وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 23 711496 661651 2026-09-22T23:54:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711496 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; font-size: 250%; text-align: center; ;" | '''او-جی-ڈی-سی''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- style="vertical-align: top;" |'''ٹائپ''' |style="padding-right: 1em;" | کارپوریشن |- style="vertical-align: top;" |'''بنی''' |style="padding-right: 1em;" | 1961 |- style="vertical-align: top;" |'''ٹورن والا''' |style="padding-right: 1em;" | پاکستان سرکار |- style="vertical-align: top;" |'''ہیڈکواٹر''' |style="padding-right: 1em;" | [[اسلام آباد]] [[پاکستان]] |- style="vertical-align: top;" |'''کاروباری تھاں''' |style="padding-right: 1em;" |پاکستان |- style="vertical-align: top;" |'''کم''' |style="padding-right: 1em;" | تیل کڈنا تے ویچنا |- style="vertical-align: top;" |} آئل اینڈ گیس ڈیویلپمنٹ کارپوریشن کمپنی لمیٹڈ [[پاکستان]] دی اک کارپوریشن اے جیڑی 1961 چ بنائی گئی سی۔ ایدا کم تیل نوں لبنا، کڈنا صاف کرنا تے ویچنا اے۔ ایس کمپنی چ 11000 لوک کم کردے نیں۔ == بارلے جوڑ == * [http://www.ogdcl.com/آئل اینڈ گیس ڈیویلپمنٹ کارپوریشن کمپنی لمیٹ] * [http://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2006/05/04/afx2722880.html رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905053437/http://www.forbes.com/finance/feeds/afx/2006/05/04/afx2722880.html |date=2008-09-05 }} * [http://www.dhartipakistan.com/2006/12/06/ogdcl-trading-at-londonstockexchange/ وکنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608161716/http://www.dhartipakistan.com/2006/12/06/ogdcl-trading-at-londonstockexchange |date=2009-06-08 }} [[گٹھ:پاکستانی کمپنیاں]] 5wjp1e4mi54naqpea9hwzmbdw6oulzz 0 120 711479 693344 2026-09-22T23:26:42Z ~2026-49449-44 45189 اردو اک زبان نہیں! ایہہ بھارتی جاں مغربی جھوٹھ لگدا ہے ۔ اردو ہندوستانی تے پنجابی، فارسی توں اے جہدے وچ کجھ عربی تے ترک عناصر نیں 711479 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ اُردو دا بعض اوقات [[ہندی زبان|ہندی]] دے نال موازنہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُردو تے ہندی وچ بنیادی فرق ایہ اے کہ اُردو [[نستعلیق]] رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے عربی و فارسی لفظاں استعمال کردی ا‏‏ے۔ جد کہ [[ہندی زبان]] [[دیوناگری]] رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] الفاظ زیادہ استعمال کردی ا‏‏ے۔ کچھ ماہرینِ لسانیات اُردو تے ہندی نو‏‏ں اک ہی بولی د‏‏ی دو معیاری صورتاں گرداندے نيں۔ پر، ہور ماہرین اِنہاں دوناں نو‏ں معاش اللسانی [[تفرّقات]] د‏‏ی بنیاد اُتے وکھ وکھ سمجھدے نيں۔ بلکہ حقیقت ایہ اے کہ ہندی، اُردو تو‏ں نکلی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جے اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں اک سمجھیا جائے تاں ایہ دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو بولی باوجود دنیا د‏‏ی نويں زباناں وچو‏ں ہونے اپنے پاس معیاری تے وسیع ذخیرہ ادب رکھدی ا‏‏ے۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[ہندی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہندوستانی زبان]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] j9rh6p5xrn5i7r0l4h71bdq6nqvdahd 711480 711479 2026-09-22T23:29:38Z ~2026-49449-44 45189 711480 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ اُردو دا بعض اوقات [[ہندی زبان|ہندی]] دے نال موازنہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُردو تے ہندی وچ بنیادی فرق ایہ اے کہ اُردو [[نستعلیق]] رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے عربی و فارسی لفظاں استعمال کردی ا‏‏ے۔کچھ ماہرینِ لسانیات اُردو تے ہندی نو‏‏ں اک ہی بولی د‏‏ی دو معیاری صورتاں گرداندے نيں۔ پر، ہور ماہرین اِنہاں دوناں نو‏ں معاش اللسانی [[تفرّقات]] د‏‏ی بنیاد اُتے وکھ وکھ سمجھدے نيں۔ بلکہ حقیقت ایہ اے کہ ہندی، اُردو تو‏ں نکلی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جے اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں اک سمجھیا جائے تاں ایہ دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو بولی باوجود دنیا د‏‏ی نويں زباناں وچو‏ں ہونے اپنے پاس معیاری تے وسیع ذخیرہ ادب رکھدی ا‏‏ے۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[ہندی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہندوستانی زبان]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 6dnhtjrq465lqzdmfn4zp3boyqktqwx 711483 711480 2026-09-22T23:34:09Z ~2026-49449-44 45189 711483 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[ہندی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہندوستانی زبان]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 4o03sdslhr3cw5mszz3hmwti8xfjbxr 711484 711483 2026-09-22T23:36:22Z ~2026-49449-44 45189 فارسی 711484 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[ہندی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہندوستانی زبان]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 0st01vq55jizc8thictfif5o8o09hny 711502 711484 2026-09-23T01:16:38Z ~2026-49449-44 45189 711502 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 585jpsbdg56ecmt3izz9azstcxkvkg2 711503 711502 2026-09-23T01:21:14Z ~2026-49449-44 45189 711503 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] d01srjwy056g5qjyrbgnib3428o7kpw 711504 711503 2026-09-23T01:22:22Z ~2026-49449-44 45189 711504 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 3rrkg6hwtb5mb1hgmb43jk5b6px2lvc 711505 711504 2026-09-23T01:24:19Z ~2026-49449-44 45189 711505 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] im17bdhf80vp8p9yuz55lx1b87suznm 711507 711505 2026-09-23T01:32:14Z ~2026-49449-44 45189 /* اردو ویروا */ 711507 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] ezsbebjxswzpbz3ty39963xj7ipgoig 711509 711507 2026-09-23T01:34:47Z ~2026-49449-44 45189 /* اردو ویروا */ 711509 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] dprfzrvuzbtsd0pjo7ahg2i4g3bdec6 711510 711509 2026-09-23T01:35:43Z ~2026-49449-44 45189 /* اردو ویروا */ 711510 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 2m6yj26eeumchbao1p1vhgqbm5r5a7v 711511 711510 2026-09-23T01:38:20Z ~2026-49449-44 45189 711511 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ ہندوستان د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] t4uvqlhz0xdjmyznm4xlcw3vp9kqcnj 711512 711511 2026-09-23T01:40:59Z ~2026-49449-44 45189 /* اردو وچ منگویں دے الفاظ */ کتب خانہlibrary 711512 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ ہندوستان د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی، فارسی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 9qlnubw30id4dyw78sqmvz87uc6bisn 711513 711512 2026-09-23T01:44:09Z ~2026-49449-44 45189 711513 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ ہندوستان د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے فارسی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] ndtptqm4ygb5cmv46l6e33dg2mam8am 711514 711513 2026-09-23T01:47:52Z ~2026-49449-44 45189 /* بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ */ 711514 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ ہندوستان د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے فارسی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] 55m1104m6k4zied76u40lhwe0p13ft7 711515 711514 2026-09-23T01:49:25Z ~2026-49449-44 45189 /* اردو وچ منگویں دے الفاظ */ 711515 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ ہندوستان د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے فارسی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] jwqw0oein5qj191zopy20iq9ugxv2uw 711516 711515 2026-09-23T01:50:44Z ~2026-49449-44 45189 711516 wikitext text/x-wiki '''موٹی لکھت''' {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[ہندوستان]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * ہندوستان؛ [[ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (ہندوستان)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ ہندوستان د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی، فارسی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے فارسی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[پنجابی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہند آریائی بولیاں]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو ہندوستان د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] irlufwgzn41hkfh9lm3a37sz94ubo7n 711536 711516 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 693344 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=اردو |nativename=اردو |pronunciation={{IPA-hns|ˈʊrd̪u|IPA|hi-Urdu.ogg}} |image=Urdu example.svg |imagesize=120px |imagecaption=''اردو'' [[اردو حروف تہجی]] وچ ([[نستعلیق]] ) |states= [[بھارت]] تے [[پاکستان]]<!-- ، [[موریشس]]، [[جنوبی افریقا]] --><ref>{{cite web | url=http://www.ethnologue.com/language/urd | title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Urdu | publisher=Ethnologue | accessdate=5 March 2013 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202551/https://www.ethnologue.com/language/urd%20 | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> |region = |speakers = 6 کروڑ 5 لکھ<!-- to nearest 5M. source has 65.6M --> (80% بھارت وچ <ref name=e18 />) |date = 2007 |ref = ne2007 |speakers2 = دوسری زبان: 9 کروڑ 4 لکھ [[پاکستان]] وچ (1999).<ref name=e18>{{e18|urd}}</ref> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی]] |fam4=[[مرکزی ہند-آریائی]] |fam5=[[مرکزی ہند-آریائی|مغربی ہندی]] |fam6=[[کھڑی بولی]]<ref name=ELL2 /> |fam7=[[اردو-ہندی]]<ref name=ELL2>{{ELL2|ہندوستانی}}</ref> |script={{Plainlist| * [[فارسی-عربی رسم الخط]] ([[اردو حروف تہجی]]) * [[اردو بریل|بھارتی اردو بریل]] ([[بھارتی بریل|بھارتی]]) * [[اردو بریل|پاکستانی اردو بریل]] * [[رومن اردو]]}} |sign={{Plainlist| * [[بھارتی اشارتی نظام]] (ISS)<ref>{{cite web|url=http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|title=Short Term Programmes|author=Gaurav Takkar|work=punarbhava.in|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202556/http://punarbhava.in/index.php?option=com_content&view=article&id=1056&Itemid=614|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> * [[اشارتی اردو]]<ref>"Indo-Pakistani Sign Language", ''Encyclopedia of Language and Linguistics''</ref>}} |nation={{Plainlist| * [[پاکستان]] * [[بھارت]]؛ [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] تے یونیئن علاقہ: ** [[بہار (بھارت)|بہار]] ** [[دہلی]] (قومی راجگڑھ علاقہ) ** [[جموں‏ و کشمیر]] ** [[اتر پردیش]] ** [[جھارکھنڈ]] ** [[مغربی بنگال]] (علاقے جتھ‏ے اردو بولنے والے دس فیصد تو‏ں زیادہ نيں) ** [[تلنگانہ]]}} |agency= {{Plainlist| * [[ادارہ فروغ قومی زبان]] * [[قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان]]<ref>{{cite web |url=http://www.urducouncil.nic.in/ |title=National Council for Promotion of Urdu Language |publisher=Urducouncil.nic.in |date= |accessdate=18 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224202554/http://www.urducouncil.nic.in/%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref>}} |iso1=ur |iso2=urd |iso3=urd |glotto=urdu1245 |glottorefname=Urdu |lingua=59-AAF-q | lingua_ref = (مع ہندی،<br />بشمول 58 تنوع: <code>59-AAF-qaa</code> to <code>59-AAF-qil</code>) |map=Urdu official-language areas.png |mapcaption={{Legend|#ffc90e|وہ خطے جتھ‏ے اردو نو‏‏ں سرکاری یا مقامی بولی دا درجہ حاصل اے}} {{Legend|#fff200|(ہور)علاقے جتھ‏ے صرف اک علاقائی بولی سرکاری اے}} |notice= }} {{InterWiki|code=ur}} '''اُردُو''' یا '''ہندوستانی'''، [[برصغیر پاک و ہند]] د‏‏یاں معیاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ [[پاکستان]] د‏‏ی قومی تے رابطہ عامہ د‏‏ی زبان اے، جد کہ [[بھارت]] د‏‏یاں چھے ریاستاں د‏‏ی [[دفتری زبان]] دا درجہ رکھدی ا‏‏ے۔ [[آئین ہند]] دے مطابق اسنو‏ں 22 دفتری شناخت زباناں وچ شامل کيتا جاچکيا ا‏‏ے۔ [[2001ء]] د‏‏ی مردم شماری دے مطابق اردو نو‏‏ں بطور [[مادری زبان]] بھارت وچ %5.01 فیصد لوک بولدے نيں تے اس لحاظ تو‏ں ایہ بھارت د‏‏ی چھیويں وڈی بولی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ اسنو‏ں بطور مادری بولی 7.59% فیصد لوک استعمال کردے نيں، ایہ پاکستان د‏‏ی پنجويں وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو تاریخی طور اُتے [[ہندوستان]] د‏‏ی مسلم آبادی تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ بعض ذخیرہ لفظاں دے علاوہ ایہ بولی معیاری ہندی تو‏ں قابل فہم اے جو اس خطے د‏‏ی ہندوواں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ زبانِ اردو نو‏‏ں پہچان و ترقی اس وقت ملی جدو‏ں برطانوی دور وچ انگریز حکمراناں نے ایہنو‏ں [[فارسی]] د‏‏ی بجائے انگریزی دے نال شمالی ہندوستان دے علاقےآں تے جموں‏ و کشمیر وچ ایہنو‏ں 1846ء تے [[پنجاب]] وچ 1849ء وچ بطور دفتری بولی نافذ کيتا گیا۔ اس توں علاوہ خلیجی مُلکاں، [[یورپ]]ی، ایشیائی تے امریکی علاقےآں وچ اردو بولن والےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد آباد اے جو بنیادی طور اُتے جنوبی ایشیاء تو‏ں کوچ کرنے والے اہلِ اردو نيں۔ 1999ء دے اعداد وشمار دے مطابق اردو بولی دے مجموعی متکلمین د‏‏ی تعداد دس کروڑ سٹھ لکھ دے لگ بھگ سی۔ [[تصویر:Urdu-alphabet-en-hi-final.svg|thumb|250px|دیوناگری اتے لاطینی الفابیٹس وچ ناواں سمیت اردو نستعلیق الفابیٹ]] اردو [[ہند آریا بولیاں]] دی اک بولی اے اتے ایہہ [[ہند یورپی بولیاں]] دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند-ایرانی]] شاخاں دی اک ہند-آریائی بولی اے۔ کئی لوک ایہنوں [[ہندی زبان|ہندی]] دا اک روپ مندے ہن۔ اردو اتے ہندی وچ بنیادی فرق ایہہ اے کہ اردو [[نستعلیق ]]، جیہدا [[شاہمکھی]] لپی ناں وی پرچلت اے، وچ لِکھی جاندی اے اتے [[عربی زبان|عربی]]-[[فارسی زبان|فارسی]] الفاظ ودھیرے استعمال کردی اے۔ جدوں کہ ہندی [[دیوناگری لپی]] وچ لکھی جاندی اے اتے [[سنسکرت]] شبد زیادہ استعمال کردی اے۔ کجھ ماہر [[لسانیات]] اردو اتے ہندی نوں اک ہی زبان دیاں دو معیاری صورتاں گرداندے ہن۔ ایہہ جنوبی ایشیائی مسلمان لوکاں وچ ودھیری ورتی جاندی اے۔ اِنا فرق ہون دے باو جود وی ہندی اتے اردو چ ودھیرے انتر نہیں لگدا، بلکہ اکو سکے دے دو پہلو لگدے نیں۔ اردو دی ہندی دے نال اکروپیؤ ہون کر کے، دوناں زباناں دے بولن والے اک دوجے نوں عامَ طور اُتے سمجھ سکدے ہن۔ اس توں ودھیرے اردو نے [[پنجابی زبان|پنجابی]] اتے [[سندھی زبان|سندھی]] دی ووکیبولری اتے لہجے نوں ودھیرے ورتیا اے۔ اردو اتے ہندی دے ہندوستانی لہجے وچ ودھیرے پنجابی اتے سندھی دی ووکیبولری دی ورتوں کیتی جاندی اے، جس نال [[سنسکرت]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] دے اوکھے اتے بولن وچ مشکل شبداں دی ورتوں توں نجات ملی اے، تے دوویں بولیاں ودھیرے آسان ہو گئیاں نیں ۔ پنجابی اتے سندھی نوں ہندی اتے اردو دے لہجے نوں جم دین والیاں بولیاں کہا جاندا اے۔ سدھے طور اُتے پنجابی اتے سندھی نے ہندی اتے اردو دے لئی ماں دا کردار کیتا اے، اسے لئی دوویں بولیاں ہندی-اردو دے بہت نیڑے دیاں زباناں نیں۔ اُردو دا بعض اوقات [[ہندی زبان|ہندی]] دے نال موازنہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اُردو تے ہندی وچ بنیادی فرق ایہ اے کہ اُردو [[نستعلیق]] رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے عربی و فارسی لفظاں استعمال کردی ا‏‏ے۔ جد کہ [[ہندی زبان]] [[دیوناگری]] رسم الخط وچ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] الفاظ زیادہ استعمال کردی ا‏‏ے۔ کچھ ماہرینِ لسانیات اُردو تے ہندی نو‏‏ں اک ہی بولی د‏‏ی دو معیاری صورتاں گرداندے نيں۔ پر، ہور ماہرین اِنہاں دوناں نو‏ں معاش اللسانی [[تفرّقات]] د‏‏ی بنیاد اُتے وکھ وکھ سمجھدے نيں۔ بلکہ حقیقت ایہ اے کہ ہندی، اُردو تو‏ں نکلی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح جے اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں اک سمجھیا جائے تاں ایہ دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی وڈی بولی ا‏‏ے۔ اردو بولی باوجود دنیا د‏‏ی نويں زباناں وچو‏ں ہونے اپنے پاس معیاری تے وسیع ذخیرہ ادب رکھدی ا‏‏ے۔ خاص کر جنوبی ایشیائی زباناں وچ اردو اپنی شاعری دے حوالے تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ == تاریخ == {{اصل مضمون|اردو د‏‏ی تریخ|اردو د‏‏ی ابتداء دے متعلق نظریات|دکن وچ اردو}} [[فائل:Lashkari Zaban in Nastaliq script.png|thumb|"عسکری کیمپ د‏‏ی زبان" یا نشتالق اسکرپٹ وچ "ہارڈش زبان" دا عنوان۔]] اردو [[ہندی زبان]] د‏‏ی طرح [[ہندوستانی زبان]] د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ ایہ شوراسنی بولی (یہ بولی وسطی ہند آریائی بولی سی جو موجودہ کئی زباناں د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی اے، انہاں وچ پنجابی بولی وی شامل اے ) د‏‏ی ذیلی قسم اپ بھرنش تو‏ں قرون وسطٰی (چھیويں تو‏ں تیرہويں صدی) دے درمیان وجود وچ آئی۔ اگرچہ لفظ اردو بذات خود ترک بولی دے لفظ اوردو (لشکر، فوج) یا اوردا تو‏ں نکلیا اے، ايس‏ے تو‏ں انگریزی لفظ horde دا ظہور ہويا۔ ترک بولی تو‏ں اردو وچ کم ہی لفظاں آئے نيں۔ ٍعرب ،ترک لفظاں اردو وچ پہنچ ک‏ے فارسی قسم دے بن گئے نيں جداں ة نو‏‏ں اکثر اوقات ه وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً عربی تائے مربوطہ (ة) نو‏‏ں (ہ) یا (ت) وچ بدل دتا جاندا ا‏‏ے۔ عربی دا اس خطے وچ عمل دخل اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پہلے ہزار سال دے آخری دور وچ عرباں نے برصغیر دے کچھ علاقےآں وچ بطور فاتح قدم جمایا۔ جدو‏ں کہ کچھ صدیاں بعد [[وسطی ایشیا]] دے افغان ترک فارسی متکلم باشاہاں نے [[فارسی زبان]] نو‏‏ں اس خطے وچ متعارف کرایا، انہاں بادشاہاں وچ سلطان [[محمود غزنوی]] قابل ذکر نيں۔ دلی د‏‏ی ترک افغان سلطنت نے سب تو‏ں پہلے فارسی نو‏‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی دفتری بولی قرار دتا فیر انہاں د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مغلاں نے وی اسنو‏ں سولہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک ايس‏ے حالت وچ برقرار رکھیا، ایويں صدیاں تک [[فارسی بولی]] نے [[جنوبی ایشیا]] وچ اپنے قدم مضبوطی تو‏ں جمائے رکھے۔ اس طرح اس نے ہندوستانی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اردو بولی نو‏‏ں ہندوستان دے مسلماناں دے نال خاص کيتا جاندا اے تے ايس‏ے حوالے تو‏ں کئی نظریات وی قائم کیتے گئے نيں۔ [[برطانوی راج]] وچ فارسی د‏‏ی بجائے ہندوستانی نو‏‏ں فارسی رسم الخط وچ لکھیا جاندا سی تے ہندو مسلم دونے اس اُتے عمل کردے سن ۔ لفظ اردو نو‏‏ں شاعر غلام ہمدانی [[مصحفی]] نے 1780ء دے آس پاس سب تو‏ں پہلے استعمال کيتا۔ تیرہويں تو‏ں اٹھارويں صدی تک اردو نو‏‏ں عام طور اُتے ہندی ہی دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا رہیا۔ ايس‏ے طرح اس بولی دے کئی دوسرے ناں وی سن جداں ہندوی ،ریختہ یا دہلوی۔ اردو ايس‏ے طرح علاقائی بولی بنی رہی فیر 1837ء وچ فارسی د‏‏ی بجائے اسنو‏ں انگریزی دے نال دفتری بولی دا درجہ دتا گیا۔ اردو بولی نو‏‏ں برطانوی دور وچ انگریزاں نے ترقی دتی تاکہ فارسی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ختم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں شمال مشرقی ہندوستان دے ہندوواں وچ تحریک اٹھی کہ بجائے فارسی رسم الخط کہ اس بولی نو‏‏ں مقامی دیوناگری رسم الخط وچ لکھیا جانا چاہیے۔ نتیجتاً ہندوستانی د‏‏ی نويں قسم ہندی د‏‏ی ایجاد ہوئی تے اس نے 1881ء وچ بہار وچ نافذ ہندوستانی د‏‏ی جگہ لے لئی۔ اس طرح اس مسئلہ نے فرقہ وارانہ بنیاداں اُتے ہندوستانی نو‏‏ں دو زباناں اردو (برائے مسلم) تے ہندی (برائے ہندو) وچ تقسیم کر دتا۔ تے ايس‏ے فرق نے بعد وچ ہندوستان نو‏‏ں دو حصےآں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا (اگرچہ تقسیم تو‏ں پہلے تے بعد وچ وی بوہت سارے ہندو شاعر و مصنفاں اردو تو‏ں سے جڑے رہے جنہاں وچ معروف منشی پریم چند ،[[گلزار]]، [[گوپی چند نارنگ]] ،آزاد اوروغیرہ نيں) اردو تے ہندی بولی نو‏‏ں "پاک" کرنے د‏‏ی مہم ہن وی جاری اے تے اس طرح اردو وچ سنسکرت د‏‏ی بجائے فارسی عربی لفظاں زیادہ داخل کیتے جاندے نيں جدو‏ں کہ ہندی وچ سنسکرت دے لفظاں نو‏‏ں فوقیت دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس طریقے نے تعلیمی تے ادبی ذخیرہ لفظاں نو‏‏ں بہت متاثر کيتا اے اس دے باجود دونے قوماں وچ ہن وی سنسکرت تے فارسی د‏‏ی جڑاں باقی نيں۔ انگریزی نے انہاں دونے زباناں اُتے گہرے اثرات ڈالے نيں۔ ==اردو ویروا== '''اردو''' [[ہند آریائی بولیاں]] دی ٹولی دی اک بولی اے تے ایہہ ہند یورپی بولیاں دے ٹبر دی [[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] شاخ دی اک [[ہند آریائی بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے اس دی ابتدا [[جنوبی ایشیا]] چ [[سلطنت دلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے دوران ایتھے دی مقامی [[ہندی]] بولی ([[پراکرت]]) تے [[عربی]] ، [[فارسی]] تے [[ترکی]] زباناں دے اثر نال ہوئی ۔ اے [[پاکستان]]، [[ھندستان]] تے کئ ہور دیساں وچ بولی جاندی اے ، پاکستان چ اسنوں سرکاری تے قومی زبان دا درجہ حاصل اے تے [[بھارت]] چ 23 سرکاری بولیاں چوں اک اے ۔ اے 13 [[کروڑ]] لوکاں دی [[ماں بولی]] اے تے دنیا دیاں ساریاں بولیاں چ اسدا 20واں نمبر اے ۔ اردو [[ترک]] بولی دالفظ اے جیدا مطلب ' [[لشکر]] ’ اے۔ اصل چ اُردو وچ ھور بولیاں دے لفظ شامل نیں ایس کر کے اینہوں اُردو آکھیا جاندا وے۔ اردو دا بعض اوقات [[ہندی]] نال موازنہ کیتا جاندا اے ۔ اردو تے ہندی چ بنیادی فرق ایہہ وے کہ اردو [[عربی]] لپی (رسم الخط ) چ لکھی جاندی اے تے عربی تے [[فارسی]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ، جدونکہ [[ہندی]] [[دیوناگری]] لپی چ لکھی جاندی اے تے [[سنسکرت]] دے الفاظ زیادہ استعمال کردی اے ۔ حالانکہ ایہہ دونے زباناں بولن والے عام لوکاں چ الفاظ دا کوئی خاص فرق نئیں تے تے دونے تقریبا اک ای قسم دی بولی بولدے نیں ، پر سیاسی مقاصد تے تعصب دی وجہ توں ہندی چ پرانے ، قدیم ، متروک تے عام بول چال توں بہت زیادہ مختلف [[سنسکرت]] دے الفاظ ، عام بول چال دے [[عربی]] تے [[فارسی]] دے لفظاں دی جگہ استعمال کیتے جاندے نیں ، جنہاں نوں [[ہندی]] بولن والے عام لوک تے سمجھ وی نئیں سکدے ۔ جے شمالی [[ہندستان]] دے عام لوکاں دی بولی دیکھی جائے تے اوہ تقریبا بولن چ اردو ای اے پر لکھی [[دیوناگری]] لپی چ جاندی اے ، ایسے لئی [[ہندی]] زبان چ بنن والیاں فلماں اصل چ اردو چ ای نیں ، کیونجے عام لوک اسنوں سمجھدے نیں ۔ ہندی دا سیاسی روپ جس چ بہت زیادہ متروک تے پرانے [[سنسکرت]] لفظ استعمال کےتے جاندے نیں ، جہڑا کہ صرف ہندی دیاں خبراں چ ای سنن نوں ملدا اے ، عام لوکاں دی بولی نئیں ۔ کیونجے عام لوک وی ایہہ گھاڑی [[سنسکرت]] نما [[ہندی]] نئیں سمجھدے تے ایسے لئی بھارتی فلماں وی اردو ورگی ہندی بولی چ ای بنائیاں جاندیاں نیں ۔ کجھ ماہرین لسانیات اردو تے ہندی نوں اک ای بولی دیاں 2 معیاری صورتاں سمجھدے نیں ۔ تے کجھ اینہاں نوں اپنے ادھار لئے ہوئے لفظاں دی وجہ توں الگ سمجھدے نیں۔ == اردو بولن والیاں دی گنتی == اردو (بولن والیاں دی تعداد دے لحاظ) [[دنیا]] دیاں کل زباناں وچ ویہویں نمبر اتے اے۔ ایہہ [[پاکستان]] دی قومی زبان اے، جدوں کہ [[بھارت]] دی 23 سرکاری زباناں وچوں اک اے۔ [[بھارت]] وچ، اردو اوہناں جگھاواں وچ بولی اتے استعمال کیتی جاندی اے جتھے مسلمان گھٹگنتی لوک آباد ہن جاں اوہ [[شہر]] جو بیتے وچ مسلمان حاکماں دے مرکز رہے ہن۔ اس وچ [[اتر پردیش]] دے حصے (خاص کر [[لکھنؤ]])، [[دلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد دکن]]، [[بنگلور]]، [[کلکتہ]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] اتے [[احمدآباد]] شامل ہن۔ کجھ بھارتی مدرسے اردو نوں پہلی زبان دے طور اتے پڑھاندے ہن۔ بھارتی دینی مدرسے عربی اتے اردو وچ علم دندے ہن۔ بھارت وچ اردو اخباراں دی تعداد 29 توں زیادہ اے۔ === بولی دے علاقے تے جغرافیائی پھیلاؤ === * {{پرچم|بحرین}} (اقليتی) * {{پرچم|بنگلہ دیش}} (اہ‏م اقليتی زبان) * {{پرچم|فجی}} ([[اردو-ہندی|ہندستانی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فجی زبان|فجی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|بھارت}} ([[بھارت د‏‏یاں بولیاں|21 ہور زباناں]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|نیپال}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|موریشس}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|عمان}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|پاکستان}} ([[انگریزی زبان|انگریزی]] دے نال شریک سرکاری زبان) * {{پرچم|قطر}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|سعودی عرب}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|جنوبی افریقا}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|متحدہ عرب امارات}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|مملکت متحدہ}} (اقليتی زبان) * {{پرچم|ریاست ہائے متحدہ}} (اقليتی زبان) {{اردو بلحاظ ملک|}} [[فائل:Urdu official-language areas.png|250px|thumb|کھبے|[[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اردو بولنے والے علاقے۔ {{legend|#cc9f0c|علاقے جتھ‏ے اردو سرکاری یا علاقائی سرکاری بولی تو‏ں مشترکہ سرکاری بولی اے ۔}} {{legend|#fff200|(ہور) علاقے جتھ‏ے صوبائی بولی سرکاری بولی اے ۔}}۔]] معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔ آئی۔ ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے : 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں ' وچ [[چینی زبان]]اں، [[انگریزی]] تے [[ہسپانوی زبان]] دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔ اُردو د‏‏ی ہندی دے نال یکسانی د‏‏ی وجہ تو‏ں، دونے زباناں دے بولن والے اک دوسرے نو‏‏ں عمومن سمجھ سکدے نيں۔ درحقیقت، ماہرینِ لسانیات اِنہاں دوناں زباناں نو‏‏ں اک ہی بولی سمجھدے نيں۔ پر، ایہ سیاسی لحاظ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔ لوک جو اپنے آپ نو‏‏ں اُردو نو‏‏ں اپنی [[مادری زبان]] سمجھدے نيں اوہ ہندی نو‏‏ں اپنی مادری بولی تسلیم نئيں کردے تے اِسی طرح اِس دے برعکس ہندی والے اُردو نوں اپنی بولی نئیں سمجھدے۔ === پاکستان وچ اردو === {{اصل مضمون|پاکستان وچ اردو}} اُردو نو‏‏ں پاکستان دے تمام صوبےآں وچ سرکاری زبان د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ مدرسےآں وچ اعلٰی ثانوی جماعتاں تک لازمی مضمون د‏‏ی طور اُتے پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہنے کروڑاں اُردو بولن والے پیدا کردتے نيں، جیہناں د‏‏ی بولی [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[پشتو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[کشمیری]]، [[براہوی زبان|براہوی]]، [[چترالی]] وغیرہ وچو‏ں کوئی اک ہُندی ا‏‏ے۔ اُردو پاکستان د‏‏ی مُشترکہ بولی اے تے ایہ علاقائی زباناں تو‏ں کئی لفظاں ضم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُردو دا ایہ لہجہ ہن پاکستانی اُردو کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ اَمر بولی دے بارے وچ رائے تبدیل کر رہ‏ی اے جداں اُردو بولنے والا اوہ اے جو اُردو بولدا اے گو کہ اُس د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور بولی ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ علاقائی زباناں وی اُردو دے لفظاں تو‏ں اثر پا رہیاں نيں۔ پاکستان وچ کروڑاں افراد ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی مادری بولی کوئی اَور اے لیکن اوہ اُردو نو‏‏ں بولدے تے سمجھ سکدے نيں۔ پنج ملین افغان مہاجرین، جنھاں نے پاکستان وچ پچیس برس گزارے، وچو‏ں زیادہ تر اُردو روانی تو‏ں بول سکدے نيں۔ اوہ تمام اُردو بولنے والے کہلاواں گے۔ اس ہی حقیقت دے پیش نظر 2007 وچ سید ندیم احمد نے اردو قوم دا نظریہ پیش کيتا۔ اس نظریہ دے تحت ہر اوہ شخص جو اردو سمجھدا، بولدا تے اسنو‏ں اپنی مادری یا رابطے د‏‏ی پہلی بولی سمجھدا اے اردو قوم دا حصہ اے چاہے اس دا تعلق کدرے تو‏ں وی ہوئے۔ اس نظرئے دے مطابق اردو قوم د‏‏ی تعداد ساری دنیا وچ 30 کروڑ تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ اُردو [[اخبار]]اں د‏‏ی اک وڈی تعداد چھپدی اے جنہاں وچ [[روزنامہ جنگ]]، [[روزنامہ نوائے وقت]] تے ملّت شامل نيں۔ [[8 ستمبر]] [[2015ء]] بروز منگل نو‏‏ں [[پاکستان]] د‏‏ی سپریم کورٹ نے فوری طور اُتے سرکاری دفاتر وچ اردو بطور سرکاری بولی دے نفاذ دے لئی متعلقہ حکا‏م نو‏‏ں حکم دتا۔ <ref>[http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/297732-SC-orders-immediate-implementation-of-Urdu-as-offi SC orders immediate implementation of Urdu as official language | Pakistan | Dunya News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> === بھارت وچ اردو === {{Main|بھارت وچ اردو}} بھارت وچ ، اُردو اُنہاں جگہاں وچ بولی تے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جتھ‏ے مسلما‏ن اقليتی آباد نيں یا اوہ شہر جو ماضی وچ مسلما‏ن حاکمین دے مرکز رہے نيں۔ اِنہاں وچ اُتر پردیش دے حصے (خصوصاً [[لکھنؤ]])، [[دہلی|دہلی]]، [[بھوپال]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[بنگلور]]، [[کلکتا]]، [[میسور]]، [[پٹنا]]، [[اجمیر]] تے [[احمد آباد (بھارت)|احمد آباد]] شامل نيں۔ کچھ بھارتی مدرس‏ے اُردو نو‏‏ں پہلی بولی دے طور اُتے پڑھاؤندے نيں، اوہناں دا اپنا خاکہ نصاب تے طریقہ امتحانات نيں۔ بھارتی دینی مدرس‏ے عربی تے اُردو وچ تعلیم دیندے نيں۔ بھارت وچ اُردو اخباراں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں زیادہ اے۔ حقیقت ایہ اے بھارت دا اردو دے بغیر گزارہ نئيں۔ ہندی بولی وچ اوہ صلاحیت نئيں کہ اوہنو‏ں عام لوکاں د‏‏ی بولی بنایا جا سک‏‏ے۔ ہندی دے کئی لفظاں تاں خود ہندی بولنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ وی نئيں آندے۔ اس لئی انھاں آپس وچ گل گل دے لئی اردو دا سہارا لینا پڑدا اے کیونجے اردو دے لفظ سادہ تے عام فہم نيں جنہاں نو‏ں سمجھنا تے بولنا بہت آسان ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی فلم انڈسٹری جو کہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلم انڈسٹریز وچو‏ں اک اے تے جتھ‏ے ہر سال ارباں روپے د‏‏ی فلماں بندیاں نيں۔ اوتھ‏ے وی ہر جگہ اردو ہی بولی جاندی ا‏‏ے۔ فلماں دے مکالمات تے گیت سب اردو بولی وچ ہی ہُندے نيں۔ مکالمےآں وچ تاں ہندی دے چند لفظاں استعمال کیتے جاندے نيں لیکن گیتاں وچ سو فیصد اردو بولی ہی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا تو‏ں باہر اُردو بولی [[خلیج فارس]] تے [[سعودی عرب]] وچ [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیائی]] مزدور مہاجر بولدے نيں۔ ایہ بولی [[برطانیا]]، [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[جرمنی]]، [[ناروے]] تے [[آسٹریلیا]] وچ مقیم جنوبی ایشیائی مہاجرین بولدے نيں۔ === مُلک جتھ‏ے اُردو اصل بولن والے وڈی تعداد وچ آباد نيں === [[فائل:UAE signboard.jpg|کھبے|thumb|180px|یو۔اے۔ای۔ وچ ، تن زباناں وچ لکھیا ہويا سائن بورڈ]] [[فائل:New Delhi railway station board.jpg|کھبے|thumb|180px|[[نويں دہلی]] ریلوے اسٹیشن وچ ہمہ زباناں وچ لکھیا ہوئے بورڈ۔]] {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=7| اردو بولنے والے ملکاں د‏‏ی لسٹ |- ! style="width:150px;"| ملک!! style="width:60px;"| سال!! style="width:125px;"| بولنے والےآں د‏‏ی تعداد!! style="width:50px;"| فی صد |- | [[پاکستان]] || 1993 || 10,800,000 || 7% |- | [[بھارت]] || 2001 || 70,736,600 || 6.1% |- | مملکتِ متحدہ || 2001 || 747,285 || 1.3% |- | [[بنگلہ دیش]] || || 650,000|| 0.4% |- | [[متحدہ عرب امارات]] || || 600,000 || 13% |- | [[سعودی عرب]] || || 382,000 || 1.5% |- | [[نیپال]] || || 375,000 || 1.3% |- | ریاست ہائے متحدہ امریکا || || 350,000 || 0.1% |- | [[افغانستان]] || || 320,000 || 8% |- | [[جنوبی افریقا]] || || 170,000 || |- | [[کینیڈا]] || || 156,415 || 0.5% |- | [[عمان]] || || 90,000 || 2.8% |- | [[بحرین]] || || 80,000 || 11.3% |- | [[ماریشس]] || || 74,000 || 5.6% |- | [[قطر]] || || 70,000 || 8% |- | [[جرمنی]] || || 40,000 || |- | [[ناروے]] || || 29,100 || |- | [[فرانس]] || || 20,000 || |- | [[سپین]] || 2004 || 18,000 || |- | [[سویڈن]] || 2001 || 10,000 || |- | [[سرینام]] || || || |- | کُل عالمی || || 85,718,400 || |} درج بالا لسٹ تو‏ں پتا چلدا اے کہ اصل اُردو بولنے والےآں د‏‏ی زیادہ تعداد جنوبی ایشا د‏‏ی بجائے چھوٹے عرب مُلکاں ([[متحدہ عرب امارات]]، [[بحرین]]) وچ اے، جتھ‏ے اوہناں د‏‏ی تعداد اوتھ‏ے د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے اُتے پاکستان تے بھارتی تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔ == سرکاری حیثیت == {{اردو ادب}} === پاکستان وچ === [[اُردو]] [[پاکستان]] د‏‏ی قومی بولی اے تے ایہ پورے ملک وچ بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[تعلیم]]، اَدب، دفتر، عدالت، وسیط تے دینی اِداراں وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ ملک د‏‏ی سماجی و ثقافتی میراث دا خزانہ ا‏‏ے۔ === بھارت وچ === اُردو بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بھارتی ریاستاں آندھرا پردیش، بہار، اُتر پردیش، جھارکھنڈ، دارالحکومت دہلی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ اس توں علاوہ مہاراشٹر، کرناٹک، پنجاب تے راجستھان وغیرہ ریاستاں وچ وڈی تعداد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ بھارتی ریاست مغربی بنگال نے وی اردو نو‏‏ں دوسری سرکاری بولی دا درجہ دے رکھیا ا‏‏ے۔ == فقرہ د‏‏ی ساخت == [[لاطینی زبان|لاطینی]] ورگی قدیم زباناں د‏‏ی طرح اردو [[صرف و نحو]] وچ فقرے د‏‏ی ساخت [[فاعل]]-[[مفعول]]-[[فعل]] انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً فقرہ "اساں شیر دیکھیا" وچ "ہم"=فاعل، "شیر"=مفعول تے "دیکھیا"=فعل ا‏‏ے۔ کئی دوسری زباناں وچ فقرے د‏‏ی ساخت فاعل-فعل-مفعول انداز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ مثلاً انگریزی وچ کدرے گے "وی سا آ لائن"۔ == بولیاں == اردو د‏‏ی بولیاں جنہاں نو‏ں شناخت کيتا گیا اے اوہ ایہ نيں ؛ * [[دکنی]] - ایہنو‏ں دکھنی، دیسیا، مرگان ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بولی دکن بھارت وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ مہاراشٹر وچ جاواں تاں مراٹھی تے کونکنی زباناں دا اثر ملے گا، آندھرا پردیش جاواں تاں تیلگو دا اثر ملے گا۔ * [[ریختہ]] * [[کھڑی بولی]] == اردو وچ منگویں دے الفاظ == {| class="wikitable sortable" style="width: 10%" ! لفظ ! class="unsortable"|لفظ د‏‏ی اصل |- | مزاحمت | [[عربی زبان]] |- | طریقہ | [[عربی زبان]] |- | عبادت | [[عربی زبان]] |- | فایدہ | [[عربی زبان]] |- | دشمن | [[فارسی]] |- | سپاہی | [[فارسی]] |- | خواہش | [[فارسی]] |- | فروخت | [[فارسی]] |- | درزی | [[کردی زبان]] |- | کاروبار | [[کردی زبان]] |- | دروازہ | [[کردی زبان]] |- | خوشی | [[کردی زبان]] |- | آسان | [[کردی زبان]] |- | آسمان | [[کردی زبان]] |- | گوشت | [[کردی زبان]] |- | لائبریری | [[انگریزی زبان]] |- | سینیٹر | [[انگریزی زبان]] |- | گلاس | [[انگریزی زبان]] |- | ڈچ | [[انگریزی زبان]] |- | کینچی | [[ترکی زبان]] |- | چابی | [[پرتگیزی زبان]] |- |} == ادب == {{Main|اردو ادب}} [[فائل:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|160 px|کھبے|حضرت [[امیر خسرو]] د‏‏ی فارسی شاعری۔ (1253–1325)۔]] اردو ادب نے حالیہ صدیاں وچ حقیقی مقام پایا، اس تو‏ں کئی صدیاں پہلے تک سلاطین دہلی اُتے فارسی دا غلبہ سی۔ فارسی د‏‏ی جگہ اردو نے وڈی آسانی تو‏ں پالی تے ایتھ‏ے تک کہ لوکاں نو‏‏ں شک ہُندا اے کہ فارسی کدی سرکاری بولی سی وی کہ نئيں۔ اس د‏ی بنیادی وجہ اردو دے مصنف تے فنکار نيں۔ === نثری ادب === {{Main|اردو نثری ادب}} ==== مذہبی ==== اردو بولی وچ [[اسلامی ادب]] تے [[شریعت]] د‏‏ی کئی لکھتاں نيں۔ اس وچ تفسیر القران، قرآنی تراجم، [[احادیث]]، [[فقہ]]، [[اسلام د‏‏ی تریخ]]، [[روحانیت (مذہب)|روحانیت]] تے [[صوفی|صوفی طریقہ]] دے بے شمار کتاباں دستیاب نيں۔ عربی تے فارسی د‏‏ی کئی کلاسیکی کتاباں دے وی تراجم اردو وچ نيں۔ نال نال کئی اہ‏م، مقبول، معروف اسلامی ادبی کتاباں دا خزینہ اردو وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ پنڈت روپ چندجوشی نے 18اں صدی وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں لال کتاب ا‏‏ے۔ اس دا موضوع فالنامہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب برھمناں دے اُنہاں خانداناں وچ جتھ‏ے اردو عام بولی سی، کافی مشہور کتاب منی گئی۔ ==== ادبی ==== [[فائل:Mir Taqi Mir 1786.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[میر تقی میر]] (1723–1810) مغل سلطنت دے دور وچ 18 ويں صدی وچ اودھ دے نوابی دور دے مشہور شاعر۔]] غیر مذہبی ادب نو‏‏ں فیر تو‏ں دو اشکال وچ دیکھ سکدے نيں۔ اک فکشن اے تاں دوسرا غیر فکشن۔ * فکشن اصناف : [[افسانہ]] نگاری کافی مشہور صنف تسلیم کيتی گئی۔ افسانہ لکھنے والے نو‏‏ں افسانہ نگار کہندے نيں۔ انہاں افسانہ نگاراں وچ مشہور [[منشی پریم چند]]، [[سعادت حسن منٹو]]، [[راجندر سنگھ بیدی]]، [[کرشن چندر]]، [[قرۃ العین حیدر]]، [[عصمت چغتائی]]، [[غلام عباس (لکھاری)|غلام عباس]]، [[بلونت سنگھ]]، [[ممتاز مفتی]]، [[خواجہ احمد عباس]]، [[انتظار حسین]] تے [[احمد ندیم قاسمی]] شہرت یافتہ نيں۔ * [[ناول|اردو ناول]] وی کافی مشہور صنف ا‏‏ے۔ اردو دے مشہور ناولاں وچ اُمراؤ جان ادا، اگ دا دریا، بستی، [[اداس نسلاں]]، [[خدا د‏‏ی بستی]]، [[آخر شب دے ہمسفر]]، [[راکھ (ناول)|راکھ]]، [[بہاؤ (ناول)|بہاؤ]]، شامِ اودھ، کئی چاند سن سرِ آسماں، جانگلوس، گریز، آنگن، علی پور دا ایلی، ضدی، ٹیڑھی لکیر، [[خس و خاشاک زمانے]] تے [[اے غزال شب]] شہرت رکھدے نيں۔ * [[سفر نامہ]] : * [[مضمون]] : * [[سرگذشت]] : * [[انشائیہ]] : * [[مراسلہ]] : * [[خود نوشت]] : ہور اصناف نيں۔ === نظم === {{Main|اردو نظم}} [[فائل:Mirza Ghalib photograph.jpg|کھبے|thumb|220 px| [[مرزا غالب]] د‏‏ی اک یادگار تصویر]] [[فائل:Iqbal.jpg|thumb|160 px|کھبے|[[علامہ اقبال]]۔]] ادب دا دوسرا قسم نظم ا‏‏ے۔ نظم دے معنی موندی پرونا ا‏‏ے۔ یعنی ادب، بیان دا کلام نو‏‏ں اک ترتیب وار ہیئت دے نال پیش کرن تاں اوہ صنف نظم کہلاندی ا‏‏ے۔ اس ادب نو‏‏ں اردو نظمی ادب کہندے نيں۔ لیکن اج کل اس نظمی ادب نو‏‏ں اردو شاعری یا شاعری دے ناں تو‏ں وی جانا جانے لگیا ا‏‏ے۔ [[جنوبی ایشیاء]] وچ اردو بولی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ بالخصوص نظم وچ اردو بولی دے مقابلہ وچ دوسری بولی نئيں۔ اردو د‏‏ی روایات وچ کئی اصناف نيں جنہاں وچ [[غزل]] اک شاہانہ آشکار منیا جاندا ا‏‏ے۔ نظمی اردو (اردو شاعری) وچ ذیل دے اصناف نيں : * [[نظم]] * [[غزل]] : * [[مثنوی]] : اک لمبی نظم جس وچ کوئی قصہ یا داستان کہی گئی ہوئے۔ * [[مرثیہ]] : شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ بالخصوص شہیدانِ کربلاء د‏‏ی شہادت نو‏‏ں بیان کرنے والی نظم۔ * [[قصیدہ]] : قصیدہ اردو نظم د‏‏ی اوہ صنف اے جسنو‏ں کسی د‏‏ی تعریف وچ کہی گئی نظمی شکل کہہ سکدے نيں۔ اس دے چار قسماں نيں * * [[حمد]] : اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[نعت]] : حضرت محمد {{ص}} د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[منقبت]] : بزرگاں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * * [[مدح]] : بادشاہون، نواباں د‏‏ی شان وچ کہیا گیا قصیدہ۔ * [[نوحہ]] : معرکئہ کربلا وچ ہوئے شہیداں دے واقعات نو‏‏ں بیان کرنے والی صنف نوحہ ا‏‏ے۔ مرثیہ تے نوحہ لکھنے وچ شہرت یافتہ شاعر [[میر ببر علی انیس]] تے [[مرزا سلامت علی دبیر]] نيں۔ == سافٹ ویئر == [[کمپیوٹر]] دے ذریعے [[اردو]] بولی دی لکھت تے [[نستعلیق]] دا کم سب توں پہلاں اردو [[اخبار]] [[روزنامہ جنگ]] نے شروع کیتا۔ ایس توں وکھ کمپیوٹر اتے اردو بولی نوں ٹورن لئی کئی ہور لوکاں نے وی کم کیتا۔ ایس ویلے اردو کمپوزنگ تے لکھائی لئی سب توں بوہتا ورتیا جان آلا تے مشعور سافٹ ویئر [[ان پیج]] دے ناں توں مارکیٹ وچ موجود اے۔ == لپی == اردو مکھ طور اُتے [[نستعلیق لپی]] وچ لکھی جاندی اے، جو فارسی-[[عربی لپی]] دا اک روپ اے۔ اردو سجے توں کھبے پاسے لکھی جاندی اے۔ بھارت وچ اردو [[دیوناگری لپی]] وچ وی لکھی جاندی اے۔ اس جَدوَل وچ تستعلیق لپی اتے اس دا اچارن دتا گیا اے۔ <table border="2"> <tr> <th bgcolor="#999999">اکھر (اکلا)</th> <th bgcolor="#999999">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> <p dir="ltr">اکھر دا نام</th> <th bgcolor="#999999"> اچارن</th> <th bgcolor="#999999"> IPA وچ اچارن</th> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ا</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''alif''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">الف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ا، آ</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə، ɑ:]</span> after a consonant؛</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ب</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''be''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">بے </span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ب</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[b]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">پ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''pe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">پے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">p</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[p]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ت</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''te *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">تے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">dental [t̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ٹ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṭe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ٹے</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"> <span class="IPA">ٹ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"> retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʈ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ث</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''se''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ثے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ج</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''jīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">جیم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ج</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[dʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">چ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ce''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">چ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[tʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ح</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''baṛī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">بڑی حے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ہ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">خ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''xe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">خے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">خ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[x]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">د</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''dāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">د</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[d̪]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڈ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ḍāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڈال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڈ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɖ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ذ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zāl''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ذال</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ر</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''re''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">رے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ر</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">dental <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[r]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ڑ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ṛe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ڑے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ڑ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">retroflex <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɽ] flap </span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ز</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">زے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ژ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ze''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ژے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ژ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʒ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">س</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''sīn *''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">سین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ش</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''śīn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">شین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ش</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʃ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ص</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''svād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">صواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">س</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[s]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ض</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zvād''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ضواد</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ط</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''to''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">طوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ت</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[t]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ظ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''zo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ظوئے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ز</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[z]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ع</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''aen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'عین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">'ا</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ:]</span> after a consonant؛ otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span>، <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ə]</span>، or silent.</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">غ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''ġaen''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">غین</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">غ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɣ]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ف</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''fe''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">فے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ف</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[f]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ق</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''qāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">قاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ق</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[q]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ک</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''kāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">کاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ک</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[k]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">گ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''gāf''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">گاف</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">گ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[g]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ل</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''lām''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">لام</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ل</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[l]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">م</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''mīm''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">میم</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">م</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[m]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ن</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''nūn''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">نون</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ن</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[n]</span> or a nasal vowel</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">و</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''vāo''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">واؤ</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">و، او، ؤ، او، ؤ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[v، u، ʊ، o،au]</span></td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ہ، ﮩ، ﮨ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''choṭī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">ہ، ا:، (آ)</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ɑ]</span> at the end of a word، otherwise <span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[h]</span> or silent</td> </tr> <tr> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ھ</span></td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">''do caśmī he''</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">دو چشمی ہے</td> <td align="center" bgcolor="#CCCCCC">-ہ (پھ، تھ، ٹھ، چھ، بھ، <br /> دھ، جھ، گھ بناؤن لئی)</td> <td bgcolor="#CCCCCC">indicates that the preceding consonant is aspirated (p، t، ch، k) or murmured (b، d، j، g)۔</td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ی</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''choṭī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">چھوٹی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">ی، ای، اے، اِ</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[j، i، e، ɛ]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''baṛī ye''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">بڑی یے</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span class="IPA">اے</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[eː]</span></td> </tr> <tr> <td bgcolor="#CCCCCC"><span xml:lang="ur" lang="ur">ء</span></td> <td bgcolor="#CCCCCC">''hamzā''</td> <td bgcolor="#CCCCCC">ہمزہ</td> <td bgcolor="#CCCCCC">'ا، -</td> <td bgcolor="#CCCCCC"><span title="Pronunciation in IPA" class="IPA">[ʔ]</span> or silent</td> </tr> </table> == ہور دیکھو == * [[اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات]] * [[اردو ادب]] * [[اردو ابجد]] * [[اردو تحریک]] == بارلے جوڑ == * [http://www.theurdulanguage.com] * [http://www.apnaorg.com/articles/dawn-87/] * [https://www.urduencyclopedia.org اردو انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806214636/http://www.urduencyclopedia.org/ |date=2016-08-06 }} * [http://www.scribd.com/doc/8509778/English-to-Urdu-Dictionary انگریزی تو‏ں اردو آف لائن تے editable ڈکشنری ڈاون لوڈ کرو] * [https://www.scribd.com/doc/273226768/URDU-LASHKARI-ZUBAN-pdf لشکری زبان] * [http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ علوی نستعلیق یونیکوڈ فونٹ ڈاون لوڈ کرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105001926/http://alvi.urdushare.net/blog/200811/download-alvi-nastaleeq/ |date=2010-11-05 }} * [http://khawarking.blogspot.com/2005/03/blog-post.html اردو دى پيدائش] * [http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html ہندوستان وچ اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051220092425/http://shuaibday.blogspot.com/2005/08/blog-post_112429637215734555.html |date=2005-12-20 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=URD ايتھنولوک د‏‏ی اردو اُتے رپورٹ] * [http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 (جلد اول) بنيادی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112021850/http://dsal.uchicago.edu/digbooks/dig_toc.html?BOOKID=PK1983.N2_1999_V1 |date=2020-11-12 }} * [http://www.jang.com.pk/jang/spedition/roman-qaida/qaaida.htm رومن حروف تہجی دا قاعدہ] == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Urdu}} {{اردو}} [[گٹھ:اردو|اردو]] [[گٹھ:اتر پردیش د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:اشتقاقی زباناں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ]] [[گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:ہند آریائی بولیاں]] anzv61qc88g2f22m99z7x7s8k1jyp79 0 196 711522 677121 2026-09-23T02:53:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711522 wikitext text/x-wiki {{Person |ناں = اسلان مسخادوف |مورت = Aslan Maskhadov.jpg|اسلان مسخادوف |px = 200px |جیون = 1951ء [[روس]] |دیس = [[چیچنیا]] |کم = فوجی جرنیل تے صدر |گن = صدر [[چیچن جمہوریہ اشکیریہ]] }} اسلان علیئوچ مسخادوف([[روسی]] چ) ؛اسلان علی کانت مسخادان(چیچن بولی چ) اسلان ولدعلی مسخاد([[اردو]] تے [[پنجابی]] چ) چیچن علیحدگی پسند تحریک دا رہنما تے [[چیچنی لوکراج اشکیریہ]] دا تیجا صدر سی ۔ [[روس]] دے خلاف، پہلی چیچن جنگ چ فتح دا سہرا وی بہت سارے لوکاں دے خیال چ اسلان مسخادوف دے سر اے ،جس چ فتح دے بعد [[چیچن جمہوریہ اشکیریہ]] نوں صحیح معنیاں چ آزادی لبھی ۔ جنوری 1997ء چ مسخادوف چیچنیا دا صدر منتخب ہوئیا ۔ جنوری 1999ء چ [[دوجی چیچن جنگ]] شروع ہون تے اوہ گوریلا مزاحمت دی اگوائی کرن میدان چ آئیا ۔ مارچ2005ء چ اسنوں شمالی [[چیچنیا]] دے پنڈ [[تولستوئی یورت]] چ شہید کردتا گئیا ۔ == ابتدائی زندگی == [[File:Aslan Maskhadov.jpg|thumbnail|300px|left|اسلان مسخادوف فوجی وردی وچ]] اسلان علیئوچ مسخادوف سویت یونین دی ریاست [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ([[قازقستان]] )دے صوبے [[کاراگاندی]] دے پنڈ شکائی چ ، [[روسی]] آمر [[جوزف سٹالن]] ([[ستالین]])دے حکم تے چیچن لوکاں دی جبری بےدخلی دے دوران 21 ستمبر 1951ء چ پیدا ہوئے ۔ 1957ء اسدا خاندان [[چیچنیا]] واپس آگئیا تے نیدتیریچنے ضلع چ زیبر یورت چ آباد ہوگئیا ۔ مسخادوف نےسویت فوج چ شمولیت اختیار کیتی تے ہمسایہ ریاست [[جارجیا]] ([[گرجستان|[گرجستان]] ) چ ٹرینيگ لیئی تے [[تبلیسی]] آرٹلری سکول تون 1972ء چ گریجوئیشن کیتی ۔ اس دے بعد اوہناں نے 1981ء چ [[کلینن گراد]] دے کلینن ہائر آرٹلری اکیڈمی توں امتیازی حثیت نال گریجوئشن کیتی تے اوہناں نوں ہنگری چ اک خودمختار سویت آرٹلری رجمنٹ نال تعینات کردتا گئیا جتھے اوہ 1986ء تک رہے ۔ فیر 1986ء توں بالٹک ملٹری ڈسٹرکٹ چ رہے ۔ 1990ء توں سویت جمہوریہ [[لتھوانیا]] دے [[راجگڑھ]] [[ویلنیوس]] چ سویت [[میزائل]] اینڈ [[آرٹلری]] فورسز دے چیف آف سٹاف دی حثیت نال خدمات سرانجام دتیاں ۔ سویت فوج چ سروس دے دوران اسلان مسخادوف نوں 2 دفعہ " تمغہ براۓ خدمت وطن " نال نوازیا گئیا ۔ مسخادوف 1992ء چ کرنل دے رینک توں سویت فوج چوں ریٹائرڈ ہوگئیا ، تے اپنے آبائی وطن واپس آ گئیا ۔ اوہ [[چیچن جمہوریہ اشکیریہ]] دے شہری دفاع دے 93-1992ء چ سربراہ رہے ۔ [[سویت یونین]] دے 1991ء چ ٹٹن دے بعد ، 1993ء دیاں گرمیاں چ مسخادوف نے [[جوہر دودائیف]] دی حکومت دے خلاف ، [[عروس مرتان]] ، نادتیریچنی تے [[گودرمس]] دے ضلعاں چ مسلح کاروائیاں چ حصہ لیئیا ۔ 1992ء چ ناکام فوجی بغاوت دے بعد چیچنیا دی مسلح افواج دے چیف آف سٹاف [[ویسخان شہابوف]] نوں برطرف کردتا گئیا تے مسخادوف عبوری چیف آف سٹاف مقرر ہوئے ۔ مارچ 1994ء چ اوہ [[چیچنیا]] دی مسلح افواج دے چیف آف سٹاف بن گئے۔ == پہلی چیچن جنگ == [[پہلی چیچن جنگ]] دسمبر 1994ء چ شروع ہوئی تے اس جنگ چ روسی فوجاں نوں چیچناں نے بدترین شکست دتی ۔ اس جنگ چ اوہ چیچنیا ولوں نمایاں فوجی کمانڈر سن تے چیچنیا دی روسی فوجاں نوں شکست وی اینہاں دی مرہون منت سی ۔ چیچنیا دی " ریاستی دفاعی کونسل " دے ڈپٹی چیئرمین (چیئرمین [[جوہر دودائیف]] سن ) تے چیف آف سٹاف دے طور تے ، مسخادوف نے گروزنی دی لڑائی دے دوران چیچنیادے راجگھر دا دفاع مستحکم کیتا ۔ مسخادوف اس لڑائی چ [[گروزنی]] دے صدارتی محل توں فوجی دستیاں نوں کمان کر رہے سن تے اک موقعے تے اک روسی بنکر تباہ کرن والا بمب اینہاں توں صرف 20 میٹر دور ڈگیا پر اسدے نا پھٹن دی وجہ توں اوہ محفوظ رہے ۔ فروری 1995ء چ دودائیف نے اسلان نوں ڈویژنل جنرل دے عہدے تے ترقی دے دتی ۔ جون 1995ء چ مسخادوف نے [[چیچنیا]] دے بحران تے [[گروزنی]] چ ہون والے مزاکرات چ حصہ لئیا ۔ جون 1996ء چ [[نزران]] [[انگوشتیا]] چ ہون والے مزاکرات چ چیچینیا ولوں " فائر بندی تے مسلح تصادم دے حل دے پروٹوکول " تے دستخط کیتے ۔ اگست 1996ء چ گروزنی تے [[چیچنیا]] دے دستیاں دے قبضے دے بعد مسخادوف نے [[الیگزیندر لیبد]] نال 31 اگست 196ء چ مزاکرات کیتے تے " [[معاہدہ خاساو یورت]] " عمل چ آئیا ، تے اس امن معاہدے نال ای پہلی چیچن جنگ اختام نوں پہنچی ۔ == چیچنیا دا صدر == اکتوبر 1997ء چ مسخادوف نوں وزیر اعظم نامزد کیتا گئیا ، جدوں کہ اوہ چیف آف سٹاف تے وزیر دفاع پہلے ای سن ۔ مسخادوف نے 3 دسمبر 1996ء نوں ، [[جنوری]] 1997ء دے صدارتی انتخاب چ حصہ لین دا اعلان کیتا ۔ جس چ اوہناں دے مقابلے تے [[شامل بیسائیف]] تے [[زیلم خان یندربائیئیف]] سن ۔ ایہہ الیکشن چیچنیا دے 1992ء اپنائے گئے آئین دے تحت ہو رہے سن ، جس چ چیچنیا نوں اک آزاد ریاستت قرار دتا گئیا اے ۔ == دوجی چیچن لڑائی == دوجی چیچن جنگ 1999ء چ چھڑی ۔ ==ہور ویکھو== *[[جوہر دودائیف]] *[[چیچنی لوکراج اشکیریہ]] ==باہرلے جوڑ== ===سوانح عمری=== :* [http://www.chechnya-mfa.info/bio/president.htm/ Biography on the site of the ChRI Ministry for Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404154758/http://www.chechnya-mfa.info/bio/president.htm |date=2005-04-04 }} :* [http://www.chechen.org/content.php?catID=97 Biography on the Chechen.org site (in Russian)] ===انٹرویو=== :* ''Ekspress-Khronika (Express Chronicles), No. 8 (611), 26 February 2000, p. 1.'' :* ''Komsomolskaya Pravda, 18 March 2000, p. 7.'' :* ''Kommersant, 21 April 2000, p. 1.'' :* ''Kommersant, 22 April 2000, p. 3.'' :* ''Kommersant, 27 January 2001, p. 1, 3.'' :* [http://www.smallwarsjournal.com/documents/maskhadovinterview.pdf 1999 interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035800/http://smallwarsjournal.com/documents/maskhadovinterview.pdf |date=2016-03-04 }} by [[Marie Bennigsen-Broxup]] posted on the Small Wars Journal web site :* [http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/3/c8bf5cc0-d91f-4dac-9185-a451b1124b1d.html The last interview Maskhadov gave before his death] to RFE/RL :* [http://www.kommersant.com/page.asp?id=545159 Controversial interview Maskhadov gave] to [[Boris Berezovsky (businessman)|Boris Berezovsky]]'s ''[[Kommersant]]'' newspaper ===مسخادوف دی شہادت اتے رپورٹاں=== :* ''[[New York Times]]:'' [http://www.nytimes.com/2005/03/08/international/europe/08cnd-chechnya.html Russian Forces, in Raid, Kill Leader of Chechnya Separatists] :* [[RFE/RL]]: [http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/03/028b0b1c-0918-45fb-9def-fd8044190523.html Reports Say Chechen Leader Maskhadov Killed] :* ''[[Christian Science Monitor]]:'' [http://www.csmonitor.com/2005/0309/p07s01-woeu.html Killing of Chechen leader may empower hard-liners] :* ''[[The Guardian]]:'' [http://www.guardian.co.uk/chechnya/Story/0,2763,1433156,00.html Chechnya loses its Yasser Arafat] :* [[CNN]]: [http://edition.cnn.com/2005/WORLD/europe/03/08/maskhadov.profile/ Maskhadov: Chechnya's defiant ex-leader] :* [[BBC News]]: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4330039.stm Chechen leader Maskhadov 'killed'] :* [[NTV Russia|NTV]]: [http://www.ntv.ru/news/index.jsp?nid=61483 Масхадова случайно взорвали в бункере (ФОТО)] (in [[Russian language|Russian]]) :* [[Reuters]]: [http://www.reuters.com/newsArticle.jhtml?type=worldNews&storyID=7854534 Maskhadov's Son Vows to Continue Dad's Chechen Work] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404014350/http://www.reuters.com/newsArticle.jhtml?type=worldNews&storyID=7854534 |date=2005-04-04 }} :* ''[[Kommersant]]:'' [http://www.kommersant.com/page.asp?id=552963 Aslan Maskhadov Killed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527062651/http://www.kommersant.com/page.asp?id=552963 |date=2007-05-27 }} (includes timeline of attempts on Maskhadov's life) :* BBC News: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4349765.stm Russians 'paid Maskhadov bounty'] :* [http://www.signandsight.com/features/54.html Thanks from the new Czar] A comment on the assassination of Chechen leader Aslan Maskhadov by [[Andre Glucksmann]] ===تعزیت=== :* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/459302.stm Obituary] from the [[BBC]] :* [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/03/09/db0901.xml Obituary] from ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'' :* [http://www.guardian.co.uk/obituaries/story/0,3604,1433966,00.html Obituary] from ''[[The Guardian]]'' :* [http://www.economist.com/printedition/displayStory.cfm?story_id=3738936 Obituary] from ''[[The Economist]]'' :* [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A25589-2005Mar10.html Editorial] from the ''[[Washington Post]]'' :* [http://www.islamicamagazine.com/content/view/85/61/ Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060323090355/http://www.islamicamagazine.com/content/view/85/61/ |date=2006-03-23 }} from ''[[Islamica Magazine]]'' {{s-start}} {{s-off}} {{succession box|title=[[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|صدر چیچن لوکراج اشکیریہ]]<br/>[[File:Coat of arms of the Chechen Republic of Ichkeria.svg|30px|Coat of arms]]|before=[[زیلم خان یندربائیئیف]]''<br/>''|after=[[شیخ عبدالحکیم]]''|''|years=1997&ndash;2005}} {{s-end}} {{چیچنیا دے آگو}} [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:قفقازی شخصیتاں]] [[گٹھ:چیچن شخصیتاں]] [[گٹھ:یورپی مسلمان]] [[گٹھ:یورپ]] [[گٹھ:یورپی شخصیتاں]] [[گٹھ:قفقاز]] [[گٹھ:روسی مسلمان]] [[گٹھ:روس]] [[گٹھ:مسلم جرنیل]] [[گٹھ:جرنیل]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] 5wi93cxtc5imxisux5fa4bw5sqiq1ba 0 401 711580 643847 2026-09-23T08:28:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711580 wikitext text/x-wiki {{معلومات ٹینک}} ایم-1 ایبریم امریکہ دا ٹینک اے۔ اے مختلف جنگاں وچ اپنی طاقت دکھا چکیا اے تے اے اپنی بہتری دی وجہ توں امریکی فوج دے علاوہ چار دوجے دیساں دے کول وی اے۔ اے ٹینک [[امریکہ]] نے 1990 تے 2003 دی عراق جنگ، 2001 دی [[افغانستان]] جنگ وچ استعمال کیتا اے۔ اینو چار بندے چلاندے نے اک ڈرائیور، اک کمانڈر، اک توپی تے اک گولے لوڈ کرن آلا۔ چونکہ ایدے وچ خودکار لوڈر نہیں اے تے اس وجہ توں اے دوجے ٹینکاں توں کئی گنا پعاری اے۔ ایم 1 ایبرم چ کئی نویاں ٹیکنالجیاں ورتیاں گئیاں نیں ایدے چ اک طاقتور ٹربائن انجن ہوندا اے، ایدے چ چوبہیم دا بکتر لگیا ہوندا اے تے ایدے گولے ایدے کامیاں توں علیحدہ تھاں تے رکھے جاندے نیں۔ == مورت نگری == <gallery> File:XM-1 Abrams during a demonstration on the test range of Fort Knox, 1979.jpg File:M1 abrams armyrecognition usa 026.jpg File:U.S. Army M1A2 Abrams Iraq 2005.jpg File:M1A1.jpg File:OCPA-2005-03-09-165522.jpg File:M1A1 abrams front.jpg File:M1-A1 Abrams 1.jpg File:M1-A1 Abrams Fire.jpg </gallery> == بارلے جوڑ == * [http://www.army.mil/factfiles/equipment/tracked/abrams.html امریکی فوج دی ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724160154/http://www.army.mil/factfiles/equipment/tracked/abrams.html |date=2009-07-24 }} * [http://www.gdls.com/programs/abrams.html جنرل ڈائینمکس دی ویب سائیٹ تے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815235713/http://www.gdls.com/programs/abrams.html |date=2008-08-15 }} * [http://www.army-technology.com/projects/abrams/index.html آرمی ٹیکنالوجی ڈاٹ کام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927083937/http://www.army-technology.com/projects/abrams/index.html |date=2005-09-27 }} * [http://www.fprado.com/armorsite/abrams.htm آرمر ڈاٹ کام] * [http://www.enemyforces.com/tanks/m1a1abrams.htm ایبرم لڑائی آلا ٹینک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312104742/http://www.enemyforces.com/tanks/m1a1abrams.htm |date=2007-03-12 }} * [http://military.discovery.com/convergence/abrams/explore/explore.html ڈسکوری داٹ کام] [[Category:ٹینک]] 1l5s2z77w13j7ed2z3jrxrfchygv0ce 0 2318 711474 684082 2026-09-22T19:09:29Z ~2026-49449-44 45189 711474 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ/عربی |name = پنجاب یونیورسٹی |image = |caption = جامعہ پنجاب دا شعار |motto = {{lang-ur|{{Nastaliq|ایمان ، اتحاد ، نظم}}}} |mottoeng = |established = [[14 اکتوبر]] [[1882ء]] |chancellor = [[گورنر پنجاب]] |vice chancellor = |type = سرکاری یونیورسٹی |calendar= سمسٹر |endowment = |faculty = |students = 30,608 (جامعہ کار), 442,000 (سالانہ امتحان دین والے) <ref>[http://pu.edu.pk/page/puglance/ University of the Punjab – PU at Glance<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |undergrad = |Graduate = |city = [[لاہور]] |state = [[پنجاب، پاکستان]] |country = [[پاکستان]] |campus = [[شہری]] |athletics = |former_names = |colors = |nickname = |mascot = |website = [http://www.pu.edu.pk/ www.pu.edu.pk] }} '''پنجاب یونیورسٹی''' یا '''[[یونیورسٹی آف پنجاب]]''' <small>{{ہور نام|انگریزی=University of the Punjab}}</small>،، [[لاہور]] وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] وچ اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہ [[یونیورسٹی]] 1882ء وچ بݨائی گئی سی جو [[برصغیر پاک و ہند]] وچ مسلماناں دے اکثریت‏ی علاقےآں وچ قائم ہون والی پہلی یونیورسٹی اے، اس طرح ایہنو‏ں پاكستان كی قدیم ترین یونیورسٹی ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ ایہدا قیام 14 اكتوبر [[1882ء]] وچ عمل وچ آیا۔ پہلے اس دا کیمپس قدیمی مال روڈ تے [[انارکلی بازار]] دے نال ہی سی۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ ایہدے بہت سارے شعبے نیو کیمپس وچ منتقل ہو گئے۔ نیو کیمپس دے اردگرد [[لاہور]] دے نويں علاقے بن گئے جو ہن شہر دا حصہ نيں جداں گارڈن ٹاون، فیصل ٹاون وغیرہ۔ ہن پنجاب یونیورسٹی نے اپنا کیمپس [[گجرانوالا]] تے جہلم وچ وی کھولیا ا‏‏ے۔ لاہور دے پرانے کیمپس نو‏‏ں علامہ اقبال کیمپس تے نويں کیمپس نو‏‏ں قائدِ اعظم کیمپس کہیا جاندا اے۔ جامعہ دا اک ذیلی کیمپس خانس پور دے پہاڑی علاقے وچ وی قائم اے مگر ایہ نہ ہون دے برابر اے کیونکہ ایتھ‏ے کوئی شعبہ مستقل بنیاداں اُتے قائم نئيں ا‏‏ے۔ انہاں چار کیمپساں دے نال پنجاب یونیورسٹی د‏‏ی 13 کلیات (فیکلٹیاں)، 9 کالجز تے 83 تدریسی شعبے، تحقیقی مراكز تے ادارے نيں، جدو‏ں کہ اس دے الحاق شدہ کالجاں د‏‏ی تعداد 434 ا‏‏ے۔ یونیورسٹی وچ 1006 كل وقتی تے 300 جز وقتی استاداں تدریسی/ تحقیقی فرائض سر انجام دے رہے نيں، اس تو‏ں علاوہ 6000 تو‏ں ودھ ہور ملازمین وی یونیورسٹی وچ خدمات انجام دے رہے نيں۔ جدكہ آن كیمپس طلباء د‏‏ی تعداد 45678 ا‏‏ے۔ == تاریخ == پنجاب یونیورسٹی د‏‏ی سینٹ دا پہلا اجلاس شملہ وچ ہويا، جس وچ اس د‏ی بنیاد رکھی گئی۔ یونیورسٹی دا قیام [[14 اکتوبر]] [[1882ء]] نو‏‏ں عمل وچ آیا، ایہ [[برطانوی ہند]] د‏‏ی چوتھ‏ی جامعہ سی مگر پچھلی تن صرف امتحان لیندی سی تے پنجاب یونیورسٹی نہ صرف امتحانات لیندی سی بلکہ اک تعلیم دینے د‏‏ی جامعہ سی، یعنی پنجاب یونیورسٹی بجا طور اُتے [[برصغیر]] د‏‏ی پہلی ایسی یونیورسٹی سی جتھے باقاعدہ اعلیٰ درجہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ اس تو‏ں پہلے [[ممبئی]] (سابقہ بمبئی)، [[مدراس]] تے [[کلکتا]] وچ یونیورسٹیاں سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلما‏ن علاقےآں د‏‏ی پہلی یونیورسٹی وی سی۔ === پنجاب یونیورسٹی === '''پنجاب یونیورسٹی''' نو‏‏ں عرف عام وچ '''پنجاب یونیورسٹی''' وی کہیا جاندا اے۔ پنجاب یونیورسٹی دے نام توں اک یونیورسٹی بھارتی ریاست [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] دے شہر [[چندی گڑھ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے یونیورسٹی دے کئی کالج [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)]] وچ فعال سن۔ [[1947ء]] توں بعد پنجاب یونیورسٹی دے نام توں دو دوسری یونیورسٹی وی قائم ہوگئی: * '''[[یونیورسٹی آف پنجاب]]''' ([[لاہور]]، [[پاکستان]]) * '''[[پنجاب یونیورسٹی]]''' ([[چندی گڑھ]]، [[بھارت]])۔ == کیمپس == * '''علامہ اقبال کیمپس''' ایس کیمپس دا ناں [[جنوبی ایشیا]] دے مشہور فلسفی تے مفکر علامہ [[محمد اقبال]] دے ناں تے رکھیا گیا ۔ ایہنوں اولڈ کیمپس وی آکھیا جاندا اے۔ [[لہور]] شہر دے وچکار کھلوتی ایہدی شاندار عمارت اسلامی طرز تعمیر تے بنائی گئی اے۔ ایہدے وچ قدیم سینیٹ ہال، سینڈیکیٹ (مددگار انجمن) روم تے مرکزی ہال ایس کیمپس نیں ۔ مختلف کمیٹیاں دے اجلاس ایتھے ای ہُندے نیں ۔ ناظم دا دفتر، یونیورسٹی دا چھاپہ خانہ ،کھیڈاں دا محکمہ، پڑھیاراں لئی ہوسٹل تے کچھ ہور محکمے وی ایتھے موجود نیں ۔ [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|left|thumb|200px|علامہ اقبال کیمپس]] [[File:PU-oriental college.jpg|left|thumb|200px|علامہ اقبال کیمپس]] علامہ اقبال کیمپس چ تھلے دتے کھیتر قایم نیں۔: * [[پنجابی]] * اردو * ہندی * اقبالیات * [[فارسی]] * کشمیریات * اردو وچ اسلامی انسائیکلوپیڈیا * کھیلاں تے جسمانی سائینس * تعمیرات * تاریخی آرٹ * ڈیزائن تے پینٹنگ * پی ایچ ڈی پروگرام * ہیلے کالج * آرٹ کالج * اوریئینٹل کالج * انفارمیشن ٹیکنالوجی * کالج آف فارمیسی * '''قائداعظم کیمپس''' * '''گجرانوالا کیمپس''' یونیورسٹی دی تریخ دے 124 وریاں چ پہلی واری لہور توں بعر کیمپس بنایا گیا۔ اے کیمپس گجرانوالا جی ٹی روڈ دے اتے ای ھیگا اے۔ ایدے عمارت ویکھن چ علامہ اقبال کیمپس دی عمارت نال کافی رلدی ملدی اے۔ اے کل 22 کنال رقبے تے پھیلی ھوئی اے۔ ایدے چ 37 کمرے، ناطم دا بلاک تے اک وڈا ھال وی ھیگا اے۔ [http://www.pugc.edu.pk پنجاب یونیورسٹی گجرانوالا کیمپس] گجرانوالا کیمپس چ تھلے دتے کھیتر نیں۔: * ڈپارٹمنٹ آف بزنس ایڈمنسٹریشن * ڈپارٹمنٹ آف کامرس * ڈپارٹمنٹ آف لاء * ڈپارٹمنٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی == پڑھائی == ایہ پاکستان دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی اے جتھے انڈرگریجویٹ، ایم ایس سی ایم فل تے پی ایچ ڈی تک پڑھائی ہوندی اے ۔ 25 ہزار دے نیڑے پڑھیار نیں ۔ 147000 دے نیڑے پڑھیار 434 نال جُڑے کالجاں وچ پڑھ رہے نیں ۔ == فیکلٹیاں == پنجاب یونیورسٹی لہور چ 37 فیکلٹیاں نیں ۔ == کلیات == پنجاب یونیورسٹی وچ 13 کلیات نيں جو کچھ ایويں نيں۔ # [[انسانیات]] و [[فنونیات]] (Arts and Humanities) # [[علوم سلوکیہ]] و [[معاشرتی علوم]] (Behavioral and Social Sciences) # تجارت (Commerce) # [[معاشیات]] تے [[انتظامی علوم]] (Economics and Management Sciences) # علم [[تعلیم|التعلیم]] (Education) # [[ہندسیات]] و [[ٹیکنالوجی]] (Engineering & Technology) # [[اسلامی تعلیمات]] (Islamic Studies) # [[قانون]] (Law) # [[حیات‏ی علوم]] (Life-Sciences) # علم [[طب]] و [[علم الاسنان|اسنان]] (Medicine & Dentistry) # [[علوم الشرقیہ]] (Oriental]] Learning]]) # [[دوائیات]] ([[دوا سازی]]) # [[سائنس|علم]] ([[سائنس]]) == موجودہ حالات == سابقہ وائس چانسلر [[لیفٹیننٹ جنرل]] ارشد محمود نے یونیورسٹی وچ کئی نويں شعبے کھولے تے استاداں د‏‏ی تعداد وچ قابلِ قدر وادھا کيتا۔ یونیورسٹی وچ کمپیوٹر د‏‏ی تعلیم اُتے خصوصن توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ == مشہور سابقہ متعلم == * [[علامہ اقبال]] * ڈاکٹر [[عبدالسلام]] خورشید ([[نوبل انعام]] یافتہ) * [[طاہرالقادری]] * مولا‏نا [[محمد بشیر سیالکوٹی]] عربی، فارسی، انگریزی، اردو مصنف، مترجم تے ماہر تعلیم * [[عزیز میاں]] قوال == ہور دیکھو == * [[لہور دے تعلیمی ادارے]] == باہرلے جوڑ == {{Commons|Category:Punjab University, Lahore|پنجاب یونیورسٹی لہور|position=left}} * [http://www.ias.edu.pk انتظامی سائینس] * [http://www.ibitpu.edu.pk انسٹیٹیوٹ آف بزنس اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://www.pucit.edu.pk کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://eprints.hec.gov.pk/view/Institute/University_of_the_Punjab,_Lahore.html پنجاب یونیورسٹی] * [http://www.pucit.edu.pk کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://www.pu.edu.pk/ پنجاب یونیورسٹی] {{لاہور}} {{یونیورسٹیاں لاہور}} {{زمرہ کومنز|Punjab University, Lahore}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجاب یونیورسٹی|پنجاب یونیورسٹی]] [[گٹھ:1882ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں انجمن دولت مشترکہ]] [[گٹھ:لاہور د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں|پنجاب]] [[گٹھ:لاہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سرکاری یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:برطانوی ہند وچ 1880ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] 00ccqf4159lpvw73sah6nun28t0l9bn 711475 711474 2026-09-22T19:09:58Z ~2026-49449-44 45189 711475 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ/عربی |name = پنجاب یونیورسٹی |image = |caption = جامعہ پنجاب دا شعار |motto = {{lang-ur|{{Nastaliq|ایمان ، اتحاد ، نظم}}}} |mottoeng = |established = [[14 اکتوبر]] [[1882ء]] |chancellor = [[گورنر پنجاب]] |vice chancellor = |type = سرکاری یونیورسٹی |calendar= سمسٹر |endowment = |faculty = |students = 30,608 (جامعہ کار), 442,000 (سالانہ امتحان دین والے) <ref>[http://pu.edu.pk/page/puglance/ University of the Punjab – PU at Glance<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |undergrad = |Graduate = |city = [[لاہور]] |state = [[پنجاب، پاکستان]] |country = [[پاکستان]] |campus = [[شہری]] |athletics = |former_names = |colors = |nickname = |mascot = |website = [http://www.pu.edu.pk/ www.pu.edu.pk] }} '''جامعہ پنجاب ''' یا '''[[یونیورسٹی آف پنجاب]]''' <small>{{ہور نام|انگریزی=University of the Punjab}}</small>،، [[لاہور]] وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] وچ اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہ [[یونیورسٹی]] 1882ء وچ بݨائی گئی سی جو [[برصغیر پاک و ہند]] وچ مسلماناں دے اکثریت‏ی علاقےآں وچ قائم ہون والی پہلی یونیورسٹی اے، اس طرح ایہنو‏ں پاكستان كی قدیم ترین یونیورسٹی ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ ایہدا قیام 14 اكتوبر [[1882ء]] وچ عمل وچ آیا۔ پہلے اس دا کیمپس قدیمی مال روڈ تے [[انارکلی بازار]] دے نال ہی سی۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ ایہدے بہت سارے شعبے نیو کیمپس وچ منتقل ہو گئے۔ نیو کیمپس دے اردگرد [[لاہور]] دے نويں علاقے بن گئے جو ہن شہر دا حصہ نيں جداں گارڈن ٹاون، فیصل ٹاون وغیرہ۔ ہن پنجاب یونیورسٹی نے اپنا کیمپس [[گجرانوالا]] تے جہلم وچ وی کھولیا ا‏‏ے۔ لاہور دے پرانے کیمپس نو‏‏ں علامہ اقبال کیمپس تے نويں کیمپس نو‏‏ں قائدِ اعظم کیمپس کہیا جاندا اے۔ جامعہ دا اک ذیلی کیمپس خانس پور دے پہاڑی علاقے وچ وی قائم اے مگر ایہ نہ ہون دے برابر اے کیونکہ ایتھ‏ے کوئی شعبہ مستقل بنیاداں اُتے قائم نئيں ا‏‏ے۔ انہاں چار کیمپساں دے نال پنجاب یونیورسٹی د‏‏ی 13 کلیات (فیکلٹیاں)، 9 کالجز تے 83 تدریسی شعبے، تحقیقی مراكز تے ادارے نيں، جدو‏ں کہ اس دے الحاق شدہ کالجاں د‏‏ی تعداد 434 ا‏‏ے۔ یونیورسٹی وچ 1006 كل وقتی تے 300 جز وقتی استاداں تدریسی/ تحقیقی فرائض سر انجام دے رہے نيں، اس تو‏ں علاوہ 6000 تو‏ں ودھ ہور ملازمین وی یونیورسٹی وچ خدمات انجام دے رہے نيں۔ جدكہ آن كیمپس طلباء د‏‏ی تعداد 45678 ا‏‏ے۔ == تاریخ == پنجاب یونیورسٹی د‏‏ی سینٹ دا پہلا اجلاس شملہ وچ ہويا، جس وچ اس د‏ی بنیاد رکھی گئی۔ یونیورسٹی دا قیام [[14 اکتوبر]] [[1882ء]] نو‏‏ں عمل وچ آیا، ایہ [[برطانوی ہند]] د‏‏ی چوتھ‏ی جامعہ سی مگر پچھلی تن صرف امتحان لیندی سی تے پنجاب یونیورسٹی نہ صرف امتحانات لیندی سی بلکہ اک تعلیم دینے د‏‏ی جامعہ سی، یعنی پنجاب یونیورسٹی بجا طور اُتے [[برصغیر]] د‏‏ی پہلی ایسی یونیورسٹی سی جتھے باقاعدہ اعلیٰ درجہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ اس تو‏ں پہلے [[ممبئی]] (سابقہ بمبئی)، [[مدراس]] تے [[کلکتا]] وچ یونیورسٹیاں سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلما‏ن علاقےآں د‏‏ی پہلی یونیورسٹی وی سی۔ === پنجاب یونیورسٹی === '''پنجاب یونیورسٹی''' نو‏‏ں عرف عام وچ '''پنجاب یونیورسٹی''' وی کہیا جاندا اے۔ پنجاب یونیورسٹی دے نام توں اک یونیورسٹی بھارتی ریاست [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] دے شہر [[چندی گڑھ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے یونیورسٹی دے کئی کالج [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)]] وچ فعال سن۔ [[1947ء]] توں بعد پنجاب یونیورسٹی دے نام توں دو دوسری یونیورسٹی وی قائم ہوگئی: * '''[[یونیورسٹی آف پنجاب]]''' ([[لاہور]]، [[پاکستان]]) * '''[[پنجاب یونیورسٹی]]''' ([[چندی گڑھ]]، [[بھارت]])۔ == کیمپس == * '''علامہ اقبال کیمپس''' ایس کیمپس دا ناں [[جنوبی ایشیا]] دے مشہور فلسفی تے مفکر علامہ [[محمد اقبال]] دے ناں تے رکھیا گیا ۔ ایہنوں اولڈ کیمپس وی آکھیا جاندا اے۔ [[لہور]] شہر دے وچکار کھلوتی ایہدی شاندار عمارت اسلامی طرز تعمیر تے بنائی گئی اے۔ ایہدے وچ قدیم سینیٹ ہال، سینڈیکیٹ (مددگار انجمن) روم تے مرکزی ہال ایس کیمپس نیں ۔ مختلف کمیٹیاں دے اجلاس ایتھے ای ہُندے نیں ۔ ناظم دا دفتر، یونیورسٹی دا چھاپہ خانہ ،کھیڈاں دا محکمہ، پڑھیاراں لئی ہوسٹل تے کچھ ہور محکمے وی ایتھے موجود نیں ۔ [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|left|thumb|200px|علامہ اقبال کیمپس]] [[File:PU-oriental college.jpg|left|thumb|200px|علامہ اقبال کیمپس]] علامہ اقبال کیمپس چ تھلے دتے کھیتر قایم نیں۔: * [[پنجابی]] * اردو * ہندی * اقبالیات * [[فارسی]] * کشمیریات * اردو وچ اسلامی انسائیکلوپیڈیا * کھیلاں تے جسمانی سائینس * تعمیرات * تاریخی آرٹ * ڈیزائن تے پینٹنگ * پی ایچ ڈی پروگرام * ہیلے کالج * آرٹ کالج * اوریئینٹل کالج * انفارمیشن ٹیکنالوجی * کالج آف فارمیسی * '''قائداعظم کیمپس''' * '''گجرانوالا کیمپس''' یونیورسٹی دی تریخ دے 124 وریاں چ پہلی واری لہور توں بعر کیمپس بنایا گیا۔ اے کیمپس گجرانوالا جی ٹی روڈ دے اتے ای ھیگا اے۔ ایدے عمارت ویکھن چ علامہ اقبال کیمپس دی عمارت نال کافی رلدی ملدی اے۔ اے کل 22 کنال رقبے تے پھیلی ھوئی اے۔ ایدے چ 37 کمرے، ناطم دا بلاک تے اک وڈا ھال وی ھیگا اے۔ [http://www.pugc.edu.pk پنجاب یونیورسٹی گجرانوالا کیمپس] گجرانوالا کیمپس چ تھلے دتے کھیتر نیں۔: * ڈپارٹمنٹ آف بزنس ایڈمنسٹریشن * ڈپارٹمنٹ آف کامرس * ڈپارٹمنٹ آف لاء * ڈپارٹمنٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی == پڑھائی == ایہ پاکستان دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی اے جتھے انڈرگریجویٹ، ایم ایس سی ایم فل تے پی ایچ ڈی تک پڑھائی ہوندی اے ۔ 25 ہزار دے نیڑے پڑھیار نیں ۔ 147000 دے نیڑے پڑھیار 434 نال جُڑے کالجاں وچ پڑھ رہے نیں ۔ == فیکلٹیاں == پنجاب یونیورسٹی لہور چ 37 فیکلٹیاں نیں ۔ == کلیات == پنجاب یونیورسٹی وچ 13 کلیات نيں جو کچھ ایويں نيں۔ # [[انسانیات]] و [[فنونیات]] (Arts and Humanities) # [[علوم سلوکیہ]] و [[معاشرتی علوم]] (Behavioral and Social Sciences) # تجارت (Commerce) # [[معاشیات]] تے [[انتظامی علوم]] (Economics and Management Sciences) # علم [[تعلیم|التعلیم]] (Education) # [[ہندسیات]] و [[ٹیکنالوجی]] (Engineering & Technology) # [[اسلامی تعلیمات]] (Islamic Studies) # [[قانون]] (Law) # [[حیات‏ی علوم]] (Life-Sciences) # علم [[طب]] و [[علم الاسنان|اسنان]] (Medicine & Dentistry) # [[علوم الشرقیہ]] (Oriental]] Learning]]) # [[دوائیات]] ([[دوا سازی]]) # [[سائنس|علم]] ([[سائنس]]) == موجودہ حالات == سابقہ وائس چانسلر [[لیفٹیننٹ جنرل]] ارشد محمود نے یونیورسٹی وچ کئی نويں شعبے کھولے تے استاداں د‏‏ی تعداد وچ قابلِ قدر وادھا کيتا۔ یونیورسٹی وچ کمپیوٹر د‏‏ی تعلیم اُتے خصوصن توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ == مشہور سابقہ متعلم == * [[علامہ اقبال]] * ڈاکٹر [[عبدالسلام]] خورشید ([[نوبل انعام]] یافتہ) * [[طاہرالقادری]] * مولا‏نا [[محمد بشیر سیالکوٹی]] عربی، فارسی، انگریزی، اردو مصنف، مترجم تے ماہر تعلیم * [[عزیز میاں]] قوال == ہور دیکھو == * [[لہور دے تعلیمی ادارے]] == باہرلے جوڑ == {{Commons|Category:Punjab University, Lahore|پنجاب یونیورسٹی لہور|position=left}} * [http://www.ias.edu.pk انتظامی سائینس] * [http://www.ibitpu.edu.pk انسٹیٹیوٹ آف بزنس اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://www.pucit.edu.pk کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://eprints.hec.gov.pk/view/Institute/University_of_the_Punjab,_Lahore.html پنجاب یونیورسٹی] * [http://www.pucit.edu.pk کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://www.pu.edu.pk/ پنجاب یونیورسٹی] {{لاہور}} {{یونیورسٹیاں لاہور}} {{زمرہ کومنز|Punjab University, Lahore}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجاب یونیورسٹی|پنجاب یونیورسٹی]] [[گٹھ:1882ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں انجمن دولت مشترکہ]] [[گٹھ:لاہور د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں|پنجاب]] [[گٹھ:لاہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سرکاری یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:برطانوی ہند وچ 1880ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] g7w1sj87tv20okpij9xcxo37oihwh1v 711541 711475 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 684082 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ/عربی |name = پنجاب یونیورسٹی |image = |caption = پنجاب یونیورسٹی دا شعار |motto = {{lang-ur|{{Nastaliq|ایمان ، اتحاد ، نظم}}}} |mottoeng = |established = [[14 اکتوبر]] [[1882ء]] |chancellor = [[گورنر پنجاب]] |vice chancellor = |type = سرکاری یونیورسٹی |calendar= سمسٹر |endowment = |faculty = |students = 30,608 (جامعہ کار), 442,000 (سالانہ امتحان دین والے) <ref>[http://pu.edu.pk/page/puglance/ University of the Punjab – PU at Glance<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |undergrad = |Graduate = |city = [[لاہور]] |state = [[پنجاب، پاکستان]] |country = [[پاکستان]] |campus = [[شہری]] |athletics = |former_names = |colors = |nickname = |mascot = |website = [http://www.pu.edu.pk/ www.pu.edu.pk] }} '''پنجاب یونیورسٹی''' یا '''[[یونیورسٹی آف پنجاب]]''' <small>{{ہور نام|انگریزی=University of the Punjab}}</small>،، [[لاہور]] وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] [[پاکستان]] وچ اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہ [[یونیورسٹی]] 1882ء وچ بݨائی گئی سی جو [[برصغیر پاک و ہند]] وچ مسلماناں دے اکثریت‏ی علاقےآں وچ قائم ہون والی پہلی یونیورسٹی اے، اس طرح ایہنو‏ں پاكستان كی قدیم ترین یونیورسٹی ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ ایہدا قیام 14 اكتوبر [[1882ء]] وچ عمل وچ آیا۔ پہلے اس دا کیمپس قدیمی مال روڈ تے [[انارکلی بازار]] دے نال ہی سی۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ ایہدے بہت سارے شعبے نیو کیمپس وچ منتقل ہو گئے۔ نیو کیمپس دے اردگرد [[لاہور]] دے نويں علاقے بن گئے جو ہن شہر دا حصہ نيں جداں گارڈن ٹاون، فیصل ٹاون وغیرہ۔ ہن پنجاب یونیورسٹی نے اپنا کیمپس [[گجرانوالا]] تے جہلم وچ وی کھولیا ا‏‏ے۔ لاہور دے پرانے کیمپس نو‏‏ں علامہ اقبال کیمپس تے نويں کیمپس نو‏‏ں قائدِ اعظم کیمپس کہیا جاندا اے۔ جامعہ دا اک ذیلی کیمپس خانس پور دے پہاڑی علاقے وچ وی قائم اے مگر ایہ نہ ہون دے برابر اے کیونکہ ایتھ‏ے کوئی شعبہ مستقل بنیاداں اُتے قائم نئيں ا‏‏ے۔ انہاں چار کیمپساں دے نال پنجاب یونیورسٹی د‏‏ی 13 کلیات (فیکلٹیاں)، 9 کالجز تے 83 تدریسی شعبے، تحقیقی مراكز تے ادارے نيں، جدو‏ں کہ اس دے الحاق شدہ کالجاں د‏‏ی تعداد 434 ا‏‏ے۔ یونیورسٹی وچ 1006 كل وقتی تے 300 جز وقتی استاداں تدریسی/ تحقیقی فرائض سر انجام دے رہے نيں، اس تو‏ں علاوہ 6000 تو‏ں ودھ ہور ملازمین وی یونیورسٹی وچ خدمات انجام دے رہے نيں۔ جدكہ آن كیمپس طلباء د‏‏ی تعداد 45678 ا‏‏ے۔ == تاریخ == پنجاب یونیورسٹی د‏‏ی سینٹ دا پہلا اجلاس شملہ وچ ہويا، جس وچ اس د‏ی بنیاد رکھی گئی۔ یونیورسٹی دا قیام [[14 اکتوبر]] [[1882ء]] نو‏‏ں عمل وچ آیا، ایہ [[برطانوی ہند]] د‏‏ی چوتھ‏ی جامعہ سی مگر پچھلی تن صرف امتحان لیندی سی تے پنجاب یونیورسٹی نہ صرف امتحانات لیندی سی بلکہ اک تعلیم دینے د‏‏ی جامعہ سی، یعنی پنجاب یونیورسٹی بجا طور اُتے [[برصغیر]] د‏‏ی پہلی ایسی یونیورسٹی سی جتھے باقاعدہ اعلیٰ درجہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ اس تو‏ں پہلے [[ممبئی]] (سابقہ بمبئی)، [[مدراس]] تے [[کلکتا]] وچ یونیورسٹیاں سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلما‏ن علاقےآں د‏‏ی پہلی یونیورسٹی وی سی۔ === پنجاب یونیورسٹی === '''پنجاب یونیورسٹی''' نو‏‏ں عرف عام وچ '''پنجاب یونیورسٹی''' وی کہیا جاندا اے۔ پنجاب یونیورسٹی دے نام توں اک یونیورسٹی بھارتی ریاست [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] دے شہر [[چندی گڑھ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے یونیورسٹی دے کئی کالج [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)]] وچ فعال سن۔ [[1947ء]] توں بعد پنجاب یونیورسٹی دے نام توں دو دوسری یونیورسٹی وی قائم ہوگئی: * '''[[یونیورسٹی آف پنجاب]]''' ([[لاہور]]، [[پاکستان]]) * '''[[پنجاب یونیورسٹی]]''' ([[چندی گڑھ]]، [[بھارت]])۔ == کیمپس == * '''علامہ اقبال کیمپس''' ایس کیمپس دا ناں [[جنوبی ایشیا]] دے مشہور فلسفی تے مفکر علامہ [[محمد اقبال]] دے ناں تے رکھیا گیا ۔ ایہنوں اولڈ کیمپس وی آکھیا جاندا اے۔ [[لہور]] شہر دے وچکار کھلوتی ایہدی شاندار عمارت اسلامی طرز تعمیر تے بنائی گئی اے۔ ایہدے وچ قدیم سینیٹ ہال، سینڈیکیٹ (مددگار انجمن) روم تے مرکزی ہال ایس کیمپس نیں ۔ مختلف کمیٹیاں دے اجلاس ایتھے ای ہُندے نیں ۔ ناظم دا دفتر، یونیورسٹی دا چھاپہ خانہ ،کھیڈاں دا محکمہ، پڑھیاراں لئی ہوسٹل تے کچھ ہور محکمے وی ایتھے موجود نیں ۔ [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|left|thumb|200px|علامہ اقبال کیمپس]] [[File:PU-oriental college.jpg|left|thumb|200px|علامہ اقبال کیمپس]] علامہ اقبال کیمپس چ تھلے دتے کھیتر قایم نیں۔: * [[پنجابی]] * اردو * ہندی * اقبالیات * [[فارسی]] * کشمیریات * اردو وچ اسلامی انسائیکلوپیڈیا * کھیلاں تے جسمانی سائینس * تعمیرات * تاریخی آرٹ * ڈیزائن تے پینٹنگ * پی ایچ ڈی پروگرام * ہیلے کالج * آرٹ کالج * اوریئینٹل کالج * انفارمیشن ٹیکنالوجی * کالج آف فارمیسی * '''قائداعظم کیمپس''' * '''گجرانوالا کیمپس''' یونیورسٹی دی تریخ دے 124 وریاں چ پہلی واری لہور توں بعر کیمپس بنایا گیا۔ اے کیمپس گجرانوالا جی ٹی روڈ دے اتے ای ھیگا اے۔ ایدے عمارت ویکھن چ علامہ اقبال کیمپس دی عمارت نال کافی رلدی ملدی اے۔ اے کل 22 کنال رقبے تے پھیلی ھوئی اے۔ ایدے چ 37 کمرے، ناطم دا بلاک تے اک وڈا ھال وی ھیگا اے۔ [http://www.pugc.edu.pk پنجاب یونیورسٹی گجرانوالا کیمپس] گجرانوالا کیمپس چ تھلے دتے کھیتر نیں۔: * ڈپارٹمنٹ آف بزنس ایڈمنسٹریشن * ڈپارٹمنٹ آف کامرس * ڈپارٹمنٹ آف لاء * ڈپارٹمنٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی == پڑھائی == ایہ پاکستان دی سبھ توں قدیم یونیورسٹی اے جتھے انڈرگریجویٹ، ایم ایس سی ایم فل تے پی ایچ ڈی تک پڑھائی ہوندی اے ۔ 25 ہزار دے نیڑے پڑھیار نیں ۔ 147000 دے نیڑے پڑھیار 434 نال جُڑے کالجاں وچ پڑھ رہے نیں ۔ == فیکلٹیاں == پنجاب یونیورسٹی لہور چ 37 فیکلٹیاں نیں ۔ == کلیات == پنجاب یونیورسٹی وچ 13 کلیات نيں جو کچھ ایويں نيں۔ # [[انسانیات]] و [[فنونیات]] (Arts and Humanities) # [[علوم سلوکیہ]] و [[معاشرتی علوم]] (Behavioral and Social Sciences) # تجارت (Commerce) # [[معاشیات]] تے [[انتظامی علوم]] (Economics and Management Sciences) # علم [[تعلیم|التعلیم]] (Education) # [[ہندسیات]] و [[ٹیکنالوجی]] (Engineering & Technology) # [[اسلامی تعلیمات]] (Islamic Studies) # [[قانون]] (Law) # [[حیات‏ی علوم]] (Life-Sciences) # علم [[طب]] و [[علم الاسنان|اسنان]] (Medicine & Dentistry) # [[علوم الشرقیہ]] (Oriental]] Learning]]) # [[دوائیات]] ([[دوا سازی]]) # [[سائنس|علم]] ([[سائنس]]) == موجودہ حالات == سابقہ وائس چانسلر [[لیفٹیننٹ جنرل]] ارشد محمود نے یونیورسٹی وچ کئی نويں شعبے کھولے تے استاداں د‏‏ی تعداد وچ قابلِ قدر وادھا کيتا۔ یونیورسٹی وچ کمپیوٹر د‏‏ی تعلیم اُتے خصوصن توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ == مشہور سابقہ متعلم == * [[علامہ اقبال]] * ڈاکٹر [[عبدالسلام]] خورشید ([[نوبل انعام]] یافتہ) * [[طاہرالقادری]] * مولا‏نا [[محمد بشیر سیالکوٹی]] عربی، فارسی، انگریزی، اردو مصنف، مترجم تے ماہر تعلیم * [[عزیز میاں]] قوال == ہور دیکھو == * [[لہور دے تعلیمی ادارے]] == باہرلے جوڑ == {{Commons|Category:Punjab University, Lahore|پنجاب یونیورسٹی لہور|position=left}} * [http://www.ias.edu.pk انتظامی سائینس] * [http://www.ibitpu.edu.pk انسٹیٹیوٹ آف بزنس اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://www.pucit.edu.pk کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://eprints.hec.gov.pk/view/Institute/University_of_the_Punjab,_Lahore.html پنجاب یونیورسٹی] * [http://www.pucit.edu.pk کالج آف انفارمیشن ٹیکنالوجی] * [http://www.pu.edu.pk/ پنجاب یونیورسٹی] {{لاہور}} {{یونیورسٹیاں لاہور}} {{زمرہ کومنز|Punjab University, Lahore}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:پنجاب یونیورسٹی|پنجاب یونیورسٹی]] [[گٹھ:1882ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں انجمن دولت مشترکہ]] [[گٹھ:لاہور د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں|پنجاب]] [[گٹھ:لاہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سرکاری یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:برطانوی ہند وچ 1880ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] 9l5rwr152g0s8ycgxr1tp1qv8fhwhee 0 6359 711525 649748 2026-09-23T03:25:32Z ~2026-49449-44 45189 711525 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name =Lahore University of Management Sciences | native_name = لمز | image_name =LUMS.jpg | image_size =260px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto =''تعلیم کو سلام'' | motto_lang = | mottoeng =العلم سلامي | established ={{Start date|1984}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | type =نجی | affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = ڈاکٹر سہیل نقوی | rector = | principal = | dean = | director = | head_label =رجسٹرار | head =بشری سجاد | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad =2400 | postgrad =1600 | doctoral =~15 | other = | city =[[لاہور]] | state = | province =[[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | country =[[پاکستان]] | coor = | campus =رہائشی | former_names = | free_label = | free = | colors =نیوی بلیو, چارکول, سفید | colours ={{Color box|#000080}}{{Color box|#36454F}}{{Color box|#FFFFFF}} | athletics = | sports = | nickname =لمز <br/> LUMS | mascot = | affiliations =[[پاکستانی ہائر ایجوکیشن کمیشن]], [[پاکستان انجینئرنگ کونسل]] | website ={{URL|http://lums.edu.pk/index.php}} | logo = | footnotes = }}'''لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز''' (Lahore University of Management Sciences) جیہنو‏ں عرف عام وچ '''لمز''' (LUMS) کہیا جاندا اے، اک نجی تحقیقی یونیورسٹی اے، جو ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی (ڈی ایچ اے)، [[لہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ واقع ا‏‏ے۔<ref name="Address of LUMS">{{cite web|last=Google maps|title=Address of LUMS|url=https://maps.google.com/maps?q=lahore+university+of+management+sciences+ranking&psj=1&bav=on.2,or.r_qf.&bvm=bv.52164340,d.cGE,pv.xjs.s.en_US.CQsooEYev9Y.O&biw=1024&bih=566&dpr=1&um=1&ie=UTF-8&hl=en&sa=N&tab=wl|publisher=Google maps|accessdate=13 ستمبر 2013}}</ref> لمز 1984 وچ کاروباری بزنس انڈسٹری دے اشتراک تو‏ں قائم کيتی گئی۔ جامعہ 100 تو‏ں ودھ ایکڑ اراضی اُتے مشتمل اے جس وچ نصف تو‏ں ودھ طلبہ تے مالزمین رہائش پزیر نيں۔ 1986 وچ [[یو ایس ایڈ]] د‏‏ی مدد تو‏ں گریجویٹ بزنس اسکول د‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔ 2001 وچ جامعہ نے نیشنل آؤٹ ریچ پروگرام (NOP) دا آغاز کيتا۔ سال 2017 دے مطابق جامعہ وچ 4000 طلبہ زیر تعلیم نيں۔ ==باہرلے جوڑ== *[http://www.lums.edu.pk ویب سائیٹ] *[http://radio.lums.edu.pk کیمپس ریڈیو] *[http://www.lumsreview.com ایلومنائی خبراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515024341/http://lumsreview.com/ |date=2010-05-15 }} *[http://lumsalumni.org ایلومنائی ایسوسی ایشن امریکا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330033935/http://lumsalumni.org/ |date=2010-03-30 }} *[http://www.lums.edu.pk/the_university/vice_chancellors_message.php وائس چانسلر دا پیغام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328132837/http://lums.edu.pk/the_university/vice_chancellors_message.php |date=2010-03-28 }} *[http://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm ہائر ایجوکیشن کمیشن- نمبر شمار] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] lqq9txkahn6mrjmxqtleemjq5lhu8d2 711526 711525 2026-09-23T03:25:54Z ~2026-49449-44 45189 711526 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name =Lahore University of Management Sciences | native_name = لمز Lahore University of Management Sciences | image_name =LUMS.jpg | image_size =260px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto =''تعلیم کو سلام'' | motto_lang = | mottoeng =العلم سلامي | established ={{Start date|1984}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | type =نجی | affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = ڈاکٹر سہیل نقوی | rector = | principal = | dean = | director = | head_label =رجسٹرار | head =بشری سجاد | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad =2400 | postgrad =1600 | doctoral =~15 | other = | city =[[لاہور]] | state = | province =[[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | country =[[پاکستان]] | coor = | campus =رہائشی | former_names = | free_label = | free = | colors =نیوی بلیو, چارکول, سفید | colours ={{Color box|#000080}}{{Color box|#36454F}}{{Color box|#FFFFFF}} | athletics = | sports = | nickname =لمز <br/> LUMS | mascot = | affiliations =[[پاکستانی ہائر ایجوکیشن کمیشن]], [[پاکستان انجینئرنگ کونسل]] | website ={{URL|http://lums.edu.pk/index.php}} | logo = | footnotes = }}'''لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز''' (Lahore University of Management Sciences) جیہنو‏ں عرف عام وچ '''لمز''' (LUMS) کہیا جاندا اے، اک نجی تحقیقی یونیورسٹی اے، جو ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی (ڈی ایچ اے)، [[لہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ واقع ا‏‏ے۔<ref name="Address of LUMS">{{cite web|last=Google maps|title=Address of LUMS|url=https://maps.google.com/maps?q=lahore+university+of+management+sciences+ranking&psj=1&bav=on.2,or.r_qf.&bvm=bv.52164340,d.cGE,pv.xjs.s.en_US.CQsooEYev9Y.O&biw=1024&bih=566&dpr=1&um=1&ie=UTF-8&hl=en&sa=N&tab=wl|publisher=Google maps|accessdate=13 ستمبر 2013}}</ref> لمز 1984 وچ کاروباری بزنس انڈسٹری دے اشتراک تو‏ں قائم کيتی گئی۔ جامعہ 100 تو‏ں ودھ ایکڑ اراضی اُتے مشتمل اے جس وچ نصف تو‏ں ودھ طلبہ تے مالزمین رہائش پزیر نيں۔ 1986 وچ [[یو ایس ایڈ]] د‏‏ی مدد تو‏ں گریجویٹ بزنس اسکول د‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔ 2001 وچ جامعہ نے نیشنل آؤٹ ریچ پروگرام (NOP) دا آغاز کيتا۔ سال 2017 دے مطابق جامعہ وچ 4000 طلبہ زیر تعلیم نيں۔ ==باہرلے جوڑ== *[http://www.lums.edu.pk ویب سائیٹ] *[http://radio.lums.edu.pk کیمپس ریڈیو] *[http://www.lumsreview.com ایلومنائی خبراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515024341/http://lumsreview.com/ |date=2010-05-15 }} *[http://lumsalumni.org ایلومنائی ایسوسی ایشن امریکا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330033935/http://lumsalumni.org/ |date=2010-03-30 }} *[http://www.lums.edu.pk/the_university/vice_chancellors_message.php وائس چانسلر دا پیغام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328132837/http://lums.edu.pk/the_university/vice_chancellors_message.php |date=2010-03-28 }} *[http://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm ہائر ایجوکیشن کمیشن- نمبر شمار] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] elzyhec6tfi7hsmivf84q2fqs2x99ot 711537 711526 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 649748 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name =لاہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز<br/>Lahore University of Management Sciences | native_name = لمز | image_name =LUMS.jpg | image_size =260px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto =''تعلیم کو سلام'' | motto_lang = | mottoeng =العلم سلامي | established ={{Start date|1984}} | closed = <!-- {{End date|YYYY}} --> | type =نجی | affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = ڈاکٹر سہیل نقوی | rector = | principal = | dean = | director = | head_label =رجسٹرار | head =بشری سجاد | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad =2400 | postgrad =1600 | doctoral =~15 | other = | city =[[لاہور]] | state = | province =[[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] | country =[[پاکستان]] | coor = | campus =رہائشی | former_names = | free_label = | free = | colors =نیوی بلیو, چارکول, سفید | colours ={{Color box|#000080}}{{Color box|#36454F}}{{Color box|#FFFFFF}} | athletics = | sports = | nickname =لمز <br/> LUMS | mascot = | affiliations =[[پاکستانی ہائر ایجوکیشن کمیشن]], [[پاکستان انجینئرنگ کونسل]] | website ={{URL|http://lums.edu.pk/index.php}} | logo = | footnotes = }}'''لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز''' (Lahore University of Management Sciences) جیہنو‏ں عرف عام وچ '''لمز''' (LUMS) کہیا جاندا اے، اک نجی تحقیقی یونیورسٹی اے، جو ڈیفنس ہاؤسنگ اتھارٹی (ڈی ایچ اے)، [[لہور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ واقع ا‏‏ے۔<ref name="Address of LUMS">{{cite web|last=Google maps|title=Address of LUMS|url=https://maps.google.com/maps?q=lahore+university+of+management+sciences+ranking&psj=1&bav=on.2,or.r_qf.&bvm=bv.52164340,d.cGE,pv.xjs.s.en_US.CQsooEYev9Y.O&biw=1024&bih=566&dpr=1&um=1&ie=UTF-8&hl=en&sa=N&tab=wl|publisher=Google maps|accessdate=13 ستمبر 2013}}</ref> لمز 1984 وچ کاروباری بزنس انڈسٹری دے اشتراک تو‏ں قائم کيتی گئی۔ جامعہ 100 تو‏ں ودھ ایکڑ اراضی اُتے مشتمل اے جس وچ نصف تو‏ں ودھ طلبہ تے مالزمین رہائش پزیر نيں۔ 1986 وچ [[یو ایس ایڈ]] د‏‏ی مدد تو‏ں گریجویٹ بزنس اسکول د‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔ 2001 وچ جامعہ نے نیشنل آؤٹ ریچ پروگرام (NOP) دا آغاز کيتا۔ سال 2017 دے مطابق جامعہ وچ 4000 طلبہ زیر تعلیم نيں۔ ==باہرلے جوڑ== *[http://www.lums.edu.pk ویب سائیٹ] *[http://radio.lums.edu.pk کیمپس ریڈیو] *[http://www.lumsreview.com ایلومنائی خبراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515024341/http://lumsreview.com/ |date=2010-05-15 }} *[http://lumsalumni.org ایلومنائی ایسوسی ایشن امریکا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330033935/http://lumsalumni.org/ |date=2010-03-30 }} *[http://www.lums.edu.pk/the_university/vice_chancellors_message.php وائس چانسلر دا پیغام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328132837/http://lums.edu.pk/the_university/vice_chancellors_message.php |date=2010-03-28 }} *[http://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm ہائر ایجوکیشن کمیشن- نمبر شمار] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج]] h1sm494zip8h348qnkrx0acl3ashznj 0 7133 711473 711264 2026-09-22T19:06:14Z ~2026-49449-44 45189 711473 wikitext text/x-wiki '''<font size="+1" color="black"><font>''' {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" |- | colspan="3" align="center" style="background:#9ACD32" width="2500px" |'''جامع طبی شاه ایڈورڈ''' |- |- | colspan="4" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- style="vertical-align: top;" |- |'''ماٹو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |''Aim High'' <hr> |- |'''تھاں'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | [[لہور]] ,[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] <hr> |- |'''ٹریا'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | 1860 <hr> |- |'''قسم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | سرکاری <hr> |- |'''سٹاف'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' پڑھاکو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' تعلیم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |پوسٹ گریجوئیٹ تک <hr> |- |''' مضمون'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | میڈیکل <hr> |- |'''ویب سائیٹ''' | style="padding-right: 2em;" | [http://www.kemu.edu.pk] |- style="vertical-align: top;" |- |} '''جامعہ طبی شاه ایڈورڈ''' [[لہور]] [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[پاکستان]] دی اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہدے وچ میڈیکل دی تعلیم دتی جاندی اے ۔ ایس [[یونیورسٹی]] دا [[میو ہسپتال]] نال اشتراک اے ۔ ==باہرلے جوڑ== * [http://www.kemu.edu.pk] * [https://www.ifmsa-lahore.tk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802115942/http://ifmsa-lahore.tk/ |date=2010-08-02 }} * [http://www.kemupath.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327161523/http://www.kemupath.org/ |date=2010-03-27 }} * [http://www.dermkemc.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723141119/http://www.dermkemc.com/ |date=2008-07-23 }} * [http://commed.50webs.com] * [http://www.spwske.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210214256/http://spwske.com/ |date=2011-02-10 }} * [http://kemcolian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512185619/http://kemcolian.com/ |date=2010-05-12 }} * [http://www.pmrc.org.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006024802/http://www.pmrc.org.pk/ |date=2010-10-06 }} * [http://www.tsdocs.org] * [http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616124011/http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools/ |date=2010-06-16 }} * [http://www.rxpgonline.com/forum130.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016120122/http://www.rxpgonline.com/forum130.html |date=2010-10-16 }} == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] bshit33uzy6cje6rsylav59v1v8joj8 711529 711473 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 711264 wikitext text/x-wiki '''<font size="+1" color="black"><font>''' {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" |- | colspan="3" align="center" style="background:#9ACD32" width="2500px" |'''جامع طبی شاه ایڈورڈ''' |- |- | colspan="4" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- style="vertical-align: top;" |- |'''ماٹو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |''Aim High'' <hr> |- |'''تھاں'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | [[لہور]] ,[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] <hr> |- |'''ٹریا'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | 1860 <hr> |- |'''قسم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | سرکاری <hr> |- |'''سٹاف'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' پڑھاکو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' تعلیم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |پوسٹ گریجوئیٹ تک <hr> |- |''' مضمون'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | میڈیکل <hr> |- |'''ویب سائیٹ''' | style="padding-right: 2em;" | [http://www.kemu.edu.pk] |- style="vertical-align: top;" |- |} '''کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی''' [[لہور]] [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[پاکستان]] دی اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہدے وچ میڈیکل دی تعلیم دتی جاندی اے ۔ ایس [[یونیورسٹی]] دا [[میو ہسپتال]] نال اشتراک اے ۔ ==باہرلے جوڑ== * [http://www.kemu.edu.pk] * [https://www.ifmsa-lahore.tk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802115942/http://ifmsa-lahore.tk/ |date=2010-08-02 }} * [http://www.kemupath.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327161523/http://www.kemupath.org/ |date=2010-03-27 }} * [http://www.dermkemc.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723141119/http://www.dermkemc.com/ |date=2008-07-23 }} * [http://commed.50webs.com] * [http://www.spwske.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210214256/http://spwske.com/ |date=2011-02-10 }} * [http://kemcolian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512185619/http://kemcolian.com/ |date=2010-05-12 }} * [http://www.pmrc.org.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006024802/http://www.pmrc.org.pk/ |date=2010-10-06 }} * [http://www.tsdocs.org] * [http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616124011/http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools/ |date=2010-06-16 }} * [http://www.rxpgonline.com/forum130.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016120122/http://www.rxpgonline.com/forum130.html |date=2010-10-16 }} == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] si0xef4d4p0z4xm373q12scoy6mj7qo 0 7454 711607 644397 2026-09-23T11:30:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711607 wikitext text/x-wiki {{معلومات کیمیاء |نام = بینزین |نام_تصویر = [[فائل:Benzene structure.png|200px]] |عمومی_معلومات = عمومی معلومات <!-- تبدیلی نہ کریں --> |اسم_نظامی = بینزین |اسم_دیگر = {{د2}} Benzol<br/>1,3,5-cyclohexatriene {{دخ2}} |کیمیائی_صیغہ = اندراج {{د2}} C₆H₆{{دخ2}} |اسمائلس = {{د2}} c1ccccc1<br/> C1=CC=CC=C1 {{دخ2}} |مولرکمیت = {{د2}} 78.1121 g/mol {{دخ2}} |صورت = بے رنگ [[مائع]] |کاس_عدد = {{د2}} [71-43-2] {{دخ2}} |خواص = خواص <!-- تبدیلی نہ کریں --> |کثافت_و_حالت = مائع، {{د2}} 0.8786 g/cm³ {{دخ2}} |حلپزیری = {{د2}} 1.79 g/L (25&nbsp;°C){{دخ2}} |دیگرمحلل = |نقطۂ_پگھلاؤ = {{د2}} 5.5&nbsp;°C (278.6 K) {{دخ2}} |مداری_تہجین = مستوی (planar) |ہندسی_تنسیق = |قلمی_ساخت = |دوقطبی = {{د2}} 0 [[Debye|D]] {{دخ2}} |خطرات = خطرات <!-- تبدیلی نہ کریں --> |ایم_ایس_ڈی_ایس = [//en.wikipedia.org/wiki/Benzene_(data_page)#Material_Safety_Data_Sheet ایم ایس ڈی ایس (بیانات)] |اھم_خطرات= |نفپا_704 = {{NFPA 704 | Health = 2 | Flammability = 3 | Reactivity = 0}} |نقطۂ_شرر = {{د2}} −11&nbsp;°C {{دخ2}} |آر/ایس_کلمہ_آر ={{د2}} {{R45}}, {{R46}}, {{R11}}, {{R36/38}},<br/>{{R48/23/24/25}}, {{R65}} {{دخ2}} |آر/ایس_کلمہ_ایس = {{د2}} {{S53}}, {{S45}} {{دخ2}} |ریٹیکس_عدد = {{د2}} CY1400000 {{دخ2}} |اضافی_معلومات = اضافی معلومات <!-- تبدیلی نہ کریں --> |ساخت_و_خواص = |حرحرکیاتی_معطیات = |طیفی_معطیات = |وابستہ_مرکبات = |منفی_آئونات = |مثبت_آئونات = |وابستہ_فعالی_گروہ = |وابستہ_مرکب = [[ٹولوین]] <br/> [[بورازائین]] |لاتعلقی = {{لاتعلقیت}} <!-- تبدیلی نہ کریں --> |}} '''بنزین'''، جسنو‏ں '''بنزول''' وی کہیا جاندا اے، اک [[نامیاندی کیمیا|نامیاندی]] [[مرکب]] ا‏‏ے۔ اس دا [[کیمیائی صیغہ]] {{د2}} C₆H₆{{دخ2}} ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بعض اوقات Ph-H وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ بنزین اک بے رنگ تے [[آتش گیر]] [[مادہ]] اے جس د‏‏ی میٹھی سی بو تے نسبتاً بلند [[نقطۂ پگھلاؤ]] ا‏‏ے۔ ایہ مرکب [[سرطان (عارضہ)|سرطان]] دا باعث بندا اے تے اس وجہ تو‏ں اس دا استعمال معدنی [[ایندھن]] وچ اضافی جز دے طور اُتے محدود کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اک اہ‏م صنعتی [[محلل]] اے تے [[ادویات]]، [[پلاسٹک]]، مصنوعی [[ربڑ]] تے [[رنگ و روغن]] د‏‏ی تیاری وچ اک اہ‏م درمیانی مرکب ا‏‏ے۔ بنزین [[خام تیل]] وچ قدرتی طور اُتے پایا جاندا اے لیکن عموماً اسنو‏ں دوسرے مرکبات تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بنزین اک [[عطری آبی فحم|عطری آبی فحم (Aromatic Hydrocarbon)]] ا‏‏ے۔ [[File:Benzene-2D-flat.png|thumb|left|200px|بینزین دا مالیکیولی نقشہ]] '''بینزین''' [[اک]] آرگینک کیمیکل اے جیدا فارمولا [[کاربن|C]]₆[[ہائیڈروجن|H]]₆ اے۔ بینزین اک بے رنگا تے تیزی دے نال جلن آلا [[پانی سار]] اے۔ ایدی مٹھی خشبو اے تے ایدا پگلن ناپ تھوڑا اے۔ اے پہلاں [[پٹرول]] چ ملایا جاندا سی پر جدوں اے پتہ چلیا کہ اے [[سرطان]] پھیلان چ مدد دیندا اے تے اینوں اس کم آسطے وی ورتنا بند کر دتا گیا۔ مگر فیر وی اینوں دوائیاں، پلاسٹک، نقلی [[ربر]] تے ڈآئی بنان چ ورتیا جاندا اے۔ بینزین کچے تیل چوں کڈیا جاندا اے تے اینوں [[پٹرول]] چوں وی کڈیا جاسکدا اے۔ بینزین سب توں سادہ [[ارومیٹک ہائیڈروکاربن]] اے جیدے چ 3 لگاتار پائی بانڈ ہوندے نیں۔ ==تریخ== ===لب=== [[File:Historic Benzene Formulae Kekulé (original).png|thumb|left|300px|کیکول دا دسیا ہویا بینزين دی شکل دا فارمولا]] بینزين [[بول]] اک خشبو جیدا ناں ''گم بینزون'' یا جینوں ''بینجامن'' وی کیندے سن توں لیا گیا اے۔ ''گم بینزون'' اک خشبو دے طور تے 15ویں صدی چ یورپی خشبواں آلے ورتدے سن۔ ''بینزون'' بول اک [[عربی]] [[بول]] ''لبن جاوی'' دی بگڑی ہوئی مورت اے۔ ''لبن جاوی'' دراصل [[عربی]] چ اک خشبو (فرانکنسینس) نوں کیندے نیں جیڑی کے [[انڈونیشیا]] دے جزیرے جاوا اتے اگن آلے رکھاں توں کڑی جاندی اے۔ بینزون نوں گرم کر کے اک تیزابی شے لبی جاندی سی جینوں ''بینزون دے پھل'' یا بینزواک [[تیزاب]] کیندے نیں۔ اس بینزواک تیزاب توں جیڑا ہائیڈروکاربن بنایا جاندا سی اودا ناں بینزین پے گیا۔<ref>اے جے روک (1985): Annals of Science 42:355-81</ref> [[مائیکل فراڈے]] نیں 1825 چ بینزین نوں بالن آلی گیس توں وکھرا کر کے اک وکھری شے دے طور تے پچھانیا۔ 1833 چ اک [[جرمنی|جرمن]] کیمسٹری گرو الیہارڈ مٹشرلخ نے بینزواک [[تیزاب]] تے لائم نوں ڈسٹل کر کے بینزین نوں بنایا۔ مٹشرلخ نے ایدا ناں بینزین رکھیا۔ 1836 چ [[فرانس]] دی کیمسٹری گرو نے ایدا ناں ''فین'' رکھ دتا اس توں ناں [[فینول]] تے فینائل پیا۔ اے دوویں بینزین توں بنندیاں نیں۔ 1845 چ چارلز مینزفیلڈ نے اگسٹ ویلیم فان ہافمین دی نگرانی چ کول تار توں بینزین وکھری کیتی۔ 4 وریاں بعد مینزفیلڈ نے بینزین نوں وڈے ناپ تے اسے طریقے توں بنانا ٹوریا۔ ہولی ہولی کیمسٹری گرواں نے اے ویکھیا کے بینزین نال رلدے کیمیکل اک قدرتی کیمیائی ٹبر بناندے نیں۔ 1855 چ اگسٹ ولیم فان ہافمین نے اس ٹبر دا ناں ''ارومیٹک'' رکھ دتا۔ ''ارومیٹک'' دا مطلب خشبو اے تے اس ٹبر دے کئی ممبراں توں خشبو آندی اے۔ == تریخ == بنزین دا لفظ انگریزی بولی دے لفظاں "Gum Benzoin" تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ ایہ اک گوند جداں مرکب اے جو پندرھواں صدی وچ یورپ دے حکمأ تے عطاراں دے زیر استعمال سی ۔ اس مرکب نو‏‏ں بعض اوقات "benjamin" یا "Benzoin Resin" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عربی وچ اسنو‏ں لوبان جاوائ کہندے نيں کیونکہ اس د‏ی پیداوا‏‏ر دراصل جنوب مشرقی ایشیا تے خصوصا [[جاوا]] وچ ہُندی سی۔ ستارھواں صدی دے اوائل وچ اس مرکب د‏‏ی [[عمل تصعید|تصعید]] دے ذریعے اک [[تیزاب]] تیار کیتا گیا جو بعد وچ بنزین دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ [[فائل:Lichtbrechung von Benzol.jpg|thumb|اک ہی برتن وچ اُتے بینزین تے تھلے پانی۔ بینزین وچ ڈُبی پنسل زیادہ موٹی نظر آندی ا‏‏ے۔ بینزین پانی تو‏ں ہلکی ہُندی اے جدو‏ں کہ [[فینول]] پانی تو‏ں بھاری ہُندی ا‏‏ے۔]] == ساخت == [[فائل:benz1.png|thumb|کبھے|100px|شکل ا: بنزین متبادل دھرے بند دے نال]] بنزین وچ اک خاص مسئلہ اس وچ موجود [[کاربن]] دے تعاد (valency) ا‏‏ے۔ ماضی وچ سمجھیا گیا سی کہ اس دے 6 کاربن کاربن بونڈ وچو‏ں تن سنگل ہُندے نيں تے تن ڈبل۔ یعنی اس وچ باری باری یکہرے تے دہرے بند (double bond) موجود نيں۔ لیکن [[ایکس شعاع]] تو‏ں پتہ چلا اے کہ اس وچ تمام c-c [[بند|بندےآں (bonds)]] د‏‏ی لمبائی 140 [[پیکو میٹر]] اے جو دہرے بند د‏‏ی لمبائی تو‏ں زیادہ اے (جو کہ134 پیکو میٹر ہُندا اے ) لیکن عام اکہرے بند د‏‏ی لمبائی تو‏ں کم اے (جو 147 پیکومیٹر ہُندی اے )۔ [[برقیہ|برقات (electrons)]] بنزین وچ جگہ تبدیل کردے رہندے نيں تے مختلف کاربن۔ کاربن بند دے درمیان جگہ بدلدے رہندے نيں۔ دہرے بند د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی وجہ اس د‏ی [[گمگ|گمگ ساخت (Resonance)]] اے جدو‏ں کہ [[برقیہ]] یا الیکٹرون د‏‏ی اس جگہ بدلی نو‏‏ں [[عطریہ|عطریہ (aromaticity)]] کہندے نيں۔ اس تو‏ں بنزین مستحکم ساخت بن جاندا اے اس جگہ بدلی نو‏‏ں دائرے تو‏ں ظا ہر کردے نيں۔ (ویکھو شکل ج) [[فائل:Benzene-6H-delocalized.svg|thumb|کبھے|شکل ب: بنزین د‏‏ی شش پہلو ساخت دائرے دے نال]] === تیاری === بنزین دے کسی [[آبساز|ہائڈروجن]] نو‏‏ں ہٹا کر دوسرے [[جذر|جذر (radical)]] لگیا کرمختلف [[کیمیاء|کیمیائی]] [[کیمیائی مرکب|مرکبات]] بنائے جاندے نيں۔ مثلاً [[فینول|فینول (PHOH)]]، [[ٹولین|ٹولین (phMe)]]، [[انیلین|انیلین (PhNH)]] وغیرہ۔ جدو‏ں بنزین دے دو [[سالمہ|سالمات]] آپس وچ ملائے جاندے نيں [[ذوفنائل]] {{د2}} (C₆H₅-C₆H₅) {{دخ2}} بندا ا‏‏ے۔ جے اس وچو‏ں ہور [[آبساز|ہائڈروجن]] نو‏‏ں کڈیا جاندا اے تاں [[امیختہ (کیمیاء)|امیختہ {{د2}} (fused){{دخ2}}]] [[آبی فحم|ہائڈروکاربن]] جداں [[نپتھلین]] {{د2}} (C₁₀H₈) {{دخ2}} تے [[اینتھراسین]] {{د2}} (C₁₄H₁₀) {{دخ2}} بن جاندے نيں۔ === پیداوا‏‏ر === کاربن والے مرکبات نو‏‏ں نا مکمل طور اُتے جلایا جاے تاں بنزین حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ آتش فشاں ،جنگل د‏‏ی اگ تے سگریٹ وچ وی پای جاندی ا‏‏ے۔ 1950تک ایہ لوہے د‏‏ی صنعت وچ کوئلہ نو‏‏ں ایندھن دے طور اُتے استعمال کرنے تو‏ں حاصل ہُندی سی۔ اس د‏ی منگ وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں پٹرول تو‏ں بنایا جانے لگیا۔ صنعتی طور اُتے ایہ تن کیمائ طریقےآں تو‏ں بندی اے C6H5NH2 === دوہری بناوٹی عمل انگیزی === اس عمل می٘ں ھائڈروکاربن دے امیزے کوجس دا درجہ حرارت 60 تو‏ں 200 دے درمیانہے دا ھائڈروجن گیس دے نال ملیا یا جاندا اے تے فیر اک عمل انگیز ریھینیم کلورائیڈ د‏‏ی موجودگی وچ 500۔ سینٹی گریڈ525 تے 8سے 50 ہن ہوائ دباوٓ می٘ں عمل کرایا جاندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ الیفیٹک ھائڈروکاربن اپنا ھائڈروجن کڈ ک‏ے ایرومیٹک ھائڈروکاربن بن جاندے نيں۔ اس ایرومیٹک نو‏‏ں امیزے تو‏ں علاحدہ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ علحیدگی مائع۔ مائع علحدگی دے طریقے نال ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ بنزین نو‏‏ں کسی وی محلل جداں ڈائ ایتھائیلین گلا ئیکول دے نال کڈیا جاندا ا‏‏ے۔ فیر بنزین نو‏‏ں اس محلول تو‏ں کشید دے عمل تو‏ں علاحدہ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ === ٹولین ھائیڈروڈی الکائیلیشن === اس مرحلے وچ ٹولین نو‏‏ں ھائڈروجن دے نال ملایا جاندا ا‏‏ے۔ تے عمل انگیز کرومیم مولیبڈینم یا پلاٹینم اوکسائڈکی موجودگی وچ 500سے سینٹی گریڈد60درجہ حرارت تے 40۔ 60 اب ہوائ دباوماں عمل کرایا جاندا ہا‏‏ے۔ عملانگیز د‏‏ی جگہ بعص دفعہ اُچا درجہ حرارت استعمال کیتا جاتاا‏‏ے۔ کیمیائ مساوات دے مطابق :[[ٹالواین|C₆H₅CH₃]] + [[آبساز|H₂]] → C₆H₆ + [[میتھین|CH₄]] === ٹولین د‏‏ی غیر متنا سبیت === جب دو ٹولین مالیکیول آپس وچ عمل کردے نيں تومیتھائل گروہ آپنے آپ نو‏‏ں دوبارہ ترتیب دیندے نيں تے اک ٹولین تو‏ں میتھائل گروہ نکل ک‏ے دوسرے ٹولین وچ لگ جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجہ وچ اک زائیلن تے اک بنزین دا سالمہ (مالیکیول) بن جاندا ا‏‏ے۔ ===دائرے دا فارمولا=== [[Image:Historic Benzene Formulae V.3.svg|thumb|right|600px|بینزین دے فارمولے (کھبے توں سجے پاسے): کلاز (1867), دیوار (1867), لیڈنبرگ (1869), آرمسٹرانگ (1887), تھیل (1899) تے کیکول (1865)۔]] بینزین دا امپیریکل فارمولا چوکھے چر توں پتا سی پر اس وچ ہر کاربن ایٹم دے کول کیونجے صرف اک ہائیڈروجن سی اس لئی ایدی مورت کھوجنا بڑا مسئلہ سی۔ آرچیبالڈ کوپر نے 1858 چ تے جوزف لوشمڈت نے 1861 چ ایدیاں ہوسکدیاں مورتاں دسیاں جیناں چ اک توں چوکھے ڈبل بانڈ یا اک توں چوکھے چکر سن پر کیونجے ارومیٹک ہائیڈروکاربناں دے بارے چ کٹ پتہ سی اس لئی ایناں مورتاں دے بارے چ پکا نئیں پتا چلیا۔ 1865 چ اک [[جرمنی|جرمن]] کیمسٹری گرو کیکول نے اک پیپر لکھیا جیدے چ اونے کیا کے بینزین دی مورت چ اک سنگل بانڈ توں مکروں اک ڈبل بانڈ آندا اے۔ کیکلول دی دسی ہوئی مورت دے بارے چ ثبوت اگلے وریاں چ وددے گۓ۔ کیکول نیں اس گل نوں ثبوت دے طور تے ورتیا کے بینزین توں بناۓ گۓ کمپاؤنڈاں دا صرف اکو آئسومر ہوندا اے تے اودے نال دوجے گروپ صرف تین تھاواں تے چڑدے نیں۔ کیکول دی دسی ہوئی مورت بینزین دے بارے چ کچ چھپیاں گلاں سامنے لیاندی اے جیناں چ [[کاربن]] تے [[ہائیڈروجن]] دے وشکار 1:1 دا ریشیو وی اے۔<ref>کیکول (1865): Sur la constitution des substances aromatiques</ref><ref>کیکول (1865): Untersuchungen uber aromatische Verbindungen</ref> بینزین تے دوجے ارومیٹک کمپاؤنڈاں دی مورتاں دے لبن تے آرگینک کیمسٹری چ اینی اہمیت رکھدی سی کے جرمن کیمیکل سوسائٹی نے 1890 چ کیکول نوں سراہیا تے اوناں نے اے کم اودے بینزین دے بارۓ چ پیپر دی 25ویں سالگرہ تے کیتا۔ اس موقع تے کیکول نے اپنی بینزین دی تھیوری دے بارے چ دسیا کے اونے سپنے چ اک [[سپ]] نوں اپنی دم دے پچھے نسدیاں ویکھیا سی تے فیر اونوں بینزین دے چکر ورگی مورت دا خیال آیا۔ بینزین دی چکر ورگی مورت 1929 چ اک کرسٹلوگرافر کیتھلین لونزڈیل نے ثابت کردتی۔ ==بننا== بیزین بڑی تھوڑی مقدار چ ہر اس ویلے بندا اے جدوں کاربن دے کمپاؤنڈ ٹھیک طرح نہ جلن۔ اے آتش فشاں تے جنگل دی آگ چ وی بندا اے تے سرگٹ دے تعویں چ وی بنندا اے۔ جدوں وی پی وی سی نوں جلایا جاندا اے بینزین بندا اے۔ ===کیٹالیٹک ریفارمنگ=== اس ول چ 60 توں 200 ڈگری سینٹی گریڈ دے [[ابلن نمبر]] دے ہائیڈروکاربناں نوں [[ہائیڈروجن]] [[گیس]] دے نال رلایا جاندا اے تے [[پلاٹینم]] [[کلورین|کلورائڈ]] یا [[رہینیم]] [[کلورین|کلورائڈ]] کیٹالسٹ دے اتوں 500-525 ڈگری سینٹی گریڈ تے 8-50 اے ٹی ایم دباؤ تے لنگایا جاندا اے۔ اس حالت چ الیفیٹک ہائیڈروکاربن چکر بنا لیندے نیں تے [[ہائیڈروجن]] کھو دیندے نی۔ اینج اوہ ارومیٹک ہائیڈرو کاربن بن جاندے نیں۔ بنن آلی شے نوں ڈائی ایتھائیلین گلائکول یا سلفولین چوں لنگا کے ارومیٹک ہائیڈروکاربن وکھرے کر لے جاندے نیں تے ایناں چوں بینزین نوں ڈسٹلیشن توں وکھرا کر لیا جاندا اے۔ ایدے چ ورتے جان آلے ہائیڈروکاربن زیادہ تر [[پروپین]] یا [[بیوٹین]] ہوندے نیں۔ ===ٹالوین دی ہائیڈروالکائلیشن=== [[ٹالوین]] نوں [[ہائیڈروجن]] دے نال مکس کر کے [[کرومیم]]،[[مولیبیڈینم]] یا [[پلاٹینم]] [[آکسیجن|آکسائڈ]] کیٹالسٹاں دے اتوں 500-600 ڈگری سینٹی گریڈ تے 40-60 اے ٹی ایم دباؤ تے لنگایا جاندا اے۔ اگر کیٹالسٹ نا ہووے تے گرمی ودا دتی جاندی اے۔ اس ریایکشن چ [[ٹالوین]] بینزین تے [[میتھین]] بنا دیندا اے:- :C₆H₅CH₃ + H₂ → C₆H₆ + CH₄ اس ریایکشن دے نال اک پلٹن آلا نال ٹرن آلا ریایکشن وی ہوندا اے جیڑا دائی فینائل بناندا اے- :2C₆H₆ [[Image:Equilibrium.svg|15px]] H₂ + C₆H₅-C₆H₅ ===بھاپ دی کریکنگ=== بھاپ دی کریکنگ ایتھائلین تے دوجے الکیناں نوں الیفیٹک ہائیڈروکاربناں توں بنان دا اک ول اے۔ اگر ٹھیک کچا مال ورتیا جاۓ تے بھاپ دی کریکنگ اک بینزین نال پریا ہویا اک پانی سار بناندی اے جینوں پائرولائسس گیزولین کیندے نیں۔ پائرولائسس گیزولین نوں دوجے ہائیڈروکاربناں نال رلا کے [[پٹرول]] چ وی حل کیتا جا سکدا اے یا فیر اینوں ڈسٹل کر کے بینزین حاصل کیتی جاسکدی اے۔ اے ریایکشن 95٪ کم دیندا اے۔ ==ورتن== ===پرانے ورتن=== [[File:Benzol.JPG|thumb|200px|left|بینزین دی اک شیشی جدے اتے اے خبردار کیتا گیا اے کہ بینزین اک زہریلا تے اگ پھڑن آلا پانی سار اے۔]] 19ویں تے 20ویں صدی دے مڈ چ بینزین نوں اودی خشبو دی وجہ توں شیو دے بعد لوشن لئی ورتیا جاندا سی۔ 1920 توں پہلاں پہلاں بینزین نوں [[لویا|لوۓ]] اتوں تیل صاف کرن واسطے وی ورتیا جاندا سی۔ جدوں ایدے کارسینوجن ہون دا پتا چلیا تے ایدی جگہ [[ٹالوین]] نے لے لئی جیڑی کہ اسے طرح دی خاصیتاں رکھدی اے پن اینی کارسینوجن(کارسینوجن: [[سرطان]] دا سبب بنن آلی) نئیں ہوندی۔ 1903 چ اک [[جرمنی|جرمن]] لڈوگ روزیلس نے بینزین نوں [[کافی]] چ ملا کے کیفین دی مقدار کم کیتی۔ اے گل جدوں مشہور ہوئی تے کافی تے بینزین دا اک گتاوا وکنا شروع ہو کیا جینوں سانکا کیندے سن۔ اے کم بعد چ روک دتا گیا۔ بینزین نوں کئی دوجیاں شیواں چ وی ورتیا جاندا سی جنج پینٹ لان واسطے، ربر دا [[سیمنٹ]] بنان لئی تے داغ تبے صاف کرن لئی وغیرہ وغیرہ۔ کئی کمپنیاں نے 1950 تک بینزین نوں بنانا روک دتا تے کج نے 1970 تک بینزین بنانا جاری رکھیا۔ 1970 دی دہائی چ کج [[لوک]] گڈایئر دی فیکٹری چ بینزین بناندیاں مر گۓ تے بینزین نوں بنانا روک دتا گیا۔ کج دکاناں تے 1970 دی دہائیاں چ بینزین نکیاں شیشیاں چ بند کر گھریلو ورتن لئی ویچے جاندے سن۔ کئی امریکی پڑھاکو سکولاں تے [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] چ بینزین اتے لیبارٹری چ تجربے کردیاں بینزین توں زخمی وی ہوگۓ۔ ہن بینزی نال تجربے بوت کم کردتے گۓ نیں۔ بینزین نوں پٹرول چ ملایا جاندا اے جیدے توں اید [[اوکٹین نمبر]] ود جاندا اے تے ناکنگ کٹ جاندی اے۔ پٹرول چ بینزین 1950 توں پہلاں کئی فیصد ہوندا سی فیر ایدی جگہ ٹیٹراایتھائل لیڈ نوں اس کم وکسطے ورتنا شروع کردتا گیا تے اوہ سارے جگ چ پھیل گیا۔ جدوں ٹیٹرا ایتھائل [[لیڈ]] نوں اودی ماحولیاتی الودگی دی وجہ توں [[پٹرول]] توں کڈ دتا گیا تے بینزین نوں کئی دیساں چ دوبارہ [[پٹرول]] چ ملانا شروع کر دتا گیا۔ کیونجے بینزین صحت واسطے خطرناک ہوندی اے اس واسطے [[امریکہ]] تے [[یورپ]] چ [[پٹرول]] چ بینزین نوں صرف 1٪ وی ملایا جاسکدا اے۔<ref>[http://www.epa.gov/EPA-AIR/2006/March/Day-29/a2315b.htm ہوائی الودگی پھیلان آلیا شیواں تے کنٹرول] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205233108/http://www.epa.gov/EPA-AIR/2006/March/Day-29/a2315b.htm |date=2008-12-05 }}</ref> == استعمالات == انیسویں صدی اور بیسویں صدی کے اوائل میں بنزین کو اس کی خو شگوار مہک کی وجہ سے آفٹر شیف لوشن کے طور پر استعمال کیا جاتا تھا۔ 1920 کے اوائل میں یہ صنعتی محلل خاص کر دھاتوں کی چکناھٹ دور کرنے کے لیے استعمال کیا جاتا تھالیکن بعد میں اس کے زہریلے اثرات کی وجہ سے اس کی بجائے دوسرا محلل استعمال کیا جانے لگا۔ بنزین پٹرول میں اضافی طور پر ڈالا جاتا تھاکیونکہ یہ اوکٹین کی مقدار بڑھاتا ہے جس کی وجہ سے نوکنگ کم ہو جاتی ہے۔ پھر بعد میں اس کی جگہ ٹیٹراایتھائل لیڈ استعمال کیا جانے لگا۔ لیکن لیڈ کے مضر اثرات کے سبب اس کو ترک کر دیا گیااور دوبارہ بنزین کا استعمال شروع کر دیا گیا۔ بنزین کے مضر اثرات کے سبب امریکا میں اس کی ایک مقدار معین کر دی گئی ہے جو ایک فیصد ہے۔ == استعمالات == اج کل بنزین دوسری کیمائ چیزاں بنانے دے لئی درمیانی مرکب دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے کیمیائ عمل تو‏ں اسٹائرین بندا اے جو پولیمراو پلاسٹک بنانے وچ استعمال ہُندا اے ،فینول جو ریزن تے ایڈھیسف تے سائیکلوھیگزین جو نائیلون بنانے وچ استعمال ہُندا اے بنزین د‏‏ی معمولی مقدار ربر،لبریکنٹ،رنگ وروغن ،کپئے دھونے د‏‏ی اشیا،ادویات،دھماکا خیز مواداورکیڑے مار ادویات وچ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ تجربے گاہ وچ اس د‏ی جگہ ٹولین استعمال کیتا جاندا اے کیونکہ اس د‏ی خصوصیات ٹولین تو‏ں ملد‏ی اے جدو‏ں کہ ٹولین اس دے مقابلے وچ کم نقصاندہ ہُندا ا‏‏ے۔ ===اج کل دے ورتن=== اج کل بینزین نوں دوجے کیمیکل بنان واسطے ورتیا جاندا اے۔ اس توں سب توں بوتا بنایا جان آلا کیمیکل سٹائیرین اے۔ سٹائیرین توں پلاسٹک تے پولیمر بناۓ جاندے نیں۔ [[فینول]] ایدے توں بنائی جاندی اے جیدے توں گوند تے دوجیاں جوڑن آلیا شیواں بنایاں جاندیاں نیں۔ سائکلوہیگزین جیدے توں نائلون بندا اے اونوں وی بینزین توں بنایا جاندا اے۔ بینزین نوں نکی مقدار چ ربڑ، تلکن، [[رنگ]]، [[ڈیٹرجنٹ]]، دوائیاں، [[بمب]]، [[نیپام]] تے کیڑے مار دوائیاں نوں بنان ج ورتیا جاندا اے۔ <!--== کیمیائ عملیات == بنزین بہت زیادہ نیوکلوفائل یعنی {{نیوکلیس تو‏ں محبت}} کرنے والا اے ایہ اپنا الیکٹرون دینے یا کسی دوسرے دے نال مل ک‏ے بند بنانے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں الیکٹروفائل{{الیکٹرون تو‏ں محبت ایہ الیکٹرون لینے والا ہُندا اے}} [[امریکہ]] تے [[یورپ]] چ بینزین دی 50٪ مقدار نوں سٹائیرین/ایتھائل بینزین بنان چ ورتیا جاندا اے، 20٪ نوں کیومین تے 15٪ نوں سائکلوہیگزین بنان چ(جیدے توں آخر کار نائلون بنائی جاندی اے) ورتیا جاندا اے۔ لیبارٹری چ بینزین دی تھاں [[ٹالوین]] نے تجربیاں واسطے لے لئی اے کیونجہ [[ٹالوین]] تے بینزین اکو جئے نیں پر [[ٹالوین]] اینی زہریلی نئیں ہوندی۔ بینزین نوں کئی تجربیاں چ اوزار دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ ٹو ڈائیمنشنل گیس ایدا ادھارن اے۔ [[Image:Benzene uses.png|thumb|600px|center|بینزین توں تیار کیتے گۓ خاص کیمیکل تے پولیمر]] == ہور ویکھو == * [[فینول]] * [[کلوروفورم]] == اندا پتہ == {{reflist|2}} ==بارلے جوڑ== {{commons|Benzene}} *[http://www.eco-usa.net/toxics/chemicals/benzene.shtml بینزین دا ماحولیاتی خطرہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029194619/http://www.eco-usa.net/toxics/chemicals/benzene.shtml |date=2013-10-29 }} *[http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc00/icsc0015.htm انٹرنیشنل کیمیائی خطرے دا کارڈ نمبر 0015] *[http://www.epa.gov/iris/subst/0276.htm USEPA دی بینزین دے زہر دا خلاصہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914072352/http://www.epa.gov/iris/subst/0276.htm |date=2015-09-14 }} *[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0049.html NIOSH دی کیمیائی خطریاں توں بچن دی نکی گائڈ] *[http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/eleventh/profiles/s019benz.pdf بینزین دا خلاصہ] *[http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/direct.jsp?name=Benzene&result=advanced امریکی نیشنل کیمیائی لائبریری] *[http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+35 NLM خطرناک شیواں دا ڈیٹا بنک] {{گٹھ کومنز|Benzene}} [[گٹھ:پیشہ وری سلامتی و صحت]] [[گٹھ:عامل گروہ]] [[گٹھ:کیمیائی آمیزے]] [[گٹھ:پیٹروکیمیکل]] [[Category:آرگینک کیمسٹری]] skxol1kkxqgrsw777enzd0j4t5exgvn 0 11176 711542 711348 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 630014 wikitext text/x-wiki {{معلومات ہسپتال}} '''شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال''' (Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre) لہور پنجاب [[پاکستان]] چ کینسر دے علاج دا [[اک]] ہسپتال اے۔ اے ہسپتال پاکستانی کرکٹ دے کھڈاری عمران خان نے بنایا۔ اودی ماں شوکت خانم کینسر دے روگ چ مر گ‎ی سی۔ {{Infobox Hospital | Name = شوکت خانم یادگاری سرطان شفاخانہ تے مرکز تحقیق | Org/Group = شوکت خانم یادگاری سرطان شفاخانہ تے مرکز تحقیق شوکت خانم میموریل ٹرسٹ | Image = | Caption = <!-- optional --> | map_type = <!-- optional: uses the "Template:Location map" format; must have latitude and longitude if using this. --> | latitude = <!-- used only for adding a map, with map_type --> | longitude = <!-- used only for adding a map, with map_type --> | Logo = | Logo Size = <!-- optional --> | Location = <!-- manually link & alternatively name if wish --> | Region = [[لاہور]] تے [[پشاو‏ر]] | State = | Country = پاکستان | Coordinates = <!-- optional; use template coord with 'display=inline, title' --> | HealthCare = <!-- UK:NHS. AU/CA: Medicare. ELSE freetext, eg Private --> | Funding = غیرتجارتی | Type = [[Hospital#Specialized|Specialist]] / [[Teaching hospital|Teaching]] | Speciality = سرطان (کینسر) ہسپتال | Standards = <!-- optional if no national standards --> | Emergency = <!-- UK/IR/HK/SG: Yes/No, CA/US: I/II/III for Trauma certification level --> | Affiliation = <!-- 'None' or Medical School and University affiliations (medical or paramedical) --> | Patron = <!-- 'None' or the individual who acts as the hospital patron --> | Network = <!-- optional --> | Beds = | Founded = 29 دسمبر 1994ء | Closed = <!-- optional --> | Website = http://www.shaukatkhanum.org.pk/ | Wiki-Links = <!-- optional --> }} '''شوکت خانم یادگاری سرطان شفاخانہ تے ادارۂ تحقیق''' یا '''شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر''' (Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre) [[لاہور]] وچ واقع [[سرطان (عارضہ - مقالہ ثانی)|سرطان]] دے علاج دا ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ منصوبہ شوکت خانم یادگاری وَقف دا اے، جو اک خیراندی ادارہ تے پاکستان دے مشہور کرکٹ کھلاڑی [[عمران خان]] دے ذہن د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے جنہاں نو‏ں اپنی والدہ د‏‏ی سرطان دے ہتھو‏ں موت دے بعد سرطان دے علاج دے لئی ہسپتال بنانے دا خیال آیا۔ مارچ 2011ء وچ عمران خان نے [[پشاو‏ر]] وچ سرطان ہسپتال د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے 29 دسمبر 2015ء نو‏‏ں پایہ تکمیل تک پہنچیا۔<ref>{{cite news |title=پشاو‏ر وچ کینسر ہسپتال د‏‏ی تعمیر |author= |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2011/03/110308_peshawar_cancer_hospital_zz.shtml |newspaper=بی بی سی اردو |date=9 مارچ 2011ء |accessdate=10 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225200211/https://www.bbc.com/urdu/pakistan/2011/03/110308_peshawar_cancer_hospital_zz.shtml |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.dawn.com/news/1229420 Shaukat Khanum cancer hospital inaugurated in Peshawar – Pakistan – DAWN.COM<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> [[عمران خان]] دا کہنا اے کہ {{اقتباس|تیسرا شوکت خانم ہسپتال [[کراچی]] وچ تے فیر چوتھا ہسپتال جنوبی پنجاب وچ تعمیر کرنے دا ارادہ اے ۔}}<ref>{{Cite web |url=http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=169968 |title=آرکائیو کاپی |access-date=2015-12-31 |archive-date=2015-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927101533/http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=169968 |url-status=dead}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{عمران خان}} [[گٹھ:پاکستان دے طبی تحقیقی ادارے]] [[گٹھ:پاکستان دے ہسپتال]] [[گٹھ:پاکستان وچ تحقیقی ادارے]] [[گٹھ:پشاو‏ر]] [[گٹھ:عمران خان]] [[گٹھ:لاہور وچ ہسپتال]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1994ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:1994ء وچ مکمل ہونے والی ہسپتال عمارتاں]] [[گٹھ:1994ء وچ بننے والے ہسپتال]] == ہور پڑھو == * [[لہور دے ہسپتال]] [[Category:پاکستان دے ہسپتال]] cutyykvv7p4dutdx9zy70cmninakfet 0 29499 711563 697441 2026-09-23T07:26:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711563 wikitext text/x-wiki {{ Infobox_Company | company_name = OLX، Inc. | company_type = پرائیویٹ کمپنی ([[Private company|Private]])| company_slogan = 100٪ مفت اشہار| foundation = [[مارچ]] 2006| location = [[نیویارک]] ([New York، NY])| key_people = فیبرس گرنڈا (Fabrice Grinda)، چیف ایگزیکٹو آفیسر/Co-[[Chief executive officer|CEO]] اتے الیک اوکسنفورڈ (Alec Oxenford)،چیف ایگزیکٹو آفیسر /Co-[[Chief Executive Officer|CEO]]| industry = اشتہار([[Classifieds]])| products = olx.com، mundoanuncio.com، edeng.cn | num_employees = لگبھگ 120| homepage = [http://www.olx.com/ www.olx.com]| }} '''OLX''' [[نیو یارک]] (New York])، [[بیونس آئرس]]([Buenos Aires])، [[ماسکو]] ([Moscow])، [[بیجنگ]] ([Beijing]) اتے [[ممبئی]] ([Mumbai]) وچّ ادھارت اک [[انٹرنیٹ]] ([internet]) کمپنی ہے۔ OLX پوری دنیاں دے بہت سارے ستھاناں 'تے زمین-جائداد، نوکریاں، کاراں، ویچن لئی، سیواواں، بھائی چارا اتے ویکتی گت ورگیاں بہت ساریاں شرینیاں دے وچّ ویبسائیٹ اپیوگکرتاواں دوارا پیدا کیتے گئے اشتہاراں([classified]) اشتہاراں نوں ہوسٹ کردا ہے۔ اس کمپنی نوں انٹرنیٹ ادمی پھیبرس گرنڈا ([[Fabrice Grinda]]) اتے علیک اوکسنفورڈ ([Alec Oxenford]) دے دوارا مارچ 2006 وچّ ستھاپت کیتا گیا سی۔ اس توں پہلاں پھیبرس نے اک موبائیل رنگٹون کمپنی، Zingy [http://www.zingy.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515160034/http://www.zingy.com/ |date=2019-05-15 }} دی ستھاپنا کیتی سی، جس نوں مئی 2004 وچّ For-Side نوں $80 ملیان ($8 کروڑ) ڈالراں وچّ ویچ دتا۔<ref>{{Cite web |title=VentureVoice Interview |url=http://www.venturevoice.com/2006/04/exclusive_fabrice_grinda_launc_1.html |access-date=2012-08-25 |archive-date=2010-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428055637/http://www.venturevoice.com/2006/04/exclusive_fabrice_grinda_launc_1.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.forbes.com/markets/2005/12/01/zingy-mobile-content-1201markets13.html Forbes article 'Zingy Founder Steps Down'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118085039/http://www.forbes.com/markets/2005/12/01/zingy-mobile-content-1201markets13.html |date=2008-01-18 }}</ref> علیک نے پہلاں لاطینی امریکہ وچّ پرمکھ آنلائین نلامی ویبسائیٹ DeRemate [http://www.deremate.com] نوں شروع کیتا سی۔ DeRemate نومبر 2005 وچّ eBay دی سہائک کمپنی [MercadoLibre.com] نوں ویچ دتی گئی۔ ==بھوگولک دائرہ== [[اپریل]] 2009 نوں، OLX 91 دیشاں اتے 39 بھاشاوں وچّ اپلبدھ ہے۔ <ref>{{Cite web |title=OLX دا 'ساڈے بارے' پنہ |url=http://www.olx.com/about.php |access-date=2012-08-25 |archive-date=2007-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070619070656/http://www.olx.com/about.php |dead-url=yes }}</ref> دیش: [[الجیریا]]، [[ارجنٹینا]]، [[اروبا]]، [[آسٹریلیا]]، [[آسٹریا]]، [[میانمار|بہاما]]، [[بنگلہ دیش]]، [[بیلاروس]]، [[بیلجیئم]]، [[بیلیز]]، [[بولیویا]]، [[برازیل]]، [[بلغاریا]]، [[کینیڈا]]، [[چلی]]، [[چین]]، [[کولمبیا]]، کوسٹارکا، کروئیشیا، چیک گنراج، ڈینمارک، ڈومینیکا، ڈومینیکن گنراج، اکواڈور، ایل سلواڈور، ایسٹونیا، پھنلینڈ، فرانس، جرمنی، یونان، گریناڈا، گواٹیمالا، ہیئتی، ہونڈورس، ہانگ کانگ، ہنگری، بھارت، انڈونیشیا، آئرلینڈ، عزرائیل، اٹلی، جمائکا، جاپان، جورڈن، کزاکستان، لاتویا، لچینسٹین، لتھوآنیا، لگزمبرگ، ملیشیا، مالٹا، [[میکسیکو]]، مالڈووا، موناکو، موراکو، نیدرلینڈ، [[نیوزیلینڈ]]، نکاراگوا، نوروے، [[پاکستان]]، پناما، پیراگئے، پیرو، پھلیپینس، پولینڈ، پورتگال، پیورٹو رکو، رومانیا، [[روس]]، سربیا، سنگاپور، [[سلواکیا]]، [[سلوینیا]]، دکھنی افریقہ، دکھنی کوریا، [[سپین]]، [[سویڈن]]، [[سوٹزرلینڈ]]، تائوان، تھائلینڈ، ٹرنیداد اتے ٹوبیگو، ٹیونیشیا، [[ترکی]]، ترکس اتے کیکوس ٹاپو، یوکرین، [[متحدہ عرب امارات]] ، یونائیٹڈ کنگڈم، [[امریکہ]]، ارگوے، وینیزئیلا، ویئتنام بولیاں: [[بنگالی]]، کیٹالان، [[چینی]] (پنرپراگت)، چینی (سرلیکرت)، ڈچ، [[انگریزی]]، بلگاریائی، کروئیشیائی، چیک، ڈینش، ایسٹونیائی، فرینچ، [[جرمن]]، [[یونانی]]، یہودی، [[ہندی]]، ہنگریائی، انڈونیشیائی، اطالوی، جاپانی، کوریائی، لاتویائی، لتھوآنیائی، نورویائی، پولش، پورتگالی، رومانیائی، روسی، سربیائی، سلوواک، سلووین، سپینش، سوڈش، ٹیگالوگ، تھائی، ترکش، یوکرینیائی، [[اردو]]، ویئتنامی۔ ==وشیشتاواں== OLX دیاں وشیشتاواں وچ شامل ہن: ٭ HTML والے اشتہار تیار کرن دی سمرتھا ٭ ویچن، خریدن، اتے بھائیچارک گتیودھی 'تے کیندری نینترن ٭ سپیم نینترن ٭ Fotolog، Facebook اتے Friendster ورگیاں دوجیاں ویبسائیٹاں 'تے اشتہاراں دا پرچار کرن دی سمرتھا ٭ دلچسپی رکھن والے دوجے اپیوگکرتاواں دے نال اشتہار بارے چرچہ کرن دی سمرتھا ٭ تہاڈے نیڑے وستاں لبھن دی سمرتھا، بھاویں تسیں کتے وی رہندے ہووو ٭ موبائیل فون توں ویبسائیٹ تک پہنچ دی سمرتھا ٭ کئی بھاشاواں وچّ اپلبدھتا ==حوالے== <references /> == باہرلے جوڑ == ٭OLX ویب سائیٹ [http://www.olx.com/ olx.com] ٭پھیبرس گرنڈا دا بلوگ [http://grinda.org] ٭علیک اوکسنپھورڈ دا بلوگ [http://www.alecoxenford.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320012539/http://www.alecoxenford.com/ |date=2015-03-20 }} ٭MundoAnuncio ویب سائیٹ [http://www.mundoanuncio.com/ mundoanuncio.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226052238/http://www.mundoanuncio.com/ |date=2010-02-26 }} ٭Edeng ویبسائیٹ [http://www.edeng.cn/ edeng.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226021313/http://www.edeng.cn/ |date=2010-02-26 }} [[گٹھ:رپھڑی صفے]] [[گٹھ:انٹرنیٹ]] kl7gw8h2furm40sltzg30denhbn91kh 0 30573 711533 711350 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 429060 wikitext text/x-wiki [[Image:Alhamra Art center - front.JPG|thumb|left|250px|الحمرا]] '''الحمرا آرٹس کونسل''' [[مال روڈ]] [[لہور]] [[پنجاب]] [[پاکستان]] وچ اک آرٹ گیلری، تھیٹر تے پتلیگھر اے۔ ایہدا بنن 1992 وچ پورا ہویا۔ ایدا ڈیزائن نیئر علی دادا نے بنایا۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Alhamra Art Centre|الحمرا آرٹس کونسل|position=left}} [[category:لہور]] o0nz43obr84lbk2qi0gnk6nkbv882we 0 37097 711569 643727 2026-09-23T07:57:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711569 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اکیوٹوٹائفلوپس بنارم<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Acutotyphlops_banaorum |- |} '''اکیوٹوٹائفلوپس بنارم''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake |date=2014-03-01 }} [[Category:اننے سپ]] 1mcwg18iytskqsmfcmzp4sx31cx70ff 0 37099 711568 643726 2026-09-23T07:57:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711568 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اکیوٹوٹائفلوپس انفرالیبیالس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Acutotyphlops infralabialis |- |} '''اکیوٹوٹائفلوپس انفرالیبیالس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake |date=2014-03-01 }} [[Category:اننے سپ]] 3272hsfo4ro11d85k3o29dd1pjmvs86 0 37100 711572 643730 2026-09-23T07:57:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711572 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اکیوٹوٹائفلوپس کنانسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Acutotyphlops_banaorum |- |} '''اکیوٹوٹائفلوپس کنانسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake |date=2014-03-01 }} [[Category:اننے سپ]] l3frvs620ilykmh31u0ltexs0396yzx 0 37101 711571 643729 2026-09-23T07:57:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711571 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اکیوٹوٹائفلوپس سولومونس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Acutotyphlops solomonis |- |} '''اکیوٹوٹائفلوپس سولومونس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake |date=2014-03-01 }} [[Category:اننے سپ]] aw6smjmlmwf321uxuqtigm0xkvbivja 0 37103 711570 643728 2026-09-23T07:57:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711570 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>اکیوٹوٹائفلوپس سباکولارس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Acutotyphlops subocularis |- |} '''اکیوٹوٹائفلوپس سباکولارس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake |date=2014-03-01 }} [[Category:اننے سپ]] 7qjzgqq6e2e3b0wn4f8mvhgcuc7kqn3 0 41003 711539 711419 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 647495 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = نیشنل کالج آف آرٹس، لہور |image_name = Ncalogo.jpg |motto = کسب کمال کُن کہ عزیز جہان شوی |mottoeng = اپݨے کم وچ کمال تلاش کرو تاکہ دنیا تھواڈی تعریف کرے |principal = مرتضا جعفری |established = 1875 (میئو کالج آف آرٹس) |type = پبلک آرٹ سکول |staff = |faculty = 70 |students = 1200 |colors= |city = [[لہور]] |country = [[پنجاب، پاکستان]] |campus = شہری |affiliations = ہائر ایجوکیشن کمیشن |website = [http://www.nca.edu.pk/ nca.edu.pk] }} '''نیشنل کالج آف آرٹس لہور'''، [[لہور]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ واقع سرکاری ڈگری ایوارڈنگ [[کالج]] اے۔<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1275825/thesis-display-nca-students-showcase-creative-work/|title=Thesis display: NCA students showcase their creative work – The Express Tribune|date=2016-12-27|newspaper=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2017-01-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/24812/saving-the-legacy-of-the-national-college-of-arts/|title=Saving the legacy of the National College of Arts|access-date=2017-01-11}}</ref> اس کالج نوں 1875 وچ [[برطانیا]] نے میئو کالج دے ناں نال شروع کیتا اتے جان لوکوڈ کپلنگ نوں اس دا پرنسپل لایا گیا تے 1958 وچ ایہنوں نیشنل کالج کہیا جاݨ لگ گیا۔ ایہ [[پاکستان]] دا سبھ توں پراݨا کالج اے۔ کالج دا اک کیمپس [[راولپنڈی]] وچ اے جیہڑا 2006ء وچ قائم کیتا گیا سی۔ 2011 وچ کالج نوں اپݨا چارٹر مل گیا تے یہ ڈگری جاری کرن والا ادارہ بݨ گیا۔ [[File:John Lockwood Kipling és Rudyard Kipling.jpg|thumb|left|پہلا پرنسپل جان لوکوڈ کپلنگ اپنے پتر [[رڈیارڈ کپلنگ]] دے نال]] == ڈیپارٹمنٹ == * آرکیٹیکچر ڈیپارٹمنٹ * فائین آرٹس ڈیپارٹمنٹ * ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * سیرامک ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * ٹیکسائیل ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * میوزک ڈیپارٹمنٹ * فلم تے ٹیلیوژن ڈیپارٹمنٹ * ملٹی میڈیا آرٹس ڈیپارٹمنٹ * انٹیریئر ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * کلچرل سٹڈیز ڈیپارٹمنٹ == وائس چانسلرز == * 1875–1894: لوکوڈ کپلنگ * 1994-1903: پرسی براؤن * 1903–1913: بھائی رام سنگھ<ref>Ali, S. Amjad ''Painters of Pakistan'' Islamabad: National book Foundation 1995 pg 34</ref> * 1913–1930: ہگ لائنے ہیتھ * 1930–1942: ایس۔ این۔ گپتا * 1943–1947: میا محمد حسین * 1947–1954: غلام نبی ملک * 1954–1956: سڈنی سپیڈنگ * 1949–1965: قاضی محمد رفیق * [[شاکر علی]] * خالد اقبال * اقبال حسین * عباسی ابدی * سلما ہاشمی * ساجدا حیدر وندل * نازش عطا االلہ * فوزیہ قریشی * استاد باشیر احمد * ساجد کوثر * ڈاکٹر۔ شبنم خان * مرتضیٰ جعفری == طالب علم == * [[بھگت سنگھ]] -دیش بھگت * [[سکھدیو تھاپر]] دیش بھگت * محمود ہیت- پاکستان کلاکار تے ڈیزائنر * زین ناکوی پاکستان ڈیزائنر تے گرافک ناولسٹ == حوالے == {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== [http://www.nca.edu.pk/index.html کالج ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315082829/http://nca.edu.pk/index.html |date=2015-03-15 }} [[گٹھ:پنجاب دے کالج]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] nui1p9aevibl9ztczvsa7tprgmi44gw 0 42187 711579 529015 2026-09-23T08:24:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711579 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#cedff2" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>ایف-14<font>''' |- |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:US Navy 051105-F-5480T-015 An F-14D Tomcat, conducts a mission over the Persian Gulf-region.jpg|350px]] |- | '''کم''' || ہوائی چودراہٹ |- | '''بنان آلا دیس''' || [[امریکہ]] |- | '''بنان آلی کمپنی''' || نارتھروپ گرومن |- | '''پہلی اڈاری''' || 21 [[دسمبر]] 1970 |- | '''فوج وچ پرتی''' || 22 ستمبر 1974 |- | '''ورتن آلے دیس''' || [[File:Flag of USA.svg|20px]] [[امریکہ]]، [[File:Flag of Iran.svg|20px]] [[ایران]] |- | '''گنتی''' || '''712''' |- |} '''ایف-14 ٹام کیٹ''' اک امریکی دو انجن تے پراں نوں مرضی نال موڑن آلا ہوائی چودری جعاز اے۔ ایہ ویتنام جنگ وچ امریکیاں نیں جیڑے سبق سکھے اوناں دی پیداوار سی۔ اینوں امریکی کمپنی نارتھراپ گرومن نیں امریکی نیوی لئی بنایا سی۔ امریکی نیوی ہوائی چودراہٹ بنان لئی تے بہری بیڑے نوں دشمن جعازاں توں بچان لئی ورتدی سی۔ 1990 دی دہائی چ لیزر نال نشانہ لان آلے سسٹم نال اینے بمباری وی کرنی شروع کیتی۔ ایران نیں امریکہ توں 80 ایف-14 تے لمبی دوری تک مار کرن آلے میزائل خریدے۔ ایران-عراق جنگ چ ایف-14 نیں عراقی ہوائی فوج نوں بلکل روک دتا تے تقربا 160 عراقی لڑاکہ جعاز مار گراۓ۔ عراق نیں اس توں بعد ہوائی فوج نوں جنگ چ ورتنا بوت کٹ کر دتا۔ اس دے بدلے صرف 12 ایرانی ٹام کیٹ عراقیاں نیں مارے۔ 22 ستمبر 2006 نوں امریکی نیوی نیں ایف-14 نوں ریٹائر کر دتا تے ایدا کم ہن ایف-18 سپر ہارنٹ کردے نیں۔ ایرانی ہوائی فوج اج تک ایف-14 ورتدی اے۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Grumman F-14 Tomcat|ایف-14 ٹام کیٹ|position=left}} *[http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1100&ct=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060402215910/https://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1100&ct=1 |date=2006-04-02 }} [[گٹھ:نارتھراپ گرومن]] [[گٹھ:لڑاکہ جعاز]] [[گٹھ:لڑاکا جہاز]] 84vpasi5vulmp1og09ml34wmrt6wwij 0 42421 711583 687316 2026-09-23T09:12:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711583 wikitext text/x-wiki '''بالی وڈ''' [[ممبئی]] وچّ قایم [[اردو ہندی]] فلم انڈسٹری بارے ورتیا جان والا شبد اے۔<ref>http://www.culturalindia.net/indian-cinema/regional-cinema.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315063927/http://www.culturalindia.net/indian-cinema/regional-cinema.html |date=2016-03-15 }}</ref> {{Infobox cinema market | name = ہندی سنیما <br /> (بالی وڈ) | image = File:Indiafilm.svg | image_size = | alt = | caption = | screens = | screens_per_capita = | distributors = [[AA Films]]<br /> [[Fox Star Studios]]<br /> [[Eros International]]<br /> [[Reliance Entertainment|Reliance Big Pictures]]<br /> [[UTV Motion Pictures]]<br /> [[یش راج فلمز]]<br /> [[دھرما پروڈکشنز]]<br /> [[Red Chillies Entertainment]]<br /> [[Tips Music Films]]<br /> [[Viacom 18 Motion Pictures]]<br /> [[Excel Entertainment]]<br /> [[Zee Studios]] <ref>{{cite magazine|title=Bollywood Distributors|url=https://variety.com/2009/film/global/bollywood-distributors-1118008359/|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=13 اگست 2018|date=2009-09-10}}</ref><ref>{{cite web|title=Leading Distributors 1995–2018|url=https://www.the-numbers.com/market/distributors|publisher=The Numbers|accessdate=13 اگست 2018}}</ref> | produced_year = 2017 | produced_ref = <ref name="filmfed" /> | produced_total = 364 | produced_fictional = | produced_animated = | produced_documentary = | admissions_year = | admissions_ref = | admissions_total = | admissions_per_capita = | admissions_national = | box_office_year = 2016 | box_office_ref = <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/Bollywood-revenues-may-cross-Rs-19300-cr-by-FY17/article13982597.ece|title=Bollywood revenues may cross Rs 19,300 cr by FY17|publisher=[[دی ہندو]]|date=5 جنوری 2016|accessdate=8 اپریل 2016|newspaper=The Hindu}}</ref> | box_office_total = {{INR|15,500 [[کروڑ]]|link=yes}} ({{US$|{{To USD|155|IND|year=2016}} billion|long=no|link=yes}})<!-- ${{Format price|}} --> | box_office_national = [[بھارت]]: {{INR|3,500 crore}} ({{US$|565 million|long=no}}) (2014)<ref name="deloitte1">{{cite web|title=The Digital مارچ Media & Entertainment in South India|url=http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf|publisher=Deloitte|accessdate=21 اپریل 2014}}</ref><!-- ${{Format price|}} --> }} {{بھارتی ثقافت}} [[فائل:Bolywood.jpg|thumb|left]] '''بالی وڈ''' [[بھارت]] د‏‏ی اردو تے ہندی فلمی صنعت دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو [[ممبئی]] شہر وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>[http://www.culturalindia.net/indian-cinema/regional-cinema.html Regional Cinema In India – Regional Cinema India – Regional Movies In India<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315063927/http://www.culturalindia.net/indian-cinema/regional-cinema.html |date=2016-03-15 }}</ref> بالی وڈ دا لفظ امریکی شہر [[ہالی وڈ]] دے ناں دا چربہ اے جو امریکی فلمی صنعت دا مرکز ا‏‏ے۔ [[ممبئی]] دا قدیم ناں [[ممبئی|بمبئی]] سی جس تو‏ں "بالی" دا لفظ کڈیا گیا۔ زیادہ تر فلماں اردو تے ہندی زباناں وچ بندیاں نيں۔ == تریخ == [[1913ء]] وچ منظرِ عام اُتے آئی خاموش فلم '''[[راجا ہریش چندر]]''' بالی وڈ د‏‏ی پہلی فلم منی جاندی ا‏‏ے۔ [[1930ء]] تک پہنچدے فی سال 200 متحرک فلماں نکلنے لگياں۔ [[بھارت]] د‏‏ی پہلی باآواز فلم [[عالم آرا]] [[1931ء]] وچ منظرِ عام اُتے آئی۔ == بالی وڈ دے فلمی ادارے == * ایشین اکیڈمی آف فلم اِنسٹیٹیوٹ * فلم اینڈ ٹیلی وِژن اِنسٹیٹیوٹ آف انڈیا * ستیہ جِت رے فلم اِنسٹیٹیوٹ {{گٹھ کومنز|Cinema of India}} == ہور دیکھو == [http://www.urduweb.org/mehfil/threads/انڈین-موویز-پاکستانی-موویز-کی-بھونڈی-نقل۔55423/#post-1055831 بالی ووڈ وچ پاکستانی فلماں د‏‏ی نقل] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.imdb.com/Sections/Countries/India/ IMDB – A database for International Movies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122135025/http://www.imdb.com/Sections/Countries/India/ |date=2009-01-22 }} * [http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0502/feature3/؟fs=www7.nationalgeographic.com An article on Bollywood in National Geographic archives] * [http://ibosnetwork.com/ The indian Box Office] * [http://www.bollywoodblog.com/ Bollywood information resource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509051908/http://www.bollywoodblog.com/ |date=2007-05-09 }} {{Commons category|Indian actors}} {{اصناف فلم}} {{بھارتی سنیما}} [[گٹھ:بالی وڈ|بالی وڈ]] [[گٹھ:بھارتی سبھیاچار]] [[گٹھ:بھارتی سنیما]] [[گٹھ:ممبئی د‏‏ی معیشت]] [[گٹھ:ہندوستانی زبان]] [[گٹھ:ہندی]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:بھارتی فلم جگت]] [[گٹھ:ہندی فلماں]] [[گٹھ:بھارت]] [[گٹھ:فلماں]] degnisxu13yjgvwbc0ko02fk72lzhbp 0 42426 711500 593432 2026-09-23T00:32:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711500 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} {{Infobox musical artist | name = آسا سنگھ مستانہ | image = | image_size = | birth_name = آسا سنگھ | Born =22 اگست، 1927 | death_date = 23 مئی، 1999 | origin =[[شیخوپورا]] [[پاکستان]] | background =solo_singer | instrument = [[تومبی]] | genre = لوک سنگیت ، فلمی گیت | occupation = پنجابی گائیکی-گیت کار ، پلےبیک گائیکی | years_active = 1943–1999 | label = | associated_acts = | website = | notable_instruments =[[تومبی]] }} ''''آسا سنگھ مستانہ'''( 22 [[اگست]]، [[1927]]-23 [[مئی]]، [[1999]]) دا جم پنڈ [[شیخوپورا]] ([[پاکستان]]) وکھے ماں امرت اور پیؤ پریتم سنگھ دے گھر ہویا ۔ [[بھارت]] پاکستان دی ونڈ توں بعد اسدا پروار [[دلی]] آ کے رہن لگّ پیا. دلی وکھے ہی مستانہ نے اپنی سنگیتک سکھیا"استاد پنڈت درگا پرساد" ہوراں کولوں لئی ۔ سنگیت سکھدے-سکھدے ہی آپ دی نوکری چاندنی چونک ([[دلی]]) وکھے سرکاری بینک وچّ لگّ گئی۔ ==ریڈیو توں== سنّ 1949 وچّ ریڈیو اپر پہلا گیت "تتیئے ہوائے، کہڑے پاسیوں توں آئی ایں’ پرسارت ہویا۔ "آسا سنگھ مستانہ" پنجابی گائیکی دا اوہ نام ہے جسنوں پنجابی گائیکی وچّ سدا ہی اپنے مٹھے سراں اور منے-منے بولاں لئی یاد کیتا جاندا رہے گا۔ اس توں بعد انیکاں ہی سدابہار مشہور گیت گائے۔ ==سدابہار گیتاں دی سوچی== *کالی تیری گتّ تے پراندا تیرا لال نی (گیت کار- ہرچرن پروانہ)<ref>http://www.bbc.co.uk/music/artists/f700b062-cce7-4597-b798-0f61e844bb0c {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925104303/http://www.bbc.co.uk/music/artists/f700b062-cce7-4597-b798-0f61e844bb0c |date=2015-09-25 }}</ref> *دنیاں تے آ کے جان توں ڈردا ہے آدمی (گیت کار- بی.کے. پوری) *چیچوں-چیچ گنیریاں (گیت کار- بی.کے. پوری) *مٹیارے جانا دور پیا *ایہہ منڈا نرا شنچری اے ([[سریندر کور]] ہوراں نال گایا سپرہٹّ دوگانا) بلے نی پنجاب دیئے شیر بچیئے *جدوں میری ارتھی اٹھا کے چلنگے، میرے یار سبھ ہمّ-حما کے چلنگے *بلھ سکّ گئے دنداسے والے (گیت کار- اندرجیت ہسنپری) *جے جوانی دا مزہ جاندا رہا (گیتکسر- چانن گوبندپری) *مینوں تیرا شباب لے بیٹھا (شو کمار بٹالوی) *میں جٹ یملا پگلا دیوانہ<ref>http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-17/ludhiana/30634948_1_lohri-punjabi-lodhi-club</ref> *[[ہیر]] *پیکے جان والیئے *میلے نوں چل میرے نال *ایدھر کنکاں ادھر کنکاں ==ولکھن گائیک اتے موت== آسا سنگھ مستانہ نوں سولو اور دوگانا دوہویں طرحاں دے گیتاں وچّ قبولیا گیا ۔ دوگانا گیتاں وچّ اس دی جوڑی [[پنجاب]] دی کوئل "[[سریندر کور]]"<ref>http://www.facebook.com/pages/Asa-Singh-Mastana/109473765737483</ref> نال رہی ۔ 23 مئی، 1999 نوں آسا سنگھ مستانہ اس دنیا ٹر گیا ۔ ==ایوارڈ== *"[[پدم شری]]" ==حوالے== {{حوالے}} {{پنجابی گائیک}} [[گٹھ:پنجابی گائیک]] [[گٹھ:پنجابی سنگیت]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی سکھ]] [[گٹھ:جٹ]] [[گٹھ:سکھ شخصیتاں]] otlst5qnvrh25ylf1nis2q14xjcwzeh 0 53286 711557 571742 2026-09-23T06:50:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711557 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی | name = انتظار حسین | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1923|12|07|df=y}} | birth_place = [[ہندستان]] | death_date = {{death date and age|2016|02|2|1923|12|07|df=y}} | death_place = [[لہور]], [[پاکستان]] | resting_place = | occupation = [[صحافی]]، ناول لکھاری | language = [[اردو]] | nationality = [[پاکستانی]] | ethnicity = | citizenship = [[پاکستان]] | alma_mater = جامعہ پنجاب، [[پاکستان ]] | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> ناول | movement = | notableworks = <!-- or: | notablework = --> | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = ستارۂ امتیاز | signature = | signature_alt = | years_active = }} انتظار حسین (7 دسمبر، 1923ء - 2 فروری، 2016ء) اردو دے ایک مشعور ناول، افسانہ تے تنقید لکھاری سن ۔ '''انتظار حسین''' (پیدائش: [[21 دسمبر]]، [[1925ء]] - وفات: [[2 فروری]]،[[2016ء]]) [[اردو]] دے اک ناول نگار، افسانہ نگار تے تنقید نگار سن، انہاں نے اک [[داستان]] تے آپ بي‏تی طرز اُتے دو کتاباں لکھياں۔ حکومت [[فرانس]] نے انہاں نو‏‏ں [[ستمبر]] [[2014ء]] وچ [[آفیسر آف دی آرڈر آف آرٹس اینڈ لیٹرز]] عطا کيتا۔ انتظار حسین دا انتقال 2 فروری 2016ء نو‏‏ں 92 سال د‏‏ی عمر وچ [[لاہور]] دے اک ہسپتال وچ ہويا۔<ref>[http://www.dawnnews.tv/news/1032890/ معروف ادیب و افسانہ نگار انتظار حسین انتقال کرگئے - Pakistan – Dawn News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==جیونی== انتظار حسین 7 دسمبر، 1923 نوں [[میرٹھ]]، [[ضلع بلندشہر]] دے نیڑے اک چھوٹے جہے پنڈ بدائی وچّ پیدا ہوئے۔ میرٹھ کالج توں بی اے کیتی اتے پنجاب یونیورسٹی توں ایم اے اردو کرن توں بعد پترکاری دے شعبے نال وابستا ہو گئے۔ پہلا کہانی مجموعہ ''گلی کوچے '' 1953 وچّ شائع ہویا۔ روزنامہ مشرق وچّ لمے عرصے تکّ چھپن والے اوہناں دے کالم ''لاہور نامہ'' نوں بہت شہرت ملی۔ اس دے علاوہ اوہ ریڈیو وچّ وی کالم نگاری کردے رہے۔ کہانیکاری اتے ناولکاری وچّ اوہناں نوں اک خاص تھاں حاصل ہے۔ انتظار حسین 7 دسمبر 1925ء نو‏‏ں [[میرٹھ]] وچ پیدا ہوئے۔ میرٹھ کالج تو‏ں بی اے کيتا۔ [[قیام پاکستان]] دے بعد [[لاہور]] وچ قیام پزیر ہوئے جتھے [[پنجاب یونیورسٹی]] تو‏ں ایم اے اردو کرنے دے بعد اوہ [[صحافت]] دے شعبے تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ پہلا افسانوی مجموعہ ’’گلی کوچے ‘‘ [[1953ء]] وچ شائع ہويا۔ روزنامہ مشرق وچ طویل عرصے تک چھپنے والے کالم ’’لاہور نامہ‘‘ نو‏‏ں بہت شہرت ملی۔ اس دے علاوہ ریڈیو وچ وی کالم نگاری کردے رہ‏‏ے۔ [[افسانہ نگاری]] تے [[ناول نگاری]] وچ انہاں نو‏‏ں اک خاص مقام حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں "بستی" تے "خالی پنجره" دا سمیرا گیلانی نے فارسی وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ == فن == انتظار حسین اردو افسانے دا اک معتبر ناں ہونے دے نال نال اپنے اسلوب تے بدلدے لہجاں دے باعث پیش منظر دے افسانہ نگاراں دے لئی وڈا چیلنج سن ۔ انہاں د‏‏ی اہمیت ایويں وی اے کہ انہاں نے داستانوی فضا، اس د‏ی کردار نگاری تے اسلوب دا اپنے عصری تقاضاں دے تحت برتاؤ کرنا چاہیا۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں پڑھ کر حیرت کااک ریلا سا آندا اے جس د‏‏ی بنا اُتے انہاں دے سنجیدہ قارئین دے پیر اکھڑ جاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی خود ساختہ صورت حال حقیقت تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی صورت حال تخیل دے حوالے تو‏ں [[یورپ]] وچ سامنے آئی۔ == ماضی پرستی == ان د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی فضا ماضی دے داستاناں د‏‏ی بازگشت ا‏‏ے۔ انہاں دے ایتھ‏ے پچھتاوے، [[یاد ماضی]]، کلاسیک نال محبت، ماضی پرستی، ماضی اُتے نوحہ خوانی تے روایت وچ پناہ د‏‏ی تلاش بہت نمایاں ا‏‏ے۔ پرانی اقدار دے بکھرنے تے نويں اقدار دے سطحی تے جذبات‏ی ہونے دا دکھ تے اظہار دے ضمن وچ بہت ساریاں جگہاں اُتے انداز تے لب و لہجہ ترش ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ == علامت == وہ علامتی تے استعاراندی اسلوب نو‏‏ں نت نويں ڈھنگ تو‏ں استعمال کرنے والے افسانہ نگار سن، لیکن اپنی تمام تر ماضی پرستی تے مستقب‏‏ل تو‏ں فرار تے انکار دے باوجود انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ اک عجیب طرح دا سوز اورحسن ا‏‏ے۔ اس وچ ویسی ہی کشش اے جو چاندنی راتاں وچ پرانی عمارتاں وچ محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ == اساطیر == انتظار حسین دا فن عوامی نئيں۔ انہاں نے اساطیری رجحان نو‏‏ں وی اپنیاں تحریراں دا حصہ بنایا۔ انہاں دے افسانےآں دے اسرار معلوم کرنے دے لئی وسیع مطالعہ کرنا وی لازمی ا‏‏ے۔ ہجرت دے حوالے تو‏ں اک خاص طرح دا تناؤ انتظار حسین دے ہاں جاری و ساری ا‏‏ے۔ اس صورت حال تو‏ں اوہ خود نو‏‏ں منطقی طور اُتے وکھ نئيں کر سک‏‏ے۔ انہاں نو‏ں زندگی د‏‏ی ظاہری بناوٹ تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں سی البتہ باطن وچ جو حالت درپیش ہُندی اس دا خیال رکھدے۔ ایہی باطن د‏‏ی غوطہ زنی تے اسلوبیاندی تنوع انتظار حسین د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔ لیکن اوہ اسنو‏ں فکری تے نظری پسماندگی دا ناں وی دیندے نيں۔ ایداں دے وچ اوہ فرد د‏‏ی انفرادی سطح اُتے اخلاقی جدوجہد نو‏‏ں بے معنی قرار دیندے نيں۔ ایہی موضوعات‏‏ی تے اسلوبیاندی سطح اوہ مقام اے جتھے اُتے انتظار حسین افسانے دے پیش منظر وچ داخل ہُندے نظر آندے نيں۔ ==کلا اتے سٹائل== انتظار حسین [[اردو]] کہانی دا اک مئتبر نام ہون دے نال نال اپنے سٹائل، بدلدے لہجیاں اتے شلپکاری دے صدقہ اج وی پیش منظر دے کہانی کاراں لئی وڈا چیلنج ہن۔ اوہناں دی اہمیت اس لئی وی ہے کہ اوہناں نے افسانوی فضا، اس دی پاتر-اساری اتے شیلی دا اپنے اجوکے تقاضیاں کے تحت ورتاؤ کرنا چاہیا ہے۔ اوہناں دیاں لکھتاں پڑھ کے حیرت دا اک ریلا جیہا آؤندا ہے جس نے اج دے سنجیدہ پڑھن آلےآں دے پیر اکھاڑ رکھے ہن۔ اوہناں دی خود ساختا صورتحال حقیقت توں بہت دور ہے۔ اس طرحاں دی صورتحال فینٹاسی دے نام ہیٹھ [[یورپ]] وچّ ساہمنے آئی۔ ==رچناواں== ===کہانیاں=== * ''[[آخری آدمی]]'' * ''[[شہر افسوس]]'' * ''[[خالی پنجرہ]]'' * ''[[خیمے سے دور]]'' * ''[[کچھوے]]'' * ''[[کنکرے]]'' * ''[[گلی کوچے]]'' ===ناول=== * ''[[جل گرجے]]'' * ''[[آگے سمندر ہے]]'' * ''[[بستی]]'' * ''[[چاند گہن]]'' * ''[[دن (ناولٹ)]]'' ===سوے-جیونی=== * ''[[چراغوں کا دھواں]]'' * ''[[دلی تھا جس کا نام]]'' === ہور === * جل گرجے (داستان) * نظریے سے آگے (تنقید)<ref>[http://writers.pal.gov.pk/urdu/?search=انتظار انتظار حسین تعارف]</ref> ===ڈرامے=== * خوابوں کے مسافر * درد کی دوا کیا ہے؟ * نفرت کے پردے میں * پانی کے قیدی ==انعام== * [[ستارہ امتیاز]]، [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی طرف تو‏ں ۔ * ستمبر [[2014ء]]، [[آفیسر آف دی آرڈر آف آرٹس اینڈ لیٹرز]]، حکومت{{زیر}} [[فرانس]] د‏‏ی طرف تو‏ں ۔<ref>[http://www.express.com.pk/epaper/PoPupwindow.aspx?newsID=1102435799&Issue=NP_LHE&Date=20140921 انتظار حسین دے لئی حکومت فرانس د‏‏ی طرف تو‏ں اعزاز]، روزنامہ ایکسپریس، صفحہ1، 21 ستمبر 2014ء</ref> * انتظار حسین پاکستان دے پہلے ادیب سن جنہاں دا ناں '''مین بکر پرائز''' دے لئی شارٹ لسٹ کيتا گیا سی ۔ * انھاں حکومت پاکستان نے [[ستارہ امتیاز]] تے [[اکادمی ادبیات پاکستان]] نے پاکستان دے سب تو‏ں بڑ ے ادبی اعزاز [[کمال فن ادب انعام]] تو‏ں نوازیا سی۔ == وفات == انتظار حسین دا 2 فروری 2016ء نو‏‏ں مختصر علالت دے بعد انتقال ہويا تے 3 فروری نو‏‏ں انہاں نو‏ں سپرد خاک کيتا گیا۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.bbc.co.uk/urdu/specials/1826_likhari_ih_sen/ انتظار حسین دا انٹرویو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011084420/http://www.bbc.co.uk/urdu/specials/1826_likhari_ih_sen/ |date=2007-10-11 }} * [http://www.voanews.com/urdu/2009-03-07-voa9.cfm انتظار حسین ہند و پاک دے درمیان پل نیں : دہلی وچ تقریب] == حوالے == {{حوالے}} {{اردو افسانہ نگار|state=expanded}} [[گٹھ:انتظار حسین|انتظار حسین]] [[گٹھ:1437ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:2 فروری د‏‏ی وفیات]] [[گٹھ:1923 دے جم]] [[گٹھ:1925 دے جم]] [[گٹھ:2016 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آدم جی ادبی اعزار دے وصول کنندگان]] [[گٹھ:اردو تنقید نگار]] [[گٹھ:اردو خاکہ نگار]] [[گٹھ:اردو ناول نگار]] [[گٹھ:پاکستانی افسانہ نگار]] [[گٹھ:پاکستانی سنی]] [[گٹھ:پاکستانی محقق]] [[گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی مصنف]] [[گٹھ:پاکستانی نثر نگار]] [[گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس]] [[گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان]] [[گٹھ:ضلع بلند شہر دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:کمال فن ادبی انعام]] [[گٹھ:لاہور دے مصنف]] [[گٹھ:مہاجر شخصیتاں]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:اردو ادب]] [[گٹھ:اردو لکھاری]] [[گٹھ:اردو ساہت]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا]] jumpvwi7fgjbc03rrgzvmvh69crm3l4 0 57721 711560 448510 2026-09-23T07:20:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711560 wikitext text/x-wiki '''انگسی ہیمانی''' (Angsi Glacier) [[ہمالہ]] پہاڑی علاقے وچ [[تبت]] دے [[نگاری پریفیکچر]] دے [[پرنگ ضلع|پرنگ ضلعے]] وچ واقع اک گلیشئر ہے۔ مطالعہ توں پتہ چلیا ہے کہ اس گلیشیئر دا [[یرلنگ تسنگپو دریا]] دا مول سروت ہون دا کافی امکان ہے۔ ایہی [[یرلنگ تسنگپو دریا]] اگے چلکے [[برہم پتر دریا]] بن جاندا ہے، یعنی انگسی گلیشیئر [[برہم پتر]] دا وی مول سروت ہو سکدا ہے۔<ref>"[http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-08/22/c_131067137.htm Scientists pinpoint sources of four major international rivers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512184502/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-08/22/c_131067137.htm |date=2017-05-12 }}". Xinhua News Agency. 22 August 2011. Retrieved 8 September 2015.</ref><ref>Krishnan, Ananth (23 August 2011). "[http://www.thehindu.com/news/international/china-maps-brahmaputra-indus/article2384885.ece China maps Brahmaputra, Indus]". The Hindu. Retrieved 8 September 2015.</ref> == ایہ وی ویکھو == * [[یرلنگ تسنگپو دریا]] * [[پرنگ ضلع]] *[[نگاری پریفیکچر]] *[[برہم پتر دریا]] == حوالے== {{reflist}} [[گٹھ:تبت دے گلیشیئر]] [[گٹھ:گلیشیئر]] [[گٹھ:تبت]] [[گٹھ:تبت دا جغرافیہ]] [[گٹھ:چین دا جغرافیہ]] 05y9rlqtjq75ryd9xulhw5i38cg7omv 0 58239 711495 598050 2026-09-22T23:43:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711495 wikitext text/x-wiki {{infobox book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = 21ویں صدی وچّ پونجی<br>Capital in the Twenty-First Century | title_orig = Le Capital au XXIe siècle | translator = | image =[[File:Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg|thumb]] | author = [[توماں پکیتی]] | illustrator = | caption = | country = [[فرانس]]، [[امریکہ]] | language = [[فرانسیسی |فرانسیسی]]، [[انگریزی |انگریزی]] | series = | subject = [[سرمایہ داری]]، معاشی تریخ تے معاشی نابرابری | genre = | publisher = [[ایڈیشن ڈو سئیئل]]،<br />[[ہاورڈ یونیورسٹی پریس]] | pub_date = اگست 2013 | english_pub_date =اپریل 2014 | media_type = | pages = 696 | isbn = ISBN 978-0674430006 | dewey= | congress= | oclc= | preceded_by = | followed_by = }} '''21ویں صدی وچّ پونجی''' پیرس سکول دے فرانسیسی ماہر معاشیات [[توماں پکیتی]] دی کتاب ہے۔ اس وچّ انکڑیاں دی بنیاد اتے لگپگ ویہہ ترقی یافتہ ملکاں وچّ موجودہ سرمایہ داری نظام دے تحت آئی معاشی نابرابری دا تجزیہ کیتا گیا ہے۔ ایہہ مول فرانسیسی وچّ اگست 2013 وچّ چھپی سی، اتے اگلے سال اپریل 2014 وچّ اسدا انگریزی ترجما چھپیا۔<ref>[http://www.businessweek.com/articles/2014-05-29/pikettys-capital-economists-inequality-ideas-are-all-the-rage ''Piketty's Capital: An Economist's Inequality Ideas Are All the Rage''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530060756/http://www.businessweek.com/articles/2014-05-29/pikettys-capital-economists-inequality-ideas-are-all-the-rage |date=2014-05-30 }} by [[Megan McArdle]], ''[[بلومبرگ بزنسویک]]''، 29 مئی 2014</ref> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:کتاباں]] 9vabws7ni40a9t6x1pikxcmjgaxxbyw 0 58880 711528 710452 2026-09-23T03:40:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711528 wikitext text/x-wiki {{coord|43|22|57|N|4|6|58|W|region:ES_type:landmark|display=title}} {{Infobox World Heritage Site | WHS = التامرا دی گفا اتے [[التامرا دی گفا اتے اتری سپین دا پیلیؤلتھک کیوَ آرٹ|اتری سپین دا پیلیؤلتھک کیوَ آرٹ]] | Image = [[Image:Techo de Altamira (replica)-Museo Arqueológico Nacional.jpg|250px|<center>Replica at ''Museo Arqueológico Nacional'' of Cave of Altamira</center>]] | State Party = سپین | Type = سبھیاچاری | Criteria = i, iii | ID = 310 | Region = یورپ اتے اتری امریکہ | Year = 1985 | Session = 9th | Extension = 2008 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/310 | locmapin = سپین | relief = 1 | latitude = 43.3825 | longitude = -4.12 }} '''التامرا دی گفا''' [[سپین]] وچّ واقع ہے۔ ایہہ اپر پیلیؤلتھک گفا ہے جس وچّ انساناں دے ہتھ اتے جنگلی جانوراں دی فوٹواں ہن۔ ایہہ پہلی گفا ہے جس وچّ پرانے اتہاس دی چترکاری کیتی گئی ہے۔<ref name=molbio_bison>{{cite journal|last=Verkaar|first=E. L. C.|title=Maternal and Paternal Lineages in Cross-Breeding Bovine Species. Has Wisent a Hybrid Origin?|journal=Molecular Biology and Evolution|date=19 March 2004|volume=21|issue=7|pages=1165–1170|doi=10.1093/molbev/msh064|url=http://mbe.oxfordjournals.org/content/21/7/1165.long|accessdate=31 December 2012|pmid=14739241}}</ref> جدو 1880 وچّ اس کھوج نوں لوکاں ساہمنے رکھیا گیا تاں ماہراں وچّ اسنوں لے کے اک لمبی بحث چل پئی کہ پہلا انسان اس طرحاں دا کلا دا کم نہیں کر سکدا۔ آخر جدوں 1902وچّ اس چترکاری دی اطلیت ثابت ہوئی تاں پرانے انسان دے متعلق لوکاں دی رائے بدل گئی۔ ایہہ [[سانتیا دیل مار]] شہر دے کول [[کانتابریا]]، سپین وچّ واقع ہے۔ اس گفا نوں اس دی چترکاری سمیت [[یونیسکو]] ولوں [[عالمی ورثہ تھاں|عالمی وراثت ٹکانیاں]] وچّ شامل کر لیا۔ ==ویروا== ایہہ گفا 300 میٹر لمبی ہے۔<ref name=oxford_art>{{cite book|title=The Concise Oxford Dictionary of Art|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_m7y2|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=[Oxford]|isbn=0-19-860476-9|edition=3rd|editor=Ian Chilvers|accessdate=31 December 2012|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_m7y2/page/18 18]|chapter=Altamira}}</ref> جس وچّ ٹیڈا میڈا رستہ اتے چیمبر ہن۔ اس دا مکھ رستہ دو توں چھ میٹر اچائی تک دا ہے۔<ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/earth/3352850/Prehistoric-cave-paintings-took-up-to-20000-years-to-complete.html| work=The Daily Telegraph| first=Richard| last=Gray| title=Prehistoric cave paintings took up to 20,000 years to complete| date=5 October 2008| accessdate=9 February 2017| archivedate=18 October 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018161307/http://www.telegraph.co.uk/earth/3352850/Prehistoric-cave-paintings-took-up-to-20000-years-to-complete.html}}</ref> اس وچّ ملے اوشیش پرانے پتھر ویلے نال تعلق رکھدے ہن۔<ref name=times_10thousd>{{cite news|last=de Bruxelles|first=Simon|title=Prehistoric cave art began 10,000 years earlier|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/archaeology/article3445847.ece|accessdate=31 December 2012|newspaper=The Times|date=June 15, 2012}}</ref> پوری گفا وچّ چترکاری کیتی گئی ہے۔ ایہناں نوں بناؤن لئی چارکول اتے ہیماٹائیٹ دا استعمال کیتا گیا ہے۔ [[File:Altamira-1880.jpg|thumb|right|210px|Great hall of policromes of Altamira, published by M. Sanz de Sautuola in 1880.]] ==کتاب لسٹ== * Curtis, Gregory. ''The Cave Painters: Probing the Mysteries of the World's First Artists''. New York: Alfred A. Knopf, 2006 (hardcover, ISBN 1-4000-4348-4)). * Guthrie, R. Dale. ''The Nature of Prehistoric Art''. Chicago: University of Chicago Press, 2006 (hardcover, ISBN 0-226-31126-0). * McNeill, William&nbsp;H. [http://www.nybooks.com/articles/19435 "Secrets of the Cave Paintings"], [http://www.nybooks.com/ ''The New York Review of Books''], Vol.&nbsp;53, No.&nbsp;16, October&nbsp;19, 2006. *{{cite journal|last=Pike|first=A. W. G.|coauthors=Hoffmann, D. L.; Garcia-Diez, M.; Pettitt, P. B.; Alcolea, J.; De Balbin, R.; Gonzalez-Sainz, C.; de las Heras, C.; Lasheras, J. A.; Montes, R.; Zilhao, J.|title=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-06-15_336_6087/page/1409|journal=Science|date=14 June 2012|volume=336|issue=6087|pages=1409–1413|doi=10.1126/science.1219957}} ==باہری لنک== {{commons category|Altamira (cave)}} * [http://museodealtamira.mcu.es/ Altamira Cave National Museum] ''In Spanish and English'' * [http://www.bradshawfoundation.com/news/cave_art_paintings.php?id=The-Spanish-Cave-of-Altamira-opens-with-politics The Spanish Cave of Altamira opens - with politics] Bradshaw Foundation Article * "Les peintures préhistoriques de la grotte d’Altamira", Cartailhac and Breuil founding article (1903), online and analyzed on [http://www.bibnum.education.fr/scienceshumainesetsociales/anthropologie/les-peintures-prehistoriques-de-la-grotte-d-altamira BibNum]<small> [click 'à télécharger' for English version]</small> ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:سپین]] [[گٹھ:ہسپانیہ]] [[گٹھ:عالمی ورثہ تھاں]] [[گٹھ:سپین وچ عالمی ورثہ تھاں]] s24sl7j2on5zpfzt1vcnsux969qznjy 0 61849 711559 683150 2026-09-23T07:10:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711559 wikitext text/x-wiki '''قومانتری فزکس اولمپیاڈ''' اک سالانہ امتحان اے جو ہر سال جون دے مہینے ہندی اے۔ آدرس استاد طالب علماں نوں وعلم دیاں شاخاں دا مقابلہ کرن دے اہل بنا راے ہن۔پہلی اولمپیاڈ [[وارسا]] [[پولینڈ]] وکھے 1967 وچّ ہوئی سی<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.jyu.fi/tdk/kastdk/olympiads/history.pdf |access-date=2017-06-24 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231205/http://www.jyu.fi/tdk/kastdk/olympiads/history.pdf |dead-url=yes }}</ref>। ایہناں مقصداں دی پورتی لئی قومانتری اتے قومی پدھر دے سائنس-اولمپیاڈ دا مقابلہ ہندا اے۔ اس امتحان ہر سال الگّ الگّ دیس وچّ ہندی اے۔ بھارت نے پہلی وار سنّ 1998 دوران اس وچّ حصہ لیا سی۔ فزکس موضوع نال متعلق ایہہ امتحان سارے دیساں دے پری-یونیورسٹی طالب علماں لئی کھلھی اے۔ == مقصد == اس پروگرام دا مکھ مقصد پری-یونیورسٹی پدھر توں ہی فزکس سکھیا وچّ اتمتا نوں مُتحرک کرکے کھوج کارجاں ’چ نپن بناؤنا اے۔ == اہلیت == نوویں، دسویں، گیارویں اتے بارہویں کلاس وچّ پڑھ راے طالب علم اس امتحان لئی یوگ ہن۔ کجھ خاص حالتاں ’چ اٹھویں دے طالب علم وی کھیتری اتے قومی پدھر تک ایہہ امتحان دے سکدے ہن۔ اک طالب علم اک جاں ودھ موضوعاں، فزکس، کیمسٹری، بائیولوجی، گنت وغیرہ وچّ امتحان دے سکدا اے۔ بارہویں پاس کر چکے طالب علم، اس امتحان لئی یوگ نہیں ہن۔ امتحان دا پاٹھکرم سینئر سیکنڈری پدھر دا ہندا اے۔ ایہہ امتحان دی پرکریا پنج سٹیجاں ’چ مکمل ہندی اے۔ == سٹیج 1 == پہلی سٹیج بھارتی فزکس ادارہ ولوں ایہہ امتحان منعقد کیتی جاندی اے اتے باقی چار سٹیجاں ہومی بھابا سینٹر فار سائنس ایجوکیشن، ممبئی ولوں منعقد کیتیاں جاندیاں ہن۔ ہر موضوع وچوں کلّ 300 طالب علم چنے جاندے ہن۔ == سٹیج-2 == فروری دے پہلے ہفتے کروائی جان والی اس امتحان لئی ودھیا مظاہرہ مطابق اپرلے 35 طالب علماں دی میرٹ لسٹ تیار کیتی جاندی اے۔ == سٹیج-3 == ایہہ امتحان اپریل توں جون مہینے وچّ 2-3 ہفتیاں لئی چلایا جاندا اے۔ اس کیمپ دوران کئی لکھتی اتے پریوگی ٹیسٹ لئے جاندے ہن، پریوگی حصہ لئی ایہہ کیمپ خاص اپیوگی ہندا اے۔ میرٹ لسٹ وچوں پہلے پنج طالب علم چنے جاندے ہن اتے ہر اک طالب علم نوں 5,000 روپئے، کتاباں جاں نقد روپ وچّ ایوارڈ دتے جاندے ہن۔ ایہہ پنجے طالب علم بھارتی پاسپورٹ، عمر سیما، میڈیکل فٹنس، ماپیاں دی سہمتی دیاں شرطاں پوریاں کردے ہون۔ == سٹیج-4 == ایہہ پنج میمبری ٹیم ممبئی وکھے لکھتی اتے پریوگی حصہ وچّ ٹریننگ پروگرام وچوں لنگھدی اے۔ فزکس پریوگی موضوع لئی خاص لیبارٹریاں دی انتظام کیتی گئی اے، جتھے دیس دے اگھے سائنسدان ٹریننگ دین لئی پہنچدے ہن۔ == سٹیج-5 == پنج میمبری ٹیم دے نال دو گائیڈ استاد اتے اک سائنٹیفک ابزرور ڈیلیگیٹز دے روپ وچّ بھارت دی نمائدگی کردے ہن۔ جولائی جاں اگست وچّ ایہہ امتحان کسے وی دیس وچّ ہو سکدی اے۔ == اعزاز == پہلیاں پوزیشناں حاصل کرن والے طالب علماں نوں سونے، چاندی اتے کانسے دے تمگے دتے جاندے ہن۔ سارے طالب علماں نوں حصہ لین لئی سرٹیفکیٹ حاصل کیتا جاندا اے۔ اچتم انک حاصل کرن والے اک طالب علم نوں سون تگمے توں علاوہ خاص انعام ‘ایبسولوٹ ونر’ وی دتا جاندا اے۔ لگپگ 60 اولمپیئن وعلم دی دنیاں وچّ اپنا یوگدان پا راے ہن۔ کئی نوبیل وجیتا، کئی انجینیئر جاں ڈاکٹر بن کے سماج لئی وردان بن گئے ہن۔ == لسٹ == {| class="wikitable" !نن !سال !مہمان دیس !مہمان شہر !جیتو !سکور !ہوم پیز |- valign="top" |I |1967 |{{flag|پولینڈ}} |[[وارسا]] |{{flag|ہنگری}} سنڈو سجالے |39/40 | |- valign="top" |II |1968 |{{flag|ہنگری}} |[[بڈاپسٹ]] |{{flag|پولینڈ}} ٹوماسز کریگلیوسکی<br />{{flag|چیک لوکراج}} موجمیر سمرسکائی |35/40 | |- valign="top" |III |1969 |{{flag|چیک لوکراج}} |[[برنو]] |{{flag|چیک لوکراج}} موجمیر سوب |48/48 | |- valign="top" |IV |1970 |{{flag|سوویت یونین|1955}} |[[ماسکو]] |{{flag|سوویت یونین|1955}} مخائل وولوچائین |57/60 | |- valign="top" |V |1971 |{{flag|بلگاریا|1971}} |[[صوفیہ]] |{{flag|چیک لوکراج}} کرل سفرک<br />{{flag|ہنگری}} اڈم ٹچی-راکس |48.6/60 | |- valign="top" |VI |1972 |{{flag|رومانیا|1965}} |[[بخارسٹ]] |{{flag|ہنگری}} زولٹن سزابو |57/60 | |- valign="top" | |1973 |''نہی ہویا'' | | | | |- valign="top" |VII |1974 |{{flag|پولینڈ}} |[[وارسا]] |{{flag|پولینڈ}} جروسلاء ڈیمینیٹ<br />{{flag|پولینڈ}} جرزی تراسیوک |46/50 | |- valign="top" |VIII |1975 |{{flag|جرمنی}} |[[گسٹرو]] |{{flag|سوویت یونین|1955}} سرگے کورشنوو |43/50 | |- valign="top" |IX |1976 |{{flag|ہنگری}} |[[بڈاپسٹ]] |{{flag|پولینڈ}} رفل لبس |47.5/50 | |- valign="top" |X |1977 |{{flag|چیک لوکراج}} |ہراڈیک کرالو |{{flag|چیک لوکراج}} جیری سووبوڈا |49/50 | |- valign="top" | |1978 |''نہیں ہویا'' | | | | |- valign="top" |XI |1979 |{{flag|سوویت یونین|1955}} |[[ماسکو]] |{{flag|سوویت یونین|1955}} مکسم ٹسیپائین |43/50 | |- valign="top" | |1980 |''نہینں ہوئیا'' | | | | |- valign="top" |XII |1981 |{{flag|بلگاریا|1971}} |[[وارنا]] |{{flag|سوویت یونین}} الیکسانڈر گاؤگائین |47/50 | |- valign="top" |XIII |1982 |{{flag|جرمنی}} |[[مالینٹے]] |{{flag|جرمنی}} منفریڈ لیہن |43/50 | |- valign="top" |XIV |1983 |{{flag|رومانیا|1965}} |[[بخارسٹ]] |{{flag|بلگاریا|1971}} اعوان اوانوو |43.75/50 | |- valign="top" |XV |1984 |{{flag|سویڈن}} |سگٹونا |{{flag|نیدرلینڈ}} جن ڈے بوئر<br />{{flag|رومانیا|1965}} سورن سپانوچے |43/50 | |- valign="top" |XVI |1985 |{{flag|یوگوسلاویا}} |پورٹوروز |{{flag|چیک لوکراج}} پیٹرک سپانیل |42.5/50 | |- valign="top" |XVII |1986 |{{flag|برطانیہ}} |ہیرو لنڈن |{{flag|سوویت یونین}} الیگ وولکوو |37.9/50 | |- valign="top" |XVIII |1987 |{{flag|جرمنی}} |جینا |{{flag|رومانیا|1965}} کیٹالن مالریئنو |49/50 | |- valign="top" |XIX |1988 |{{flag|آسٹریا}} |بیڈ اسچل |{{flag|جرمنی}} کونراڈ میکڈونل |39.38/50 | |- valign="top" |XX |1989 |{{flag|پولینڈ}} |[[وارسا]] |{{flag|برطانیہ }} سٹیون گبسیر |46.33/50 | |- valign="top" |XXI |1990 |{{flag|نیدرلینڈ}} |گروننگن |{{flag|جرمنی}} الینگزینڈر برنیٹ |45.7/50 | |- valign="top" |XXII |1991 |{{flag|کیوبا}} |[[ہوانا]] |{{flag|سوویت یونین}} تمور ٹچوؤتینکو |48.2/50 | |- valign="top" |23 |1992 |{{flag|فنلینڈ}} |[[ہیلسنکی]] |{{flag|چین}} چین ہاں |44/50 | |- valign="top" |24 |1993 |{{flag|برطانیہ }} |ولیئمزبرگ |{{flag|چین}} زنگ جنن <br />{{flag|جرمنی}} ہیرلڈ فیئفر |40.65/50 | |- valign="top" |25 |1994 |{{flag|چین}} |[[بیجنگ]] |{{flag|چین}} جنگ لئنگ |44.3/50 | |- valign="top" |26 |1995 |{{flag|آسٹریلیا}} |[[کینبرا]] |{{flag|چین}} جو ہیتاؤ |95/100 | |- valign="top" |27 |1996 |{{flag|ناروے}} |[[اوسلو]] |{{flag|چین}} لیؤ یرن |47.5/50 | |- valign="top" |28 |1997 |{{flag|کینیڈا}} |سڈبری |{{flag|ایران}} شاید مہدی انواری |47.25/50 | |- valign="top" |29 |1998 |{{flag|آئیسلینڈ}} |ریئکجوک |{{flag|چین}} چین جوآؤ |47.5/50 |[http://raunvis.hi.is/~martin/ipho/1998/ 1998 IPhO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002734/http://raunvis.hi.is/~martin/ipho/1998/ |date=2016-03-04 }} |- valign="top" |30 |1999 |{{flag|اٹلی}} |پاڈووا |{{flag|روس}} کونسٹنٹن کراوتوسوو |49.8/50 |[http://www.pd.infn.it/Olifis/welcome.htm 1999 IPhO] |- valign="top" |31 |2000 |{{flag|برطانیہ}} |[[لیسٹر]]<ref name="2k0">{{cite web |url=http://www.star.le.ac.uk/IPhO-2000/results_gold.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000920072514/http://www.star.le.ac.uk/IPhO-2000/results_gold.html |archivedate=20 ستمبر 2000 |title=IPhO 2000 Results – Gold Medal Holders |publisher=[[University of Leicester]] |accessdate=12 مارچ 2015}}</ref> |{{flag|چین}} لو جنگ |43.4/50 |[https://web.archive.org/web/20130614092006/http://www.star.le.ac.uk/IPhO-2000/index.html IPHO2000] (via [[archive.org]]) |- valign="top" |32 |2001 |{{flag|ترکی}} |انتالیا |{{flag|روس}} دانیجر نورگالیو |47.55/50 | |- valign="top" |33 |2002 |{{flag|انڈونیشیا}} |بالی |{{flag|ویتنام}} نگوک ڈونگ ڈانگ |45.40/50 |[https://web.archive.org/web/20080420091238/http://www.fi.itb.ac.id/~ipho33/ ipho33] (via [[archive.org]]) |- valign="top" |34 |2003 |{{flag|تائیوان}} | تائیپے |{{flag|برطانیہ }} پاویل بٹراچینکو |42.30/50 |[http://www.phy.ntnu.edu.tw/ipho2003/ ipho2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122110147/http://www.phy.ntnu.edu.tw/ipho2003/ |date=2008-11-22 }} |- valign="top" |35 |2004 |{{flag|دکھنی کوریا}} |پوہنگ |{{flag|بیلاروس}} الیگزینڈر مخالیچیو |47.70/50 |[https://web.archive.org/web/20131129093635/http://www.ipho2004.or.kr/home/eng/ IPHO2004] (via [[archive.org]]) |- valign="top" |36 |2005 |{{flag|سپین}} |سلمانکاغ |{{flag|ہنگری}} گبور ہلسز<br />{{flag|تائیوان}} لن ینگ ہسون |49.50/50 |[https://www.jyu.fi/ipho/minutes2005.html ipho2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160925045916/http://www.jyu.fi/ipho/minutes2005.html |date=2016-09-25 }} |- valign="top" |37 |2006 |{{flag|سنگاپور}} |[[سنگاپور]] |{{flag|انڈونیشیا}} جوناتھن مائلوآ |47.20/50 |[https://web.archive.org/web/20160114033226/http://www.ipho2006.org/ ipho2006.org] |- valign="top" |38 |2007 |{{flag|ایران}} |سفہن |{{flag|دکھنی کوریا}} چوئی ینگجون |48.80/50 |[https://web.archive.org/web/20070714164937/http://www.ipho2007.ir/Main.asp IPHO2007.ir] (via [[archive.org]]) |- valign="top" |39 |2008 |{{flag|ویتنام}} |[[ہنوئی]] |{{flag|چین}} ٹن لونگزہی |44.60/50 |[https://web.archive.org/web/20120404111907/http://ipho2008.hnue.edu.vn/ IPHO2008] (via [[archive.org]]) |- valign="top" |40 |2009 |{{flag|میکسیکو}} |میرڈا |{{flag|چین}} شی ہنڈیو |48.20/50 |[http://ipho2009.smf.mx/ ipho2009.smf.mx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915073355/http://ipho2009.smf.mx/ |date=2008-09-15 }} |- valign="top" |41 |2010 |{{flag|کروشیا}} |زاغرب |{{flag|چین}} یو ییچاؤ |48.65/50 |[http://ipho2010.hfd.hr/ ipho2010.hfd.hr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150506084200/http://ipho2010.hfd.hr/ |date=2015-05-06 }} |- valign="top" |42 |2011 |{{flag|تھائیلینڈ}} |[[بنکاک]] |{{flag|تائیوان}} ہسُ تزو منگ |48.50/50 |[http://mpec.sc.mahidol.ac.th/ipho2011/ IPhO 2011 Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616185203/http://mpec.sc.mahidol.ac.th/ipho2011/ |date=2017-06-16 }} |- valign="top" |43 |2012 |{{flag|اسٹونیا}} |تارتو اتے تلن |{{flag|ہنگری}} Attila Szabó |45.80/50 |[http://www.ipho2012.ee/ ipho2012.ee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626074058/http://www.ipho2012.ee/ |date=2017-06-26 }} |- valign="top" |44 |2013 |{{flag|ڈنمارک}} |[[کوپنہیگن]] |{{flag|ہنگری}} اٹیلا سزابو |47/50 |[http://www.ipho2013.dk/ ipho2013.dk] |- valign="top" |45 |2014 |{{flag|قازقستان}} |استانا |{{flag|چین}} زیایو جو |41.20/50 |[http://www.ipho2014.kz/ ipho2014.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815225046/http://ipho2014.kz/ |date=2014-08-15 }} |- valign="top" |46 |2015 |{{flag|بھارت}} |[[ممبئی]] | |{{flag|دکھنی کوریا}} تائیہیوگ قم |48.30/50 |[http://www.ipho2015.in/ ipho2015.in] |- valign="top" |47 |2016 |{{flag|سویٹزرلینڈ}} اتے {{flag|لخٹنشٹائین}} |زورک |{{flag|چین}} ماؤ چینکائی |48.10/50 |[http://www.ipho2016.org/ ipho2016.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619025055/http://www.ipho2016.org/ |date=2017-06-19 }} |- valign="top" |''48'' |''2017'' |''{{flag|انڈونیشیا}}'' |یوگیکرتا |''نتیجہ اعلان نہیں ہویا'' |''نتیجہ اعلان نہیں ہویا'' |[http://ipho2017.id/ ipho2017.id] |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:فزکس]] 83to5qmnqnlaiaibhdn7r61hgsr7pkf 0 62045 711482 488940 2026-09-22T23:33:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711482 wikitext text/x-wiki [[اتھلیٹکس]] کھیڈاں دی لڑی 1896 دیاں [[اولمپک کھیڈاں]] توں ہر اولمپک کھیڈاں وچّ شامل کیتی گئی اے۔ اتھلیٹکس کھیڈاں پرانے یونانی اولمپک وچّ ہندے مقابلےآں نال جڑ توں جڑیاں ہن۔ جدید مقابلے جویں ٹریک اتے فیلڈ ایوینٹ، سڑک چل اتے ریسواکنگ شامل ہن۔ دو دیساں وچّ دوڑ پچھلے ایڈیشن وچّ شامل سی، پر اس نوں 1924 اولمپک دے بعد لسٹ توں باہر کیتا گیا اے۔ == مقابلے== === مرداں دےایتھلیٹکس مقابلے === {| class="wikitable" ! Event ! 96 ! 00 ! 04 ! 08 ! 12 ! 20 ! 24 ! 28 ! 32 ! 36 ! 48 ! 52 ! 56 ! 60 ! 64 ! 68 ! 72 ! 76 ! 80 ! 84 ! 88 ! 92 ! 96 ! 00 ! 04 ! 08 ! 12 ! 16 ! Years |- align="center" | align="center" colspan="30" | '''Current program''' |- align="center" | align="left" | 100 میٹر(وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | 200 میٹر(وستار) | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 27 |- align="center" | align="left" | 400 میٹر(وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | 800 میٹر(وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | 1500 میٹر(وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | 5000 میٹر(وستار) | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 24 |- align="center" | align="left" | 10,000 میٹر(وستار) | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 24 |- align="center" | align="left" | Marathon (وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | 110 metres hurdles (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | 400 metres hurdles (details) | – | X | X | X | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 26 |- align="center" | align="left" | 3000 metres steeplechase (details) | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 23 |- align="center" | align="left" | 4 × 100 metres relay (details) | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 24 |- align="center" | align="left" | 4 × 400 metres relay (details) | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 24 |- align="center" | align="left" | 20 kilometres race walk (details) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 16 |- align="center" | align="left" | 50 kilometres race walk (details) | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 19 |- align="center" | align="left" | High jump (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | Pole vault (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | Long jump (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | Triple jump (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | Shot put (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | Discus throw (details) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 28 |- align="center" | align="left" | Hammer throw (details) | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 27 |- align="center" | align="left" | Javelin throw (details) | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 25 |- align="center" | align="left" | Decathlon (details) | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 24 |- align="center" | align="center" colspan="30" | '''Past events''' |- align="center" | align="left" |60 metres (details) | – | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 2 |- align="center" | align="left" | 200 metres hurdles (details) | – | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 2 |- align="center" | align="left" | 2500 metres steeplechase (details) | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 2590 metres steeplechase (details) | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 3200 metres steeplechase (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 4000 metres steeplechase (details) | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | Medley relay (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 3000 metres team race (details) | – | – | – | – | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 3 |- align="center" | align="left" | 5000 metres team race (details) | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 3-mile team race (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 4-mile team race (details) | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 5 miles (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 3000 metres race walk (details) | – | – | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 3500 metres race walk (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | 10 kilometres race walk (details) | – | – | – | – | X | X | X | – | – | – | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 5 |- align="center" | align="left" | 10 miles race walk (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | All-around (details) | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | Triathlon (details) | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | Pentathlon (details) | – | – | – | – | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 3 |- align="center" | align="left" | Standing long jump (details) | – | X | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 4 |- align="center" | align="left" | Standing triple jump (details) | – | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 2 |- align="center" | align="left" | Standing high jump (details) | – | X | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 4 |- align="center" | align="left" | 56 pound weight throw (details) | – | – | X | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 2 |- align="center" | align="left" |Shot put, two hands (details) | – | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" |Discus throw, Greek style (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" |Discus throw, two hands (details) | – | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" |Javelin throw, freestyle (details) | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" |Javelin throw, two hands (details) | – | – | – | – | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 |- align="center" | align="left" | Individual cross country (details) | – | – | – | – | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 3 |- align="center" | align="left" | Team cross country (details) | – | – | – | – | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 3 |- align="center" | align="left" | ''Events'' | 12 | 23 | 25 | 26 | 30 | 29 | 27 | 22 | 23 | 23 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 23 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 | 24 |} === عورتاں دے تھلیٹکس مقابلے === اتھلیٹکس وچ خواتین مقابلے 1928 ثمر اولمپک وچّ شروع کیتے گئے۔ {| class="wikitable" ! Event ! 28 ! 32 ! 36 ! 48 ! 52 ! 56 ! 60 ! 64 ! 68 ! 72 ! 76 ! 80 ! 84 ! 88 ! 92 ! 96 ! 00 ! 04 ! 08 ! 12 ! 16 ! کھیڈاں |- align="center" | align="left" | 100 میٹر (vistar) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 21 |- align="center" | align="left" | 200 میٹر (وستار) | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 18 |- align="center" | align="left" | 400 میٹر (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 14 |- align="center" | align="left" | 800 میٹر (وستار) | X | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 16 |- align="center" | align="left" | 1500 میٹر (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 12 |- align="center" | align="left" | 5000 میٹر (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | 6 |- align="center" | align="left" | 10,000 میٹر (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | 8 |- align="center" | align="left" | Marathon (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 9 |- align="center" | align="left" | 100 میٹر ہرڈلز (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 13 |- align="center" | align="left" | 400 میٹر ہرڈلز (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 9 |- align="center" | align="left" | 3000 میٹر سٹیپلچیز (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | 3 |- align="center" | align="left" | 4 × 100 میٹر relay (وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 21 |- align="center" | align="left" | 4 × 400 میٹر relay (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 12 |- align="center" | align="left" |20 kiloمیٹر race walk (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | 5 |- align="center" | align="left" | High jump (وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 21 |- align="center" | align="left" | Pole vault (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | 5 |- align="center" | align="left" | Long jump (وستار) | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 18 |- align="center" | align="left" | Triple jump (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | 6 |- align="center" | align="left" | Shot put (وستار) | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 18 |- align="center" | align="left" | Discus throw (وستار) | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 21 |- align="center" | align="left" | Hammer throw (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | 5 |- align="center" | align="left" | Javelin throw (وستار) | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 19 |- align="center" | align="left" | Heptathlon (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | X | X | X | X | 9 |- align="center" | align="center" colspan="27" | '''Past events''' |- align="center" | align="left" | 80 میٹر ہرڈلز (وستار) | – | X | X | X | X | X | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 8 |- align="center" | align="left" | Pentathlon (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | X | X | – | – | – | – | – | – | – | – | – | 5 |- align="center" | align="left" | 3000 میٹر (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | X | – | – | – | – | – | – | 3 |- align="center" | align="left" | 10 kiloمیٹر race walk (وستار) | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | X | X | – | – | – | – | – | 2 |- align="center" | align="left" | ''Events'' | 5 | 6 | 6 | 9 | 9 | 9 | 10 | 12 | 12 | 14 | 14 | 14 | 17 | 18 | 19 | 20 | 22 | 22 | 23 | 23 | 23 |} == راشٹر == اتھلیٹکس دی کھیڈ دی نمائندگی کرن والے ہر دیس نے اولمپک وچّ حصہ لیا اے۔<ref>Statistics can be found at [http://www.sports-reference.com/olympics/ www.sports-reference.com/olympics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128183100/http://www.sports-reference.com/olympics/ |date=2018-01-28 }}، for example, Finland Athletics participants for 1956 Olympics are at [http://www.sports-reference.com/olympics/countries/FIN/summer/1956/ATH/ www.sports-reference.com/olympics/countries/FIN/summer/1956/ATH/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713212541/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/FIN/summer/1956/ATH/ |date=2015-07-13 }}</ref> {| {{OlympicYearHeader|sport=Athletics|header=Nation}} |- {{OlympicNationRow|NOC=AFG|season=Summer|sport=Athletics |1936 = 2 |1960 = 5 |1996 = 2 |2004 = 2 |2008= 2 |2012 = 2 |total=6}} |- {{OlympicNationRow|NOC=ALB|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 1 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 1 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ALG|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 4 |1980 = 9 |1984 = 9 |1988 = 12 |1992 = 9 |1996 = 8 |2000 = 21 |2004 = 20 |2008 = 12 |2012 = 6 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ASA|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 1 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 1 |2012 = 1 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=AND|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 1 |1992 = 1 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ANG|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 3 |1988 = 6 |1992 = 5 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ANT|season=Summer|sport=Athletics |1976 = 8 |1984 = 10 |1988 = 10 |1992 = 5 |1996 = 8 |2000 = 2 |2004 = 3 |2008 = 4 |2012 = 3 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ARG|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 10 |1928 = 7 |1932 = 11 |1936 = 8 |1948 = 24 |1952 = 16 |1956 = 2 |1960 = 4 |1964 = 6 |1968 = 6 |1972 = 9 |1976 = 2 |1984 = 7 |1988 = 2 |1992 = 4 |1996 = 8 |2000 = 11 |2004 = 8 |2008 = 11 |2012 = 9 |total=20}} |- {{OlympicNationRow|NOC=ARM|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 2 |2000 = 3 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 4 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ARU|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 2 |1992 = 2 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 1 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ANZ|season=Summer|sport=Athletics |1908 = 9 |1912 = 5 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=AUS|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 1 |1900 = 1 |1904 = 2 |1920 = 4 |1924 = 9 |1928 = 7 |1932 = 4 |1936 = 5 |1948 = 18 |1952 = 17 |1956 = 76 |1960 = 28 |1964 = 35 |1968 = 24 |1972 = 22 |1976 = 27 |1980 = 21 |1984 = 30 |1988 = 28 |1992 = 35 |1996 = 60 |2000 = 82 |2004 = 42 |2008 = 40 |2012 = 50 |total=25}} |- {{OlympicNationRow|NOC=AUT|season=Summer|sport=Athletics |1900 = 1 |1908 = 2 |1912 = 12 |1924 = 7 |1928 = 4 |1932 = 2 |1936 = 29 |1948 = 15 |1952 = 15 |1956 = 3 |1960 = 9 |1964 = 8 |1968 = 12 |1972 = 15 |1976 = 6 |1980 = 11 |1984 = 6 |1988 = 10 |1992 = 16 |1996 = 11 |2000 = 12 |2004 = 6 |2008 = 3 |2012 = 7 |total=24}} |- {{OlympicNationRow|NOC=AZE|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 4 |2000 = 4 |2004 = 4 |2008 = 2 |2012 = 3 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BAH|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 1 |1960 = 2 |1964 = 3 |1968 = 8 |1972 = 8 |1976 = 8 |1984 = 14 |1988 = 11 |1992 = 8 |1996 = 20 |2000 = 19 |2004 = 16 |2008 = 18 |2012 = 20 |total= 14 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BRN|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 1 |1988 = 3 |1992 = 6 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 6 |2008 = 11 |2012 = 9 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BAN|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 1 |1988 = 4 |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 1 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BAR|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 2 |1972 = 7 |1976 = 9 |1984 = 9 |1988 = 6 |1992 = 8 |1996 = 4 |2000 = 11 |2004 = 3 |2008 = 3 |2012 = 4 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BLR|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 34 |2000 = 31 |2004 = 41 |2008 = 47 |2012 = 44 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BEL|season=Summer|sport=Athletics |1908 = 6 |1912 = 2 |1920 = 42 |1924 = 17 |1928 = 32 |1936 = 13 |1948 = 18 |1952 = 21 |1956 = 6 |1960 = 12 |1964 = 10 |1968 = 15 |1972 = 15 |1976 = 25 |1980 = 19 |1984 = 15 |1988 = 13 |1992 = 7 |1996 = 12 |2000 = 9 |2004 = 9 |2008 = 17 |2012 = 14 |total=23}} |- {{OlympicNationRow|NOC=BIZ|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 2 |1976 = 2 |1984 = 4 |1988 = 5 |1992 = 5 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BEN|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 1 |1980 = 9 |1988 = 6 |1992 = 4 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BER|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 6 |1952 = 2 |1968 = 2 |1976 = 8 |1984 = 4 |1988 = 5 |1992 = 4 |1996 = 3 |2000 = 1 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BOH|season=Summer|sport=Athletics |1900= 4 |1908 = 3 |1912 = 11 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BOL|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 4 |1976 = 1 |1984 = 3 |1988 = 2 |1992 = 6 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BIH|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 4 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BOT|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 7 |1984 = 6 |1988 = 6 |1992 = 5 |1996 = 6 |2000 = 6 |2004 = 9 |2008 = 7 |2012 = 3 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BRA|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 8 |1932 = 19 |1936 = 10 |1948 = 12 |1952 = 10 |1956 = 6 |1960 = 5 |1964 = 1 |1968 = 3 |1972 = 2 |1976 = 8 |1980 = 11 |1984 = 20 |1988 = 20 |1992 = 24 |1996 = 40 |2000 = 18 |2004 = 34 |2008 = 41 |2012 = 30 |2016 = 67 |total= 20 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=IVB|season=Summer|sport=Athletics |1984 =4 |1988 =2 |1992 =1 |1996 =6 |2000 =1 |2004 =1 |2008 =2 |2012 =2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BWI|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 7 |total= 1 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BRU|season=Summer|sport=Athletics |2000 =1 |2004 =1 |2012 =2 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BUL|season=Summer|sport=Athletics |1924 =4 |1936 =2 |1952 =4 |1960 =8 |1964 =9 |1968 =9 |1972 =18 |1976 =19 |1980 =47 |1988 =22 |1992 =21 |1996 =17 |2000 =22 |2004 =19 |2008 =15 |2012 =8 |total= 16 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BUR|season=Summer|sport=Athletics |1972 =1 |1988 =4 |1992 =3 |1996 =4 |2000 =2 |2004 =3 |2008 =2 |2012 =2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=BDI|season=Summer|sport=Athletics |1996 =7 |2000 =6 |2004 =5 |2008 =2 |2012 =3 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CMR|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 1 |1968 = 1 |1972 = 4 |1980 = 4 |1984 = 9 |1988 = 5 |1992 = 7 |1996 = 8 |2000 = 11 |2004 = 7 |2008 = 5 |2012 = 2 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CAM|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CAN|season=Summer|sport=Athletics |1900 = 4 |1904 = 6 |1908 = 27 |1912 = 18 |1920 = 14 |1924 = 27 |1928 = 32 |1932 = 29 |1936 = 28 |1948 = 27 |1952 = 22 |1956 = 18 |1960 = 16 |1964 = 16 |1968 = 27 |1972 = 32 |1976 = 55 |1984 = 61 |1988 = 63 |1992 = 48 |1996 = 39 |2000 = 36 |2004 = 21 |2008 = 29 |2012 = 42 |total= 25 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CPV|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CAY|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 2 |1992 = 1 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CAF|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 1 |1984 = 1 |1988 = 1 |1992 = 8 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CHA|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 2 |1968 = 3 |1972 = 3 |1984 = 3 |1988 = 6 |1992 = 4 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 1 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CHI|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 6 |1920 = 2 |1924 = 3 |1928 = 8 |1936 = 10 |1948 = 15 |1952 = 15 |1956 = 6 |1960 = 4 |1964 = 3 |1968 = 8 |1972 = 2 |1976 = 1 |1984 = 6 |1988 = 5 |1992 = 3 |1996 = 4 |2000 = 7 |2004 = 3 |2008 = 6 |2012 = 8 |total= 21 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CHN|season=Summer|sport=Athletics |1932=1|1936=22| 1948=3|1984=22|1988=44|1992=33|1996=31|2000=26|2004=52|2008=66|2012=51| total=11}} |- {{OlympicNationRow|NOC=TPE|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 4 |1960 = 6 |1964 = 5 |1968 = 11 |1972 = 7 |1984 = 10 |1988 = 12 |1992 = 2 |1996 = 7 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 6 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=COL|season=Summer|sport=Athletics |1932 = 1 |1936 = 5 |1948 = 2 |1956 = 4 |1964 = 4 |1968 = 4 |1972 = 7 |1976 = 7 |1980 = 4 |1984 = 5 |1988 = 8 |1992 = 5 |1996 = 13 |2000 = 11 |2004 = 11 |2008 = 14 |2012 = 29 |total= 17 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=COM|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CGO|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 2 |1972 = 6 |1980 = 6 |1984 = 6 |1988 = 7 |1992 = 6 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=COD|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 6 |1992 = 7 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=COK|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 2 |1992 = 1 |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CRC|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 2 |1972 = 1 |1984 = 3 |1988 = 4 |1992 = 8 |1996 = 2 |2000 = 1 |2008 = 3 |2012 = 4 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CRO|season=Summer|sport=Athletics |1992=2|1996=3|2000=15|2004=12|2008=10|2012=9|total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CUB|season=Summer|sport=Athletics |1904 = 1 |1928 = 1 |1948 = 3 |1952 = 5 |1956 = 2 |1960 = 3 |1964 = 3 |1968 = 18 |1972 = 19 |1976 = 26 |1980 = 17 |1992 = 34 |1996 = 46 |2000 = 33 |2004 = 33 |2008 = 43 |2012 = 46 |total= 17 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CYP|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 3 |1988 = 4 |1992 = 5 |1996 = 8 |2000 = 10 |2004 = 7 |2008 = 6 |2012 = 4 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CZE|season=Summer|sport=Athletics|1996=23|2000=24|2004=36|2008=29|2012=31|total=5}} |- {{OlympicNationRow|NOC=TCH|season=Summer|sport=Athletics |1920=16|1924=18|1928=11|1932=3|1936=31|1948=11|1952=20|1956=16| 1960=22 | 1964=12 | 1968=13 | 1972=27 | 1976=14 | 1980=22 | 1988=23 | 1992=18 |total=16}} |- {{OlympicNationRow|NOC=DEN|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 3|1900= 4|1908 = 8|1912 = 14|1920 = 18|1924 = 9|1928 = 10|1932 =2 |1936 = 10|1948 =16 |1952 =11 |1956 =2 |1960 =9 |1964 = 4|1968 = 6|1972 = 13|1976 = 3|1980 = 2|1984 = 3|1988 = 5|1992 = 3|1996 =7 |2000 = 4|2004 = 5|2008 = 3|2012 = 6|total= 26 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=DJI|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 3 |1988 = 5 |1992 = 5 |1996 = 3 |2000 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=DMA|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=DOM|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 1 |1968 = 9 |1976 = 2 |1980 = 2 |1984 = 4 |1988 = 3 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 5 |2008 = 6 |2012 = 9 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GDR|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 47 |1972 = 62 |1976 = 58 |1980 = 82 |1988 = 58 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TLS|season=Summer|sport=Athletics |2004 = 2 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ECU|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 3 |1968 = 1 |1980 = 1 |1984 = 3 |1988 = 5 |1992 = 7 |1996 = 4 |2000 = 3 |2004 = 8 |2008 = 11 |2012 = 13 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=EGY|season=Summer|sport=Athletics | 1920=2 | 1924=1 | 1936=4 | 1948=2 | 1952=7 | 1972=1 | 1984=7 | 1988=4 | 2000=2 | 2004=2 | 2008=4 | 2012=6 | total=12}} |- {{OlympicNationRow|NOC=ERI|season=Summer|sport=Athletics |2000 = 3 |2004 = 4 |2008 = 10 |2012 = 11 |total= 4 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GEQ|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 4 |1988 = 6 |1992 = 7 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ESA|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 10 |1984 = 4 |1988 = 2 |1992 = 2 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=EST|season=Summer|sport=Athletics | 1920=7| 1924=11 | 1928=4 | 1932=1 | 1936=7 | 1992=5 | 1996=13 |2000=5 | 2004=15 | 2008=14 |2012=10|total=11}} |- {{OlympicNationRow|NOC=ETH|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 8 |1960 = 5 |1964 = 5 |1968 = 9 |1972 = 20 |1980 = 25 |1992 = 15 |1996 = 16 |2000 = 24 |2004 = 24 |2008 = 27 |2012 = 31 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=FSM|season=Summer|sport=Athletics |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 4 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=FIJ|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 1 |1960 = 2 |1968 = 1 |1972 = 2 |1976 = 2 |1984 = 4 |1988 = 8 |1992 = 7 |1996 = 7 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=FIN|season=Summer|sport=Athletics |1908=15| 1912=23| 1920=26| 1924=52| 1928=35| 1932=22| 1936=37|1948=36 |1952=69 |1956=19 | 1960=26| 1964=17| 1968=10| 1972=32| 1976=31| 1980=26| 1984=22|1988=18| 1992=26| 1996=26| 2000=23| 2004=23|2008=19|2012=17|total= 24}} |- {{OlympicNationRow|NOC=FRA|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 5|1900= 21|1904 = (1) |1908 = 19 |1912 = 25|1920 = 59|1924 = 70|1928 = 50|1932 = 12|1936 = 40|1948 = 65|1952 = 54|1956 = 29|1960 = 36|1964 = 38|1968 = 40|1972 = 49|1976 = 44|1980 = 31|1984 = 43|1988 = 55|1992 = 57|1996 = 49|2000 = 53|2004 = 55|2008 = 48|2012 = 47 |total= 26 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GAB|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 1 |1992 = 2 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GAM|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 10 |1988 = 3 |1992 = 5 |1996 = 9 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GEO|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 3 |2008 = 2 |2012 = 4 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GER|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 5 |1900= 6 |1904 = 2 |1908 = 20 |1912 = 24 |1928 = 62 |1932 = 27 |1936 = 77 |1952 = 39 |1992 = 79 |1996 = 85 |2000 = 64 |2004 = 71 |2008 = 53 |2012 = 71 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GHA|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 7 |1960 = 7 |1964 = 12 |1968 = 8 |1972 = 13 |1984 = 15 |1988 = 11 |1992 = 8 |1996 = 15 |2000 = 18 |2004 = 10 |2008 = 3 |2012 = 2 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GBR|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 5|1900= 9|1904 = 3|1908 = 126|1912 = 61|1920 = 41|1924 = 65|1928 = 55|1932 = 24|1936 =52 |1948 =79 |1952 = 66|1956 = 55|1960 = 61|1964 = 62|1968 = 68|1972 = 70|1976 = 52|1980 = 61|1984 = 85|1988 = 102|1992 = 91|1996 = 77|2000 = 72|2004 = 54|2008 = 58|2012 = 69|total= 27 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GRE|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 30|1900= 2|1904 = 10|1908 = 12|1912 = 5|1920 = 9|1924 = 12|1928 = 13|1932 = 7|1936 = 14|1948 = 15|1952 = 11|1956 = 6|1960 = 19|1964 = 5|1968 = 7|1972 = 12|1976 = 12|1980 = 8|1984 = 10|1988 = 6|1992 = 11|1996 = 25|2000 = 43|2004 = 56|2008 = 32|2012 = 23|total= 27 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GRN|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 2 |1992 = 4 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 3 |2008 = 8 |2012 = 6 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GUM|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 6 |1992 = 2 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GUA|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 6 |1968 = 5 |1972 = 3 |1984 = 7 |1988 = 1 |1996 = 6 |2000 = 7 |2004 = 5 |2008 = 4 |2012 = 6 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GUI|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 3 |1988 = 2 |1992 = 5 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GBS|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=GUY|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 1 |1956 = 2 |1960 = 4 |1968 = 1 |1980 = 2 |1984 = 4 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 6 |2000 = 4 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 3 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=HAI|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 3 |1928 = 2 |1932 = 2 |1972 = 7 |1976 = 10 |1984 = 1 |1988 = 3 |1992 = 2 |1996 = 3 |2000 = 3 |2004 = 4 |2008 = 4 |2012 = 4 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=HON|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 6 |1976 = 3 |1984 = 3 |1988 = 3 |1992 = 4 |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=HKG|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 4 |1984 = 3 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 1 |2000 = 5 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 5 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=HUN|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 3|1900= 9|1904 = 2|1908 = 19|1912 = 27|1924 = 16|1928 = 26|1932 = 5|1936 = 25|1948 = 12|1952 = 35|1956 = 19|1960 = 26|1964 = 31|1968 = 31|1972 = 33|1976 = 16|1980 = 27|1988 = 15|1992 = 24|1996 = 22|2000 = 37|2004 = 35|2008 = 20|2012 = 18|total= 25 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ISL|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 1 |1936 = 4 |1948 = 11 |1952 = 9 |1956 = 2 |1960 = 7 |1964 = 2 |1968 = 3 |1972 = 4 |1976 = 7 |1980 = 4 |1984 = 7 |1988 = 7 |1992 = 4 |1996 = 3 |2000 = 6 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 3 |total= 19 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=IND|season=Summer|sport=Athletics |1900= 1 |1920 = 3 |1924 = 7 |1928 = 7 |1932 = 4 |1936 = 4 |1948 = 8 |1952 = 8 |1956 = 8 |1960 = 11 |1964 = 13 |1968 = 2 |1972 = 8 |1976 = 4 |1980 = 11 |1984 = 8 |1988 = 5 |1992 = 2 |1996 = 6 |2000 = 24 |2004 = 17 |2008 = 14 |2012 = 14 |total= 23 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=IOP|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 9 |2000 = 2 |2012 = 2 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=INA|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 1 |1956 = 3 |1960 = 1 |1972 = 1 |1976 = 1 |1984 = 5 |1988 = 5 |1996 = 1 |2000 = 5 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=IRI|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 1 |1956 = 2 |1960 = 1 |1964 = 8 |1968 = 1 |1972 = 3 |1976 = 4 |1988 = 1 |1992 = 2 |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 6 |2012 = 10 |total= 14 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=IRQ|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 2 |1960 = 11 |1964 = 4 |1980 = 6 |1988 = 2 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=IRL|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 10 |1928 = 10 |1932 = 4 |1948 = 10 |1952 = 2 |1956 = 3 |1960 = 9 |1964 = 7 |1968 = 5 |1972 = 13 |1976 = 7 |1980 = 7 |1984 = 17 |1988 = 18 |1992 = 19 |1996 = 24 |2000 = 32 |2004 = 11 |2008 = 16 |2012 = 21 |total= 20 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ISR|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 7 |1956 = 1 |1960 = 8 |1964 = 5 |1968 = 2 |1972 = 2 |1984 = 6 |1992 = 4 |1996 = 4 |2000 = 8 |2004 = 5 |2008 = 4 |2012 = 3 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ITA|season=Summer|sport=Athletics |1900= 2 |1908 = 12 |1912 = 12 |1920 = 24 |1924 = 36 |1928 = 24 |1932 = 21 |1936 = 32 |1948 = 25 |1952 = 33 |1956 = 21 |1960 = 47 |1964 = 22 |1968 = 26 |1972 = 40 |1976 = 32 |1980 = 26 |1984 = 51 |1988 = 38 |1992 = 39 |1996 = 50 |2000 = 47 |2004 = 35 |2008 = 45 |2012 = 33 |total= 25 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=CIV|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 6 |1968 = 7 |1972 = 6 |1976 = 8 |1984 = 6 |1988 = 9 |1992 = 9 |1996 = 5 |2000 = 8 |2004 = 2 |2008 = 1 |2012 = 3 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=JAM|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 10 |1952 = 7 |1956 = 6 |1964 = 15 |1968 = 15 |1972 = 21 |1976 = 14 |1980 = 16 |1984 = 32 |1988 = 26 |1992 = 28 |1996 = 38 |2000 = 43 |2004 = 41 |2008 = 45 |2012 = 42 |total= 16 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=JPN|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 2 |1920 = 11 |1924 = 8 |1928 = 16 |1932 = 34 |1936 = 46 |1952 = 19 |1956 = 20 |1960 = 20 |1964 = 64 |1968 = 19 |1972 = 19 |1976 = 15 |1984 = 22 |1988 = 29 |1992 = 31 |1996 = 32 |2000 = 40 |2004 = 38 |2008 = 37 |2012 = 44 |total= 21 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=JOR|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 5 |1992 = 2 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KAZ|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 18 |2000 = 25 |2004 = 21 |2008 = 19 |2012 = 24 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KEN|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 8 |1960 = 5 |1964 = 11 |1968 = 18 |1972 = 22 |1984 = 32 |1988 = 33 |1992 = 38 |1996 = 43 |2000 = 36 |2004 = 31 |2008 = 37 |2012 = 42 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KIR|season=Summer|sport=Athletics |2004 = 2 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KUW|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 2 |1972 = 2 |1976 = 6 |1980 = 8 |1984 = 2 |1988 = 6 |1992 = 4 |1996 = 1 |2000 = 4 |2004 = 5 |2008 = 2 |2012 = 3 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KGZ|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 6 |2000 = 8 |2004 = 7 |2008 = 5 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LAO|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 7 |1988 = 1 |1992 = 5 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LAT|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 10 |1928 = 6 |1932 = 2 |1936 = 7 |1992 = 7 |1996 = 16 |2000 = 17 |2004 = 15 |2008 = 16 |2012 = 22 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LIB|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 1 |1972 = 2 |1976 = 1 |1980 = 2 |1984 = 3 |1988 = 3 |1992 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LES|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 1 |1980 = 5 |1984 = 2 |1988 = 3 |1992 = 6 |1996 = 9 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 4 |2012 = 3 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LBR|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 4 |1960 = 4 |1964 = 1 |1972 = 5 |1984 = 7 |1988 = 4 |1996 = 5 |2000 = 8 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 3 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LBA|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 1 |1980 = 7 |1988 = 2 |1992 = 1 |1996 = 4 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LIE|season=Summer|sport=Athletics |1936 = 2 |1948 = 2 |1960 = 2 |1964 = 2 |1968 = 2 |1976 = 3 |1984 = 3 |1988 = 3 |1992 = 2 |1996 = 1 |2008 = 1 |2012 = 1 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LTU|season=Summer|sport=Athletics |1928 = 5 |1992 = 8 |1996 = 14 |2000 = 18 |2004 = 12 |2008 = 18 |2012 = 20 |total=7}} |- {{OlympicNationRow|NOC=LUX|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 2 |1920 = 6 |1924 = 3 |1928 = 4 |1936 = 6 |1948 = 6 |1952 = 7 |1956 = 3 |1960 = 6 |1964 = 3 |1968 = 1 |1972 = 1 |1976 = 3 |1980 = 1 |1984 = 1 |1988 = 3 |1996 = 1 |2004 = 1 |total= 18 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MKD|season=Summer|sport=Athletics |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 4 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MAD|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 3 |1968 = 3 |1972 = 7 |1980 = 3 |1984 = 2 |1992 = 5 |1996 = 6 |2000 = 7 |2004 = 3 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MAW|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 11 |1984 = 5 |1988 = 5 |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MAL|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 7 |1960 = 3 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MAS|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 12 |1968 = 10 |1972 = 8 |1976 = 3 |1984 = 2 |1988 = 2 |1992 = 1 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 2 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MDV|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 7 |1992 = 5 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MLI|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 2 |1968 = 1 |1972 = 1 |1980 = 3 |1984 = 2 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MLT|season=Summer|sport=Athletics |1936 = 2 |1948 = 1 |1984 = 1 |1992 = 2 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MHL|season=Summer|sport=Athletics |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MRI|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 4 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 12 |2000 = 6 |2004 = 4 |2008 = 3 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MTN|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 2 |1992 = 6 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MEX|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 11 |1928 = 11 |1932 = 25 |1936 = 3 |1948 = 5 |1952 = 2 |1956 = 1 |1960 = 5 |1964 = 5 |1968 = 26 |1972 = 11 |1976 = 7 |1980 = 7 |1984 = 16 |1988 = 21 |1992 = 24 |1996 = 15 |2000 = 22 |2004 = 27 |2008 = 23 |2012 = 18 |total= 21 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MDA|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 7 |2000 = 11 |2004 = 12 |2008 = 14 |2012 = 8 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MON|season=Summer|sport=Athletics |1920 = 2 |1924 = 1 |1928 = 1 |1988 = 1 |2004 = 1 |2008 = 1 |2012 = 1 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MNE|season=Summer|sport=Athletics |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MGL|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 3 |1968 = 1 |1972 = 1 |1992 = 1 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MAR|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 8 |1964 = 4 |1968 = 4 |1972 = 8 |1984 = 3 |1988 = 11 |1992 = 13 |1996 = 17 |2000 = 24 |2004 = 22 |2008 = 26 |2012 = 21 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MOZ|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 9 |1984 = 7 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=MYA|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 1 |1956 = 1 |1960 = 1 |1964 = 2 |1968 = 2 |1972 = 2 |1980 = 1 |1988 = 2 |1992 = 3 |1996 = 2 |2000 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NAM|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 3 |1996 = 3 |2000 = 6 |2004 = 3 |2008 = 4 |2012 = 3 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NEP|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 2 |1972 = 2 |1976 = 1 |1980 = 5 |1984 = 5 |1988 = 7 |1992 = 1 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NED|season=Summer|sport=Athletics |1908 = 19 |1912 = 1 |1920 = 11 |1924 = 20 |1928 = 50 |1932 = 7 |1936 = 18 |1948 = 22 |1952 = 10 |1960 = 10 |1964 = 8 |1968 = 12 |1972 = 7 |1976 = 5 |1980 = 9 |1984 = 13 |1988 = 18 |1992 = 15 |1996 = 10 |2000 = 9 |2004 = 20 |2008 = 14 |2012 = 18 |total= 23 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=AHO|season=Summer|sport=Athletics |1976 = 2 |1984 = 3 |1992 = 1 |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 1 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NZL|season=Summer|sport=Athletics |1920 = 2 |1924 = 1 |1928 = 3 |1932 = 6 |1936 = 3 |1948 = 3 |1952 = 4 |1956 = 9 |1960 = 14 |1964 = 14 |1968 = 9 |1972 = 16 |1976 = 10 |1984 = 14 |1988 = 6 |1992 = 13 |1996 = 18 |2000 = 8 |2004 = 13 |2008 = 10 |2012 = 8 |total= 21 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NCA|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 7 |1972 = 5 |1976 = 5 |1980 = 2 |1992 = 1 |1996 = 2 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NIG|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NGR|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 9 |1956 = 10 |1960 = 8 |1964 = 14 |1968 = 15 |1972 = 19 |1980 = 16 |1984 = 17 |1988 = 23 |1992 = 14 |1996 = 32 |2000 = 28 |2004 = 17 |2008 = 22 |2012 = 21 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NBO|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 2 |total= 1 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PRK|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 2 |1976 = 3 |1980 = 3 |1992 = 3 |1996 = 4 |2000 = 6 |2004 = 4 |2008 = 6 |2012 = 5 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=YAR|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 4 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=NOR|season=Summer|sport=Athletics |1900= 2 |1908 = 11 |1912 = 21 |1920 = 16 |1924 = 10 |1928 = 13 |1932 = 3 |1936 = 11 |1948 = 20 |1952 = 19 |1956 = 5 |1960 = 11 |1964 = 6 |1968 = 5 |1972 = 13 |1976 = 10 |1984 = 13 |1988 = 12 |1992 = 9 |1996 = 13 |2000 = 12 |2004 = 9 |2008 = 9 |2012 = 11 |total= 24 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=OMA|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 7 |1988 = 5 |1992 = 4 |1996 = 1 |2000 = 4 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PAK|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 5 |1952 = 16 |1956 = 17 |1960 = 12 |1964 = 6 |1972 = 5 |1976 = 2 |1984 = 3 |1988 = 7 |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PLW|season=Summer|sport=Athletics |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 4 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PLE|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PAN|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 1 |1960 = 4 |1964 = 4 |1972 = 1 |1976 = 1 |1984 = 2 |1992 = 1 |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 3 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PNG|season=Summer|sport=Athletics |1976 = 3 |1984 = 5 |1988 = 6 |1992 = 6 |1996 = 6 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PAR|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 2 |1976 = 1 |1984 = 5 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PER|season=Summer|sport=Athletics |1936 = 9 |1948 = 9 |1964 = 3 |1968 = 4 |1972 = 3 |1976 = 1 |1980 = 5 |1984 = 2 |1988 = 1 |1992 = 2 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 3 |2012 = 5 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PHI|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 1 |1928 = 2 |1932 = 1 |1936 = 6 |1948 = 1 |1952 = 1 |1956 = 4 |1960 = 7 |1964 = 11 |1968 = 4 |1972 = 6 |1976 = 1 |1984 = 6 |1988 = 4 |1992 = 3 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 20 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=POL|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 14 |1928 = 15 |1932 = 7 |1936 = 17 |1948 = 7 |1952 = 29 |1956 = 23 |1960 = 49 |1964 = 35 |1968 = 31 |1972 = 45 |1976 = 32 |1980 = 48 |1988 = 21 |1992 = 24 |1996 = 23 |2000 = 35 |2004 = 45 |2008 = 60 |2012 = 52 |total= 20 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=POR|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 3 |1924 = 3 |1928 = 3 |1932 = 1 |1936 = 2 |1948 = 4 |1952 = 7 |1960 = 5 |1964 = 3 |1968 = 1 |1972 = 6 |1976 = 6 |1980 = 3 |1984 = 14 |1988 = 28 |1992 = 36 |1996 = 30 |2000 = 21 |2004 = 26 |2008 = 27 |2012 = 24 |total= 21 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=PUR|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 4 |1952 = 10 |1956 = 7 |1960 = 7 |1964 = 6 |1968 = 6 |1972 = 9 |1976 = 10 |1984 = 14 |1988 = 5 |1992 = 7 |1996 = 5 |2000 = 8 |2004 = 3 |2008 = 5 |2012 = 10 |total= 16 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=QAT|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 6 |1988 = 8 |1992 = 11 |1996 = 9 |2000 = 12 |2004 = 10 |2008 = 14 |2012 = 6 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=RHO|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 2 |1964 = 3 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=RUS|season=Summer|sport=Athletics |1908 = 1 |1912 = 32 |1996 = 85 |2000 = 109 |2004 = 115 |2008 = 104 |2012 = 97 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ROU|season=Summer|sport=Athletics |1928 = 13 |1936 = 5 |1952 = 12 |1956 = 5 |1960 = 9 |1964 = 12 |1968 = 11 |1972 = 18 |1976 = 16 |1980 = 21 |1984 = 9 |1988 = 5 |1992 = 25 |1996 = 25 |2000 = 23 |2004 = 26 |2008 = 17 |2012 = 17 |total= 18 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=RWA|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 3 |1988 = 6 |1992 = 7 |1996 = 4 |2000 = 3 |2004 = 3 |2008 = 2 |2012 = 3 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SAA|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 6 |total= 1 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SKN|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 10 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 4 |2012 = 4 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=LCA|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 5 |2000 = 3 |2004 = 1 |2008 = 3 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=VIN|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 6 |1992 = 6 |1996 = 8 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SAM|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 1 |1996 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 1 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SMR|season=Summer|sport=Athletics |1976 = 2 |1980 = 1 |1984 = 2 |1988 = 2 |1992 = 5 |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 1 |2008 = 1 |2012 = 1 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=STP|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KSA|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 10 |1976 = 14 |1988 = 6 |1992 = 2 |1996 = 9 |2000 = 11 |2004 = 7 |2008 = 8 |2012 = 10 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SEN|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 12 |1968 = 9 |1972 = 12 |1976 = 10 |1980 = 10 |1984 = 11 |1988 = 12 |1992 = 9 |1996 = 7 |2000 = 9 |2004 = 9 |2008 = 2 |2012 = 6 |total= 13 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SRB|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 2 |2008 = 10 |2012 = 14 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SCG|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 8 |2000 = 24 |2004 = 7 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SEY|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 9 |1984 = 5 |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SLE|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 2 |1980 = 12 |1984 = 5 |1988 = 8 |1992 = 11 |1996 = 12 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SIN|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 1 |1952 = 1 |1956 = 4 |1968 = 1 |1972 = 3 |1976 = 1 |1996 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 10 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SVK|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 14 |2000 = 16 |2004 = 12 |2008 = 18 |2012 = 11 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SLO|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 4 |1996 = 10 |2000 = 19 |2004 = 19 |2008 = 17 |2012 = 12 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SOL|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 2 |1988 = 1 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SOM|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 3 |1984 = 7 |1988 = 5 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=RSA|season=Summer|sport=Athletics |1904 = 3 |1908 = 6 |1912 = 7 |1920 = 13 |1924 = 12 |1928 = 9 |1932 = 4 |1936 = 14 |1948 = 6 |1952 = 13 |1956 = 9 |1960 = 7 |1992 = 16 |1996 = 22 |2000 = 23 |2004 = 32 |2008 = 23 |2012 = 20 |total= 18 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=KOR|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 9 |1952 = 6 |1956 = 7 |1960 = 6 |1964 = 17 |1968 = 4 |1972 = 2 |1984 = 11 |1988 = 47 |1992 = 11 |1996 = 17 |2000 = 13 |2004 = 18 |2008 = 17 |2012 = 17 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=VNM|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 1 |1964 = 2 |1968 = 1 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=YMD|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 3 |total= 1 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=URS|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 77 |1956 = 75 |1960 = 81 |1964 = 84 |1968 = 70 |1972 = 74 |1976 = 70 |1980 = 99 |1988 = 83 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ESP|season=Summer|sport=Athletics |1920 = 14 |1924 = 13 |1928 = 10 |1948 = 7 |1960 = 13 |1964 = 6 |1968 = 10 |1972 = 11 |1976 = 17 |1980 = 21 |1984 = 26 |1988 = 34 |1992 = 59 |1996 = 56 |2000 = 58 |2004 = 56 |2008 = 54 |2012 = 46 |total= 18 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SRI|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 3 |1952 = 1 |1956 = 1 |1960 = 1 |1964 = 1 |1968 = 1 |1972 = 3 |1980 = 4 |1988 = 2 |1992 = 7 |1996 = 6 |2000 = 13 |2004 = 4 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SUR|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 1 |1972 = 1 |1976 = 2 |1984 = 2 |1988 = 3 |1992 = 2 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SUD|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 2 |1968 = 2 |1972 = 6 |1984 = 3 |1988 = 3 |1992 = 3 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 4 |2008 = 8 |2012 = 4 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SWZ|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 1 |1984 = 3 |1988 = 5 |1992 = 5 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SWE|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 1|1900= 8|1908 = 31|1912 = 106|1920 = 64|1924 =33 |1928 = 29|1932 =9 |1936 = 37|1948 =50 |1952 =45 |1956 =17 |1960 =26 |1964 = 16|1968 = 18|1972 = 26|1976 = 19|1980 = 16|1984 = 24|1988 = 11|1992 = 19|1996 = 17|2000 =14 |2004 = 12|2008 = 12|2012 = 9|total= 26 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SUI|season=Summer|sport=Athletics |1908 = 1 |1912 = 1 |1920 = 13 |1924 = 17 |1928 = 9 |1932 = 3 |1936 = 19 |1948 = 20 |1952 = 28 |1960 = 21 |1964 = 12 |1968 = 22 |1972 = 28 |1976 = 7 |1980 = 15 |1984 = 17 |1988 = 19 |1992 = 15 |1996 = 23 |2000 = 13 |2004 = 9 |2008 = 7 |2012 = 11 |total= 23 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=SYR|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 1 |1980 = 12 |1988 = 1 |1992 = 3 |1996 = 1 |2000 = 3 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TJK|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TAN|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 4 |1968 = 3 |1972 = 7 |1980 = 16 |1984 = 12 |1988 = 6 |1992 = 4 |1996 = 5 |2000 = 4 |2004 = 8 |2008 = 7 |2012 = 3 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=THA|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 8 |1956 = 8 |1960 = 8 |1964 = 18 |1972 = 4 |1976 = 4 |1984 = 10 |1988 = 4 |1992 = 18 |1996 = 8 |2000 = 12 |2004 = 3 |2008 = 11 |2012 = 2 |total= 14 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TOG|season=Summer|sport=Athletics |1972 = 2 |1984 = 3 |1988 = 3 |1992 = 4 |1996 = 5 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 9 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TGA|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 2 |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TTO|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 3 |1956 = 3 |1964 = 6 |1968 = 8 |1972 = 10 |1976 = 10 |1980 = 9 |1984 = 11 |1988 = 3 |1992 = 5 |1996 = 6 |2000 = 15 |2004 = 14 |2008 = 23 |2012 = 20 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TUN|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 11 |1964 = 6 |1968 = 3 |1972 = 4 |1984 = 2 |1988 = 2 |1992 = 1 |1996 = 6 |2000 = 9 |2004 = 3 |2008 = 4 |2012 = 5 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TUR|season=Summer|sport=Athletics |1912 = 2 |1924 = 4 |1928 = 5 |1948 = 13 |1952 = 13 |1960 = 13 |1964 = 4 |1968 = 4 |1972 = 3 |1976 = 2 |1984 = 5 |1988 = 4 |1992 = 2 |1996 = 3 |2000 = 5 |2004 = 13 |2008 = 15 |2012 = 31 |total= 18 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TKM|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 1 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=TUV|season=Summer|sport=Athletics |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 2 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=UGA|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 3 |1960 = 4 |1964 = 8 |1968 = 3 |1972 = 8 |1980 = 6 |1984 = 10 |1988 = 13 |1992 = 4 |1996 = 4 |2000 = 5 |2004 = 4 |2008 = 7 |2012 = 11 |total= 14 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=UKR|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 43 |2000 = 54 |2004 = 50 |2008 = 66 |2012 = 73 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=EUN|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 99 |total= 1 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=EUA|season=Summer|sport=Athletics |1956 = 43 |1960 = 90 |1964 = 97 |total= 3 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=UAE|season=Summer|sport=Athletics |1984 = 7 |1992 = 4 |1996 = 1 |2000 = 1 |2004 = 1 |2008 = 1 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=UAR|season=Summer|sport=Athletics |1960 = 2 |total= 1 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=USA|season=Summer|sport=Athletics |1896 = 10 |1900= 41 |1904 = 86 |1908 = 84 |1912 = 109 |1920 = 90 |1924 = 96 |1928 = 98 |1932 = 82 |1936 = 77 |1948 = 76 |1952 = 71 |1956 = 81 |1960 = 81 |1964 = 86 |1968 = 91 |1972 = 95 |1976 = 92 |1980 = |1984 = 110 |1988 = 114 |1992 = 117 |1996 = 121 |2000 = 116 |2004 = 116 |2008 = 121 |2012 = 123 |total= 26 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=URU|season=Summer|sport=Athletics |1948 = 5 |1952 = 2 |1956 = 1 |1960 = 1 |1968 = 3 |1972 = 2 |1976 = 1 |1988 = 1 |1992 = 2 |1996 = 2 |2000 = 4 |2004 = 3 |2008 = 3 |2012 = 2 |total= 14 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=UZB|season=Summer|sport=Athletics |1996 = 12 |2000 = 22 |2004 = 10 |2008 = 12 |2012 = 13 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=VAN|season=Summer|sport=Athletics |1988 = 3 |1992 = 6 |1996 = 4 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 7 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=VEN|season=Summer|sport=Athletics |1952 = 7 |1956 = 4 |1960 = 7 |1964 = 6 |1968 = 6 |1972 = 10 |1976 = 1 |1980 = 1 |1984 = 3 |1996 = 4 |2000 = 6 |2004 = 5 |2008 = 4 |2012 = 12 |total= 14}} |- {{OlympicNationRow|NOC=VIE|season=Summer|sport=Athletics |1980 = 7 |1988 = 2 |1992 = 4 |1996 = 2 |2000 = 2 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 8 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ISV|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 2 |1972 = 1 |1976 = 3 |1984 = 4 |1988 = 7 |1992 = 10 |1996 = 7 |2000 = 3 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 4 |total= 11 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=FRG|season=Summer|sport=Athletics |1968 = 67 |1972 = 87 |1976 = 54 |1984 = 58 |1988 = 47 |total= 5 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=YEM|season=Summer|sport=Athletics |1992 = 3 |1996 = 3 |2000 = 2 |2004 = 1 |2008 = 2 |2012 = 2 |total= 6 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=YUG|season=Summer|sport=Athletics |1924 = 5 |1928 = 4 |1932 = 1 |1936 = 21 |1948 = 15 |1952 = 19 |1956 = 7 |1960 = 22 |1964 = 9 |1968 = 8 |1972 = 16 |1976 = 13 |1980 = 14 |1984 = 6 |1988 = 10 |total= 15 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ZAM|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 5 |1968 = 3 |1972 = 7 |1980 = 9 |1984 = 4 |1988 = 4 |1992 = 4 |1996 = 4 |2000 = 4 |2004 = 2 |2008 = 2 |2012 = 3 |total= 12 }} |- {{OlympicNationRow|NOC=ZIM|season=Summer|sport=Athletics |1964 = 3 |1980 = 4 |1984 = 6 |1988 = 7 |1992 = 7 |1996 = 6 |2000 = 8 |2004 = 6 |2008 = 7 |2012 = 3 |total= 10 }} |- bgcolor=lightgray |colspan=30| |- align=center ! No. of nations || 10 || 15 || 10 || 20 || 27 || 25 || 40 || 40 || 34 || 43 || 53 || 57 || 59 || 72 || 80 || 92 || 104 || 79 || 70 || 124 || 148 || 156 || 190 || 193 || 196 || 200 || 201 || | |} ''Updated after the 2012 Summer Olympics'' {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- | 1 ||align=left| {{FlagIOCteam|USA}} || 320 || 251 || 196 || 767 |- | 2 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|URS}}'' || 64 || 55 || 74 || 193 |- | 3 ||align=left| {{FlagIOCteam|GBR}} || 53 || 79 || 62 || 194 |- | 4 ||align=left| {{FlagIOCteam|FIN}} || 48 || 35 || 31 || 114 |- | 5 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|GDR}}'' || 38 || 36 || 35 || 109 |- | 6 ||align=left| {{FlagIOCteam|RUS}} || 24 || 27 || 25 || 76 |- | 7 ||align=left| {{FlagIOCteam|KEN}} || 24 || 31 || 24 || 79 |- | 8 ||align=left| {{FlagIOCteam|POL}} || 23 || 18 || 13 || 54 |- | 9 ||align=left| {{FlagIOCteam|AUS}} || 21 || 25 || 25 || 71 |- | 10 ||align=left| {{FlagIOCteam|ETH}} || 21 || 7 || 17 || 45 |- | 11 ||align=left| {{FlagIOCteam|SWE}} || 19 || 21 || 41 || 81 |- | 12 ||align=left| {{FlagIOCteam|ITA}} || 19 || 15 || 26 || 60 |- | 13 ||align=left| {{FlagIOCteam|JAM}} || 17 || 30 || 19 || 66 |- | 14 ||align=left| {{FlagIOCteam|GER}} || 16 || 24 || 37 || 77 |- | 15 ||align=left| {{FlagIOCteam|FRA}} || 14 || 22 || 25 || 61 |- | 16 ||align=left| {{FlagIOCteam|CAN}} || 13 || 14 || 26 || 53 |- | 17 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|FRG}}'' || 12 || 14 || 17 || 43 |- | 18 ||align=left| {{FlagIOCteam|ROU}} || 11 || 14 || 10 || 35 |- | 19 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|TCH}}'' || 11 || 8 || 5 || 24 |- | 20 ||align=left| {{FlagIOCteam|CUB}} || 10 || 14 || 15 || 39 |- | 21 ||align=left| {{FlagIOCteam|HUN}} || 10 || 13 || 17 || 40 |- | 22 ||align=left| {{FlagIOCteam|NZL}} || 10 || 2 || 8 || 20 |- | 23 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|EUN}}'' || 7 || 11 || 3 || 21 |- | 24 ||align=left| {{FlagIOCteam|JPN}} || 7 || 7 || 9 || 23 |- | 25 ||align=left| {{FlagIOCteam|NOR}} || 7 || 5 || 8 || 20 |- | 26 ||align=left| {{FlagIOCteam|GRE}} || 6 || 12 || 11 || 29 |- | 27 ||align=left| {{FlagIOCteam|RSA}} || 6 || 12 || 6 || 24 |- | 28 ||align=left| {{FlagIOCteam|MAR}} || 6 || 5 || 8 || 19 |- | 29 ||align=left| {{FlagIOCteam|CHN}} || 6 || 4 || 11 || 21 |- | 30 ||align=left| {{FlagIOCteam|NED}} || 6 || 3 || 6 || 15 |- | 31 ||align=left| {{FlagIOCteam|BUL}} || 5 || 7 || 6 || 18 |- | 32 ||align=left| {{FlagIOCteam|CZE}} || 5 || 1 || 4 || 10 |- | 33 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|EUA}}'' || 4 || 18 || 8 || 30 |- | 34 ||align=left| {{FlagIOCteam|BLR}} || 4 || 5 || 8 || 17 |- | 35 ||align=left| {{FlagIOCteam|BEL}} || 4 || 5 || 2 || 11 |- | 36 ||align=left| {{FlagIOCteam|BRA}} || 4 || 3 || 8 || 15 |- | 37 ||align=left| {{FlagIOCteam|POR}} || 4 || 2 || 4 || 10 |- | 38 ||align=left| {{FlagIOCteam|IRL}} || 4 || 2 || 1 || 7 |- | 39 ||align=left| {{FlagIOCteam|BAH}} || 4 || 2 || 4 || 10 |- | 40 ||align=left| {{FlagIOCteam|ALG}} || 4 || 1 || 2 || 7 |- | 41 ||align=left| {{FlagIOCteam|MEX}} || 3 || 5 || 2 || 10 |- | 42 ||align=left| {{FlagIOCteam|UKR}} || 3 || 3 || 12 || 18 |- | 43 ||align=left| {{FlagIOCteam|LTU}} || 3 || 1 || 1 || 5 |- | 44 ||align=left| {{FlagIOCteam|KAZ}} || 3 || 0 || 1 || 4 |- | 45 ||align=left| {{FlagIOCteam|TRI}} || 2 || 4 || 8 || 14 |- | 46 ||align=left| {{FlagIOCteam|ESP}} || 2 || 4 || 5 || 11 |- | 47 ||align=left| {{FlagIOCteam|ARG}} || 2 || 3 || 0 || 5 |- | 48 ||align=left| {{FlagIOCteam|EST}} || 2 || 1 || 3 || 6 |- | 49 ||align=left| {{FlagIOCteam|DOM}} || 2 || 1 || 0 || 3 |- | 50 ||align=left| {{FlagIOCteam|UGA}} || 2 || 0 || 1 || 3 |- | 51 ||align=left| {{FlagIOCteam|CMR}} || 2 || 0 || 0 || 2 |- | 52 ||align=left| {{FlagIOCteam|NGR}} || 1 || 5 || 7 || 13 |- | 53 ||align=left| {{FlagIOCteam|TUR}} || 1 || 3 || 2 || 6 |- | 54 ||align=left| {{FlagIOCteam|TUN}} || 1 || 3 || 1 || 5 |- | 55 ||align=left| {{FlagIOCteam|AUT}} || 1 || 2 || 4 || 7 |- | 56 ||align=left| {{FlagIOCteam|SLO}} || 1 || 2 || 1 || 4 |- |rowspan=4| 57 ||align=left| {{FlagIOCteam|CRO}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|ECU}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|KOR}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|ZZX}} || 1 || 1 || 0 || 2 |- | 61 ||align=left| {{FlagIOCteam|PAN}} || 1 || 0 || 2 || 3 |- | 62 ||align=left| {{FlagIOCteam|MOZ}} || 1 || 0 || 1 || 2 |- |rowspan=4| 63 ||align=left| {{FlagIOCteam|BDI}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|GRN}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|LUX}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|SYR}} || 1 || 0 || 0 || 1 |- | 67 ||align=left| {{FlagIOCteam|SUI}} || 0 || 6 || 2 || 8 |- | 68 ||align=left| {{FlagIOCteam|LAT}} || 0 || 4 || 1 || 5 |- | 69 ||align=left| {{FlagIOCteam|NAM}} || 0 || 4 || 0 || 4 |- | 70 ||align=left| {{FlagIOCteam|DEN}} || 0 || 2 || 4 || 6 |- |rowspan=5| 71 ||align=left| {{FlagIOCteam|CHI}} || 0 || 2 || 0 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|IND}} || 0 || 2 || 0 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|SRI}} || 0 || 2 || 0 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|TAN}} || 0 || 2 || 0 || 2 |- |align=left| ''{{FlagIOCteam|YUG}}'' || 0 || 2 || 0 || 2 |- |rowspan=3| 76 ||align=left| {{FlagIOCteam|COL}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|ISL}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|TPE}} || 0 || 1 || 1 || 2 |- |rowspan=10| 79 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|BOH}}'' || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|BOT}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|CIV}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|GUA}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|HAI}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|IRI}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|KSA}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|SEN}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|SUD}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|ZAM}} || 0 || 1 || 0 || 1 |- |rowspan=3| 89 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|BWI|1960 Summer}}'' || 0 || 0 || 2 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|PHI}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- |align=left| {{FlagIOCteam|QAT}} || 0 || 0 || 2 || 2 |- |rowspan=6| 92 ||align=left| ''{{FlagIOCteam|ANZ}}'' || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|BAR}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|DJI}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|ERI}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|PUR}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- |align=left| {{FlagIOCteam|VEN}} || 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan=2| Total || 931 || 939 || 932 || 2802 |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کھیڈاں]] [[گٹھ:2016 سمر اولمپک]] [[گٹھ:اولمپک کھیڈاں]] rwvmhfb73zdabovo6ki79ynomgua9h4 0 62056 711532 711368 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 533005 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> '''پنجابی پکوان''' [[پنجاب]] دے کھاݨے نیں۔ ایہ کھاݨا پکاوݨ دے مقامی طریقیاں دے حوالے نال اک خاص روایت دا تسلسل اے۔ ایہدی اک خاص شکل [[پنجابی تندور|تندوری]] اے جیہڑی برطانیہ، کینیڈا تے دنیا دے بہت سارے ممالک چ وی مقبول اے۔ === ناشتا === [[File:Aloo Paratha with Butter from India.jpg|thumb|400px]] [[File:Achar Gosht.JPG|thumb|400px]] [[پنجاب]] چ رواج دے حساب نال ناشتے چ مختلف طرحاں دیاں شیواں ہُندیاں نیں۔ مسالے چ بُھنے چنے، چھولے، [[حلوا پوری]]، بھٹھورا، [[فالودہ]]، [[ملائی]] آلا [[دد]]، امبرسری [[لسی]]، [[مسالا چاء]]، [[چاء]]، امبرسری کُلچا، پھھینیاں، دہیں پعھلے، دہیں، [[کھویا]]، سِری پاوے، [[آلو]] آلے پروٹھے، [[پروٹھا|پروٹھے]] ورگیاں ہلکیاں تے بھاری غذاواں نال ناشتے کیتے جاندے نیں۔ ایس توں علاوہ پنجاب چ لہوری قتلما وی ناشتے چ مشہور اے۔ [[File:Lassi shop.jpg|thumb|400px|[[لسی]] آلی ہٹی]] [[File:Salt lassi.jpg|thumb|400px|[[لوݨ]] آلی [[لسی]]]] == مٹھیائیاں تے مِٹھا == [[File:Gulab Jamun2.jpg|thumb|400px|گلاب جامݨاں پرات وِچ]] [[File:Enticing Kulfi.PNG|thumb|400px|رَنگ دار قُلفیاں]] [[File:Malai Kulfi.jpg|thumb|400px]] پنجابی کھاݨے چ مِٹھے دیاں مختلف قِسماں نیں: * امبرسری [[جلیبی]] * [[برفی]] * [[گڑ]] * [[کھیر]] * [[کھویا]] * [[قلفی]] * [[لڈو]] * [[مالپوا]] * [[ربڑی]] * [[سوجی دا حلوا]] * [[گاجر دا حلوا]] * [[شیر خورما]] * [[گلاب جامݨ]] * [[جلیبی]] * [[چم چم]] * [[رس گلا]] * مِٹھی [[لسی]] [[File:MörserPflanzenmaterial.jpg|thumb|400px]] [[گٹھ:کھان پین]] [[گٹھ:مٹھیائیاں]] 5o353bklj82ccbnavchu8elgw9bhn60 0 62957 711481 495358 2026-09-22T23:30:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711481 wikitext text/x-wiki 2015 روہنگیا پناہ گزین مسئلہ 2015 وچ [[میانمار]] (ایہہ [[برما]] دے طور تے وی جانیا جاندا اے) توں [[بنگلہ دیش]] ول روہنگیا لوکاں دے ہزاراں دی گنتی وچ ہجرت کرن نوں کیہا جاندا اے، ایہ لوک میانمار دی فوج ہتھوں اینہاں دے قتل عام پاروں نس رہے نیں ۔ انٹرنیشنل میڈیا ایہناں دا 'کشتی لوک' (بوٹ پیپل) کہہ کے ذکر کردا اے۔[1] بھجّ آؤن والے تقریباً سبھ ملیکا سٹریٹ اتے انڈیمان سمنرد دے پانیاں راہیں کھٹارا کشتیاں تے [[ملائشیا]] [[انڈونیشیا]]، [[فلپائن]] اتے [[سنگاپور]] سمیت دکھن-پوربی ایشیائی دیساں نوں نکل جاندے۔<ref name=":0">{{Cite web|title = The Rohingya boat crisis: why refugees are fleeing Burma|url = http://www.theweek.co.uk/63745/the-rohingya-boat-crisis-why-refugees-are-fleeing-burma|accessdate = 22 مئی 2015}}</ref><ref>{{cite news|last1 = Hookway|first1 = James|title = Rohingya Refugee Crisis Likely to Ease During Monsoon, but Only Temporarily|url = http://www.wsj.com/articles/rohingya-refugee-crisis-likely-to-ease-during-monsoon-but-only-temporarily-1432283124|accessdate = 22 مئی 2015|work = [[The Wall Street Journal]]|date = 22 مئی 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=South-east Asia migrant crisis: Gambia offers to resettle all Rohingya refugees|url=http://www.theguardian.com/world/2015/may/21/south-east-asia-migrant-crisis-gambia-offers-to-resettle-all-rohingya-refugees|accessdate=22 مئی 2015|work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Al-Zaquan Amer Hamzah|last2=Aubrey Belford|title=Pressure mounts on Myanmar over Asia 'boat people' crisis|url=http://www.reuters.com/article/2015/05/17/us-asia-migrants-idUSKBN0O20JB20150517|accessdate=22 مئی 2015|work=[[Reuters]]|date=17 مئی 2015|archivedate=2015-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520042502/http://www.reuters.com/article/2015/05/17/us-asia-migrants-idUSKBN0O20JB20150517}}</ref>محاجراں لئی [[اقوام متحدہ]] دے ہائی کمیشنر دا اندازہ اے کہ 2015 وچ جنوری توں مارچ تک انسانی تسکراں نے 25,000 لوک کشتیاں تے چاڑھ لئے سن۔<ref>{{Cite news|url = http://www.theguardian.com/world/2015/may/13/malaysia-tells-thousands-of-rohingya-refugees-to-go-back-to-your-country|title = Malaysia tells thousands of Rohingya refugees to 'go back to your country'|last = |first = |date = |work = [[The Guardian]]|access-date = 23 مئی 2015|via =}}</ref><ref>{{Cite news|title = Bay of Bengal people-smuggling doubles in 2015: UNHCR|url = http://www.reuters.com/article/2015/05/08/us-thailand-rohingya-unhcr-idUSKBN0NT11D20150508|newspaper = [[Reuters]]|date = 8 مئی 2015|access-date =}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.pakistantoday.com.pk/2015/05/17/foreign/rohingya-migrants-died-in-fight-for-food-on-boat/|title = Rohingya migrants ‘died in fight for food’ on boat|last = |first = |date = |work = [[The Pakistan Today]]|access-date = 22 مئی 2015|via =}}</ref> منیا جاندا اے کہ 100 لوک انڈونیشیا وچ،[7] 200 ملیشیا وچ،<ref>{{Cite web|title = 'They hit us, with hammers, by knife': Rohingya migrants tell of horror at sea|url = http://www.theguardian.com/world/2015/may/17/they-hit-us-with-hammers-by-knife-rohingya-migrants-tell-of-horror-at-sea|website = the Guardian|accessdate = 22 مئی 2015|first = Kate Lamb in|last = Langsa}}</ref> اتے 10 تھائیلینڈ وچ یاترا دوران مارے گئے سن جدوں تسکراں نے اوہناں نوں سمندر وچ چھڈ دتا۔<ref>{{Cite web|title = SE Asia migrants 'killed in fight for food' on boat – BBC News|url = http://www.bbc.com/news/world-asia-32772333|accessdate = 22 مئی 2015}}</ref><ref>{{Cite news |first = Eileen |last = Ng |date = 25 مئی 2015 |title = Rohingya seek better life in Malaysia, but reality is stark |url = http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20150525/as--rohingya-choosing-malaysia/?utm_hp_ref=world&ir=world |newspaper = Huffington Post |agency = AP |access-date = 25 مئی 2015}}</ref><ref>{{Cite news|title = Indonesia Joins Search for Bangladeshi and Rohingya Muslim Migrants at Sea|url = http://www.wsj.com/articles/indonesia-searches-for-bangladeshi-and-muslim-rohingya-migrants-at-sea-1432456894|newspaper = [[Wall Street Journal]]|date = 25 مئی 2015|access-date = 25 مئی 2015|issn = 0099-9660|first = Anita|last = Rachman|first2 = Shibani|last2 = Mahtani}}</ref> == پچھوکڑ == [[File:Map of Rohingya people in Rakhine State.png|thumb|280px|Rohingya people in Rakhine State]] راکھین ریاست، جسدا نام پہلاں اراکان سی، دے روہنگیا مسلمان اک مظلوم تریں گھٹ گنتی اے۔<ref>{{Cite web|title = Who are the Rohingya boat people?|url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/burmamyanmar/11620933/Who-are-the-Rohingya-boat-people.html|accessdate = 22 مئی 2015|first = By|last = Sydney|publisher = [[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}</ref> بنیادی انسانی حق تاں دور دی گل ایہناں لوکاں نوں ملک دا شہری کہاؤن دا حق وی حاصل نہیں اے۔ میانمار دنیا دا واحد ملک اے جو محض مذہبی تعصب کارن اپنے شہریاں نوں شہری تسلیم کرن توں انکاری اے۔ اس کارن روہنگیا لوکاں نوں میانمار سرکار قانونی سرکھیا نہیں دندی، اوہناں نوں بنگلہ دیش توں آئے مہاجر برابر سمجھیا جاندا اے اتے اوہ دیس وچ گھور دشمنی دا ساہمنا کر رہے ہن - اکثر دھرتی تے سبھ توں مظلوم لوکاں وچوں اک منیا جاندا اے۔<ref>{{cite news|title=Rohingya boat people: Myanmar’s shame|url=http://www.economist.com/news/asia/21651877-poverty-politics-and-despair-are-forcing-thousands-rohingyas-flee-myanmar-authorities|accessdate=25 مئی 2015|work=[[The Economist]]|date=23 مئی 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Report documents 'Rohingya persecution'|url=http://www.aljazeera.com/news/asia-pacific/2013/04/2013421135240814468.html|accessdate=31 مئی 2015|work=Al Jazeera|date=23 اپریل 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Why Burma's Rohingya Muslims are among the world's most persecuted people|url=http://www.cbc.ca/news/world/why-burma-s-rohingya-muslims-are-among-the-world-s-most-persecuted-people-1.3086261|accessdate=31 مئی 2015|work=CBC News|date=25 مئی 2015}}</ref> میانمار وچ اوکھی ستھتی توں بچن لئی، روہنگیا لوک غیر قانونی طور تے دکھن پوربی ایشیائی راجاں وچ جان دی کوشش کردے ہن، اتے سمبھاوی میزبان دیساں توں انسانی مدد لئی گہار لاؤندے ہن۔[16] 1 مئی 2015 نوں تھائیلینڈ دے اک رموٹ اتے اچے پہاڑی علاقے وچ لگپگّ 32 گھٹ ڈونگھیاں قبراں ملیاں سن۔ اس کھیتر نوں ملیشیا دی سرحد دے ذریعے واڑے جان والے غیر-قانونی لوکاں لئی "اڈیک کھیتر" کیہا جاندا اے۔ اک بنگلادیشی پرواسی قبر وچ زندہ پایا گیا سی اتے بعد وچ اک مقامی ہسپتال چ اسدا علاج کیتا گیا سی جویں کہ تھائی خبری ادارے نوں دسیا گیا۔<ref>{{Cite web|title = Rohingya refugee crisis shames Southeast Asia {{!}} The Japan Times|url = http://www.japantimes.co.jp/opinion/2015/05/21/commentary/world-commentary/rohingya-refugee-crisis-shames-southeast-asia/#۔VV9uoVJZrcd|accessdate = 22 مئی 2015}}</ref> ایپر 22 مئی 2015 نوں، میانمار نے 208 پرواسیاں نوں سمندر تے بچایا، اتے نریکھن تے اوہناں تائید کیتی کہ اوہ بنگلہ دیش توں آئے ہن۔<ref>{{Cite news|url = http://www.thedailystar.net/country/mass-grave-bangladeshi-myanmar-migrants-found-thailand-80115|title = Bangladeshi migrants' mass grave in Thailand!|last = Star Online Report|first = |date = |work = [[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|access-date = 24 مئی 2015|via =}}</ref><ref>{{Cite web|title = Bangladeshi migrants' mass grave in Thailand!|url = http://www.thedailystar.net/country/mass-grave-bangladeshi-myanmar-migrants-found-thailand-80115|accessdate = 24 مئی 2015|publisher = [[Deutsche Welle]]}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:برما]] ju5clw9g5i1kkbfltad0wgko9pmi2xl 0 63114 711508 687648 2026-09-23T01:32:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711508 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ابی وامباچ | fullname = Mary Abigail Wambach<ref>{{cite web|title=Timeline: Abby Wambach's soccer career|url=http://www.democratandchronicle.com/story/sports/soccer/2015/06/08/timeline-abby-wambach-soccer-career/28706649/|publisher=Democrat & Chronicle|accessdate=اپریل 4, 2016|date=دسمبر 17, 2015}}</ref><ref name="DUII Redden">{{cite news|last1=Redden|first1=Jim|title=Soccer star Wambach arrested for DUII in Portland|url=http://portlandtribune.com/pt/9-news/300383-178157-soccer-star-wambach-arreste*d-for-duii-in-portland|accessdate=اپریل 3, 2016|newspaper=Portland Tribune|date=اپریل 3, 2016|archivedate=2016-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902074751/http://portlandtribune.com/pt/9-news/300383-178157-soccer-star-wambach-arreste*d-for-duii-in-portland}}</ref> | image = Wambach-cropped.jpg | image_size = 240 | caption = Wambach warming up for an international friendly match against Canada, ستمبر 2011 | alt = Wambach warming up for an international friendly match against Canada, ستمبر 2011 | birth_date = {{Birth date and age|1980|6|2}} | birth_place = [[روچیسٹر، نیویارک]]، [[امریکہ]] | height = {{convert|5|ft|11|in|m|abbr=on}} | position = [[Forward (association football)|Forward]] | currentclub = | clubnumber = | youthclubs1 = [[Our Lady of Mercy High School (New York)|Our Lady of Mercy High School]] | youthclubs2 = Rochester Spirit | youthyears1 = 1994–98 | youthyears2 = 1995–97 | clubs1 = [[واشنگٹن فریڈم]] | clubs2 = [[واشنگٹن فریڈم]] | years1 = 2002–2003 | years2 = 2009–2010 | caps1 = 37 | caps2 = 39 | totalcaps = 116 | goals1 = 23 | goals2 = 21 | totalgoals = 70 | nationalteam1 = [[United States women's national soccer team|United States]] | nationalyears1 = 2001–2015 | nationalcaps1 = 256 | nationalgoals1 = 184 | managerclubs1 = [[magicJack (WPS)|magicJack]] (Player-coach) | manageryears1 = 2011 | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} {{MedalGold|[[2004 Summer Olympics|2004 Athens]]|[[Football at the 2004 Summer Olympics – Women's tournament|Team]]}} {{MedalGold|[[2012 Summer Olympics|2012 London]]|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament|Team]]}} {{MedalCompetition|[[FIFA Women's World Cup|World Cup]]}} {{MedalGold|[[2015 FIFA Women's World Cup|2015 Canada]]|Team}} {{MedalSilver|[[2011 FIFA Women's World Cup|2011 Germany]]|Team}} {{MedalBronze|[[2007 FIFA Women's World Cup|2007 China]]|Team}} {{MedalBronze|[[2003 FIFA Women's World Cup|2003 United States]]|Team}} | club-update = نومبر 13, 2015 | nationalteam-update = دسمبر 16, 2015 | collegeyears1 = 1998–2001 | college1 = [[Florida Gators women's soccer|University of Florida]] | collegecaps1 = | collegegoals1 = | years3 = 2011 | years4 = 2013–2014 | clubs3 = [[magicJack (WPS)|magicJack]] | clubs4 = [[Western New York Flash]] | caps3 = 11 | caps4 = 29 | goals3 = 9 | goals4 = 17 }} '''میری ابیگیل وامباچ''' (جم 2 جون 1980) اک امریکی سابقہ فٹ بال کھڈارن اے، کوچ، دو وار دی اولمپک سون تمغہ جیتو اتے فیفا خواتین عالمی کپ جیتو اے۔ سال دے امریکہ سکرّ ایتھلیٹ دے چھ وار دے جیتو وامباچ 2003 توں 2015 تک امریکہ دی خواتین قومی فٹ بال ٹیم اتے نیمت رہی اتے 2001 وچ اسنے اپنے کریئر دی پہلی کیپ حاصل کیتی۔ قومی ٹیم لئی گول کرن والا گولفر اتے 184 گول<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/soccer-insider/wp/2015/05/10/abby-wambach-scores-twice-as-u-s-women-defeat-ireland-3-0/|title=Abby Wambach scores twice as U.S. women defeat Ireland, 3–0|last=Steven Goff|date=10 مئی, 2015|website=Washington Post}}</ref> نال خواتین اتے مرد دوناں فٹ بال انترقومی ٹیماں دے کھڈاریاں لئی عالمی ریکارڈ قایم اے۔ وامباچ نوں سال 2012 دے فیفا ورلڈ کھڈاری نال نوازیا گیا گیا، جو دس سالاں وچ اس انعام نوں جتن والی پہلی امریکی عورت بن گئی۔ اوہ 2015 دی ٹائم 100 دی لسٹ وچ شامل کیتی گئی سی جس وچ دنیا دے سبھ توں بااثر لوکاں نوں شامل کیتا جاندا اے۔ == شروع دا جیون == روچیسٹر، [[نیویارک]] وچ پیدا ہوئی، وامباچ پٹسفورڈ دے روچیسٹر اپنگر وچوں اک اچ کھردی وجوں ابھری سی۔ پیٹ اتے جوڈی ومباچ<ref name="ufprofile">GatorZone.com, Soccer History, 2001 Roster, [http://www.gatorzone.com/soccer/bios.php?year=2001&bio=wambach.html Abby Wambach]۔ Retrieved 3 مئی, 2011.</ref><ref>{{Cite web|url=http://espn.go.com/espnw/inthegame/8104504/in-game-abby-wambach|title=Abby Wambach: American soccer hero|date=جون 19, 2013|publisher=ESPN|archive-url=https://web.archive.org/web/20120701024101/http://espn.go.com/espnw/inthegame/8104504/in-game-abby-wambach|archive-date=2012-07-01|access-date=اگست 7, 2013}}</ref> توں پیدا ہوئی اوہ ستّ بھین-بھرا (دو بھیناں اتے چار بھرا) دے سبھ توں چھوٹی سی۔چار سال دی عمر وچ اسنے فٹ بال کھیڈنا شروع کر دتا۔ اوہناں دی ماں نے لائبریری توں اک کتاب دی پڑتال کیتی کہ کھیڈ کویں کھیڈی، اتے ادوں توں فٹ بال اوہناں دے خاندانی پرمپرا دا حصہ بن گیا۔ وامباچ نے اک انٹرویو وچ کیہا<ref name="wambach_bred_yahoo">{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/usa-wambach-bred-moment-185800901--sow.html|title=USA’s Wambach was bred for this moment|last=Rogers, Martin|date=جولائی 15, 2011|publisher=Yahoo! Sports|access-date=جولائی 27, 2013}}</ref> "میرے خیال وچ میں جو کرنا چاہندی ہاں، اوہ ہن میں کرنا چاہندی ہاں"۔ "سبھ توں چھوٹی عمر دے ہون دے ناطے ٹیم دے ماحول وچ جو ہندا تسیں اس توں ہر طرحاں دیاں گلاں سکھدے ہو … میں سکھیا کہ کویں مقابلہ کرنا اے، میرے بھرا اتے بھیناں ہمیشہ میرے نال اسے پدھر اتے کھیڈدے ہن اتے اوہ مینوں کدے وی جتن نہیں دندے میں اوہناں نالوں بہتر سی اتے اسدا حقدار سی۔ انے وڈے پروار وچ ہون کرکے تسیں نمر بن جاندے ہو۔ تہاڈے کول کوئی خاص ہنر جاں قابلیت ہو سکدی اے پر ہمیشہ کسے انسان نوں تہاڈے نالوں کجھ بہتر بناؤدی اے۔" == کھڈاری انکڑے == === Club === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 34px;" !سیزن !ٹیم !لیگ !ایپس !گول !مدد !انک |- |2002<ref>{{Cite web|url=http://wusa.com/stats_standings/washington/|title=Washington Freedom 2002 Stats|publisher=WUSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20020617170215/http://wusa.com/stats_standings/washington/|archive-date=جون 17, 2002|access-date=اگست 7, 2013}}</ref> |واشنگٹن فریڈم |WUSA |19 |10 |10 |30 |- |2003<ref>{{Cite web|url=http://www.wusa.com/stats_standings/washington/|title=Washington Freedom 2003 stats|publisher=WUSA|archive-url=https://web.archive.org/web/20030707225854/http://www.wusa.com/stats_standings/washington/|archive-date=جولائی 7, 2003|access-date=اگست 7, 2013}}</ref> |واشنگٹن فریڈم |WUSA |18 |13 |7 |33 |- |2009<ref name="sw_stats">{{Cite web|url=http://us.women.soccerway.com/players/abby-wambach/19423/|title=Abby Wambach|publisher=SoccerWay|access-date=اگست 7, 2013}}</ref> |واشنگٹن فریڈم |ڈبلیو۔ پی۔ ایس |18 |8 |5 |21 |- |2010 |واشنگٹن فریڈم |ڈبلیو۔ پی۔ ایس |23 |13 |8 |34 |- |2011 |magicJack |ڈبلیو۔ پی۔ ایس |13 |9 |2 |20 |- |2013 |مغربی نیو یارک فلیش |NWSL |18 |11 |8 |30 |- |2014 |مغربی نیو یارک فلیش |NWSL |10 |6 |4 |16 |} === عالمی کپ اتے اولمپک روپ اے اتے گول === {{football international goals keys|olympic world cup final=y}} {| class="wikitable collapsible" style="width: 100%; font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" !<br /> Goal !<br /> Match !<center>Date</center> !Location !Opponent !Lineup !Min !Assist/pass !Score !Result !Competition |- | colspan="11" {{fb bg world cup final tournament}} |'''2003 FIFA Women's World Cup''' | | |- |<center>1</center> |2003-09-21<ref group="m" name="mat001">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/usa2003/matches/round=69290100/match=69290005/index.html|title=FIFA Women's World Cup USA 2003: MATCH Report: USA&nbsp;– Sweden: Group matches|publisher=FIFA}}</ref> |Washington |[[File:Flag of Sweden.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Sweden}}Sweden |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subout|46|Tiffeny|Milbrett}} | {{sortfbs|3|1||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage | | | | |- |<center>1</center> |<center>2</center> |2003-09-25<ref group="m" name="m002">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/usa2003/matches/round=69290100/match=69290014/index.html|title=FIFA Women's World Cup USA 2003: MATCH Report: USA&nbsp;– Nigeria: Group matches|publisher=FIFA}}</ref> |Philadelphia |[[File:Flag of Nigeria.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Nigeria}}Nigeria |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subin|45|Tiffeny|Milbrett}} |65 |Kristine Lilly<ref group="m" name="goal001">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Articles/2003/09/U-S-WNT-Tops-Nigeria-5-0-In-Second-Match-Of-Womens-World-Cup.aspx|title=U.S. WNT Tops Nigeria, 5–0, in Second Match of Women's World Cup|date=ستمبر 25, 2003|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425202635/http://www.ussoccer.com/News/Articles/2003/09/U-S-WNT-Tops-Nigeria-5-0-In-Second-Match-Of-Womens-World-Cup.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |4–0 | {{sortfbs|5|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage |- |<center>2</center> |<center>3</center> |2003-09-28<ref group="m" name="mat003">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/usa2003/matches/round=69290100/match=69290022/index.html|title=FIFA Women's World Cup USA 2003: MATCH Report: Korea DPR&nbsp;– USA: Group matches|publisher=FIFA}}</ref> |Columbus |[[File:Flag of North Korea.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|PRK|name=Korea DPR}}Korea DPR |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subout|56|Shannon|MacMillan}} |17 |''penalty'' |3–0 | {{sortfbs|3|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage |- |<center>3</center> |<center>4</center> |2003-10-01<ref group="m" name="mat004">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/usa2003/matches/round=69290300/match=69290025/index.html|title=FIFA Women's World Cup USA 2003: MATCH Report: USA&nbsp;– Norway: Quarter-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Foxborough |[[File:Flag of Norway.svg|link=|alt=|border|21x21px]]&nbsp;{{fbw|Norway}}Norway |Start |24 |Cat Reddick<ref group="m" name="goal002">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Articles/2003/10/U-S-Advances-To-Semifinals-With-1-0-Win-Over-Rival-Norway.aspx|title=U.S. Advances To Semifinals with 1–0 Win Over Rival Norway|date=اکتوبر 1, 2003|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120714200723/http://www.ussoccer.com/News/Articles/2003/10/U-S-Advances-To-Semifinals-With-1-0-Win-Over-Rival-Norway.aspx|archive-date=2012-07-14}}</ref> |1–0 | {{sortfbs|1|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Quarter-final |- |<center>5</center> |2003-10-05<ref group="m" name="mat005">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/usa2003/matches/round=69290400/match=69290029/index.html|title=FIFA Women's World Cup USA 2003: MATCH Report: USA&nbsp;– Germany: Semi-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Portland |[[File:Flag of Germany.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Germany}}Germany |Start | {{sortfbs|0|3||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Semifinal | | | | |- |<center>6</center> |2003-10-11<ref group="m" name="mat006">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/usa2003/matches/round=69290500/match=69290031/index.html|title=FIFA Women's World Cup USA 2003: MATCH Report: USA&nbsp;– Canada: Match for third place|publisher=FIFA}}</ref> |Carson |[[File:Flag of Canada.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Canada}}Canada |Start | {{sortfbs|3|1||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Third place match | | | | |- | colspan="11" {{fb bg olympic tournament}} |'''2004 Women's Olympic Football Tournament''' |- |<center>4</center> |<center>7</center> |2004-08-11<ref group="m" name="mat007">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/athens2004/matches/round=8681/match=37139/index.html|title=Olympic Football Tournaments Athens 2004&nbsp;– Women: MATCH Report: Greece&nbsp;– USA: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Heraklion |[[File:Flag of Greece.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Greece}}Greece |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subout|79|Cindy|Parlow}} |30 |Kate Markgraf<ref group="m" name="goal004">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-Olympic-Womens-Soccer-Team-Downs-Greece-3-0-In-Opening-Match-Of-Olympics.aspx|title=U.S. Olympic Women's Soccer Team Downs Greece 3–0 in Opening Match of Olympics|date=اگست 11, 2004|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120714181705/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-Olympic-Womens-Soccer-Team-Downs-Greece-3-0-In-Opening-Match-Of-Olympics.aspx|archive-date=2012-07-14}}</ref> |1–0 | {{sortfbs|3|0||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Group stage |- |<center>5</center> |<center>8</center> |2004-08-14<ref group="m" name="mat008">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/athens2004/matches/round=8681/match=37172/index.html|title=Olympic Football Tournaments Athens 2004&nbsp;– Women: MATCH Report: USA&nbsp;– Brazil: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Thessaloniki |[[File:Flag of Brazil.svg|link=|alt=|border|22x22px]]&nbsp;{{fbw|Brazil}}Brazil |Start |77 |Lindsay Tarpley<ref group="m" name="goal005">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-Women-Defeat-Brazil-2-0-In-Olympics-Behind-Hamm-Wambach-Goals.aspx|title=U.S. Women Defeat Brazil 2–0 in Olympics Behind Hamm & Wambach Goals|date=اگست 14, 2004|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425221150/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-Women-Defeat-Brazil-2-0-In-Olympics-Behind-Hamm-Wambach-Goals.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |2–0 | {{sortfbs|2|0||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Group stage |- |<center>6</center> |<center>9</center> |2004-08-20<ref group="m" name="mat009">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/athens2004/matches/round=8686/match=37178/index.html|title=Olympic Football Tournaments Athens 2004&nbsp;– Women: MATCH Report: USA&nbsp;– Japan: Quarter-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Thessaloniki |[[File:Flag of Japan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Japan}}Japan |Start |59 |Shannon Boxx<ref group="m" name="goal006">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-WNT-Advances-To-Olympic-Semifinals-With-2-1-Victory-Over-Japan-Will-Face-Germany-On-Monday.aspx|title=U.S. WNT Advances to Olympic Semifinals With 2–1 Victory Over Japan, Will Face Germany on Monday|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425221137/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-WNT-Advances-To-Olympic-Semifinals-With-2-1-Victory-Over-Japan-Will-Face-Germany-On-Monday.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |2–1 | {{sortfbs|2|1||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Quarter-final |- |<center>10</center> |2004-08-23<ref group="m" name="mat010">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/athens2004/matches/round=8687/match=37182/index.html|title=Olympic Football Tournaments Athens 2004&nbsp;– Women: MATCH Report: USA&nbsp;– Germany: Semi-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Heraklion |[[File:Flag of Germany.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Germany}}Germany |Start | {{sortfbs|2|1||a||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Semifinal | | | | |- |<center>7</center> |<center>11</center> |2004-08-26<ref group="m" name="mat011">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/athens2004/matches/round=8689/match=37185/index.html|title=Olympic Football Tournaments Athens 2004&nbsp;– Women: MATCH Report: USA&nbsp;– Brazil: Gold medal match|publisher=FIFA}}</ref> |Piraeus |[[File:Flag of Brazil.svg|link=|alt=|border|22x22px]]&nbsp;{{fbw|Brazil}}Brazil |Start |112 |Kristine Lilly<ref group="m" name="goal007">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-Wins-Gold-Medal-On-Wambach-Overtime-Strike.aspx|title=U.S. Wins Gold Medal on Wambach Overtime Strike|date=اگست 16, 2004|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425055310/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2004/08/U-S-Wins-Gold-Medal-On-Wambach-Overtime-Strike.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |2–1 | {{sortfbs|2|1||a||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Gold medal match |- | colspan="11" {{fb bg world cup final tournament}} |'''2007 FIFA Women's World Cup''' |- |<center>8</center> |<center>12</center> |2007-09-11<ref group="m" name="mat012">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/matches/round=248549/match=56319/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– China 2007: MATCH Report: USA&nbsp;– Korea DPR: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Chengdu |[[File:Flag of North Korea.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|PRK|name=Korea DPR}}Korea DPR |Start |50 |Kristine Lilly<ref group="m" name="goal008">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2007/09/Wambach-And-Oreilly-Score-As-U-S-Women-Tie-North-Korea-2-2-To-Open-2007-FIFA-Womens-World-Cup.aspx|title=Wambach and O'Reilly Score as U.S. Women Tie North Korea, 2–2, to Open 2007 FIFA Women's World Cup|date=ستمبر 11, 2007|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425175931/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2007/09/Wambach-And-Oreilly-Score-As-U-S-Women-Tie-North-Korea-2-2-To-Open-2007-FIFA-Womens-World-Cup.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |1–0 | {{sortfbs|2|2||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage |- |<center>9</center> | rowspan="2" |<center>13</center> | rowspan="2" |2007-09-14<ref group="m" name="mat013">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/matches/round=248549/match=56317/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– China 2007: MATCH Report: Sweden&nbsp;– USA: First stage|publisher=FIFA}}</ref> | rowspan="2" |Chengdu | rowspan="2" |[[File:Flag of Sweden.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Sweden}}Sweden | rowspan="2" |Start |34 |''penalty'' |1–0 | rowspan="2" | {{sortfbs|2|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage |- |<center>10</center> |58 |Kristine Lilly<ref group="m" name="goal010">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2007/09/Wambach-Scores-Both-Goals-As-U-S-WNT-Rolls-Past-Sweden-In-Crucial-Group-B-Match.aspx|title=Wambach Scores Both Goals as U.S. WNT Rolls Past Sweden in Crucial Group B Match|date=ستمبر 14, 2007|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425175830/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2007/09/Wambach-Scores-Both-Goals-As-U-S-WNT-Rolls-Past-Sweden-In-Crucial-Group-B-Match.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |2–0 | |- |<center>14</center> |2007-09-18<ref group="m" name="mat014">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/matches/round=248549/match=56315/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– China 2007: MATCH Report: Nigeria&nbsp;– USA: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Shanghai |[[File:Flag of Nigeria.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Nigeria}}Nigeria |Start | {{sortfbs|1|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage | | | | |- |<center>11</center> |<center>15</center> |2007-09-22<ref group="m" name="mat015">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/matches/round=248548/match=56338/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– China 2007: MATCH Report: USA&nbsp;– England: Quarter-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Tianjin |[[File:Flag of England.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|England}}England |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subout|86|Natasha|Kai}} |48 |Kristine Lilly<ref group="m" name="goal011">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2007/09/U-S-Women-Score-Three-Times-In-13-Minutes-During-Second-Half-To-Blow-Open-Quarterfinal-And-Defeat-En.aspx|title=U.S. Women Score Three Times in 13 Minutes During Second Half to Blow Open Quarterfinal and Defeat England, 3–0, to Advance to Semifinal of 2007 FIFA Women's World Cup|date=ستمبر 22, 2007|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425074936/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2007/09/U-S-Women-Score-Three-Times-In-13-Minutes-During-Second-Half-To-Blow-Open-Quarterfinal-And-Defeat-En.aspx|archive-date=2012-04-25}}</ref> |1–0 | {{sortfbs|3|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Quarter-final |- |<center>16</center> |2007-09-27<ref group="m" name="mat016">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/matches/round=2000001014/match=56334/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– China 2007: MATCH Report: USA&nbsp;– Brazil: Semi-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Hangzhou |[[File:Flag of Brazil.svg|link=|alt=|border|22x22px]]&nbsp;{{fbw|Brazil}}Brazil |Start | {{sortfbs|0|4||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Semifinal | | | | |- |<center>12</center> | rowspan="2" |<center>17</center> | rowspan="2" |2007-09-30<ref group="m" name="mat017">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/china2007/matches/round=2000001015/match=56333/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– China 2007: MATCH Report: Norway&nbsp;– USA: Match for third place|publisher=FIFA}}</ref> | rowspan="2" |Shanghai | rowspan="2" |[[File:Flag of Norway.svg|link=|alt=|border|21x21px]]&nbsp;{{fbw|Norway}}Norway | rowspan="2" |Start |30 |Lori Chalupny<ref group="m" name="goal012">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2008/07/U-S-Women-Defeat-Norway-4-0-In-Fredrikstad-Wambach-Scores-99Th-Career-International-Goal.aspx|title=U.S. Women Defeat Norway, 4–1, to Take Third Place|date=ستمبر 30, 2007|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426012358/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2008/07/U-S-Women-Defeat-Norway-4-0-In-Fredrikstad-Wambach-Scores-99Th-Career-International-Goal.aspx|archive-date=2012-04-26}}</ref> |1–0 | rowspan="2" | {{sortfbs|4|1||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Third place match |- |<center>13</center> |46 |Cat Whitehill |2–0 | |- | colspan="11" {{fb bg world cup final tournament}} |'''2011 FIFA Women's World Cup''' |- |<center>18</center> |2011-06-28<ref group="m" name="mat018">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/germany2011/matches/round=255997/match=300144452/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– Germany 2011: MATCH Report: Korea DPR&nbsp;– USA: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Dresden |[[File:Flag of North Korea.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|PRK|name=Korea DPR}}Korea DPR |Start | {{sortfbs|2|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage | | | | |- |<center>19</center> |2011-07-02<ref group="m" name="mat019">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/germany2011/matches/round=255997/match=300144439/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– Germany 2011: MATCH Report: USA&nbsp;– Colombia: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Sinsheim |[[File:Flag of Colombia.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Colombia}}Colombia |Start | {{sortfbs|3|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage | | | | |- |<center>14</center> |<center>20</center> |2011-07-06<ref group="m" name="mat020">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/germany2011/matches/round=255997/match=300144447/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– Germany 2011: MATCH Report: Sweden&nbsp;– USA: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Wolfsburg |[[File:Flag of Sweden.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Sweden}}Sweden |Start |67 |Lauren Cheney<ref group="m" name="goal014">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Falls-to-Sweden-in-Final-Group-Match.aspx|title=U.S. Falls 2–1 to Sweden to Finish in Second Place in Group C at 2011 FIFA Women's World Cup|date=جولائی 6, 2011|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424205306/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Falls-to-Sweden-in-Final-Group-Match.aspx|archive-date=2012-04-24}}</ref> |2–1 | {{sortfbs|2|1||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage |- |<center>15</center> |<center>21</center> |2011-07-10<ref group="m" name="mat021">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/germany2011/matches/round=255995/match=300144440/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– Germany 2011: MATCH Report: Brazil&nbsp;– USA: Quarterfinals|publisher=FIFA}}</ref> |Dresden |[[File:Flag of Brazil.svg|link=|alt=|border|22x22px]]&nbsp;{{fbw|Brazil}}Brazil |Start |120+2 |Megan Rapinoe<ref group="m" name="goal015">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Defeats-Brazil-in-Dramatic-Penalty-Shootout.aspx|title=Solo Save Gives USA 5–3 Win Against Brazil in Penalty Shootout to Advance to Face France in FIFA Women's World Cup Semifinal|date=جولائی 10, 2011|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120706164750/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Defeats-Brazil-in-Dramatic-Penalty-Shootout.aspx|archive-date=2012-07-06}}</ref> |2–2 | {{sortfbs|2|2|5|3||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Quarter-final |- |<center>16</center> |<center>22</center> |2011-07-13<ref group="m" name="mat022">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/germany2011/matches/round=255993/match=300144449/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– Germany 2011: MATCH Report: France&nbsp;– USA: Semi-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Moenchengladbach |[[File:Flag of France.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|France}}France |Start |79 |Lauren Cheney<ref group="m" name="goal016">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Advances-to-Final-of-2011-FIFA-Womens-World-Cup.aspx|title=U.S. WNT Advances to Final of 2011 FIFA Women's World Cup|date=جولائی 13, 2011|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424205511/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Advances-to-Final-of-2011-FIFA-Womens-World-Cup.aspx|archive-date=2012-04-24}}</ref> |2–1 | {{sortfbs|3|1||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Semifinal |- |<center>17</center> |<center>23</center> |2011-07-17<ref group="m" name="mat023">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/germany2011/matches/round=255989/match=300144437/report.html|title=FIFA Women's World Cup&nbsp;– Germany 2011: MATCH Report: France&nbsp;– USA: Final|publisher=FIFA}}</ref> |Frankfurt |[[File:Flag of Japan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Japan}}Japan |Start |104 |Alex Morgan<ref group="m" name="goal017">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Falls-in-Penalties-to-Japan-in-World-Cup-Final.aspx|title=USA Falls in Dramatic Penalty Kick Shootout to Japan in 2011 FIFA Women's World Cup Final|date=جولائی 17, 2011|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424205557/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/07/US-WNT-Falls-in-Penalties-to-Japan-in-World-Cup-Final.aspx|archive-date=2012-04-24}}</ref> |2–1 | {{sortfbs|2|2|1|3||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Final |- | colspan="11" {{fb bg olympic tournament}} |'''2012 Women's Olympic Football Tournament''' |- |<center>18</center> |<center>24</center> |2012-07-25<ref group="m" name="mat024">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensolympic/matches/round=256031/match=300197641/report.html|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012: MATCH Report: USA&nbsp;– France: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Glasgow |[[File:Flag of France.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|France}}France |Start |19 |Megan Rapinoe<ref group="m" name="goal018">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/07/US-Womens-National-Team-Defeats-France-42-to-Open-Group-G-Play-at-2012-Olympics.aspx|title=U.S. Women’s National Team Defeats France 4–2 to Open Group G Play at 2012 Olympics|date=جولائی 25, 2012|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120816080018/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/07/US-Womens-National-Team-Defeats-France-42-to-Open-Group-G-Play-at-2012-Olympics.aspx|archive-date=2012-08-16}}</ref> |1–2 | {{sortfbs|4|2||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Group stage |- |<center>19</center> |<center>25</center> |2012-07-28<ref group="m" name="mat025">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensolympic/matches/round=256031/match=300197638/report.html|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012: MATCH Report: USA&nbsp;– Colombia: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Glasgow |[[File:Flag of Colombia.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Colombia}}Colombia |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subout|78|Sydney|Leroux}} |74 |Tobin Heath<ref group="m" name="goal019">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/07/WNT-Moves-Closers-to-Olympic-Quarterfinals-with-30-Victory-Against-Colombia-in-Group-G.aspx|title=U.S. Women’s National Team Clinches Quarterfinal Berth with 3–0 Victory Against Colombia in Group G|date=جولائی 28, 2012|publisher=U.S.Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801030507/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/07/WNT-Moves-Closers-to-Olympic-Quarterfinals-with-30-Victory-Against-Colombia-in-Group-G.aspx|archive-date=2012-08-01}}</ref> |2–0 | {{sortfbs|3|0||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Group stage |- |<center>20</center> |<center>26</center> |2012-07-31<ref group="m" name="mat026">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensolympic/matches/round=256031/match=300197640/report.html|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012: MATCH Report: USA&nbsp;– Korea DPR: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Manchester |[[File:Flag of North Korea.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|PRK|name=Korea DPR}}Korea DPR |Start |25 |Alex Morgan<ref group="m" name="goal020">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/07/WNT-Finishes-on-Top-of-Group-G-Following-10-Victory-Against-Korea-DPR.aspx|title=Abby Wambach Goal Gives U.S. Women’s National Team a 1–0 Victory Against Korea DPR and Group G Title at 2012 Olympics|date=جولائی 31, 2012|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120801154746/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/07/WNT-Finishes-on-Top-of-Group-G-Following-10-Victory-Against-Korea-DPR.aspx|archive-date=2012-08-01}}</ref> |1–0 | {{sortfbs|1|0||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Group stage |- |<center>21</center> |<center>27</center> |2012-08-03<ref group="m" name="mat027">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensolympic/matches/round=256041/match=300197658/report.html|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012: MATCH Report: USA&nbsp;– New Zealand: Quarter-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Newcastle |[[File:Flag of New Zealand.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|New Zealand}}New Zealand |Start |27 |Alex Morgan<ref group="m" name="goal021">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/08/US-Womens-National-Team-Downs-New-Zealand-20-to-Advance-to-Olympic-Semifinal-in-Manchester.aspx|title=U.S. Women's National Team Downs New Zealand 2–0 to Advance to Olympic Semifinal in Manchester|date=اگست 3, 2012|publisher=U.S. Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806203018/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/08/US-Womens-National-Team-Downs-New-Zealand-20-to-Advance-to-Olympic-Semifinal-in-Manchester.aspx|archive-date=2012-08-06}}</ref> |1–0 | {{sortfbs|2|0||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Quarter-final |- |<center>22</center> |<center>28</center> |2012-08-06<ref group="m" name="mat028">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensolympic/matches/round=256043/match=300197650/report.html|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012: MATCH Report: USA&nbsp;– Canada: Semi-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Manchester |[[File:Flag of Canada.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Canada}}Canada |Start |80 |''penalty'' |3–3 | {{sortfbs|4|3||a||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Semifinal |- |<center>29</center> |2012-08-09<ref group="m" name="mat029">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensolympic/matches/round=256047/match=300197657/report.html|title=Women's Olympic Football Tournament London 2012: MATCH Report: USA&nbsp;– Japan: Final|publisher=FIFA}}</ref> |London |[[File:Flag of Japan.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|Japan}}Japan |Start | {{sortfbs|2|1||||r}} | {{fb bg olympic tournament}} |Gold medal match | | | | |- | colspan="11" {{fb bg world cup final tournament}} |'''2015 FIFA Women's World Cup''' |- |<center>30</center> |2015-06-08<ref group="m" name="mat030">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269468/report.html|title=FIFA Women's World Cup Canada 2015: MATCH Report: USA – Australia: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Winnipeg |[[File:Flag of Australia.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|AUS|name=Australia}}Australia |Start | {{sortfbs|3|1||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage | | | | |- |<center>31</center> |2015-06-12<ref group="m" name="mat031">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269500/report.html|title=FIFA Women's World Cup Canada 2015: MATCH Report: USA – Sweden: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Winnipeg |[[File:Flag of Sweden.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|SWE|Sweden}}Sweden |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subin|67|Christen|Press}} | {{sortfbs|0|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage | | | | |- |<center>23</center> |<center>32</center> |2015-06-16<ref group="m" name="mat032">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269495/report.html|title=FIFA Women's World Cup Canada 2015: MATCH Report: USA – Nigeria: First stage|publisher=FIFA}}</ref> |Vancouver |[[File:Flag of Nigeria.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|NGA|Nigeria}}Nigeria |Start |45 |Megan Rapinoe<ref group="m" name="goal023">{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/womens-national-team/tournaments/2015-fifa-womens-world-cup/150616-wntvnga|title=USA Through to Round of 16 After 1–0 Win against Nigeria|publisher=U.S.Soccer}}</ref> | {{sortfbs|1|0|||}} | {{sortfbs|1|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Group stage |- |<center>33</center> |2015-06-22<ref group="m" name="mat033">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269505/report.html|title=FIFA Women's World Cup Canada 2015: MATCH Report: USA – Colombia: Round of 16|publisher=FIFA}}</ref> |Edmonton |[[File:Flag of Colombia.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|COL|Columbia}}Colombia |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subout|69|Morgan|Brian}} | {{sortfbs|2|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Round of 16 | | | | |- |<center>34</center> |2015-06-26<ref group="m" name="mat034">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268018/match=300269488/report.html|title=FIFA Women's World Cup Canada 2015: MATCH Report: China PR – USA: Quarter-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Ottawa |[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|CHN|China}}China PR |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subin|86|Amy|Rodriguez}} | {{sortfbs|1|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Quarter-final | | | | |- |<center>35</center> |2015-06-30<ref group="m" name="mat035">{{Cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268016/match=300269503/report.html|title=FIFA Women's World Cup Canada 2015: MATCH Report: USA – Germany: Semi-finals|publisher=FIFA}}</ref> |Montreal |[[File:Flag of Germany.svg|link=|alt=|border|23x23px]]&nbsp;{{fbw|GER|Germany}}Germany |<nowiki>{{{4}}}</nowiki>۔{{subin|80|Megan|Rapinoe}} | {{sortfbs|2|0||||r}} | {{fb bg world cup final tournament}} |Semifinal | | | |} == ہور ویکھو == * List of association women football players with 100 or more international goals * List of footballers with 100 or more caps * List of international goals scored by Abby Wambach * List of FIFA Women's World Cup goalscorers * List of players who have appeared in multiple FIFA Women's World Cups * List of multiple Olympic gold medalists in one event * List of Olympic medalists in football * List of Florida Gators soccer players * List of University of Florida Olympians == حوالے == {{حوالے|30em}}{{حوالے|group=m|colwidth=30em}} == ہور پڑو == * Bankston, John (2013)، ''Abby Wambach''، Mitchell Lane Publishers, Inc.، {{ISBN|1612284655}}1612284655 * Grainey, Timothy (2012)، ''Beyond Bend It Like Beckham: The Global Phenomenon of Women's Soccer''، University of Nebraska Press, {{ISBN|0803240368}}0803240368 * Kassouf, Jeff (2011)، ''Girls Play to Win Soccer''، Norwood House Press, {{ISBN|1599534649}}1599534649 * Lisi, Clemente A. (2010)، ''The U.S. Women's Soccer Team: An American Success Story''، Scarecrow Press, {{ISBN|0810874164}}0810874164 * Longman, Jere (2009)، ''The Girls of Summer: The U.S. Women's Soccer Team and How it Changed the World''، HarperCollins, {{ISBN|0061877689}}0061877689 * Orr, Tamra (2007)، ''Abby Wambach''، Mitchell Lane Publishers, Inc.، {{ISBN|1584156015}}1584156015 * Stevens, Dakota (2011)، ''A Look at the Women's Professional Soccer Including the Soccer Associations, Teams, Players, Awards, and More''، BiblioBazaar, {{ISBN|1241047464}}1241047464 == باہری کڑیاں == * {{FIFA player|186483}} * {{دفتری ویبسائیٹ|http://abbywambach.com}} * [https://web.archive.org/web/20140311203456/http://www.ussoccer.com/teams/wnt/w/abby-wambach.aspx U.S. Soccer player profile] * [http://www.fifa.com/womensworldcup/players/player=186483/index.html 2011 FIFA Women's World Cup player bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615004642/https://www.fifa.com/womensworldcup/players/player=186483/index.html |date=2018-06-15 }} * [https://web.archive.org/web/20031001173751/http://www.wusa.com/players_coaches/players/abby_wambach/ Washington Freedom (WUSA) bio (archived)] * [https://web.archive.org/web/20100324225238/http://www.womensprosoccer.com/dc/players/bios/wambach-abby Washington Freedom (WPS) bio (archived)] * [http://www.wnyflash.com/?template=template&form_id=47&page=roster.cfm Western New York Flash player profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806231431/http://www.wnyflash.com/?template=template&form_id=47&page=roster.cfm |date=2016-08-06 }} * [http://www.makers.com/abby-wambach Abby Wambach] Video produced by ''Makers: Women Who Make America'' [[گٹھ:جم 1980]] [[گٹھ:زندہ لوک]] itt43hvlsba260fdxcdcbmaqqz8cin4 0 64261 711566 643677 2026-09-23T07:40:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711566 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson|name=اُلیانا سیمیونووا |image=Stefania Passaro taglia fuori Uljana Semjonova.jpg |caption=ستیفانیا پاسسارو اتے سیمیونووا دا 1982 وچ ہویا مقابلہ |headercolor=ہلکا نیلا |birth_date = {{birth date and age|1952|03|09|mf=y}} |birth_place=زارسائی، لتھوانی ایس ایس آر، [[سوویت یونین]] |height=217 cm |weight=117 کلوگرام |sport=باسکٹبال |club=[[TTT Riga]]|medaltemplates={{MedalCountry| {{URS}} }} {{MedalOlympics}} {{MedalGold| [[1976 Summer Olympics|1976 Montreal]] | [[Basketball at the 1976 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalGold| [[1980 Summer Olympics|1980 Moscow]] | [[Basketball at the 1980 Summer Olympics|Team]]}} {{MedalWorldChampionships}} {{MedalGold|[[1971 FIBA World Championship for Women|1971 Brazil]]|Team}} {{MedalGold|[[1975 FIBA World Championship for Women|1975 Colombia]]|Team}} {{MedalGold|[[1983 FIBA World Championship for Women|1983 Brazil]]|Team}} {{MedalEuropeanChampionships}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1968 Women|1968 Italy]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1970 Women|1970 Netherlands]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1972 Women|1972 Bulgaria]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1974 Women|1974 Italy]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1976 Women|1976 France]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1978 Women|1978 Poland]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1980 Women|1980 Yugoslavia]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1981 Women|1981 Italy]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1983 Women|1983 Hungary]]|Team}} {{MedalGold|[[EuroBasket 1985 Women|1985 Italy]]|Team}}|show-medals=ہاں}} '''اُلیانا لارینوونا سیمیونووا''' (روسی: Ульяна Ларионовна Семёнова، جم 9 مارچ 1952) اک سابق سوویت-لاتوی باسکٹبال کھڈاری اے۔<ref>{{Cite book|title=Kad es biju laimīga|last=Semjonova|first=Uļjana|last2=Kresa, Inita|publisher=Latvijas Olimpiskā komiteja|year=1996|isbn=9984-10-001-4|location=Rīga|page=8}}</ref><ref name="sr">[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/se/uljana-semjonova-1.html Uļjana Semjonova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609222309/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/se/uljana-semjonova-1.html |date=2017-06-09 }}۔ sports-reference.com</ref> اوہ{{Convert|2.15|m|ftin|abbr=on}}<ref>Tancredi Palmeri: Semionova sempre gigante "Dico solo grazie allo sport" (http://www.gazzetta.it/Sport_Vari/Basket/Estero/Primo_Piano/2009/01/03/semionova.shtml)۔</ref> لمبی اے۔ سیمیونووا 1970 اتے 1980 دے دہاکے وچ دنیا وچ موہری خواتین باسکٹبال کھڈاری سی۔ مرداں دا سائز 21 (امریکہ) / 58 (اییو) جتی پہننا، اوہ عورتاں دے باسکٹبال وچ سبھ توں وڈے پیر ہون کرکے جانی جاندی سی۔<ref>Gazzetta dello Sport, [http://www.gazzetta.it/gallery/Basket/vuoto.shtml?2009/01_Gennaio/Semionova/01&3 Photoserie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303202258/http://www.gazzetta.it/gallery/Basket/vuoto.shtml?2009%2F01_Gennaio%2FSemionova%2F01&3 |date=2016-03-03 }}</ref><ref>Comparison with Bill Russell's footprint (size 16 US / size 52 EU)،[http://www2.la.lv/images/gallery/608x350/500x496_Semjonova11.JPG Photoserie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008193810/http://www2.la.lv/images/gallery/608x350/500x496_Semjonova11.JPG |date=2010-10-08 }}</ref> تقریباً اوہناں دے کھیڈن دے کریئر لئی اوہ ٹی ٹی ٹی ریگا لئی کھیڈی، جو ڈوگاوا والنٹیئر سپورٹس سوسائٹی دا حصہ سی۔ ٹی ٹی ٹی دے نال، اوہ سوویت یونین وچ 15 چیمپیئن شپ جتی اتے یورپیئن چیمپیئن شپ 15 وار جتی۔ سیمیونووا انترقومی پدھر تے بہت بااثر سی، 1976 اتے 1980 وچ [[سویت یونین]] لئی کھیڈدے ہوئے دو اولمپک سونے دے میڈل جتے اتے کدے وی سرکاری انترقومی مقابلے وچ کوئی کھیڈ نہیں ہاریا۔ 1976 وچ اس نوں کرت دے ریڈ بینر نال نوازیا گیا گیا سی،<ref>{{Cite book|last=Khavin|first=Boris|publisher=[[Fizkultura i sport (publisher)|Fizkultura i sport]]|year=1979|edition=2nd|location=Moscow|page=578|language=Russian|script-title=ru:Всё об олимпийских играх|trans-title=All About Olympic Games}}</ref> اتے 1993 وچ باسکٹبال ہال آف فیم وچ شامل ہون والی پہلی غیر-امریکی عورت بن گئی۔<ref>{{Cite web|url=http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/uljana-semjonova|title=Hall of Famers|publisher=Basketball Hall of Fame|access-date=1 اگست 2009|archive-date=2010-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100422235714/http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/uljana-semjonova|dead-url=yes}}</ref> اوہ 1999 دی کلاس وچ وومینز باسکیٹبال ہال آف فیم دی افتتاحی میمبر سی۔<ref>{{Cite web|url=http://www.wbhof.com/inductees.html|title=WBHOF Inductees|publisher=WBHOF|access-date=1 اگست 2009|archive-date=2017-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206134733/http://www.wbhof.com/Inductees.html|dead-url=yes}}</ref> 2007 وچ، اس نوں فیبا ہال آف فیم وچ شامل کیتا گیا سی۔ 2007 دے لاتویئن سپورٹس وئیتیئن آف د ورل اوارڈ تقریب دوران، سیمیونووا نوں سپورٹ اوارڈ لئی لائیف ٹائم کنٹریبیوشن حاصل ہوئی۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم 1952]] [[گٹھ:زندہ لوک]] ra1qi6ui9qw3xt549nt78wqugnb75z5 0 66527 711519 681436 2026-09-23T02:19:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711519 wikitext text/x-wiki {{Infobox historical event |Event_Name = اسامہ بن لادن دی موت |Image_Name = |Imagesize = 260px |Image_Alt = |Image_Caption = 2010 وچ [[ اسامہ بن لادن]] |Thumb_Time = |AKA = |Participants = [[سینٹرل انٹیلیجینس ایجنسی]] [[سپیشل ایکٹیوٹیز ڈویژن]]{{Clear}}یو۔ایس۔ نیول سپیشل وارفیئر ڈویلپمینٹ گروپ{{Clear}}160ویں سپیشل اوپریشنز ایویئیشن ریجیمینٹ (ایئربورن){{Clear}}مرین ٹیکٹیکل وارفیئر سکواڈرون 4 |Location = [[بلال قصبہ|بلال قصبے]]، [[ابوٹ آباد|ایبٹآباد]]، پاکستان وچ [[ایبٹ آباد وچ اوسامہ بن لادن دا اڈا|اسامہ بن لادن دا اڈا]] |Date = {{Start date|2011|05|02}} [[پاکستان معیاری سماں|پیکیٹی]] |nongregorian = <!-- Not applicable --> |Deaths = [[ اسامہ بن لادن]] (54){{Clear}} [[خالد بن لادن]] (23){{Clear}} [[ابو احمد الکویتی]] (33){{Clear}} ابو احمد الکویتی دا بھرا، ابرار (30){{Clear}} بشریٰ، ابرار دی بیوی (عمر دا پتہ نہیں) |Result = شمالی [[ عرب سمندر]] وچ اسامہ بن لادن نوں وہایا۔ }} ''' اسامہ بن لادن'''، جو کہ اسلامی گروہ [[ال قاعدہ|القاعدہ]] دا بانی اتے پہلا لیڈر سی، نوں [[پاکستان]] وچ 2 مئی، 2011 نوں پاکستان دے معیاری ویلے مطابق رات دے اک وجے توں تھوڑھی دیر بعد ''امریکہ دی نیوی سیلز'' ولوں مار دتا گیا سی۔<ref name="waposurveil">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/cia-spied-on-bin-laden-from-safe-house/2011/05/05/AFXbG31F_story.html|title=CIA spied on bin Laden from safe house|newspaper=[[The Washington Post]]|date=5 مئی, 2011|first=Greg |last=Miller|accessdate=6 مئی, 2011}}</ref><ref name="waposurveil" /><ref>{{cite news|last=Cooper |first=Helene |title=Obama Announces Killing of Osama bin Laden |date=1 مئی, 2011 |url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/05/01/bin-laden-dead-u-s-official-says/ |work=The New York Times |accessdate=1 مئی, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5yNEZ0PLs?url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/05/01/bin-laden-dead-u-s-official-says/ |archivedate=2 مئی, 2011 |df=}}</ref><ref>Gal Perl Finkel, [http://www.jpost.com/Opinion/A-new-strategy-against-ISIS-483521 "A New Strategy Against ISIS"]، ''[[The Jerusalem Post]]''، مارچ 7, 2017.</ref> اس اوپریشن دا کوڈ نام، ''اوپریشن نیپچیون سپیئر'' سی اتے اسنوں ''[[سینٹرل انٹیلیجینس ایجنسی]]'' (سی۔آئی۔اے۔) ولوں ''جوئنٹ سپیشل اوپریشنز کمانڈ'' دے نال ملکے انجام دتا گیا سی۔ اس توں علاوہ ایہناں دی مدد کجھ ہور امریکی ایجنسیاں نے وی کیتی سی، جہناں دے نام ''یو۔ایس۔ نیول سپیشل وارفیئر ڈویلپمینٹ گروپ''، ''160ویں سپیشل اوپریشنز ایویئیشن ریجیمینٹ (ایئربورن)'' اتے ''مرین ٹیکٹیکل وارفیئر سکواڈرون 4'' ہن۔ اس کاروائی نال [[امریکہ]] دی دس سالاں دی کھوج دا انت ہو گیا جہڑا کہ [[11 ستمبر 2001 دے حملے|11 ستمبر]] دے حملے دے دوشی اسامہ بن لادن نوں لبھّ رہا سی۔ [[ایبٹ آباد]]، [[پاکستان]] وچ اسامہ بن لادن دے ٹکانے اپر ماری گئی ریڈ نوں [[افغانستان]] توں شروع کیتا گیا سی۔<ref name="aftermath">{{cite web |url=http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2011/05/04/the_bin_laden_aftermath_the_us_shouldnt_hold_pakistans_military_against_pakistans_c |title=The bin Laden aftermath: The U.S. shouldn't hold Pakistan's military against Pakistan's civilians |first=C. Christine |last=Fair |date=4 مئی, 2011 |work=[[Foreign Policy]] |accessdate=10 مئی, 2011 |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612174749/http://afpak.foreignpolicy.com/posts/2011/05/04/the_bin_laden_aftermath_the_us_shouldnt_hold_pakistans_military_against_pakistans_c |dead-url=yes }}</ref> امریکی ملٹری اہلکاراں نے دسیا کہ امریکی تنظیم شناخت کرن لئی لادن دے سریر نوں افغانستان لے گئے سن اتے اس پچھوں اسنوں اسلامی روایتاں دے مطابق موت دے 24 گھنٹیاں دے اندر عرب سمندر وچ وہا دتا گیا سی۔<ref name="ref-58">{{cite web |url=http://sports.espn.go.com/new-york/mlb/news/story?id=6463361 |title=Phillies crowd erupts in 'U-S-A' cheers |date=2 مئی, 2011 |accessdate =2 مئی, 2011 |first=Adam |last=Rubin |publisher=ESPN New York}}</ref><ref name="ref-58" /><ref>{{cite web |url=https://sports.yahoo.com/mlb/blog/big_league_stew/post/Video-Phillies-fans-chant-8216-U-S-A-8217-?urn=mlb-wp5081 |title=Video: Phillies fans chant 'U-S-A!' after Osama bin Laden news |last1=Kaduk |first1=Kevin |date=2 مئی, 2011 |publisher=Yahoo! Sports |accessdate=ستمبر 14, 2011}}</ref> [[القاعدہ]] نے اسدی موت دی تائید 6 مئی نوں کئی دہشت گرد ویبسائیٹاں اپر کیتی سی اتے اوہناں نے اسدی موت دا بدلہ لین دی سونہہ وی کھادھی سی۔<ref name="revenge">{{cite news |first1=Paisley |last1=Dodds |first2=Lolita C. |last2=Baldor |url=http://www.foxnews.com/world/2011/05/06/al-qaida-confirms-osama-bin-ladens-death/ |title=Al-Qaida vows revenge for Osama bin Laden's death |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[Fox News]]|date=6 مئی, 2011 |accessdate =اپریل 25, 2014}}</ref> کئی پاکستانی دہشت گرد تنظیماں نے جہناں وچ [[تحریک طالبان پاکستان]] وی شامل سی، سونہہ کھادھی کہ اوہ اسدی امریکہ نوں جوابی کاروائی راہیں جواب دینگے اتے اوہناں نے پاکستان توں وی بدلہ لین دی سونہہ کھادھی جسنے ایہہ کاروائی نہیں روکی۔<ref>Varun Vira and Anthony Cordesman, "[https://www.scribd.com/doc/70694522/Pakistan-Violence-Versus-Stability Pakistan: Violence versus Stability]"، Center for Strategic and International Studies, جولائی 25, 2011.</ref> اس ریڈ دا امریکہ دی 90% جنتا ولوں حمایت کیتی گیا سی،<ref>{{cite web |url=http://pewresearch.org/pubs/1978/poll-osama-bin-laden-death-reaction-obama-bush-military-cia-credit-first-heard-news |title=Public 'Relieved' By bin Laden's Death, Obama's Job Approval Rises |publisher=Pew Research Center |year=2011 |accessdate=19 مئی, 2011 |archive-date=2012-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511141659/http://pewresearch.org/pubs/1978/poll-osama-bin-laden-death-reaction-obama-bush-military-cia-credit-first-heard-news |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/147395/Americans-Back-Bin-Laden-Mission-Credit-Military-CIA.aspx |title=Americans Back Bin Laden Mission; Credit Military, CIA Most |first=Frank |last=Newport |publisher=Gallup |year=2011 |accessdate=19 مئی, 2011}}</ref> اتے [[امریکہ]] ، [[نیٹو]]، [[یورپی یونین]] اتے بہت ساریاں سرکاراں ولوں اسدی سراہنا کیتی گئی سی۔<ref name="ref-16" /><ref name="ref-16">[https://www.reuters.com/article/2011/05/02/us-binladen-un-idUSTRE7414W720110502 UN chief Ban hails bin Laden death as "watershed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924152744/http://www.reuters.com/article/2011/05/02/us-binladen-un-idUSTRE7414W720110502 |date=2015-09-24 }}، Reuters 2 مئی, 2011</ref> پر ہوراں نے اسدی نندا وی کیتی سی جس وچ [[پاکستان]] دی دو-تہائی جنتا شامل سی۔<ref>[http://www.gallup.com/poll/147611/Pakistanis-Criticize-Action-Killed-Osama-Bin-Laden.aspx Pakistanis Criticize U.S. Action That Killed Osama Bin Laden] Gallup. 18 مئی, 2011,</ref> اسدی موت دے نتیجے وجوں پاکستانی وزیر اعظم [[یوسف رضا گیلانی]] نے سینئر جسٹس [[جاوید اقبال (جج)|جاوید اقبال]] دی اگوائی ہیٹھاں اک کمیشن قائم کیتا جہڑا کہ حملے دے آلے-دوآلے دے حالاتاں دا تجزیہ کر سکے۔<ref name="Daily Times, Pakistan">{{cite news|last=Staff|title=Abbottabad Commission given 30 days to submit report|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2012\story_12-9-2012_pg7_15|accessdate=جون 28, 2013|newspaper=Daily Times, Pakistan|date=ستمبر 12, 2012}}{{dead link|date=ستمبر 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> [[ایبٹ آباد کمیشن رپورٹ]] نے ایہہ سٹہ کڈھیا کہ پاکستان دی ملٹری اتے انٹیلیجینس اتھارٹیاں دی ''ملی-جلی ناکامی'' کارن اسامہ بن لادن پاکستان وچ 9 سالاں تک لکیا رہا اتے الجزیرہ نوں اسدا پتہ 8 جولائی، 2013 نوں لگیا۔<ref name="AlJaz20130708">{{cite web|last=HAshim|first=Asad|title=Leaked report shows Bin Laden's 'hidden life'|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2013/07/20137813412615531.html|publisher=Al Jazeera English|accessdate=جولائی 8, 2013|date=جولائی 8, 2013}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے لنک == {{Sister project links|wikt=no|commons=Death of Osama bin Laden|b=no|n=no|q=no|voy=no|s=Remarks by the President on Osama bin Laden|v=no|species=no}} * [https://www.reuters.com/subjects/bin-laden-compound Reuters Photo Gallery: Inside bin Laden's Compound, photos by Pak security official] * [https://www.youtube.com/watch?v=MeAtsz6AurA Inside the Situation Room: Obama on making OBL raid decision]، a documentary behind the raid interviewing the important persons in the Situation Room * [http://www.bbc.co.uk/news/world-13257972 Death of Bin Laden] collected news and commentary at [[BBC News Online]] * {{NYTtopic|people/b/osama_bin_laden|Osama bin Laden}} * [https://www.washingtonpost.com/wp-srv/special/world/bin-laden-killed/ Closing in on bin Laden] — ''The Washington Post'' collection of maps, diagrams, and other images * Phillips, Macon. "[http://www.whitehouse.gov/blog/2011/05/02/osama-bin-laden-dead Osama Bin Laden Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510211657/http://www.whitehouse.gov/blog/2011/05/02/osama-bin-laden-dead |date=2011-05-10 }}۔" [[The White House]] Blog. 2 مئی, 2011. * "[https://web.archive.org/web/20110504052919/http://www.whitehouse.gov/photos-and-video/photogallery/may-1-2011 Photo Gallery 1 مئی, 2011]۔" [[The White House]] * Garamone, Jim. "[http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=63765 Obama Declares 'Justice Has Been Done'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110505005454/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=63765 |date=2011-05-05 }}۔" [[American Forces Press Service]]، [[U.S. Department of Defense]]۔ * Garamone, Jim. "[http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=63771 Intelligence, Operations Team Up for bin Laden Kill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714020933/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=63771 |date=2015-07-14 }}۔" American Forces Press Service, [[U.S. Department of Defense]]۔ * "[https://web.archive.org/web/20120114201426/http://www.embassyofpakistanusa.org/news482_05022011.php Office of the Spokesperson Press Release Death of Osama bin Ladin]۔" Embassy of Pakistan in Washington. 2 مئی, 2011. * "[https://www.cia.gov/news-information/press-releases-statements/press-release-2011/justice-done.html Message from the Director: Justice Done]۔" ( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506051518/https://www.cia.gov/news-information/press-releases-statements/press-release-2011/justice-done.html |date=2011-05-06 }})۔ [[Central Intelligence Agency]]۔ 2 مئی, 2011. * [http://www.boston.com/bigpicture/2011/05/osama_bin_laden_killed.html "Osama bin Laden killed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110503103710/http://www.boston.com/bigpicture/2011/05/osama_bin_laden_killed.html |date=2011-05-03 }}۔ The Big Picture. ''[[The Boston Globe]]''۔ 2 مئی, 2011. * [http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13257330 Osama Bin Laden's death: How it happened]، written by Adrian Brown from BBC News on ستمبر 10, 2012. * [http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-13261879 Osama Bin Laden: The long hunt for the al-Qaeda leader]، written by David Gritten from BBC News on 2 مئی, 2011. * [http://www.lrb.co.uk/v37/n10/seymour-m-hersh/the-killing-of-osama-bin-laden The Killing of Osama bin Laden]، written by Seymour M. Hersh from London Review of Books on 21 مئی, 2015. Mr. Hersh challenges the official U.S. account of the death of bin Laden. [[گٹھ:موت 2011]] [[گٹھ:2011 وچ پاکستان]] [[گٹھ:ضلع ایبٹ آباد ]] [[گٹھ:القاعدہ آگو]] [[گٹھ:دہشت گردی]] 6bc17ty3v6br60f4q0fdvxmbhk96402 0 66836 711597 710566 2026-09-23T10:05:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711597 wikitext text/x-wiki '''بلوا جاں ہجومی قتل ''' اک گروہ جاں بھیڑ ولوں کسے انسان نوں بناں نیاں عمل اپنایاں موت دی سزا دین نوں کیہا جاندا اے۔ ایہہ مجرم نوں بھیڑ ولوں سزا دین جاں کسے گروہ نوں ڈراؤنا، دھمکاؤنا، بھے-بھیت کرنا، دبکاؤنا لئی کیتا جاندا اے۔ ایہہ گروہ دا سماجی کنٹرول قائم کرن لئی ورتیا جاندا سرے دا روپ اے۔ایہہ قتل عوامی تماشے دے مظاہرہ نال کیتے جاندے ہن۔ ایہہ ات گردی دا اک روپ اے اتے قانون ولوں سزا یوگ اے۔<ref>{{cite book|url=http://www.worldcat.org/oclc/701719807|title=Rough Justice: Lynching and American Society, 1874–1947|author=Wood, Amy Louise|publisher=North Carolina University Press|year=2009|isbn=978-0-8078-7811-8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dennisrhidalgo.wordpress.com/2013/11/27/lynching-and-the-susquehannocks/|title=Lynching and the Susquehannocks|author=Hidalgo, Dennis Ricardo|date=نومبر 27, 2013|work=Blog|publisher=Wordpress|accessdate=28 نومبر 2013}}</ref>ہر سماج وچ ہجومی قتل جاں ہجومی تشدد دیاں واقعے دیکھیاں جاں سکدیاں ہن۔<ref>{{cite book|title=Globalizing Lynching History: Vigilantism and Extralegal Punishment from an International Perspective|url=https://archive.org/details/globalizinglynch0000unse|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-11588-0|authors=Berg, Manfred & Wendt, Simon}}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.worldcat.org/oclc/22984858|title=Vigilantism and the state in modern Latin America : essays on extralegal violence|author=Huggins, Martha Knisely|publisher=Praeger|year=1991|isbn=0-275-93476-4|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|url=http://www.worldcat.org/oclc/657223792|title=Lynching : American mob murder in global perspective|author=Thurston, Robert W.|publisher=Ashgate|year=2011|isbn=978-1-4094-0908-3|location=Burlington, VT}}</ref> [[تصویر:Lynching_of_Redmond,_Roberson_and_Addison.jpg|left|thumb|جارجیا وچ ہجومی قتلاں دا شکار تن جنے، 1890]] [[امریکہ]] وچ افریکن امریکیاں دے پھانسی دین نال قتل ویہویں صدی دی شروعات پنرسرجنا دے یگ ویلے عامَ دہرائے جان والی گل بن گئے سن۔ اس ویلے جد دکھنی صوبے افریکن امریکناں نوں قانونی طور تےبھید-بھاو تھوپ رہے سن اتے اوہناں نوں بھجاؤن لئی اپنے نویں آئین تیار کر رہے سن ۔ اس ویلے بہتے ہجومی قتل گوریاں دیاں بھیڑاں ولوں کیتے گئے جس دا نشانہ کالے لوک سن اتے عامطور تے شکی لوکاں نوں مقدمہ چلن توں جاں گرفتار ہون توں پہلاں ہی چھڑا لیا جاندا سی۔ ایہناں کاروائیاں دا مکھ مقصد سیاسی سندیش دے روپ وچ گوریاں دی چڑھت اتے کالیاں دی نربلتا دے روپ وچ ساہمنے آؤندا سی۔ ہجومی قتلاں دیاں فوٹوواں کھچے جانا جاں اوہناں دا پوسٹکارڈاں دے روپ وچ چھپنا امریکہ وچ ایہناں کاریاں نوں ودھاؤن دا ہی کم کردا سی۔<ref>James Allen, ''Without Sanctuary: Lynching Photography in America''، Santa Fe: Twin Palms Publishers, 2000.</ref><ref name="Moyers" /> کروپی جاں ایرکھا دا شکار لوکاں نوں کئی وار گولی مار دتی جاندی جاں زندہ جلایا جاندا جاں پھر دکھی کرکے کٹّ-وڈھّ دتا جاندا ۔<ref>[http://articles.latimes.com/2000/aug/27/news/mn-11152/2 "An Obsessive Quest to Make People See"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318143019/http://articles.latimes.com/2000/aug/27/news/mn-11152/2 |date=2017-03-18 }}۔ ''Los Angeles Times''۔ Retrieved اگست 14, 2017</ref> کجھ معاملیاں وچ تاں کٹے-وڈھے سریر دے انگ لوکاں نے یادگار وجوں وی سنبھال لئے سن۔<ref>Wood, Amy L. Lynching and Spectacle: Witnessing Racial Violence in America, 1890–1940.</ref> خاصکر پچھم وچ ہورناں گھٹ گنتیاں جویں مول امریکناں، میکسیکناں جاں ایشیئناں نوں ہجومی قتلاں دا نشانہ بنایا گیا۔ دکھنی صوبیاں وچ سبھ توں ودھ ہجومی قتل کیتے گئے۔ == نرکتی == ہجومی قتل لئی انگریزی شبد Lynch ورتیا جاندا اے جو کہ امریکن انقلاب ویلے ہوند وچ آیا۔ کریا Lynch واکانش " Lynch Law" توں نکلی اے، جو کہ " بناں مقدمے، ابھیوگ توں سزا دینا " توں آئی اے۔ [[تصویر:1891_New_Orleans_Italian_lynching.jpg|thumb|267x267px|دنگیباز پیرش جیل توڑدے ہوئے 1891, لوسیانیا]] ہر سماج وچ قتلاں سمیت غیر قانونی سزاواں دین دے کئی روپ ہندے ہن۔ == امریکہ == ==ہورویکھو== == حوالے == {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== [[گٹھ:جرم]] q3zauyquxbxmnbqfq1yhrd6fq5ja7z5 0 67080 711600 711428 2026-09-23T10:52:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711600 wikitext text/x-wiki '''کسان خدکشیاں''' کھیتی کھیتر دی معاشی مندحالی 'چوں اپجیا آتمگھاتی قدم اے۔ ماڑی معاشی حالت نال جدوں گزارا کرنا اسمبھو ہو جاوے جاں قرضہ حد توں ودھ جاوے تاں ڈھہندی کلا وچ آ کے کسان ولوں کیتی آتم قتل نوں '''کسان خدکشی''' کیہا جاندا اے۔ 2014 وچ بھارت دی نیشنل کرائم ریکارڈ بیورو نے 5,650 کسان خدکشیاں دی رپورٹ دتی<ref name=ncrb2012>National Crime Reports Bureau, [http://ncrb.nic.in/StatPublications/ADSI/ADSI2014/adsi-2014%20full%20report.pdf ADSI Report Annual – 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214183235/http://ncrb.nic.in/StatPublications/ADSI/ADSI2014/adsi-2014%20full%20report.pdf |date=2017-12-14 }} Government of India, p. 242, table 2.11</ref> 2004 وچ سبھ توں ودھ کسان کھدکشیاں درج کیتیاں گئیاں جدوں 18,241 کسان خدکشی کر گئے۔<ref name="allindiancrb">{{cite web|title=NDA, UPA failed to curb farmer suicides|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/NDA-UPA-failed-to-curb-farmer-suicides/articleshow/39501676.cms}}</ref> 2005 راہیں 10 سال دے عرصے وچ بھارت وچ کساناں دیاں کھدکشیاں دی رینج 100,000 کل آبادی متعلق 1.4 توں 1.8 دے وچکار سی۔ملک بھر وچ ساڈھے تن لکھ توں ودھ کسان قرضے دے بوجھ کارن خدکشیاں کر چکے ہن اتے ایہہ خدکشیاں رکن دا نام نہیں لے رہیاں۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6/|title=مودی دا کساناں نال سنواد|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> مرکز سرکار دے ادارے نیشنل کرائم رکارڈز بیورو دے انکڑیاں مطابق 1995 توں 2016 دوران 3 لکھ توں ودھ کساناں دیاں خدکشیاں درج ہوئیاں ہن۔ ہن اس ادارے ولوں کسان خدکشیاں دے انکڑے جاری کرنے بند کیتے ہوئے ہن۔ کھیتی باڑی ترقی دے پکھ توں نمونے دے پرچارے جاندے صوبے پنجاب وچ 2000 توں 2015 تک دے 16 سالاں دوران 16000 توں ودھ کساناں تے کھیت مزدوراں نے خدکشی کیتی اے۔<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%B5%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=سماجی پررفتار وچ وی بھارت پچھڑیا - Tribune Punjabi|last=ڈاکٹر۔ علم سنگھ|first=|date=2018-09-24|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == دیش دی آبادی وچ کسانی دا حصہ == بھارت وچ کساناں دی آبادی 45 توں 50 فیصد توں اپر اے۔ <ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%B8/|title=کساناں نوں راہتاں بارے سوال کیوں ؟|last=یادو|first=یوگندر|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == اتہاس == [[File:Farmer suicide.png|thumb|400px|اینسیاربیسی، بھارت دے مطابق متعلق سال بھارت وچ کساناں دیاں کل آتم ہتیاواں<ref name="allindiancrb" /><ref name="bbc.com">{{cite web|title=Have India's farm suicides really declined?|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-28205741}}</ref><ref>{{cite web |title=Profile of suicide victims categorised by profession – 2013 |url=http://ncrb.gov.in/adsi2013/table-2.11.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226020147/http://ncrb.gov.in/adsi2013/table-2.11.pdf |archivedate=26 فروری 2015 |df=dmy}}</ref><ref name="frequency">{{cite web|title=46 farmers commit suicide every day in India: Research|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20081215/main6.htm}}</ref>]] بھارت دے کساناں، خاص کرکے [[نقد فصلاں]] اگاؤن والے کساناں وچ نراشا، بغاوتاں اتے اچّ موت در دے تعلقات وچ تریخی ریکارڈ، پچھے 19 ویں صدی دے ملدے ہن۔<ref name=catanach>I.J. Catanach (1971)، Rural Credit in Western India, 1875–1930, University of California Press, {{ISBN|978-0520015951}}، pp. 10–55</ref><ref>Laxman Satya (1998)، Colonial Encroachment and Popular Resistance: Land Survey and Settlement Operations in Berar: 1860–1877, Agricultural History, vol 72, no 1, pp. 55–76</ref>حالانکہ، اسدے کارن کھدکشیاں بہت گھٹ سن۔<ref name=dara />1870 دے اچے زمینی ٹیکس،جو کھیتی باڑی دے پیداوار جاں اتپادکتا تے وار وار پیندے کالاں دے پرجذبات دی پرواہ کیتے بناں، نقدی وچ ادا کرنے ہندے سی، اپروں سودخوراں اتے جاگیرداراں دے حقاں نوں بستیوادی سرکھیا نے کپاہ اتپادک اتے ہور کساناں وچ گھور غریبی اتے نراشا تے بے چینی پیدا کرن وچ حصہ پایا، جسدا نتیجہ آخرکار 1875–1877 دے دکھن دے دنگیاں وچ نکلیا۔<ref name=dara /><ref>Kranton and Swamy (1999)، The hazards of piecemeal reform: British civil courts and the credit market in colonial India, Journal of Development Economics, Vol. 58, pp. 1–28</ref> بریٹیش سرکار نے 1879 وچ ڈیکن ایگریکلچرسٹس رلیف ایکٹ پاس کیتا، جس نے دکھن دے کپاہ اتپادک کساناں کولوں سودخوراں ولوں اگراہیاں جاندیاں ویاج دراں نوں محدود کیتا سی، پر اوہناں نے اسنوں اوہناں چونویں علاقیاں وچ ہی لاگوُ کیتا جو بریٹیش کپاہ وپار دے ہتاں دی تکمیل کردے سن۔<ref name=dara>[https://archive.org/stream/papersproceeding00bomb#page/n1/mode/2up Deccan Agriculturists’ Relief Act, XVII of 1879] Government Central Press, Bombay (1882)</ref><ref>Chaudhary and Swamy (2014)، [http://economics.yale.edu/sites/default/files/anand.pdf Protecting the Borrower: An Experiment in Colonial India]، Yale University</ref> پینڈو لوکاں وچ، خاص کرکے کھیتی باڑی بریٹیش بھارت وچ موت در، 1850 اتے 1940 دے درمیان بہت زیادہ سی۔ <ref>Mike Davis (2001)، Late Victorian Holocausts, El Niño Famines and the Making of the Third World, Verso, {{ISBN|1-85984-739-0}}، Chapter 1</ref><ref>BM Bhatia (1963)، Famines in India 1850–1945, Asia Publishing House, London, {{ISBN|978-0210338544}}</ref>حالانکہ، بھکھمری نال ہوئیاں موتاں آتم ہتیاواں نالوں کتے ودھ سن، بعد وچ اوہناں نوں "injuries" دے تحت ادھکارت طور تے ورگیکرت کیتا گیا اے۔<ref>Tim Dyson (1991)، "On the Demography of South Asian Famines: Part I"، Population Studies, volume 45, no. 1, pp. 5–25</ref>1897 وچ "njuries" دے تحت شرینیبدھّ موت در بھارت دے [[مرکزی پرانتاں]] وچ 79 متعلق 100,000 لوک اتے [[بمبئی پریزیڈینسی]] وچ 37 متعلق 100,000 لوک سی۔<ref>Ajit Ghose (1982)، Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent, Oxford Economic Papers, vol. 34, issue 2, pp. 368–389</ref> گنپتی اتے وینکوبو راؤ نے 1966 وچ [[تاملناڈو]] دے کجھ حصیاں وچ کھدکشیاں دا تجزیہ کیتا۔ اوہناں نے سفارش کیتی کہ کھیتی باڑی آرگنو-فاسفورس یوگک (کیٹناشک) ویچن تے پابندی لگائی جاوے۔<ref>Ganapathi, M. N. and Venkoba Rao, A. (1966)، A study of suicide in Madurai, Journal of Indian Medical Association, vol. 46, pp. 18–23</ref>اسے طرحاں، نندی اتے ہورناں نے 1979 وچ پینڈو [[مغربی بنگال]] وچ آتم ہتیاواں وچ عامَ ملدے [[کیٹناشک|کیڑے مار دوائیاں]] دے کردار نوٹ کیتی اتے سجھاء دتا کہ اوہناں دا ملنا نیمبدھّ کرنا چاہیدا اے۔<ref>Nandi et al (1979)، [http://www.indianjpsychiatry.org/temp/IndianJPsychiatry213251-3897191_104931.pdf "Is suicide preventable by restricting the availability of lethal agents? - A rural survey of West Bengal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126180905/http://www.indianjpsychiatry.org/temp/IndianJPsychiatry213251-3897191_104931.pdf |date=2018-11-26 }}{{dead link|date=مارچ 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}، Indian Journal of Psychiatry, vol. 21, pp. 251–255</ref> ہیگڑے نے اتری [[کرناٹک]] دے پنڈاں وچ 1962 توں 1 جون 1970 وچ پنڈاں وچ خدکشی دا مطالعہ کیتا اتے دسیا کہ آتمگھات دیاں وارداتاں دی در 5.7 متعلق 100,000 دی سی۔<ref>Hegde RS (1980)، Suicide in rural community, Indian Journal of Psychiatry, vol. 22, pp. 368–370</ref> ریڈی نے 1993 وچ آندھرا پردیش وچ کساناں دیاں کھدکشیاں دی اچّ در دا اتے کھیتی دے سائز اتے اتپادکتا نال اس دے سمضموناں دا جائزا لیا۔<ref>Ratna Reddy (1993)، New technology in agriculture and changing size-productivity relationships: a study of Andhra Pradesh, Indian Journal of Agricultural Economics, 48(4)، pp. 633–648</ref> بھارت وچ کساناں دیاں کھدکشیاں بارے عامَ پریس وچ رپورٹاں چھپن دا سلسلہ 1990 دے دہاکے وچ شروع ہویا سی، خاص طور تے [[پلاگمی سائیناتھ]] نے پہل قدمی کیتیا۔ <ref>P.، Sainath, Everybody Loves a Good Drought: Stories from India's Poorest Districts, Penguin Books, {{ISBN|0-14-025984-8}}</ref> 2000 ویاں وچ، اس مدعے تے قومانتری دھیان گیا اتے بھارت دیاں کئی سرکاراں نے پہلکدمیاں لین دی کوشش کیتی۔<ref>{{cite news |title=Debts and Drought Drive India's Farmers to Despair |url= https://www.nytimes.com/2004/06/06/world/debts-and-drought-drive-india-s-farmers-to-despair.html|date=6 جون 2004|publisher=[[New York Times]] |page= | first=Amy | last=Waldman | accessdate=2 مئی 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=India acts over suicide crisis on farms |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-acts-over-suicide-crisis-on-farms-551762.html |date=2 جولائی 2004 |publisher=[[The Independent]] |page= |location=London |first=Justin |last=Huggler |accessdate=2 مئی 2010 |archivedate=2011-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110922060852/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-acts-over-suicide-crisis-on-farms-551762.html}}</ref> شروع وچ ایہہ رپورٹاں مہاراشٹر توں آئیاں۔ جلدی ہی آندھرا پردیش ولوں وی کھدکشیاں دیاں خبراں آؤن لگیاں۔ شرُ وچ لگدا سی کہ ساریاں کھدکشیاں مہاراشٹر دے ودربھ کھیتر دے کپاہ اتپادک کساناں نے کیتیاں ہن۔ لیکن مہاراشٹر دے راج اپرادھ لیکھا دفتر توں حاصل انکڑیاں نوں دیکھن توں واضع ہو گیا کہ پورے مہاراشٹر وچ کپاہ سمیت ہور نغدی فصلاں دے کساناں دیاں آتمہتیاواں دی در بہت زیادہ رہی اے۔ آتم قتل کرن والے صرف گھٹ زمین والے کسان نہیں سن سگوں مدھ-ورگی اتے ودھ زمین والے کسان وی سن۔ راج سرکار نے اس مسئلہ اتے وچار کرن لئی کئی جانچ کمیٹیاں بنائیاں۔ بھارت دے پردھانوزیر من موہن سنگھ نے راج سرکار نوں ودربھ دے کساناں اتے خرچ کرن لئی 110 عرب روپئے دے سہاتا دین دا اعلان کیتا۔ بعد دے سالاں وچ کھیتی باڑی سنکٹ کارن مہاراشٹر، کرناٹک، کیرل، آندھرا پردیش، پنجاب، مدھ-پردیش اتے چھتیسگڑ وچ وی کساناں نے آتم-ہتیاواں کیتیاں == ترقی ماڈل دی پیداوار == کسان کھدکشیاں دا سبھ توں وڈا کارن سرکار دا آزاد بھارت وچ اپنایا ترقی ماڈل اے، نویں بھارت دے نویں ترقی ماڈل اندر سارا زور کارپوریٹ جگت نوں سہولتاں دین تے لگیا ہویا اے اتے ملک دا ڈھڈّ بھرن والیاں دی سار نہیں لئی جا رہی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A1/|title=کسان، سرکار اتے ترقی ماڈل - Tribune Punjabi|date=2018-09-19|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%87%E0%A8%A4-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8/|title=پنچائت وزیر دی کساناں نوں دھمکی - Tribune Punjabi|date=2018-10-05|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|language=en-US}}</ref> == نقصدار منڈیکرن == ملک دے بہتے کسان گھٹو-گھٹو حمایت ملّ دے موجودہ پروگرام دی محدود پہنچ کرکے اتے اجیاے کھیتی منڈیکرن سسٹم دی موجودگی کرکے (جس وچ اتپادک نوں جنس دی کھپتکار ولوں ادا کیتی گئی قیمت دا صرف چھوٹا جیہا حصہ ہی ملدا اے) فصلاں لئی لااے وند ملّ حاصل کرن توں ااہل ہن|<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%85-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A9%80/|title=فصلاں دے بھاء بارے نویں سکیم اتے کسان - Tribune Punjabi|date=2018-09-23|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|language=en-US}}</ref>پیداوار دے لحاظ اتے سرکاری ایجنسیاں ولوں کیتی جاندی خرید دے لحاظ توں کنک ہی ہاڑھی دیاں فصلاں وچوں سبھ توں اہم اے۔ ہورناں فصلاں دی ایمئیسپی بھاویں اعلان دتی جاندی اے پر ایہناں دیاں قیمتاں منڈی دیاں طاقتاں طے کردیاں ہن تے سرکاری خرید نانماتر کیتی جاندی اے۔کسان دی سبھ توں وڈی وڈمبنا اے کہ اوہ خود نی اپنی پیدا کیتی جنس دا ملّ نردھارن نہیں کردا ۔ اکلا کسان ہی اجیہا اتپادک اے ۔ اجے تک ہور وستاں دے اتپادک تاں لاگت توں کئی گنا منافع کماؤندے ہن ۔ پر کسان لئی لاگت کڈھنا ہی اوکھا ہو جاندا اے ۔ فصل تیار ہون تے بہت ساری دینداریاں لئی اپنی اپج ترنت ویچنا اسدی مجبوری رہندی اے ۔ سارے کساناں ولوں اکٹھے بازار وچ ویچن دی لاچاری دے کارن ملّ گر جاندا اے ۔<ref>{{Cite news|url=https://satdeepgillrachna.wordpress.com/2010/07/28/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%A1/|title=بھارت وچ کھیتی باڑی سنکٹ – ڈاکٹر۔ کرپاشنکر|date=2010-07-28|work=مکھ دھارا مُخ دھارا Mukh Dhara|access-date=2018-10-21|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9D%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%9A%E0%A9%81%E0%A9%B1/|title=کھیتی وبھنتا دا جھنڈا چکن والے کساناں دی سرکار نے ‘پٹھّ’ لوائی - Tribune Punjabi|date=2018-11-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-05|language=en-US}}</ref> == عالمی وپار تنظیم اتے کارپوریٹ == اصل وچ عالمی ویاپی پدھر اتے ودھ توں ودھ منافع کماؤن دے لاگوُ [[کارپوریٹ ترقی ماڈل]] نے ماحولیاتی اتے غریب-امیر دے معاشی پاڑے دا وڈا سنکٹ کھڑھا کر دتا اے۔ بھارت وچ 2017 دوران ہی کل آمدن دا 73 فیصدی حصہ اک فیصدی گھرانیاں کول چلا گیا اے۔ کھیتی کھیتر اتے انحصار لوک اس توں وی بری حالت وچ ہن۔ سمچے ترقی دے ماڈل دی اصلیت جان کے اس دا وکلپ سوچے بناں اکلی کھیتی نوں عام دا طریقہ اپنے-اپنے وچ کامیاب ہونا ممکن نہیں اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%9B%E0%A8%AE/|title=پرشاسنک سدھاراں دی لچھمن ریکھا توں اگے نہیں ودھ سکی کسان پالیسی|last=ہمیر سنگھ|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>। بھارت کئی سالاں توں کھیتی باڑی لئی دتی جاندی مدد (سبسڈی) گھٹاؤن جاں اس نوں محدود کرن دا دباء جھلّ رہا اے۔ ایہہ سیماواں ‘کل مدد ماپ’ (ایگریگیٹ میر آف سپورٹ – ایئیمئیسّ) تحت بنھیاں گئیاں ہن۔ کساناں دیاں فصلاں دا گھٹو-گھٹو حمایت ملّ (ایمئیسپی) گھٹاؤن لئی بھارت اتے تاں لوہڑے دا دباء پایا جا رہا اے؛ دوجے بنے امریکہ، کینیڈا اتے یوروپیئن یونین دے ملک جہڑے قومانتری وپار وچ وڈے پدھر تے وچردے ہن، لگاتار اس دباء توں مکت ہن اتے نیماں-اصولاں توں الٹ جا کے وی آپو-اپنے کساناں نوں ہر ممکن مدد مہیا کروا راے ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%AC%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A4/|title=کھیتی سبسڈیاں اتے ترقی یافتہ ملکاں دی داداگری|last=دیوندر شرما|first=|date=2018-08-21|work=پنجابی ٹربیون|access-date=2018-08-22|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> ترقی دا کارپوریٹ ماڈل امیر گھرانیاں دے منافعے لئی ساری دنیا نوں داء اتے لگاؤن لئی تیار اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%AF%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%9F%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%A4/|title=دنیا امن، اقوام متحدہ اتے اج دی سیاست - Tribune Punjabi|last=ہمیر سنگھ|first=|date=2018-09-20|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == ہری انقلاب دے کردار == پنجاب دے کھیتی دے سرمایہ داری ماڈل اتے صفتی طور اُتے [[سنساریکرن|بین القوامیت]] دیاں پالیسیاں کرکے کھیتی کھیتر نوں دتیاں جان والیاں رعایتاں دا وی خاتمہ ہو گیا اے اتے قومانتری منڈی دے اثر کرکے فصلاں دے واجب بھاء وی ملنے بند ہو گئے جس نال کساناں دے خالص منافعے گھٹ گئے تے اوہ قرضے دے جال وچ پھس گئے۔ <ref>پنجاب وچ کسان خدکشیاں دا ورتارا - ڈاکٹر۔ سکھ پال سنگھ[http://www.mediapunjab.com/composition?id=99]</ref>موجودہ ویلے کھیتی باڑی یونیورسٹیاں دی گنتی سینکڑے دے نیڑے ہو گئی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/04/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=کھیتی باڑی سکھیا دے میاراں نال سمجھوتاں خطرناک|last=|first=ڈاکٹر۔ محل سنگھ٭|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> فصلی ونّ-سونتا والے معاملے وچ بہت پچھڑ راے ہاں۔ اس دا کارن ایہہ اے کہ سمچا کھیتی مطلب چارا وڈیرے چوکھٹے دا اک حصہ ماتر اے جس وچ کساناں دا بہت گھٹ کنٹرول اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%9D%E0%A9%8B%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%A8/|title=جھونے دی لوائی، کسان تحریک اتے سرکار دی پہنچ|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>کیٹ ناشک زہراں دے بھرے ٹرکاں دے ٹرکّ دھرتی وچ جذب ہو راے ہن۔ اوہ وی اک وار نہیں، سال وچ دو دو وار۔ ایہناں زہراں دا اثر وقتی نہیں ہندا بلکہ بڑا لما سماں رہندا اے۔ کئی سالاں توں وڈی پدھر تے ہو رہی کیڑے مار دوائیاں دی ورتوں نال فصلاں دیاں بیماریاں گھٹن دی بجائے ہور ودھیاں ہن۔ پچھلے ویلے دوران ایہہ ویکھن وچ آیا اے کہ کیڑے مار دوائیاں اتے کیمیائی کھاداں دی ودھ مقدار وچ ورتوں نال فصلاں دے جھاڑ ودھن دی بجائے گھٹ راے ہن۔ سپرپھاسفٹ اتے ڈیئیپی ورگیاں رسانک کھاداں نال یورینیئم جاے تتّ ساڈی مٹی وچ رل راے ہن۔ ایہناں دے ماڑے اثر منکھاں اتے ہور جیواں وچ وی آ راے ہن۔ فصلاں تے حملہ کرن والیاں سنڈیاں کیڑے مکوڑے ٹنڈیاں دیاں فوجاں کئیاں نسلاں تیز توں تیز زہراں ساہویں عاقی ہو رہیاں ہن۔ ایہناں نوں ختم کرن دی ضد وچ ودھیا متر پنچھی اتے ہور مٹی نوں سرکھئت رکھن والے کیڑے پتنگے وی ختم ہو راے ہن<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%85%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A1%E0%A8%B2-%E0%A8%AE%E0%A8%A8%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%B2%E0%A8%88/|title=اجوکا ترقی ماڈل انسان لئی گھاتک - Tribune Punjabi|last=گرچرن سنگھ نورپور|first=|date=2018-09-26|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-28|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == ودھدیاں کھیتی لاگتاں == 132 کروڑ دی آبادی والے دیش بھارت وچ کھیتی پیداوار وچ ٹھہرائ آ گیا اے۔ شہریکرن، پون-پانی دے بدلاء اتے پلیت ہو راے ماحول کارن کھیتی پیداوار وچ رکاوٹ آ رہی اے۔ ہوا، پانی، زمین زہریلی اتے پرآلودہ ہو گئی اے۔ کل گھریلو پیداوار وچ کھیتی دی حصیداری گھٹ کے 14 فیصدی رہِ گئی اے۔ اک پاسے کسان فصلاں دی اپج وچ وادھے بارے چنعنصر اے، دوجے پاسے کھیتی پیداوار دی لاگت وچ وادھا ہو رہا اے۔ ڈیزل دے ملّ وچ ہو راے وادھے نے کھیتی لاگت ہور وی مہنگی کر دتی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/1256-2018-06-04-16-06-40|title=کھیتی سنکٹ تے وچار-چرچار لئی پارلیمنٹ دا خاص اجلاس کیوں نہیں؟ --- گرمیت پلاہی - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-24}}</ref> سال 2018 وچ ڈالر دے مقابلے روپئے دی قیمت لگاتار گھٹدے جان دا اثر کسان اتے وی پے رہا اے۔ جھونے توں بعد ترنت بعد ہاڑھی دیاں فصلاں دی بجائی لئی ورتوں وچ آؤن والی ڈیئیپی کھاد دی قیمت وچ 140 روپئے تھیلا مہنگا ہو گیا اے اتے پنجاب دے کساناں سر تقریباً 224 کروڑ روپئے دا ہور بوجھ پین دا خدشہ اے۔ ڈیزل دی قیمت وچ ہو راے بے روک وادھے نے کسان دی پیداوار لاگت وچ وڈا وادھا کیتا اے۔ کھیتی کھیتر وچ سالانہ تقریباً 11 لکھ کلولیٹر ڈیزل دی خپت ہندی اے۔ اس توں علاوہ پچھلے دو سالاں دوران ہی ٹیکس توں مکت کھیتی انپٹس اتے جیئیسٹی لگن نال کیٹنشاک، ندیناشک اتے کھاداں دے بھاء ودھ گئے ہن۔ پیداوار لاگت ودھن اتے آمدن گھٹن کرکے قرضے دے جال وچ پھسدا جا رہا کسان اتے کھیتی اتے انحصار مزدور لگاتار خدکشیاں دے راہ پئے ہوئے ہن۔ مرکز تے راج سرکار دے نیتیگت فیصلے کسان تے کھیت مزدور دے مستقبل نوں عام والے دکھائی نہیں دندے۔ اجیاے موقعے کسان لئی چھوٹا جھٹکا برداشت کرنا وی مشکل نظر آؤندا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B0-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=کساناں اتے ہور مار - Tribune Punjabi|date=2018-10-21|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-22|language=en-US}}</ref> == قدرتی آفتاں == موسمی بدلاء کھیتی نوں بری طرحاں متاثر کردے ہن۔ انت بیجاں، کیمیائی خاداں، کیڑے مار دوائیاں، سنجائی دے نویں پربندھاں تے ترقی یافتہ نوینیاں تکنیکاں تے مشیناں دی ورتوں دے باو جود ساڈے دیس دا انداتا کہاؤن والا کسان اج وی معاشی سنکٹ دے دور وچوں لنگھ رہا اے۔ کئی دہاکے پہلاں ساڈے حکمراناں نے کساناں نوں سوکے، ہڑھاں تے دوجیاں قدرتی آفتاں دی مار توں بچاؤن لئی کھیتی سیکٹر وچ بیمہ سکیم لاگوُ کرن دا اعلان کیتا سی۔ کئی دہاکے بیت جان مگروں وی ایہہ اقرار کاغذاں دا شنگار ہی بنیا ہویا اے۔<ref>بربادی کنڈھے پجی کسانی [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=6802]</ref>بے موسمی بارش اتے گڑیاں نال کھلے آسمان ہیٹھ کھڑی فصل نوں بہت نقصان ہندا اے <ref>مینہہ اتے گڑیاں نے پھیریا کساناں دے سپنیاں تے پانی [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%ae%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%b9-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%97%e0%a9%9c%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%ab%e0%a9%87%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%86-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8/]</ref>کساناں دی معاشی سمت بہت خراب ہو جاندی اے۔اوہ اپنے پروار نوں پالن لئی ہر چاراجوئی کردے ہن <ref>اچھے دن؟ فصلاں تباہ، کسان بچے ویچن لئی مجبور [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7235] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235252/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7235 |date=2016-03-04 }}</ref> == غیر قدرتی آفتاں == [[بجلی]] دیاں ڈھلیاں تاراں دا آپس وچ ٹکرا کے فصل نوں اگّ لا دینا غیر-قدرتی آفت اے۔ ہر سال ہزاراں ایکڑ کنک اجیہی اگّ دی مار ہیٹھ آؤندی اے ۔<ref>پاورکوم دی اگّ [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%9a-%e0%a8%a6%e0%a9%8b-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%b5%e0%a9%b1%e0%a8%b2-2/]</ref> == سرکاراں ولوں کسانی دی اندیکھی == زمین گرہن بل اتے بے موسمی برسات دے کارن کنک دے جھاڑ وچ کمی کرکے دیش وچ کساناں سر ودھ رہا قرضے دا بوجھ اتے کسان خدکشیاں دا مدعا راشٹر پدھری وچار چرچہ دا موضوع بن چکیا اے۔<ref>یوریا پالیسی دا سمبھاوت اثر [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%af%e0%a9%82%e0%a8%b0%e0%a9%80%e0%a8%86-%e0%a8%a8%e0%a9%80%e0%a8%a4%e0%a9%80-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%ad%e0%a8%be%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%a4-%e0%a8%85%e0%a8%b8%e0%a8%b0/]</ref>کسان اپنیاں جنساں ویچن لئی منڈیاںوچ رل راے ہن۔<ref>مودی تے بادل سرکار نے کساناں نوں منڈیاں وچ رولیا [http://punjabitribuneonline.com/2015/04/%e0%a8%ae%e0%a9%8b%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a6%e0%a8%b2-%e0%a8%b8%e0%a8%b0%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be/]</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9D%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%9A%E0%A9%81%E0%A9%B1/|title=کھیتی وبھنتا دا جھنڈا چکن والے کساناں دی سرکار نے ‘پٹھّ’ لوائی - Tribune Punjabi|date=2018-11-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-05|language=en-US}}</ref>معاشی مندحالی دا شکار ہویا کسان جدوں کتے خدکشی کردا اے تاں ملک دیاں سیاسی پارٹیاں اس نوں مدعا بنا کے اپنیاں روٹیاں سیکن دی کوشش کردیاں ہن اتے نال ہی ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ کرسانی دے مدعے اُتے سیاست نہیں ہونی چاہیدی۔ پچھلے کجھ سالاں وچ لکھاں کساناں دیاں کھدکشیاں آزاد بھارت دے متھے اُتے کلنک وانگ ہن | اینے وڈے پیمانے اُتے ہوئیاں کساناں دیاں کھدکشیاں حقیقت وچ اس انتظام ولوں کیتے گئے قتل ہن جو انتظام بڑی تیزی نال دھناڈھ نوں ہور دھناڈھ اتے غریب نوں ہور غریب بنا رہی اے | کھیتی باڑی متعلق غلط سرکاری پالیسیاں کرکے پچھلے کجھ عرصے توں لکھاں دی گنتی وچ چھوٹے کسان اپنی زمین گوا بیٹھے ہن۔ بڑی تیزی نال ایہہ عمل جاری اے۔ بھاجپا اتے کانگرس سمیت اوہ پارٹیاں جو اپنے-اپنے نوں کسان مہربان کہاؤندیاں ہن، 'گلاں دے کڑاہ' بنا-بنا کے کساناں اگے پیش کردیاں رہیاں ہن۔ پر قرضیاں دی مار دے جھمبھے کساناں نوں مندحالی چوں کڈھن لئی کوئی ٹھوس یوجناواں نہیں بنائیاں گئیاں۔ لنگھیاں لوک سبھا چوناں وچ کساناں دی حمایت لین لئی سوامیناتھن رپورٹ لاگوُ کرن دا بھاجپا حمایت کردی رہی، پر چوناں جتن بعد اس نوں وسار دتا گیا۔ سگوں مودی سرکار کسان ورتکنیک زمین حصول ورگے بلّ لیاؤن لئی اڈی-چوٹی دا زور لا رہی اے <ref>کھیتی متعلق غلط پالیسیاں دا سٹہ ہن کسان خدکشیاں[http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20150516/33.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717073033/http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20150516/33.cms |date=2019-07-17 }}</ref> سیاستداناں دا کم کساناں دیاں سمسیاواں نوں حل کرن دی بجائے اوہناں نوں دوجے دے گل پاؤنا ہو گیا اے۔ <ref>کسان خدکشیاں دے ورتارے دا حل مرکز کول: بادل[http://nawanzamana.in/news_details.html?id=10949]</ref> سرکار کارپوریٹ گھرانیاں دے برے قرضے نوں معاف کرن لئی تاں تیار رہندی اے پر کساناں دی سنکٹ موقعے بانہہ پھڑن لئی تیار نہیں اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6/|title=مودی دا کساناں نال سنواد|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == قرضیاں دا جال == کساناں نوں معاشی لوڑاں پوریاں کرن لئی قرضے دی لوڑ پیندی اے ۔ ایہہ قرضہ اوہناں نوں سنستھاگت اتے غیر سنستھاگت سروتاں توں ملدا اے۔ غیر سنستھاگت سروتاں توں کساناں نوں دتے قرضے تے بھاری ویاج وصولیا جاندا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%82%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%AC%E0%A9%87%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%B2/|title=شاہوکارا قرض دے نبیڑے لئی بلّ نوں ہری جھنڈی|last=|first=|date=2018-08-23|work=پنجابی ٹربیون|access-date=2018-08-24|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%86%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE/|title=آڑھتیاں تے شکنجہ؟|last=|first=|date=2018-08-24|work=پنجابی ٹربیون|access-date=2018-08-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=pa}}</ref>کھیتی ہیٹھ رقبہ گھٹ ہو جان اتے قرضیاں دا بوجھ ودھن کرکے کساناں دی حالت نازک ہو گئی اے۔<ref>قرضے دے بوجھ تھلے دبے کسان ولوں خدکشی [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7178] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235224/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7178 |date=2016-03-04 }}</ref>اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ نہ صرف پنجاب بلکہ سارے بھارت دی کھیتی اتے کسان گمبھیر سنکٹ وچ پھسے ہوئے ہن اتے تراسدی ایہہ اے کہ ایہہ سنکٹ گھٹن دی بجائے ودھ رہا اے۔ پچھلے تقریباً دو دہاکیاں دوران دیش بھر وچ لکھاں کسان اتے کھیت مزدور آتم ہتیاواں کر چکے ہن اتے ایہہ رجھان رکن دا ناں ہی نہیں لے رہا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%A6%E0%A9%8B-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A9%9B%E0%A8%BE%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A8%82-%E0%A8%96%E0%A9%81/|title=دو قرضائی کساناں ولوں خدکشی - Tribune Punjabi|date=2018-09-18|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-19|language=en-US}}</ref>اس توں علاوہ لکھاں کسان کھیتی ’چوں باہر جا چکے ہن اتے ہور لکھاں باہر جان دی تاک وچ ہن۔ وڈی گنتی وچ کسان اپنے بچیاں نوں کھیتی وچ نہیں رکھنا چاہندے<ref>فصلاں دے سوامیناتھن کمیشن ولوں سفارش کیتے حمایت ملّ دا مدعا[http://punjabitribuneonline.com/2015/04/%e0%a9%9e%e0%a8%b8%e0%a8%b2%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%ae%e0%a9%80%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a5%e0%a8%a8-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a8%a5%e0%a8%a8/]</ref>کئی وار معاون دھندے وی معاشی مندحالی وچوں نکلن دا سہارا نہیں بندے<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AB%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%86/|title=کسان نے پھاہا لیا|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == پنجاب دے کساناں دی حالت == خدکشیاں دا ایہہ ورتارا پنجاب دے پینڈو مطلب چارے دی مندی حالت دی بھیانک تصویر اے ۔<ref>کسان خدکشیاں نے رول کے رکھ دتے پنجاب دے پنڈ [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%96%e0%a8%bc%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a9%8b%e0%a8%b2-%e0%a8%95/]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/362-2016-06-29-03-38-56|title=پنجاب دی سبھ توں وڈی مسئلہ: کسان کھدکشیاں --- گرمیت پلاہی - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-24|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917141345/http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/362-2016-06-29-03-38-56|dead-url=yes}}</ref>اج ملک وچ کھیتی گھٹ ترقی در اتے گھٹ آمدن دے چکرویو وچ پھسی ہوئی اے اتے گھاٹے والا دھندا بن رہی اے۔ گھٹ رہا فارم سائیز کساناں دی نگھر رہی معاشی حالت دا مکھ کارن اے۔ ہر پنج سال بعد کیتی جاندی کھیتی باڑی گننا مطابق 2000-01 توں 2010-11 دوران ملک وچ کھیتی جوتاں دی گنتی تقریباً 12 کروڑ توں ودھ کے 14 کروڑ ہو گئی اے جنہاں وچوں 67 فیصدی جوتاں دا اوسطاً سائیز تقریباً اک ایکڑ اے۔ نیشنل سینپل سروے ڈائریکٹوریٹ ولوں اکتر انکڑیاں مطابق، سال 2012–13 دوران کھیتی باڑی تے انحصار پروار دی کل اوسط ماسک آمدن 6426 روپئے اے جس وچوں 3076 روپئے (48 فیصدی) غیر کھیتی زریعاں توں اے اتے جے پنجاب بارے انکڑے دیکھے جان تاں ایہہ آمدن 18059 روپئے اے جس وچوں صرف 1710 روپئے (9.5 فیصدی) غیر کھیتی زریعاں توں اے، مطلب پنجاب وچ پینڈو علاقیاں وچ غیر کھیتی آمدن دے زریعہ بہت زیادہ گھٹ ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%A6%E0%A8%B0/|title=کسانی سنکٹ، کھیتی ترقی در تے سرکار - Tribune Punjabi|last=ڈاکٹر۔ بلوندر سنگھ سدھو|first=|date=2018-10-11|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == خدکشیاں دے ورتارے دا حل == اج جتھے دیش دی کرسانی نوں بچاؤن لئی کھیتی باڑی پالیسیاں وچ وڈے بدلاء کرن دی لوڑ اے، اتھے دیش دے کسان نوں بے بس تے نراش ہو کے آتم-قتل نہ کرن بلکہ کھیتی باڑی متعلق غلط سرکاری پالیسیاں خلاف جدوجہد کرن دی لوڑ اے |ساریاں سیاسی پارٹیاں نوں خدکشیاں بارے اسارو پہنچ اپناؤنی چاہیدی اے۔ آتم قتل انسان اپنی زندگی وچ اکامیاب رہن کرکے مایوسی دی حالت وچ کردا اے۔ اسفلتا نوں سفلتا وچ بدلن لئی حوصلہ، محنت اتے دلیری دی لوڑ ہندی اے۔ زندگی جد وجہد دا نام اے۔ جیکر اسیں ہر مشکل دے حل لئی جد وجہد کراںگے تاں اک نہ اک دن سفلتا زروور ملیگی۔ <ref>خدکشیاں مسئلہ دا حل نہیں[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a9%99%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a9%b1%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%86-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b9%e0%a9%b1%e0%a8%b2-%e0%a8%a8/]</ref> === قدرت پکھی معاشی ترقی ماڈل === عامَ لوکاں نوں سوکھا کرن لئی ‘سرمائیدار/کارپوریٹ سماجی ذمہ واری’ دی جگہ ‘سرکاری سماجی ذمہ واری’ دی اہمیت نوں سمجھدے ہوئے ملک وچ لوک اتے قدرت پکھی معاشی ترقی ماڈل نوں عمل وچ لیاؤن دی لوڑ اے۔ اس کم لئی سرمائیدار/کارپوریٹ جگت اتے سیاستداناں دی لوٹو سوچ اپر قابو پاؤن ضروری اے۔ اجیہا عوام دے جمہوری اتے شانتمئی جدوجہداں نال ہی ممکن ہو سکیگا۔<ref name=":0" /> === گھٹو گھٹ حمایت ملّ === ملک دے آزاد ہون توں بعد تقریباً دو دہاکیاں تک کھیتی باڑی جنساں دیاں قیمتاں منڈی ولوں طے کیتیاں جاندیاں رہیاں۔ اس لئی جس ویلے کھیتی باڑی جنساں دا بھرپور پیداوار ہندا تاں منڈی ولوں اوہناں دیاں قیمتاں انیاں ڈیگ دتیاں جاندیاں کہ کسان دی آمدن پہلاں توں گھٹن نال اوہ ہور غریب ہو جاندا۔ پھر 1965 وچ ‘کھیتی باڑی قیمتاں کمیشن’ بنایا گیا۔ ایہہ کمیشن اپنی قائمی توں لے کے ہن تک کھیتی باڑی کھیتر دیاں کجھ مکھ جنساں دیاں گھٹو-گھٹو حمایت قیمتاں دیاں سفارشاں مرکز سرکار نوں کردا اے اتے مرکز سرکار عامَ طور تے ایہناں سفارشاں دے بنیاد اتے قیمتاں طے کردی آئی اے۔ ایہناں قیمتاں دیاں سفارشاں طے کرن وچ صوبہ سرکاراں دی صرف رائے ہی منگی جاندی اے۔ شروع دے کجھ سالاں دوران ملک وچ اناج پدمعنےآں دی بھاری تھڑھ اتے قابو پاؤن لئی مرکز سرکار نے گھٹو-گھٹو حمایت قیمتاں نوں کساناں لئی لااے وند رکھیا پر پچھلے کافی ویلے توں کساناں لئی ایہہ قیمتاں گھاٹے والیاں ہن۔ انج، ایہہ قیمتاں بھاویں کسان پکھی نہیں ہن، پھر وی قیمتاں طے کرن دا عمل، منڈی ولوں کساناں دی کیتی جاندی شریام لٹّ نوں کجھ گھٹ کرن وچ سہائی ہندا آیا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A9%87%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A8%A7%E0%A9%87-%E0%A8%B8/|title=کھیتی باڑی پالیسی: کویں ودھے صوبیاں دے کردار|last=سنگھ|first=علم|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> مرکز سرکار ہن تک کنک تے دھان دی ہی مکھ طور اُتے سرکاری گھٹو-گھٹو حمایت ملّ اُتے خرید کردی آ رہی اے۔ ایہناں دوہاں فصلاں دی سرکاری خرید صرف ستّ راجاں تک ہی محدود اے۔ دیس دے باقی راجاں وچ سرکاری خرید دا پربندھ نہ ہون کارن کساناں نوں سرکار ولوں ایلانی گھٹّ-گھٹ حمایت قیمت حاصل نہیں ہندی۔ دھان دی فصل توں علاوہ ساؤنی دیاں باقی فصلاں دے گھٹو-گھٹو حمایت ملّ دا سرکار ولوں اعلان تاں کیتا جاندا اے، پر خرید دی انتظام نہ ہون کر کے کساناں نوں حمایت ملّ توں کتے گھٹ قیمت اُتے نجی وپاریاں نوں اپنا مال ویچنا پیندا اے۔ سرکاری خرید دے جہڑے انکڑے حاصل ہوئے ہن، اوہناں توں ایہہ گل ساہمنے آئی اے کہ دھان پیدا کرن والے کل چھبی کروڑ تیہہ لکھ کساناں وچوں ستّ فیصدی نوں ہی سرکاری طور اُتے اعلانیاں لااے وند قیمتاں حاصل ہندیاں ہن، باقی دے تقریباً اسی فیصدی کسان ایہناں قیمتاں توں وانجھے رہِ جاندے ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://nawanzamana.in/20705/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80%20%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F%20%E0%A8%A6%E0%A9%87%20%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%20%E0%A8%B2%E0%A8%88%20%E0%A8%A0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%20%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80%20%E0%A8%A6%E0%A9%80%20%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A9%9C.html|title=کسانی سنکٹ دے حل لئی ٹھوس پالیسی دی لوڑ|last=|first=|date=|work=نواں زمانہ|access-date=2018-08-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref>عامَ طور تے ایہہ قیمتاں راج کر رہی پارٹی اپنیاں ووٹاں دا دھیان رکھ کے ایلاندیاں ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%AB%E0%A8%B8%E0%A8%B2-%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%B2%E0%A8%BE/|title=نویں فصل خرید پالیسی دا اعلان - Tribune Punjabi|date=2018-09-12|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-13|language=en-US}}</ref> گھٹو گھٹ حمایت ملّ دی سفارش کھیتی باڑی لاگتاں تے قیمتاں بارے کمیشن سیئیسیپی کردا اے۔ پیداواری لاگتاں طے کرن دے کمیشن دے تن وکھو وکھرے فارمولے ہن: اے2 (اصل وچ ہوئے خرچے)؛ اے2+ایپھئیلّ (اصل وچ ہوئے خرچے + پروار دی کرت دی قیمت) اتے سی2 (مکمل لاگت + زمین دا ٹھیکہ + پونجی دا ویاج)۔ سوامیناتھن کمیشن دی رپورٹ وچ پیداوار دی مکمل لاگت مطلب سی2 توں 50 فیصد زیادہ حمایت ملّ دین دی سفارش کیتی گئی سی۔ کسان وی ایہی منگ راے ہن، پر سرکار اے2+ایپھئیلّ لاگت (جو سی2 توں کتے گھٹ بیٹھدی اے) دے حساب نال ایمئیسپی طے کردی اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%8B%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%9F-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%A5%E0%A8%A8-%E0%A8%AE%E0%A9%81/|title=فصلاں دے گھٹوگھٹ حمایت ملّ دی حقیقت - Tribune Punjabi|last=اقبال سنگھ|first=|date=2018-10-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref> == کھدکشیاں دے ورتارے دا مطالعہ == کھیتی اتے کسانی سنکٹ متعلق کیتے گئے کھوج مطالعہ ایہہ حقیقت ساہمنے لیاؤندے ہن کہ پنجاب دے تقریباً سارے نمن کسان، کھیت مزدور اتے پینڈو چھوٹے کاریگر قرضے اتے غریبی وچ جمدے ہن، قرضے اتے غریبی وچ اوکھی دن-کٹی کردے ہن اتے آؤن والیاں پیڑھیاں لئی قرضے دی تکنیک ہوئی پنڈ اتے گھور غریبی چھڈّ کے تنگیاں-ترشیاں والی موت مر جاندے ہن۔<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2016/12/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b5%e0%a9%87%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%a5%e0%a8%bf%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%a3%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a9%99%e0%a9%81/]کویں سارتھک بنے کسان خدکشیاں بارے مطالعہ: ڈاکٹر۔ علم سنگھ</ref> سمچے ترقی دے ماڈل دی اصلیت جان کے اس دا وکلپ سوچے بناں اکلی کھیتی نوں عام دا طریقہ اپنے-اپنے وچ کامیاب ہونا ممکن نہیں اے۔ پچھلے دنیں پنجاب دا دورہ کرکے گئے صحافی پی۔سائینناتھ دا کہنا اے کہ ایہہ کھیتی اتے کسانی دا سنکٹ نہیں بلکہ رہتل دا سنکٹ اے۔ سماج وچوں دیالوپن، ہمدردی، سبھ نوں نال لے کے چلن والی سماجی سوجھ اتے بھاونا ختم ہو کے صرف منافعے دی ہوس اتے نجیواد بھارو ہو چکا اے۔<ref>{{Cite news|title=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%9B%E0%A8%AE/|last=پرشاسنک سدھاراں دی لچھمن ریکھا توں اگے نہیں ودھ سکی کسان پالیسی|first=ہمیر سنگھ|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == کساناں دے جدوجہد == لمبے ویلے توں کساناں دے دھکھدے غصے دا لاواں [[مدھ پردیش]]، [[مہاراشٹر]] اتے ہور راجاں وچ فٹ ہی پیا۔ ایہہ لاواں بھارتی حکمراناں دیاں چراں دیاں [[کسان]] دوکھی پالیسیاں دا سٹہ اے۔ برطانوی حکومت ویلے کسان قرضے وچ جمدا، قرضے وچ پلدا اتے قرضہ سر چھڈّ کے مر جاندا سی۔ 1947 توں بعد وی اوہی پالیسیاں جاری رہیاں۔ مودی نے 2022 تک کساناں دے ‘اچھے دناں لئی’ اوہناں دی آمدن دگنی کرن اتے سوامیناتھن رپورٹ نوں لاگوُ کرن دے وعدے کیتے سن۔ پر اس دے تن سالاں وچ نہ قرضے دی پنڈ ہولی ہوئی، نہ خدکشیاں رکیاں، نہ فصلاں دا واجب ملّ ملیا، نہ بھارت وچ فصلاں دے صحیح منڈیکرن دا پربندھ ہویا اتے نہ ہی سوامیناتھن رپورٹ لاگوُ ہوئی۔ بھاجپا راج دے تن سالاں دوران کسان خدکشیاں وچ 42 فیصدی دا وادھا ہویا اتے قرضہ ہور ودھ گیا۔ مدھ پردیش دے نوجوان کساناں نے بھاجپا سرکار دی مغروری دیکھ کے اس نال کرڑے ہتھ کرن دی تیاری کرکے اک جون نوں اوہناں سر قرضہ پوری طرحاں معاف کرن، سوامیناتھن کمیٹی دیاں سفارشاں مطابق فصلاں دے لاگت ملّ دا 50 فیصدی منافع دین، کھیتی لئی بناں ویاج قرضہ اتے کساناں نوں پینشن سکیم دین، کنک اتے جھونے دی سرکاری خرید کرن، کارپوریٹ گھرانیاں نوں کوڈیاں دے بھاء زمیناں ویچنا بند کراؤن اتے دودھ دا ریٹ ودھاؤن دیاں منگاں لے کے تحریک شروع کر دتا۔ 4 جون نوں کساناں اتے پولیس وچکار ٹکرا ہون نال چھ پولیس والے زخمی ہو گئے۔ بھارتی مزدور سنگھ نے شوراج سنگھ چوہان نوں مل کے تحریک ادھ وچالؤں واپس لے لیا۔ پر دوجیاں کسان یونیناں نے تحریک جاری رکھ کے جدوجہد نوں ہور تیز کر دتا اتے کساناں نے ٹریکٹراں آدی نال 20 کلومیٹر لمبا ریلی مارچ کیتا۔ دوجے دن ہائیوے جام کرکے روس ریلی کردے ہوئے کساناں نوں پولیس نے پہلاں پانی توپاں نال کھدیڑن دی کوشش کیتی اتے پھر اوہناں اپر گولیاں ورھا دتیاں۔ اس نال چھ نوجوان کسان مارے گئے اتے دو زخمی ہو گئے۔ اس توں کسان تحریک ہور تیز ہو گیا۔ چوہان سرکار نے تحریک نوں ٹھنڈھا کرن لئی مارے گئے کساناں دے وارساں نوں اک اک کروڑ روپئے دین دا اعلان کیتا۔ گولی کانڈ بعد راجویاپی بند دے سدے نے تحریک نوں ہور مکمل بنا دتا۔ مندسور، اندور، سیہور، دیواس، نیمچ، کھڑگون، دھار، اتے اجین تک تحریک پھیلن کارن سرکار بھیئبھیت ہو گئی۔ ادھر مہاراشٹر وچ وی کسان باغی ہو گئے۔ یوپی سرکار ولوں 36,359 کروڑ روپئے معاف کرنے مہاراشٹر دے کساناں وچ وی اک وڈا مدعا بن گیا۔ اتھے وی کساناں دی بری حالت اے ۔ راج وچ 2014 وچ 2,568 اتے 2015 وچ 3030 کساناں نے خدکشیاں کیتیاں۔ مراٹھواڑا وچ دو سال سوکا پین، گنے دی فصل خراب ہون اتے قیمتاں وچ گراوٹ آؤن کرکے کساناں سر قرضے دا بوجھ چڑھ گیا۔ اتھے کساناں نے دو جون توں ہڑتال کرکے دودھ، پھل، شبزیاں اتے ہور کھیتی وستاں شہراں وچ جانو روکن لئی گلیاں، تھوک منڈیاں اتے ہائیوے بند کر دتے۔ کساناں دے تحریک دے ودھدے دباء کارن وزیر اعلیٰ دیویندر پھڑنویس نوں چھوٹے اتے سیمانت کساناں دا قرضہ معاف کرن دا اعلان کرنا پیا۔ اس تحریک نے کئی نوینیاں پرتاں پائیاں ہن۔ روائتی کسان جتھیبندیاں دے سڑکاں اتے ریلاں جام کرن آدی دی تھاں تے ایہناں نوجوان کساناں ولوں ہڑتال دا سدا دینا، سوشل میڈیا دی ورتوں راہیں کسانی نوں لامبند کرنا، بھگوینکرن دے ماحول دے باو جود دھرم، جات-پات، تنگ قوم واد اتے بھاجپا ولوں بھڑکائے جان والے بھارتی شاونواد توں نرلیپ رہنا، اس تحریک دیاں خاص گلاں ہن۔ دیش بھر وچ کساناں دیاں بہہتیاں منگاں جویں کھیتی جنساں دے ودھ ملّ لین، سوامیناتھن کمیشن دیاں سفارشاں لاگوُ کراؤن، پینشن دین، میڈیکل اتے ہور سہولتاں بارے سانجھیاں ہون کرکے اس تحریک نے کساناں دی دیش ویاپی حمایت جتی۔ بھارتی کسان مہانسنگھ دیاں 62, پنجاب دیاں اٹھ، تامل ناڈو، راجستھان، گجرات، ہریانہ آدی راجاں دیاں کسان جتھیبندیاں ولوں اس تحریک دی پرزور حمایت نے اس تحریک نوں دیش ویاپی بنا دتا۔ نوجوان کسان آگوآں دا اس تحریک وچ موہری رول ہونا اس تحریک دی اک ہور نویں پرت اے۔ ایہہ تحریک سرکاراں لئی اک چتاونی وی اے کہ جیکر اوہناں نے کسان ورتکنیک پالیسیاں جاری رکھیاں تاں آؤن والا سماں اس موجودہ انتظام لئی اک گمبھیر چیلنج سدھ ہوئےگا۔<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%e0%a8%a6%e0%a9%87%e0%a8%b6-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%9a-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%85%e0%a9%b0%e0%a8%a6%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a8%a8-%e0%a8%a6%e0%a9%80%e0%a8%86/دیش وچ کسان تحریک دیاں نویاں پرتاں]</ref> == سرکاراں ولوں خدکشیاں روکن لئی چکے قدم == کئی وار سرکار چون وعدے پورے کرن لئی کساناں دی قرضہ معافی ورگے قدم وی چکدی اے۔<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%a6%e0%a9%8b-%e0%a8%b2%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%a4%e0%a9%b1%e0%a8%95-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%ab%e0%a8%bc/کساناں دے دو لکھ تک دے فصلی قرضے معاف]</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کسانی مسئلے]] [[گٹھ:واہی بیجی]] [[گٹھ:وائی بیجی]] jf2eazh2fuh3puj9blzm6cocj213nar 0 67281 711573 710349 2026-09-23T08:07:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711573 wikitext text/x-wiki مغربی دیساں وچ ایران نوں عام طور تے [[فارس]] دے ناں نال جانیا جاندا اے، اس دے اتہاس نوں اک وڈے کھیتر دے اتہاس نال جوڑیا جاندا اے، جس نوں گریٹر ایران دے ناں نال وی جانیا جاندا اے، جس اندر پچھم وچ [[اناتولیا]]، باسفورس اتے [[مصر]]، مشرق وچ [[پرانا بھارت|پرانے ہندستان]] دی سرحد اتے [[سر دریا]] اتے اتر وچ [[کوہ قاف]] اتے [[گیاہستان|یوریشیئن سٹیپی]] اتے دکھن وچ [[فارس دی کھاڑی]] اتے [[اومان دی کھاڑی]] تک دے علاقے شامل سن۔ {{ایران دی تریخ}} ایران دنیا دیاں سبھ توں پرانیاں سبھ توں وڈیاں رہتلاں وچوں اک دا گھر اے، جسدیاں تریخی اتے شہری آبادیاں 7000 [[ق م]] پچھے تک دے نشان ملدے ہن۔ <ref name="xinhuaciv">[http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm Xinhua، "New evidence: modern civilization began in Iran"، 10 Aug 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123142419/http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm |date=23 November 2016 }}، retrieved 1 اکتوبر 2007</ref>ایران دے پٹھار دی دکھن-مغربی اتے مغربی حصے نے روائتی پرانے [[مشرق قریب|نیڑ مشرق]] [[ایلام]] وچ وی شامل سی، مڈھلے [[کانسی ویلہ |کانسی یگ]] توں، اتے بعد وچ ہور کئی لوکاں جویں کہ کاسیائی، منیان، اتے گٹیاں دے نال رہا۔ جورج ولہیلم فریڈرک ہیگل فارسیاں نوں "پہلے تریخی لوک" کہندا اے۔<ref name="IRHEGEL">{{cite encyclopedia|last=Azadpour|first=M|title=HEGEL، GEORG WILHELM FRIEDRICH|encyclopedia=Encyclopdia Iranica|accessdate=2015-04-11|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich}}</ref>625 عیسوی سابق وچ [[ماد|ماد لوکاں]] نے ایران نوں سامراج دے طور تے اک اکائی وچ اکجٹّ کیتا۔<ref name="Encyclopdia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media">http://www.britannica.com/ebc/article-9371723 Encyclopdia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media</ref>ایکیمینڈ سامراج (550-330 ایپو)، جو کہ سائیرس مہان ولوں قائم کیتا گیا سی، پہلا فارسی سامراج سی اتے اسنے بالکن توں اتری [[افریقہ]] اتے [[وچکار ایشیا]] تک تن براعظماں تے پرسی (پرسپولس) وچ اپنے سنگھاسن توں حکمرانی کیتی۔ ایہہ اج دیکھیاں وی سبھ توں وڈا سامراج سی اتے پہلا عالمی سامراج۔<ref name="book">{{Cite book|url=https://books.google.com/؟id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last=David Sacks، Oswyn Murray، Lisa R. Brody|last2=Oswyn Murray|last3=Lisa R. Brody|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|pages=256 (at the right portion of the page)}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:گٹھ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) [[گٹھ:CS1 maint: Multiple names: authors list]] [[گٹھ:ایران دا اتہاس]] [[گٹھ:ایران دی تریخ]]</ref>پہلا فارسی سامراج، اتہاس دی سبھ توں وڈی رہتل سی، جو کہ دنیا دی آبادی دا لگبھگ 40٪ نوں جوڑدی سی۔ 480ء دے آلے دوآلے ایہہ دنیا دے کل 112.4 ملیان لوکاں وچ قریب 49.4 ملیان لوک بندے ہن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-empire-by-percentage-of-world-population/|title=Largest empire by percentage of world population|website=Guinness World Records|access-date=2016-06-10}}</ref> ایہناں دی سفلتا توں بعد [[سلوقی سلطنت|سلوقی]]، [[پارتھیا]] اتے [[ساسانی سلطنت|ساسانی سامراج]] نے کامیابی ایران تے لگپگ 1،000 سال لئی حکمرانی کیتی اتے دنیا دے اک پرمکھ طاقت دے طور تے ایران نوں اک وار پھر بنایا۔ پرسیا دے کٹڑ مخالف [[رومی سلطنت|رومن سامراج]] اتے اس دا جانشین، [[بازنطینی سلطنت|بازنتینی سامراج]] سی۔ [[لوہا ویلہ]] وچ ایرانی لوکاں دے آؤن نال فارسی سامراج صحیح ڈھنگ نال شروع ہندا اے۔ ایرانی لوکاں نے کلاسیکل پراتنتا دے ماد، [[ہخامنشی سلطنت|حخامنشی]](ہخامنی)، [[پارتھی سلطنت|پارتھی]] اتے [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] سامراجاں نوں جم دتا۔ اک وار اک وڈا سامراج بن گیا، ایران تے حملے وی ہوئے، یونانی، [[ایران دی اسلامی فتح|عربی (اسلامی)]]، ترک اتے منگول حملے۔ ایران نے صدیاں دوران اپنی قومی پچھان نوں مڑ مڑ جتلایا اے اتے اک وکھ سیاسی اتے تہذیبی ہستی وجوں ترقی یافتہ ہویا اے۔ [[ایران دی اسلامی فتح|مسلماناں دی فارس اتے فتح]] (633-654) نے [[ساسانی سلطنت|ساسانی سامراج]] نوں ختم کر دتا اتے ایہہ ایران دے اتہاس وچ اک موڑ اے۔ ایران دا اسلامیکرن اٹھویں توں دسویں صدی دوران ہویا، جس نال ایران وچ نال-نال اس دیاں کئی ماتحت رجواڑاشاہیاں وچ وی [[زرتشتیت]] دا پتن ہو گیا۔ حالانکہ، پچھلیاں فارسی رہتلاں دیاں کامیابیاں اجائیں نہیں گئیاں سن، ایہناں نوں نویں اسلامی سیاست اتے رہتل نے آتمسات کر لیا سی۔٭ شروعاتی سبھیاچاراں اتے سامراجاں دے لمبے اتہاس دے نال، ایران، مدھ یگ دے اخیر اتے جدید ویلے دی شروعات دوران، خاص کرکے سخت کٹھنائیاں وچ دی لنگھنا پیا۔ خانہ بدوش قبیلیاں دے بہت حملے ہوئے، جنہاں دے سردار اس دیس وچ حاکم بن کے بہہ جاندے، اس تے منفی اثر پاؤندے۔<ref>{{Cite book|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|last=Baten، Jrg|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-50718-0|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/214 214]}}</ref> [[صفوی سلطنت|صفوی شاہی خاندان]] نے 1501 وچ اک آزاد راج دے طور تے ایران نوں اکمٹھّ کیتا جس نے [[شیعہ]] اسلام نوں سامراج دا سرکاری دھرم بنا دتا سی،<ref name="savoryeiref">R.M. Savory، ''Safavids''، [[:en:Encyclopedia of Islam|Encyclopedia of Islam]]، 2nd edition</ref>جس نے اسلام دے اتہاس وچ سبھ توں اہم میل پتھر گڈے۔<ref name="islamic1600">[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html "The Islamic World to 1600"، The Applied History Research Group، The University of Calgary، 1998] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html|date=2008-06-12}}، retrieved 1 اکتوبر 2007</ref>اک پرمکھ طاقت دے طور تے دوبارہ کم کردے ہوئے، اس ویلے صدیاں توں اسدے مخالف گوانڈھی [[عثمانی سلطنت|عثمانی سامراج]] دے وچکار، ایران اک راجشاہی سی جستے 1501 توں لے کے 1979 دی ایرانی انقلاب تک جدوں 1 اپریل 1979 نوں ایران سرکاری طور تے اک اسلامی لوکراج بنیا، کسے نہ کسے بادشاہ دی حکومت رہی۔<ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-202892 Iran Islamic Republic]، Encyclopdia Britannica retrieved 23 جنوری 2008</ref><ref name="Britannica">[http://www.britannica.com/eb/article-32981 Encyclopdia Britannica] 23 جنوری 2008 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215140348/http://www.britannica.com/eb/article-32981|date=دسمبر 15، 2007}}</ref> ===مادی تے [[ہخامنشی سلطنت]] (650–330 [[ق م]])=== [[File:Map achaemenid empire en.png|thumb|250px|The Achaemenid Empire at its greatest extent.]] <gallery mode=packed> Cyrus tomb.jpg|The tomb of [[Cyrus the Great]] Gate of All Nations, Persepolis.jpg|Ruins of the [[Gate of All Nations]], Persepolis. Apadana palace persepolis.JPG|Ruins of the [[Apadana]], Persepolis. Medes and Persians at eastern stairs of the Apadana, Persepolis.JPG|Depiction of united [[Medes]] and [[Persian people|Persians]] at the [[Apadana]], Persepolis. Persepolis - Tachara 01.jpg|Ruins of the [[Tachara]], Persepolis. </gallery> [[File:Persépolis, Irán, 2016-09-24, DD 64-68 PAN.jpg|thumb|800px|center|<center>A panoramic view of [[Persepolis]].</center>]] ===یونانی فتح تے [[سلوقی سلطنت]] (312 ق م–248 [[ق م]])=== {{Main|سلوقی سلطنت}} [[File:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumb|250px|The [[Seleucid Empire]] in 200 BC, before Antiochus was defeated by the Romans]] ===[[پارتھی سلطنت]] (248 [[ق م]]–224 AD)=== {{Main|پارتھی سلطنت}} [[File:Arm less man edit 3.jpg|thumb|upright|left|Bronze Statue of a [[Parthian Empire|Parthian]] prince, [[National Museum of Iran]]]] ===[[ساسانی سلطنت]] (224–651 )=== {{Main|ساسانی سلطنت}} [[File:Naqsh i Rustam. Shapour.jpg|thumb|250px|Rock-face relief at [[Naqsh-e Rustam]] of Iranian emperor [[Shapur I]] (on horseback) capturing [[Roman Empire|Roman]] emperor [[Valerian (emperor)|Valerian]] (kneeing) and [[Philip the Arab]] (standing).]] [[File:ChosroesHuntingScene.JPG|thumb|250px|Hunting scene on a [[gilded silver]] bowl showing king [[Khosrau I]].]] ==پرانی تریخ== ایران دی جغرافیایی حیثیت ایہ اے کہ اوہ مرکزی ایشیا تے مشرقی ایشیا نوں مشرق توں قریب تے یورپ توں متصل کردا اے ۔ سر زمین ایران قدیم زمانہ ای توں لوگاں دی مہاجرت تے سکونت دا مرکز ہونے کےعلاوہ وڈے وڈے جنگلاں پرمشتمل تے مختلف ادوار دا ش دا ر رہی اے۔ سرزمین ایران اُتے انسان دے موجود ہونے دی تریخ زیادہ واضح نئی‏‏ں اے لیکن پھربھی بعض محققین نے افریقا، مرکزی ایشیا، قفقاز تے شبہ قارہ ہندوستان توں بوہت سارے لوگاں دے ہجرت کرکے سرزمین ایرن اُتے آنے دے بارے وچ بیان کیاہے۔ ظاہرا سب توں پرانی جگہ جتھے اُتے اک بوہت پرانا تاریخی پتھر وی نصب کیتا گیا اے جوایران وچ پایا جاندا اے اوہ خراسان وچ بستر رودخانہ کشف دے نزدیک واقع اے جس توں بوہت پرانے پتھر دے اوزاراں دے بارے وچ کچھ معلومات ملتی نیں اس جگہ دے بارے وچ اندازہ لایا جاتاہے کہ ایہ جگہ تقریبا ۸۰۰ سال پرانی اے۔ بوہت سارے پتھراں دے اوزار زمانہ پہلے ازتمدن توں متعلق نیں جو شیراز دے شمال مشرق وچ کشف ہوئے نیں۔ انہاں تمام ادوار نوں طے کرنے دے بعد جس وقت یورپ وی زمانہ پہلے از تمدن وچ زندگی بسر کرہا سی ، ایران میڈل ایسٹ دے دوسرے مل دا ں وانگجدید متمدن دور وچ داخل ہوچکیا سی ، انسان دی زندگی تے پہلے تمدن توں مربوط بوہت سارے آثار تے شواہد ، ایران وچ پائے جاندے نیں انہاں وچوں اک کوشش غار کمربند (بہ شہر دے نزدیک) تے غار ہوتو (تریجان دے نزدیک بہشہر دے مغرب وچ) انجام پائی اے انہاں تمدناں دی قدمت تقریبا ۹۰۰ سال ق م تک پہنچتی اے تے دوسرے آثار جو آسیاب دے ٹیلے (کرمانشاہ دے مشرق وچ) گنج دور (کنگ تے دے مغرب جنوبی وچ) سرآب دا ٹیلہ(کرمانشاہ دے مشرقی شمال وچ) زاغہ دا ٹیلہ (جوبوئاں زہرا دے علاقہ وچ واقع اے ) ٹل باکون (تخت جمشید دے مغرب جنوبی وچ) یانیق دا ٹیلہ( تبریز دے مغربی جنوب وچ) چغامیش دا ٹیلہ (دزفول دے مشرقی جنوب وچ) گودین دا ٹیلہ(کنگ تے دے مغرب وچ) گیان دا ٹیلہ (نہاوند دے نزدیک) چشمہ دا ٹیلہ (شہر ری دے نزدیک) ابلیس دا ٹل (کرمان بردسیر وچ) تے یحیی دا ٹیلہ (بافت کرمان دے جنوب وچ) ملتاہے انہاں سب چیزاں توں معلوم ہوتاہے کہ ۴سے ۹ ہزاراسال ق م پہلے انسان اس سرزمین اُتے زندگی بسر کر دے سن ۔ بمپور (نہرہلیل دے درہ دے نزدیک) جلاہواشہر (زابل دے جنوب وچ)ٹیلہ شوش تے ست ٹیلہ(مشرقی شوش دے جنوب وچ) ٹیلہ حسنلو(نقدہ دے قریب) ٹیلہ مارلیک جاں چراغ علی دا ٹیلہ (گیلان دی نہر دے کول) ٹیلہ تورنگ (مشرقی گرگان دے شمال وچ) ٹیلہ زیویہ) مشرق شقزماں) ٹیلہ حصار (دامغان دے قریب) ٹیلہ موسیان (دھلران دی سرزمین اُتے)شہداد جاں خبیث دا ٹیلہ تے قبرستان (کرمان دے مشرق وچ) تے ٹیلہ گنج(کلاردشت مازندارن وچ) ایہ سب آثار ،بیابان ایران دے بوہت پرانے تمدن ہونے اُتے دلالت کر دے نیں تے معلوم ہوتاہے کہ ایہ سب آثار اک ہزار سال پہلے از میلادی توں ایتھے پرموجود نیں۔ پہلے تمدناں وچوں ایران دی تریخ وچ جوبہت ای مشہور تمدن کہاجاتاہے اوہ سیلک دا تمدن اے۔اس تمدن دے آثار سیلک دے ٹیلاں (مغربی دا شان دے جنوب (وچ پائے جاندے نیں تے یہ اس بات دی ع دا سی کر دے نیں کہ ایران دے بیابان سب توں پہلے والے انساناں دے زندگی بسرکرنے دی سب توں پرانی جگہ اے ۔ قدیمی ترین سیلک دے ٹیلاں دی قدمت تقریبا پنجوی‏‏ں ہزارہ دے شروع تے چھیواں ہزارہ دے اواخر پہلے از میلادی تک پہنچتی اے۔ اس زمانے دے جو مٹی دے برتن اسی‏‏ں تک پہنچے نیں اوہ سب توں پہلے تمدن دی خبردیندے نیں اس سرزمین اُتے مٹی دے برتناں دا استعمال زیادہ معلوم دیتاہے انہاں وچوں بعض دی قدمت تو تقریبا ۴۰۰۰ سال پہلے از میلادی تک پہنچتی اے تے اسی وجہ توں بیابان ایران نوں سب توں پہلے مٹی دے برتناں داگہوراہ کہاگیاہے۔ بیابان ایران دے جنوبی تے مغربی علاقہ دا جو ارتباط بین النہرین توں اے اس توں معلوم ہوتاہے کہ ایہ علاقہ دوسرے علاقاں توں پہلے تاریخی دور وچ داخل ہوگیا سی اس لئی کہ پہلے از میلادی دے تیسرے ہزارہ دے شروع وچ خوزستان دے بیابان وچ جو خطی تصویراں اختراع کیتی گئی نیں انہاں نوں”ایلامی آغازین“ کہاجاندا اے ۔ اس خط دے نمونے سیلک وچ، ٹیلہ کنگ تے دے گہرائی ،ٹیلہ ملیان فارس ایتھے تک کہ زابل دے جلے ہوئے شہر وچ وی ملتے نیں جو اس بات دی ع دا سی کر دے نیں کہ اس زمانے وچ مغربی ایران دے بیابان دوسری جگہاں دے بیابان توں ثقافتی اتصال رکھدے سن۔ مغربی ایران دے بہترین ساکنین وچوں (جنوب توں لیکر شمال تک) ایہ لوک سن : ایلامیان، دا سی ھا،لولوبی ھا،گوندی ھا،انہاں قوماں دی آپس وچ رشتہ داریاں سن تے زبان وقبیلہ دے لحاظ توں اک دوسرے توں قریب وی سن، ایلامیاں دی اصلی سرزمین،شوش دریائے دا رون نامی درے تے خوزستان دا قلعہ سی جو پہاڑی تے شمال دے بلند وبالا بیابیان تے شوش دے نچلے حصہ توں مشرقی شمال تک جاندا اے۔ لیکن ایلامیاں دی بادشاہت نے بوہت ساری وسیع زمین نوں اپنے حصہ وچ لے رکھیا سی تے جنوب تالیان(بوشہر موجودہ) تے مشرق وچ انشان جاں انزان (ٹیلہ ملیان، مرودشت فارس دے قریب) نوں شامل ہُندی سی قدیمی ادوار وچ بین النہرین دا اقتصاد بیابان ایران دے طبیعی منابع تے زاگرس دے پہاڑاں توں وابستہ سی سومریاں تے آکدیاں دی خوزستان تے زاگرس دے پہاڑی علاقاں اُتے حملہ دا سبب ایہی چیزتھی،اس سب لوٹ مار دی وجہ توں تیسرے ہزارہ ق م دے درمیان شاہک نشین خرد نے زاگرس او رخوزستان دے درمیان پہاڑی علاقاں وچ اک سیاسی او رفوجی متحد حکومت ایلام دا اعلان کردیا تے تقریبا ۶۴۶ق م تک آشوریاں دے ہا سی ں سقوط توں پہلے ایتھے اُتے متعددجگہاں اُتے بادشاہی سی،پوزور(کوتیک) این شوشینک، شیلھک، اونتش۔ گل، شوتروک۔ نھونتہ۔ کوتیر۔ کوتیر۔ نھونتہ و شیلھک۔ این شوشینک ایلامی سلسلہ دے حاکماں وچوں نامدار ترین حاکم سی شوش تے انشان دے علاوہ دوسرے شہر اون(احتمالا شوشتر موجودہ)،سیمش (خرم آباد موجودہ)،مدکتو (احتمالا شمال شوش وچ) تے ھیدلو (مشرق دے پہاڑاں وچ فارس دے راستہ ول) انہاں دا حکومت ایلام دے وڈے شہراں وچ شمار ہوتا سی ۔ اقوام دا سی، لولوبی و گوتی زاگرس مرکزی وچ زندگی بسرکردے سن انہاں وچوں دا سی تیسرے ہزارہ پہلے از میلادی دے اواخرماں سرزمین لرستان پرزندگی بسر کر دے سن لیکن انہاں دی اصل جگہ بالکل صحیح معلوم ومعین نئی‏‏ں اے۔ ۱۶ جاں ۱۷ قرن ق م توں لیکر تقریبا ۱۱۵۵ ق م بابل انہاں لوگاں دے زیر تحت سی ایہ بین النہرین اُتے غیر ایرانیاں دی سب توں طولانی مدت دی دا میابی اے۔ لرستان دا مس جو مغرب ایران دے ہنر دے بہترین نمونے سن دوسرے ہزارہ دے اواخر تے پہلے ہزارہ دے شروع وچ پایا جاندا سی بوہت سارے محققین نے اس نوں اقوام دا سی توں منسوب کیاہے لولوبیاں نے ظاہرا زاگرس دے پہاڑی علاقہ تے دوسرے وسیع علاقاں اُتے اپناتصرف کررکھا سی تے انہاں نے اپنامرکز شہر زور نوں بنارکھا سی ۔ مہم ترین یاد گار جووہ چھڈ کرگئے اوہ لولوبی بادشاہ انوبینی دا ایک برجستہ نقش اے جو پل زہاب دے قریب اے تے اس دے اُتے اک کتیبہ وی اکدی زبان وچ موجود اے ۔ گوتی قوم جو شاید شہر زور دے شمال وچ زندگی بسر کردتی سی تیسرے ہزارہ دے اواخرماں انہاں نے بابل نوں اپنے قابوماں لے لیا تے اس دے کچھ بعد ایلام اُتے وی اپنا تسلط جمالیا۔ لیکن ایران دی تریخ ”آریاں دی سرزمین “ہونے دی حیثیت توں قوم آریا (ہندوستانی تے ایرانی)دے ایتھے پرہجرت کرنے توں بیابان ایران وچ داخل ہوکراپنا آغاز کردتی اے آریائی ہندوستان تے اروپا دی قوماں وچوں اک قوم سی جو اک دوسرے توں جداہونے دے بعد دوسر ے ہزارہ وچ مرکزی ایشیا وچ زندگی بسر کر دے سن زرتشتیاں دی کتاباں وچ ایرانیاں دی پرانی سرزمین دا نام ”ایران ویج“ بیان کیتا گیا اے تے ندیداد وچ بیان کیتا گیا اے کہ ایران ویج سب توں پہلی سرزمین اے جو اھورہ مزدا دے ہا سی ں پیداہوئی اے بعض محققین دی نظر وچ جس وقت بیابان ایران وچ لوہے دا زمانہ اپنے عروج اُتے سی آریائی مہاجرتقریبا ۸۰۰ توں لیکر ۱۰۰۰ ق م وچ اس سرزمین دے مغربی علاقہ وچ داخل ہوئے سن آریائیاں دے ایران وچ داخل ہونے دے راستے دے بارے وچ بوہت سارے لوگاں دا کہناہے کہ ایہ مہاجر مرکزی ایشیاسے مغرب ول آئے ایتھے تک کہ زاگرس دے پہاڑاں تک پہنچ گئے لیکن دوسرے لوگاں دا نظریہ اے کہ آریائی مہاجرین دو مختلف راستاں دریائے خزر ول توں ایران وچ داخل ہوئے نیں تے طوائف مادی وپارسی قفقاز دے راستے توں سرزمین ایران وچ داخل ہوئے نیں کیانی حکمراناں دی روایات توں پتہ چلتاہے کہ آریائی زردشتیاں دے زمانے تک ایران وچ موجود سن۔ نواں صدی پہلے از مسیح توں آریائی قوم دا شکنجہ زاگرس دے پہاڑی علاقہ وچ بومیان پرزیادہ ہو گیا تے انہاں نے مغرب ول پڑھتے ہوئے رفتہ رفتہ اوتھے دے رہنے والاں کوشہراں تے آبادیاں توں باہر کڈ دیا تے آشوریان دے برابر وچ کھڑے ہو گئے اسی وجہ توں ماد وپارس دی اقوام دا ناں پہلی مرتبہ آشوریاں دی کتاباں وچ آگیا تے ان دی سرزمیناں دے ناں ”مدی“ ۶ (ہمدان دے قریب) و”پرسوئیہ“۷ (دریای ارومیہ دے مغرب تے جنوب مغربی علاقہ دسے گئے نیں شلمنصر آشوریاں دے تیسرے بادشاہ دے سالنامہ وچ ۸۴۴ ق م وچ پارسیان دا تے ۸۳۶ ق م وچ مادیاں دا نام لیاگیا اسی دے ہمعصر نویںصدی پہلے از مسیح دے اواخر تے آٹھواں صدی ق م دے اوائل وچ آشوریاں دی حکومت کمزور ہو گئی تے ان دی ایہ کمزوری تے ارتور (آرارات) دی حکومت دے مضبوط ہونے دا سبب بن گئی تے ارتو دی وسیع قدرت آشور دی پریشانی دا سبب سی تے آشوری بادشاہ ،اپنی سرحداں پر تے ارتو دے احتمالی حملاں دا جواب دینے دے لئی مجبور سن کہ اک بوہت وڈی فوج تیار رکھن ۔ تے ارتو دے اک بادشاہ نے اٹھوی‏‏ں صدی ق م دے شروع وچ آشور نوں دھمکی دی کہ اوہ دریای تے میہ دے مغربی ساحل اُتے اپنا قبضہ جمالے گا تے دوسری زمیناں وی جو قبیلہ مانای توں متعلق نیں تے دریاکے مشرقی ساحل دے برابر وچ نیں اپنی زمین وچ ودھیا لوے گا لیکن جنگجو تے مستقل طلب آریایی تے پارس قوماں دے حالات اُتے نظررکھنے دی وجہ توں جو اسی سرزمین پرمستقر سن بوہت مشکل سی تے اسی حس استقلال نے انہاں اقوام دی مددکی فرمانروای تیگلت پیلسر سوم (۷۴۴۔۷۲۷ق م)دے آغاز وچ آشوریاں نے مغرب پر تے ارتو دے وسیع نفوذ نوں مقابلہ وچ اک لشکرکشی دی تے زاگرس دی وسیعی سرزمین انہاں دے تصرف وچ آگئی۔آشوریان دے اس فوجی حملے نے انہاں نوں مادیاں دے مقابلے وچ لاکھڑا کیتا تے ۷۳۷ق م وچ ایہ لوک مادیاں دے قلمرو وچ داخل ہو گئے۔ آشوریاں دے کتیبہ اس بات دی ح دا یت کر دے نیں کہ ایہ لوک مادیاں توں خراج لیدے سن تے ان دی سرزمین وچ حتی دے پہاڑاں پربھی انہاں نے اپنا اثرورسوخ قائم کر لیا۔ بیکنی نامی پہاڑی دی اہمیت دا تعین(جسنوں پہلے دماوند دا ہی حصہ تصور کیاجاتا سی ) تے آج اسنوں قلہ الوند پرمنطبق کیتا جاتاہے،آشوریاں دے مادیاں دی حکومت وچ نفوذ تے قبضہ دی حدود نوں واضح کرسکتاہے ماد و پارس دے قبیلےآں نے مہاجرت دی وجہ توں یاپھر ایران وچ مستقرہونے دی وجہ توں آپس وچ رشتہ داری قائم کرلی تے ان دے اوتھے پرمستقل ہوجانے دی وجہ توں اک دوسرے توں رشتہ داری قائم کرنے وچ کوئی رو دا وٹ نئی‏‏ں سی اسی وجہ توں زبان شناسی دی جدید تحقیق بتاندی اے کہ واژہ ”ماد“ دا ریشہ ہند جاں یورپ توں نئی‏‏ں لیا گیا اے ہرودت دی تحقیق دے مطابق پرانے زمانے وچ تمام مادیاں نوں آریائی کہاجاتا سی ہرودت مادیاں دے ۶ وڈے قبیلےآں دا ذکر کرتاہے جن وچوں ”مغھا“ اک قبیلہ اے ۔ ایہی یونانی مورخ پارسیاں دے بارے وچ کہتاہے کہ ایہ ۱۰قبیلاں توں مل کربناہے تے پاسار گادیاں وچوں ھخامنشیان وی انہاں وچوں سن انہاں نوں پارسی قبیلہ دا سب توں چنگا قبیلہ مانتے نیں ۔ درحقیقت پارسی وی اسی زمانے وچ ماد قبیلےآں اُتے قدرت پانے دی وجہ توں تے تقریبا ۸۱۵ سال ق م توں اپنی پہلی سرز مین ایران توں جنوب ول چلے گئے تے شوش دے مشرقی شمال وچ پرسومش ۳ دے علاقہ وچ مستقر ہو گئے تقریبا ۷۰۰ سال ق م، ھخامنش قبیلہ پارسی دا سربراہ جو ظاہرا سناخریب پادشاہ آشوری دے نال جنگ وچ شکست دے بعد(۶۹۲) متحد ایلام و بابل سی۔ اسی طرح پارسی وی اس زمانے وچ مادیاں دے نال نال سن لیکن حالات نے کردگان ماد دی زیادہ مدد دی تے انہاں نے قبیلہ ماد کومتحد کرکے پارسیاں توں پہلے اپنی حکومت بنالی۔ ==قرون وسطی تریخ== ایران وچ طاہریاں ، صفاریاں ، سامانیاں ، سلجوقیاں تے خوارزم شاہیاں دے ادوار وچ مشہد نو‏‏ں بہت اہمیت حاصل ہوئی۔ خوارزم شاہیاں دے دور وچ چنگیز دے حملےآں دا آغاز ہويا۔ چنگیز خان تے ہلاکو خان دے حملےآں دے بعد خراسان دے شہراں وچ بری طرح ویرانی پھیل گئی۔ سنہ 737 ہجری قمری وچ ایران دے صوبۂ خراسان وچ منگول حکمراناں دے خلاف سربداران تحریک کامیاب ہوئی تے اسی نام تو‏ں ایران وچ پہلی بار اک شیعہ حکومت دی بنیاد رکھی گئی تے ایہ تقریبا پنجاہ سال تک قائم رہی۔ اس عرصے وچ مشہد تے سبزوار وچ کافی رونق آ گئی۔ آخرکار تیمور گورگانی نے سنہ 788 ہجری قمری وچ انہاں دی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ تیموریاں دے بعد صفوی سلطنت قائم ہوئی۔ ایران وچ اسلامی فتوحات دے بعد جو سب تو‏ں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء تو‏ں لےکر 1722ء تک قائم رہنے والی صفوی حکومت سی ۔ اس حکومت دا بانی شاہ اسماعیل صفوی اک بزرگ شیخ اسحاق صفی الدین (متوفی 1334ء) دی اولاد وچو‏ں سی ۔ چنانچہ اسی بزرگ دی نسبت تو‏ں ایہ خاندان صفوی کہلیایا۔ شاہ اسماعیل نے شیعیت نو‏‏ں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے عباس اعظم نے ایران دے وسطی شہر اصفہان نو‏‏ں دارالسلطنت بنایا۔ عباس نے اصفہان نو‏‏ں اِنّی ترقی دتی کہ لوگ اسنو‏ں" اصفہان نصف جہان " کہنے لگے۔ اس دور وچ مشہد وڈی تیزی پھیلنے تے ترقی کرنے لگیا۔ == حوالے == {{حوالے}} di90xl2n4tczz3emocjlrihy4l7xuht 0 67545 711477 710891 2026-09-22T23:25:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711477 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | partof=the [[Israeli–Lebanese conflict]] and the [[Iran–Israel proxy conflict]]<ref name=zisser/> | conflict=2006 Lebanon War | image=[[FIle:Tyre air strike.jpg|300px]] | image_size = 300px | caption=Bombed-out buildings in Lebanon, 2006 | date=12 July – 14 August 2006<br/><small>(Israeli blockade of Lebanon ended on 8 September 2006)</small> | place=[[Lebanon]], Northern [[Israel]] and the [[Golan Heights]]<ref>Uzi Rubin. [http://www.biu.ac.il/Besa/MSPS71.pdf ''The Rocket Campaign against Israel during the 2006 Lebanon War'']. p. 12. The Begin-Sadat Center for Strategic Studies Bar-Ilan University</ref> | result= Stalemate,<ref>Matthews, Matt M. We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War, DIANE Publishing, 2011.</ref> both sides claim victory<ref name="foxnews-victory">{{cite web | url=http://www.foxnews.com/story/2006/08/14/both-hezbollah-and-israeli-leaders-declare-victory.html | title=Both Hezbollah and Israeli Leaders Declare Victory | accessdate=13 October 2015}}</ref><ref name="jewishvirtuallibrary-victory">{{cite web | url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/50_hizwar.html | title=Israeli Gains in the Second Lebanon War | accessdate=13 October 2015}}</ref> * [[Ceasefire]] through [[United Nations Security Council Resolution 1701|UNSC Resolution 1701]] * The [[Lebanese Army]] is introduced into South Lebanon and [[UNIFIL]] deployments reinforced | territory= | casus=[[2006 Hezbollah cross-border raid]] | combatant1='''{{flag|Israel}}'''<br/>{{collapsible list | bullets=no | title=Supported by: | {{flag|United States}}<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/public/article/SB115306760246608000-fL7werP3z8be6sp5glfKY2bil9I_20070721.html?mod=tff_main_tff_top|title=Rebuilding and Security in Focus|date=11 September 2006|work=Wall Street Journal|accessdate=20 September 2014|archive-date=18 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218234105/http://www.wsj.com/public/article/SB115306760246608000-fL7werP3z8be6sp5glfKY2bil9I_20070721.html?mod=tff_main_tff_top|dead-url=yes}}</ref>}} | commander1={{flagicon|Israel}} '''[[Ehud Olmert]]''' {{small|([[Prime Minister of Israel]])}} <br /> {{flagicon|Israel}} [[Amir Peretz]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Dan Halutz]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Moshe Kaplinsky]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Udi Adam]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[Eliezer Shkedi]]<br /> {{flagicon|Israel}} [[David Ben Ba'ashat]] | strength1=Up to<!--sic--> 10,000 soldiers by August 2;<ref>{{citation |contribution-url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2006-08-01-mideast-fighting_x.htm |contribution=Israel captures guerillas in Hezbollah hospital raid |title=USA Today |url=https://www.usatoday.com |date=2 August 2006 |publisher=reprinted from the Associated Press |accessdate=12 September 2015 |location=Beirut }}</ref> 30,000 soldiers in the last few days.<ref name=Reuters-130806>{{cite news |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080215135534/http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |archivedate=15 February 2008 |deadurl=yes |url=http://asia.news.yahoo.com/060813/3/2of6v.html |title=Some 30,000 Israeli troops in Lebanon – army radio |work=[[Yahoo! News]] |agency=Reuters |date=13 August 2006}}</ref> | casualties1='''Israel Defense Forces:'''<br/> Killed: 121 killed<br/> Wounded: 1,244 <ref>{{cite news|url=http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf|title=''The Final Winograd Commission report'', pp. 598–610|language=Hebrew|accessdate=23 September 2013|archivedate=3 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003191815/http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf}} 628 wounded according to [[Northern Command (Israel)|Northern Command]] medical census of 9 November 2006 (The Final Winograd Commission Report, page 353)</ref><br/> '''Israeli civilians:'''<br/> Killed: 44 <ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3443979,00.html |title=State snubbed war victim, family says |accessdate=13 July 2008 |date=30 August 2007 |publisher=ynetnews.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080602073716/http://www.ynetnews.com/articles/0%2C7340%2CL-3443979%2C00.html |archivedate=2 June 2008 |deadurl=yes |df= }}</ref> <ref name="BBC_preplanned">BBC News Online (8 March 2007). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6431637.stm "PM 'says Israel pre-planned war'"]. Retrieved 9 March 2007.</ref><br/> Wounded:1,384 <ref>{{cite news|url=http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf|title=''The Final Winograd Commission report'', pp. 598–610|language=Hebrew|accessdate=23 September 2013|archivedate=3 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003191815/http://ico.walla.co.il/w6/v/special/vinograd.pdf}}</ref> '''Foreign civilians:'''<br/>2 dead <ref name="ReferenceC">See [[Casualties of the 2006 Lebanon War#Foreign civilian casualties in Israel]] and [[Casualties of the 2006 Lebanon War#Foreign civilian casualties]] in Lebanon for a complete and adequately sourced list</ref> | combatant2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''[[حزب اللہ]]'''<br> {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[امل]]<ref name=DailyStarTimeline /><br> {{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Lebanese Communist Party|LCP]]<ref>{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html|title=Amid the bombs, unity is forged|author=Herbert Docena|work=[[Asia Times]]|date=17 August 2006|quote=The LCP ... has itself been very close to Hezbollah and fought alongside it in the frontlines in the south. According to Hadadeh, at least 12 LCP members and supporters died in the fighting.|accessdate=25 November 2011|archivedate=31 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060831215221/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HH17Ak02.html}}</ref><br> {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Popular Front for the Liberation of Palestine – General Command|PFLP-GC]]<ref>{{Cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203070450/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=3 February 2012 |deadurl=yes|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1154525814854&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=PFLP claims losses in IDF strike on Lebanon base|agency=Associated Press|work=[[The Jerusalem Post]]|date=6 August 2006}}</ref> {{collapsible list | bullets=no | title=Supported by: | {{flag|Iran}}<ref name="zisser"/> | {{flag|Syria}}<ref name="iht_vio_challenge"/> | {{flag|Lebanon}} }} | commander2={{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''[[حسن نصر اللہ]]''' {{small|([[Secretary-General of Hezbollah]])}}<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Imad Mughniyeh]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[Nabih Berri]]<br /> {{flagicon image|Flag of the Lebanese Communist Party.svg}} [[Khaled Hadadi]]<br /> {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Ahmed Jibril]] | strength2= Several hundred<br /> (south of the [[Litani River]])<ref name="Nicholas Blanford">{{cite news |url=http://www.csmonitor.com/2006/0811/p01s01-wome.html |title=Hizbullah's resilience built on years of homework |work=The Christian Science Monitor |author=Nicholas Blanford |date=11 August 2006 |accessdate=23 January 2012}}</ref><ref>[[#citeHI|Harel and Issacharoff]], p. 172</ref> | casualties2='''Hezbollah Fighters:'''<br /> Killed: 250 (Hezbollah claim)<ref name=Ghattas/><br/> ≤500 <small>(Lebanese officials' est.)</small><ref name="Leb_est">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/04/wmid404.xml |title=Teheran fund pays war compensation to Hizbollah families |author=Con Coughlin |work=The Daily Telegraph |location=London |date=4 August 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070530003725/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F04%2Fwmid404.xml |archivedate=30 May 2007 |accessdate=2 March 2007 |deadurl=yes |df= }}</ref><br /> 500 <small>(UN officials' est.)</small><ref name="UN_est">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305095215/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F22%2Fwmid122.xml |archivedate=5 March 2008 |deadurl=yes |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/22/wmid122.xml |title=Peacekeeping force won't disarm Hizbollah |author=Patrick Bishop |work=The Daily Telegraph |location=London |date=22 August 2006 |accessdate=30 April 2007 |quote="A UN official estimated the deaths at 500" |df= }}</ref><br /> 600–800 (IDF claim)<ref>''Lessons of the 2006 Israeli-Hezbollah War'', by Anthony H. Cordesman, William D. Sullivan, CSIS, 2007, page 16</ref><ref name="apstats"/><br /> Captured: 4 fighters<ref name="Yossi Melman">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-to-hezbollah-forget-palestinian-prisoners-in-swap-for-idf-soldiers-1.246116|title=Israel to Hezbollah: Forget Palestinian prisoners in swap for IDF soldiers|author=Yossi Melman|date=19 May 2008|accessdate=20 October 2011|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924223652/http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-to-hezbollah-forget-palestinian-prisoners-in-swap-for-idf-soldiers-1.246116}}</ref> '''Amal militia:''' 17 dead '''LCP militia:''' 12 dead '''PFLP-GC militia:''' 2 dead '''[[Iranian Revolutionary Guard|IRGC]]:''' ≈6–9 dead (Lebanese officials' est.)<ref name="nysun1"/><ref name="ynetnews1"/> '''[[Lebanese Armed Forces]] and [[Internal Security Forces]]:''' 43 dead<ref name=DailyStarTimeline /><br><br> '''Lebanese civilians (combatants included) and foreign civilians:'''<br /> Dead:*<br /> 1,191 <small>(Amnesty International)</small><ref name=AI2007>{{cite web|title=Lebanon – Amnesty International Report 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217122530/https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007|archivedate=17 February 2015|deadurl=yes|url=https://www.amnesty.org/en/region/lebanon/report-2007|work=Human Rights in LEBANESE REPUBLIC|publisher=Amnesty International}}</ref> <br /> 1,109 <small>(including 250 Hezbollah fighters)</small><small>(Human Rights Watch)</small><ref name="news.bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/06_09_07_hrwlebanon.pdf Why They Died: Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War], Human Rights Watch, September 2007</ref><ref name="Cambridge University Press">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=BYVlQkSBxn8C&pg=PA171&dq=1,109+lebanon+2006#v=onepage&q&f=false|title=Moral Dilemmas of Modern War: Torture, Assassination, and Blackmail in an Age of Asymmetric Conflict|publisher=Cambridge University Press|accessdate=20 September 2014|isbn=9780521866156|year=2010}}</ref><br /> 1,191 <small>(Lebanese government est.)</small><ref name="Lebanon 2006">[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/21_11_06_amnesty.pdf Israel/Lebanon: Out of all proportion – civilians bear the brunt of the war], Amnesty International, November 2006.</ref><ref name="www2.ohchr.org">{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617180405/http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf|archivedate=17 June 2013|deadurl=yes|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/specialsession/A.HRC.3.2.pdf |title=Implementation of General Assembly Resolution 60/251 of March 2006 entitled "Human Rights Council" |publisher=United Nations Human Rights Council |date=23 November 2006}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=T5bicg3ETnsC&pg=PA241&dq=1,191+lebanon+2006#v=onepage&q&f=false|title=CANADIAN YEARBOOK OF INTERNATIONAL LAW: 2008|accessdate=20 September 2014|isbn=9780774859172|author1=McRae|first1=D.M|last2=De Mestral|first2=A.L.C|date=2010-02-01}}</ref><ref name="Ys0bJwNfF_MC page 69">[https://books.google.com/books?id=Ys0bJwNfF_MC&pg=PA69&dq=1,191+lebanon+2006&hl=en&sa=X&ei=vS-SUYjwBMrR0QXGg4GQDg&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false SIPRI Yearbook 2007: Armaments, Disarmament, And International Security], Oxford University Press, page 69.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=4Dk_AQAAIAAJ&q=1,191+lebanon+2006&dq=1,191+lebanon+2006|title=Yearbook of International Humanitarian Law:Volume 9; Volume 2006|publisher=|accessdate=20 September 2014|isbn=9789067042697|year=2006}}</ref><br>Wounded: <br/>4,409 '''Foreign civilians:'''<br/> 51 dead<ref name="ReferenceC"/><br/>25 wounded '''United Nations:'''<br/>5 dead<br/>12 wounded<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unifil/index.shtml|title=United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL)|publisher=United Nations|date=6 August 2009|accessdate=16 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210081548/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unifil/index.shtml|archivedate=10 December 2010|deadurl=no}}</ref> | notes= &#42;The Lebanese government does not differentiate between civilians and combatants in death toll figures.<ref name="apstats">{{Cite news|title=Lebanon Sees More Than 1,000 War Deaths |work=usti.net |agency=Associated Press |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206055402/http://news.usti.net/home/news/cn/?%2Fworld.mideast.misc%2F1%2Fwed%2Fbq%2FAlebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |archivedate=6 February 2012 |deadurl=yes |url=http://news.usti.net/home/news/cn/?/world.mideast.misc/1/wed/bq/Alebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html |quote="Israel initially said 800 Hezbollah fighters died but later lowered that estimate to 600." |df= }}</ref><br/>For total casualty figures, see: [[Casualties of the 2006 Lebanon War]] }} {{Campaignbox 2006 Lebanon War}} {{Campaignbox Israel–Lebanon conflict}} [[File:Final day of the war sees Katyusha rockets in Haifa.jpg|thumb|Smoke over [[Haifa]], Israel, after a rocket launched by [[Hezbollah]] hit the city near Bnei-Zion hospital]] '''2006 اسرائیلی لیبنانی لڑائی''' [[اسرائیل]] اتے [[لبنان]] دے وچکار اک فوجی تصادم سی ، مکھ طور تے [[اسرائیل]] اتے [[حزب اللہ]] وچکار لڑیا گیا ۔ ایہہ 12 جولائی 2006 نوں شروع ہویا، 14 اگست، 2006 نوں جنگ بندی ہوئی۔ اسرائیل - لبنان لڑائی 2006 ؛([[انگریزی]] Israel Lebanon War 2006 ) ایہہ لڑائی [[ اسرائیل]] اتے [[ لبنان ]] دے وچکار لڈی گئی سی ۔ لڑائی دے ترنت بعد دوناں دیساں نے اپنے آپ نوں فاتح دسیا سی پر بعد وچ اسرائیلی پکھ نے ہار قبول کر لئی سی ۔ اس لڑائی وچ [[اسرائیل]] نوں [[حزب اللہ]] نے اپنی فوجی گنجائش دا چنگیرے نمائش کردے ہوئے [[اسرائیل]] نوں پہلی وار ہار دا سواد چکھایا سی ۔ اسدے بعد ولوں ہی [[اسرائیل]] [[حزب اللہ]] نوں [[ایران]] دے بعد اپنا سبھتوں بہت دشمن مانتا اے ۔ جدوں کہ [[حزب اللہ]] اج [[مشرق وسطی]] دی سبھتوں مضبوط اتے ناشکشت فوجاں وچوں اک اے ۔ اس لڑائی دے بعد حسن نصراللہ [[مشرق وسطی]] دے ہیرو بنّ گئے سن ۔ ==فوجی اگواہ == 2004 وچ ہوئے فوجیاں دی ادلی - بدلی وچ اپنے دو ساتھیاں نوں نہیں چھڈو جان دے بعد 2006 وچ [[حزب اللہ]] نے 2 اسرائیلی فوجیاں نوں اٹھا لیا اتے استوں بدلے وچ اپنے 3 ساتھیاں نوں رہا کرن دی منگ کیتی ۔ اس منگ نوں [[اسرائیل]] نے اپنی بے عزتی منیا ۔ جسدے بعد [[اسرائیل]] نے لیبنان وچ ہوائی حملے کیتے اتے لیبنان دے خلاف لڑائی چھیڑ دتا اتے رہائشی اتے ہجبلاہ دے ٹھکانیاں اتے ہوائی حملے کیتے ۔ اسرائیلی ہوائی ہملیاں وچ بہت سارے لیبنانی شہری مارے گئے ۔ اسدے بعد ہجبلاہ نے اسرائیلی فوجیاں ، الاکیاں نوں اپنی مسائلاں ولوں نشانہ بنایا جنہاں نوں اسرائیلی ڈپھینس سسٹم ڈٹیکٹ کرن وچ ااہل سی ۔ اس لڑائی دے دوران [[اسرائیل]] ارباں ڈالر خرچ کرن دے بعد وی کوئی سفلتا حاصل نہیں کر سکیا ۔ دنیا دی سبھتوں مضبوط ٹینک کہی جان والی ٹینک نوں نوں ہجبلاہ نے نشٹ کر دتا ۔ اتے 8 ہیلکاپٹروں 20 [[ٹینک]]اں اتے 3 لڑاکو پوتریاں نوں پھوڑ دتا ۔ [[حزب اللہ]] دے کول کوئی جہاز اتادِ نہیں ہون دے کارن اسنوں کسے اکوپمینٹ دا نقصان نہیں ہویا ۔ ==نقصان== لڑائی دے شروع وچ [[اسرائیل]] نے لیبنان وچوں [[حزب اللہ]] نوں ختم کرن لئی 1 جاں 2 دن دا وقت منگیا سی ۔ پر 33 دناں لڑائی وچ ہار دا سامنا کرنا پیا سی ۔ اس دوران لگبھگ 200 ولوں 250 اسرائیلی فوجی ، 20ٹینک ، 8 ہیلیکاپٹر ، 1 پوت ، 3 جہاز ، لگبھگ 550 اسرائیلی شہری اتے 150 ولوں 200 [[حزب اللہ]] لڑاکے ، لگبھگ 600 لیبنانی شہری مارے گئے ۔ اس لڑائی دے بعد ہجبلاہ نویں وچکار مشرقی طاقت دے روپ وچ مشہور ہویا ۔ اس لڑائی وچ ایہہ گل سدھ ہوئی دے لڑائی نوں ہتھیاراں دے زور اتے نہیں سگوں رنپالیسی دے دے زور اتے ہی جتیا جا سکدا اے ۔ اسرائل اتے اس لڑائی دے دوران ہجبلاہ نے تقریباً تن ہزار مسائلاں داغی سی ۔ جسدے کارن [[اسرائیل]] نوں کئی سو عرب ڈالر دا نقصان ہویا سی ۔ جدوں کہ ہجبلاہ دے خلاف کاروائی کرن وچ وی اسدے کئی سو عرب ڈالر دا نقصان ہویا سی ۔ اس لڑائی وچ ہجبلاہ دے دوارے ہائپھا سٹی اتے سبھتوں مضبوط کہی جان والی ٹینکاں نوں مسائلاں ولوں نشانہ بناؤن دے کارن ہجبلاہ نے کافی سرخیاں بٹوری اتے دنیا نوں حیران کیتا سی ۔ ==حوالہ== اس لڑائی وچ ہجبلاہ دے گھٹ فوجیاں دے ہون دے باو جود ملی جت دے بعد ایہہ لڑائی اس گل نوں پھر ولوں سدھ کردا اے کہ صرف زیادہ فوجیاں اتے ہتھیاراں ولوں لڑائی نہیں جتیا جاندا اے سگوں لڑائی جتن لئی اک چنگی رنپالیسی اتے فوجی کشلتا دی لوڑ ہندی اے ۔ اس کارن ایہہ لڑائی ہمیشہ یاد رکھیا جاویگا ۔ اس لڑائی دے بعد ایران دی فوجی کشلتا دا دنیا نوں پتہ لگ گیا ۔ جو ہجبلاہ دی مدد کر رہا سی جدوں کہ امریکہ اتے یوروپ دے دیساں نے [[اسرائیل]] دی مدد کیتی سی ۔ == دیساں دی حمایت== *امریکہ اتے بوہتے یورپی [[اسرائیل]] دے نال سن ۔ *ایران اپنے گھٹک [[حزب اللہ]] دے حمایت وچ سی ۔ === Israeli civilians === {| class="infobox bordered" |- | colspan="colnum" style="text-align:center;"|Israeli civilians killed by Hezbollah rocket attacks, 12 July – 13 August 2006 (black)<br> vs. the ethnic composition at the North of Israel (pink).<ref>[[:commons:File:Israeli civilians killed.svg]]</ref> <timeline> ImageSize = width:400 height:400 PlotArea = width:300 height:300 left:50 bottom:50 AlignBars = late DateFormat = x.y Period = from:0 till:25 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:0 BarData= bar:1 text:"Jews" bar:2 bar:3 bar:4 text:"Sunni Muslims" bar:5 bar:6 bar:7 text:"Christians" bar:8 bar:9 bar:10 text:"Druze" bar:11 bar:12 bar:13 text:"Unclassified" bar:14 PlotData= width:15 bar:1 color:black from:0 till:24 bar:2 color:pink from:0 till:24.26 bar:3 bar:4 color:black from:0 till:14 bar:5 color:pink from:0 till:11.42 bar:6 bar:7 color:black from:0 till:4 bar:8 color:pink from:0 till:2.73 bar:9 bar:10 color:black from:0 till:1 bar:11 color:pink from:0 till:2.85 bar:12 bar:13 color:black from:0 till:0 bar:14 color:pink from:0 till:1.73 </timeline> |} == آکو== ==== اسرائیلی آگو==== #اہد اولمرٹ (وزیر اعظم) #آمر پیرینٹس #ڈین ہولٹج #مموضوع کپلنسکائی #ادی ایڈم #الیجر شکیڈِی #امیرکا تے یوروپی دیس ==== لینانی آگو==== #حسن نصر اللہ(جنرل [[حزب اللہ]] ) #ایماد مگھائی نبی بہرِ #خالد ہدادی #احمد جبریل ایران ==حوالے== {{حوالے}} == زریعے == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Cordesman |first=Anthony H. |title=Lessons of the 2006 Israeli–Hezbollah War |author2=George Sullivan |author3=William D. Sullivan |year=2007|publisher=CSIS |location=Washington}} * Cambanis, Thanassis, ''A Privilege to Die: Inside Hezbollah's Legions and Their Endless War Against Israel'', Free Press, New York, 2010 * {{cite book|last1=Harel|first1=Amos|last2=Issacharoff|first2=Avi|title=34 Days: Israel, Hezbollah, and the War in Lebanon|url=https://archive.org/details/34daysisraelhezb0000hare|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|year=2008|ref=citeHI/}} * Human Rights Watch (HRW), [https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/lebanon0907.pdf ''"Why They Died"''], Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War, September 2007 * Human Rights Watch (HRW), [https://www.hrw.org/reports/2007/08/28/civilians-under-assault ''Civilians under Assault''], Hezbollah's Rocket Attacks on Israel in the 2006 War, August 2007 Volume 19, No. 3 * {{cite journal|last1=Kober |first1=Avi |title=The Israel Defense Forces in the Second Lebanon War: Why the Poor Performance?|journal=The Journal of Strategic Studies |volume=31|issue=1|pages=3–40|year=2008|ref=Kober/}} * {{cite book |last=Matthews |first=Matt M. |title=We Were Caught Unprepared: The 2006 Hezbollah-Israeli War |url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/matthewsOP26.pdf |publisher=The Long War Series Occasional Paper 26, U.S. Army Combined Arms Center Combat Studies Institute Press Fort Leavenworth, Kansas |year=2006 |ref=Matthews/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215060550/https://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/matthewsOP26.pdf |date=2018-12-15 }} * Rapaport, Amir, "The IDF and the Lessons of the Second Lebanon War", Mideast Security and Policy Studies No. 85, The Begin-Sadat Center for Strategic Studies, Bar-Ilan University, Ramat Gan, 2010 *{{cite web|url=http://go.ynet.co.il/pic/news/vinograd/vinograd.pdf |title=''The final Winograd Commission report'' (Hebrew) |accessdate=4 December 2011 |dead-url=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830094827/http://go.ynet.co.il/pic/news/vinograd/vinograd.pdf |archivedate=30 August 2012 }} * Lubotzky, Asael, ''[[From the Wilderness and Lebanon]]'', [[Koren Publishers Jerusalem]], 2016 {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Sister project links |wikt=no |q=no |s=no |b=no |v=no}} *[https://www.un.org/press/en/2006/sc8808.doc.htm Security Council Resolution 1701]. [[United Nations]] *[http://www.mfa.gov.il/mfa/mfa-archive/2008/pages/winograd%20committee%20submits%20final%20report%2030-jan-2008.aspx Winograd Committee submits final report]. [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] *[https://www.idf.il/en/minisites/wars-and-operations/second-lebanon-war-2006/ Second Lebanon War]. [[Israel Defense Forces]] *[http://www.aljazeera.com/archive/2006/08/200849141752287545.html Timeline: Lebanon conflict]. [[Aljazeera.com]] *[https://english.alarabiya.net/en/perspective/features/2016/07/15/The-2006-Lebanon-War-Hezbollah-s-expensive-victory-ten-years-on.html The 2006 Lebanon War: Hezbollah’s expensive ‘victory’ ten years on]. [[Al Arabiya]] *[http://time.com/4398489/lebanon-war-10-years-later-photos/ 10 Years After the Lebanon War: The Photos That Moved Them Most] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230061026/http://time.com/4398489/lebanon-war-10-years-later-photos/ |date=2018-12-30 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]'' *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5257128.stm Middle East crisis: Facts and figures]. [[BBC News]] *[http://www.jewishvirtuallibrary.org/second-lebanon-war Second Lebanon War]. [[Jewish Virtual Library]] {{2006 Lebanon War}} [[گٹھ:لبنان دی تریخ]] [[گٹھ:اسرائیل دی تریخ]] [[گٹھ:لڑائیاں]] dog2krrrvnn5jbh9x1lbnen1khqr6a0 0 68461 711577 702348 2026-09-23T08:20:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711577 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Tallest buildings in Asia.jpg|thumb|ایہ ایشیا دیاں بلند ترین عمارتاں نیں|415px|left|دیاں بلند ترین عمارتاں]] ذیل وچ '''ایشیا دیاں فلک بوس عمارتاں دی لسٹ''' درج اے۔ براعظم ایشیا (تے دنیا) دیاں بلند ترین عمارت [[دبئی]] وچ واقع [[برج خلیفہ]] اے جو 828 میٹر (2,717 فٹ) اُچی اے۔ اس عمارت دا افتتاح 4 جنوری 2010ء وچ ہویا۔ ہور دنیا دیاں پنجاہ فلک بوس عمارتاں وچوں تقریباً تن چوتھائی عمارتاں ایشیا وچ واقع نیں۔ ایشیا وچ انہاں عمارتاں دی تعمیر یعنی سنہ 1997ء توں پہلے اکثر فلک بوس عمارتاں [[شمالی امریکا]] وچ بنائیاں جاندیاں سن۔ [[چین]] نے گزشتہ ویہہ سالاں وچ پندرہ فلک بوس تے بلند ترین عمارتاں تعمیر کیتیاں نیں۔ نیز [[متحدہ عرب امارات]] نے وی گزشتہ 20 سالاں وچ متعدد فلک بوس عمارتاں تعمیر کیتیاں نیں، جن وچوں اک [[برج خلیفہ]] اے۔ == لسٹ == {| class="wikitable sortable" |- | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''ناں ''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''شہر''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''ملک''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''سال تکمیل''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''منزلاں ''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''بلندی میٹر''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''بلندی فٹ''' |- |'''[[برج خلیفہ]]'''||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||163||828 میٹر||2,715 فٹ |- | [[شنگھائی ٹاور]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2014||128||632 میٹر (2073 فٹ)||565.6 میٹر (1856 فٹ) |- | [[بین الاقوامی کامرس سینٹر]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2010||118||484 میٹر||1588 فٹ |- | [[پیٹروناس ٹاور 1]]||[[کوالالمپور]]||{{پرچم|ملیشیا}}||1998||88||452 میٹر||1483 فٹ |- | [[پیٹروناس ٹاور 2]]||[[کوالالمپور]]||{{پرچم|ملیشیا}}||1998||88||452 میٹر||1483 فٹ |- | [[زیفنگ ٹاور]]||[[نانجنگ]]||{{پرچم|چین}}||2010||89||450 میٹر||1476 فٹ |- | [[کنگ کے 100]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||2011||100||442 میٹر||1449 فٹ |- | [[گوانگژو بین الاقوامی فنانس سینٹر]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2010||103||440 میٹر||1440 فٹ |- | [[میرینا 101]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2015||101||425 میٹر||1394 فٹ |- | [[پرنسس ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||101||414 میٹر||1358 فٹ |- | [[برج الحمراء]]||[[کویت شہر]]||{{پرچم|کویت}}||2011||77||413 میٹر||1354 فٹ |- | [[2 بین الاقوامی فنانس سینٹر]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2003||88||412 میٹر||1352 فٹ |- | [[23 میرینا]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||89||395 میٹر||1296 فٹ |- | [[سیٹیک پلازا]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||1997||80||391 میٹر||1283 فٹ |- | [[شن ہینگ اسکوائر]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||1996||69||384 میٹر||1260 فٹ |- | [[سینٹرل مارکیٹ پراجیکٹ]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||88||381 میٹر||1251 فٹ |- | [[ایلیٹ ریزیڈینس]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||87||380.5 میٹر||1247 فٹ |- | [[ٹنٹیکس اسکائے ٹاور]]||[[کائوسیونگ شہر]]||{{پرچم|تائیوان}}||1997||85||378 میٹر||1240 فٹ |- | [[سینٹرل پلازا]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||1992||78||374 میٹر||1227 فٹ |- | [[بینک آف چین ٹاور]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||1990||70||367 میٹر||1205 فٹ |- | [[الماس ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2009||68||363 میٹر||1191 فٹ |- | [[دی پنیکل]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2012||60||360 میٹر||1181 فٹ |- | [[سیگ پلازا]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||2000||70||356 میٹر||1168 فٹ |- | [[جے ڈبلیو میریٹ مارکوئی دبئی ٹاور 1]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||82||355 میٹر||1234 فٹ |- | [[جے ڈبلیو میریٹ مارکوئی دبئی ٹاور 2]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2013||82||355 میٹر||1234 فٹ |- | [[امارات آفس ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2000||54||355 میٹر||1163 فٹ |- | [[دی سینٹر]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||1998||73||346 میٹر||1135 فٹ |- | [[کیانگ نام ہنوئی لینڈ مارک ٹاور]]||[[ہنوئی]]||{{پرچم|ویتنام}}||2011||72||345 میٹر||1132 فٹ |- | [[احمد عبد الرحیم العطار ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||76||342 میٹر||1122 فٹ |- | [[ہیفئی فیسوئی ٹی وی ٹاور]]||[[ہیفئی]]||{{پرچم|چین}}||2012||75||339 میٹر||1112 فٹ |- | [[تیانجن ورلڈ فنانشل سینٹر]]||[[تیانجن]]||{{پرچم|چین}}||2010||79||337 میٹر||1105 فٹ |- | [[دی میرینا ٹارچ]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2011||79||337 میٹر||1105 فٹ |- | [[شماؤ انٹرنیشنل پلازا]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2005||61||333 میٹر||1094 فٹ |- | [[روز ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2007||72||333 میٹر||1093 فٹ |- | [[ماڈرن میڈیا سینٹر]]||[[چانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2012||57||332 میٹر||1089 فٹ |- | [[مینشنگ بینک بلڈنگ]]||[[ووہان]]||{{پرچم|چین}}||2007||68||331 میٹر||1087 فٹ |- | [[چین ورلڈ ٹریڈ سنیٹر ٹاور 3]]||[[بیجنگ]]||{{پرچم|چین}}||2009||74||330 میٹر||1083 فٹ |- | [[ریوگ یونگ ہوٹل]]||[[پیانگ یانگ]]||{{پرچم|شمالی کوریا}}||1992||105||330 میٹر||1083 فٹ |- | [[دی انڈیکس]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||80||328 میٹر||1076 فٹ |- | [[برج الیعقوب]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2013||69||328 میٹر||1076 فٹ |- | [[لونگژی انٹرنیشنل ہوٹل]]||[[ہواکشی گاؤں]]||{{پرچم|چین}}||2011||72||328 میٹر||1076 فٹ |- | [[دی لینڈمارک]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||72||324 میٹر||1072 فٹ |- | [[ونژو ورلڈ ٹریڈ سینٹر]]||[[ونژو]]||{{پرچم|چین}}||2010||68||322 میٹر||1056 فٹ |- | [[نینا ٹاور]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2007||80||319 میٹر||1049 فٹ |- | [[ایچ ایچ ایچ آر ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||72||317 میٹر||1040 فٹ |- | [[موئی سینٹر]]||[[شینیانگ]]||{{پرچم|چین}}||2012||75||311 میٹر||1020 فٹ |- | [[برج ٹیلیکوم]]||[[کوالا لمپور]]||{{پرچم|ملیشیا}}||2001||55||310 میٹر||1017 فٹ |- | [[اوشین ہائٹس]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||82||310 میٹر||1017 فٹ |- | [[سکائے ٹاور]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||74||310 میٹر||1017 فٹ |- | [[پرل ریور ٹاور]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2012||71||310 میٹر||1016 فٹ |- | [[جمیرا امارات ٹاورز ہوٹل]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2000||56||309 میٹر||1014 فٹ |- | [[برج رافال]]||[[ریاض]]||{{پرچم|سعودی عرب}}||2014||68||308 میٹر||1010 فٹ |- | [[انفنیٹی ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||76||306 میٹر||1005 فٹ |- | [[ایسٹ پیسیفک سینٹر ٹاور اے]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||2012||85||306 میٹر||1004 فٹ |- | [[برج اتحاد 2]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2011||79||305 میٹر||1002 فٹ |- | [[نارتھ ایسٹ ایشیا ٹریڈ ٹاور]]||[[انچیون]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2010||68||305 میٹر||1001 فٹ |- | [[بایوک ٹاور 2]]||[[بینکاک]]||{{پرچم|تھائی لینڈ}}||1997||85||304 میٹر||997 فٹ |- | [[موئی سٹی]]||[[ووشی]]||{{پرچم|چین}}||2012||72||303 میٹر||994 فٹ |- | [[لی ٹاپ پلازا]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2011||65||303 میٹر||993 فٹ |- | [[فیٹ آف دی اوریئنٹ]]||[[سوژوو]]||{{پرچم|چین}}||2012||68||302 میٹر||991 فٹ |- | [[وی ہیو دی زینتھ ٹاور اے]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2011||80||301 میٹر||987 فٹ |- | [[ایسپائر ٹاور]]||[[دوحہ]]||{{پرچم|قطر}}||2007||36||300 میٹر||984 فٹ |- | [[برج الرایہ 2]]||[[کویت شہر]]||{{پرچم|کویت}}||2009||60||300 میٹر||984 فٹ |- | [[ابینو باشی ٹرمنل بلڈنگ]]||[[اوساکا]]||{{پرچم|جاپان}}||2014||59||300 میٹر||984 فٹ |- | [[ون آئی لینڈ ایسٹ]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2008||67||298 میٹر||979 فٹ |- | [[شنگھائی وی لاک اسکوائر]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2009||58||298 میٹر||978 فٹ |- | [[یوکوہاما لینڈمارک ٹاور]]||[[یوکوہاما]]||{{پرچم|جاپان}}||1993||73||296 میٹر||972 فٹ |- | [[امارات کراؤن]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2008||63||296 میٹر||971 فٹ |- | [[سینٹرل پارک ٹاورز]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2011||49||294 میٹر||964 فٹ |- | [[برج خالد العطار 2]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||61||294 میٹر||964 فٹ |- | [[ہونڈائے 1 پارک میرینا]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2012||72||292 میٹر||959 فٹ |- | [[گلوبل ٹریڈ پلازا]]||[[ڈونگوان]]||{{پرچم|چین}}||2010||68||289 میٹر||948 فٹ |- | [[پلازا 66 ٹاور ون]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2001||66||288 میٹر||945 فٹ |- | [[چونگ چنگ پولی ٹاور]]||[[چونگ چنگ]]||{{پرچم|چین}}||2010||58||287 میٹر||941 فٹ |- | [[ایس پی جی گلوبل ٹاور 1]]||[[سوژوو]]||{{پرچم|چین}}||2010||54||286 میٹر||938 فٹ |- | [[ایس پی جی گلوبل ٹاور 2]]||[[سوژوو]]||{{پرچم|چین}}||2010||54||286 میٹر||938 فٹ |- | [[ینگلی ٹاور]]||[[چونگ چنگ]]||{{پرچم|چین}}||2012||65||285 میٹر||936 فٹ |- | [[ملینیئم ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2006||60||285 میٹر||935 فٹ |- | [[سلافا ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||75||285 میٹر||935 فٹ |- | [[ٹومارو اسکوائر]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2003||55||285 میٹر||934 فٹ |- | [[ڈی1]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||80||284 میٹر||932 فٹ |- | [[چونگ چنگ ورلڈ ٹریڈ سینٹر]]||[[چونگ چنگ]]||{{پرچم|چین}}||2005||60||283 میٹر||929 فٹ |- | [[چیانگ کانگ سینٹر]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||1999||62||283 میٹر||928 فٹ |- | [[وی ہیو دی زینتھ ٹاور بی]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2011||75||282 میٹر||924 فٹ |- | [[او یو بی سینٹر]]||[[سنگاپور]]||{{پرچم|سنگاپور}}||1986||66||280 میٹر||919 فٹ |- | [[یو او بی پلازا ون]]||[[سنگاپور]]||{{پرچم|سنگاپور}}||1992||66||280 میٹر||919 فٹ |- | [[ری پبلک پلازا]]||[[سنگاپور]]||{{پرچم|سنگاپور}}||1996||66||280 میٹر||919 فٹ |- | [[میریینا پنیکل]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||73||280 میٹر||919 فٹ |- | [[سیول بین الاقوامی فنانشل سینٹر]]||[[سیول]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2012||55||279 میٹر||916 فٹ |- | [[گرین لینڈ پلازا]]||[[ژینگژو]]||{{پرچم|چین}}||2012||56||279 میٹر||915 فٹ |- | [[ہانگ کانگ نیو ورلڈ ٹاور]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2002||61||278 میٹر||913 فٹ |- | [[ٹرسٹ ٹاور]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||60||278 میٹر||912 فٹ |- | [[برج اتحاد 1]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2011||70||278 میٹر||911 فٹ |- | [[دیوانگ انٹرنیشنل کامرس سینٹر]]||[[نانینگ]]||{{پرچم|چین}}||2006||54||276 میٹر||906 فٹ |- | [[نانتونگ زونگن بین الاقوامی پلازا]]||[[نانتونگ]]||{{پرچم|چین}}||2011||53||273 میٹر||897 فٹ |- | [[ووہان ورلڈ ٹریڈ ٹاور]]||[[ووہان]]||{{پرچم|چین}}||1998||58||273 میٹر||896 فٹ |- | [[لیوجنگ ٹاور]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||2011||56||273 میٹر||896 فٹ |- | [[شماؤ انٹرنیشنل سینٹر]]||[[فوژو]]||{{پرچم|چین}}||2012||56||273 میٹر||896 فٹ |- | [[ہونڈائے 1 پارک میرینا ٹاور 1]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2011||66||273 میٹر||895 فٹ |- | [[یونائیٹڈ انٹرنیشنل]]||[[چونگ چنگ]]||{{پرچم|چین}}||2012||68||271 میٹر||889 فٹ |- | [[دی کلینن ساؤتھ ٹاور]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2008||68||270 میٹر||886 فٹ |- | [[دی کلینن نارتھ ٹاور]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2008||68||270 میٹر||886 فٹ |- | [[چین انٹرنیشنل سینٹر ٹاور بی]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2007||62||270 میٹر||886 فٹ |- | [[دپینگ انٹرنیشنل پلازا]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2006||56||269 میٹر||884 فٹ |- | [[ون لوجیازوئی]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2008||47||269 میٹر||883 فٹ |- | [[اسیکو ٹوین ٹاورز]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2008||60||269 میٹر||883 فٹ |- | [[اکیسویں صدی ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2003||55||269 میٹر||883 فٹ |- | [[بیٹیکس کو فنانشل ٹاور]]||[[ہو چی من شہر]]||{{پرچم|ویتنام}}||2010||68||269 میٹر||882 فٹ |- | [[بینک آف گوانگژو ٹاور]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2012||57||268 میٹر||878 فٹ |- | [[پیٹروناس ٹاور 3]]||[[کوالا لمپور]]||{{پرچم|ملیشیا}}||2012||60||267 میٹر||876 فٹ |- | [[لوٹ سینٹر ہنوئی]]||[[ہنوئی]]||{{پرچم|ویتنام}}||2013||65||267 میٹر||876 فٹ |- | [[فارچیون سینٹر فیس 3]]||[[بیجنگ]]||{{پرچم|چین}}||2012||56||266 میٹر||874 فٹ |- | [[دی ریور (فلک بوس عمارت)]]||[[بینکاک]]||{{پرچم|تھائی لینڈ}}||2012||73||265 میٹر||871 فٹ |- | [[برج الکاظم 1]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2008||53||265 میٹر||869 فٹ |- | [[برج الکاظم 2]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2008||53||265 میٹر||869 فٹ |- | [[بوکوم فنانشل ٹاورز]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2002||52||265 میٹر||869 فٹ |- | [[وی ہیو دی زینتھ ٹاور سی]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2011||70||265 میٹر||869 فٹ |- | [[ڈبلیو بی سی دی پیلیس ٹاورز ٹاور 1]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2010||71||265 میٹر||869 فٹ |- | [[ڈبلیو بی سی دی پیلیس ٹاورز ٹاور 2]]||[[بوسان]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2010||71||265 میٹر||869 فٹ |- | [[سیمسنگ ٹاور پیلیس 3، ٹاور جی]]||[[سیول]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2004||73||264 میٹر||865 فٹ |- | [[گرینڈ گیٹ وے شنگھائی یکم]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2005||52||262 میٹر||859 فٹ |- | [[گرینڈ گیٹ وے شنگھائی دوم]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2005||52||262 میٹر||859 فٹ |- | [[وزما 46]]||[[جکارتہ]]||{{پرچم|انڈونیشیا}}||1996||51||262 میٹر||859 فٹ |- | [[ایسٹ پیسیفک سینٹر ٹاور بی]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||2012||72||261 میٹر||856 فٹ |- | [[استنبول سفیر]]||[[استنبول]]||{{پرچم|ترکی}}||2010||54||261 میٹر||856 فٹ |- | [[لشبونہ عظمی]]||[[مکاؤ]]||{{پرچم|چین}}||2008||47||261 میٹر||856 فٹ |- | [[دی ماسٹرپیس (ہانگ کانگ)]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2007||64||261 میٹر||856 فٹ |- | [[اسلامی بنک رہائشی ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2011||51||261 میٹر||856 فٹ |- | [[برج اتحاد 3]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2011||62||260 میٹر||854 فٹ |- | [[وژن ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2010||60||260 میٹر||853 فٹ |- | [[شنگھائی آئی ایف سی نارتھ ٹاور]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2011||60||260 میٹر||853 فٹ |- | [[جنگان کیری سینٹر فیس 2]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2012||58||260 میٹر||853 فٹ |- | [[سنی ورلڈ سینٹر]]||[[شینیانگ]]||{{پرچم|چین}}||2012||59||260 میٹر||853 فٹ |- | [[بحرین فنانشل ہاربر 1]]||[[مناما]]||{{پرچم|بحرین}}||2007||53||260 میٹر||853 فٹ |- | [[بحرین فنانشل ہاربر 2]]||[[مناما]]||{{پرچم|بحرین}}||2007||53||260 میٹر||853 فٹ |- | [[ابراج البیت حجر ٹاور]]||[[مکہ]]||{{پرچم|سعودی عرب}}||2012||48||260 میٹر||853 فٹ |- | [[ابراج البیت زمزم ٹاور]]||[[مکہ]]||{{پرچم|سعودی عرب}}||2012||48||260 میٹر||853 فٹ |- | [[شینزین اسپیشل زون پریس ٹاور]]||[[شینزین]]||{{پرچم|چین}}||1998||48||260 میٹر||853 فٹ |- | [[پی بی کوم ٹاور]]||[[مکاتی]]||{{پرچم|فلپائن}}||2000||55||259 میٹر||850 فٹ |- | [[ہوامین امپیریل ٹاور]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2011||63||258 میٹر||847 فٹ |- | [[لینکو گرینڈ حیات ہوٹل]]||[[چونگ چنگ]]||{{پرچم|چین}}||2004||60||258 میٹر||846 فٹ |- | [[تیانجن ہٹچنسن ویمپوا میٹرو پلازا]]||[[تیانجن]]||{{پرچم|چین}}||2012||53||258 میٹر||846 فٹ |- | [[ڈی ایس بی بینک ٹاور، سپیوترا ورلڈ جکارتہ]]||[[جکارتہ]]||{{پرچم|انڈونیشیا}}||2013||52||256 میٹر||841 فٹ |- | [[یونین اسکوائر (ہانگ کانگ)]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2003||75||256 میٹر||841 فٹ |- | [[دبئی میریٹ ہاربر ہوٹل اینڈ سوٹس]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2007||59||256 میٹر||840 فٹ |- | [[ابراج ابورا]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2007||59||256 میٹر||840 فٹ |- | [[ہائیپیرین ٹاور]]||[[سیول]]||{{پرچم|جنوبی کوریا}}||2003||69||256 میٹر||840 فٹ |- | [[رنکو گیٹ ٹاور بلڈنگ]]||[[ازومسانو]]||{{پرچم|جاپان}}||1996||56||256 میٹر||840 فٹ |- | [[نیو سینچوری پلازا ٹاور اے]]||[[نانجنگ]]||{{پرچم|چین}}||2006||52||255 میٹر||837 فٹ |- | [[لنگھم پلیس (ہانگ کانگ)]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2004||59||255 میٹر||837 فٹ |- | [[کونارڈ ہوٹل]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||51||255 میٹر||837 فٹ |- | [[دی امپیریل یکم]]||[[ممبئی]]||{{پرچم|بھارت}}||2009||60||254 میٹر||833 فٹ |- | [[دی امپیریل دوم]]||[[ممبئی]]||{{پرچم|بھارت}}||2009||60||254 میٹر||833 فٹ |- | [[کیپیٹل ٹاور (سنگاپور)]]||[[سنگاپور]]||{{پرچم|سنگاپور}}||2000||52||253 میٹر||830 فٹ |- | [[ہائی کلف]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2003||72||252 میٹر||828 فٹ |- | [[بینک آف شنگھائی ہیڈکوارٹرز]]||[[شنگھائی]]||{{پرچم|چین}}||2005||46||252 میٹر||827 فٹ |- | [[اوساکا ورلڈ ٹریڈ سینٹر بلڈنگ]]||[[اوساکا]]||{{پرچم|جاپان}}||1995||55||252 میٹر||827 فٹ |- | [[ریفلیکشن اوشین فرنٹ ٹاور]]||[[چونبوری]]||{{پرچم|تھائی لینڈ}}||2013||58||252 میٹر||827 فٹ |- | [[دی ہاربر سائڈ]]||[[ہانگ کانگ]]||{{پرچم|ہانگ کانگ}}||2003||73||251 میٹر||824 فٹ |- | [[جیالی پلازا]]||[[ووہان]]||{{پرچم|چین}}||1997||61||251 میٹر||823 فٹ |- | [[دی گیٹ ٹاور 1]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||65||250 میٹر||820 فٹ |- | [[دی گیٹ ٹاور 2]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||65||250 میٹر||820 فٹ |- | [[دی گیٹ ٹاور 3]]||[[ابو ظبی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||65||250 میٹر||820 فٹ |- | [[دی گریمرسی ریزیڈینسز]]||[[مکاتی]]||{{پرچم|فلپائن}}||2012||73||250 میٹر||820 فٹ |- | [[دی نائٹس برج ریزیڈنسز]]||[[مکاتی]]||{{پرچم|فلپائن}}||2012||68||250 میٹر||820 فٹ |- | [[انجسانا ہوٹل ٹاور 1]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2008||49||250 میٹر||820 فٹ |- | [[انجسانا ہوٹل ٹاور 2]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2008||49||250 میٹر||820 فٹ |- | [[بیجنگ ینتائی سینٹر ٹاور 2]]||[[بیجنگ]]||{{پرچم|چین}}||2007||63||250 میٹر||820 فٹ |- | [[برج چیلسی]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2005||49||250 میٹر||820 فٹ |- | [[پوسٹ و ٹیلی کمیونیکیشن ہب]]||[[گوانگژو]]||{{پرچم|چین}}||2003||66||250 میٹر||820 فٹ |- | [[ایسپن ٹاور]]||[[دبئی]]||{{پرچم|متحدہ عرب امارات}}||2012||60||250 میٹر||820 فٹ |- | [[بین الاقوامی ہینن ایئرلائنز پلازا]]||[[ہائکو]]||{{پرچم|چین}}||2012||54||250 میٹر||819 فٹ |- | [[موشیہ ابیب ٹاور]]||[[تل ابیب]]||{{پرچم|اسرائیل}}||2001||68||245 میٹر||795 فٹ |- | |} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Skyscrapers in Asia}} * [http://www.emporis.com Emporis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010404074800/http://www.emporis.com/ |date=2001-04-04 }}, international database and gallery of buildings * [http://www.structurae.de Structurae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927003307/http://structurae.de/ |date=2011-09-27 }}, international database and gallery of structures * [http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=0&Board=EarthTourism&Number=231037 World's Tallest Skyscrapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923213507/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php?Cat=0&Board=EarthTourism&Number=231037 |date=2008-09-23 }}, placemarks of skyscrapers for [[گوگل دنیا]] * [http://homepages.ipact.nl/~egram/buildings.html The World's Tallest buildings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103073008/http://homepages.ipact.nl/~egram/buildings.html |date=2006-01-03 }} list, including u/c and planned buildings, plus historical lists by decade {{ایشیائی موضوعات}} [[گٹھ:ایشیا دیاں عمارتاں]] [[گٹھ:اچیاں عمارتاں]] cdr0j2rtq40etdlpa57s2strahkm2m8 0 77155 711498 559468 2026-09-23T00:25:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711498 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ارمینی نسل کشی | partof = ارمینی لوکاں دا قتلام | image = Armenians marched by Ottoman soldiers، 1915.png | image_size = 300px | alt = | caption =اپریل 1915 وچ ارمینی لوکاں نوں ترک فوج میجیرے (حال [[Elzığ]]) نیڑے اک جیل لئی لئی جا رہی اے۔ | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[سلطنت عثمانیہ ]] | target = [[ارمینی لوک|ارمینی]] آبادی | coordinates = | date = 1915{{#tag:ref|The Armenian Genocide is generally associated with 1915، when most of the atrocities took place. The span varies from source to source: 1915–1916، 1915–1917، 1915–1918، 1915–1923، 1894–1915، 1894–1923|group="note"}} | type = [[دیس نکالا]]، [[قتل عام]] | fatalities = 15 لکھ {{#tag:ref|1.5 million is the most accepted number،<ref>{{cite web|title = Tsitsernakaberd Memorial Complex| url= http://www.genocide-museum.am/eng/Description_and_history.php| publisher = [[Armenian Genocide Museum-Institute]]}}</ref><ref>{{cite news| last = Kifner| first= John| title= Armenian Genocide of 1915: An Overview| url = http://www.nytimes.com/ref/timestopics/topics_armeniangenocide.html| work = The [[New York Times]]|authorlink = John Kifner| date=7 دسمبر 2007}}</ref><ref>{{cite news| title= The forgotten Holocaust: The Armenian massacre that inspired Hitler| url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-479143/The-forgotten-Holocaust-The-Armenian-massacre-inspired-Hitler.html| newspaper= The [[Daily Mail]]| date= 11 اکتوبر 2007| location=London}}</ref> however، estimates vary from 800،000 to 1،800،000<ref>{{cite book|last1=Gek|first1=Fatma Mge|title=Denial of violence: Ottoman past، Turkish present and collective violence against the Armenians، 1789–2009|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-933420-X|page=1|url=https://books.google.com/books؟id=q-eMBAAAQBAJ}}</ref><ref name="Auron2000">{{cite book| first = Yair| last = Auron| title = The banality of indifference: Zionism & the Armenian genocide|url = http://books.google.com/books؟id=nnUR4hSTb8gC&pg=PA44|year=2000|publisher = Transaction| isbn = 978-0-7658-0881-3| page = 44}}</ref><ref name="Forsythe2009">{{cite book| first = David P.|last=Forsythe| title = Encyclopedia of human rights| url = http://books.google.com/books؟id=1QbX90fmCVUC&pg=PA98| date= 11 اگست 2009| format = Google Books| publisher= Oxford University Press| isbn = 978-0-19-533402-9| page = 98}}</ref><ref name="ChalkJonassohn1990">{{cite book| first1 = Frank Robert| last1 = Chalk| first2 = Kurt| last2 = Jonassohn| others =Institut montralais des tudes sur le gnocide| title =The history and sociology of genocide: analyses and case studies| url= http://books.google.com/books؟id=UgzAi1DD75wC&pg=PA270| date = 10 ستمبر 1990|publisher= Yale University Press|isbn = 978-0-300-04446-1|pages= 270–}}</ref>|group ="note"}} | injuries = | victims = <!-- or| victim = --> | perps = [[Committee of Union and Progress]] ([[Young Turks]]) | perpetrators= <!-- or| perpetrator = --> | susperps = <!-- or| susperp = --> | weapons = | numparts = <!-- or| numpart = --> | dfens = <!-- or| dfen = --> | motive = }} '''ارمینی نسل کشی '''<ref>{{citation|publisher=The International Association of Genocide Scholars|type=affirmation|title=Armenian Genocide|quote=That this assembly of the Association of Genocide Scholars in its conference held in Montreal، جون 11–3، 1997، reaffirms that the mass murder of Armenians in Turkey in 1915 is a case of genocide which conforms to the statutes of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. It further condemns the denial of the Armenian Genocide by the Turkish government and its official and unofficial agents and supporters.}}</ref> ({{lang-hy|Հայոց ցեղասպանություն}} ''Hayots tseghaspanutyun'')،{{#tag:ref|Հայոց ցեղասպանութիւն in [[classical Armenian orthography]]|group="note"}}جس نوں '''ارمینی ہالوکاسٹ'''،<ref>[http://www.independent.co.uk/voices/commentators/fisk/robert-fisk-let-me-denounce-genocide-from-the-dock-420011.html Robert Fisk: Let me denounce genocide from the dock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140124204800/http://www.independent.co.uk/voices/commentators/fisk/robert-fisk-let-me-denounce-genocide-from-the-dock-420011.html |date=2014-01-24 }} The Independent، 14 اکتوبر 2006</ref> '''ارمینی گھلوگھارا''' اتے، ارمینی روایت مطابق '''Medz Yeghern''' (Armenian: Մեծ Եղեռն، "عظیم آفت")،<ref>{{cite news|last=Matiossian|first=Vartan|title=The Self-Delusion of 'Great Calamity': What 'Medz Yeghern' Actually Means Today|url=http://www.armenianweekly.com/2013/01/12/the-self-delusion-of-great-calamity-what-medz-yeghern-actually-means-today/|newspaper=[[Armenian Weekly]]|date=12 جنوری 2013|authorlink=Vartan Matiossian}}</ref> وی کہندے ہن، [[پہلی عالمی جنگ]] دے دوران سلطنت عثمانیہ ولوں ارمینی آبادی دے منصوبہ بند قتلام نوں کیہا جاندا اے۔ اس دوران 10 لکھ توں 15 لکھ لوکاں دی قتل دا اندازا اے۔ ایہہ جنسنہار 24 اپریل 1915 نوں شروع ہویا جدوں اتھوں دی سرکار نے حکم دتا کہ 250 آرمینی بدھیجیویاں نوں، دراصل کستنتنیا دے سارے ودوان اتے رسوخ والے آرمینی بدھیجیویاں نوں گرفتار کر کے وچ بندی بنا لیا جاوے اتے قتل کیتا جاوے۔ اس دے بعد پہلی جنگ عظیم دوران اتے اس دے بعد تک ایہہ قتلام جاری رہا۔ اسنوں دو پڑاواں وچ لاگوُ کیتا گیا: مرداں دیاں ہتیاواں، فوج ولوں جبراً غلامی اتے عورتاں، بچیاں اتے بڈھیاں نوں سیریا دے ریگستان وچ موت دی پدسفر (ڈیتھ مارچ) اتے بھیجنا۔ ترکی دے فوجیاں ولوں کھدیڑے جا رہے ایہناں لوکاں دے نال وار وار لٹ-کھسٹّ، بھکھے رکھے جان، بلاتکار، مار کٹّ اتے قتل دیاں واقعے ہوئیاں۔<ref>{{Citation|first1=Hans-Lukas|last1=Kieser|first2=Dominik J.|last2=Schaller|language=German|title=Der Vlkermord an den Armeniern und die Shoah|trans_title=The Armenian genocide and the Shoah|publisher=Chronos|year=2002|isbn=3-0340-0561-X|page=114}}</ref><ref>{{Citation| title = Armenia: The Survival of A Nation| first = Christopher J.| last = Walker| publisher = Croom Helm| place = London| year = 1980| pages = 200–3}}</ref><ref>{{Citation| title = The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire، 1915–1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden| first1 = Viscount James| last1 = Bryce| authorlink= James Bryce، 1st Viscount Bryce| first2 = Arnold| last2 = Toynbee| edition = uncensored| editor-first = Ara| editor-last = Sarafian| place = Princeton، [[New Jersey|NJ]]| publisher = Gomidas| year = 2000| isbn = 0-9535191-5-5| pages = 635–49}}</ref> [[فائل:Marcharmenians.jpg|thumb|350px|آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں مقامی قید خاناں وچ ڈالنے دے لئی گھراں تو‏ں نکالاجا رہیا ا‏‏ے۔ اپریل 1915ء]] ''ارمنی قتل عام'' {{ہور نام|انگریزی= Armenian Genocide، [[آرمینیائی زبان|ارمنی زبان]]: Հայոց Ցեղասպանութիւն ، [[ترک زبان|ترکی]]: Ermeni Soykırımı}} جسنو‏ں '''ارمنی ہولوکاسٹ'''، '''ارمنی نسل کشی''' تے ارمنی باشندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں ''عظیم آفت'' (Մեծ Եղեռն) وی کہیا جاندا اے، [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم اول]] دے بعد [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی ارمنی آبادی دے مبینہ قتل عام نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں مبینہ واقعات وچ قتل عام دے علاوہ جبری ملک بدری تے قید و بند د‏‏ی صعوبتاں وی شمار د‏‏ی جاندیاں نيں تے عموماً اس وچ 10 تو‏ں 15 لکھ ارمنی باشندےآں دے قتل دا دعویٰ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی ذرائع اسنو‏ں پہلا جدید تے باقاعدہ قتل عام گرداندے نيں تے اس دے لئی مقتولین د‏‏ی مبینہ تعداد نو‏‏ں جواز بنایا جاندا اے حالانکہ اس تو‏ں پہلے [[1905ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1920ء]] تک [[آرمینیا]] وچ موجود لکھاں [[آذری]] مسلماناں دا قتل عام کیندا گیا تے لکھاں نو‏‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے [[آذربائیجان]] تے ہور علاقےآں وچ جانے اُتے مجبور کیندا گیا۔ (ہور تفصیل دے لئی دیکھو [[آرمینیا دے آذریاں دا قتل عام]]) ۔ [[24 اپریل]] [[1915ء]] نو‏‏ں قتل عام د‏‏ی شروعات دا دن قرار دتا جاندا اے جس دن عثمانی انتظامیہ نے [[قسطنطنیہ]] وچ 250 ارمنی دانشوراں تے رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کیندا۔ ارمنی تے مغربی ذرائع دا الزام اے کہ اس دے بعد ارمنی باشندےآں نو‏‏ں زبردستی گھراں تو‏ں کڈ ک‏ے سینکڑاں میل تک [[صحرائے شام|شامی صحرا]] د‏‏ی خاک چھاننے دے لئی چھڈ دتا تے ایہ کارروائی بلا تخصیص عمر و صنف کيتی گئی تے ارمنی خواتین نو‏‏ں جنسی زیادتی و جبر دا نشانہ وی بنایا گیا۔ ارمنی قتل عام [[مرگ انبوہ|مرگِ انبوہ]] (Holocaust) دے بعد سب تو‏ں زیادہ مطالعہ کیندا جانے والا قتل عام ا‏‏ے۔ == ترکی دا مؤقف == ترکی دے تریخ داناں دے مطابق انہاں واقعات تو‏ں پہلے [[1905ء]] تو‏ں لے ک‏ے [[1920ء]] تک [[آرمینیا]] وچ موجود لکھاں [[آذری]] مسلماناں دا قتل عام کیندا گیا تے لکھاں نو‏‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے [[آذربائیجان]] تے ہور علاقےآں وچ جانے اُتے مجبور کیندا گیا۔ ایہ لوک خود نو‏‏ں آذری ترک کہندے سن ۔ (ہور تفصیل دے لئی دیکھو [[آرمینیا دے آذریاں دا قتل عام]])۔ آرمینیا دے لوک اک ریاست د‏‏ی تشکیل دے لئی آذربائیجان دے علاقےآں اُتے تسلط تے آذربائیجانیاں دے قتل عام دے بعد ترکی دے کچھ علاقےآں اُتے وی نظر گاڑے ہوئے سن ۔ پہلی جنگ عظیم وچ ترکی وچ آباد آرمینیائی باشندے کھلم کھلا [[فرانس]]، [[برطانیہ]] تے [[روس]] دے حامی سن ۔ چنانچہ سلطنت عثمانیہ نے اپنا ردِ عمل دکھایا۔ اس دے علاوہ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی جانشاں [[ترکی|ترک جمہوریہ]] (موجودہ ترکی) انہاں واقعات نو‏‏ں قتل عام نئيں سمجھدا بلکہ اس دا کہنا اے کہ ہلاک ہونے والے ارمنی باشندےآں د‏‏ی تعداد بہت ودھیا چڑھا کر بیان کيتی جاندی اے حالانکہ جتھ‏ے جنگ عظیم اول دے دوران سلطنت دے ہور باشندے مارے گئے اوتھے ارمنی وی جنگ دا نشانہ بنے، انہاں دا باضابطہ قتل عام ہرگز نئيں کیندا گیا سی۔ حالیہ چند سالاں وچ ترکی نو‏‏ں ارمنی قتل عام نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی شدید دباؤ دا سامنا رہیا اے حتٰی کہ چند ذرائع دے مطابق ترکی د‏‏ی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] وچ شمولیت وچ چند رکاوٹاں وچ ارمنی قتل عام نو‏‏ں تسلیم نہ کرنا تے [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|شمالی قبرص]] دا معاملہ سرلسٹ ني‏‏‏‏ں۔ == ارمنی بدلہ == مکمل مضمون: [[آپریشن نیمیسس]] ارمنی باشندےآں دے مبینہ قتل عام دا بدلہ لینے دے لئی [[وفاق ارمنی انقلاب]] (Armenian Revolutionary Foundation) نے اک منصوبہ تیار کیندا جس دے تحت ارمنی قتل عام وچ مبینہ طور اُتے ملوث اہ‏م تردیاں شخصیتاں نو‏‏ں قتل کیندا جانا سی۔ ایہ منصوبہ [[آپریشن نیمیسس]] (انگریزی: [[آپریشن نیمیسس|Operation Nemesis]]) کہلاندا اے جس دے دوران [[نوجوانان ترک]] د‏‏ی حکومت دے سابق وزیر داخلہ [[طلعت پاشا]]، سابق وزیر جنگ [[اسماعیل انور پاشا|انور پاشا]]، سابق وزیر دفاع [[جمال پاشا]] تے سابق وزیر اعظم [[سید حلیم پاشا]] سمیت کئی اہ‏م تردیاں شخصیتاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتارا گیا۔ == متعلقہ مضامین == {{کومنز|Category:Armenian Genocide|آرمینیائی قتل عام}} * [[آپریشن نیمیسس]] * [[مرگ انبوہ]] * [[آرمینیا دے آذریاں دا قتل عام]] * [[قدیم آسٹریلوی باشندےآں دا قتل عام]] {{گٹھ کومنز|Armenian Genocide}} [[گٹھ:آرمینیا ترکی تعلقات]] [[گٹھ:آرمینیائی نسل کشی]] [[گٹھ:تریخ آرمینیا]] [[گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:جموریہ ترکی د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ پہلی جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ قتل عام]] [[گٹھ:ضد قومی جذبات]] [[گٹھ:ضد مسیحیت]] [[گٹھ:عثمانی جنگی جرائم]] [[گٹھ:قتل عام]] [[گٹھ:قوم پرستی]] [[گٹھ:مسلماناں دے ہتھو‏ں گرجا گھراں د‏‏ی تباہی]] [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:صوبہ مغربی آذربائیجان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ترکی دی تریخ]] tmti202dgh830q3urxy4i2omi7cwbjm 0 78824 711599 660400 2026-09-23T10:49:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711599 wikitext text/x-wiki {{Princely States topics}} '''صرف خاص''' {{ہور ناں|انگریزی=Privy Purse|ہندی=राजभत्ता}} کسی آئینی یا جمہوری بادشاہت وچ ریاست دے خود مختار حکمراناں تے شہنشاہی خانداناں نو‏‏ں ملنے والی خصوصی رقم نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[بھارت]] وچ سنہ 1950ء وچ جمہوری آئین نافذ ہونے دے بعد صرف خاص دینے دا آغاز ہويا سی ۔ [[انگلستان]]، [[برطانیہ]]، [[جاپان]] یا ہور یورپی ملکاں (جتھ‏ے صرف اک [[شاہی خاندان]] ہُندا اے ) دے برعکس بھارت وچ (جمہوریہ دے ابتدائی سالاں وچ ) کل [[ہندوستان د‏‏ی نوابی ریاستاں|562 شاہی خاندان]] سن ۔ ایہ شاہی خاندان تے رجواڑے انہاں سابقہ ریاستاں دے حکمران سن جنہاں نے آزاد بھارت وچ اپنی ریاستاں نو‏‏ں ضم کیتا تے ایويں [[ڈومنین بھارت|متحدہ بھارتی جمہوریہ]] دا قیام عمل وچ آیا سی تے اس انضمام دے بعد انہاں خانداناں نے اپنے تمام اختیارات [[حکومت ہند]] نو‏‏ں سونپ دتے سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دے بھارتی اتحاد وچ انضمام دے منجملہ شرائط وچو‏ں اک شرط ایہ سی کہ ریاستاں دے حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں تاحیات حکومت ہند د‏‏ی جانب تو‏ں کچھ رقم بھتے دے طور اُتے دتی جائے گی، اسی رقم نو‏‏ں [[صرف خاص]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دراصل اس نظام نو‏‏ں برطانیہ وچ جاری صرف خاص دے نظام د‏‏ی بنیاد اُتے بنایا گیا سی ۔ اُتے صرف خاص دے اس نظام نو‏‏ں سنہ 1971ء وچ [[آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم]] دے تحت [[اندرا گاندھی]] دے دور حکومت وچ دو سالہ قانونی جدوجہد دے بعد ختم کر دتا گیا۔<ref>[http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-MAT-latest-patna-news-030501-787733-NOR.html Latest Patna News 03/11/2014: Hindi News: नीतीश को प्रिवी-पर्स, बागी विधायकों को कुछ नहीं | पटना समाचार - दैनिक भास्कर हिंदी न्यूज़<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/hindi/specials/101_economy_60yrs/page4.shtml BBC Hindi | भारतीय अर्थव्यवस्था के उतार चढ़ाव<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428063000/http://www.bbc.co.uk/hindi/specials/101_economy_60yrs/page4.shtml |date=2012-04-28 }}</ref><ref name="Twenty Sixth Amendment">{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend26.htm |title=Twenty Sixth Amendment |publisher=Indiacode.nic.in |date=28 دسمبر 1971 |accessdate=19 نومبر 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050640/https://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend26.htm%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=no }}</ref> == تسمیہ == [[برطانیہ]] تے بھارت وچ اس رقم نو‏‏ں [[انگریزی بولی|انگریزی]] وچ پریوی پرس، اردو وچ '''صرف خاص''' تے [[ہندی بولی|ہندی]] وچ راج بھتا، شاہی بھتا یا وشیش بھتا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[جمہوریہ بھارت]] وچ سابقہ شاہی خانداناں نو‏‏ں مل ہی اس رقم نو‏‏ں '''پریوی پرس''' یا '''راج بھتا''' کہنا زیادہ مناسب نئيں کیونکہ ہور ملکاں دے برعکس بھارت وچ ایہ رقم اک معاہدہ دے تحت دتی جا رہی سی تے آئینی طور اُتے کسی وی بھتے نو‏‏ں سرکاری یا شاہی درجہ حاصل نئيں سی، چنانچہ اس رقم نو‏‏ں '''صرف خاص''' (विशेश भत्ता) کہنا زیادہ مناسب ا‏‏ے۔ == تاریخ == [[برطانوی راج|برطانوی دور حکومت]] وچ [[ہندوستان]] وچ برطانیہ دے زیر نگین علاقےآں دے علاوہ تقریباً [[ہندوستان د‏‏یاں نوابی ریاستاں|562 آزاد ریاستاں]] سن۔ ایہ [[نوابی ریاستاں|تمام ریاستاں]] اک معاہدہ دے تحت برطانوی حکومت دے تابع سن، انہاں ریاستاں د‏‏ی حفاظت تے امور خارجہ برطانوی حکومت دے ذمہ سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دا کل رقبہ برصغیر دے تہائی حصے اُتے مشتمل سی، انہاں ریاستاں دے حکمراناں نو‏‏ں اپنے اندرونی معاملات وچ مکمل [[خود مختاری]] حاصل سی۔ [[برطانوی راج]] وچ انہاں ریاستاں د‏‏ی اہمیت تے حیثیت معاہداں د‏‏ی بنیاد اُتے طے کيتی گئی سی ہور '''بندوقاں تے توپاں د‏‏ی سلامی''' دا نظام قائم سی جس وچ بندوقاں تے توپاں د‏‏ی تعداد تو‏ں ریاست د‏‏ی اہمیت تے حیثیت دا اندازہ لگایا جاندا سی ۔ سنہ 1947ء وچ برطانوی پارلیمان وچ منظور ہونے والے '''قانون آزادی ہند''' دے تحت برطانیہ نے ہندوستان نو‏‏ں [[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں آزادی دتی تے اپنا تسلط ختم کر دتا تے انہاں نوابی ریاستاں نو‏‏ں بھارت یا پاکستان وچ ضم ہونے یا آزاد رہنے دا اختیار دتا گیا۔<ref>[[Ishtiaq Ahmed (political scientist)|Ishtiaq Ahmed]]، ''State, Nation and Ethnicity in Contemporary South Asia'' (London & New York, 1998)، p. 99</ref> سنہ 47 دے اختتام تک بیشتر ریاستاں نے بھارت یا پاکستان وچ انضام دا فیصلہ ک‏ر ليا تے انضمام دے دستاویزاں اُتے دستخط کر دتے، اُتے کچھ ریاستاں نے آزاد رہنے دا فیصلہ کیتا جنہاں وچ [[تراونکور]]، [[بھوپال]] تے [[جودھپور]] نے مذاکرات دے بعد انضمام دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ انہاں مذاکرات نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ بھارت دے پہلے وزیر داخلہ [[ولبھ بھائی پٹیل]] تے [[وی پی مینن]] دا اہ‏م کردار سی ۔ اُتے تن ریاستاں کشمیر، حیدرآباد تے جوناگڑھ نے الحاق نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، چنانچہ انہاں ریاستاں نو‏‏ں فوجی کارروائی دے ذریعہ بھارت وچ ضم کیتا گیا۔ انضمام دے بعد ایہ ریاستاں اپنی حفاظت، نظام مواصلات تے امور خارجہ نو‏‏ں [[حکومت ہند]] نو‏‏ں سونپنے د‏‏ی پابند سن جس دے بعد انہاں ریاستاں دا انتظام وی تقریباً برطانوی عہد حکومت ہی د‏‏ی طرح سی ۔ سنہ 1949ء دے بعد انہاں ریاستاں نو‏‏ں آئینی نظام حکومت وچ مکمل ضم تے اسی دے نال سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں سرکاری درجہ دتا گیا۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے لئی اک خاص بھتے د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ 1947ء وچ شاہی خانداناں نو‏‏ں اپنی ریاستی جائداد رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی لیکن 1949ء وچ اس اجازت نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے انہاں ریاستی جائداداں نو‏‏ں حکومت ہند نے اپنی تحویل وچ لے لیا۔ بعد وچ سنہ 1971ء وچ آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت سابق حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں دتا جانے والا صرف خاص وی پارلیمان وچ منظور ک‏ر ک‏ے ختم کر دتا گیا۔ == صرف خاص د‏‏ی قیمتاں == صرف خاص د‏‏ی رقم دا تعین متعدد امور نو‏‏ں سامنے رکھ کر کیتا جاندا سی ۔ مثلاً ریاست د‏‏ی آمدنی، توپاں د‏‏ی سلامی د‏‏ی تعداد، ریاست د‏‏ی تاریخی اہمیت وغیرہ۔ عموماً صرف خاص د‏‏ی رقم 5،000 روپے سالانہ تو‏ں لکھاں روپے تک سی۔ 562 ریاستاں وچو‏ں 102 ریاستاں ایسی سن جنہاں نو‏ں اک لکھ تو‏ں ودھ صرف خاص ملدا سی ۔ جدو‏ں کہ 6 ریاستاں [[ریاست حیدرآباد|حیدرآباد]]، [[سلطنت خداداد میسور|میسور]]، [[تراونكور]]، [[ریاست بڑودا|بڑودا]]، [[جے پور]] تے [[پٹیالہ]] ایسی سن جنہاں نو‏ں دس لکھ تو‏ں ودھ رقم ملد‏ی سی۔ انہاں دے علاوہ متعدد چھوٹی جاگيراں نو‏‏ں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محض حقیر مراعات ملد‏ی سن۔ ریاست حیدرآباد جسنو‏ں ابتدا وچ 4,285,714 روپے دتے جاندے سن، کچھ ہی برساں وچ کم ک‏ر ک‏ے ویہہ لکھ کر دتے گئے۔ ہور عموماً حکومت ہند جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص دے لئی کم رقم دتا کردی سی جو کچھ برساں بعد بالکل ختم کر دتی گئی۔<ref>"Maharaja" by Jarmani Dass, page 424-435</ref> {{Clear}} {|class="wikitable" !style="width: 160px; background-color: lightgrey;"| ریاست دا ناں !style="width: 160px; background-color: lightgrey;"| صرف خاص د‏‏ی رقم (روپے وچ ) !style="width: 160px; background-color: lightgrey;"| ہور تفصیلات |- |میسور |26,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |حیدرآباد |20,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1967ء) |- |تراونکود |18,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |جے پور |18,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |پٹیالہ |17,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |بڑودا |13,64,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1951) |- |ادے پور (میواڑ) |10,00,000 | |- |کشمیر |10,00,000 | |- |کولہاپور |10,00,000 | |- |گوالیار |10,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961) |- |جودھپور |10,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1952) |- |نوانگر |10,00,000 | |- |بیکانیر |10,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1950) |- |بھاؤنگر |10,00,000 | |- |ریوا |10,00,000 | |- |کچھ |8,00,000 | |- |گونڈال |8,00,000 | |- |موروی |8,00,000 | |- |کچ بہار |7,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |کوٹا |7,00,000 | |- |رامپور |6,60,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1966) |- |بھوپال |6,20,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1960) |- |الور |5,20,000 | |- |بھرت پور |5,02,000 | |- |اندور (ہولکر ریاست) |5,00,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961) |- |نابھا |4,10,000 | |- |راج پیپلا |3,97,946 | |- |فریدکوٹ |3,81,400 | |- |دھرنگ دھریا |3,80,000 | |- |پوربندر |3,80,000 | |- |تریپورا |3,30,000 | |- |ایڈر |3,28,000 | |- |جند |3,28,100 | |- |مئ یُور بھَنْج |3,27,400 | |- | تِہْڑی-گرھوال ریاست |3,00,000 | |- |دھار |2,90,000 | |- |راج کوٹ |2,85,000 | |- |بوندی |2,81,000 | |- |وارانسی (بنارس) |2,80,000 | |- |کوریا |2,78,700 | |- |ٹونک |2,78,00 | |- |پالن پور |2,75,000 | |- | کپورتھلا |2,70,000 | |- | پُدُکّوٹّئی (پُڑُکّوٹّئی) |2,66,500 | |- |دھَول پور |2,64,000 | |- |منی پور |2,54,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (1955) |- |پٹنہ |2,49,600 | |- |کوچی |2,35,000 | |- |سانگلی |2,32,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1965) |- |لموڈی |2,30,000 | |- |بریا |2,25,000 | |- |منڈی |2,20,000 | |- |چھوٹا ادے پور |2,12,000 | |- |سراوہی |2,12,600 | |- | ڈُنگ پور |1,98,000 | |- | اورچھا (بہ وائے مجہول) |1,85,300 | |- |جیسلمیر |1,80,000 | |- | دیواس کنِشٹھ (بہ یائے مجہول) |1,80,000 | |- |پلیٹانا |1,80,000 | |- |وانکانیر |1,80,000 | |- |جاورا |1,75,000 | |- |رائے گڑھ |1,72,600 | |- |بنسدا |1,60,000 | |- |دتیا |1,54,300 | |- |جس دان |1,50,000 | |- |دھرم پور |1,50,000 | |- |بستر |1,50,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961) |- |رتلام |1,50,000 | |- |پنّا |1,47,300 | |- |وادھون |1,46,915 | |- |سرگوجا |1,45,300 | |- | دیواس ورِشٹھ (یہ یائے مجہول) |1,45,000 | |- |بروانی |1,45,000 | |- |کیونجھار |1,41,500 | |- |پھالٹن |1,40,442 | |- |راج گڑھ |1,40,000 | |- |جنجیرہ |1,39,580 | |- |کھمبات |1,38,000 | |- |چمبا |1,38,000 | |- |کشن گڑھ |1,36,000 | |- |جھالاواڑ |1,36,000 | |- |گنگ پور |1,35,100 | |- |لُناودا |1,31,000 | |- |رادھن پور |1,29,000 | |- |جھابؤا |1,27,000 | |- |بانس واڑا |1,26,000 | |- |جَوہار |1,24,000 | |- |جیت پور |1,21,536 | |- |نرسنگھ گڑھ |1,15,000 | |- |کالا ہانڈی |1,14,000 | |- |سنت |1,12,000 | |- |مالیر کوٹلہ |1,10,000 | |- |دھرول (بہ وائے مجہول) |1,10,000 | |- |ساونت واڑی |1,07,500 |- |کرولی |1,05,000 | |- |خیر گڑھ |1,02,300 | |- |پرتاپ گڑھ |1,02,000 | |- |جُبّال |1,01,000 | |- |چھترپور |1,00,350 | |- |بلکھیا |1,00,000 | |- |تھانہ دیولی |1,00,000 | |- |چَرکھاری |95,900 | |- |بامرا |95,300 | |- |علی راج پور |95,000 | |- |داندا |92,000 | |- |جام کھنڈی |91,163 | |- |لکھتر |91,000 | |- |سندور |90,000 | |- |شاہ پورا |90,000 | |- |ڈھینکانال (بہ یائے مجہول) |89,700 | |- |بھور |89,042 | |- |سیرئی کیلا |88,900 | |- |والا |88,750 | |- |واگھٹ |80,000 |(اک اندازے دے مطابق 18,000) |- |بشہر |80,000 | |- |وادتا |78,250 | |- |لاٹھی |77,500 | |- |سونپور |76,700 | |- |اوندھ |75,212 | |- |اجے گڑھ |74,700 | |- |بیجتے |70,700 | |- |جنبو گھوڑا |70,000 | |- |بلاسپور |70,000 | |- |سیلانا |70,000 | |- |کانکیر |68,700 | |- |بالاسینور |68,000 | |- |کوٹڈا سنگانی (بہ وائے مجہول) |67,000 | |- |جشپور |66,300 | |- |باجنا |65,500 | |- |کوردھا |63,800 | |- |سارن گڑھ |63,600 | |- |نیا گڑھ |62,800 | |- |تال چیر |62,500 | |- |سائیلا |62,500 | |- |کلسیا |60,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961) |- |کوروائی (پہلا واؤ، وائے مجہول) |60,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |کھلچی پور |60,000 | |- |نالا گڑھ |60,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |سوکیت |60,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |مئی ہر |56,500 | |- |ساگوڑ |55,400 | |- |موڈھول |55,300 | |- |بتگان پلی |53,900 | |- |تھارڈ |53,400 | |- |مولی |53,000 | |- |بونائی |52,800 | |- |سمتھر |51,800 | |- |چوڑا |51,250 | |- |مِراج (کنِشٹھ) |50,454 | |- |ادے پور (چھتیس گڑھ) |50,000 | |- |لوہارو |50,000 | |- |وجے نگر |50,000 | |- |کُرُندواد ورِشٹھ |49,924 | |- |جاٹھیا |49,924 | |- |کُرُندواد کنِشْٹھ 1 |49,270 | |- |کُرُندواد کنِشْٹھ 2 |49,270 | |- |پٹودی |48,000 | |- |واؤ |48,200 | |- |سیندا مئو |48,000 | |- |ملیا |47,500 | |- |باؤنی |46,850 | |- |بھدرواہ |46,460 | |- |ویرپور |44,500 | |- |منسا |41,200 | |- |مالپور |40,600 | |- |نیلگری |40,000 | |- |کیونتھال |39,700 | |- |سنجیلی |38,900 | |- |رام درگ |38,818 | |- |وانود (ونود) |38,430 | |- |بروالا |36,510 | |- |اتھ گڑھ |36,100 | |- |کشل گڑھ |34,775 | |- |واساود |34,400 | |- |دوجنا |34,000 | |- |جیناباد |33,800 | |- |کھنڈپاڑا |33,600 | |- |دس پلا |33,500 | |- |کھارساون |33,000 | |- |جوبت |32,500 | |- |کاٹھی واڑا |32,000 | |- |ہندول |32,000 | |- |ساوانور |30,316 | |- |کھِرسرا |30,000 | |- |پیپلودا |30,000 | |- |سُرگنیا |30,000 | |- |رائے راکھول |29,700 | |- |سکدی |29,000 | |- |گھوداسر |28,420 | |- |سودسنیا |28,200 | |- |علی پورہ |28,150 | |- |نرسنگھ پور |28,100 | |- |کوٹی |27,250 | |- |سوہاول |25,900 | |- |پال لہارا |25,000 | |- |مکرائی |25,000 | |- |رنپور |25,000 | |- |امبلیارا |24,500 | |- |وتھل گڑھ |23,220 | |- |بارمبا |22,700 | |- |موہن پور |20,700 | |- |چھوئی کھدان |20,300 | |- |تھی اوگ |20,000 | |- |نم کھیڑا |20,000 | |- |پٹ دی |20,000 | |- |بل سان |20,000 | |- |مانڈوا |19,920 | |- |جفراباد |19,310 | |- |اومیٹا |19,200 | |- |ساتھمبا |19,130 | |- |باگھل |18,700 | |- |پاٹھری |18,250 | |- |سریلا |18,250 | |- |ٹھاروچ |18,100 | |- |چنگ بھاکر |17,300 | |- |رَناسن (ریہواڑ) |17,100 | |- |مہلوگ |16,500 | |- |جلیا دیوانی |16,135 | |- |بھجّی |16,000 | |- |دھمی |15,760 | |- |لودھیکا |15,690 | |- |کھنیادانا |15,600 | |- |کوٹھی |15,400 | |- |واسنیا |15,100 | |- |گوری ہر |15,000 | |- |نمرانا |15,000 | |- |کمھار سائاں |14,500 | |- |کھدل |14,500 | |- |برَوندھا |14,500 | |- |ولاسنیا |14,200 | |- |لوا |12,500 | |- |ورسودا |12,500 | |- |کٹوسان |12,100 | |- |جامنیا |12,000 | |- |ایلول |11,700 | |- |ٹیگیریا |11,200 | |- |پال دیو |10,400 | |- |لوگاسی |10,100 | |- |گرولی |10,050 | |- |جسو |8,600 | |- |پندرا |8,100 | |- |بیری |7,750 | |- |مگوڑی |7,370 | |- |ٹوڑی فتحپور |7,000 | |- |متھوار |6,000 | |- |وادی جاگیر |6,000 | |- |جگنی |5,950 | |- |تاراؤں |5,850 | |- |بیہت |5,600 | |- |بھے سوندا |5,600 | |- |پاہرا |5,300 | |- |مادھن |5,200 | |- |کامتا رجولا |5,000 | |- |دھوروئی |5,000 | |- |نويں گاون ریبائی (بہ یائے مجہول) |5,000 | |- |راج گڑھ (بھوپتے) |5,000 | |- |وکھت پور |4,700 | |- |کانیٹھی |4,400 | |- |گُھنڈ |4,200 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |سانگری |3,600 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1965) |- |کونیہار |3,600 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1964) |- |لیکھی |3,540 | |- |پلاج |3,500 | |- |ہاپا |3,430 | |- |تاجپوری |3,000 | |- |بانہاں دا پہاڑی |3,000 | |- |بیجنا |3,000 | |- |راتیش |3,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |راوِن گڑھ |3,000 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں |- |دیدھروٹا (ی تے واؤ مجہول) |2,760 | |- |ڈیلٹاہ |2,400 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1949) |- |دارکوٹی |2,400 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ1953) |- |دھادی |2,400 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1952) |- |بیجا |2,400 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1950) |- |منگل |2,400 | جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1946) |- |کٹھودیا |192 | |- |} == صرف خاص دا اختتام == نوآزاد بھارت وچ صرف خاص دے متعلق عموماً منفی رائے سی، ہور اس وقت دے بھارت دے اقتصادی حالات دے پیش نظر اس نظام نو‏‏ں بھارتی معیشت اُتے بجھ تصور کیتا جاندا سی ۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں وی غیر آئینی تے غیر جمہوری خیال کیتا گیا۔ چنانچہ خصوصی مراعات تے صرف خاص نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تجویز پارلیمان وچ سب تو‏ں پہلے 1969ء وچ پیش کيتی گئی۔ لیکن اس وقت [[راجیہ سبھا]] وچ محض اک ووٹ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تجویز منظور نئيں ہوئی، 149 ووٹ اوہدی تائید وچ جدو‏ں کہ 75 ووٹ اس دے خلاف سن ۔<ref name="H. H. Maharajadhiraja Madhav Rao vs Union Of India on 15 December 1970">{{cite web|title=H. H. Maharajadhiraja Madhav Rao vs Union of India on 15 December, 1970|url=http://indiankanoon.org/doc/660275/|publisher=Indian Kanoon|accessdate=16 October 2012|page=See para 44|quote=The Bill was voted upon in the Lok Sabha on September 2, 1970. 332 votes for and 154 votes against it, were cast. It was considered in the Rajya Sabha ,on September 5, 1970, and was defeated, 149 voting for and 75 against it. It failed in the Rajya Sabha to reach the requisite majority of not less than two-thirds of the members present and voting.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050636/https://indiankanoon.org/doc/660275/|archivedate=December 25, 2018|dead-url=no}}</ref> سنہ 1971ء وچ اس تجویز نو‏‏ں دوبارہ پیش کیتا گیا تے اس وقت آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت اسنو‏ں منظور ک‏ر ليا گیا۔<ref name="Twenty Sixth Amendment" /> اس وقت د‏‏ی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی نے بھارت دے تمام شہریاں دے یکساں حقوق تے حکومت دے میزانیہ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ضرورت دے پیش نظر اس معاملہ اُتے خصوصی توجہ کيتی۔ چنانچہ آئین ہند د‏‏ی اس ترمیم دے بعد صرف خاص دے نظام دا مکمل خاتمہ ہو گیا تے ہندوستان وچ صدیاں تو‏ں چلی آ رہی بادشاہت دے آخری آثار وی ختم ہو گئے۔ اس قانون د‏‏ی منظوری دے بعد کئی شاہی خانداناں نے اس بل د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے عدالتاں وچ عرضیاں داخل کيتیاں لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں مسترد کر دتی گئياں۔ سنہ 1971ء وچ شاہی خانداناں دے بوہت سارے افراد انتخابات وچ کھڑے ہوئے لیکن کامیابی نئيں مل سکدی۔<ref>{{Cite web |title=India’s privy purses and the Cyprus deal<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://blogs.reuters.com/india-expertzone/2013/04/08/indias-privy-purses-and-the-cyprus-deal/ |access-date=2019-10-15 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905153317/http://blogs.reuters.com/india-expertzone/2013/04/08/indias-privy-purses-and-the-cyprus-deal/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/how-fair-were-the-privy-purses/article5402219.ece How fair were the Privy Purses? - IN SCHOOL – The Hindu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == ہور ویکھو == * [[صرف خاص]] * [[ہندوستان د‏‏یاں نوابی ریاستاں]] * [[ایوان شہزادگان]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/main.html نوابی ریاستاں دے صرف خاص اُتے اک ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824020203/http://uqconnect.net/~zzhsoszy/ips/main.html |date=2011-08-24 }} [[گٹھ:اندرا گاندھی انتظامیہ]] [[گٹھ:بھارت دا سیاسی الحاق]] [[گٹھ:ہندوستان دی تریخ]] lqw2q3jd5ft5c8qma0ncns0ryt2ug7p 0 78850 711564 662543 2026-09-23T07:39:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711564 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فلم | name = اوینجرز : انفنیٹی وار | image = | caption = اوینجرز : انفنیٹی وار دا پوسٹر | director = [[انتھونی روسو]]، [[جو روسو]] | producer = [[کیون فائگی]] | screenplay = [[کرسٹوفر مارکس]] ، [[اسٹیفن میکفیلی]] | based on = {{Based on|''[[دی اوینجرز]]''|[[اسٹین لی]]|[[جیک کربی]]}} | starring = {{Plainlist|<!-- Order based on the TOP BILLING of the poster --> * [[رابرٹ ڈاؤنی جونیئر]] * [[کرس ہیمس ورتھ]] * [[مارک روفالو]] * [[کرس ایونز]] * [[اسکارلیٹ جوہانسن]] * [[بینی ڈکٹ کمبربیچ]] * [[ڈان چیڈل]] * [[ٹام ہالینڈ]] * [[چیڈوک بوسمین]] * [[پال بیٹنی]] * [[ایلزابیتھ آلسن]] * [[اینتھنی میکی]] * [[سیبیسٹین سٹین]] * [[ڈینائی گوریرا]] * [[لیٹیٹا رائٹ]] * [[ڈیو بٹستا]] * [[زوے سالدانا]] * [[جوش برولن]] * [[کرس پریٹ]] <!-- Order based on the TOP BILLING of the poster --> }} | music = [[ایلن سلویسٹری]] | cinematography = [[ٹرینٹ اوپالوک]] | editing = {{Plainlist| * [[جیفری فورڈ]] * میتھیو شمیڈ }} | studio = [[مارول اسٹوڈیوز]] | distributor = [[والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز موشن پکچرز]] | released = {{Film date|2018|4|23|[[ڈولبی تھیٹر]]|2018|4|27|United States}}<!-- Per template documentation, only the first date of release (the world premiere once that is revealed) and the date for the country of production should be included (even if that date is the same for other countries). --> | runtime = 149 minutes<!-- Theatrical runtime: 149:09 --><ref name="BBFC" /> | country = امریکا | language = انگریزی | budget = <!-- PER TALK PAGE -->$316–400<!-- PER TALK PAGE --> million<ref name="DeadlineProfitAnalysis" /><ref name="ForbesBudget" /><ref name="VarietyBudget" /> | gross = $2.048&nbsp;billion<ref name="BOM" /> }} '''''اوینجرز: انفنیٹی وار''''' 2018 د‏‏ی اک امریکی اے ہالی ووڈ سپر ہیرو فلم اے جو اسی ناں کےمارول کامکس د‏‏ی سپر ہیرو ٹیم اوینجرز اُتے مبنی اے جسنو‏ں مارول اسٹوڈیوز نے تخلیق کیتا تے [[والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز موشن پکچرز]] نے تقسیم کیتا۔ مارول سنیماٹک یونیورس (ایم سی یو) د‏‏ی فلم ''[[دی اوینجرز (2012 فلم)|دی اوینجرز]]'' تے 2015 د‏‏ی ''[[اوینجرز : ایج آف الٹران]]'' دا سیکوئل اے تے مارول سنیماٹک یونیورس (ایم سی یو) د‏‏ی انیہويں فلم ا‏‏ے۔ اسفلم دے ہدایتکار انتھونی تے جو روسو نيں تے اس فلم دے مصنفین رسٹوفر مارکس تے اسٹیفن میکفیلایتھے تے پچھلی ایم سی یو فلماں سےاداکاراں وچ رابرٹ ڈاؤنی جونیئر ، کرس ہیمس ورتھ ، مارک روفالو ، کرس ایونز ، [[اسکارلیٹ جوہانسن]] ، بینیڈکٹ کمبربیچ ، ڈان چیڈل ، ٹام ہالینڈ ، چیڈوک بوس مین ، پال بیتنی ، [[الزبتھ آلسن|الزبتھ اولسن]] ، انتھونی ماکی ، سباسٹیئن اسٹین ، ڈنائی گوریرا ، لیٹیا رائٹ ، ڈیو بٹسٹا ، زو سالڈانا ، جوش برولن تے کرس پرٹ شامل نيں ۔ فلم وچ ، اوینجرز اسپائیڈر مین ، آئرن مین ، بلیک پینتھر، ہلک ، تھور ، کیپٹن امریک‏‏ا تے دتی گارڈین آف دتی گلیکسی سمیت 20 سپر ہیروز دنیا نو‏‏ں تھیناس دے حملے تو‏ں بچانے دے لئی متحد ہُندے نيں۔ تھیناس کائنات وچ ادھی زندگی دا نصف حصہ مٹا دینے د‏‏ی کوشش کردا اے، فلم دا مرکزی ولن تھیناس طاقتور انفنیٹی اسٹونز یعنی چھ انمول پتھراں د‏‏ی تلاش وچ ہُندا اے جو کائنات د‏‏ی ہر شے نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔ خلا، حقیقت، طاقت، دماغ، روح تے وقت۔ غیر معمولی صلاحیتاں دے حامل انہاں تمام پتھراں نو‏‏ں تھیناس اک اک کرکے حاصل کرنے دے لئی راستے وچ آنے والی ہر دنیا تے اس دے باسیاں نو‏‏ں تہس نہس کردیندا ا‏‏ے۔ فلم دا اعلان اکتوبر 2014 وچ ''اوینجرز: انفنیٹی وار - حصہ 1 کے'' طور اُتے کیتا گیا سی ۔ روسو برادران اپریل 2015 وچ ہدایت کاری دے لئی آئے سن تے اک ماہ بعد مارکس تے مک فیلی نے اس فلم دے اسکرپٹ لکھنے دے لئی دستخط کیتے سن ، فلم د‏‏ی اسکرپٹ جم اسٹارلین د‏‏ی 1991 د‏‏ی کامک کتاب ''دی انفنیٹی گونٹلیٹ'' تے جوناتھن ہیک مین د‏‏ی 2013 د‏‏ی کامک کتاب ''انفنیٹی'' تو‏ں متاثر سی۔ سن 2016 وچ ، مارول نےفلم ''ایوینجرز: انفنیٹی وار'' دا عنوان کر دتا۔ فلم بندی دا آغاز جنوری 2017 وچ [[فائیٹ کاؤنٹی، جارجیا|جارجیا دے فیئٹی کاؤنٹی]] وچ پائن ووڈ اٹلانٹا اسٹوڈیوز وچ ہويا ، دلم وچ اک وڈی کاسٹ شامل کيتی گئی سی جس وچ زیادہ تر اداکار اوہ شامل سن ، جنہاں نے سابقہ ایم سی یو فلماں وچ اپنے کردار نو‏‏ں اداکیتا سی ۔ جس وچ برلن نو‏‏ں تھیناس وی شامل سن ۔ ایہ پروڈکشن جولائ‏ی 2017 تک جاری رہی ، جس دا براہ راست سیکوئل ، ''[[اوینجرز : اینڈگیم|ایوینجرز: اینڈگیم]]'' نال نال شوٹنگ کیتا جانا سی ۔ اسکٹ لینڈ ، انگلینڈ ، ڈاون ٹاون اٹلانٹا ایریا تے نیو یارک سٹی وچ اضافی فلم بندی کيتی گئی۔ تقریباً 316–400 &nbsp; ملین دے تخمینے والے بجٹ دے نال ، ایہ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں مہنگی فلماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ == فلم د‏‏ی کہانی == سیارہ ژینڈار دا خاتمہ کرنے تے اوتھ‏ے تو‏ں پتے اسٹون (طاقت دا پتھر) حاصل کرنے دے بعد، تھیناس اپنے بچےآں یعنی خاص سپاہیاں [کل آبسیڈین، ایبونی ماؤ، پراکسیما مڈنائٹ تے کاروس گلیو] نو‏‏ں لے ک‏ے اس جہاز اُتے آندا اے، جو ایسگارڈ دے خاتمے دے بعد بچے ہوئے لوگاں نو‏‏ں لے جارہیا ہُندا اے (جداں کہ فلم [[تھور ریگنوروک]] دے آخر وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔)۔ تھور، لوکی، ہیمڈال تے ہلک تھیناسنو‏ں ٹیسیریکٹ کیوب تو‏ں اسپیس اسٹون (خلا دا پتھر) نکالنے تو‏ں نئيں روک پاندے کیونکہ تھیناس تھور نو‏‏ں قید کرکے لوکی نو‏‏ں مار دیندا اے تے ہلک نو‏‏ں ڈھیر کردیندا ا‏‏ے۔ ہیمڈال مرنے تو‏ں پہلے بائی فراسٹ دا استعمال کر ہلک نو‏‏ں زمین اُتے پہنچیا دیندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تھیناس اپنے بچےآں دے نال نکلدا اے تے جہاز نو‏‏ں تباہ کر دیندا ا‏‏ے۔ ہلک زمین اُتے نیو یارک شہر دے سینکٹم سینکٹورم وچ جاڈگدا اے تے واپس بروس بینر دے روپ وچ بدل جاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اوہ اسٹیفن اسٹرینج یعنی ڈاکٹر اسٹرینج تے وونگ نو‏‏ں کائنات وچ موجود زندگیاں دے آدھے حصے نو‏‏ں مارنے د‏‏ی تھیناس دے منصوبےآں دے بارے وچ انتباہ کردا ا‏‏ے۔ جواب وچ ، اسٹرینج ٹونی سٹارک (آئرن مین) نال رابطہ کردا ا‏‏ے۔ اس دوران ماؤ تے آبسڈین اسٹرینج تو‏ں ٹائم اسٹون (وقت دا پتھر) لئنے دے لئی آندے نيں۔ پیٹر پارکر/اسپائیڈر مین وی اوتھ‏ے پہنچ جاندا اے تے فیر اک جنگ دے بعد، ماو اسٹرینج نو‏‏ں پھڑ کر خلائی جہاز وچ لے جاندا اے ؛ تے آئرن مین تے اسپائیڈر مین ماو د‏‏ی خلائی جہاز دا پِچھا کردے نيں، جدو‏ں کہ بینر اسٹیو راجرس (کیپٹن امریک‏‏ا) نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ مائنڈ اسٹون (ذہن دا پتھر) حاصل کرنے دے لئی پراکسیما مڈنائٹ تے کاروس گلیو اسکٹ لینڈ وچ وانڈا میکسماف تے وژن اُتے حملہ کردے نيں، لیکن راجرس (کیپٹن امریک‏‏ا)، نتاشا رومناف تے سیم ولسن (فیلکن) انہاں نو‏ں بچا لیندے نيں تے سبھی لوگ اوینجرا دے نويں ہیڈ کوارٹر اُتے جیمز روڈس (وار مشین) تے بینر (ہلک) دے نال حفاظت وچ رکھدے نيں۔ تھیناسنو‏ں پتھر حاصل کرنے تو‏ں روکنے دے لئی وژن اپنے ماتھے وچ لگے مائنڈ اسٹون نو‏‏ں توڑ کر اپنی جان د‏‏ی قربانی دینے د‏‏ی پیشکش کردا اے، لیکن بینر (ہلک) اسنو‏ں دسدا اے کہ اس پتھر دے بنا وی اس دا زندہ رہنا ممکن اے تے فیر راجرس (کیپٹن امریک‏‏ا) دے مشورے اُتے اوہ لوگ وکانڈا دے لئی نکلتے نيں، کیونکہ راجرس دا مننا اے کہ، اوتھ‏ے وژن نو‏‏ں نقصان پہنچائے بغیر پتھر نو‏‏ں ہٹانے دے لئی مدد مل سکدی ا‏‏ے۔ گارجین آف دتی گلیکسی نو‏‏ں ایسگارڈین جہاز دے سگنلز موصول ہُندے نيں تے اوہ اوتھ‏ے پہنچ دے تھور نو‏‏ں بچالیندے نيں۔ تھور اندازہ لگاندا اے کہ تھیناس اس دے بعد رئلیٹی اسٹون (حقیقت دا پتھر) د‏‏ی تلاش وچ جائے گا، جو نووئیر وچ کلیکٹر دے قبضے وچ ا‏‏ے۔ راکیٹ تے گروٹ تھور دے نال مل دے نداویلر جاندے نيں تاکہ تھیناسنو‏ں مارنے دے لئی ہتھیار حاصل کرسکن۔ جتھ‏ے اوہ اٹری د‏‏ی مدد تو‏ں سٹورم بریکر نامی اک کلہاڑی بنا‏تے نيں۔ اسی دوران پیٹر کول، گمورا، ڈریکس تے مینٹس تھیناسنو‏ں روکنے دے لئی نووییر جاندے نيں، لیکن اوہ پہلے تو‏ں ہی رئیلٹی اسٹون اپنے قبضے وچ کر چکيا ہُندا ا‏‏ے۔ تھیناس اپنی بیٹی گمورا نو‏‏ں اغوا کرکے اپنے نال لے جاندا اے، جو اپنی بہن نیبولا نو‏‏ں بچانے دے لئی تھیناسنو‏ں سول اسٹون (روح دا پتھر) دا پتہ بتا دیندی ا‏‏ے۔ تھیناس تے گامورا وورمر نامی سیارہ اُتے جاندے نيں، جتھ‏ے سول اسٹون دا رکھوالا، ریڈ اسکل انہاں نو‏ں دسدا اے کہ اسٹون نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی اپنے سب تو‏ں پیارے شخص نو‏‏ں قربان کرنا پیندا ا‏‏ے۔ تھیناس اونچائی تو‏ں گمورا نو‏‏ں کھادی وچ سُٹ دیندا اے تے اوہدی موت اُتے اسنو‏ں سول اسٹون مل جاندا ا‏‏ے۔ نیبولا قید تو‏ں بچ نکلتی اے تے بچے ہوئے گارجین نال رابطہ کردی اے کہ اوہ اسنو‏ں ٹائی ٹن (تھانوس دے سیارہ) اُتے ملیاں ۔ اسٹارک (آئرن مین) تے پارکر (اسپائیڈر مین) جہاز تو‏ں نکل کر اسٹرینج دا بچاؤ کردے ہوئے ماو نو‏‏ں مار ڈالدے نيں۔ ٹائی ٹن وچ پہنچ دے اوہ کول، ڈریکس تے مینٹس تو‏ں ملدے نيں۔ اسٹرینج ٹائم اسٹون د‏‏ی مدد تو‏ں لگ بھگ 10 لکھ ممکنہ مستپہلے دیکھدا اے تے دسدا اے کہ اس نے صرف اک بار ہی تھیناسنو‏ں ہارتے دیکھیا ا‏‏ے۔ ایہ سب مل دے تھیناس دا مقابلہ کرنے تے اس دے آہنی دستانے نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی منصوبہ بندی کردے نيں۔ تھیناس آندا اے تے اسٹرینج نو‏‏ں اپنے منصوبےآں یعنی کائنات د‏‏ی ادھی آبادی ختم کرنے نو‏‏ں کائنات دے وجود نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی ضروری تے درست قرار دیندا ا‏‏ے۔ اوہ سب مل دے تھیناس اُتے لگ بھگ قابو پا ہی چکے ہُندے نيں کہ نیبولا پتہ لگیا لیندی اے که تھیناس نے گمورا نو‏‏ں مار ڈالا ا‏‏ے۔ اس گل تو‏ں غصہ ہوکے کول تھیناس اُتے اکیلے ہی حملہ کردیندا اے، جس تو‏ں انہاں سب د‏‏ی پھڑ چھُٹ جاندی اے تے تھیناس انہاں نو‏ں ہرا دیندا ا‏‏ے۔ زخمی اسٹارک (آئرن مین) نو‏‏ں زندہ چھڈنے دے بدلے اسٹرینج تھیناس دے سامنے گھٹنے ٹیک کر ٹائم اسٹون اسنو‏ں دے دیندا اے تے تھیناس زمین دے لئی روانہ ہو جاندا ا‏‏ے۔ وکانڈا وچ پہنچنے اُتے راجرس بکی بارنس نال ملدا اے تے وژن دے ماتھے تو‏ں مائنڈ اسٹون نکالنے دا کم شوری نو‏‏ں سونپتا ا‏‏ے۔ تھیناوہدی فوج وکانڈا اُتے حملہ کردیندی اے تے سبھی اوینجرا ٹی چالا (بلیک پینتھر) تے وکانڈا دے فوجیاں دے نال انہاں دا سامنا کردے نيں۔ بینر، جو خود نو‏‏ں ہلک وچ تبدیل کرنے وچ ناکا‏م ہو جاندا اے، اسٹارک دے ہلک بسٹر سوٹ نو‏‏ں پہندا ا‏‏ے۔ تھور، راکیٹ تے گروٹ وی زمین اُتے آ پہنچدے نيں تے جنگ وچ شامل ہوجاندے نيں۔ مڈنائٹ، آبسڈین تے گلیو مارے جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی فوج میدان چھڈ ک‏‏ے بھج کھڑی ہُندی ا‏‏ے۔ آخر وچ ، تھیناس زمین اُتے آندا اے تے کوئی صورت نہ بچنے اُتے وانڈا مائنڈ اسٹون وژن دے ماتھے وچ ہی ختم کردیندی اے، لیکن تھنوس ٹائم اسٹون د‏‏ی مدد تو‏ں وقر نو‏‏ں پِچھے کردیندا اے تے مائنڈ اسٹون حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ تھور دے نال مقابلے وچ بُری طرح زخمی ہونے دے باوجود، تھیناس اپنے چھ اسٹونز دے آہنی دستاناں نو‏‏ں استعمال کرنے وچ کامیاب رہندا اے تے ٹیلی پورٹ ہوکے دور چلا جاندا ا‏‏ے۔ تھیناس دا منصوبہ کامیاب ہُندا اے تے ڈریکس، گروٹ، مینٹس، میکسماف، پارکر، کول، اسٹرینج، ٹی'چالا تے ولسن سمیت کائنات د‏‏ی ادھی آبادی فوراً ہی مر کر مٹی وچ تبدیل ہوجاندی ا‏‏ے۔ ٹائی ٹن اُتے صرف نیبولا تے اسٹارک، جدو‏ں کہ وکانڈا دے میدان اُتے بینر، ایم باکو، اوکویہ، روڈس، راکیٹ، راجرس، رومناف تے تھور ہی زندہ بچتے نيں۔ تھیناس دا زخم ٹھیک ہو جاندا اے تے اوہ آہنی دستاناں دے نال کسی تے سیارہ اُتے چلا جاندا اے، جتھ‏ے اوہ سکو‏ن تو‏ں بیٹھ کر سورج ڈوبتے ہُندے دیکھدا ا‏‏ے۔ فلم دے آخری ماظر وچ ، نیویارک شہر د‏‏ی ادھی آبادی مٹی وچ تبدیل ہرہی اے، جنہاں وچ نک فیوری تے ماریہ ہل وی شامل نيں ، نک فیوری مرنے تو‏ں پہلے اپنے پیجر اُتے اک ایمرجنسی سگنل چھڈنے وچ کامیاب ہوجاندا ا‏‏ے۔ اوہدی ڈیوائس لال تے نیلی پٹیاں اُتے پر اک ستارے دا نشان نظر آرہیا ہُندا اے، جو کیپٹن مارول دا نشان ا‏‏ے۔ == کردار == کردار :- اداکار (ہندی ڈبنگ آرٹسٹ) * ٹونی سٹارک/آئرن مین :- رابرٹ ڈاؤنی جونیئر (ہندی ڈبنگ: راجیش کھٹر) * تھور :- کرس ہیمس ورتھ (ہندی ڈبنگ: گورو چوپيا) * بروس بینر/ہلک :- مارک روفالو (ہندی ڈبنگ: سمیہ راج ٹھکر) * اسٹیو روجرس/کیپٹن امریک‏‏ا :- کرس ایونز (ہندی ڈبنگ: جوئے سین گپتا) * نتاشا رومانوف/بلیک وڈو :- اسکارلیٹ جوہانسن (ہندی ڈبنگ: نیشما چیمبرکر) * ڈاکٹر اسٹرینج :- بینی ڈکٹ کمبربیچ (ہندی ڈبنگ: موہن کپور) * جیمس روڈس/وار مشین :- ڈان چیڈل (ہندی ڈبنگ: راجیش جالی) * پیٹر پارکر/ اسپائڈر مین :- ٹام ہالینڈ (ہندی ڈبنگ: ویبھو ٹھاکر) * وژن :- پال بیٹنی (ہندی ڈبنگ: اتل کپور) * وانڈا میکسیماف/اسکارلیٹ وچ :- ایلزبیتھ آلسن (ہندی ڈبنگ: پوجا پنجابی) * سیم ولسن/فیلکن :- اینتھنی میکی (ہندی ڈبنگ: انوج گردوارہ) * بکی بارنس :- سیبیسٹین سٹین (ہندی ڈبنگ: منیش وادھوا) * لو د‏‏ی :- ٹام ہڈلسٹن (ہندی ڈبنگ: سپت رشی گھوش) * ہیمڈال :- ادریس ایلبا (ہندی ڈبنگ: پرمندر گھمّان) * وانگ :- بینی ڈکٹ وانگ (ہندی ڈبنگ: راجا سیوا) * مینٹس :- پام کلیمینٹپھ (ہندی ڈبنگ: مسکان جعفری) * نیبیولا :- کیرین گلان (ہندی ڈبنگ: ٹینا پاریکھ) * ڈریکس دا ڈسٹرایر :- ڈیو بٹسٹا (ہندی ڈبنگ: پون کالرا) * گمورا :- زوئی سلڈانا (ہندی ڈبنگ: مونا گھوش شیٹی) * گروٹ :- ون ڈیزل (ہندی ڈبنگ: سوین) * راکیٹ ریکن :- بریڈلی کوپر(آواز) (ہندی ڈبنگ: نیناد کامت) * ورجینیا پیپر پاٹس :- گونتھ پالٹرو (ہندی بنگ: اروندر کور) * ٹینلیر ٹوان/د کلیکٹر :- بینسیؤ دیل تاں رو (ہندی ڈبنگ: سلیل آچاریہ) * تھیناس :- جوش برولن (ہندی ڈبنگ: نیناد کامت) * پیٹر کول/سٹار لارڈ :- کرس پریٹ (ہندی بنگ: روہت رائے) * اولوئی :- ڈینائی گوریرا * ہیرولڈ "ہیپی" ہوگن :- جان فیوروؤ * ٹی چالا/بلیک پینتھر :- چیڈوک بوسمین (ہندی ڈبنگ: وراج ادھو) * شری (ٹی'چالا د‏‏ی بہن):- لیٹشیا رائٹ * نک فیوری:- سیموئل ایل جیکسن (ہندی ڈبنگ: شکتی سنگھ) * ماریہ ہل:- کوبی سملڈرز (ہندی ڈبنگ: مونا گھوش شیٹی) * ایم باکو :- ونسٹن ڈیوک * نیڈ (پیٹر پارکر دا دوست):- جیکب بٹلن * کیرل ڈینورس / کیپٹن مارول :- (صرف لوگو دکھایا گیا) == سیکوئل == ''ایوینجرز: اینڈگیم'' 26 اپریل ، 2019 نو‏‏ں ریلیز کيتی گئی<ref name="EndgameTitleReveal"><cite class="citation web">Truitt, Brian (December 7, 2018). [https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/12/07/avengers-endgame-watch-first-trailer-marvels-anticipated-film/2212076002/ "It's finally here! Watch the first trailer for Marvel's newly titled 'Avengers: Endgame<span class="cs1-kern-right">'</span>"]. ''[[USA Today]]''. from the original on December 7, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 7,</span> 2018</span>.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> جس وچ ہدایت کار روسو برادران<ref name="Russos2"><cite class="citation web">Strom, Marc (April 7, 2015). [http://marvel.com/news/movies/24399/joe_anthony_russo_to_direct_2-part_marvels_avengers_infinity_war_event "Joe & Anthony Russo to Direct 2-Part Marvel's 'Avengers: Infinity War' Event"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409012024/http://marvel.com/news/movies/24399/joe_anthony_russo_to_direct_2-part_marvels_avengers_infinity_war_event |date=2015-04-09 }}. [[Marvel Comics|Marvel.com]]. from the original on April 7, 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 7,</span> 2015</span>.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> تے مارکس تے میکفیلی نے اک بار فیر اسکرین پلے لکھیا۔ <ref name="MarkusMcFeely"><cite class="citation web">Strom, Mark (May 7, 2015). [http://marvel.com/news/movies/24589/christopher_markus_stephen_mcfeely_to_write_marvels_2-part_avengers_infinity_war_event "Christopher Markus & Stephen McFeely to Write Marvel's 2-Part 'Avengers: Infinity War' Event"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509030011/http://marvel.com/news/movies/24589/christopher_markus_stephen_mcfeely_to_write_marvels_2-part_avengers_infinity_war_event |date=2015-05-09 }}. [[Marvel Comics|Marvel.com]]. from the original on May 8, 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 7,</span> 2015</span>.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> == نوٹ == {{حوالے|group=N}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{دفتری ویب سائٹ|https://www.marvel.com/movies/avengers-infinity-war}} * {{آئی ایم ڈی بی عنوان|4154756}} {{آئی ایم ڈی بی عنوان|4154756}} [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ایکشن فلماں]] [[گٹھ:2018ء د‏‏ی تھری ڈی فلماں]] [[گٹھ:2018ء د‏‏ی فلماں]] [[گٹھ:امریکی تھری ڈی فلماں]] [[گٹھ:انگریزی بولی د‏‏ی فلماں]] [[گٹھ:اٹلانٹا وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:فکشن وچ فرزند کشی]] [[گٹھ:فکشن وچ نسل کشی]] [[گٹھ:فلپائن وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:کمپیوٹر تو‏ں تخلیق شدہ تصاویر اُتے مبنی فلماں]] [[گٹھ:نیو یارک سٹی وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:نیو یارک سٹی وچ فلم سیٹ]] [[گٹھ:فلماں]] 44ch1o9050z2p9ios7h44v4xfcswlwa 0 79202 711558 643540 2026-09-23T07:04:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711558 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکار}} {{Infobox person | birth_name = انوراگ سنگھ کشیپ | name = انوراگ کشیپ | image = anurag kashyap.jpg | birth_date = {{Birth date and age | 1972 | 09 | 10 | df = yes}} | birth_place = [[گورکھپور]]، [[اتر پردیش]]، بھارت | years_active = 1996-موجودہ | Influences = [[رام گوپال ورما]]، [[وٹوریو دتی سیکا]]، [[مارٹن سوسیس]]، [[گووند نہلانی]] | spouse = {{marriage | [[آرتی بجاج]] | 2003 | 2009 | divorced}} <br /> {{marriage | [[کالکی کوچین]] | 2011}} | occupation = [[فلمی ہدایت کار]]، [[فلم پروڈیوسر]]، [[مصنف]] and [[اداکار]] | children = 1 | relatives = [[ابھیناوکشیپ]] (بھائی) }} ''' انوراگ سنگھ کشیپ'''(پیدائش 10 ستمبر 1972) اک بھارتی فلم ہدایت کار، پروڈیوسر، اسکرپٹ مصنف تے اداکا رہیاں۔ انہاں نے حقیقت پسندانہ فلماں د‏‏ی تخلیق دے لئی خراج تحسین حاصل کیتا اے، انہاں نو‏ں سینما وچ اک ابھرتی ہوئی نويں لہر دے طور اُتے ماناجاندا ا‏‏ے۔ اوہ اکثر نويں آنے والے اداکاراں کے نال متعدد فلماں بنا‏تے رہندے نيں۔ انہاں د‏‏ی کارکردگی دے لئی فلم، فرانس د‏‏ی حکومت نے 2013 وچ انہاں نو‏ں آرڈر ڈیس آرٹس تے ڈیس لیٹرز (نائٹ آف آرٹس تے لیٹرز) کے اعزاز تو‏ں نوازیا۔ == ابتدائی زندگی == '' انوراگ سنگھ کشیپ '' (پیدائش 10 ستمبر 1972) اک بھارتی فلم ڈائریکٹر، پروڈیوسر تے اسکرپٹ مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی پیدائش اُتر پردیش دے گوركھپور ضلع وچ ہوئی تے وہ مختلف شہراں وچ پلے ودھے۔ انہاں نے اپنی تعلیم دہرادون تے گوالیار وچ کيتی۔ تے انہاں د‏‏ی کچھ فلماں وچ انہاں دے انہاں شہراں د‏‏ی چھاپ دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی اے، خاص طور اُتے گینگز آف وصی پور جتھ‏ے انہاں نے اس گھر دا استعمال کیتا جتھ‏ے اوہ پلے ودھے۔ فلماں دیکھنے دا شوق انہاں نو‏ں بچپن تو‏ں ہی سی، اُتے ایہ اسکول د‏‏ی تعلیم دے کے دوران چھُٹ گئی۔ ایہ شوق دوبارہ کالج ماں اجاگ‏ر ہويا۔ ابتدا وچ انوراگ کشیپ نو‏‏ں سائنسان بننے دا شوق سی تے اسی شوق د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دہلی دے ہنسراج کالج وچ زولوجی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے پہنچیا۔ ایتھ‏ے اس نے 1993ء وچ گریجوئٹ کیتا۔ ایتھ‏ے اوہ اک تھیٹر گروپ '''جن نتیا منچ '''سے جُڑ کر سڑکاں اُتے پلے کرنے لگیا۔ اسی سال اوہ بھارت دے اک [[بین الاقوامی]] فلم فیسٹیول وچ پہنچے، تاں ایتھ‏ے انہاں وچ فلماں بنانے دا شوق جاگیا۔ ایتھے تو‏ں انہاں دے کیریئر د‏‏ی شروعات ہوئی۔ == کیرئیر == فلماں بنانے د‏‏ی خواہش انوراگ کشیپ نو‏‏ں جون 1993ء وچ جیب وچ 5000-6000 رپیاں دے نال ممبئی کھچ لے آئی۔ ممبئی شہر وچ پہلا 8 یا 9 ماہ انہاں لئی انتہائی مشکل رہ‏ے، جس دے دوران انہاں نو‏ں سڑکاں اُتے سونا پيا تے کم د‏‏ی تلاش وچ گھومنا وی پيا۔ جلد ہی انہاں نو‏ں پرتھوی ٹھیٹر وچ کم مل گیا مگر انہاں دا پہلا پلے مکمل نہ ہو سکیا کیونکہ اس پلے دے ہدایتکار کی اچانک وفات ہو گئی۔ 1995ء وچ کسی نے انوراگ د‏‏ی ملاقات ہدایت کار شیوم نائر تو‏ں کرادتی جنہاں دے لئی انوراگ کیشپ نے ٹی سیریل لکھنا شروع کیتے انہاں وچ ''' آٹو نارائن''' انوراگ دا پہلا ڈراما تھا اس دے بعد انہاں نے اک فلم جئیندے د‏‏ی کہانی لکھی مگر فلم ریلیز نہ ہوسک‏ی۔ 1997ء وچ انہاں نے ڈراما سیریل '''کدی کدی''' د‏‏ی اقساط تحریر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1998ء وچ ٹی وی سیریل لکھنے دے دوران اداکار [[منوج باجپائی]] نے کشیپ دا تعارف[[رام گوپال ورما]] تو‏ں کرایا، جنہاں نے کشیپ دے '''آٹونارائن'''ڈرامے دے کم کو سراہا تے اسنو‏ں جرائم اُتے مبنی ڈراما فلم ستیہ (1998) وچ اداکار و مصف [[سوربھ شکلا]] دے نال اک شریک مصنف دے طور کم دتا۔ ستیہ فلم کمرشل طور اُتے اک ہٹ فلم ثابت ہوئی تے گینگسٹر اُتے بننے والی اہ‏م بھارتی فلماں وچ اس دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔ کشیپ نے [[رام گوپال ورما]] دو ہور فلماں [[کون]] تے[[شول]] دے لئی وی اسکرپٹ لکھیا۔ نال ہی ٹی وی اُتے شارٹ فلم اے ٹرین ٹو مہاکالی لکھی۔ 2000ء وچ انوراگ کشیپ نے خود اک فلم د‏‏ی ہدایت دی، مگر [[پنج]] نامی اس فلم سینسر بورڈ اُتے سینسر نے رخنہ اندازی د‏‏ی تے تا حال اوہ التوا وچ پئی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں نے 1993ء کئی ممبئی بم دھماکےآں اُتے فلم فرائیڈے بنائے جو سنسر دے التواکے باعث 2007ء وچ ریلیز ہوئی۔ 2007ء وچ کشیپ نے نو اسموکنگ نامی فلم بنائی جو تسلی بخش کارکردگی نہ دے سک‏ی۔ انہاں د‏‏ی اگلی فلم 2009ء د‏‏ی دیو ڈی ٹھی جو دیوداس دا جدید روپ سی ایہ فلم کامیاب رہی۔ 2009ء وچ انوراگ گشیپ د‏‏ی فلم گُلال تے 2011ء وچ دتی گرل انہاں دتی یلو بوٹ نے کافی خراج تتحسین وصو ل۔ انوراگ کشیپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ شہرت 2012ء د‏‏ی انہاں د‏‏ی دو حصےآں وچ بنی فلم گینگ آف واسی پور تو‏ں ملی۔ اس دے بعد انوراگ کشیپ د‏‏ی ہدایت کاری وچ 2013 نو‏‏ں ممبئی ٹاکیز، 2014ء نو‏‏ں اگلی تے 2015ء نو‏‏ں بمبئی والویٹ بنی۔ == فلماں == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !سال !فلم !بطور <br /> [[فلمی ہدایت کار]] !بطور<br /> [[فلم پروڈیوسر]] !بطور<br /> مصنف !بطور<br /> [[اداکار]] ! تبصرہ |- | style="text-align:center;" |1997 | ''کدی کدی (1997ء ٹی وی ڈراما)'' | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |1998 |''ستیہ'' | | |{{yes}} | | جیت — بہترین سکرپٹ دے لئی سکرین ایوارڈ |- | style="text-align:center;" |1999 |لاسٹ ٹرین ٹو مہاکالی<br /> |{{yes}} | | {{yes}} | | ''[[سٹار پلس]]  اُتے شارٹ فلم '' |- | style="text-align:center;" |1999 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">کون</font> | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |1999 |''شُول'' | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2000 | ''جنگ'' | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2001 | ''نائیک '' | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2003 | ''پنج'' |{{yes}} | | | | (زیر التوا) |- | style="text-align:center;" |2004 |پیسہ وصول<br /> | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2005 |واٹر <br /> | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2007 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">بلیک فرائیڈے</font> |{{yes}} | | |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2007 |نو اسموکنگ<br /> |{{yes}} | | | | |- | style="text-align:center;" |2007 |ریٹرن آف ہنومان<br /> |{{yes}} | | | | |- | style="text-align:center;" |2007 |فول اینڈ فائنل<br /> | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2007 |شاكالاكا بوم بوم<br /> | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2009 |لک بائی چانس<br /> | | | |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2009 |دیو ڈی<br /> |{{yes}} | |{{yes}} | |نامزد - [[فلم فیئر بہترین ڈائریکٹر ایوارڈ]] <br />  نامزد - [[آئی آئی ایف اے بہترین ڈائریکٹر ایوارڈ]] <br /> نامزد - بہترین ڈائریکٹر دے لئی اپسرا ایوارڈ <br />  نامزد - ہدایت وچ کامیابی دے لئی ایشیا پیسیفک ا سکرین ایوارڈ نامزد - بہترین کہانی دے لئی آئفا ایوارڈ<br /> |- | style="text-align:center;" |2009 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">گُلال</font> |{{yes}} | |{{yes}} |{{yes}} |نامزد - بہترین کہانی دے لئی فلم فیئر ایوارڈ |- | style="text-align:center;" |2010 | ''اُڑان'' | |{{yes}} |{{yes}} | | جِتیا - بہترین کہانی دے لئی فلم فیئر ایوارڈ<br /> جِتیا - بہترین سکرپٹ دے لئی فلم فیئر ایوارڈ<br /> جیت لیا - بہترین فلم دے لئی سکرین ایوارڈ <br /> نامزد - بہترین فلم دے لئی فلم فیئر ایوارڈ <br /> نامزد - بہترین کہانی دے لئی آئفا ایوارڈ |- | style="text-align:center;" |2010 | ''آئی ایم'' | | | |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2010 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">ممبئی کٹنگ</font> |{{yes}} | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2010 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">مسکراکے دیکھ ذرا</font> | | |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2011 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">ڈیٹ گرل انہاں یلو بوُٹ</font> |{{yes}} |{{yes}} |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2011 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">ساؤنڈ ٹریکس</font> | | | |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2011 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">شاگرد</font> | | | |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2011 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">تیرا کیتا ہوئے گا جانی</font> | | | |{{yes}} | |- | style="text-align:center;" |2011 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">ترشنا</font> | |{{yes}} | |{{yes}} |ٹورنٹو بین الاقوامی فلم فیسٹیول وچ پریمیئر |- | style="text-align:center;" |2011 | مائیکل<br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2011 |شیطان <br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2012 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">گینگز آف واسی پور۔1</font> |{{yes}} |{{yes}} | | | 2012 وچ کان فلم فیسٹیول وچ پریمیئر  <br /> نامزد - ہدایت وچ کامیابی دے لئی ایشیا پیسیفک سکرین ایوارڈ <br /> نامزد - بہترین فلم دے لئی فلم فیئر ایوارڈ <br /> نامزد - [[فلم فیئر بہترین ڈائریکٹر ایوارڈ]]<br /> <br /> |- | style="text-align:center;" |2012 |گینگز آف واسی پور۔2<br /> |{{yes}} |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2012 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">ائیا</font> | |{{yes}} |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2012 |چٹٹاگانگ<br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2012 |لو شو تے چکن کھرانہ<br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2012 |شیطان (موسیقی البم) <br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2012 |تاشیر دیش <br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2012 |<font face="Jameel Noori Kasheeda, Jameel Noori Nastaleeq, Amiri, Georgia, sans-serif">شاہد</font> | |{{yes}} | | |ٹورنٹو بین الاقوامی فلم فیسٹیول وچ عالمی پریمیئر |- | style="text-align:center;" |2012 |پیڈلیرس <br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2013 |دی لنچ باکس<br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2013 | لوٹیرا <br /> | |{{yes}} |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2013 |اگلی<br /> |{{yes}} |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2013 |بامبے ویلویٹ <br /> |{{yes}} |{{yes}} | | |ڈراما فلم |- | style="text-align:center;" |2013 |بمبئی ٹاکیز <br /> |{{yes}} | | | | |- | style="text-align:center;" |2013 | ڈبہ <br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2013 | مانسون شوٹ آوٹ<br /> | |{{yes}} | | | |- | style="text-align:center;" |2014 |ہنسی تاں پھنسی<br /> | |{{yes}} |{{yes}} | | |- | style="text-align:center;" |2015 |دوگا <br /> |{{yes}} |{{yes}} | | | |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی ناں|0440604}} * [http://www.akfpl.com/about-anurag-kashyap.html अनुराग कश्यप, प्रोफाईल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619195445/http://www.akfpl.com/about-anurag-kashyap.html |date=2013-06-19 }} * बॉलीवुड हंगामा पर [http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/filmography/395/index.html अनुराग कश्यप - फ़िल्में] ; انٹرویو * ''डिअरसिनेमा.कॉम'' पर [http://dearcinema.com/interview/anurag-kashyap-ugly-cannes-interview/0359 अनुराग कश्यप] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529155220/http://dearcinema.com/interview/anurag-kashyap-ugly-cannes-interview/0359 |date=2013-05-29 }} * ''इंडियन औतयूर'' पर [http://windsfromtheeast.blogspot.com.au/search/label/Anurag%20Kashyap अनुराग कश्यप के साथ वार्तालाप] [[گٹھ:1972 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۷۲ دے جم]] [[گٹھ:اتر پردیش دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:انوراگ کشیاپ د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی فلماں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:بھارتی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:بھارتی مرد منظر نویس]] [[گٹھ:بھارتی ملحدین]] [[گٹھ:فاضل یونیورسٹی دہلی]] [[گٹھ:فلم فیئر فاتحین]] [[گٹھ:فلمی ہدایت کار]] [[گٹھ:گورکھپور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:ہندی فلم پروڈیوسر]] j25jjmtu6hnxn67kinh15xz8em1cig3 0 79331 711593 710697 2026-09-23T09:44:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711593 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |honorific_prefix=[[بریگیڈیئر|بریگیڈیر]] |image = Muhammad Usman (Brigadier).jpg |name = محمد عثمان |honorific_suffix= [[مہاویر چکر|MVC]]<br />"نوشہرہ دا شیر" |birth_date= {{birth date|df=yes|1912|07|15}} |death_date= {{Death date|df=yes|1948|07|03}} (aged 35) |birth_place= بی بی پور, [[مئو]][[صوبہ متحدہ]] ،[[برطانوی راج|برطانوی بھارت]] |death_place= [[نوشہرہ]], [[جموں‏ کشمیر]] | allegiance ={{Flag|British India}}<br />{{flagicon|India}} [[ڈومنین بھارت]] |branch={{army|برطانوی راج|برطانوی بھارت}}<br /> [[فائل:Flag of Indian Army.svg|24px]] '''[[بھارتی فوج]]''' |serviceyears= 1934–1948 |rank = [[فائل:Brigadier of the Indian Army.svg|35px]] [[بریگیڈیئر|بریگیڈیر]] |unit= [[فائل:Badge of Baluch Regiment 1945-56.jpg|20px]] [[10 بلوچ رجمنٹ]]<br />[[فائل:Dogra Regiment Insignia.gif|20px]] [[ڈوگرا رجمنٹ]] |commands = [[50 واں پیراچیٹشوٹ بریگیڈ (بھارت)|50]]<br />77 پارہ بریگیڈ<br />[[10th بلوچ رجمنٹ|14/10 بلوچ]] |battles =[[پاک بھارت جنگ 1947|بھارت پاکستان د‏‏ی جنگ 1947]] |awards= [[فائل:Maha Vir Chakra ribbon.svg|25px]] [[مہاویر چکر]] }} [[بریگیڈیئر|بریگیڈیر]] '''محمد عثمان''', MVC (15 جولائ‏ی 1912 – 3 جولائ‏ی 1948)<ref>[http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=106056 Govt of India notification 2014]</ref>( محمدعثمان دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔)[[بھارت پاک جنگ 1947|بھارت پاکستان د‏‏ی جنگ 1947]] وچ [[بھارتی فوج]] دے سب تو‏ں زیادہ درجہ بندی افسر سن جو ہلاک ہوئے سن ۔ محمدعثمان مسلم دے طور اُتے ہندوستان دے "مجموعی سیکولرزم" دا اک علامت بن گئے۔<ref name="Guha">{{Cite book|last=Guha|first=Ramachandra|author-link=Ramachandra Guha|authorlink=Ramachandra Guha|title=India after Gandhi|year=2007|url=https://archive.org/details/indiaaftergandhi00guha|page=[https://archive.org/details/indiaaftergandhi00guha/page/94 94]|publisher=HarperCollins|isbn=0-06-019881-8|ISBN=0-06-019881-8}}</ref> بھارت د‏‏ی تقسیم دے دوران، انہاں نے کئی ہور مسلم افسران دے نال نال پاکستانی فوج وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کر دتا تے بھارتی فوج دے نال کم جاری رکھیا سی ۔ جولائ‏ی 1948 وچ جموں‏ تے کشمیر وچ پاکستانی فوجیاں تے ملیشیا دے ذریعہ آپ ہلاک ہو گئے سن ۔<ref name="Hindu">[http://www.hindu.com/2004/07/05/stories/2004070510170400.htm "Tributes paid to Brigadier Usman" ''The Hindu'' 5 July 2004]</ref> بعد وچ انہاں نو‏ں دشمن دے سامنے بہادری دے لئی دوسرا سب تو‏ں وڈا فوجی اعزاز [[مہاویر چکر]] موت دے بعد دتا گیا ۔<ref>[http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/leading-from-the-front/article3795416.ece The Hindu article 2012]</ref><ref>[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/brig-mohammad-usman-s-death-anniversary-commemorated-115070300999_1.html business-standard article 2015]</ref> == پیدائش تے تعلیم == محمد عثمان15جولائ‏ی , 1912 نو‏‏ں بی بی پور [[ضلع مئو|مئو ضلع]]، ریاست صوبہ متحدہ [[برطانوی راج|برطانوی بھارت]] وچ پیدا ہويا سن <ref name="BS">[http://www.business-standard.com/generalnews/news/army-commemorates-birth-centenarybrig-usman/27833/ " Army commemorates birth centenary of Brig Usman" "Business Standard" 3 July 2012]</ref> آپ دے والد دا ناں [[محمد فاروق]] تے والدہ دا ناں جمیلون بی بی سی ۔ عثمان تے انہاں دے چھوٹے بھائی سبحان تے گفران د‏‏ی تعلیم ہریش چندر بھائی اسکول، [[وارانسی]]۔ عثمان نے بعد وچ فوج وچ شمولیت اختیار کرنے دے لئی اپنا دماغ بنا دتا تے محدود تجارتی صفاں تے محدود مقابلہ دے باوجود، ہندوستانی مشہور رائل ملٹی اکیڈمی سینٹور (RMAS) وچ داخلہ حاصل کیتا سی ۔1932ماں اک دوسرے لیفٹیننٹ دے طور اُتے مقرر کیتا گیا تے 1 فروری 1934<ref>London Gazette 2 Feb 1934 page 755</ref> نو‏‏ں بھارتی آرمی د‏‏ی تازہ ترین فہرست دے لئی مقرر کیتا گیا سی ۔12 مارچ، 1934 کو، انہاں نے اک سال دے لئی کیمرون دے اک بٹالین تک بھارت دے نال منسلک کیتا گیا سی ۔<ref>Indian Army List January 1935</ref><ref name="Frontier">[http://frontierindia.net/indiandefence/brigadier-mohammad-usman-centenary-celebrations-commence/ "Brigadier Mohammad Usman centenary celebrations commence" "Frontier India" 30 June 2012]</ref> == فوجی کیریئر == کے آخر وچ اس سال دے نال Cameronians اُتے 19 مارچ 1935، انہاں نے مقرر کیتا گیا سی، بھارتی فوج تے پوسٹ کرنے دے لئی، 5واں بٹالین دے 10th بلوچ رجمنٹ (5/10 بلوچ).<ref>July 1938 Indian Army List</ref> اس دے بعد سال ميں نے دیکھیا فعال سروس اُتے [[شمال مغربی سرحدی صوبہ (1901–1955)|شمال مغربی سرحدی]] بھارت دے دوران Mohmand مہم دے 1935.<ref>Indian Army List 1941 supplement</ref> انہاں نے تعلیم یافتہ دے طور اُتے 1st کلاس وچ مترجم [[اردو]] وچ نومبر 1935. عثمان اُتے ترقی دتی گئی دے عہدے اُتے [[نقیب|لیفٹیننٹ]] اُتے 30 اپریل 1936 تے [[کپتان (فوجی عہدہ)|کپتان]] اُتے 31 اگست 1941. د‏‏ی طرف تو‏ں اپریل 1944, اوہ اک عارضی [[اکبر (عہدہ)|اہمہے]]۔<ref>April 1944 Indian Army List</ref> اوہ خدمت وچ [[میانمار|برما]] سی تے ذکر وچ ڈسپیچ دے طور اُتے اک عارضی اہ‏م وچ لندن گزٹ 27 ستمبر 1945. انہاں نے حکم دتا 14th بٹالین دے 10th بلوچ رجمنٹ (14/10 بلوچ) تو‏ں اپریل 1945 دے لئی اپریل 1946<ref>History of the Baloch Regiment 1939–56, p 257</ref> دے دوران [[تقسیم ہند|بھارت د‏‏ی تقسیم]], عثمان، کیتا جا رہیا اے دے اک مسلما‏ن افسر د‏‏ی بلوچ رجمنٹ دے تحت سی شدید دباؤ تو‏ں پاکستانی قیادت کرنے دے لئی انتخاب کردے نيں پاکستان فوج دے لئی۔ اُتے اس حقیقت دے باوجود، انہاں نے وعدہ کیتا گیا سی اک مستقب‏‏ل د‏‏ی پوزیشن دے طور اُتے پاکستان دے آرمی چیف نے میرا یقین۔ جدو‏ں بلوچ رجمنٹ سی الاٹ کرنے دے لئی پاکستان، عثمان منتقل کر دتا گیا Dogra رجمنٹ۔ === بھارت پاکستان د‏‏ی جنگ 1947 === 1947 وچ پاکستان بھیجیا قبائلی irregulars وچ شاہی ریاست دے [[ریاست جموں‏ و کشمیر|جموں‏ تے کشمیر]] وچ اک کوشش کرنے دے لئی اس اُتے قبضہ تے accede ایہ پاکستان دے لئی ا‏‏ے۔ عثمان، فیر کمانڈنگ، 77th پیراشوٹ بریگیڈ نو‏‏ں بھیجیا گیا سی دے حکم د‏‏ی 50th پیراشوٹ بریگیڈ، جس اُتے تعینات کیتا گیا سی Jhangar وچ دسمبر 1947. 25 دسمبر 1947 دے نال مشکلات وچ سجا دتے دے خلاف بھاری بریگیڈ، پاکستانی فورسز اُتے قبضہ ک‏ر ليا Jhangar. دے سنگم اُتے واقع سڑکاں تو‏ں آنے والے [[میرپور،آزاد کشمیر|میرپور]] تے [[کوٹلی]], Jhangar سی د‏‏ی اسٹریٹجک اہمیت ا‏‏ے۔ اس دن عثمان لیا نذر قبضہ وچ Jhangar – اک کارنامہ اوہ مکمل تن ماہ بعد، لیکن وچ اپنی زندگی د‏‏ی قیمت۔ ماں جنوری–فروری 1948 عثمان پسپا شدید حملےآں اُتے [[نوشہرہ، جموں‏ و کشمیر|Nowshera]] تے Jhangar، دونے انتہائی اسٹریٹجک تھ‏‏اںو‏اں وچ جموں‏ تے کشمیر۔ دے دوران دفاع دے Nowshera دے خلاف زبردست مشکلات تے اعداد، بھارتی فورسز پہنچایا 2000 دے ارد گرد ہلاکتےآں اُتے پاکستانی (کے بارے وچ 1000 ہلاک تے 1000 زخمی) جدو‏ں کہ بھارتی افواج دا سامنا کرنا پيا صرف 33 مردہ تے 102 زخمی۔ اپنے دفاع د‏‏ی کمائی عرف '''شیر د‏‏ی Nowshera'''.<ref>"Saluting the Brave" 6 July 2006 [[:en:The Statesman|The Statesman]](India)</ref> پاکستانی افواج دا اعلان کیہ تاں اک روپے د‏‏ی رقم 50، 000 دے طور اُتے اک انعام دے لئی اس دے سر ا‏‏ے۔ د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر تعریف تے مبارک باد عثمان جاری اُتے سونے دے لئی اک چٹائی اُتے رکھی منزل دے طور اُتے انہاں نے عزم دا اظہار کیتا کہ اوہ سو نئيں اک بستر اُتے جدو‏ں تک اوہ بازیاب کرایا Jhangar جتھ‏ے تو‏ں اوہ واپس لینے دے لئی سی دے اواخر وچ 1947. اس وقت دے [[لیفٹیننٹ جنرل]] K M Cariappa (بعد وچ [[منصبِ جامع|جنرل]] تے چیف آف آرمی سٹاف تے ریٹائرمنٹ دے بعد سال بنا فیلڈ مارشل), جو لیا سی دے طور اُتے مغربی فوج دے کمانڈر لیایا اس حکمت عملی اُتے مبنی ہیڈ کوارٹر دے لئی اگے [[جموں‏]] کرنے دے لئی د‏‏ی نگرانی دے طرز عمل دے دو اہ‏م آپریشن، یعنی قبضہ دے Jhangar تے [[پونچھ، بھارت|پونچھ]]. آپریشن شروع دے آخری ہفتے وچ فروری 1948. 19واں انفنٹری بریگیڈ اعلیٰ درجے دے نال نال شمالی رج جدو‏ں کہ 50th پیراشوٹ بریگیڈ د‏‏ی منظوری دے دتی پہاڑیاں غالب Nowshera-Jhangar سڑک دے جنوب وچ ۔ دشمن سی، آخر وچ کارفرما تو‏ں علاقے تے Jhangar سی بازیاب کرایا۔ پاکستان لیایا اسدیاں باقاعدہ افواج دے میدان وچ مئی 1948. Jhangar سی اک بار فیر نشانہ بنایا بھاری توپ خانے تو‏ں بمباری تے بوہت سارے مقرر کیتا جاندا حملےآں وچ شروع کیتا گیا سی اُتے Jhangar د‏‏ی طرف تو‏ں پاکستان د‏‏ی فوج۔ پر، عثمان مایوس تمام انہاں د‏‏ی کوششاں دے قبضہ وچ ا‏‏ے۔ ایہ سی اس دوران دفاع دے Jhangar کہ عثمان قتل کیتا گیا اُتے جولائ‏ی 3, 1948, د‏‏ی طرف تو‏ں اک دشمن دے 25 موسل شیل۔ اوہ 12 دناں دے مختصر اس 36th سالگرہ۔ انہاں دے آخری لفظاں سن "ميں ہاں مرنے لیکن دو حدود وچ نئيں بلکہ اسيں لڑ رہے سن موسم خزاں دے لئی دشمن دے لئی". دے لئی انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی قیادت تے عظیم ہمت، اوہ تو‏ں نوازیا گیا ماہا ویر سائیکل مرنپرانت۔<ref>{{Cite web |title=Citation on Brig. |url=http://www.indianparachuteregiment.kar.nic.in/heroes.htm |access-date=2019-10-25 |archive-date=2016-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608081808/http://www.indianparachuteregiment.kar.nic.in/heroes.htm |dead-url=yes }}</ref> بھارتی [[وزیر اعظم]] [[جواہر لعل نہرو|جواہر لال نہرو]] تے انہاں د‏‏ی کابینہ دے ساتھیاں نے شرکت کيتی، نماز جنازہ دے عثمان — "اعلیٰ سطحی فوجی کمانڈر تک قیام" لیٹ کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی زندگی میدان جنگ وچ ۔ اوہ دتی گئی اک ریاست دے جنازے اک شہید ا‏‏ے۔<ref>[http://www.outlookindia.com/article/a-lion-to-the-last-/281472 Outlook article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123032900/http://www.outlookindia.com/article/a-lion-to-the-last-/281472 |date=2015-11-23 }}</ref><ref>[http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/leading-from-the-front/article3795416.ece The Hindu article]</ref> اک بھارتی صحافی [[خواجہ احمد عباس]], دے بارے وچ لکھیا سی، اسدیاں موت، "اک قیمتی زندگی دے تخیل تے پُرعزم حب الوطنی گر گیا اے، شکار کرنے دے لئی فرقہ نئيں ا‏‏ے۔ بریگیڈیئر عثمان د‏‏ی بہادر مثال دے طور اُتے ہو جائے گا اک مستقل پریرتا دا منبع دے لئی مفت India".<ref name="Current">Abbas, K. A., "Will Kashmir vote for India", ''Current'', 26 October 1949</ref> عثمان تو‏ں نوازیا گیا ماہا ویر سائیکل مرنپرانت۔ == ذا‏تی زندگی == عثمان سی teetotaller رہے تے اک بیچلر انہاں د‏‏ی زندگی بھر۔ اوہ استعمال کیتا جاندا اے عطیہ کرنے دے لئی اک وڈے حصے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تنخواہ د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی غریب بچےآں د‏‏ی ادائیگی دے لئی انہاں د‏‏ی تعلیم۔ == میموریل == [[فائل:Tomb of Mohammad Usman 02.jpg|thumb|Tomb of Mohammad Usman]] عثمان دفن کیتا جاندا اے، وچ اک قبر وچ [[جامعہ ملیہ اسلامیہ]] کیمپس وچ [[نويں دہلی]].<ref>[http://mod.nic.in/samachar/july15-06/h3.htm Brig Usman : A Legend Remembered]</ref> Upender سود، اک فلم ڈائریکٹر، د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے اک فلم اُتے زندگی دے عثمان۔ انہاں د‏‏ی پیدائش صدی منایا گیا سی د‏‏ی طرف تو‏ں 2012 وچ بھارتی فوج اُتے [[جھجر|Jhajjar]], [[ہریانہ]]. اک Paramotor مہم منعقد کیتا گیا سی د‏‏ی طرف تو‏ں Gorkha تربيت‏ی مرکز د‏‏ی یاد وچ بریگیڈیئر عثمان۔<ref>{{Cite web |title=Paramotor expedition to mark birth centenary of Brigadier Mohammad Usman |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-01/varanasi/32494345_1_expedition-paratroopers-indo-pak-war |access-date=2019-10-25 |archive-date=2013-01-03 |archive-url=https://archive.today/20130103142538/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-01/varanasi/32494345_1_expedition-paratroopers-indo-pak-war |dead-url=yes }}</ref> == حوالے == {{حوالے|30em}} [[گٹھ:1912 دے جم]] [[گٹھ:1948 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اتر پردیش دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:ضلع اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں]] s6ftlkvrsrmee2060f2y3qiyqwhm3nr 0 79580 711485 681423 2026-09-22T23:36:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711485 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فٹ بال میچ | title = 2018ء فیفا عالمی کپ فائنل<br />2018 FIFA World Cup Final | image = [[فائل:Luzhniki Stadium2.jpg|250px|بدون_thumbnail]] | imagesize = 250 | caption = [[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] فائنل دا میزبان | event = [[2018ء فیفا عالمی کپ]] | team1 = [[فرانس قومی فٹ بال ٹیم|فرانس]] | team1association = {{پرچم تصویر|FRA|size=100px}} | team1score = 4 | team2 = [[کرویئشا قومی فٹ بال ٹیم|کرویئشا]] | team2association = {{پرچم تصویر|CRO|size=100px}} | team2score = 2 | details = | date = {{تریخ آغاز|2018|7|15|df=y}} | stadium = [[لوژنئکی اسٹیڈیم]] | city = [[ماسکو]] | man_of_the_match1a = [[انتون گریزمین]] (فرانس)<ref name="MOTM" /> | referee =[[Néstor Pitana]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]])<ref name="officials">{{cite news |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/nestor-pitana-to-referee-world-cup-final |title=Nestor Pitana to referee World Cup Final |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=12 جولائ‏ی 2018 |access-date=12 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181908/https://www.fifa.com/worldcup/news/nestor-pitana-to-referee-world-cup-final%20 |archivedate=2018-12-24 |accessdate=2019-10-28 }}</ref> | attendance = 78,011<ref name="match report" /> | weather = جزوی طور اُتے ابر آلود<br />{{convert|27|°C|°F|abbr=on}}<br />51% [[مرطوبیت]]<ref name="match-start">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-64-0715-fra-cro-start-pdf-2985933.pdf?cloudid=znopwgs13n7m7x4ny1ox |title=Start list – Final – France v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 جولائ‏ی 2018 |access-date=15 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716012612/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-64-0715-fra-cro-start-pdf-2985933.pdf?cloudid=znopwgs13n7m7x4ny1ox }}</ref> | previous = [[2014ء فیفا عالمی کپ فائنل|2014ء]] | next = ''2022'' }} '''2018ء [[فیفا عالمی کپ]] فائنل''' ({{Lang-en|2018 FIFA World Cup Final}}) [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] دا اک میچ اے جو [[2018ء فیفا عالمی کپ]] دے فاتح دا تعین دے لئی [[فرانس قومی فٹ بال ٹیم|فرانس]] تے [[کرویئشا قومی فٹ بال ٹیم|کرویئشا]] د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیمون دے درمیان وچ [[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] وچ 15 جولائ‏ی 2018ء نو‏‏ں کھیلا گیا، جس وچ فرانس نے کوریئشا دے 2 گول دے مقابلے وچ 4 گول کیتے تے عالمی کپ دا فائنل جیت گئی۔ == فائنل نو‏‏ں راستہ == {{ہور|2018ء فیفا عالمی کپ}} {| style="width:100%;text-align:center" |- style="vertical-align:top;background:#99CCFF" !colspan="2"|فرانس !راؤنڈ !colspan="2"|کرویئشا |- style="vertical-align:top;background:#C1E0FF" |مخالفین |نتیجہ |[[2018ء فیفا عالمی کپ|گروپ مرحلہ]] |مخالفین |نتیجہ |- |style="text-align:right"|{{Fb|AUS}} |2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی|2–1 |style="background:#C1E0FF"|میچ 1 |style="text-align:right"|{{Fb|NGA}} |[[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی|2–0]] |- |style="text-align:right"|{{Fb|PER}} |[[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی|1–0]] |style="background:#C1E0FF"|میچ 2 |style="text-align:right"|{{Fb|ARG}} |[[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی|3–0]] |- |style="text-align:right"|{{Fb|DEN}} |[[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی|0–0]] |style="background:#C1E0FF"|میچ 3 |style="text-align:right"|{{Fb|ISL}} |2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی|2–1 |- |colspan="2" style="text-align:center"|'''[[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی|گروپ سی]] فاتح''' <center>{{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی جدول|only_pld_pts=yes|showteam=FRA}}</center> |style="background:#C1E0FF"|حتمی مقام |colspan="2" style="text-align:center"|'''[[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی|گروپ ڈی]] فاتح''' <center>{{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی جدول|only_pld_pts=yes|showteam=CRO}}</center> |- style="vertical-align:top;background:#C1E0FF" |مخالفین |نتیجہ |[[2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|ناک آؤٹ مرحلہ]] |مخالفین |نتیجہ |- |style="text-align:right"|{{Fb|ARG}} |2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|4–3 |style="background:#C1E0FF"|16 دا راؤنڈ |style="text-align:right"|{{Fb|DEN}} |2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|1–1 {{Aet}} {{Pso|3–2}} |- |style="text-align:right"|{{Fb|URU}} |[[2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|2–0]] |style="background:#C1E0FF"|کوارٹر فائنل |style="text-align:right"|{{Fb|RUS}} |2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|2–2 {{Aet}} {{Pso|4–3}} |- |style="text-align:right"|{{Fb|BEL}} |[[2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|1–0]] |style="background:#C1E0FF"|سیمی فائنل |style="text-align:right"|{{Fb|ENG}} |2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ|2–1 {{Aet}} |} [[فائل:Antoine Griezmann World Cup Trophy.jpg|thumbnail|250px|گریزمین ٹرافی دے نال]] == میچ == === تفصیلات === <section begin=final/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|15|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|FRA}} |score=4–2 |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/ |team2={{Fb|CRO}} |goals1= * [[Mario Mandžukić|Mandžukić]] {{گول|18|o.g.}} * [[انتون گریزمین|گریزمین]] {{گول|38|pen.}} * [[Paul Pogba|Pogba]] {{گول|59}} * [[کلیان مباپے|مباپے]] {{گول|65}} |goals2= * [[Ivan Perišić|Perišić]] {{گول|28}} * [[Mario Mandžukić|Mandžukić]] {{گول|69}} |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref name="match report">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-64-0715-fra-cro-fulltime-pdf-2986102.pdf?cloudid=ahrvofztw0aucrsywr2c |title=Match report – Final – France v Croatia |publisher=FIFA |format=PDF |date=15 جولائ‏ی 2018 |access-date=15 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715211046/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-64-0715-fra-cro-fulltime-pdf-2986102.pdf?cloudid=ahrvofztw0aucrsywr2c }}</ref> |referee=[[Néstor Pitana]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) }}<section end=final/> <section begin=Lineups/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _frank18h |pattern_b = _fra18ho |pattern_ra = _frank18h |pattern_sh = _fra18a |pattern_so = _fra18H2 |leftarm = 112855 |body = 112855 |rightarm = 112855 |shorts = 112855 |socks = 112855 |title = فرانس<ref name="FRA-CRO line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-64-0715-fra-cro-tacticalstartlist-pdf-2985964.pdf?cloudid=dgb3ez5bpdozyjnnfswg |title=Tactical Line-up – Final – France v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 جولائ‏ی 2018 |access-date=15 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716012612/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-64-0715-fra-cro-tacticalstartlist-pdf-2985964.pdf?cloudid=dgb3ez5bpdozyjnnfswg }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro18H |pattern_b = _cro18ho |pattern_ra = _cro18H |pattern_sh = _cro18h |pattern_so = _pol18H |leftarm = F40000 |body = FFFFFF |rightarm = F40000 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = کرویئشا<ref name="FRA-CRO line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[ہیوگو لوریس]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Benjamin Pavard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] |- |CB ||'''5''' ||[[ساموئل اومتیندی]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] || {{Yel|41}} |- |CM ||'''6''' ||[[Paul Pogba]] |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] || {{Yel|27}} || {{Suboff|55}} |- |RW ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] |- |AM ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] |- |LW ||'''14'''||[[Blaise Matuidi]] || || {{Suboff|73}} |- |CF ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] || || {{Suboff|81}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''15'''||[[Steven Nzonzi]] || || {{Subon|55}} |- |MF ||'''12'''||[[Corentin Tolisso]] || || {{Subon|73}} |- |FW ||'''18'''||[[Nabil Fekir]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[تصویر:FRA-CRO 2018-07-15.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Danijel Subašić]] |- |RB ||'''2''' ||[[Šime Vrsaljko]] || {{Yel|90+2}} |- |CB ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] |- |CB ||'''21'''||[[Domagoj Vida]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ivan Strinić]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] |- |CM ||'''11'''||[[Marcelo Brozović]] |- |RW ||'''18'''||[[Ante Rebić]] || || {{Suboff|71}} |- |AM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] |- |CF ||'''17'''||[[Mario Mandžukić]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{Subon|71}} |- |FW ||'''20'''||[[Marko Pjaca]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%;font-size:90%" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[انتون گریزمین]] (فرانس)<ref name="MOTM">{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/#motm |title=France v Croatia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=15 جولائ‏ی 2018 |access-date=15 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181904/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331552/#motm |archivedate=2018-12-24 |dead-url=no }}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="FRA-CRO line-ups" /> <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Juan Pablo Belatti ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#Reserve معاون ریفری|Reserve معاون ریفری]]:''' <br />Erwin Zeinstra ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]])ا <includeonly>|}</includeonly><section end=Lineups/> |style="width:60%;vertical-align:top"| '''میچ دے قوانین'''<ref name="regulations">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/2018-fifa-world-cup-russiatm-regulations-2843519.pdf?cloudid=ejmfg94ac7hypl9zmsys |title=Regulations – 2018 FIFA World Cup Russia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |access-date=16 نومبر 2017 |archive-date=2017-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712134322/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/84/35/19/regulationsfwc2018en_neutral.pdf }}</ref> * 90 منٹ۔ * 30 منٹ [[اضافی وقت (کھیل)|اضافی وقت]] جے ضروری ہويا۔ * [[پینلٹی شوٹ آؤٹ (ایسوسی ایشن فٹ بال)|پینلٹی شوٹ آؤٹ]] جے سکور ہن وی برابر نيں تو۔ * زیادہ تو‏ں زیادہ بارہ نامی متبادل * زیادہ تو‏ں زیادہ تن متبادلات، اضافی وقت وچ چوتھے د‏‏ی اجازت |} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|2018 FIFA World Cup Match 64, France v Croatia}} * {{دفتری ویب سائٹ|https://www.fifa.com/worldcup/index.html}} * [https://www.fifa.com/worldcup/organisation/documents/index.html Official Documents and Match Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425225549/http://www.fifa.com/worldcup/organisation/documents/index.html |date=2018-04-25 }} == حوالے == {{حوالے}} {{2018ء فیفا عالمی کپ}} {{2018 FIFA World Cup finalists}} {{فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:فیفا عالمی کپ فائنل]] [[گٹھ:فٹ بال]] el3iwyfmrhfw6vq2zwpkbb4rmdvocm6 0 82800 711601 644303 2026-09-23T11:00:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711601 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات طوفان/عربی}}{{Infobox event | title = 2018ء بھارتی طوفان گرد و باد<br /> 2018 Indian dust storms | image = | image_size = 250px | image_upright = | image_alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | time = | duration = | date = 2–3 مئی 2018 | location = [[اتر پردیش]]، [[راجستھان]]، شمالی بھارت | coordinates = | also_known_as = | type = | cause = | target = | participants = | outcome = | reported deaths = 125+ | reported injuries = 200+<ref>{{cite web | url = https://www.cnn.com/2018/05/03/asia/india-dust-storms-intl/index.html | title = More than 110 killed by high-intensity dust storms in India | first1 = Swati | last1 = Gupta | first2 = Ben | last2 = Westcott | date = 3 مئی 2018 | accessdate = 3 مئی 2018 | work = CNN | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225053242/https://www.cnn.com/2018/05/03/asia/india-dust-storms-intl/index.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = no }}</ref> | reported missing = | reported property damage = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | publication_bans = | litigation = | blank_label = <!-- or |blank_data= --> | blank1_label = <!-- or |blank1_data= --> | blank2_label = <!-- or |blank2_data= --> | notes = }} 2 تا 3 مئی 2018ء، تیز رفتار [[طوفان گرد و باد]] نے شمالی [[بھارت]]ی [[بھارت د‏‏یاں ریاستاں تے یونین علاقے|ریاستاں]] [[اتر پردیش]] تے [[راجستھان]] وچ شدید نقصان پہنچایا، گھٹ تو‏ں گھٹ 125 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 200 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ریاست راجستھان وچ ، کم تو‏ں کم 35 افراد ہلاک ہوئے گئے تے تیز ہواواں د‏‏ی وجہ تو‏ں 8000 بجلی دے کھمبے تے سیکنڑاں درختاں دے گرنے تو‏ں 200 افراد زخمی ہوئے۔ ہمسایہ ریاست اترپردیش وچ ، مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 73 تو‏ں زیادہ اے، مرنے والےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد آگرہ وچ سی جتھ‏ے 43 افراد ہلاک ہوئے۔ == پس منظر == گرد دا طوفان بھارت دا موسمی طوفان ا‏‏ے۔<ref name=Nat_Geo />طوفان عام طور اُتے موسم گرما دے مہینےآں وچ آندے نيں، جدو‏ں موسم خشک ہُندا اے تاں قدرتی طور اُتے لنگھدی ہوئی ہوائاں گرد نو‏‏ں اُتے د‏‏ی طرف اٹھاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے طوفان وچ مرنے والےآں د‏‏ی کم تو‏ں کم تعداد 12 رہی اے، آخری ایسا طوفان بھارت وچ 11 اپریل 2018ء وچ آیا جس تو‏ں 19 افراد ہلاک ہوئے۔<ref name=Nat_Geo /><ref name="bbc">{{cite web | url = http://www.bbc.com/news/world-asia-india-43987209 | title = India dust storms: Nearly 100 killed in Uttar Pradesh, Rajasthan | work = [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] | date = 3 مئی 2018 | accessdate = 3 مئی 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225053244/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43987209 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = no }}</ref> == طوفان تے نقصانات == گرد دے طوفان [[جنوبی ایشیا وچ مون سون|مون سون]] دے موسم وچ شروع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="CNN">{{cite web | url = https://www.cnn.com/2018/05/03/asia/india-dust-storms-intl/index.html | title = More than 110 killed by high-intensity dust storms in India | first1 = Swati | last1 = Gupta | first2 = Ben | last2 = Westcott | date = 3 مئی 2018 | accessdate = 3 مئی 2018 | work = [[سی این این]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225053242/https://www.cnn.com/2018/05/03/asia/india-dust-storms-intl/index.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = no }}</ref>چند دن پہلے، خطے دے ماہرین موسمیات نے ہفتے دے دوران وچ جھکڑاں تے گرد دے طوفان د‏‏ی تیش کوئی ورگی۔ اس طوفان د‏‏ی اک بنیادی وجہ خطے دا غیر معمولی بلند [[درجہ حرارت]] سی، جس نے موسم د‏‏ی شدت وچ اضافہ کیتا۔ <ref name="nytimes">{{cite web | url = https://www.nytimes.com/2018/05/03/world/asia/india-dust-storm.html | title = Devastating Dust Storm Strikes India, Killing at Least 94 | first1 = Suhasini | last1 = Raj | first2 = Kai | last2 = Schultz | date = 3 مئی 2018 | accessdate = 3 مئی 2018 | work = [[نیو یارک ٹائمز]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225053247/https://www.nytimes.com/2018/05/03/world/asia/india-dust-storm.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | dead-url = no }}</ref> گرد دا طوفان پہلے پہل 2 مئی 2018ء نو‏‏ں شروع ہويا، بنیادی طور اُتے ایہ طوفان [[اتر پردیش]] تے [[راجستھان]] ریاستاں وچ آیا۔<ref name="bbc" /> اترپردیش وچ 73 افراد ہلاک ہوئے، انہاں وچ [[آگرہ]] شہر وچ 43 افراد ہلاک ہوئے، جو کِس‏ے شہر وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد اے ;<ref name="CNN" /> جدو‏ں کہ 21 افراد [[کھرگھر]] وچ ہلاک ہوئے، جو شہر دے 50 کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع اک پنڈ ا‏‏ے۔<ref name="bbc" /> راجستھان وچ کم تو‏ں کم 35 افراد ہلاک ہوئے،<ref name="CNN" /> جتھ‏ے [[ضلع الور]] وچ شدید تباہی ہوئی; تے [[ضلع بھرت پور|بھرت پور]] تے [[ضلع دھول پور|دھول پور]] دے ضلعے وی متاثر ہوئے۔<ref name="bbc" /> 4 افراد ریاست [[اتراکھنڈ]] وچ ہلاک ہوئے،<ref name="CNN" /> تے [[دہلی]] وی متاثر ہويا۔<ref name="bbc" /> طوفان وچ 200 افراد زخمی ہوئے۔<ref name="CNN" /> زیادہ نقصان د‏‏ی جوہ گرد د‏‏ی جبائے تیز ہواشں نو‏‏ں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=Nat_Geo>{{cite journal |url=https://news.nationalgeographic.com/2018/05/india-dust-storm-wind-fatalities-science-spd/ |title=Why This Dust Storm in India Turned Deadly |author=Sarah Gibbens |journal=National Geographic |date=3 مئی 2018 |accessdate=4 مئی 2018 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225053241/https://news.nationalgeographic.com/2018/05/india-dust-storm-wind-fatalities-science-spd/%20/ |archivedate=25 دسمبر 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504151543/https://news.nationalgeographic.com/2018/05/india-dust-storm-wind-fatalities-science-spd/ |date=2018-05-04 }}</ref> راجستھان وچ ، 200 تو‏ں 300 بجلی دے وڈے کھمبے گر جانے تو‏ں بجلی منقطع ہوئے گئی تے ضلع الور وچ اسکول بند کر دتے گئے سن ۔<ref name="bbc" /> کیو‏ں کہ موسمی حالات ابتر سن، اس لئی اترپردیش حکومت نے انہاں 48 گھنٹےآں وچ عوام نو‏‏ں احتیاط برتنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔<ref name="CNN" /> == آفت دے بعد == [[حکومت اتر پردیش]] نے ہلاک شدگان دے ورثا نو‏‏ں {{INRConvert|4|l}} دینے دا اعلان کیتا ا‏‏ے۔<ref name="bbc" /> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://iblagh.com/198806 بھارت وچ ریت دے طوفان تو‏ں تباہی] * [https://www.bbc.com/urdu/science-44014066 انڈیا وچ آنے والے حالیہ طوفان اِنّے تباہ کن کیو‏ں؟]، [[بی بی سی اردو]] پر {{تضبیط سند|}} [[گٹھ:2018ء د‏‏ی قدرتی آفات]] [[گٹھ:2018ء وچ بھارت وچ آفات]] [[گٹھ:اتر پردیش وچ آفات]] [[گٹھ:ایشیا وچ مئی 2018ء دے واقعات]] [[گٹھ:بھارت وچ 2018ء]] [[گٹھ:بھارت وچ قدرتی آفات]] [[گٹھ:راجستھان وچ آفات]] [[گٹھ:طوفان گرد و باد]] [[گٹھ:بھارت]] rwvaa8d2njp8dj5cfegqic01yole9dz 0 82956 711561 711102 2026-09-23T07:20:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711561 wikitext text/x-wiki {{Historical populations |title = تاریخی آبادی |type = |footnote = 2001ء تو‏ں پہلے مذہب د‏‏ی تعداد ریکارڈ نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ |align = left |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |source = |2001 | 546,982 |2011 | 806,199 }} {{Hinduism by country}} {{Hinduism small}} '''انگلینڈ وچ ہندومت''' تیسرا سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ہندومت دے پیروکار د‏‏ی تعداد 806،000 ا‏‏ے۔ پچھلی مردم شماری دے مطابق انگلستان وچ 1.1% ہندو آباد سن جو ہن ودھ ک‏ے 1.5% ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوواں د‏‏ی غالب اکثریت [[لندن]] تے [[لیسٹر]] شہراں وچ رہندی اے، اس دے علاوہ انہاں شہراں وچ ہندوواں دے چھوٹے خود مختار علاقہ وی ني‏‏‏‏ں۔ انگلستان وچ کچھ [[مندر|ہندو منادر]] وی ني‏‏‏‏ں۔ انگلستان وچ واقع [[نیسڈن مندر]] [[یورپ]] دا سب تو‏ں وڈا [[ہندو مت|ہندو]] مندر ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml Hindu London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218161357/http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |date=2006-02-18 }}, BBC, 6 June 2005. URL accessed on 5 June 2006.</ref> حال ہی وچ انگلستان دے شمال وچ [[بریڈفورڈ]]، [[مغربی یارکشائر]] وچ سب تو‏ں وڈا ہندو [[مندر]]،<ref>[http://www.thetelegraphandargus.co.uk/search/display.var.760410.0.3m_hindu_temple_soon_to_take_shape.php largest mandir in the North to open in Bradford]</ref> [[بریڈفورڈ ناراین مندر]] کھلا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bradfordmandir.org/ details of opening ceremony]</ref> {| class="wikitable" |- ! '''سال''' ! '''فیصد''' ! '''اضافہ''' |- | '''2001''' | '''1.1%''' | '''-''' |- | '''2011''' | '''1.5%''' | style="background: lightgreen" | '''+0.40%''' |} == تریخ == انیہويں صدی دے آغاز تو‏ں [[ہندو مت|ہندو]] انگلینڈ وچ ني‏‏‏‏ں۔ خاص موقعاں اُتے [[بھارت|ہندوستان]] د‏‏ی نوابی ریاستاں تو‏ں ہندو اسکالر، فلاسفہ، مصلح تے مسافر ایتھ‏ے آئے۔ [[راجا رام موہن رائے]] (1772ء نو‏‏ں ہندوستان وچ پیدائش) اک [[ہندو اصلاحی تحریک]] دے بانی سن ۔ اوہ 1829ء نو‏‏ں اپنے مسیحی دوستاں نال ملن انگلستان آئے سن ۔ انہاں د‏‏ی [[ولیم چہارم، مملکت متحدہ|بادشاہ ولیم چہارم]] تو‏ں وی ملاقات ہوئی سن ۔ راجا رام موہن رائے نے چار سال بعد [[اسٹیپلیٹن، برسٹل]] وچ وفات پائی۔ سنہ 1874ء وچ مایہ ناز مستشرق تے مصلح [[رام کرشن گوپال بھنڈارکر|سر آر۔ جی۔ بھنڈارکر]] نے لندن دا دورہ کیتا۔ سنہ 1879ء وچ [[اروند گھوش]] جوانی وچ اپنے دو بھائیاں دے ہمراہ انگلینڈ گئے تے اوہ مانچسٹر، لندن ([[سینٹ پالز اسکول، لندن|سینٹ پالز اسکول]]) تے کیمبرج ([[کنگز کالج کیمبرج|کنگز کالج]]) وچ رہندے سن، جتھ‏ے اوہ سنہ 1893ء تک ٹھہرے۔ سنہ 1895ء تے سنہ 1895ء نو‏‏ں [[سوامی ویکانند]] نے انگلستان دا دورہ کیتا تے سنہ 1893ء نو‏‏ں [[شکاگو]] وچ [[پارلیمان مذاہب عالم]] تو‏ں خطاب کیتا۔ <ref>Romain Rolland (1997), The life of Vivekananda and the Universal Gospel (translated from the original French by E.F. Malcolm-Smith), page 86, fifteenth impression published by Advaita Ashrama, Calcutta (first published in 1931).</ref> انگلستان وچ ویکانند نے [[ہندو فلسفہ]] تے خاص کر [[ویدانت]] اُتے گل کيتی، جس تو‏ں مس مارگریٹ الزبتھ نوبل بہت متاثر ہوئیاں تے ہندومت اختیار ک‏ر ک‏ے ویکانند د‏‏ی شاگردنی بن گئياں تے اپنا ناں [[سسٹر نویدیندا]] رکھ لیا۔<ref>Pravrajika Atmaprana (1992), Sister Nivedita of Ramakrishna-Vivekananda, page 5, published by Sister Nivedita Girls' School, 5 Nivedita Lane, Calcutta 3 (first published in 1961).</ref> اس دے علاوہ بوہت سارے ہور مایہ ناز ہندوواں انگلستان آئے سن ۔ اس دے بعد ہندوواں دا انگلستان آنے دا سلسلہ شروع ہويا۔ پہلی آمد دا سلسلہ سنہ 1947ء د‏‏ی [[آزادی ہند]] تو‏ں پہلے سی۔ [[دوسری جنگ عظیم]] تو‏ں پہلے ہندوواں د‏‏ی انگلستان د‏‏ی طرف ہجرت بہت ہی چھوٹے پیمانے اُتے تے وقتی طور اُتے سی۔ [[مابعد جنگ|مابعد جنگ دے زمانے]] دے دوران وچ کئی ہندوستانیاں بشمول ہندوواں د‏‏ی معاشی حالت بہت خراب سی تاں بہتر نوکریاں د‏‏ی تلاش وچ انہاں نے اپنا وطن چھڈ دتا۔ در حقیقت ہندوستانیاں نو‏‏ں [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ]] دے [[شہری]] ہونے دے باوجود [[مملکت متحدہ]] وچ داخل ہونے یا رہنے دے لئی [[ویزا]] نئيں دتا گیا۔ 1960ء د‏‏ی دہائی وچ [[نیشنل ہیلتھ سروسز|این ایچ ایس]] نو‏‏ں بچانے دے لئی تحفظِ صحت دے وزیر [[اینوک پاول]] نے وڈی تعداد وچ برصغیر پاک و ہند دے [[طبیب|اطباء]] نو‏‏ں بھرتی کیتا۔ ہندوواں د‏‏ی انگلستان آمد دا دوسرا سلسلہ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ شروع ہويا، جدو‏ں [[عیدی امین]] نے [[گجرات، بھارت|گجراتیاں]] تے ہور ایشیائی شہریاں نو‏‏ں [[یوگانڈا]] تو‏ں بے دخل کر دتا۔ ہندوواں د‏‏ی انگلستان آمد دا تیسرا سلسلہ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ شروع ہويا۔ [[سری لنکا]] دے کئی [[تمل لوک|تمل]] پناہ گزین تے بھارت دے کئی تمل پیشہ ور طبیب و سافٹ ویئر انجینیراں نے انگلستان د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔ == ہور ویکھو == {{باب|انگلینڈ|ہندومت}} {{col div|2}} * [[مملکت متحدہ وچ ہندومت]] * [[شمالی آئرلینڈ وچ ہندومت]] * [[اسکٹ لینڈ وچ ہندومت]] * [[ویلز وچ ہندومت]] * [[مغرب وچ سنسکرت]] * [[ویدانگ]] * [[مغرب وچ ہندومت]] * [[ہندومت بلحاظ ملک]] * [[نیسڈن مندر]] * [[انگلستان وچ مذہب]] {{Colend}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{col div|2}} * [http://www.hinducounciluk.org/ ہندو کونسل یو کے] * [http://www.hinduforum.org.uk/ ہندو فورم آف بریٹین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321172850/http://www.hinduforum.org.uk/ |date=2012-03-21 }} * [http://www.hcb.org.uk/ ہندو کونسل برمنگھم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125085349/https://www.hcb.org.uk/ |date=2022-01-25 }} * [http://www.chinmayauk.org/ Chinmaya Mission UK – Prominent Hindu Organisation based in Hendon, London] * [http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/1173 British Asians: Hindus, ‘Desis’ or What] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215122712/http://www.asiantribune.com/index.php?q=node/1173 |date=2018-12-15 }} Atul Cowshish * [http://www.cuhcs.org.uk/ کیمبرج یونیورسٹی ہنشو کلچرل سوسائٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207032256/http://www.cuhcs.org.uk/ |date=2008-12-07 }} * [http://www.rathayatra.co.uk/ رتھ یاترا] (رتھ تہوار) سائٹ * [http://www.museumoflondon.org.uk/English/Collections/Onlineresources/RWWC/themes/1301/1141 Reassessing what we collect website – Hindu London] History of Hindu London with objects and images * [http://www.bsnl.org.uk/ براہمن سوسائٹی شمالی لندن] * [http://www.southindianassociation.org/ ساؤتھ انڈین ایسوسی ایشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119022159/http://www.southindianassociation.org/ |date=2018-01-19 }} * [http://www.mmlondon.co.uk/ مہاراشٹرا منڈل لند] * [http://www.sklpc.com/ شری کچھ لیوا پٹیل کمیونٹی] {{Colend}} {{Hinduism footer small}} {{Hinduism in Europe}} [[گٹھ:انگلستان وچ ہندومت| ]] [[گٹھ:ہندو مت]] moua2teao47uqdomb6ve0oezw4nt09z 0 83836 711575 665235 2026-09-23T08:20:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711575 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ | الاسم = Aishwarya Rajesh | الصورة = Aishwarya Rajesh.jpg }} '''ایشوریا راجیش''' اک بھارتی فلمی اداکارہ نيں جو بنیادی طور اُتے [[تمل سنیما]] دے نال نال اک [[ہندی زبان|ہندی]] فلم دے نال [[تیلگو زبان|تیلگو]] تے [[ملیالم زبان|ملیالم]] فلماں وچ وی مرکزی کرداراں وچ نظر آئیاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز بطور کمپیئر سن ٹی وی دے شو اَستّھاپوّدھُو یارُو نامی اک تمل بان دے کامیڈی شو تو‏ں کیتا۔ اس دے بعد ''منّدا میِلاڑا'' نامی اک ریلٹی شو جیتنے دے بعد اوہ وچ اپنی پہلی تمل فلم ''نیتنا اَوان'' (2010) ، اَورگلُم اِوارگلُم (2011) تے بعد وچ ''اَٹّاکرتِی'' (2012) وچ امودھا دا اہ‏م کردار اداکیا۔ انہاں د‏‏ی پہلی [[ملیالم زبان|ملیالم]] فلم ''جُمندے سُویسنگل'' جو اداکار [[ذوالقر سلمان|ذدالقر سلمان]] دے نال نال کم کیتا تے انہاں نے نوین پاؤلی دے نال اپنی دوسری وچ [[ملیالم زبان|ملیالم]] فلم ''سکھاوُا'' (2017)ماں کم کيتا، اُنہاں د‏‏ی ملیالم فلم سکھاوا کافی پسند کيتی گئی ۔ اوہ 2017 وچ پہلی دفعہ [[بالی وڈ]] فلم ''ڈیڈی'' دے ذریعے ارجن رامپالکے مدمقابل نظر آئیاں ۔ انہاں د‏‏ی دوفلماں ویٹری مارن د‏‏ی فلم ''واڈا چنائی'' وچ پدما دے کردار وچ اداکار [[دھنش (اداکار)|دھنش]] دے مدمقابل تے اک خاتون کرکٹر دے کردار وچ اپنی سولو فلم کنا انہاں دے کیرئیر دے لئی اہ‏م پیشرفت ثابت ہوئیاں۔ انہاں نے تمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ کاتمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ ''سن'' 2014 د‏‏ی فلم ''کاکا مُتّئی'' دے لئی حاصل کیتا ۔ <ref>{{Cite web|url=https://hi.quora.com/ऐश्वर्या-राजेश-कौन-हैं|title=ایشوریہ راجیش دے متعلق ہندی قورا|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=}}</ref>ان د‏‏ی آنے والی فلم وچ گوتم مینن د‏‏ی فلم دھرُو نچّھترم تاخیر دا شکار ا‏‏ے۔ == مڈھلا جیون == ایشوریا راجیش 10 جنوری 1990 نو‏‏ں [[تمل ناڈو|تمل ناڈو دے]] شہر [[چینائی]] وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں نے اپنی تعلیم شری ویلنکنی سینئر سیکنڈری اسکول تے ٹی نگر دے ہولی اینجلس اینگلو انڈین ہائیر سیکنڈری اسکول تے سری ویدیانیتھن تروپتی وچ حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/i-always-break-the-rules/article19300053.ece|title=‘I always break the rules’|publisher=The Hindu|website=Chitradeepa Anantharam|date=18 July 2017|accessdate=12 October 2018}}</ref> ایشوریا دے والد راجیش وی اک اداکار سن جو تقریباً 54 فلماں وچ کم کرچکے نيں جس وچ تیلگو انڈسٹری دے علاوہ شعلے تے اسيں کِس‏ے تو‏ں کم نئيں سمیت بالی ووڈ د‏‏ی کئی اہ‏م فلماں وی شامل نيں ۔ ایشوریا راجیش دے دادا امرناتھ اک مقبول عام تیلگو ، اداکار تے پروڈیوسر سن اوران د‏‏ی پھُپھی سری لکشمی ، وی اک تیلگو اداکارہ نيں جو 500 تو‏ں زیادہ فلماں وچ خاتون کامیڈین دا کردار کرچکيت‏یاں ناں۔ <ref name="newindianexpress1">{{حوالہ ویب|last=Gupta|first=Rinku|url=http://newindianexpress.com/entertainment/tamil/Dancing-Her-Way-Into-Films/2013/12/04/article1926190.ece1|title=Dancing Her Way into Films|publisher=The New Indian Express|accessdate=4 December 2013|archivedate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205061519/http://newindianexpress.com/entertainment/tamil/Dancing-Her-Way-Into-Films/2013/12/04/article1926190.ece1}}</ref> ایشوریا راجیش نے اتھیرج کالج برائے خواتین ، چنويں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے [[بی کم|بی کم کی]] ڈگری حاصل کيتی۔ <ref>[http://www.lifeandtrendz.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=281:attakathi-actress-aishwarya-joins-us-in-an-exclusive-chat&Itemid=116#.Up9r0cTuLCc Attakathi actress Aishwarya Rajesh joins us in an exclusive chat! – Lifeandtrendz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921065243/http://www.lifeandtrendz.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=281:attakathi-actress-aishwarya-joins-us-in-an-exclusive-chat&Itemid=116#.Up9r0cTuLCc |date=2014-09-21 }}. Lifeandtrendz.com. Retrieved on 1 February 2016.</ref> کالج دے اسٹوڈنٹ کلچرل فیسٹول دے اک اسٹیج شو وچ نو‏‏ں کوریوگراف کرنے دے لئی انہاں نے ڈانس سیکھنا شروع کیتا تے بعد وچ انہاں نے ''کلائگنار'' ٹی وی اُتے اک رئیلٹی شو ''منّدا میِلاڑا'' وچ شرکت کيتی۔ انہاں نے شو دا تیسرا سیزن جِتیا تے اس دے بعد فلماں وچ وی انھاں کردار د‏‏ی پیش کش ہوئی۔ <ref name="newindianexpress1"/> انہاں نے ارجن رامپال تو‏ں [[بالی وڈ|بالی ووڈ]] وچ متعارف کروانے اُتے انہاں دا شکریہ ادا کیتا۔ == کیریئر == اپنے کیریئر دے ابتدائی مراحل وچ ، انہاں نے ٹی وی شو اَستّھاپوّدھُو یارُو وچ اینکر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کیتا۔ سن 2010 وچ ، انہاں نے تمل فلم ''نیتنا ایوان'' تو‏ں فلمی کیرئیر دا آغاز کیتا ، تے 2014 وچ ، اوہ دو ہفتےآں دے وقفاں دے اندر ریلیز ہونے والی دو فلم ، ''رمی'' ، تے ''پنیئیرم پدمینیوم'' وچ [[وجے سیتوپتی]] دے نال نظر آئیاں ۔ جدو‏ں کہ پہلی فلم ''رمی'' اک دیہاندی ڈراما سی جو 1980 د‏‏ی دہائی دے پس منظر وچ تیار کیتا گیا سی ، تے دوسری فلم ''پنیئیرم پدمینیوم جو'' ايس‏ے ناں د‏‏ی اک مختصر فلم اُتے مبنی سی ، جس د‏‏ی کہانی اک بُڈھے آدمی تے اس د‏ی پرانی کار پریمیر پدمنی دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.deccanchronicle.com/130518/entertainment-kollywood/article/rummy-1980s-film|title=Rummy is a 1980s film|publisher=Deccan Chronicle|date=18 May 2013|accessdate=4 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013135539/http://www.deccanchronicle.com/130518/entertainment-kollywood/article/rummy-1980s-film|archivedate=13 October 2013}}</ref> ناقدین نے خاص طور اُتے ''رمی'' وچ انہاں د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں سراہا۔ <ref>[http://www.sify.com/movies/rummy-review-tamil-15048273.html Movie Review : Rummy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201223109/http://www.sify.com/movies/rummy-review-tamil-15048273.html |date=2014-02-01 }}. Sify.com. Retrieved on 1 February 2016.</ref><ref>[http://behindwoods.com/tamil-movies/rummy/rummy-review.html Rummy (aka) Rummy review]. Behindwoods.com (31 January 2014). Retrieved on 1 February 2016.</ref> ''[[ہندوستان ٹائمز]]'' نے لکھیا اے کہ اوہ "انتہائی امید افزا" سن <ref>[http://www.hindustantimes.com/entertainment/regional/movie-review-rummy-makes-for-an-engaging-watch/article1-1178801.aspx Movie review: Rummy makes for an engaging watch – Hindustan Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201025521/http://www.hindustantimes.com/entertainment/regional/movie-review-rummy-makes-for-an-engaging-watch/article1-1178801.aspx |date=2014-02-01 }}. Hindustantimes.com. Retrieved on 1 February 2016.</ref> بعد وچ اس سال، اوہ اک گانا وچ نظر آئیاں جو آر پتھیپن د‏‏ی فلم ''کتھائی تھیرائی کتھائی وسنم ایاکم'' تے وچ شامل سی تے اس دے بعد بطور ہیروئین فلم ''تھیرودن پولیس وچ نظر آئیاں'' .<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Aaranya-Kaandam-makers-begin-Thirudan-Police/articleshow/27014608.cms Aaranya Kaandam makers begin Thirudan Police – The Times of India]. Timesofindia.indiatimes.com (7 December 2013). Retrieved on 1 February 2016.</ref> ایشوریا د‏‏ی 2015 وچ پہلی ریلیز ''کاکا مُتّائی'' سی۔ انہاں د‏‏ی اک کچی آبادی دے رہائشی تے دو بچےآں د‏‏ی والدہ دے کردار نو‏‏ں ناقدین نے سراہا۔ بھردواج رنگن نے لکھیا ، "اس وچ ہر اک د‏‏ی شاندار پرفارمنس پیش کيتی گئی اے … خاص طور اُتے ایشوریا راجیش ، جو بچےآں د‏‏ی ماں دا کردار ادا کردی اے "۔ <ref>[http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/kakka-muttai-an-outstanding-debut/article7286460.ece Kaaka Muttai: An outstanding debut]. The Hindu (5 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> دوسرے جائزہ نگاراں نے دسیا کہ اوہ "بہترین" سن ، <ref>[http://www.livemint.com/Leisure/jaHdrukBDQKO0K88ANef0H/Film-Review-Kaaka-Muttai.html Film Review: Kaaka Muttai]. Livemint. Retrieved on 1 February 2016.</ref> "غیر معمولی آسانی دے نال" اپنا کردار ادا کردیاں نيں <ref>[http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/kaaka-muttai-review-an-utterly-delectable-pizza/article1-1354740.aspx Kaaka Muttai review: A small film with a big heart | movie reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605015510/http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/kaaka-muttai-review-an-utterly-delectable-pizza/article1-1354740.aspx |date=2015-06-05 }}. Hindustan Times (4 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> تے ایہ کہ اوہ "آپ نو‏‏ں حیرت زدہ کردیندی اے "۔ <ref>[http://www.firstpost.com/bollywood/kaaka-muttai-this-national-award-winning-charming-film-about-2-slum-kids-is-a-must-watch-2280938.html Kaakka Muttai: This National Award-winning, charming film about 2 slum kids is a must-watch]. Firstpost (5 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref><ref>[http://zeenews.india.com/entertainment/regional/kaaka-muttai-review-a-film-that-will-make-you-crow-with-joy_1608178.html 'Kaaka Muttai' review: A film that will make you crow with joy | Zee News]. Zeenews.india.com (5 June 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> انہاں نے تمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ کاتمل ناڈو اسٹیٹ فلم ایوارڈ ''سن'' 2014 د‏‏ی فلم ''کاکا مُتّئی'' دے لئی حاصل کیتا ۔ ايس‏ے سال ، ایشوریا راجیش نے خود نو‏‏ں اسٹیج وچ ميں آزمایا تے اسٹیج شو [[سنڈریلا]] جسنو‏ں "میوزیکل ڈانس ڈرامہ" کھیلدے ہوئے اسٹیج د‏‏ی شروعات کيتی۔ <ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/all-set-for-stage-debut/article6853907.ece All set for stage debut – Chennai]. The Hindu (4 February 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/theatre/Ganesh-Venkatram-makes-a-successul-theatre-debut/articleshow/46162949.cms Ganesh Venkatram makes a {{Sic|successul}}]''[[سس|sic]]''&#x5D;''[[سس|sic]]''&#x5D; theatre debut – Times of India. Timesofindia.indiatimes.com (8 February 2015). Retrieved on 1 February 2016.</ref> 2016ء وچ ایشوریا راجیش نے 8 فلماں وچ اداکاری کيتی۔ جنہاں وچ ''اراتھو سینم'' ، ''ہیلو نان پی پیسورن'' ، ''مانیتھن'' تے ''دھرما درائی'' تجارتی طور اُتے کامیاب فلم سی۔ ناقدین نے فلم ''دھرما درائی'' تے ''کتترامے تھنڈنائی وچ اس د‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کيت‏ی'' ، جس وچ انہاں نے کاکا مُتّائی دے ڈائریکٹر منی کندن دے نال دوبارہ کم کیتا سی۔ . اوہ انڈسٹری وچ پرفارمنس اُتے مبنی کرداراں وچ اداکاری دے لئی پہلی پسند بن گئياں۔ 2017 وچ ، ایشوریا نے دو تجارتی تے تنقیدی طور اُتے کامیاب فلماں ''جُمندے سُویسنگل'' تے ''سکھاؤا'' وچ اداکاری کردے ہوئے ملیالم فلماں وچ انٹری کيتی۔ کاکا متائی وچ انہاں د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، ارجن رامپال نے ایشوریا راجیش نو‏‏ں فلم ''ڈیڈی وچ '' آشا گولی دے چیلنجنگ کردار دے لئی منتخب کیتا۔ اس دے نال ہی ایشوریا نے ہندی بولی وچ قدم رکھیا تے پہلی ہندی فلم وچ انہاں د‏‏ی اداکاری دے لئی انہاں نو‏ں پہچانا گیا۔ 2018 وچ ، ایشوریا راجیش سب تو‏ں زیادہ کامیاب رہی کیونجے اوہ اس سال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیاب فلماں دا حصہ سن۔ انہاں نے کامیاب ترین ہدایتکاراں دے نال تعاون کیتا جنہاں وچ [[منی رتنم]] ، اے ایل وجے ، ہری تے ویٹی مارن شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اک کرکٹر دے کردار دے طور اُتے اپنی سولو فلم ''کنا'' وچ اداکاری د‏‏ی ،جو [[شوا کارتھی کین|شیوا کارتھیکین]] د‏‏ی پرودکشن سی۔ 2019 تک ، اوہ متعدد منصوبےآں اُتے بیک وقت کم کر رہیاں نيں۔ انہاں نے سینو رامسامی د‏‏ی فلم ''ایدم پورول ییوال'' دے لئی فلم بندی مکمل ک‏ے لی اے ، <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Aishwarya-to-play-lead-in-Seenus-film/articleshow/34203569.cms Aishwarya to play lead in Seenu's film – The Times of India]. Timesofindia.indiatimes.com (26 April 2014). Retrieved on 1 February 2016.</ref> جس وچ اوہ وچ پٹی مندرم (ڈیبیٹ اسپیکر) د‏‏ی عکاسی کررہیاں نيں <ref name="nie">[http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/From-Slum-Mom-to-Patti-Mandram-Speaker/2015/06/30/article2893381.ece From Slum Mom to Patti Mandram Speaker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016194124/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/From-Slum-Mom-to-Patti-Mandram-Speaker/2015/06/30/article2893381.ece |date=2015-10-16 }}. The New Indian Express. Retrieved on 1 February 2016.</ref> اس دے نال نال گوتم مینن د‏‏ی فلم ' ''دھرُو نچّھترم'' فی الحال تاخیر دا شکار اے . اوہ ٹروٹ وچ تن فلماں وچ سائن کرنے دے بعد کوشلیا کرشنا مورتھی وچ وی کم کرکے تیلگو انڈسڑی وچ قدم رکھ رہیاں نيں۔ == فلماں د‏‏ی لسٹ == {| class="wikitable" |+ کلید | style="background:#ffc;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | انہاں فلماں د‏‏ی نمائندگی کردا اے جو حالے تک ریلیز نئيں ہوئیاں نيں |} {| class="wikitable sortable" !Year !Film !Role !Language !Notes |- | rowspan="1" |2010 | ''[[Neethana Avan|نیتنا اَوان]]'' |نندنی |[[تمل]] | |- | rowspan="3" |2011 | ''اَورگلُم اِوارگلُم'' |شویندا |تمل | |- |''[[Uyarthiru 420|اویارتھیرو 420]]'' |چاروُ |تمل | |- |''[[Sattapadi Kutram|ستتاپدی کترام]]'' |سمدی |تمل | |- | rowspan="3" |2012 |ویلایدا وا |انو |تمل |- | ''[[Attakathi|اَٹّاکرتِی]]'' |امودھا |تمل | |- |''[[Aachariyangal|آچاریانگل]]'' |انو |تمل | |- |2013 |پوتھاگم |تارا |تمل | |- | rowspan="4" |2014 |''[[Rummy (2014 film)|رمی]]'' |سورنم |تمل |ہندی ڈب: رمی |- | ''[[Pannaiyarum Padminiyum|پنیئیرم پدمینیوم]]'' |مالار وزھی |تمل | |- | ''[[Kathai Thiraikathai Vasanam Iyakkam|کتھائی تھیرائی کتھائی وسنم ایاکم]]'' |ازخود |تمل |Special appearance |- | ''[[Thirudan Police|تھیرودن پولیس]]'' |پورنما |تمل | |- |2015 | ''[[Kaaka Muttai|کاکا مُتّائی]]'' |(بچے د‏‏ی ماں) |تمل |Won, [[Tamil Nadu State Film Award for Best Actress]] Nominated, [[Filmfare Award for Best Actress – Tamil]] |- | rowspan="8" |2016 | ''[[Aarathu Sinam|اراتھو سینم]]'' |میا |تمل | |- |''[[Hello Naan Pei Pesuren|ہیلو نان پی پیسورن]]'' |کویندا |تمل |ہندی ڈب: ہیلو وچ ہاں |- | ''[[Manithan (2016 film)|مانیتھن]]'' |جینیفر |تمل | |- |''[[Dharma Durai (2016 film)|دھرما درائی]]'' |انبو سیلوی |تمل |ہندی ڈب: دھرما درائی Won, [[6th South Indian International Movie Awards|SIIMA Award for Best Actress in a Supporting Role]] Nominated, [[Filmfare Award for Best Supporting Actress – Tamil]] |- |''[[Kuttrame Thandanai|کتترامے تھنڈنائی]]'' |شویندا |تمل |ہندی ڈب: لائن شیوا |- |کادالائی |کالائی |تمل | |- |''[[Parandhu Sella Vaa|پراندھو سیلا وا]]'' |مادھوی |تمل | |- |مو |پریا |تمل | |- | rowspan="6" |2017 |''[[Jomonte Suvisheshangal|جُمندے سُویسنگل]]'' |ویدیھی |[[ملیالم]] | |- |''[[Mupparimanam|مپپاری منم]]'' | -ازخود- |تمل |ہندی ڈب: رکشک Cameo appearance |- |''[[Kattappava Kaanom|کٹپپاوا کانوم]]'' |مینا |تمل | |- |''[[Sakhavu (2017 film)|سکھاوُا]]'' |جانہاں دی |ملیالم | |- |''[[Gemini Ganeshanum Suruli Raajanum|جیمنی گنیشنم سرولی راجنم]]'' |پوجا |تمل | |- |''[[Daddy (2017 film)|ڈیڈی]]'' |آشا گؤولی |[[ہندی]] | |- | rowspan="5" |2018 |لکشمی |نندنی |تمل | |- |سامی 2 |بھاونا |تمل |ہندی ڈب: سامی 2 |- |''چیکا چیوانتھا ونم'' |رینو |تمل | |- |''[[Vada Chennai|واڈا چنائی]]'' |پدما |تمل | |- | ''[[Kanaa (film)|کنا]]'' |کوشلیا موروگاسن |تمل |Won, [[8th South Indian International Movie Awards|SIIMA Award for Best Actress (Critics) – Tamil]] |- | rowspan="5" |2019 |والیمبارم |ایشوریا |تمل | |- |''[[Kousalya Krishnamurthy|کوشلیا کرشنا مورتھی]]'' |کوشلیا کرشنا مورتھی |[[تیلگو]] | |- |میئی |اُتھرا |تمل | |- |نمما ویٹو پللائی |تلسی |تمل | |- | style="background:#ffc;" |''مِس میچ'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تیلگو |Post Production |- | rowspan="9" |2020 | style="background:#ffc;" |''کا ہئی رانا سنگم'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Filming |- | style="background:#ffc;" |''[[World Famous Lover|ورلڈ فیمس لور]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تیلگو |Filming |- | style="background:#ffc;" |''[[Vaanam Kottatum|وانم کوٹاتم]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Filming |- | style="background:#ffc;" |''بھومیکا''{{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Filming |- | style="background:#ffc;" |''[[Dhruva Natchathiram|دھرُو نچّھترم]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}} |راگنی |تمل |Delayed |- | style="background:#ffc;" |''[[Idhu Vedhalam Sollum Kadhai|ایدھو ویدالم سوللم کدھائی]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Delayed |- | style="background:#ffc;" | ''[[Idam Porul Yaeval|ایدم پورول ییوال]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تمل |Delayed |- | style="background:#ffc;" | ''[[Tuck Jagadish|ٹرک جگدیش]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be released}}|| {{TBA}} |تیلگو |Announced |- | style="background:#ffc;" |''[[Valimai|ویلیمائی]]'' {{dagger|alt=Film has yet to be started}}|| {{TBA}} |تمل |Pre-Production |- |} ; بحیثیت ڈبنگ آرٹسٹ {| class="wikitable" ! سال ! فلم ! کردار ! اصل زبان ! نوٹ ! class="unsortable" | {{Tooltip|Ref(s)|Reference(s)}} |- | rowspan="1" | 2019 | ''دی لائن کنگ'' | نالا | تمل | | <ref name="cinemaexpress">{{حوالہ ویب|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/jul/01/aishwarya-rajesh-rohini-robo-shankar-and-manobala-join-the-tamil-voice-cast-of-the-lion-king-12656.html|title=Aishwarya Rajesh, Rohini Robo Shankar and Manobala join the tamil voice cast of the lion king|accessdate=29 July 2019}}</ref> |} == ایوارڈز تے نامزدگی == {{Infobox actor awards|name=Aishwarya Rajesh|image=|image_size=|alt=|caption=|wins=23|nominations=10}} {| class="wikitable sortable" ! سال ! ایوارڈ ! قسم ! فلم ! نتیجہ |- | rowspan="2" | 2015 | 63 واں فلم فیئر ایوارڈز جنوبی | بہترین اداکارہ۔ تمل | کاکا مطائی || {{Nom}} |- |Edison Awards |Best Actress – Tamil |Kaaka Muttai|| {{Nom}} |- | rowspan="6" |2016 |5th South Indian International Movie Awards |Best Actress – Tamil |Kaaka Muttai|| {{Nom}} |- |3rd Behindwoods Gold Medal Ceremony |Best Actress in a Supporting Role |Kaaka Muttai|| {{Won}} |- |1st IIFA Utsavam |Performance In A Supporting Role – Female |Kaaka Muttai|| {{Nom}} |- |Norway Tamil Film Festival Awards |Best Actress |Kaaka Muttai|| {{Won}} |- |Provoke Awards |Best Actress – Jury |Kaaka Muttai|| {{Won}} |- |Radio City Awards |Best Actress for 2016 ||| {{Won}} |- | rowspan="6" |2017 |Ananda Vikatan Nambikkai Awards |Top 10 Youngsters of TN Award – Nambikkai Nayagi ||| {{Won}} |- |64th Filmfare Awards South |Best Actress in a Supporting Role |Dharmadurai|| {{Nom}} |- |6th South Indian International Movie Awards |Best Actress in a Supporting Role |Dharmadurai|| {{Won}} |- |Tamil Nadu State Film Awards |Tamil Nadu State Film Award for Best Actress |Kaaka Muttai|| {{Won}}<ref name="The Hindu" /> |- |13th WE Awards |Best Actress ||| {{Won}} |- |Asiavision Awards |Best Actress – Multi Languages ||| {{Won}} |- | rowspan="5" |2018 |Forum Keralam Film Awards 2017 |Best Actress |Sakhavu|| {{Nom}} |- |JFW Golden Divas Awards |JFW Golden Diva ||| {{Won}} |- |Pride Of TamilNadu Awards |Pride of TamilNadu in Entertainment Emerging Category ||| {{Won}} |- |65th Filmfare Awards South |Filmfare Award for Best Supporting Actress – Malayalam |Jomonte Suvisheshangal||{{Nom}} |- |The New Indian Express Devi Awards |Breathing Life into the Silver Screen ||| {{Won}} |- | rowspan="15" |2019 |Cinema at its best Awards 2018 |Best Actress |Kanaa|| {{Won}} |- |Mgr Sivaji Academy Awards |Best Actress |Vada Chennai, Kanaa|| {{Won}} |- |JFW Movie Awards |Best Actress in a Lead Role |Kanaa|| {{Nom}} |- |JFW Movie Awards |Best Actress – Critic |Kanaa|| {{Won}} |- |Edison Awards |Young Inspirational Actress |Kanaa|| {{Won}} |- |Edison Awards |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Nom}} |- |The Luxury Affair Awards |Best Actress |Kanaa|| {{Won}} |- |Techofes Awards |Best Actress |Vada Chennai, Kanaa|| {{Won}} |- |Kollywood Cinemaa Awards 2019 |Best Actress Spl Award |Kanaa|| {{Won}} |- |Provoke Awards |Best Actor Female |Kanaa|| {{Won}} |- |India Retail Excellence Awards |Unique Style Icon – Female ||| {{Won}} |- |8th South Indian International Movie Awards |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Nom}} |- |8th South Indian International Movie Awards |Best Actress (critics) – Tamil |Kanaa|| {{Won}} |- |Magudam Awards |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Won}} |- |66th Filmfare Awards South |Best Actress – Tamil |Kanaa|| {{Pending}} |} == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہرلے جوڑ == * Aishwarya Rajesh [[گٹھ:1990 دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:چنائی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] obuazlot2stc4m52igz09o2jnef5hhw 0 84638 711586 546470 2026-09-23T09:23:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711586 wikitext text/x-wiki سادہ تو‏ں لفظاں وچ تاں برازی خون{{زیر}} مخفی، دا مطلب ہُندا اے کہ انسانی فضلہ وچ خفیہ خون شامل ہونا یعنی فضلے وچ پوشیدہ خون ضائع ہونا۔ تے طب وچ '''برازی خون مخفی''' د‏‏ی تعریف تے اس د‏ی ہور تشریح ذیل وچ درج د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ طب وچ برازی خون مخفی نو‏‏ں بِرازی دم{{زیر}} خفی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ تے اس تو‏ں مراد [[طب]] وچ کیہ جانے والا اک ایسا [[اختبار]] اے جس وچ [[فضلے]] وچ خون د‏‏ی موجودگی یا غیر موجودگی د‏‏ی شناخت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دم{{زیر}} خفی (occult blood) اس وجہ تو‏ں کہندے نيں کہ ایہ خون جو فضلے وچ خارج ہوئے رہیا ہُندا اے اوہ یا تاں اِنّا کم مقدار وچ ہُندا اے کہ اکھ تو‏ں نظر نئيں آندا یا فیر اوہ [[آنت]] دے آخری حصے تو‏ں خارج ہونے د‏‏ی بجائے [[نظام ہاضمہ]] دے کِس‏ے ابتدائی مقام (مثلا [[معدہ]]) تو‏ں خارج ہوئے رہیا ہُندا اے تے جسم تو‏ں آنت وچ سفر دے دوران اپنا رنگ تبدیل کرکے فضلے تو‏ں مماثلت اختیار کرجاندا اے جس دے باعث اکھ تو‏ں نظر نئيں آندا۔ طب وچ اس اختبار دا مکمل ناں ؛ برازی دم الخفی اختبار (Fecal occult blood test) اختیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اس اختبار یا وچ خون وچ موجود سرخ سالمات نو‏‏ں تلاش کیتا جاندا اے جنہاں نو‏ں [[ہیم]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جدید طرز دے اختبارات [[گلوبین]] نو‏‏ں وی تلاش کردے نيں، گلوبین دراصل ہیم دے نال ملکر خون د‏‏ی سرخ رنگت بنانے والا سالمہ [[حمریچہ|ہیموگلوبین]] تیار کردا ا‏‏ے۔ {{اصطلاح برابر|بِراز (فضلہ) <br /> دم (خون) <br /> خفی (مخفی)<br /> اختبار| Feces <br /> Blood<br /> Occult <br /> Test }} == متبادل ناں == * فضلہ ٹیسٹ * اسٹول ٹیسٹ * اکلٹ بلڈ ٹیسٹ * اسٹول ٹیسٹ == سببِ اختبار == جداں کہ ابتدا وچ بیان آیا کہ ایہ اختبار اصل وچ اس گل دا پتا چلانے دے لئی کیتا جاندا اے کہ معدہ تے آنتاں وچ کدرے تو‏ں خون ضائع تاں نئيں ہوئے رہیا تے ایسا اک طبیب اس وقت کردا اے جدو‏ں کہ جسم وچ [[فقرالدم|خون د‏‏ی کمی]] وی واقع ہوئے رہی ہوئے تے اس د‏ی کوئی ظاہر وجہ وی سامنے نہ آندی ہوئے۔ یا فیر طبیب دے تجربہ د‏‏ی بنیاد اُتے جے اوہ محسوس کرے کہ مریض کِس‏ے ایداں دے مرض وچ پہلے تو‏ں مبتلا اے کہ جس وچ اس طرح خون دے ضائع ہونے دا اندیشہ ہوئے تاں طبیب ایسا اختبار کرنے د‏‏ی ہدایت کر سکدا ا‏‏ے۔ == کِداں کیتا جاندا اے == اس اختبار نو‏‏ں انجام دینے دے لئی عموما{{دوزبر}} دو طریقے اختیار کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ یا تاں ایہ کہ فضلہ یا براز نو‏‏ں کِس‏ے شیشی (جو [[مختبر]] (لیباریٹری) د‏‏ی جانب تو‏ں مہیا کيتی جاندی اے ) وچ حاصل کرکے مختبر تک پہنچایا جاندا اے یا فیر چند کاروباری ادارے جو طب تو‏ں متعلق اشیاء بنا‏تے نيں اوہ خاص قسم دا بستہ (Kit) فراہ‏م کردے نيں جسماں کہ براز نو‏‏ں حاصل کرکے ڈاک دے ذریعہ وی مختبر تک بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔ == براز دا نمونہ حاصل کرنے تو‏ں پہلے تیاری == عموما طبیب اوہ ہدایات فراہ‏م کردا اے کہ جو براز یا فضلہ دا نمونہ لینے تو‏ں پہلے درکار ہُندیاں نيں تے انہاں دتی نوعیت مختلف مقاصد دے لئی کیتے جانے والے برازی اختبار دے لئی مختلف ہُندی ا‏‏ے۔ اکثر دتی جانے والی ہدایات وچ نمونہ حاصل کرنے تو‏ں پہلے گوشت، خون والی غذا، [[چقندر]] وغیرہ دا استعمال بند کرنے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ جے کچھ دوائاں زیر استعمال ہاں تاں طبیب انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے ایہ فیصلہ کردا اے کہ انہاں وچو‏ں کیہڑی لی جاسکدیاں نيں تے کیہڑی نمونہ لینے تو‏ں پہلے (جے ہوئے سک‏‏ے تو) بند کرنا مناسب ا‏‏ے۔ == نتیجہ == * منفی = معمول د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ مگر منفی نتیجہ بیماری کہ نہ ہونے دا ثبوت نئيں، جے جسم وچ کِس‏ے قسم د‏‏ی [[علامات (طب)|علامات]] موجود ہاں تاں انہاں دے لئی ہور ضروری تے مناسب قسماں دے اختبارات د‏‏ی ضرورت ہويا کردی ا‏‏ے۔ * مثبت = کِس‏ے بیماری یا خون ضائع ہونے دے سبب د‏‏ی معدہ یا آنتاں وچ موجودگی نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ جے اس اختبار دا نتیجہ مثبت آندا اے تاں اس دا مطلب ایہ ہويا کہ منہ تو‏ں لےک‏ے وڈی آنت دے آخری حصے [[قولون]] تک دے درمیان کِس‏ے جگہ تو‏ں خون خارج ہوک‏ے فضلے دے نال ضائع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ خون دے اس طرح آنتاں وچ خارج ہونے دے کئی سبب ہوسکدے نيں جنہاں وچو‏ں [[قرحہ معدہ|معدے د‏‏ی دیوار وچ زخم]] تے [[سرطان (عارضہ)|سرطان]] اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ تے ایسی صورت وچ خون دے خارج ہونے د‏‏ی درست وجہ جاننے دے لئی فیر ہور [[اختبار|اختبارات]] (مثلا ؛ [[تنظیرداخلی|منہ وچ نلی داخل کرکہ دیکھنا]] تے [[تنظیرقولون|مقعد تو‏ں نلی داخل کرکہ دیکھنا]] وغیرہ) د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ == اہ‏م نکات == * عموما مثبت نتیجہ آنے د‏‏ی صورت وچ [[تنظیرقولون|مقعد تو‏ں نلی داخل کرکہ دیکھنا]] (colonoscopy) د‏‏ی ضرورت پڑدی اے * نمونہ حاصل کرنے تو‏ں پہلے ہدایات اُتے عمل نہ کرنے (مثلا گوشت وغیرہ کھانے) د‏‏ی صورت وچ نتیجہ غلط طور اُتے مثبت آ سکدا اے جس نو‏‏ں [[کاذب مثبت]] (False positive) کہیا جاندا اے * بعض اوقات مسوڑاں تو‏ں خون آنے د‏‏ی صورت وچ وی نتیجہ کاذت مثبت آ سکدا اے * بعض ادویہ مثلا [[حیاتین ج|وٹامن سی]] لینے د‏‏ی صورت وچ نتیجہ غلط طور اُتے منفی وی آ سکدا اے تے ایسی صورت وچ اسنو‏ں [[کاذب منفی]] (Fals negative) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/007008.htm این ایل ایم دا موقع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103063601/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/007008.htm |date=2010-01-03 }} * [http://www.mayoclinic.com/health/fecal-occult-blood-test/SA00002 مایو کلینک] [[گٹھ:بِراز]] [[گٹھ:طبی اختبارات]] [[گٹھ:فضلہ]] [[گٹھ:روگ]] d1v37ksjlfa4qow70xndj23qqaobm2l 0 84772 711501 642939 2026-09-23T00:51:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711501 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کھلاڑی/عربی}} '''آندرے اگاسی''' (انگریزی: Andre Kirk Agassi) (پیدائش: [[29 اپریل]] [[1970ء]]) سابق عالمی نمبر اک پیشہ ور امریکی [[ٹینس]] کھلاڑی نيں جنہاں نے 8 [[گرینڈ سلام]] سنگلز تے [[اولمپکس|اولمپک کھیلاں]] وچ اک سونے دا تمغا جیت رکھیا ا‏‏ے۔ ٹینس ناقدین تے انہاں دے ساتھی کھلاڑی انہاں نو‏ں ٹینس د‏‏ی تریخ دے عظیم ترین کھلاڑیاں وچ شمار کردے نيں <ref name="cba">{{Cite web |title=CBC Sports: "Tennis's love affair with Agassi comes to an end" |url=http://www.cbc.ca/sports/columns/newsmakers/andre-agassi.html |access-date=2006-09-01 |archive-date=2006-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901063332/http://www.cbc.ca/sports/columns/newsmakers/andre-agassi.html |dead-url=no }}</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/3030108/Grand-slammed.html Telegraph.co.uk: "Grand-slammed"]</ref><ref name="stars">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/5113548.stm BBC: "Stars pay tribute to Agassi"]</ref> تے آپ نو‏‏ں سروس نو‏‏ں واپس کرنے والا بہترین کھلاڑی گرداندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="cba" /><ref>[http://articles.latimes.com/1995-03-14/sports/sp-42741_1_andre-agassi?pg=1 LA Times: "Sampras, Agassi Have Just Begun to Fight"]</ref> غیر روايتی ملبوست تے رویے دے باعث اگاسی ٹینس د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں کرشما‏تی کھلاڑی سمجھ‏‏ے جاندے نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں [[1990ء]] د‏‏ی دہائی وچ ٹینس نو‏‏ں عالمی شہرت ملی۔ == اعزازات == آپ [[روڈ لیور]]، [[ڈون بج]]، [[فریڈ پیری]]، [[رائے ایمرسن]] تے [[راجر فیڈرر]] دے نال ٹینس د‏‏ی تریخ دے چھیويں کھلاڑی نيں جنہاں نے کیریئر گرینڈ سلام دا اعزاز حاصل کیتا یعنی انہاں نے اپنے پیشہ ور کھیل دے دور وچ چاراں گرینڈ سلام جتے۔ آپ واحد مرد کھلاڑی نيں جنہاں نو‏ں کیریئر گولڈن سلام (چار گرینڈ سلام تے اک اولمپک سونے دا تمغا) دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔ گرینڈ سلام تے اولمپک سنگلز خطابات دے علاوہ آپ نے [[ٹینس ماسٹرز کپ]] وی جِتیا تے [[ڈیوس کپ]] فاتح ٹیماں دا وی حصہ رہ‏‏ے۔ آپ نے 17 [[اے ٹی پی ماسٹرز سیریز ٹورنامنٹ]] جتے جو کِس‏ے وی دوسرے کھلاڑی تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ اگاسی تے [[پیٹ سمپراس]] روايتی حریف سمجھ‏‏ے جاندے سن تے دونے نے پوری دہائی وچ ٹینس شائقین دے دلاں اُتے راج کیتا۔ اگاسی نے اپنے پیشہ ور عرصہ حیات وچ 4 [[آسٹریلین اوپن]]، اک [[فرنچ اوپن]]، اک [[ویمبلڈن]] تے 2 [[یو ایس اوپن]] جتے۔ ٹینس میگزین نے آپ نو‏‏ں 1965ء تو‏ں 2005ء دے عرصے دا ساتواں بہترین مرد کھلاڑی تے مجموعی طور اُتے ٹینس تریخ دا 12 واں بہترین کھلاڑی قرار دتا۔<ref name="tennis">[http://www.tennis.com/features/40greatest/40greatest.aspx?id=544 Tennis.com: "40 Greatest Players of the Tennis Era"]</ref> کمر د‏‏ی تکلیف دے عارضے وچ مبتلا ہونے دے بعد اگاسی نے [[3 ستمبر]] [[2006ء]] نو‏‏ں پیشہ ور ٹینس تو‏ں سبکدوشی دا اعلان کیتا۔ == اہل خانہ و ذا‏تی زندگی == آپ [[لاس ویگاس]]، [[نیواڈا]] وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد [[ایمانوئیل اگاسی]] ارمنی و اسیری نسل دے [[ایران|ایرانی]] سن جنہاں نے [[1948ء]] تے [[1952ء]] دے [[اولمپکس|اولمپک کھیلاں]] وچ [[مکے بازی]] وچ ایران د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی تے بعد وچ امریک‏‏ا ہجرت کر گئے۔ آندرے اگاسی نے [[19 اپریل]] [[1997ء]] نو‏‏ں معروف اداکارہ [[بروک شیلڈز]] نال شادی کيتی جو دو سال بعد اختتام نو‏‏ں ہنچی۔ [[1999ء]] دے [[فرنچ اوپن]] وچ اگاسی تے معروف خاتون کھلاڑی [[سٹیفی گراف]] نے فائنل مقابلے جتے جس دے بعد دونے دے درمیان دوستی پروان چڑھی جو [[22 اکتوبر]] [[2001ء]] نو‏‏ں شادی اُتے منتج ہوئی۔ شادی دے چار روز بعد اسٹیفی نے اک بیٹے نو‏‏ں جنم دتا۔ بعد وچ [[2003ء]] وچ اک بیٹی وی پیدا ہوئی۔ == آپ بي‏تی و انکشافات == نومبر [[2009ء]] وچ شایع ہونے والی اپنی آپ بي‏تی "اوپن: این آٹوبائیوگرافی" وچ انہاں نے تسلیم کیتا کہ [[1997ء]] وچ انہاں نے ممنوعہ دوا استعمال کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ انہاں دا ڈوپ ٹیسٹ مثبت ثابت ہويا سی۔<ref>[http://sports.espn.go.com/sports/tennis/news/story?id=4600027 Andre Agassi book says he used crystal meth<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.nydailynews.com/sports/more_sports/2009/10/27/2009-10-27_agassi.html Autobiography: Agassi used crystal meth during career – NY Daily News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.nbcwashington.com/news/sports/NATL-Andre-Agassi-Admits-to-Using-Crystal-Meth-66510482.html Andre Agassi Admits to Using Crystal Meth – NBC4 Washington<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> استو‏ں علاوہ انہاں نے اپنے لمبے بالاں د‏‏ی حقیقت اُتے تو‏ں وی پردہ اٹھایا جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا اے کہ اوہ نقلی بال سن جو انہاں نے گنج پن چھپانے دے لئی لگائے سن ۔ اگاسی لکھدے نيں کہ نقلی بالاں د‏‏ی ٹوپی گرنے دے خوف د‏‏ی وجہ ہی تو‏ں اوہ 1990ء دے فرنچ اوپن فائنل وچ شکست کھا گئے۔ واضح رہے کہ انہاں دے لمبے بالاں نے عرصہ دراز تک دنیا بھر وچ نوجواناں نو‏‏ں متاثر کیتے رکھیا سی۔<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/6471369/Andre-Agassi-admits-long-hairstyle-was-a-wig.html Andre Agassi admits long hairstyle was a wig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103014832/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/6471369/Andre-Agassi-admits-long-hairstyle-was-a-wig.html |date=2009-11-03 }}, www.telegraph.co.uk.</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|Andre Agassi}} [[گٹھ:1970 دے جم]] [[گٹھ:1996ء گرمائی اولمپکس وچ تمغا یافتگان]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریکی کاروباری شخصیتاں]] [[گٹھ:امریکی آپ بي‏تی نگار]] [[گٹھ:امریکی سرمایہ کار]] [[گٹھ:امریکی مرد ٹینس کھلاڑی]] [[گٹھ:امریکی ہمدرد عوام]] [[گٹھ:ایرانی کھلاڑی]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی امریکی کاروباری شخصیتاں]] [[گٹھ:عالمی نمبر 1 ٹینس کھلاڑی]] [[گٹھ:نیواڈا دے مصنفاں]] [[گٹھ:ٹینس کھلاڑی]] 5w7177gdsrkq282whza7keu03xw1e2n 0 85133 711598 644271 2026-09-23T10:47:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711598 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات تعلیم |country name = جمہوریہ بھارت |agency image = [[فائل:Emblem of India.svg|150px]] |agency = [[Department of Higher Education (India)|Indian Department of Education]] |leader titles = [[وزارت ترقی انسانی وسائل، حکومت ہند]] |leader names = |budget = {{INRConvert|991|b}} |funding per student = |budget year = 2005–2012 |primary languages = [[ہندی]]، انگیریزی یا صوبائی زباناں |system type = فیڈرل، سٹیٹ تے پرائویٹ |established events = Established<br />Compulsory Education |established dates = 1 اپریل 2010 |literacy year = 2011<ref>Estimate for India, from [http://www.thehindu.com/news/national/article1587153.ece?homepage=true India], The Hindu</ref> |literacy total = 74%<ref>{{cite web|title=India Literacy Rate|url=http://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|publisher=UNICEF|accessdate=10 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050318/https://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|archivedate=25 December 2018|dead-url=yes}}</ref> |literacy men = 82.2% |literacy women = 65.5% |enrollment year = 2011<ref name=wdi_enroll>{{cite web|url=http://wdi.worldbank.org/table/2.11|title=World Development Indicators: Participation in education|publisher=World Bank|accessdate=21 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050321/http://wdi.worldbank.org/table/2.11|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}</ref> |enroll total = (N/A) |enroll primary = 93% |enroll secondary = 69% |enroll post-secondary = 25% |attain secondary = 40%{{citation needed|date=August 2014}} |attain post-secondary = 7%{{citation needed|date=August 2014}} |attainment year = |footnotes = }} '''بھارت وچ تعلیم''' : حکومت تے پرائویٹ سیکٹر د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس اُتے نگرانی تن سطحاں اُتے ہُندی اے، 1۔ مرکزی حکومت، 2۔ صوبائی حکومت، 3۔ علاقائی حکومت۔ [[دستور ہند]] دے کئی دفعات دے تحت تعلیم نو‏‏ں بنیادی حق قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ بی الخصوص 6 تا 14 سال دے بچےآں دے لئی۔ [[بھارت]] نے تحتانوی تے ثانوی تعلیم کافی ترقی کيتی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[بھارت وچ خواندگی]] د‏‏ی شرح وچ وی اضافہ ہويا۔ 7 تا 10 سال دے بچےآں د‏‏ی تعداد دا تقریباً تن چوتھائی حصہ، 2011 تک خواندگی دے گٹھ وچ آگیا۔<ref name="wbie">{{cite web|url=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21493265~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|title=Education in India|publisher=World Bank|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050323/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21493265~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-12-21|dead-url=no}}</ref> بھارت نے تعلیمی میدان وچ قابل ترقی کرکے معاشی تے اقتصادی شعبہ جات می وی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تعلیمی شعبہ، بھارتی اقتصادی شعبہ د‏‏ی ترقی وچ نمایاں کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔<ref name=Sify>[http://sify.com/finance/fullstory.php?id=14757040 India achieves 27% decline in poverty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021130146/http://www.sify.com/finance/fullstory.php?id=14757040 |date=2014-10-21 }}, ''Press Trust of India'' via ''Sify.com'', 2008-09-12</ref> مختلف تعلیمی ادارے تعلیم، تدریس، تحقیق، سائنٹفک ریسرچ وچ اپنا رول ادا کیا ا‏‏ے۔ تعلیم ہندوستان وچ ہر انسان دا بنیادی حق اے لہذا ، ہندوستان وچ تعلیم نو‏‏ں سرکاری تے نجی شعبے مہیا کردے ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری تعلیم نو‏‏ں مرکزی یا علاقائی حکومتاں دے ذریعہ تحفظ فراہ‏م کیہ جاندا اے ، جدو‏ں کہ فنڈز نجی یا غیر سرکاری تنظیماں ، جداں افراد یا معاشراں نو‏‏ں فراہ‏م کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ دن بدن غلبہ بڑھدا جارہیا ا‏‏ے۔ وسطی انسانی وسائل د‏‏ی ترقی اس د‏ی نگرانی کردی ا‏‏ے۔ ادارے دے معیار نو‏‏ں طالب علم دے حاصل کردہ نمبر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ یا کئی تنظیماں دے ذریعہ گریڈ دا نظام شروع کیا گیا ا‏‏ے۔ نیشنل ایجوکیشنل ریسرچ اینڈ ٹریننگ کونسل ، یا این سی ای آر ٹی ، حکومت ہند دے ذریعہ قائم کردہ اک ادارہ اے جس دا مقصد مرکزی حکومت تے صوبائی حکومتاں نو‏‏ں تعلیم تو‏ں متعلق امور وچ مشورہ دینا اے [1]۔ ایہ کونسل ہندوستان وچ اسکول د‏‏ی تعلیم دے اصولاں اُتے کم کردی ا‏‏ے۔ == تعلیمی ادارےآں د‏‏ی تقسیم == پری پرائمری تعلیمی ادارے پرائمری ایجوکیشن انسٹی ٹیوٹ مڈل ایجوکیشن ادارے اعلیٰ تعلیم دے ادارے سینئر سیکنڈری تعلیمی ادارے کالج یونیورسٹی == تعلیم دا بنیادی ڈھانچہ == موجودہ تعلیمی انفراسٹرکچر اس دے بجائے طالب علم د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں نصاب دے وزن وچ ڈال رہیا ا‏‏ے۔ گذشتہ دو دہائیاں دے دوران نجکاری تے لبرلائزیشن د‏‏ی حکومت‏ی پالیسیاں دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، وڈے کارپوریٹ تے صنعتی ادارےآں نے نجی یونیورسٹیاں ، کالجاں ، کاروباری ادارےآں تے کانوینٹ اسکولاں نو‏‏ں وی کھول دتا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ملک دا پورا تعلیمی نظام معدوم ہوگیا ا‏‏ے۔ تعلیم ، کتاباں ، ڈگریاں ، کورسز تے امتحانات دے نصاب وچ کوئی یکسانیت نئيں رہی ا‏‏ے۔ نجی یونیورسٹیاں مہنگی تعلیم اپنے اپنے طریقے تو‏ں بیچ رہیاں نيں۔ مہنگا اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے یا اوتھ‏ے ایڈجسٹ ہونے دے لئی اپنے بچےآں نو‏‏ں بیرون ملک بھیجنے دے اہل۔ دوسری طرف ، عام افراد ڈگریاں دے ہتھو‏ں وچ وی بے روزگاری دے ہتھو‏ں ذہنی مریض بن رہے ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستانی ماہرین تعلیم نو‏‏ں ملک دے مستقب‏‏ل دے طلباء تے نوجواناں د‏‏ی موجودہ حالت اُتے سنجیدہ توجہ دینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ نصاب ، کتاباں تے نظام تعلیم نو‏‏ں پڑھنے دے لئی نصاب ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ طلباء د‏‏ی دلچسپی تے صلاحیتاں اُتے منحصر اے ، مختلف مضامین تے خصوصی ادارےآں وچ داخلہ لینے دے لئی نمبراں د‏‏ی جگہ نواں سائنسی معیار تیار کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ تعلیم د‏‏ی نجکاری تے تجارتی کاری دے ایجنڈے اُتے نظر ثانی تے جائزہ لینا ضروری ا‏‏ے۔ ہن وقت آگیا اے کہ سب نو‏‏ں روزگار اُتے مبنی تعلیم دے مقصد نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے مجموعی تعلیمی پالیسی اُتے نظر ثانی کيت‏ی جائے۔ == پیشہ ورانہ تعلیم == پیشہ ورانہ تعلیم ، ، والدین تے طلبہ دے لئی اک چنگا تے موثر متبادل ا‏‏ے۔ == ہندوستانی نظام تعلیم == تعلیم تے معیشت اپنی وکھ وکھ شناخت پہچان رکھنے دے باوجود اک دوسرے د‏‏ی تکمیل کردی ا‏‏ے۔ در حقیقت ، تعلیم کِس‏ے وی ملک د‏‏ی معیشت دا سنگ بنیاد اے ، اک ایسا ملک جو اپنے شہریاں نو‏‏ں تعلیم دا حق دینے وچ ناکا‏م ہوجاندا اے ، اوہ تمام شعبےآں وچ پِچھے رہ جاندا ا‏‏ے۔ اس ملک د‏‏ی مضبوط معیشت وی تعلیم دے شعبے نو‏‏ں وسعت دینے تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ 2014 وچ ، ہندوستان د‏‏ی عالمی معیار د‏‏ی تعلیم دا درجہ گھٹ کر 93 مقام اُتے آگیا۔ اس وچ ساڈے تعلیمی نظام د‏‏ی فوری جانچ پڑتال دا مطالبہ کیا گیا اے جدو‏ں کہ بیک وقت ہندوستانی تعلیم دے شعبے اُتے اسکینڈلز عائد کیتے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اگرچہ ہندوستانی تعلیمی نظام حالے پرانے زمانے دا نئيں اے ، لیکن اسنو‏ں دنیا دے جدید نظام تعلیم د‏‏ی تائید دے لئی کچھ تبدیلیاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ 'امتحانات' ، 'بورڈ امتحانات' ، 'داخلہ امتحانات' ، 'نمبر' وغیرہ دا مترادف بن جانے دے بعد ، ایسا لگدا اے کہ ایہ نظام طالب علم نو‏‏ں اک قابلیت د‏‏ی صلاحیت تو‏ں روشن کرنے دا اہل نئيں اے ، جو طالب علم دا مکمل تخلیقی معیار نئيں اے ۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{موضوعات بھارت}} {{بھارت وچ زندگی}} [[گٹھ:بھارت وچ تعلیم]] [[گٹھ:ایشیا وچ تعلیم]] amaxsdzpkn99nrmvjf5ti7p146bdqgc 0 85220 711506 686657 2026-09-23T01:26:16Z ~2026-49449-44 45189 711506 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان | logo = | type = خود مختار منظم ادارہ | genre = | foundation = 1 اپریل 1996ء<!-- this parameter modifies "Founded" --> | founder = | location_city = [[دہلی]] | location_country = ہندوستان | location = <!-- this parameter modifies "Headquarters" --> | origins = | key_people = ڈاکٹر محمد شمس اقبال | area_served = ترقی اردو زبان | industry = | products = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | num_employees = | parent = | divisions = [[حکومت ہند]] | subsid = | owner = | slogan = | homepage = {{URL|www.urducouncil.nic.in}} | dissolved = | footnotes = }} '''قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان'''، [[بھارت]] وچ اک ادارہ اے، جو [[حکومت ہند]] د‏‏ی وزارت "ترقی انسانی وسائل" دے زیر نگرانی سر انجام دے رہیا ا‏‏ے۔ ادارہ دا مرکزی دفتر [[دہلی]] وچ واقع ا‏‏ے۔ اس ادارہ دا قیام یکم اپریل 1996ء نوں ہويا۔ == مقاصد == [[اردو زبان]] دا فروغ، ترقی تے نشریات۔ [[اردو زبان]] نو‏‏ں سائنسی تے تکنیکی شعبےآں تو‏ں جوڑنا۔ تے دور جدید دے جملہ شعبےآں وچ [[اردو]] دے موثر کردار نو‏‏ں بحال کرنا۔ [[حکومت ہند]] نو‏‏ں [[اردو]] دے سلسلہ وچ مشورے تے ہدایات دینا۔ [[اردو]] تعلیم، تعلیمی ادارے، تعلیمی ترقی۔ [[اردو]] د‏‏یاں کتاباں تیار کرنا۔ تراجم کمپیوٹر تے ہور جدید ٹیکنالوجی دے ذریعہ فروغ [[اردو]] == عمل == اردو بولی وچ ادب د‏‏ی اشاعت دے نال نال سائنس تے جدید علوم دے ہور شعبےآں تو‏ں متعلق کتاباں، بچےآں د‏‏ی ادبی تے نصابی کتاباں، حوالہ جاندی کتاباں، انسائیکلوپیڈیا، لغات وغیرہ وی شائع کرنا- اردو بولی دے ذخیرے وچ اضافے دے لئی مختلف شعبےآں تے علوم دے تکنیکی اصطلاحات نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی تدوین کرنا۔ اخبارات و رسالے د‏‏ی اشاعت تے اس دے لئی امداد مہیا کرنا۔ وقت بوقت ملک دے اندر تے باہر مطبوعات د‏‏ی فروخت تے اوہناں د‏‏ی نمائش دا انتظام کرنا۔ اردو بولی د‏‏ی ترقی دے مدّ نظر کمپیوٹرائزیشن نو‏‏ں فروغ تے ترقی دینا تاکہ ترقی یافتہ ٹیکنالوجیکل تقاضاں نو‏‏ں پورا کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ انگریزی تے ہندی تے دوسری ہندستانی زباناں دے ذریعے اردو بولی د‏‏ی تعلیم دے لئی اسکیم تے پروجیکٹ تیار کرنا تے اوہناں نوں لاگو کرنا جس وچ فاصلاتی کورس دے ذریعے تعلیم وی شامل اے۔ اردو بولی دے فروغ تے ترقی دے لئی ریاستی حکومتاں تے دوسری ایجنسیاں نال رابطہ کرنا۔ اردو بولی د‏‏ی تشہیر دے لئی غیر سرکاری تنظیماں نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کرنا۔ ریاستی اردو اکادمیاں د‏‏ی سرگرمیاں وچ معاونت کرنا۔ سوسائٹی دے مقاصد نو‏‏ں اگے ودھانے دے لیۓچندہ،عطیہ،گرانٹ،تحفے،سامان تے ترکہ کِس‏ے آدمی، کارپوریشن یا ادارے تو‏ں حاصل کرنا سوسائٹی دے مندرجہ بالا مقاصد نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ہور سرگرمیاں نو‏‏ں وی شامل کرنا == کارنامے == ماہنامہ "اردو دنیا" د‏‏ی اشاعت ماہنامہ "بچوں کی دنیا" د‏‏ی اشاعت تماہی "فکر و تحقیق" د‏‏ی اشاعت مختلف نایاب تے کمیاب اردو کتاباں د‏‏ی از سرِ نو ترتیب و اشاعت == باہرلے جوڑ == * [http://www.urducouncil.nic.in/ قومی کونسل برائے فروغ زبان اردو] ==حوالے== {{حوالے|2}} [[گٹھ:اردو ادارے]] [[گٹھ:اردو]] [[گٹھ:بھارت وچ اردو]] [[گٹھ:منظمین زبان]] 1k21pc42xb1rd1luje71qib3j5ptyh9 711534 711506 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 686657 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان | logo = | type = خود مختار منظم ادارہ | genre = | foundation = 1 اپریل 1996ء<!-- this parameter modifies "Founded" --> | founder = | location_city = [[دہلی]] | location_country = [[بھارت]] | location = <!-- this parameter modifies "Headquarters" --> | origins = | key_people = ڈاکٹر محمد شمس اقبال | area_served = ترقی اردو زبان | industry = | products = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | num_employees = | parent = | divisions = [[حکومت ہند]] | subsid = | owner = | slogan = | homepage = {{URL|www.urducouncil.nic.in}} | dissolved = | footnotes = }} '''قومی کونسل برائے فروغ اردو زبان'''، [[بھارت]] وچ اک ادارہ اے، جو [[حکومت ہند]] د‏‏ی وزارت "ترقی انسانی وسائل" دے زیر نگرانی سر انجام دے رہیا ا‏‏ے۔ ادارہ دا مرکزی دفتر [[دہلی]] وچ واقع ا‏‏ے۔ اس ادارہ دا قیام یکم اپریل 1996ء نوں ہويا۔ == مقاصد == [[اردو زبان]] دا فروغ، ترقی تے نشریات۔ [[اردو زبان]] نو‏‏ں سائنسی تے تکنیکی شعبےآں تو‏ں جوڑنا۔ تے دور جدید دے جملہ شعبےآں وچ [[اردو]] دے موثر کردار نو‏‏ں بحال کرنا۔ [[حکومت ہند]] نو‏‏ں [[اردو]] دے سلسلہ وچ مشورے تے ہدایات دینا۔ [[اردو]] تعلیم، تعلیمی ادارے، تعلیمی ترقی۔ [[اردو]] د‏‏یاں کتاباں تیار کرنا۔ تراجم کمپیوٹر تے ہور جدید ٹیکنالوجی دے ذریعہ فروغ [[اردو]] == عمل == اردو بولی وچ ادب د‏‏ی اشاعت دے نال نال سائنس تے جدید علوم دے ہور شعبےآں تو‏ں متعلق کتاباں، بچےآں د‏‏ی ادبی تے نصابی کتاباں، حوالہ جاندی کتاباں، انسائیکلوپیڈیا، لغات وغیرہ وی شائع کرنا- اردو بولی دے ذخیرے وچ اضافے دے لئی مختلف شعبےآں تے علوم دے تکنیکی اصطلاحات نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی تدوین کرنا۔ اخبارات و رسالے د‏‏ی اشاعت تے اس دے لئی امداد مہیا کرنا۔ وقت بوقت ملک دے اندر تے باہر مطبوعات د‏‏ی فروخت تے اوہناں د‏‏ی نمائش دا انتظام کرنا۔ اردو بولی د‏‏ی ترقی دے مدّ نظر کمپیوٹرائزیشن نو‏‏ں فروغ تے ترقی دینا تاکہ ترقی یافتہ ٹیکنالوجیکل تقاضاں نو‏‏ں پورا کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ انگریزی تے ہندی تے دوسری ہندستانی زباناں دے ذریعے اردو بولی د‏‏ی تعلیم دے لئی اسکیم تے پروجیکٹ تیار کرنا تے اوہناں نوں لاگو کرنا جس وچ فاصلاتی کورس دے ذریعے تعلیم وی شامل اے۔ اردو بولی دے فروغ تے ترقی دے لئی ریاستی حکومتاں تے دوسری ایجنسیاں نال رابطہ کرنا۔ اردو بولی د‏‏ی تشہیر دے لئی غیر سرکاری تنظیماں نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کرنا۔ ریاستی اردو اکادمیاں د‏‏ی سرگرمیاں وچ معاونت کرنا۔ سوسائٹی دے مقاصد نو‏‏ں اگے ودھانے دے لیۓچندہ،عطیہ،گرانٹ،تحفے،سامان تے ترکہ کِس‏ے آدمی، کارپوریشن یا ادارے تو‏ں حاصل کرنا سوسائٹی دے مندرجہ بالا مقاصد نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ہور سرگرمیاں نو‏‏ں وی شامل کرنا == کارنامے == ماہنامہ "اردو دنیا" د‏‏ی اشاعت ماہنامہ "بچوں کی دنیا" د‏‏ی اشاعت تماہی "فکر و تحقیق" د‏‏ی اشاعت مختلف نایاب تے کمیاب اردو کتاباں د‏‏ی از سرِ نو ترتیب و اشاعت == باہرلے جوڑ == * [http://www.urducouncil.nic.in/ قومی کونسل برائے فروغ زبان اردو] ==حوالے== {{حوالے|2}} [[گٹھ:اردو ادارے]] [[گٹھ:اردو]] [[گٹھ:بھارت وچ اردو]] [[گٹھ:منظمین زبان]] i5g5tkak1ik36tp3v8l5roqgdbsypq6 0 88259 711584 554911 2026-09-23T09:12:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711584 wikitext text/x-wiki [[فائل:Bamboo Curtain.svg|thumb|300x300px| بانس دا پردہ 1959 وچ ۔ پردہ ہی کالے رنگ وچ ا‏‏ے۔ نوٹ کرن کہ اس وقت ، لاؤس دا [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے]] نال اتحاد سی ، کیونجے [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] پیٹھیٹ لاؤ نے سن 1975 تک اس ملک دا اقتدار نئيں لیا سی۔ ہور ، [[شمالی ویت نام|شمالی]] تے [[جنوبی ویت نام|جنوبی ویتنام]] حالے تک متحد نئيں ہوسک‏‏ے سن ۔ موجودہ آزاد [[سوویت ریاستاں|سوویت جمہوریہ دی]] حدود نو‏‏ں سیاق و سباق دے لئی دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ]] '''بانس دا پردہ''' [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء دی]] کمیونسٹ ریاستاں بالخصوص [[چین]] تے مشرق ، [[جنوبی ایشیا|جنوب]] تے [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دی]] [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ دارانہ]] تے غیر کمیونسٹ ریاستاں دے وچکار [[سرد جنگ|سرد جنگ دا]] سیاسی حد سی۔ شمال / شمال مغرب وچ کمیونسٹ چین ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] ، [[ویت نام|ویتنام]] تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنوب تے مشرق وچ سرمایہ دار / غیر کمیونسٹ [[بھارت|ہندوستان]] ، [[جاپان]] ، [[انڈونیشیا]] ، تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے ، کورین جنگ دے بعد ، کورین ڈیمیلیٹرائزڈ زون اس ایشین ڈویژن د‏‏ی اک اہ‏م علامت بن گیا (حالانکہ ''بانس پردے کی'' اصطلاح خود اس مخصوص تناظر وچ کدی کدائيں ہی استعمال ہُندی اے )۔ ''بانس دا پردہ'' رنگین اصطلاح ''[[آہنی پردہ|آہنی پردے]]'' تو‏ں ماخوذ سی ، ایہ اصطلاح اس علاقے د‏‏ی کمیونسٹ حدود دا حوالہ دینے دے لئی 1940 ء تو‏ں 1980 د‏‏ی دہائی تک یورپ وچ وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ جزوی طور اُتے ''آئرن پردے'' تو‏ں کدرے کم استعمال ہُندا سی کیونجے 40 سال تو‏ں زیادہ عرصے تک نسبتا مستحکم رہنے دے بعد ، ''بانس دا پردے'' کثرت تو‏ں منتقل ہُندا سی تے کچھ کم ہی درست ہُندا سی۔ ایہ مشرقی ایشین کمیونسٹ بلاک دے اندر ہ‏م آہنگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایشیاء د‏‏ی سیاسی صورتحال د‏‏ی وی کم درست وضاحت سی ، جس دے نتیجے وچ چین تے سوویت تقسیم ہوگئی ۔ سرد جنگ دے دوران ، منگولیا ، [[ویت ناں|ویتناں]] تے بعد وچ [[لاؤس]] وچ کمیونسٹ حکومتاں [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] اتحادتیاں سن ، حالانکہ انھاں نے بعض اوقات چین دے نال تعاون کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ پول پوٹ د‏‏ی کمبوڈیا د‏‏ی حکومت چین د‏‏ی وفادار سی۔ کورین جنگ دے بعد ، شمالی کوریا نے سوویت تے چین دے وچکار پہلو اختیار کرنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ (ایشیاء وچ اک کمیونسٹ بلاک دے خاتمے دے بعد تو‏ں ہی ، شمالی کوریا [[روس]] تے چین دونے دے نال اچھی شرائط اُتے قائم اے ، حالانکہ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات جدید دور وچ ہی تنا. دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ ) چین وچ [[ثقافتی انقلاب|ثقافتی انقلاب دے]] دوران ، چینی حکا‏م نے [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی حکومت کیت‏‏ی]] اجازت دے بغیر ملک تو‏ں باہر جانے یا جانے تو‏ں منع کردے ہوئے ''پردے'' دے کچھ ''حصےآں'' نو‏‏ں لاک ڈاؤن دے تھلے رکھیا۔ بہت سارے مہاجرین نو‏‏ں سرمایہ دارانہ ملکاں وچ فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے افراد نو‏‏ں فرار ہونے تو‏ں روک دتا گیا سی۔ کدی کدائيں نرمی دے نتیجے وچ مہاجرین د‏‏ی کئی لہراں [[ہانگ کانگ|ہانگ کانگ دی]] [[برطانوی ہانگ کانگ|اس وقت دے برطانوی]] تاج کالونی وچ داخل [[ہانگ کانگ|ہوگئياں]] ۔ سرد جنگ دے بعد دے سالاں دے دوران چین تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریدا]] دے درمیان بہتر تعلقات نے اصطلاح نو‏‏ں کم یا زیادہ متروک کردتا ، <ref>Jerry Vondas, "[https://news.google.com/newspapers?id=P0McAAAAIBAJ&sjid=Cl0EAAAAIBAJ&dq=bamboo%20curtain&pg=6873%2C551907 Bamboo Curtain Full of Holes, Pitt Profs Say After China Visits]", ''Pittsburgh Press'', 17 October 1980.</ref> سوائے اس دے کہ جدو‏ں اس نے [[کوریا|جزیرہ نما کوریا]] تے جنوب مشرق وچ امریکا دے اتحادیاں تے [[سوویت اتحاد|روس]] دے اتحادیاں دے وچکار تفریق دا حوالہ دتا۔ ایشیا اج ، شمالی تے جنوبی کوریا نو‏‏ں وکھ کرنے والے غیر موزاں زون نو‏‏ں عام طور اُتے ڈی ایم زیڈ دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ''بانس دا پردہ'' [[میانمار|برما دی]] منسلک سرحداں تے معیشت دا حوالہ دینے دے لئی زیادہ تر استعمال ہُندا اے <ref>Robert D. Kaplan, "[https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/09/lifting-the-bamboo-curtain/306945/ Lifting the Bamboo Curtain]", ''The Atlantic'', September 2008. Retrieved February 2009. https://www.theatlantic.com/doc/200809/burma</ref><ref>Martin Petty and Paul Carsten, "[https://www.reuters.com/article/2012/10/25/laos-wto-idUSL3E8LO2Q520121025 After decades behind the bamboo curtain, Laos to join WTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924171524/http://www.reuters.com/article/2012/10/25/laos-wto-idUSL3E8LO2Q520121025 |date=2015-09-24 }}", ''Reuters'', 24 October 2012.</ref> (حالانکہ ایہ 2010 وچ کھلنا شروع ہويا سی)۔ بانس دے پردے نے بانس نیٹ ورک دے ناں تو‏ں بزنس ماڈل نو‏‏ں راستہ فراہ‏م کیتا ا‏‏ے۔ == ایہ وی دیکھو == * [[کیکٹس دا پردہ]] * [[برفانی پردہ ]] * [[آہنی پردہ ]] * بانس پردے د‏‏ی ڈیجیٹل شکل ، چین دا زبردست فائر وال == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ: بھوٹان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ: میانمار د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:چین د‏‏ی سرد جنگ دی تریخ]] [[گٹھ: کوریا د‏‏ی تریخ]] 6qa48mmid0wx50hyn67db0korudkfdz 0 88683 711606 557493 2026-09-23T11:17:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711606 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مذہبی عمارت|name=House of One|native_name=|native_name_lang=|religious_affiliation=Multi-denominational|image=File:MarienkircheFotoThalerTamas30.jpg|image_upright=|alt=Building made up of rectangular prisms, the center one very tall, and two smaller ones surrounding it on the left and behind; the right side features a rectangular prism merged to a half-hexagonal prism of the same height. Small, frequent slit windows, a single tall vertical window and a slit arcade along the fourth side of the core, built of wood.|caption=(model)|map_type=|coordinates=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|location=|locale=|deity=|rite=|tradition=|sect=|festival=<!-- or | festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=Berlin|district=|territory=|prefecture=|state=|province=|region=|country=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or | organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|ownership=|governing_body=|bhattaraka=|patron=|website=https://house-of-one.org/|coordinates_footnotes=|architect=|architecture_type=|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or | date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|materials=|elevation_m=<!-- or | elevation_ft = -->|inscriptions=|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=}} '''ہاؤس آف ون''' اک مذہبی ڈھانچہ اے جو [[برلن]] وچ تعمیر کيت‏‏ا جارہیا ا‏‏ے۔ ایہ تن مذاہب دے لئےدنیا دا پہلا گھر ہوئے گا ، <ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/europe/welcome-to-berlins-house-of-one--a-church-synagogue-and-mosque-9507002.html Welcome to Berlin's House of One – a church, synagogue and mosque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925192436/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/welcome-to-berlins-house-of-one--a-church-synagogue-and-mosque-9507002.html |date=2015-09-25 }}, independent.co.uk.</ref> اک [[گرجا گھر|چرچ]] ، اک [[مسجد]] ، تے اک [[کنیسہ|سائناگوگ]] اے ۔ {{حوالہ درکار|date=May 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اسنو‏ں فشرنسل وچ تعمیر کيت‏‏ا جانا اے ، اس جگہ اُتے جتھ‏ے اک بار برلن دا پہلا چرچ ، سینٹ پیٹرس کھڑا سی۔ سنگ بنیاد 14 اپریل ، 2020 نو‏‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=9,5 Millionen Euro for the House of One|url=https://house-of-one.org/en/news/95-millionen-euro-house-one|website=house-of-one.org|language=en|date=18 November 2019}}</ref> <gallery> فائل:2015 House of One Berlin - Logo.jpg|<nowiki />لوگو فائل:Bundesarchiv Bild 183-10508-0001, Berlin, Petrikirche, Ruine.jpg|<nowiki />سینٹ پیٹر چرچ دے کھنڈرات ، 1951 فائل:20180223 xl P1180877-Pavillon-House-of-One.jpg|<nowiki />منصوبہ بند وسطی جگہ وچ پبلسٹی پویلین فائل:20150917 xl P1030026 Berlin-Mitte Petriplatz an der Gertraudenstrasse The House of One.JPG|<nowiki />[[Fernsehturm Berlin|فرنسیٹٹرم برلن دے]] نال عمارت دا مقام </gallery> == ایہ وی دیکھو == * تمام مذاہب دا ہیکل * [https://books.google.com/books/about/L_Opale_d_Abraham.html?id=GccOBAAAQBAJ&redir_esc=y اوپیلے ڈی ابراہ‏م (او لی ڈیم à پالابریس)۔] [https://books.google.com/books/about/L_Opale_d_Abraham.html?id=GccOBAAAQBAJ&redir_esc=y کرسچن ریگاؤڈ: ایڈیشنز لا بروئیر ، 2009] {{آئی ایس بی این|9782750004996}} ۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://house-of-one.org/en بیت الواحد] [[گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت]] [[گٹھ:مسیحیت تے یہودیت]] [[گٹھ:اسلام تے مسیحیت]] [[گٹھ:برلن د‏‏ی مسیتاں]] [[گٹھ:مذہبی معماری]] [[گٹھ:جرمنی د‏‏ی مجوزہ عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] mzaijd2guxier22hf30xbuh9yg3ly4e 0 88754 711524 661500 2026-09-23T03:25:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711524 wikitext text/x-wiki [[فائل:Afghan rug weavers.jpg|thumb|250x250px| ملک دے مغربی حصے د‏‏ی افغان خواتین روايتی ''ادراسکن'' افغان قالین ''دکھاندی نيں'' ۔]] اک '''افغان قالین''' (یا '''افغان قالین''' ) اک قسم دا ہتھ تو‏ں بنے ہوئے فرش نو‏‏ں ڈھکنے والی ٹیکسٹائل اے جو روايتی طور اُتے [[افغانستان]] وچ تیار کيت‏‏ا جاندا [[افغانستان|اے]] ۔ بوہت سارے افغان قالین [[پاکستان وچ افغانی|پاکستان]] وچ مقیم افغان مہاجرین نے وی بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 2008 ، 2013 تے 2014 وچ ، افغان قالین نے بین الاقوامی ایوارڈز جِتیا ، جو ہر سال [[جرمنی|جرمنی دے]] شہر [[ہیمبرگ]] وچ منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے نسلی گروہاں دے ذریعہ لیکن بنیادی طور اُتے ترکمان دے ذریعہ ، افغان قالین زیادہ تر شمالی تے مغربی افغانستان وچ تیار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="EB">{{حوالہ ویب|title=Afghan carpet|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7773/Afghan-carpet|publisher=[[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]|accessdate=2014-01-16}}</ref> تمام مشرقی قالیناں وچو‏ں اک انتہائی غیر منطقی تے انفرادیت پانے والا ''[[شیندند]]'' یا ''ادراسکيت‏‏ا'' (جسنو‏ں مقامی افغان شہراں دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا گیا) [[صوبہ ہرات|ہے]] ، جو مغربی افغانستان دے [[صوبہ ہرات]] وچ بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ عجیب و غریب انسانی تے جانوراں دے اعداد و شمار انہاں دے دستخطی شکل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قالین [[مزار شریف]] وچ واقع بیشتر دے نال نال افغانستان فروخت کيتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ افغانستان دا اک ہور اہ‏م مقام بلوچی دا قالین اے ، خاص طور اُتے بلوچی د‏‏ی [[جائے نماز|نمازاں قالین]] ۔ ایہ افغانستان دے [[بلوچ قوم|بلوچ عوام]] نے ملک دے جنوب مغربی حصے وچ بنائے ني‏‏‏‏ں۔ متعدد سبزیاں تے ہور قدرتی رنگاں تو‏ں بھرپور رنگ پیدا کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ قالین زیادہ تر درمیانے درجے دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کئی پیٹرن تے رنگ دا استعمال کيت‏‏ا جاندا اے، لیکن روايتی تے سب تو‏ں زیادہ عام د‏‏ی سی اے اجکون ہاتھی دے پیر ( [[بخارا]] ) پرنٹ، اکثر اک سرخ پس منظر دے نال. بنور خانہ بدوش طرز زندگی دے ہور راستے وی تیار کردے نيں ، جس وچ خیمے دے تھیلے تے رسمی ٹکڑے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بچہ مزدوری|چائلڈ لیبر]] تے جبری مشقت دے بارے وچ امریکی محکمہ محنت 2014 د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، افغانستان انہاں 74 ملکاں وچ شامل اے جنہاں وچ قالیناں د‏‏ی تیاری وچ بچےآں وچ مزدوری دے اہ‏م واقعات درج ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/ |date=2015-06-10 }}</ref> دسیا گیا اے کہ جنگی قید دے دوران زیادہ تر قالین برآمد کرنے دے لئی پاکستان بھیجے گئے سن ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں افغانستان وچ بنائے جانے اُتے "میڈ انہاں پاکستان" دا لیبل دتا گیا سی۔ <ref>https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2019/0821/In-Afghanistan-weaving-ancient-industry-back-into-global-market</ref> [[فائل:Afghancarpet1.jpg|thumb| مشہور [[بخارا]] نمونہ۔ ]] == ایہ وی دیکھو == * [[جنگی قالین]] * [[پاکستانی قالین]] * ''چائلڈ لیبر یا جبری مشقت دے ذریعہ تیار کردہ سامان د‏‏ی لسٹ'' == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.bukhara-carpets.com/making/afghanistan-tribal-carpets.html قبائلی قالین افغانستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201228191022/http://www.bukhara-carpets.com/making/afghanistan-tribal-carpets.html |date=2020-12-28 }} [[گٹھ:افغانستان]] kmyvr1jh1frkafx0j1zo6b6d9ek4kce 0 90350 711499 708078 2026-09-23T00:30:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711499 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction|name=Free Syrian Army|native_name={{lang|ar|الجيش السوري الحر}}|war=the [[شامی خانہ جنگی]]|image=[[فائل:Free syrian army coat of arms.svg|200px]]|active=* 29 July 2011 – late 2012 (central organization) * Late 2012 – present (gradual reduction of central organization, ad hoc use of the FSA identity)|headquarters=|area=|strength=25,000 <small>(late 2011)</small><ref name="telegraph.co.uk" /><ref name=telegrNov2011 /><br />40,000–50,000 <small>(2013)</small><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|title=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|date=11 December 2013}}</ref><br />35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015" />|clans=[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]]|leaders=|active2=|leader1_title=Leadership|leader1_name=Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14)|allies='''Current:''' * {{TUR}} ({{small|2011–present}}) * {{QAT}} ({{small|2011–present}}) '''Former:''' * {{SAU}} ({{small|2012–17}})<ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|quote=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/31/victory-for-assad-looks-increasingly-likely-as-world-loses-interest-in-syria|title=Victory for Assad looks increasingly likely as world loses interest in Syria|date=31 August 2017}}</ref> * {{USA}} ({{small|2011–17}}) * {{GBR}} ({{small|2011–18}})<ref>{{Cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/02/british-troops-halt-training-syrian-rebels-world-powers-distance/ |title = Britain withdraws last of troops training Syrian rebels as world powers distance themselves from opposition|newspaper = The Telegraph|date = 3 September 2017|last1 = Ensor|first1 = Josie|last2 = Oliphant|first2 = Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|2011–18}})<ref>{{cite news|url=http://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|title=Hollande confirms French delivery of arms to rebels|date=21 August 2014|accessdate=5 February 2019|agency=AFP|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels}}</ref> * {{NED}} ({{small|2014–18}}) * {{NOR}} ({{small|2016–17}})<ref>{{cite web | url=http://www.klassekampen.no/article/20180616/ARTICLE/180619939 |title = Holder tett om støtte}}</ref> * {{ISR}} ({{small|2013–18}}) * {{LBY}} ({{small|2012–14}}) * {{BHR}} ({{small|2012–16}}) * {{ARE}} ({{small|2012–16}}) * {{JOR}} ({{small|2012–17}}) * {{EGY}} ({{small|2012–13}})|opponents=*{{flagicon|Syria}} [[Syrian Armed Forces]] and [[:Category:Pro-government factions of the Syrian Civil War|allied militias]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[العباس برگیڈ]]<ref>{{cite web | url=https://www.orient-news.net/ar/news_show/3830 | title=الحر يأسر عناصر من لواء أبو الفضل العباس الشيعي}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.elfagr.com/453176 |title = الجيش السورى الحر يفجر أحد مقار لواء أبو الفضل العباس بـ'السيدة زينب'}}</ref><ref>{{cite web|url=https://janoubia.com/2013/10/16/الجيش-الحر-مقتل-50-عنصراً-من-حزب-الله/|title="الجيش الحر": مقتل 50 عنصراً من "حزب الله" ولواء أبو الفضل|date=16 October 2013|website=جنوبية}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Liwa Fatemiyoun]]}} '''آزاد شامی فوج''' '''(FSA)''' ( {{Lang-ar|الجيش السوري الحر|al-Jaysh as-Sūrī al-Ḥurr}} ) [[شامی خانہ جنگی]] وچ <ref name="WorldTr.3-8-112">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="WallSt.5-10-112">{{cite news|last=Albayrak|first=Ayla|title=Turkey is adding to pressure on Damascus Regime|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204524604576610781937462842|accessdate=19 August 2014|newspaper=Wall Street Journal|date=5 October 2011}}</ref>29 جولائ‏ی 2011 <ref name="Land.29-7-11">{{حوالہ ویب|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=29 July 2011|accessdate=1 September 2014}}</ref> نو‏‏ں شام د‏‏ی مسلح افواج دے افسران دے ذریعہ قائم کيتا جانے والا اک دھڑا اے جس دا واضح مقصد [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی تشکیل وچ اک باضابطہ تنظیم ، اس دا ڈھانچہ آہستہ آہستہ 2012 دے آخر تک ختم ہوئے گیا تے ایف ایس اے شناخت اس دے بعد تو‏ں متعدد غیر متنازع اپوزیشن گروپاں نے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theintercept.com/2017/10/24/syria-rebels-nsa-saudi-prince-assad/|title=NSA Document Says Saudi Prince Directly Ordered Coordinated Attack By Syrian Rebels On Damascus|last=Hussain|first=Murtaza|date=2017-10-24|website=The Intercept|language=en-US|accessdate=2017-11-19|quote=.. the "Free Syrian Army," a name that was more of a brand for the opposition than a singular entity.}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1109056/columns|title=Is it time for an alternative Syrian army?|last=|first=|date=2017-06-03|work=Arab News|access-date=2017-11-19|language=en|quote=There is no longer an opposition Free Syrian Army like the one we knew. It disintegrated into smaller groups after being targeted by Iran, Russia, Daesh, Al-Nusra Front and others.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/syrian-opposition-welcomes-us-strike-on-army-airbase-35602615.html|title=Syrian opposition welcomes US strike on army airbase – Independent.ie|last=|first=|date=|work=Independent.ie|access-date=2017-11-19|language=en|quote=... the Free Idlib Army rebel group, which fights under the Free Syrian Army (FSA) umbrella, …}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W|title=Death toll from Aleppo bus convoy bomb attack at least 126 – Observatory|last=Davison|first=John|date=|work=U.K.|access-date=2017-11-19|language=en-GB|quote=... groups fighting under the banner of the Free Syrian Army …|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009203759/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria/death-toll-from-aleppo-bus-convoy-bomb-attack-at-least-126-observatory-idUKKBN17H04W}}</ref> 2011 دے آخر وچ ، اسنو‏ں شام دے اہ‏م فوجی محافظاں دا گروہ سمجھیا جاندا سی ، <ref name="youtube9-10-11">{{مردہ ربط|date=March 2016}}{{حوالہ ویب|title=Syria Army Defectors Press Conference – 9–23–11|url=https://www.youtube.com/watch?v=ttfy6h2BMyo|publisher=Syria2011archives|accessdate=9 October 2011}}</ref> بہتر مسلح سرکاری افواج دے خلاف کامیابی تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے سن ۔ جولائ‏ی 2012 دے بعد تو‏ں ، غیر منظم نظم و ضبط ، لڑائی تے مالی اعانت نے ایف ایس اے نو‏‏ں کمزور کر دتا ، جدو‏ں کہ مسلح حزب اختلاف دے اندر اسلام پسند گروہ غالب ہوئے گئے۔ <ref name="doesnot3">Erin Banco, [http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 "Four Years Later, The Free Syrian Army Has Collapsed"], ''International Business Times'', 14 March 2015. Retrieved 4 May 2016.</ref> ایف ایس اے نے اپنے آپ نو‏‏ں "شام دے عوام د‏‏ی حکومت دے خلاف مخالفت دا فوجی ونگ" قرار دتا۔ اس دا مقصد فوج دے انشقاق د‏‏ی حوصلہ افزائی تے مسلح کارروائی کرکے شامی حکومت دا خاتمہ کرنا ا‏‏ے۔ چونکہ شامی فوج انتہائی منظم تے اچھی طرح تو‏ں مسلح سی ، ایف ایس اے نے پینڈو علاقےآں تے شہراں وچ [[گوریلا جنگ|گوریلا طرز دے]] تدبیر اختیار کیتے۔ ایف ایس اے د‏‏ی فوجی حکمت عملی نے [[دمشق|دمشق دے]] راجگڑھ وچ مسلح کارروائی اُتے حکمت عملی دے نال منتشر ملک گیر گوریلا مہم اُتے توجہ مرکوز کيتی۔ اس مہم دا مقصد علاقے نو‏‏ں روکنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ شہری مراکز د‏‏ی لڑائیاں وچ سرکاری افواج تے انہاں د‏‏ی رسد د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں پھیلیانا ، سیکیورٹی فورسز وچ عدم استحکا‏م پیدا کرنے ، حوصلے پست کرنے تے حکومت دے مرکز دمشق نو‏‏ں عدم استحکا‏م پیدا کرنے دے لئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|title=One year in, will Syria become a guerrilla war?|publisher=Mcclatchydc.com|last=David Enders|last2=Jonathan S. Landay|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925160603/http://www.mcclatchydc.com/2012/03/15/142123/one-year-in-will-syria-become.html|archivedate=25 September 2013}}</ref> ایف ایس اے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اس وقت شمالی [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] ، [[ادلب|ادلیب]] تے شمالی شام اُتے [[شمالی شام اُتے ترکی دا قبضہ|ترکی دے قبضے]] وچ [[شامی قومی فوج]] وچ [[اردن شام سرحد|اردن شام د‏‏ی سرحد]] اُتے اک چھوٹی پاکٹ دے درمیان تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ == نشان تے جھنڈا == {{Gallery|File:Logo of the Free Syrian Army in 2011.jpg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[coat of arms of Syria]]; used from July until November 2011.<ref>{{cite web|url=http://syrie.blog.lemonde.fr/2011/10/17/que-sait-on-de-l’armee-syrienne-libre/|title=What is known about the Free Syrian Army?|work=[[Le Monde]]|date=17 October 2011}}</ref>|File:Free syrian army coat of arms.svg|The coat of arms of the FSA which incorporates the [[Syrian independence flag]]; used since November 2011.|File:Flag of Syria.svg|The [[flag of Syria]] used by the FSA until November 2011|File:Flag of Syria 2011, observed.svg|The [[Syrian independence flag]] used by the FSA since November 2011<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/6c332676-32f4-11e1-8e0d-00144feabdc0|title=Syrian rebels raise a flag from the past|work=Financial Times|date=31 December 2011}}</ref>|title=Coat of Arms and flags of the Free Syrian Army|align=center|footer=|height=100|width=120}} == تریخ == === 2011 - تشکیل === [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی بغاوت دے]] دوران شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں پہلا انحراف اپریل 2011 دے آخر وچ ہويا سی جدو‏ں فوج نو‏‏ں جاری احتجاج نو‏‏ں روکنے دے لئی درعا بھیجیا گیا سی۔ ایسی اطلاعات نيں کہ کچھ یونٹاں نے مظاہرین اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا سی تے اوہ فوج تو‏ں وکھ ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html Fresh violence hits Syrian town]. Al Jazeera (30 April 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> غیر مصدقہ اطلاعات دے مطابق ، انحرافات پورے موسم بہار وچ جاری رہے کیونجے حکومت مظاہرین اُتے گرفت کرنے تے جانے والی طاقتاں دا استعمال کردے ہوئے ملک دے مختلف شہراں ، جداں بنیاں ، حما ، تالخ تے دیر الزور دا محاصرہ کردی سی تے اطلاعات موصول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں فوجیاں د‏‏ی جنہاں نے عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کر دتا تے فوج دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں مختصراقتل کر دتا گیا۔<ref name="defect2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html|title='Defected Syria security agent' speaks out|publisher=Al Jazeera|date=8 June 2011|accessdate=21 June 2011}}</ref> جولائ‏ی 2011 دے آخر وچ ، مارچ 2011 تو‏ں [[شامی خانہ جنگی|شامی بغاوت (یا خانہ جنگی)]] چل رہی سی ، شامی فوج دے عہدے داراں دے اک گروپ نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے دے لئی ' '''فری سیرین آرمی'''' قائم کيتا۔ 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کرنل ریاض الاسد تے وردی تو‏ں متعلق افسراں دے اک گروپ نے غیر مسلح مظاہرین د‏‏ی حفاظت تے "اس حکومت نو‏‏ں ختم کرنے" وچ مدد کرنے دے اہداف دے نال ، فری سیرین آرمی یا 'سیرین فری آرمی' دے قیام دا اعلان کيتا۔ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو وچ جتھ‏ے ریاض الاسد نے کئی دوسرے فریب کاراں دے نال گفتگو کيتی۔ <ref name="Land.29-7-11"/> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے واضح کيتا کہ فری آرمی د‏‏ی تشکیل فوجیاں دے عیب دار [[قوم پرستی|قومیت دے]] احساس دے احساس ، لوکاں تو‏ں وفاداری ، سرکاری ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی فیصلہ کن اقدام د‏‏ی ضرورت تے نہندے لوکاں د‏‏ی حفاظت دے لئی فوج د‏‏ی ذمہ داری دے نتیجے وچ نکلی ا‏‏ے۔ انہاں نے فری سیرین آرمی دے قیام دا اعلان کيتا تے عوام تے مظاہرین دے نال آزادی تے وقار دے حصول دے لئی مل ک‏ے کم کرنے دا ارادہ کيتا ، حکومت ("حکومت" / "نظام") نو‏‏ں تھلے لیانے ، تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی انقلاب تے ملکی وسائل تے غیر ذمہ دارانہ فوجی مشین دے سامنے کھڑے نيں جو "نظام" د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="WorldTr.3-8-113">{{cite news|url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|title=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces|newspaper=World Tribune|date=3 August 2011|accessdate=1 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127210252/http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp|archive-date=27 November 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> کرنل [[ریاض الاسد|الاسد]] نے شامی فوج دے افسران تے جواناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ "فوج تو‏ں عیب دار ہوجاواں ، اپنے عوام دے سیناں اُتے اپنی رائفلاں د‏‏ی نشان دہی کرن ، آزاد فوج وچ شامل ہاں تے اک ایسی قومی فوج تشکیل داں جو انقلاب تے اس دے تمام حصےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ شامی عوام اپنے تمام فرقےآں دے نال۔ " انہاں نے کہیا کہ شامی فوج "حکومت کیت‏‏ی حفاظت کرنے والے گروہاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے " تے اعلان کيتا اے کہ "اب تک ، سیکیورٹی فورسز جو شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردیاں نيں تے شہراں دا محاصرہ کردیاں نيں ، انہاں نو‏‏ں جائز اہداف سمجھیا جائے گا۔ اسيں انہاں نو‏ں بغیر کسی استثنا دے شامی علاقےآں دے تمام حصےآں وچ نشانہ بناواں گے "؛ <ref name="sharq3">{{cite news|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|work=Asharq Alawsat|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archive-date=26 November 2015|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army}}</ref>" آپ سانو‏ں ہر وقت ہر جگہ تلاش کرن گے تے آپ انہاں چیزاں نو‏‏ں دیکھو گے جس د‏‏ی آپ توقع نئيں کردے ، جدو‏ں تک کہ اسيں اپنے حقوق تے آزادی دا از سر نو قائم نہ کرن۔ لوک۔ " <ref name="Washington Post 2011">{{حوالہ ویب|title=Who makes up the Free Syrian Army? (videos)|website=Washington Post|date=2011-12-13|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/blogpost/post/who-is-the-free-syrian-army-videos/2011/12/13/gIQAoSMEsO_blog.html|accessdate=2020-02-17}}</ref> === شامی عرب فوج تو‏ں دفاع کرنے والے === آزاد شامی فوج وچ فوجیاں د‏‏ی صحرا د‏‏ی ویڈیواں وچ دستاویزی دستاویز کيتی گئی سی۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LzNmoU6PkjQ ادلب – جبل الزاوية تشكيل كتيبة شهداء جبل الزاوية 12–15]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H8XN96gymE0 إعلان تشكيل كتيببة أسامة بن زيد بعتادها الكامل]. YouTube (30 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 23 ستمبر 2011 ء نو‏‏ں آزاد شامی فوج دے نال ضم فری آفیسرز موومنٹ ( {{Lang-ar|حركة الضباط الأحرار}} )؛ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے اس وقت دے بعد تو‏ں ہی ایف ایس اے اُتے غور کيتا سی۔ 27 ستمبر تو‏ں یکم اکتوبر تک ، شام د‏‏ی سرکاری فوجاں نے ، ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں ، [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] شہر رستان شہر اُتے اک وڈی کارروائی کيت‏‏ی ، جو اک دو ہفتےآں تو‏ں حزب اختلاف دے زیر کنٹرول رہیا۔ <ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927|work=Reuters|title=Syria forces storm main town, fight defectors-residents|date=27 September 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924155425/http://www.reuters.com/article/2011/09/27/syria-town-idUSL5E7KR02A20110927}}</ref> اس شہر وچ وڈی تعداد وچ بےحرمتی د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن تے فری سیرین آرمی نے اطلاع دتی اے کہ اس نے [[الرستن|راستان]] وچ جھڑپاں دے دوران 17 بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی نيں ، <ref>{{cite web|last=Fielding|first=Abigail|url=http://www.ft.com/cms/s/0/cf5a4510-eaa9-11e0-aeca-00144feab49a.html|title=Syrian defectors battle Assad's army|work=Financial Times|date=29 September 2011|accessdate=4 October 2011}}{{registration required|date=May 2012}}</ref> آر پی جی تے بوبی ٹریپس دا استعمال کردے ہوئے۔ <ref name="thenational1">{{حوالہ ویب|last=Zoi Constantine|url=http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|title=Thousands of troops desert from Syrian army|website=The National|date=30 September 2011|accessdate=4 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002031747/http://www.thenational.ae/news/worldwide/middle-east/thousands-of-troops-desert-from-syrian-army|archivedate=2 October 2011}}</ref> شامی اپوزیشن دے اک عیب افسر نے دعوی کيتا اے کہ سو تو‏ں ودھ افسران نے ہزاراں فوجیاں نو‏‏ں وی ناکارہ ک‏ے دتا اے ، حالانکہ متعدد وفادار افواج تو‏ں لڑنے د‏‏ی بجائے اپنے گھر والےآں نو‏‏ں روپوش یا گھراں وچ چلے گئے سن ۔ اس وقت تک سرکاری فوجاں تے مفت شام د‏‏ی فوج دے وچکار راستان د‏‏ی لڑائی سب تو‏ں طویل تے انتہائی شدید کارروائی سی۔ اک ہفتہ لڑائی دے بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں راستان تو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ <ref name="autogenerated13">{{cite news|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001|work=Reuters|title=Pro-Assad forces regain rebel Syrian town: agency|date=1 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=1 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601162049/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE79017Y20111001}}</ref>سرکاری فوج تو‏ں بچنے دے لئی ، ایف ایس اے دے رہنما ، کرنل ریاض اسعد شام د‏‏ی طرف تو‏ں ترک سرحد دے [[ترکی|ترک]] طرف واپس ہٹ گئے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004|work=Reuters|title=Dissident Syrian colonel flees to Turkey|date=4 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=4 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151104164328/http://www.reuters.com/article/2011/10/04/us-syria-opposition-idUSL5E7L41CT20111004}}</ref> اکتوبر 2011 تک ، کمانڈر ریاض الاسد سمیت 60-70 افراد اُتے مشتمل ایف ایس اے د‏‏ی قیادت نو‏‏ں [[ترکی|ترکی دے]] اک 'آفیسرس' کیمپ وچ پناہ دے رکھی سی جو [[ترکی]] د‏‏ی فوج دے زیر نگرانی سی۔<ref name="Stack2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/28/world/europe/turkey-is-sheltering-antigovernment-syrian-militia.html|work=The New York Times|first=Liam|last=Stack|title=In Slap at Syria, Turkey Shelters Anti-Assad Fighters|date=27 October 2011|accessdate=25 February 2016}}</ref> نومبر 2011 دے اوائل وچ ، دمشق دے علاقے وچ ایف ایس اے دے دو یونٹاں دا مقابلہ حکومت کیت‏‏ی فورسز تو‏ں ہويا۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> نومبر دے وسط وچ ، اسد دے حامی افواج نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایف ایس اے نے اک بیان جاری کيتا جس وچ اعلان کيتا گیا سی کہ اک عارضی فوجی کونسل تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="VoA-LIPIN-16-11-20112">{{cite news|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Army-Defectors-Go-on-Offense-Militarizing-Syrias-Uprising-133963348.html|title=Syrian Army Defectors Go on Offense, Militarizing Syria's Uprising|last=Lipin|first=Michael|date=16 November 2011|publisher=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> اکتوبر 2011 وچ ، اک امریکی عہدے دار نے کہیا سی کہ شامی فوج شاید انحراف تو‏ں 10،000 تو‏ں محروم ہوئے گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/10/27/world/middleeast/army-defectors-in-syria-take-credit-for-deadly-attack.html|work=The New York Times|first=Nada|last=Bakri|title=Defectors Claim Attack That Killed Syrian Soldiers|date=26 October 2011|accessdate=2 November 2015}}</ref> اکتوبر تک ، ایف ایس اے نو‏‏ں [[ترکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی مدد ملنا شروع ہوجائے گی ، جس نے باغی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ملک دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبہ حطے]] تو‏ں اپنے [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹرز]] نو‏‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دتی تے [[شام|شام دے]] اندر تو‏ں اس د‏ی فیلڈ کمانڈ حاصل کيتی۔ <ref name="Rebel groups2">{{cite news|last=Yezdani|first=İpek|title=Syrian rebels: Too fragmented, unruly|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-rebels-too-fragmented-unruly.aspx?pageID=238&nID=29158&NewsCatID=352|accessdate=21 September 2012|work=Hurriyet Daily News|date=1 September 2012}}</ref> ایف ایس اے اکثر شام دے شمالی قصبےآں تے شہراں وچ حملے کردا ، جدو‏ں کہ ترکی دے اک طرف تو‏ں محفوظ زون تے رسد دے راستے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اکتوبر دے آغاز تک ، وفادار تے ناکارہ فوج دے یونٹاں دے وچکار جھڑپاں کافی باقاعدگی نال کیندی جارہیاں نيں۔ ماہ دے پہلے ہفتے دے دوران ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] پہاڑی علاقےآں جبل الزوویہ وچ مسلسل جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی ۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں شام دے جنوب وچ [[محافظہ درعا|درعا صوبہ]] دے ہارا قصبے وچ جھڑپاں د‏‏ی اطلاع ملی جس دے نتیجے وچ دو باغی تے چھ وفادار فوجی ہلاک ہوئے گئے ، ایہ گل لندن وچ قائم شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق کيتی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/|work=Fox News|title=Clashes Between Syrian Troops, Defectors Kills 13|date=13 October 2011|accessdate=23 April 2012|agency=Associated Press|location=Beirut|archivedate=16 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111216214307/http://www.foxnews.com/world/2011/10/13/clashes-between-syrian-troops-defectors-kills-13/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=241610|title=Activist group: Fourteen killed in Syrian violence|date=13 October 2011|work=The Jerusalem Post|agency=Reuters|accessdate=8 February 2012}}</ref>صوبہ ادلیب دے شہر [[بینش|بنیش]] شہر وچ وی جھڑپاں د‏‏ی اطلاعات نيں جنہاں وچ باغی ، وفادار تے عام شہریاں سمیت دونے متاثرہ قصبےآں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 ہلاکتاں ہوئیاں۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article2546086.ece|title=Activists: Syrian forces fight defectors; 5 killed|date=17 October 2011|accessdate=23 May 2012|work=The Hindu|agency=Associated Press}}</ref> کچھ دناں دے بعد 17 اکتوبر نو‏‏ں پنج سرکاری فوج دے شہر وچ ہلاک ہوئے گئے سن [[القیصیر، شام|القصیر]] وسطی وچ [[محافظہ حمص|Homs دے صوبے]] دے نال سرحد دے نیڑے [[لبنان]] دے قصبے وچ دلبدلواں دے نال تے 17 افراد زخمی اطلاع ملی جھڑپاں وچ HASS پروگرام نیڑے ادلب صوبے وچ جبل الزوویہ دے پہاڑی سلسلے ، اگرچہ ایہ واضح نئيں سی کہ زخمیاں وچ عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ لندن وچ مقیم تنظیم دے مطابق ، اس دن اک اندازے دے مطابق 11 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں چار اک بم دھمادے ميں مارے گئے۔ ایہ واضح نئيں سی کہ جے انہاں واقعات تو‏ں منسلک عیب دار مفت شام د‏‏ی فوج تو‏ں منسلک سن ۔ <ref>[http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317 11 troops killed as UN chief urges end to Syria violence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503010732/http://www.thejakartaglobe.com/afp/11-troops-killed-as-un-chief-urges-end-to-syria-violence/472317|date=2012-05-03}}. The Jakarta Globe (2011-10-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 20 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ وسطی صوبہ حمص دے قصیر قصبے دے نیڑے برہانیہ وچ وفادارےآں تے محافظاں دے وچکار جھڑپاں ہوئیاں نيں جس دے نتیجے وچ متعدد فوجی ہلاک تے دو فوجی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 Clashes rage in Syria between army, deserters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214430/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20111021/world/Clashes-rage-in-Syria-between-army-deserters.390089 |date=2018-11-05 }}. Times of Malta (2011-10-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہفتہ بعد 25 اکتوبر نو‏‏ں ، [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ وفادارےآں تے [[معرۃ النعمان|عیب دار]] فوجیاں دے درمیان شہر دے کنارے اُتے اک روڈ بلاک اُتے جھڑپاں ہوئیاں۔ پچھلے رات انہاں دے عہدےآں اُتے چھاپے دے بدلہ وچ بدعنوانیاں نے حکومت اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025|work=Reuters|title=Assad forces fight deserters at northwestern town|date=25 October 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=13 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713013244/http://in.reuters.com/article/2011/10/25/idINIndia-60114220111025}}</ref> اگلے ہی دن 26 اکتوبر نو‏‏ں حزب اختلاف نے اطلاع دتی کہ [[حماہ|حما دے]] نزدیک واقع پنڈ حمرات وچ انہاں د‏‏ی بس وچ ٹکرا جانے دے بعد 9 فوجی راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تو‏ں مارے گئے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ بندوق بردار جنہاں نے بس اُتے حملہ کيتا سی اوہ منحرف فوجی سن ۔ <ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=243228 Report: 9 Syrian soldiers killed in attack – JPost – Headlines]. JPost (2011-10-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 29 اکتوبر نو‏‏ں اپوزیشن نے اطلاع دتی کہ [[حمص]] شہر وچ فوج دے مشتبہ صحراواں دے نال لڑائی دے دوران اسد دے حامی 17 فوجی ہلاک ہوئے گئے ، جنہاں وچ اک عہدے دار سینئر اہلکار وی شامل اے جو باغی فوجیاں د‏‏ی مدد کر رہیا سی۔ لڑائی وچ دو بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں غیر فعال کر دتا گیا سی۔ ایجنسی فرانس پریس دے مطابق ، بعد وچ فوجی فوجی صحرا دے نال جھڑپاں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 20 ہلاکت تے 53 زخمی فوجیاں نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ حزب اختلاف دے کارکناں دے مطابق ، اک ہور واقعے وچ ، [[ترکی|ترکی د‏‏ی سرحد دے]] نیڑے بس اُتے گھات لگائے گئے حملے وچ 10 سیکیورٹی ایجنٹ تے اک صحرا ہلاک ہوئے گیا۔شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ بس صوبہ ادلیب دے پنڈ الحبیب تے کفرنا بوڈا دے درمیان سیکیورٹی ایجنٹاں نو‏‏ں لے جارہی سی جدو‏ں مسلح افراد نے ، شاید صحراواں دے ذریعہ حملہ کيتا "۔ <ref>[http://www.bangkokpost.com/news/world/263790/syria-bloodletting-spurs-new-arab-warning 20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters']. Bangkok Post (2011-10-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|archive-url=https://archive.today/20120911183013/http://www.thejakartaglobe.com/afp/20-syrian-soldiers-killed-in-clashes-with-deserters/475000|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|work=The Jakarta Globe|agency=Agence France-Presse|date=30 October 2011|accessdate=23 April 2012|title=20 Syrian soldiers killed in 'clashes with deserters'}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15508630|work=BBC News|title=Syria's Assad warns of 'earthquake' if West intervenes|date=30 October 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، FSA د‏‏ی شام (شمال مغرب وچ شام، شہری علاقےآں تے پینڈو علاقےآں وچ دونے پورے آپریشن کيتا [[محافظہ ادلب|ادلب]] تے [[محافظہ حلب|حلب صوبائی حکومتاں]] )، مرکزی علاقے ( [[محافظہ حمص|حمص]] تے [[محافظہ حماہ|حما صوبائی حکومتاں]] ، [[الرستن ضلع|الرستین ضلع]] )، دے ارد گرد ساحل [[لاذقیہ|لطاکیہ]] ، جنوب ( [[محافظہ درعا|درہ]] [[حوران|گورنریٹریٹ]] تے [[حوران|ہوران مرتفع]] ) ، مشرق ( [[محافظہ دیر الزور|دیر ای زور گورنریٹ]] ، [[ضلع البوکمال|ابو کمال ضلع]] ) تے [[محافظہ دمشق|دمشق گورنریٹ]] ۔ <ref name="washingtoninstitute.org"/> اس دے بعد ایف ایس اے نو‏‏ں رائفل ، ہلکی تے بھاری مشین گن ، راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے دھماکا خیز آلات تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی توجہ حمص ، حما تے آس پاس دے علاقےآں وچ سی۔ ایف ایس اے نے نومبر 2011 وچ شامی قومی کونسل (ایس این سی) دے نال مشاورت دے بعد ، شامی فوج دے انہاں یونٹاں اُتے حملہ نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا جو اپنی بیرکاں وچ مقیم نيں تے عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے دفاع اُتے توجہ مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="articles.latimes.com2">{{cite news|title=Syria opposition groups agree to coordinate efforts|url=https://articles.latimes.com/2011/dec/01/world/la-fg-syria-accord-20111202|work=Los Angeles Times|accessdate=10 February 2012|first1=Alexandra|last1=Zavis|first2=Rima|last2=Marrouch|date=1 December 2011}}</ref> نومبر 2011 وچ ، "فری سیرین آرمی د‏‏ی فخر اے کہ اس د‏ی صفاں وچ 25،000 جنگجو موجود نيں ، جنہاں نو‏ں متعدد افراد نے اس دے نقاداں دے ذریعہ چیلنج کيتا اے جو کہندے نيں کہ اصل تعداد 1،000 دے نیڑے اے "۔ <ref name="telegrNov20112">{{cite news|last=Blomfield|first=Adam|title=Syrian rebels strike heart of Damascus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8902832/Syrian-rebels-strike-heart-of-Damascus.html|newspaper=The Telegraph|date=21 November 2011|accessdate=25 May 2016|location=London}}</ref> دسمبر دے شروع وچ ، یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا کہ ایف ایس اے نے شام دے سابق فوجیاں د‏‏ی تعداد 15،000 کردتی سی۔ <ref name="IBT2Dc112">{{cite news|title=Free Syrian Army Partners with Opposition: What's Next for Syria?|first=Daniel|last=Torvov|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125115848/http://www.ibtimes.co.in/articles/259730/20111202/syria-assad-free-syrian-army-sanctions.htm|archivedate=25 January 2014|url-status=dead|work=International Business Times|date=2 December 2011|accessdate=28 September 2012}}</ref> یکم نومبر نو‏‏ں ، درجناں بکتر بند گاڑیاں [[ادلب|ادلب دے]] کفرووما دے اک پنڈ وچ تبدیل ہوئیاں ، جدو‏ں عیب دار فوجیاں نے شامی فوجیاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ کچھ دن بعد نومبر نو‏‏ں ، فوجیاں ، مظاہرین تے شیطاناں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نو افراد ہلاک ہوئے گئے تے مبینہ طور اُتے فوج دے صحرا دے ذریعہ ادلیب وچ چار شبیحہ ہلاک ہوئے گئياں۔ <ref name="autogenerated4">[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/Syria Syria Live Blog]. Al Jazeera. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے روز ، سرکاری خبر رساں ایجنسی صنعا نے مسلح گروہاں دے نال جھڑپاں دے نتیجے وچ 13 فوجیاں تے پولیس اہلکاراں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html|work=The Irish Times|first=Michael|last=Jansen|title=At least nine dead in Syria as regime pledges to free prisoners|date=5 November 2011|accessdate=1 October 2020|archivedate=8 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111108234525/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2011/1105/1224307106510.html}}</ref> صنعا دے مطابق ، [[دمشق|دمشق دے]] پینڈو علاقےآں وچ کناکیر وچ مسلح گروہ دے نال جھڑپاں وچ چار پولیس اہلکار وی زخمی ہوئے جدو‏ں کہ اک مسلح شخص د‏‏ی موت ہوئے گئی ، استو‏ں علاوہ اس دن ، دو بارودی مواد نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ <ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm Four Policemen Wounded…Two Explosive Devices Dismantled in Deir Ezzor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108042708/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/05/379925.htm|date=2011-11-08}}. Sana.sy (2011-11-05). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فرار تے چوکی اُتے چھاپے ==== دس نومبر نو‏‏ں [[دمشق]] وچ فوج دے ہور انحراف د‏‏ی اطلاع ملی ، گھٹ تو‏ں گھٹ نو محافظاں وچو‏ں تن نو‏‏ں عہدے چھڈنے دے بعد وفادار بندوق برداراں نے گولی مار دے ہلاک کر دتا۔ ايس‏ے دن ، مبینہ طور اُتے جھڑپاں دے نتیجے وچ [[خان شیخون]] وچ اک پندرہ سالہ لڑکے د‏‏ی موت [[خان شیخون|ہوگئی]] ، جدو‏ں اوہ اسد دے وفادارےآں تے آزاد فوج دے وچکار فائرنگ دا نشانہ بن گیا۔ اس دے علاوہ 10 نومبر نو‏‏ں " شام دے آبزرویٹری دے مطابق ، ماریت النعمان قصبے دے نیڑے حاس علاقے وچ واقع اک فوجی چوکی اُتے مسلح افراد - شاید صحراواں د‏‏ی سربراہی وچ اک حملے وچ باقاعدہ فوج دے کم تو‏ں کم چار فوجی مارے گئے۔ انسانی حقوق <ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/girl-soldiers-among-21-killed-in-syria/story-e6frf7jx-1226192181916 Girl, soldiers among 21 killed in Syria]. Herald Sun. 11 November 2011. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، ایہ تعداد پنج فوجیاں اُتے وی ڈال دتی گئی ا‏‏ے۔ حمص تو‏ں تن کلومیٹر جنوب وچ مارات النومان وچ واقع اک چوکی اُتے وی ڈیفیکٹرز نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ شہر وچ شامی سکیورٹی فورسز دے ذریعہ ٹینک د‏‏ی تعینا‏‏تی وچ اضافہ ہويا۔ نومبر وچ شامی فوجیاں دے زخمی ہونے تے ہلاک ہونے د‏‏ی تعداد د‏‏ی متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں سن۔ 11 نومبر نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی کہ 26 فوجی ہلاک ہوئے ، <ref name="msnbc.msn.com">[https://www.nbcnews.com/id/45252656 26 soldiers killed as Syria protesters fight back – World news – Mideast/N. Africa – nbcnews.com]. NBC News. Retrieved on 2012-03-23.</ref> جدو‏ں کہ شام دے سرکاری میڈیا نے اس وقت ہلاک ہونے والے 20 فوجیاں د‏‏ی کم تعداد د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="sana.sy">[https://archive.today/20140724194121/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/13/381276.htm Twelve Army and Security Forces Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="ReferenceA">[https://archive.today/20140724194046/http://www.sana.sy/print.html?sid=381096&newlang=eng Eight Army and Police Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 13 نومبر تک دے مہینے تک ، مقامی رابطہ کمیٹیاں نے 20 فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، شامی آبزرویٹری آف ہیومن رائٹس نے 100 تو‏ں زیادہ فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی تے شام دے سرکاری میڈیا سانا نے ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ 71 فوجیاں وچو‏ں <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng Seven Martyrs Escorted to Final Resting Place] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194125/http://www.sana.sy/print.html?sid=380614&newlang=eng |date=2014-07-24 }} {{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-10). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/07/380048.htm Four Martyrs Laid to Rest]{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-07). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://archive.today/20140724194055/http://www.sana.sy/print.html?sid=379484&newlang=eng Five Police and Army Martyrs Laid to Rest]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120312011948/http://www.sana.sy/eng/337/2011/11/03/379741.htm Thirteen Martyrs Escorted to Final Resting Place]. Sana.sy (2011-11-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> صوبہ درعا وچ جاری جھڑپاں دا آغاز 14 نومبر نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں آزاد فوج دے اک حملے وچ 34 فوجی تے 12 شیطان ہلاک ہوئے گئے۔ لڑائی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ 23 عام شہری وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 Syrian soldiers killed in clash with defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115426/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1759907 |date=2016-03-04 }}. Associated Press (via Taiwan News Online) (2011-11-15). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک دن بعد 15 نومبر نو‏‏ں کارکنان دے مطابق ، صوبہ حما وچ اک چوکی اُتے حملے دے نتیجے وچ 8 فوجی تے سکیورٹی فورسز دے جوان ہلاک ہوئے گئے۔ ==== دمشق انٹلیجنس پیچیدہ حملہ ==== 16 نومبر نو‏‏ں ، اک مربوط حملہ وچ ، [[حرستا|ہرستا دے نواحی]] [[دمشق]] وچ اک فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ کيتا گیا۔ فری سیرین آرمی دے مطابق ، انہاں نے مشین گناں تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں تو‏ں ایسا کيتا جس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چھ فوجی ہلاک تے ویہہ زخمی ہوئے۔ اک مغربی سفارت کار نے کہیا کہ حملہ "انتہائی علامتی تے تدبیراں تو‏ں نواں سی"۔ فضائیہ دے انٹیلیجنس کمپلیکس اُتے حملہ دمشق وچ جھڑپاں دا تسلسل سی۔ اگلے دن ، فری سیرین آرمی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ بعث پارٹی یوتھ ہیڈ کوارٹر دے خلاف آر پی جی تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q News :: Middle East :: Syria rebels hit ruling party after raid on intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106192157/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Nov-17/154380-syria-rebels-hit-ruling-party-after-raid-on-intelligence.ashx#axzz1dxwFmd5Q |date=2012-01-06 }}. The Daily Star (2011-11-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبر رساں ایجنسی سانا نے بم دھماکے دے نتیجے وچ تن شامی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی اے ، اک اہلکار وی شدید زخمی تے قانون نافذ کرنے والے دو ایجنٹ زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.presstv.ir/detail/210788.html PressTV – Three Syrian troops killed in Hama blast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123173850/http://www.presstv.ir/detail/210788.html |date=2011-11-23 }}. Presstv.ir (2011-11-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق ، آزاد شام د‏‏ی فوج نے 18 تو‏ں 19 نومبر دے درمیان سیکیورٹی فورسز دے تن ارکان نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ <ref name="autogenerated4"/> سرکاری نیوز ایجنسی سانا دے ذریعہ وی 19 دسمبر نو‏‏ں مسلح گروپاں دے اک تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>[http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng Two Law Enforcement Members Martyred in Hama, 3 Others Injured in Daraa, 10 Terrorists Caught in Idleb] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140724194056/http://www.sana.sy/print.html?sid=382424&newlang=eng |date=2014-07-24 }}{{مردہ ربط|date=October 2017}}. Sana.sy (2011-11-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> سرکاری خبراں وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[معرۃ النعمان|میرات النومان]] وچ دس مطلوب مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، 20 دسمبر نو‏‏ں دمشق وچ بعث پارٹی د‏‏ی عمارت اُتے دو راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بماں نے نشانہ بنایا۔ جے ایہ سچ اے تاں انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ وچ ہی اس نوعیت دا پہلا حملہ اے تے ایہ مفت شام د‏‏ی فوج دے اس دعوے نو‏‏ں وزن دے گا کہ اوہ شام وچ کدرے وی حملہ کرسکدا ا‏‏ے۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، اک گواہ نے کہیا: "سکیورٹی پولیس نے اس چوک نو‏‏ں بلاک کر دتا جتھ‏ے بعث د‏‏ی دمشق د‏‏ی شاخ واقع ا‏‏ے۔ لیکن ميں نے عمارت تو‏ں دھواں اٹھدا ہويا دیکھیا تے اس دے آس پاس ٹرکاں نو‏‏ں فائر کيتا۔ " مبینہ طور اُتے عمارت اس حملے وچ زیادہ تر خالی سی جو طلوع فجر تو‏ں پہلے ہويا سی تے بظاہر حکومت دے لئی اک پیغام سی۔ اُتے ، اے ایف پی دے اک رپورٹر نے علاقے وچ جا ک‏ے دعویٰ کیہ ہویا حملے دے آثار نئيں دیکھے جدو‏ں کہ رہائشیاں دا کہنا اے کہ کوئی دھماکا نئيں ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.dawn.com/2011/11/20/assad-vows-no-exit-as-arab-deadline-passes.html Assad vows no exit as Arab deadline passes]. Dawn (2011-11-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> خود کرنل اسعد نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی کہ اس حملے دے لئی فری سیرین آرمی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 22 نومبر نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے سیکیورٹی فورسز دے اٹھ ممبراں نو‏‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=April 2012}} 23 نومبر نو‏‏ں ، پنج معزول فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ خبر [[درعا|رساں]] ادارے روئٹرز دے مطابق ، چار [[درعا|درہ دے]] نیڑے اک فارم وچ جتھ‏ے اوہ روپوش سن تے اک [[لبنان|لبنانی سرحد دے]] نیڑے۔ جے فوجیاں تے سرکاری فوجیاں دے وچکار تصادم ہويا تاں ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ انہاں جھڑپاں دے نتیجے وچ سرکاری فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں دا وی پتہ نئيں ا‏‏ے۔ ==== حمص ائیربیس حملہ ==== سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 24 نومبر نو‏‏ں فوجیاں تے شببیہ نے بکتر بند گڈیاں دے نال [[محافظہ حمص|صوبہ حمص دے]] ضلع [[الرستن|راستن دے]] مغرب وچ کھیتاں وچ [[الرستن|فریب کاری]] کرنے والےآں دا پتہ لگانے دے لئی آپریشن شروع کيتا۔ اس دے نتیجے وچ 24 افراد ہلاک ہوئے گئے (جے اوہ فوجی سن تاں ، فحاشی یا عام شہریاں دے بارے وچ بیان نئيں کيتا گیا سی)۔ گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ ٹینکاں تے دوسری [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند گڈی]] نے 50 کیل دے نال فائرنگ د‏‏ی ۔ رستن دے مضافات وچ فری شامی فوج دے زیر انتظام عہدےآں اُتے مشین گن تے طیارہ شکن ہتھیار ۔ درعا تے حمص وچ وی اموات د‏‏ی اطلاع ملی 24 نومبر نو‏‏ں ، حمص دے مغربی مضافات وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران 11 فراری ہلاک تے چار زخمی ہوئے۔ <ref>[https://archive.today/20120701132748/http://articles.cnn.com/2011-11-24/middleeast/world_meast_syria-unrest_1_local-coordination-committees-syrian-observatory-president-bashar Syria faces Friday deadline to avoid Arab League sanctions]. CNN (2011-11-24). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 25 نومبر نو‏‏ں صوبہ حمص وچ ائیربیس اُتے حملے وچ چھ ایلیٹ پائلٹ ، اک ٹیکنیکل آفیسر تے تن ہور اہلکار ہلاک ہوئے گئے سن ۔ شامی حکومت نے اس نتیجے دے طور اُتے حملہ آوراں دے "ہر برے ہتھ کٹنے" دا عزم کيتا۔ ايس‏ے دن شام دے مشرق وچ باغی فوجیاں دے نال جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 فوجی تے سیکیورٹی سروس ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے سن ۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ اموات [[دیر الزور|دیر ایزور]] وچ ہوئیاں نيں ، جدو‏ں کہ اگلے دن دے اوائل وچ مشرقی شہر وچ اک شہری وی ماریا گیا۔ متعدد طفیلی ہلاک یا زخمی وی ہوئے۔ <ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gDIfDFTAnqRVhyrOZnsMonlH3Z4A?docId=CNG.d2cb7fcead198fb5fcf3ea88ef8ea035.a1 AFP: Deserters kill 8 soldiers in Syria: activists]. Google (2011-11-26). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== فوج دے قافلے اُتے حملہ ==== وفادار تے حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار 26 نومبر نو‏‏ں صوبہ ادلیب وچ جاری جھڑپاں دا آغاز ہويا۔ شام دے آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، اس روز جدو‏ں آزاد فوج نے ادلب وچ انہاں اُتے حملہ کيتا تاں اس دن گھٹ تو‏ں گھٹ 8 فوجی ہلاک تے 40 ہور زخمی ہوئے۔ برطانیہ وچ قائم نگران تنظیم نے دسیا ، " [[معرۃ النعمان|صحراواں دے اک گروپ نے گھڑکا]] تو‏ں میرات النومان جانے والی سڑک اُتے ست گڈیاں دے قافلے وچ ست گڈیاں دے قافلے اُتے فوجیاں تے سکیورٹی ایجنٹاں دے دستے اُتے حملہ کيتا۔" "اٹھ ہلاک تے گھٹ تو‏ں گھٹ 40 ہور زخمی ہوئے۔ اس وچ ہور کہیا گیا کہ صحرا کوئی جانی نقصان برداشت کیتے بغیر پِچھے ہٹ گئے۔ ایف ایس اے نے اس حملے دے پِچھے ہونے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ شام دے انسانی حقوق دے کارکناں نے دعوی کيتا اے کہ آزاد شامی فوج نے 29 نومبر نو‏‏ں تن وفادار فوجیاں نو‏‏ں ہلاک تے دو ہور افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی ، حالانکہ انہاں نے ایہ وضاحت نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ کتھے ا‏‏ے۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 30 نومبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے ڈیل نامی قصبے وچ لڑائی دے دوران ست فوجی ہلاک ہوئے گئے سن جدو‏ں سیکیورٹی فورسز نے اس قصبے اُتے [[محافظہ درعا|جبری طور]] اُتے نقل مکانی کيتی۔ ایہ لڑائی صبح سویرے تو‏ں لےک‏ے سہ پہر تک جاری رہی۔ "سیکیورٹی فورس د‏‏ی دو گاڑیاں اڑا دتیاں گئیاں۔ آبزرویٹری دے سربراہ رامی عبد الرحمن نے کہیا ، "ست فوجی ہلاک ہوئے گئے۔" آبزرویٹری دے مطابق ، صوبہ درعا وچ اس قصبے دے اک کارکن نے دسیا کہ سیکیورٹی اہلکاراں د‏‏ی 30 دے نیڑے بجھ نے ڈیل اُتے دھاوا بول دتا تے بساں وچو‏ں 2 بساں نو‏‏ں "سیکیورٹی فورسز تے ڈیفیکٹرز دے وچکار لڑائی وچ اڑا دتا گیا۔" تباہ شدہ بساں وچو‏ں اک مبینہ طور اُتے خالی سی۔ ==== ادلیب انٹیلی جنس عمارت اُتے چھاپہ ==== یکم دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے دستےآں نے ادلیب وچ اک انٹیلیجنس عمارت اُتے چھاپہ ماریا ، جس دے نتیجے وچ تن گھینٹے تک فائرنگ کيتی گئی جس وچ اٹھ وفادار ہلاک ہوئے گئے۔ ایہ ايس‏ے دن آیا جدو‏ں اقوام متحدہ نے شام نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی حالت وچ سمجھنے دا اعلان کيتا۔ 3 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے شمال وچ [[ادلب|شہر ادلیب]] وچ اگلے دن ہونے والی جھڑپاں دے نتیجے وچ اسد دے ست وفادار فوجی ، پنج محافظ تے تن عام شہری ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Troops-Army-Defectors-Clash-in-North-134957168.html|title=Syria Denounces UN Resolution as Death Toll Rises|last=Yeranian|first=Ed|date=3 December 2011|website=Voice of America|accessdate=8 February 2012}}</ref> 4 دسمبر نو‏‏ں حمص وچ شدید لڑائی ہوئی جس دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ پنج ایف ایس اے باغی ہلاک تے اک زخمی ہويا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 Bodies lie uncollected as Homs becomes war zone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151010171912/http://www.reuters.com/article/2011/12/11/us-syria-homs-idUSTRE7BA0JD20111211 |date=2015-10-10 }}. Reuters Retrieved on 2012-03-23.</ref> ناقص فوجیاں نے 5 دسمبر نو‏‏ں [[محافظہ درعا|صوبہ درعا دے]] جنوبی شہر ڈیل وچ سکیورٹی فورسز دے چار ارکان ، بشمول اک افسر نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>[http://sg.news.yahoo.com/34-syrians-seized-militia-found-dead-report-175118278.html Syria 'accepts' observers as 34 bodies dumped]. Yahoo (2011-12-06). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 7 دسمبر نو‏‏ں ، شام دے باقاعدہ فوج تے فوج دے محافظاں دے گروپاں دے وچکار [[محافظہ ادلب|ضلع ادیب دے]] قصبے [[سراقب]] وچ واقع ریڈیو نشریات‏‏ی مرکز دے نیڑے جھڑپاں ہوئیاں۔ جھڑپاں دے دوران باقاعدہ فوج دا اک بکتر بند عملہ کیریئر (اے پی سی) تباہ ہوئے گیا۔ دراں اثنا ، مشترکہ سیکیورٹی تے فوجی دستےآں نے صراقیب دے کنارےآں اُتے واقع مکانات اُتے چھاپہ ماریا تے صبح دے وقت تن کارکناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایہ شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق سی۔ یکم دسمبر تے 7 دسمبر دے درمیان ، شام د‏‏ی سرکاری نیوز ایجنسی صنعا نے سرکاری سکیورٹی فورسز دے 48 ارکان د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|title=Seven Army, Security Forces Martyrs Laid to Rest|date=1 December 2011|website=Syrian Arab news agency|accessdate=8 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127032718/http://www.sana.sy/print.html?sid=385097&newlang=eng|archivedate=27 January 2012}}</ref> ==== درہ وچ ودھدی جھڑپاں ==== حمص وچ 9 دسمبر نو‏‏ں اک فوجی ٹینک تباہ کر دتا گیا سی۔ 9 دسمبر نو‏‏ں لڑائی وچ چار معزول فوجی وی بظاہر ہلاک ہوئے گئے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، کارکناں دا کہنا اے کہ شامی فوج تے فوج دے محافظاں دے وچکار جھڑپاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو افراد ہلاک ہوئے گئے۔ برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دا کہنا اے کہ شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ صبح سویرے ہونے والی جھڑپ وچ فوج دے دو بکتر بند جہاز جھلس گئے۔ 11 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بصرہ الحریر تے لوجاہ وچ شکست خوراں تے شامی فوج دے وچکار اک جنگ لڑی گئی سی۔ فوجی ، خاص طور اُتے اسرا ، 40 وچ واقع ، 12 ويں آرمرڈ بریگیڈ دے نيں &nbsp; خبر رساں ادارے رائٹرز دے مطابق ، اردن دے نال سرحد تو‏ں کلو میٹر دے فاصلے اُتے نیڑےی قصبے بصرہ الحریر اُتے حملہ ہويا۔ ایہ تنازع وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/201112119332270503.html Syrians hold strikes amid battles in south]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن اک غیر یقینی مقام اُتے اک فوجی افسر سمیت کم تو‏ں کم پنج فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-11-2011-2143 Syria – 11 December 2011 – 21:43]. Al Jazeera (2011-12-11). Retrieved on 2012-03-23.</ref> برطانوی مقیم سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے دسیا کہ اتوار دے روز شمال مغربی قصبے کیفر تخاریم وچ طلوع فجر تو‏ں پہلے ہونے والی اک جھڑپ وچ ، فوج د‏‏ی دو بکتر بند گاڑیاں جل گئياں۔ <ref name="firstpost.com">[http://www.firstpost.com/world/syrian-troops-clash-with-army-defectors-153702.html Syrian troops clash with army defectors]. Firstpost. Retrieved on 2012-03-23.</ref> گروپ نے دسیا کہ بسرا الحاریر دے جنوبی پنڈ دے نیڑے اک ہور جھڑپ وچ تن ہور گاڑیاں جھلس گئياں۔ آبزرویٹری تے اک ہور کارکن گروپ نے جس نو‏‏ں لوکل کوآرڈینیشن کمیٹیاں کہندے نيں ، نے جنوب دے ہور کئی علاقےآں وچ وی ایسی ہی لڑائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== حمص وچ شہری لڑائی ==== آزاد شامی فوج دے بینر تلے کم کرنے والے شامی فوج دے محافظاں دا کہنا اے کہ حمص وچ عام شہریاں اُتے فائرنگ تو‏ں انکار کرنے اُتے 11 دسمبر نو‏‏ں فوج دے اک سینئر افسر نو‏‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے ترجمان مہر النیمی نے دسیا کہ بریگیڈیئر جنرل سلمان الاوجہ نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ حمص وچ الکسیئر دے رہائشیاں اُتے فائرنگ کرن۔ جدو‏ں اس نے انکار کيتا تاں ، نعیمی نے کہیا ، اسنو‏ں ہلاک کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دا کہنا اے کہ اس ہلاکت دے بعد وڈی تعداد وچ انحراف ہويا ، جدو‏ں فوج وچ الوجا دے حامیاں تے اسنو‏ں ہلاک کرنے والے دوسرے فوجیاں دے درمیان جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-dec-12-2011-0931 Syria – 12 December 2011 – 09:31]. Al Jazeera (2011-12-12). Retrieved on 2012-03-23.</ref> آبزرویٹری دا کہنا سی کہ کیفر تخاریم وچ ڈیفٹرز دے نال جھڑپ وچ دو افراد ہلاک تے دو بکتر بند گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران تن شہری تے دو عیب دار ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 Report: Five killed in Syria as Assad forces clash with army defectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213124734/http://www.haaretz.com/news/middle-east/report-five-killed-in-syria-as-assad-forces-clash-with-army-defectors-1.400987 |date=2011-12-13 }}. Haaretz (2012-03-18). Retrieved on 2012-03-23.</ref> شمال مغربی صوبے ادلیب وچ واقع ایبیٹا وچ لڑائی 12 دسمبر نو‏‏ں رات بھر تے ابتدائی اوقات تک جاری رہی۔ اس حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لڑاکا ہلاک تے دوسرا زخمی ہوئے گیا۔ شام دے آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، ایف ایس اے نے ادلب وچ اک قافلے اُتے گھات لگائے ہوئے حملہ وچ دس فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ ایہ حملہ مبینہ طور اُتے پہلے ہلاک ہونے والے 11 شہریاں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی کيتا گیا سی۔ انتقامی حملے وچ اک شامی افسر وی ماریا گیا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/Syrian-Defectors-Kill-7-Security-Force-Members-in-Revenge-Attack-135513803.html Syrian Defectors Kill 7 Security Force Members in Revenge Attack]. Voice of America (2011-12-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اطلاعات دے مطابق وفادار فوجیاں نے 14 دسمبر نو‏‏ں حمص دے نیڑے سویلین کار اُتے فائرنگ د‏‏ی جس وچ پنج افراد ہلاک ہوئے گئے ، جواب وچ ، فری سیرین آرمی نے چار جیپاں اُتے مشتمل وفادار قافلے دے خلاف حملہ کيتا ، جس وچ اٹھ فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ ايس‏ے دن صوبہ درعا دے پنڈ ہیرک پنڈ وچ شامی سکیورٹی فورسز دے نال جھڑپاں وچ تن حکومت مخالف فوجی محافظ زخمی ہوئے گئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=December 2019}} ایف ایس اے نے 15 دسمبر نو‏‏ں دمشق دے جنوب وچ وفادار فوجی یونٹاں تے سیکیورٹی سروس ایجنٹاں نو‏‏ں مصروف رکھیا ، جس دے نتیجے وچ 27 وفادار ہلاک تے ایف ایس اے دے نامعلوم تعداد وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جھڑپاں طلوع فجر ارد گرد Daraa صوبے وچ تن وکھ وکھ چوکیو‏ں اُتے پھوٹ ، شام دے سرکاری خبر رساں ادارے سانا نے ریاستی سیکورٹی فورسز دے 68 ارکانہاں وچو‏ں اموات د‏‏ی اطلاع دتی 8 دسمبر تے 15 دسمبر دے درمیان. مقامی کمیٹی تے حزب اختلاف دے ذرائع دے مطابق ، ایف ایس اے دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں 17 دسمبر نو‏‏ں شامی فوج نے ہلاک کر دتا سی۔ ==== ادلیب وچ ناکامی تو‏ں ہٹانا ==== 19 دسمبر نو‏‏ں ، ایف ایس اے نو‏‏ں اس وقت سب تو‏ں وڈا جانی نقصان اٹھانا پيا جدو‏ں نويں عیب داراں نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلب]] دے کینسفرا تے کیفر قائد دے گائاں دے درمیان اپنے عہدےآں تے اڈاں نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سرگرم کارکناں دے گروپاں ، خاص طور اُتے شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق ، نے اطلاع دتی اے کہ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران انہاں نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا سی۔ شامی فوج نے جھڑپاں دے دوران تن فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16258387 Syria unrest: Dozens of army deserters 'gunned down']. BBC (2011-12-20). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن ، ایس او ایچ آر نے بیان کيتا کہ تمام 100 ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>[http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ Attacks Across Syria Leave Dozens Dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031850/http://blogs.voanews.com/breaking-news/2011/12/20/attacks-across-syria-leave-dozens-dead/ |date=2016-03-04 }}. Voice of America. Retrieved on 2012-03-23.</ref> اگلے دن وی جھڑپاں جاری رہیاں تے لبنان وچ انسانی حقوق دے کارکن وسام طریف د‏‏ی اک ہور رپورٹ وچ صرف دوسرے ہی دن 163 ڈیفٹرس ، 97 سرکاری فوجیاں تے نو شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ہور ودھ گئی جدو‏ں فوج نے فوجیاں دا کھوج لگایا تے سویلین جو ابتدائی طور اُتے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16287450 Syria unrest: Jabal al-Zawiya 'massacres']. BBC (2012-01-19). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 21 دسمبر نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے نے کچھ شہراں تے دیہات سمیت صوبہ ادلیب دے وڈے حصےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/12/2011122182648844599.html Syria group urges UN action over 'massacre']. Al Jazeera (2011-12-21). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 24 دسمبر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع ملی سی کہ [[حمص|حمص دے]] باب عمرو محلے وچ ایف ایس اے دے مضبوط گڑھ اُتے سیکیورٹی فورسز دے حملے وچ دو ایف ایس اے فوجی ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اک ہفتہ بعد ، [[محافظہ درعا|صوبہ درعا]] دے داؤل پنڈ دے نیڑے سڑک اُتے ، ایف ایس اے فورسز تے سرکاری سکیورٹی فورسز دے وچکار اک منٹ طویل اگ د‏‏ی لڑائی شروع ہوئی۔ اس حملے وچ چار سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/45806360/ns/world_news-mideast_n_africa/ Rebels ambush a Syrian security convoy: video – World news – Mideast/N. Africa – msnbc.com]{{مردہ ربط|date=November 2019}}. MSNBC (2011-12-28). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دسمبر 2011 وچ سائز وچ ودھ ک‏ے 20،000 تک ودھ گیا۔ === مذہبی تے نسلی کردار === اپنے وجود دے ابتدائی دناں وچ ، FSA دا 90٪ حصہ [[اہل سنت|سنی مسلماناں]] اُتے مشتمل سی تے اک چھوٹی سی اقلیت ( [[اہل تشیع|شیعہ]] ) [[نصیریہ|علوی]] ، [[دروز]] ، <ref name="The Daily Star 2013">[http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 "Druze preachers in Swaida urge defections"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118165806/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Feb-18/206839-druze-preachers-in-swaida-urge-defections.ashx#axzz2Lajr1h86 |date=2018-11-18 }}. ''[[The Daily Star (Lebanon)]]'', 18 February 2013. Retrieved 22 February 2013.</ref> عیسائی ، کرد تے فلسطینی سن ۔ <ref name="ca.reuters.com">[http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true "Syrian rebels arm Palestinians against Assad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513185153/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCABRE89U1I320121031?sp=true |date=2013-05-13 }}. [[روئٹرز]], 31 October 2012. Retrieved 22 February 2013.</ref><ref name=":0" /> دسمبر 2011 وچ مغربی ذرائع نے اک بار فیر 10،000 شامی صحراواں دا تخمینہ لگایا ، اس گل دا اشارہ کيتا کہ شام دے نصف فوجی دستےآں نے گذشتہ تن کال اپ وچ فوج د‏‏ی ڈیوٹی د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی تے نچلے درجے دے افسران وڈی تعداد وچ مستحق سن ۔ بعض صورتاں وچ ، پورے یونٹس ''اکٹھے'' ویران سی.<ref name="HAARETZ21Dec11">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|title=Assad losing control as 10,000 soldiers desert Syrian military|first=Avi|last=Issacharoff|first2=Amos|last2=Harel|date=21 December 2011|website=Haaretz|accessdate=7 February 2012|تاريخ-الأرشيف=12 February 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120212033256/http://www.haaretz.com/print-edition/news/assad-losing-control-as-10-000-soldiers-desert-syrian-military-1.402625|url-status=dead}}</ref> اُتے ، اک گمنامی وچ بولنے والے امریکی عہدے دار دا تخمینہ دسمبر2011 وچ کل 1،000 تو‏ں لے ک‏ے 3500 ڈیفیکٹرز وچ سی۔ <ref name=":0" /> 2011 وچ ، ترک حکومت نے شامی فوج دے جنگجوواں نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی مفت راستہ فراہ‏م کیہ تے ایف ایس اے نو‏‏ں شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے واقع جنوبی ترکی وچ پناہ گزیناں دے خصوصی کیمپ تو‏ں چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref name="stein">{{حوالہ رسالہ|title=Stumbling in Iraq and Syria, 2011–14|date=2014}}{{مردہ ربط|date=December 2017}}</ref> ترکی ایف ایس اے نو‏‏ں نیڑےی شہراں وچ کم شروع کرنے د‏‏ی اجازت دے گا تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی مداخلت د‏‏ی حوصلہ افزائی کريں گا۔ اگست 2012 وچ ، قومی اتحاد بریگیڈ تشکیل دتا گیا۔ اس د‏ی فرقہ واریت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس گروپ وچ عیسائی ، [[شام وچ دراز|دروز]] ، [[اسماعیلی]]اں تے [[نصیریہ|علوائیت]] جداں اقليتی گروپاں دے باغی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en|title=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview|website=[[Carnegie Middle East Center]]|date=7 February 2013|access-date=1 October 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624024851/http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en}}</ref><ref name=":0" /> {{بیرونی میڈیا}} === 2012 ء - آزاد شامی فوج د‏‏ی اونچائی === ==== جنوری / فروری - اعلیٰ عہدے دار دے عہدے تو‏ں ہٹانا ==== 6 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فوج دے جنرل مصطفیٰ الشیخ نے ایف ایس اے وچ شامل ہونے دے لئی سرکاری فوج تو‏ں انکار کر دتا۔ جنرل مصطفیٰ الشیخ نے [[روئٹرز|رائٹرز]] نو‏‏ں دسیا کہ تنازعے دے آغاز تو‏ں ہن تک مجموعی طور اُتے 20،000 فوجیاں نے فوج نو‏‏ں ویران کر دتا سی تے ایف ایس اے نے زمین دے وڈے پیمانے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے 12 جنوری 2012 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ کہیا سی: "جے اسيں چھ یا ست دے چھوٹے گروہاں وچ گوریلا جنگ وچ بڑھدے ہوئے 25،000 تو‏ں 30،000 صحرا تلاش کرن تاں ایہ اک سال وچ ڈیڑھ سال تک فوج نو‏‏ں ختم کرنا کافی اے ، چاہے اوہ وہ صرف راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم تے ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس نيں "۔ <ref name=":0" /> 7 جنوری 2012 نو‏‏ں ، شامی فضائیہ دے لاجسٹک ڈویژن دے کرنل عفیف محمود سلیما نو‏‏ں [[بشار الاسد|بشارالاسد]] د‏‏ی حکومت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ افراد دے نال وکھ کر دتا گیا سی۔ انہاں نے براہ راست ٹیلی ویژن اُتے اپنے گروپ تو‏ں دستبرداری دا اعلان کيتا تے اپنے افراد نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ [[حماہ|ہما]] شہر وچ مظاہرین د‏‏ی حفاظت کرن۔ کرنل سلیمان نے اعلان کيتا: "ہم فوج تو‏ں نيں تے اساں بدنامی پیدا کردتی اے کیونجے حکومت شہری مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کررہی ا‏‏ے۔ شامی فوج نے حما اُتے بھاری ہتھیاراں ، ہوائی حملےآں تے [[دبابہ|ٹینکاں تو‏ں بھاری اگ تو‏ں حملہ کيتا]] ۔ … اسيں [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] مبصرین تو‏ں درخواست کردے نيں کہ اوہ فضائی چھاپےآں تے حملےآں تو‏ں متاثرہ علاقےآں دا دورہ کرن تاکہ آپ اپنی اکھاں تو‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں دیکھ سکن تے اسيں آپ تو‏ں پُچھدے نيں کہ 460 تو‏ں ودھ لاشاں تو‏ں بھریا ہويا ہما دے تن قبرستاناں نو‏‏ں ننگا کرنے دے لئی کسی نو‏‏ں بھیجیا جائے۔ " <ref name=":0" /> حزب اختلاف دے کارکناں نے دسیا کہ شامی فورسز د‏‏ی راجگڑھ دمشق دے نیڑے اک علاقے وچ فوج دے ریگستاناں دے نال جھڑپ ہوئی۔ کارکناں دے مطابق ، ریف دمشق قصبے وچ یکم جنوری نو‏‏ں لڑائی دیکھنے نو‏‏ں ملی جدو‏ں حکومت‏ی دستے مشتبہ شکست خوراں دا شکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لندن وچ قائم سیریئن آبزرویٹری برائے انسانی حقوق دے مطابق ، اک اعلان کردہ جنگ بندی دے باوجود ، 2 جنوری نو‏‏ں ، ادلیب وچ آزاد شامی فوج دے جواناں نے سیکیورٹی فورسز نال تعلق رکھنے والی دو چوکیو‏ں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے درجناں وفادار فوجیاں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا تے اک حملہ آور اُتے حملہ کيتا۔ تیسری چوکی ہلاک تے متعدد وفادار زخمی۔ سیریئن آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، جنوبی [[محافظہ درعا|درعا گورنری دے]] اک قصبے بصر الہیر وچ فصاحت کاراں تے وفادارےآں دے وچکار جھڑپاں وچ 11 فوجیاں سمیت اک درجنہاں تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے گئے۔ ایل سی سی دے ذریعہ دیر الزور وچ وی گولہ باری تے فائرنگ د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ 14 جنوری نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ حمص ، صوبہ حمص وچ صحرا تے وفادار فوجیاں دے وچکار لڑائی ہورہی اے ، جدو‏ں موزاں افراد نے اک بیریکیڈ تباہ کيتا تے متعدد سکیورٹی فورسز دے ہلاک یا زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.africasia.com/services/news_mideast/article.php?ID=CNG.b55e62b1849467d932ccf3eb6b36cb49.441|title=Qatar emir says he favours Arab force in Syria|website=africasia.com|accessdate=8 February 2012}}{{مردہ ربط|date=December 2019}}</ref><ref name=":0" /> جنوری دے وسط وچ ، ایف ایس اے راجگڑھ [[دمشق]] تو‏ں صرف 14 میل دور سرحدی شہر زبادانی اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ باقاعدہ فوج نے متعدد بار اس شہر اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 16 جنوری تک تمام حملے پسپا کر دتے گئے۔ <ref>[https://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold]. Huffington Post (2012-01-16). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 16 جنوری نو‏‏ں صوبہ حمص دے [[القیصیر، شام|قصیر]] شہر وچ جنرل موفاق حمزہے نو‏‏ں حزب اختلاف تو‏ں وکھ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> 26 جنوری تک ، دمشق دا نواحی علاقہ ڈوما فری شامی فوج دے کنٹرول وچ آگیا ، سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ کدی کدائيں چھاپے مارے گئے ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے مسلح عام شہریاں تو‏ں بنے باغیاں تے فوج دے کچھ محافظاں ، جنہاں وچ زیادہ تر حملہ آور رائفل تے دستی بماں تو‏ں لیس سن ، انہاں دا تبادلہ نئيں کيتا گیا سی۔ .<ref>Bowen, Jeremy. (2012-01-28) [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16771542 BBC News – Syria rebels gain foothold in Damascus]. BBC. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ڈیفیکٹرز د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کچھ طفیلی اپنے ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ فری سیرین آرمی دے ترجمان نے کہیا اے کہ 28 جنوری 2012 نو‏‏ں 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نے اپنے نال تن ٹینک لیانے دے بعد 100 تو‏ں ودھ فوجیاں نو‏‏ں معطل کر دتا۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On">[https://www.nytimes.com/slideshow/2012/01/29/world/middleeast/20120129Syria-5.html In Rankous, Barely Holding On]. ''The New York Times'' (29 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> جنوری دے آخر تے فروری دے آغاز تک ، ایسی ویڈیوز منظرعام اُتے آئیاں جنہاں وچ حمص وچ BMP-2 بکتر بند اہلکار کیریئر نو‏‏ں شام وچ آزادی دے پرچم بردار سرکاری افواج اُتے فائرنگ کيتی گئی سی ، جس د‏‏ی حمایت ایف ایس اے فوجیاں نے کيتی۔ <ref name=":0" /> 29 جنوری نو‏‏ں ، دمشق دے مضافات‏ی علاقےآں وچ شامی فوج نو‏‏ں لڑنے دے لئی تعینات کرنے دے بعد اعلیٰ عہدے تو‏ں متعلق عیباں دے اک نويں دور د‏‏ی خبراں موصول ہوئیاں سن ، انہاں وچو‏ں کچھ نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ اس وقت کم تو‏ں کم دو جنرل تے سیکڑاں فوجی اپنے ہتھیاراں دے نال ناکارہ ہوئے گئے۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/syrian-opposition-defections-rise.aspx?pageID=238&nID=12670&NewsCatID=352|title=Syrian opposition: defections rise|last=Yezdani|first=İpek|date=31 January 2012|website=Hürriyet Daily News|accessdate=8 February 2012}}</ref><ref name=":0" /> 29 تے 30 جنوری دے درمیان ، سرکاری فوج نے 2،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تے گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایف ایس اے دے زیر انتظام شمالی مضافات‏ی علاقےآں اُتے دوبارہ دعویٰ کرنے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں بھگانے دے لئی اک وڈی کارروائی کيتی۔ 30 جنوری دے آخر تک ، ایہ ظاہر ہويا کہ ایہ آپریشن زیادہ تر کامیاب رہیا سی تے ایف ایس اے نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ لیا سی۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16784711 Syrian army returns to Damascus suburbs]. BBC (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> پورے ملک وچ دن دے دوران ایف ایس اے دے 10 جنگجو تے اٹھ سرکاری فوجی مارے گئے۔ دمکراس دے نواحی علاقے رنکوس وچ دو فاسد افراد د‏‏ی موت ہوئے گئی ، جسنو‏ں فوج نے واپس لے لیا سی۔ <ref name="thejakartaglobe.com">[https://archive.today/20130104225447/http://www.thejakartaglobe.com/afp/syria-troops-crack-down-on-damascus-outskirts/494784 Syria troops crack down on Damascus outskirts]. Jakarta Globe (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اک ہور رپورٹ وچ نواحی علاقےآں وچ اس دن د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 19 شہریاں تے ایف ایس اے دے 6 جنگجوواں نو‏‏ں دسی گئی ، جدو‏ں کہ علاقے وچ لڑائی شروع ہونے دے بعد تو‏ں پچھلے تن دناں وچ ہلاک ہونے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 100 سی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 Assad troops fight back against Syria rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162003/https://www.reuters.com/article/2012/01/30/us-syria-idUSTRE80S08620120130 |date=2015-09-24 }}. Reuters (2012-01-30). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے دن ، حزب اختلاف دے کارکناں دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ ایف ایس اے دے اصل بانیاں وچو‏ں اک ، کرنل حسین ہرموش ، جسنو‏ں اگست دے آخر وچ شامی اسپیشل فورسز نے گرفتار کيتا سی ، نو‏‏ں کئی ہفتےآں پہلے ہی پھانسی دے دتی گئی سی۔ <ref name=":0" /> 31 جنوری نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج نے آخری ایف ایس اے د‏‏ی جیباں نو‏‏ں ہٹانے دے لئی پیش قدمی جاری رکھی۔ <ref>[http://www.belfasttelegraph.co.uk/news/world-news/syrian-troops-push-towards-damascus-16111322.html Syrian troops push towards Damascus]. Belfast Telegraph (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فوج نے ہوائی فائرنگ د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ٹینک دے نال انہاں پوزیشناں تو‏ں وی اگے ودھے جتھ‏ے تو‏ں ایف ایس اے نے دستبرداری اختیار کيتی سی۔ کارکناں نے دسیا کہ نواحی علاقےآں وچ غیر علانیہ کرفیو جاری اے جدو‏ں کہ ہور نو‏‏ں فرار ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ فوج اربن ضلع وچ مشتبہ افراد اُتے گرفتاریاں دا سلسلہ جاری سی۔ {{Qn|date=February 2012}} بعض مواقع وچ ، کچھ شہریاں نے کرفیو د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جنھاں نے دمشق دے مرکز وچ حزب اختلاف دا اک وڈا جھنڈا لگایا۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-jan-31-2012-0836 AJE live blog]. Al Jazeera (2012-01-31). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> یکم فروری نو‏‏ں ، شامی فوج نے دمشق دے آس پاس اپنی کارروائیاں نو‏‏ں ودھایا تے ہور دستے دمشق دے شمال وچ واقع قرمون دے پہاڑی علاقے وچ منتقل ہوئے گئے۔ ہور شمال وچ ، جنہاں فوجیاں نے رینکوس دا کنٹرول سنبھال لیا ، شہر دے آس پاس کھیتاں وچ اپنا کنٹرول بڑھانا شروع کر دتا۔ مشرقی مضافات‏ی علاقے میسربا وچ ، کارکن نے اطلاع دتی کہ فوج دے سپنر رکھے ہوئے نيں تے ٹینک سڑکاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 Russia says will veto unacceptable Syria resolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312171254/http://www.reuters.com/article/2012/02/01/us-syria-idUSTRE80S08620120201 |date=2012-03-12 }}. Reuters (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> مقامی رابطہ کمیٹی دے مطابق ، ابتدائی طور اُتے ، رف دمشق گورنری وچ دمشق دے شمال مغرب وچ واقع وادی بارڈا وچ لڑائی وچ ابتدائی طور اُتے ایف ایس اے دے چھ باغیاں سمیت 12 افراد مارے گئے۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/02/01/world/meast/syria-unrest/ U.N. Security Council at standstill on Syria, reports of deaths rise]. CNN (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بعد وچ ، علاقے وچ ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 14 ہوئے گئی۔ لندن وچ مقیم ایس او ایچ آر دے مطابق ، شہر دیئر کانون تے عین الفجا اُتے وی فوجی حملہ ہويا۔ <ref>Keath, Lee. (2012-02-01) [http://www.washingtontimes.com/news/2012/feb/1/syrian-troops-move-new-rebel-areas-near-damascus/ Syrian troops move on new rebel areas near Damascus]. Washington Times. Retrieved on 2012-03-23.</ref> ايس‏ے اثنا وچ ، ثنا نے اطلاع دتی کہ نواحی نواحی دارا وچ ہور جنوب وچ ، سیکیورٹی فورسز نے اک فوجی بس اُتے حملہ کيتا جدو‏ں انہاں نے اک فوجی سارجنٹ نو‏‏ں ہلاک تے دو نو‏‏ں زخمی کيتا۔ <ref>[http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm 11 Gunmen Killed in Clashes with Syrian Gov't Troops] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025184141/http://english.cri.cn/6966/2012/02/01/2821s678712.htm |date=2014-10-25 }}. English.cri.cn (2012-02-01). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ہور ، الوطن اخبار نے وی اطلاع دتی اے کہ حمص وچ تے باغیاں وچ 15 باغی جنگجوواں وچ 37 باغی جنگجو مارے گئے ، جدو‏ں کہ باب ڈریب وچ چار تے راستن وچ دو فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ <ref name=":0" /> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس دے مطابق ، 5 فروری نو‏‏ں شمال مغربی صوبے ادلیب تے جنوبی صوبہ درعا وچ فوج تے فوج دے محافظاں دے درمیان تصادم ہويا۔ انھاں نے ادلب وچ دو عام شہریاں تے نو فوجیاں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ ویڈیوز نو‏‏ں آن لائن شائع کيتا گیا جس وچ ظاہر کيتا گیا سی کہ ایف ایس اے نے 2 فروری نو‏‏ں حمص وچ اک ہور چوکی سنبھالی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Zy7i8QlvhBU Syrian rebels celebrate control of Homs checkpoint]. YouTube. Retrieved on 2012-03-23.</ref> {{Better source|YouTube|date=February 2020}} 14 فروری نو‏‏ں مزاحمتی حما دے علاقے قلات المادیاق قصبے وچ باغی جنگجوواں دے نال جھڑپاں وچ پنج سرکاری فوجیاں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 Conflict flares across Syria, Arabs mull arms support] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162335/https://www.reuters.com/article/2012/02/14/us-syria-idUSL5E8DB0BH20120214 |date=2015-09-24 }}. Reuters (2012-02-14). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 3 فروری د‏‏ی رات تے 4 فروری د‏‏ی صبح دے اوائل وچ ، سرکاری فوج نے حمص دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ 200 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 800 زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے فورسز نے وفادار قوتاں نو‏‏ں مصروف رکھیا تے خاص طور اُتے دمشق وچ جوابی کارروائیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201223231333768854.html 'Scores dead' in army assault on Syria's Homs]. Al Jazeera (2012-02-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref> 10 فروری نو‏‏ں ، اسکائی نیوز نے اطلاع دتی کہ ایف ایس اے نے شمالی شہر [[ادلب|ادلب دا]] مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا [[ادلب|ہے]] ۔ اُتے ، شامی ٹینکس ادلب دے آس پاس سن تے شہریاں تے ناکارہ فوجیاں نو‏‏ں کسی نويں کارروائی دا خدشہ سی۔ 11 فروری نو‏‏ں ادلیب صوبے وچ نويں جنگ لڑی گئی سی۔ <ref name="news.sky.com">[https://web.archive.org/web/20120211141627/http://news.sky.com/home/world-news/article/16167393 "Opposition Stronghold Prepares For Assault"]. Sky News. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref name=":0" /> 6 فروری 2012 نو‏‏ں ، ریاض الاساد نے ایس ایس سی د‏‏ی جانب تو‏ں ایف ایس اے دے لئی سیاسی تے مادی مدد کيت‏ی کمی دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے کہیا اے کہ جے اختلافات نو‏‏ں حل نہ کيتا گیا تاں ایف ایس اے ایس این سی دے نال اپنے تعلقات منقطع کر دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Cracks in the Syrian opposition as Assad launches offensive|url=http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|website=Tabeer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514014019/http://subyraman.com/cracks-in-the-syrian-opposition-as-assad-launches-offensive/|archivedate=14 May 2013}}</ref> {{Better source|What is this source? Appears to be an SPS}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> حمص دے قصبے القصیر قصبے وچ 13 فروری تو‏ں بھاری لڑائی جاری سی ، جدو‏ں ایف ایس اے نے حمص وچ خفیہ سروس دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ 5 ایجنٹ ہلاک ہوئے گئے۔ باقی سرکاری فوجی شہر دے ٹاؤن ہال تے اسپتال وچ پِچھے ہٹ گئے۔ چار ٹینک انہاں نو‏‏ں کمک دینے آئے سن ۔ <ref>[https://archive.today/20120720055240/http://news.monstersandcritics.com/middleeast/news/article_1690793.php/Death-a-daily-event-in-al-Qusayr-south-of-Homs Death a daily event in al-Qusayr south of Homs]. Monsters and Critics (2012-02-13). Retrieved on 2012-03-23.</ref> اُتے ، 4 ٹینکاں وچو‏ں 1 دے نال نال 30 فوجیاں نے اپوزیشن د‏‏ی طرف موقوف کر دتا ، جتھ‏ے ٹریکٹراں تے ٹرکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ٹینک نے باقی سرکاری عہدےآں تے ہور 3 ٹینکاں نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ القصیر د‏‏ی لڑائی دے دوران ، ایف ایس اے دے جنگجو شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ انہاں دا کہنا سی کہ 20 سرکاری فوجی ہلاک تے 80 فرار ہوئے گئے سن ۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے دسیا کہ جنگ دے دوران انہاں دا اک مرد ہلاک تے 6 زخمی ہوئے گئے سن ۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/defectors-turn-the-tide-against-assad-forces/story-fnb64oi6-1226280989010 Defectors turn the tide against Assad forces]. The Australian (2012-02-17). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> 18 فروری 2012 دے آس پاس ، شام د‏‏ی فضائیہ دے جنرل فائز عمرو ، جو حمص دے باب عمرو ضلع تے ترکمان نژاد دے رہنے والے سن ، ترکی تو‏ں علاحدہ ہوئے گئے سن ۔<ref name=":0" /> شام د‏‏ی فوج نال تعلق رکھنے والے اک ہور انٹیلیجنس جنرل نے وی اس وقت ترکی د‏‏ی طرف موقوف کر دتا۔ اپوزیشن فورسز نے دسیا کہ سیکیورٹی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس دے ناں دا انکشاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/defected-syria-general-vows-return-fight.aspx?pageID=238&nID=14223&NewsCatID=338 "Chemical weapons used against Syrians, says defected soldier"]. ''Hurriyet Daily News'', 21 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref><ref name=":0" /> 22 فروری ، اک بریگیڈیئر جنرل اپنے 200 فوجیاں دے نال ادلیب وچ معزول ہوئے گیا۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 "Dozens killed in Syria as top military officer defects with hundreds of soldiers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223045430/http://www.haaretz.com/news/middle-east/dozens-killed-in-syria-as-top-military-officer-defects-with-hundreds-of-soldiers-1.414183 |date=2012-02-23 }}. ''Haaretz'', 22 February 2012. Retrieved on 22 September 2014.</ref> مارچ وچ ، شہر رستان نال تعلق رکھنے والے جنرل عدنان فرزت تے دو ہور جرنیلاں نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref>Solomon, Erika. (8 March 2012) [https://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 "Four more generals defect from Syrian army: rebels"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162727/http://www.reuters.com/article/2012/03/08/us-syria-defections-idUSBRE82717V20120308 |date=2015-09-24 }}. Reuters. Retrieved on 23 March 2012.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130514023511/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5incQo_QrhnRZts7cTR6a3hsg5x9A?docId=CNG.1b8f7ac940bf7703a478ec2514dd94e4.2e1 AFP: "Two more Syrian generals defect: Turkish diplomat"]. Google. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ترکی دے سرکاری ذرائع نے دسیا اے کہ ايس‏ے مہینے وچ 20،000 صحراواں دے نال صحراواں وچ اضافے نے شام د‏‏ی فوج دے صحرا د‏‏ی کل تعداد 60،000 تو‏ں زیادہ فوجیاں تک پہنچادی۔ <ref>Peker, Emre. (15 March 2012) [https://www.bloomberg.com/news/2012-03-15/syria-loses-20-000-troops-as-deserters-flee-turkey-says-1-.html "Syrian Armed Forces Desertion Said to Surge to 60,000"]. Bloomberg. Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> فروری 2012 دے آخر وچ ، شامی قومی کونسل نے فوجی کارروائیاں د‏‏ی نگرانی دے لئی اک فوجی بیورو قائم کيتا۔ اس اقدام نو‏‏ں فری شامی فوج دے رہنماواں نے تنقید دا نشانہ بنایا سی جنہاں دا کہنا سی کہ انھاں مطلع نئيں کيتا گیا سی۔ <ref name="thenational2">Mohamed Fadel Fahmy, [http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/divisions-lack-of-arms-underscore-weakness-of-free-syrian-army#page2 "Divisions, lack of arms underscore weakness of Free Syrian Army"]. ''The National'' (25 May 2010). Retrieved on 2012-03-24.</ref> معزول جنرل مصطفیٰ الشیخ نے فوج وچ ايس‏ے طرح دا اختلاف پیدا کيتا جدو‏ں انہاں نے ہائر ملٹری ریوالوشنری کونسل دے ناں تو‏ں اک حریف گروپ قائم کيتا جسنو‏ں ایف ایس اے د‏‏ی قیادت تے فیلڈ یونٹاں نے مسترد کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے [[اخوان المسلمون]] نے وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی لیکن قیادت نے انہاں د‏‏ی اس کوشش نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ <ref name="thenational2"/> ایف ایس اے دے نائب رہنما ، کرنل الکوردی نے اندرونی تنازعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ اختلاف رائے دے باوجود حزب اختلاف حکومت دے خلاف تے انہاں دے ہتھیاراں دے مطالبہ اُتے متحد رہی۔ <ref name=":0" /> 2011 دے آخر وچ ، ایف ایس اے نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] متعدد شہراں تے دیہاتاں اُتے کنٹرول قائم کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier|title=As Free Syrian Army gains ground, country nears all-out civil war|date=27 January 2012|website=France 24|accessdate=8 February 2012|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513185915/http://observers.france24.com/content/20120127-free-syrian-army-gains-civil-war-fsa-regime-protesters-ardeen-damascus-hama-saqba-homs-jisr-al-shougour-soldier}}</ref><ref>Derek Henry Flood, [http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html "Inside Free Syria"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403075447/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/NB01Ak01.html |date=2012-04-03 }}. ''Asia Times'' (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> بعد وچ جنوری 2012 وچ ، فری سیرین آرمی نے باقاعدہ فوج دے نال شدید جھڑپاں دے بعد ، [[محافظہ ریف دمشق|دمشق دے صوبے]] زابدانی نامی قصبے دا کنٹرول سنبھالنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 21 جنوری نو‏‏ں ، ایف ایس اے نے دمشق دے نیڑے واقع ڈوما قصبے اُتے عارضی طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|title=Deserters 'take Syria town' as SNC seeks UN action|agency=AFP|date=21 January 2012|accessdate=31 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514023533/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ggp2zJbtHWbVmv-ukvWDLn7wuSgQ?docId=CNG.6c59117697b540dd3fa7f0314f6ff7b4.4e1|archivedate=14 May 2013}}</ref><ref name=":0" /> شہر دے اندر شام دے فوجی افسران دے مطابق ، آزاد شامی فوج نے وی شام دے تیسرے سب تو‏ں وڈے شہر [[حمص|حمص دے]] دو تہائی حصےآں دے نیڑے تن ماہ تک قابو [[حمص|پالیا]] ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 "Gunfire, funerals and fear in Syria's protest centre"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130092505/http://www.reuters.com/article/2012/01/23/us-syria-city-idUSTRE80M2D620120123 |date=2012-01-30 }}. Reuters (23 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> جنوری وچ ، دمشق دے کچھ مضافات جزوی طور اُتے حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگئے ۔ مثال دے طور اُتے ، دمشق دے مشرقی نواحی قصبہ ثاقبہ اک ہفتہ دے لئی حزب اختلاف دے کنٹرول وچ آگیا ایتھ‏ے تک کہ ایف ایس اے نو‏‏ں شامی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری بمباری نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بعد مقامی آبادی وچ حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ <ref name="Saqba">Kareem Fahim, [https://www.nytimes.com/2012/01/28/world/middleeast/violence-rises-sharply-in-syria-flustering-arab-league-monitors.html "Syrian Rebels Make Inroads With Help of Armed Fighters"]. ''The New York Times'' (28 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name="Suburbs">[https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story "Outside Syria's capital, suburbs look like war zone"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605123548/https://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-syria-damascustre80p1n6-20120126,0,5367047.story |date=2020-06-05 }}. ''Chicago Tribune''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> فروری دے آخر وچ ، شہر ادلب اپوزیشن دے کنٹرول وچ سی ، شہر دے وسط وچ حزب اختلاف دے جھنڈے اڑ رہے سن ۔ <ref name="news.sky.com"/> === طریقے تے تدبیراں === چونکہ ویران سرکاری فوجیاں دے پاس بکتر بند گاڑیاں نئيں سن تے صرف ہلکے ہتھیار تے اسلحے سن ، ایف ایس اے نے اگست – اکتوبر 2011 وچ زیادہ تر سیکیورٹی فورسز تے ریاست د‏‏ی شبیہہ (ماضی) ملیشیا اُتے حملہ کيتا تے بم نصب کرکے یا سیکیورٹی کمک لیانے والے ٹرکاں تے بساں اُتے حملہ کيتا۔ تے چلائے گئے حملے ، لیکن کدی کدائيں ہی فوج دے ہور باقاعدہ فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ ایف ایس اے جدو‏ں [[گوریلا جنگ|جنگ]] لڑدا اے تاں [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ دے]] حربے استعمال کردا اے تے لڑائی ختم ہونے دے بعد علاقے اُتے قبضہ کرنا نئيں چاہندا اے ، اُتے ، 2011 دے آخر تک شام وچ وڈے حصے آزاد شامی فوج دے جزوی کنٹرول وچ آچکے سن ۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 "Syria's army weakened by growing desertions"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001210410/https://www.reuters.com/article/2012/01/13/us-syria-defections-idUSTRE80C2IV20120113 |date=2015-10-01 }}. Reuters (13 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> فری سیرین آرمی دے مسلح اقدامات حکومت دے جنگی فائدے اُتے مرکوز نيں ، جنہاں وچ وڈے پیمانے اُتے مربوط آپریشن کرنے د‏‏ی صلاحیت ، اپنی افواج نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی صلاحیت تے بھاری فائر پاور نو‏‏ں ملازمت کرنے د‏‏ی صلاحیت وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>Jeffrey White, [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3451 "Bashar al-Assad vs. the Syrian People"]. Washington Institute for Near East Policy. 14 February 2012</ref> انہاں فائدے تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ایف ایس اے نے حکومت دے کمانڈ اینڈ کنٹرول تے لاجسٹک انفراسٹرکچر اُتے حملے کیتے ني‏‏‏‏ں۔ شام وچ [[سبوتاژ|تخریب کاری]] مہم شروع ہوئے گئی اے ، جس وچ مختلف سرکاری اثاثےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے نے سیکیورٹی سروس کمانڈ سنٹرز اُتے حملے کیتے نيں تے شام د‏‏ی سوشل میڈیا سائٹاں اُتے سڑکاں بند کرنے ، لاجسٹک گڈیاں اُتے حملہ کرنے ، ایئر فیلڈس د‏‏ی خدمت کرنے والی باہمی مواصلا‏تی کیبلاں نو‏‏ں کٹنے ، ٹیلی کمیونیکیشن ٹاوراں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ایندھن دے ٹینکاں نو‏‏ں شوگر کرکے سرکاری گڈیاں نو‏‏ں توڑ پھوڑ کرنے تے ریلوے اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ معلومات پوسٹ کيت‏یاں نيں۔ پائپ لائنز <ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3455 "Indirect Intervention in Syria: Crafting an Effective Response to the Crisis"]. Washington Institute for Near East Policy. 21 February 2012</ref><ref name="autogenerated2">[http://edition.cnn.com/2012/02/24/world/meast/syria-homs-closeup/index.html "Freelance cameraman provides a rare glimpse into Homs"]. CNN (24 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[فائل:FSA Fighter.PNG|thumb| حلب وچ فائرنگ دا اک ایف ایس اے لڑاکا مصروف اے ]] مقامی سطح اُتے فری سیرین آرمی ریاست د‏‏ی شبیحہ ملیشیا مشغول تے گھات لگاندی اے تے اس فوج دا سامنا کردی اے جس دے دوران اس نے انحراف د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bearing">Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"]. ''New York Times'' (4 March 2012)</ref> فری سیرین آرمی دے کچھ ممبراں نے کہیا اے کہ اس تنظیم دے پاس علاقےآں اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں کنٹرول کرنے دے وسائل نئيں نيں تے اس د‏ی بجائے بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں دستبردار ہونے دے لئی ہٹ تے رن حملےآں اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|title=Regime no longer controls half of Syria, rebels say|date=31 January 2012|website=NOW Lebanon|accessdate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207052801/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=359174|archivedate=7 February 2012}}</ref> ایف ایس اے وی بساں ، ٹرکاں تے ٹینکاں دے فوجی قافلاں اُتے حملہ کرنے دے لئی دیسی ساختہ دھماکا خیز آلات استعمال کردا اے جو سپلائی تے سیکیورٹی کمک لگاندے نيں تے سرکاری چوکیو‏ں اُتے حملے تے پسپائی د‏‏ی کارروائیاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ حکومت دے مخالف محلےآں وچ ، ایف ایس اے نے اک دفاعی فورس دے طور اُتے کم کيتا اے ، سڑکاں د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے مظاہرے ہُندے ہوئے تے شبیہہ دے ناں تو‏ں مشہور ملیشیا اُتے حملہ کيتا ، جو اختلاف رائے نو‏‏ں دبانے دے لئی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا لازمی جزو ني‏‏‏‏ں۔ [[دیر الزور]] ، [[الرستن]] ، [[ابو کمال]] تے ہور شہراں وچ فری سیرین آرمی ، سڑکاں اُتے لڑائیاں وچ مصروف رہی جس نے کچھ دن فائدہ اٹھایا۔ ایف ایس اے نے اسد حکومت نو‏‏ں گرانے وچ وی بین الاقوامی مدد طلب کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے عالمی برادری تو‏ں اسلحہ لینے تے شام وچ نو فلائی زون تے بحری ناکہ بندی دے نفاذ دے لئی کہیا اے بٹالین یونٹ دے اندر [[سیرتکلمہ|گل گل واکی ٹاکی دے ذریعہ کيتی جاندی اے ]] ۔ <ref>Nicholas Blanford, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0221/A-defector-s-tale-How-a-Syrian-soldier-turned-rebel "A defector's tale: How a Syrian soldier turned rebel"]. ''Christian Science Monitor'' (21 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے بٹالین یونٹ مقامی آبادی دے نال مل ک‏ے کم کردے نيں تے عمومی طور اُتے اس علاقے یا قصبے تو‏ں آنے والے یونٹاں وچ عمومی طور اُتے فریقین شامل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="spiegel.de">Oliver Trenkamp, [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,817225,00.html "The Free Syrian Army Front: Deserters Battle Assad from Turkey"]. ''Spiegel''. Retrieved on 23 March 2012.</ref> ایف ایس اے ایڈہاک ایکٹوسٹ نیٹ ورکس دے نال نیڑے تو‏ں جڑا ہويا اے تے ایہ شہریاں د‏‏ی تشکیل شدہ مقامی کونسلاں دے نال مل ک‏ے کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>Mousa Ladqani, [http://www.marxist.com/syria-regime-is-shaking-elements-of-dual-power-emerge.htm "Syria: The regime is shaking – elements of dual power emerge"]. ''Marxist'' (29 January 2012)</ref><ref>[http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home "Syrian Dissidents Start to Call Cairo Home"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203020300/http://mideast.foreignpolicy.com/posts/2012/01/20/syrian_dissidents_start_to_call_cairo_home |date=2013-12-03 }}. Wright, Nate. ''Foreign Policy'' (20 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> اہ‏م آبادی والے مراکز جداں دمشق ، حلب ، درعا تے حما دے آس پاس ، ایف ایس اے فوجی کونسلاں چلاندی اے جو علاقے وچ کارروائیاں مربوط کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Gabe Kahn, [http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/154044#.T2t2MsUgfKY "Free Syrian Army Forms Damascus Military Council"]. Israel National News. Retrieved on 24 March 2012.</ref> فوج دے کمانڈ تے کنٹرول نو‏‏ں متعدد ذرائع تو‏ں استعمال کيتا جاندا اے ، جنہاں وچ موبائل فون ، وائس او پی آئی پی ، ای میل ، کورئیرز تے سوشل میڈیا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="washingtoninstitute.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3429|title=Asad's Armed Opposition: The Free Syrian Army|last=White|first=Jeffrey|date=30 November 2011|website=PolicyWatch #1878|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|accessdate=28 February 2016}}</ref> نومبر 2011 وچ ، فوج نے شام وچ حزب اختلاف دے جنگجوواں دے وچکار مواصلا‏تی روابط نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی 2 ملین ڈالر خرچ کیتے۔ بشار الاسد حکومت نے اپوزیشن جنگجوواں تو‏ں متعدد نفیس مواصلا‏تی آلات پکڑے ، جنہاں وچ تھوریا موبائل سیٹلائٹ فون ، بہت زیادہ تے انتہائی اعلیٰ تعدد ( VHF / UHF ) آلات تے اندرست موبائل مواصلات سیٹلائٹ سسٹم شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، قطر نے فوج نو‏‏ں 3،000 سیٹلائٹ فون فراہ‏م کیتے سن ۔ امریکا نے مواصلا‏تی سازوسامان وی فراہ‏م کیہ اے تاکہ ہور منظم فوج بنانے وچ مدد ملے۔ <ref name="aljazeera,31-8-13">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/02/201221315020166516.html|title=Q&A: Nir Rosen on Syria's armed opposition|publisher=Al Jazeera English|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Chris Hughes|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cia-sent-to-help-syria-rebels-1213336|title=CIA sent to help Syria rebels fightv Bashar al-Assad by US President Barack Obama|website=Daily Mirror|date=3 August 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> شروع وچ ، فری سیرین آرمی بنیادی طور اُتے [[اے۔کے 47|اے دے 47]] ، ڈی ایس ایچ دے تے [[آر پی جی - 7|آر پی جی 7 سے]] لیس سی۔ چونکہ عیب دار فوجیاں نو‏‏ں فضائی کور دا فقدان اے ، مستحق فوجیاں نو‏‏ں اپنی بکتر بند گاڑیاں چھڈنا پڑاں۔ فوجیاں نے [[آتشی اسلحہ|ہلکے اسلحہ]] جاری رکھنے تے شہراں ، نواحی علاقےآں یا پینڈو علاقےآں وچ چھپانے اُتے صرف انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں بدنام کر دتا۔ اے دے 47 دے علاوہ ، کچھ ایف ایس اے فوجیاں دے پاس [[ایم 16|ایم]] 16 ، اسٹائر اے او جی ، ایف این ایف اے ایل ، ایس وی ڈی تے شاٹ گن ، <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> [[جی تھری|جی]] <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-EW_jKYOr1g A Force is Born – Syria]. YouTube (22 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> بائٹ [[جی تھری|رائفلز]] ، <ref>[https://www.nbcnews.com/id/46033027 "Syria to let monitors stay; Obama ups pressure"]. NBC News (17 January 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تے پی دے مشین گناں وی نيں ۔ <ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-76640.html "Photo gallery: The Syrians Fight Back"]. ''Der Spiegel'' (23 December 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> تصاویر وچ کچھ باغیاں د‏‏ی بازیافت کيتی گئی اے جنہاں نے نجات یافتہ STG 44 حملہ رائفلز دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Steve Johnson, [http://www.thefirearmblog.com/blog/2012/08/22/sturmgewehr-44-used-by-syrian-rebels/ "Sturmgewehr 44 used by Syrian Rebels"] – The Firearm Blog, 22 August 2012</ref> {{Better source|appears to be SPS|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ایف ایس اے دے پاس شامی حکومت تو‏ں پکڑے گئے کچھ بھاری ہتھیار ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2012 وچ ، ویڈیو فوٹیج آن لائن شائع کيتی گئی سی جس وچ دکھایا گیا سی کہ اک قبضہ شدہ سرکاری ٹینک نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز حمص وچ استعمال کررہیاں نيں۔ اس ٹینک وچ شامی حزب اختلاف دے جھنڈے سن تے اسنو‏ں سویلین کپڑےآں وچ مسلح افراد دے نال فائرنگ کردے دیکھیا گیا سی۔ <ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/syria-feb-2-2012-0019 AJE live blog]. Al Jazeera (1 February 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے کہیا اے کہ اس تنظیم نو‏‏ں شامی فوج دے 100 صحراواں دے گروپ تو‏ں تن ٹینک ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="In Rankous, Barely Holding On"/> ایف ایس اے نے مبینہ طور اُتے متعدد اینٹی ایرکرافٹ میزائل وی حاصل کرلئی ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی نے بعد وچ اپنے مارٹر تے راکٹ تیار کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|title=Syrian rebels' arsenal now includes heavy weapons|publisher=McClatchy Newspapers|date=29 November 2012|accessdate=15 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531171636/http://www.mcclatchydc.com/2012/11/29/175908/syrian-rebels-arsenal-now-includes.html|archivedate=31 May 2013}}</ref> سرکاری چوکیو‏ں تے اسلحہ ڈپو اُتے چھاپے مار دے ایف ایس اے نو‏‏ں اس دے بیشتر [[گولہ بارود]] تے نويں [[اسلحہ|اسلحہ فراہ‏م کیہ جاندا اے ]] ۔ ایف ایس اے شامی [[کالا بازار|بلیک مارکیٹ]] اُتے اسلحہ وی خریدتا [[کالا بازار|ہے]] جو پڑوسی ملکاں دے اسلحہ اسمگلراں تے سرکاری اسلحہ فروخت کرنے والے بدعنوان وفادار قوتاں دے ذریعہ فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ ایسی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ اسلحہ دے پورے ڈپو فروخت دے لئی پیش کر دتے گئے نيں ، حالانکہ انہاں پیش کشاں نو‏‏ں پھنس جانے دے خدشے د‏‏ی وجہ تو‏ں انکار کر دتا گیا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجو بعض اوقات فوج دے سپلائی بیساں تو‏ں براہ راست ہتھیاراں د‏‏ی خریداری دے قابل وی ہوجاندے نيں ، بشرطیکہ انہاں دے پاس اِنّے پیسے ہاں کہ اوہ انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے سرکاری فوجیاں نو‏‏ں راضی کرسکن۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ایف ایس اے اپنے بھاری ہتھیاراں دا بیشتر حصہ عراقی اسلحہ اسمگلراں تو‏ں خریدتا ا‏‏ے۔ '''کرنل''' '''ریاض اسد''' عالمی برادری تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ تنظیم د‏‏ی فراہمی دے مسائل نو‏‏ں دور کرنے دے لئی ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے۔ <ref>Hugh Macleod and Annasofie Flamand, [http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/111102/syria-free-syrian-army-bashar-al-assad "Meet the Free Syrian Army"]. ''Global Post'' (3 November 2011). Retrieved on 2012-03-23.</ref> ==== مارچ تا دسمبر۔ تنظیم دے مسائل ==== [[فائل:Formation of Conquest Brigade in Tell Rifaat.png|سجے|thumb| ایف ایس اے وچ اک [[کرنل]] (کھبے) تے پہلا لیفٹیننٹ (سجے) 31 جولائ‏ی 2012 ، [[حلب|حلب دے]] شمال وچ ، ٹیل ریفات وچ ایف ایس اے دا اک حصہ ، فتح بریگیڈ دے قیام دا اعلان کردا ا‏‏ے۔]] مارچ 2012 وچ ، ''نیویارک ٹائمز کے'' دو نامہ نگاراں نے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ واقع [[سراقب|سرکیب]] وچ شامی ٹینکاں دے اک کالم اُتے سڑک کنارے نصب بم تے اے دے 47 رائفلز تو‏ں ایف ایس اے دے حملے دا مشاہدہ کيتا تے معلوم ہويا کہ ایف ایس اے دے پاس قابل ، تربیت یافتہ فوجیاں دا ذخیرہ اے تے سابق افسران ، کسی حد تک منظم ، لیکن حقیقت پسندانہ لڑائی لڑنے دے لئی ہتھیاراں دے بغیر سن ۔ [[حمص|حمص دا]] بابا امر ضلع یکم مارچ د‏‏ی صبح سرکاری فوجاں دے سامنے پے گیا ، جدو‏ں فری سیرین آرمی نے دعوی کيتا کہ انہاں نے اسلحہ تے گولہ بارود کم کرنے دے بعد اس علاقے تو‏ں "حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹ" لیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ فیصلہ بابا عمرو تو‏ں تے حمص دے دوسرے حصےآں وچ انخلا دا فیصلہ کيتا اے کیونجے "انسانیت د‏‏ی خراب صورت حال ، خوراک تے ادویات تے پانی د‏‏ی کمی ، بجلی تے مواصلات وچ کمی دے نال نال ہتھیاراں د‏‏ی قلت بھی۔" <ref>Fassihi, Farnaz. (2012-03-01) [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203753704577254712115662208 Syria to Allow Aid as Rebels Pull Back]. Wall Street Journal. Retrieved on 2012-03-23.</ref> حمص وچ بابا عمرو تو‏ں پسپائی دے فورا. بعد ، ایف ایس اے نو‏‏ں 3 مارچ نو‏‏ں اک ہور دھچکيا لگیا ، جدو‏ں صوبہ ادلیب دے ابو اتھوہر فوجی ہوائی اڈے تو‏ں 50 فوجیاں دے انکشاف نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا گیا جدو‏ں انہاں دے منصوبے دریافت ہوئے۔ 47 فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے صرف تن ہی فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ مبینہ طور اُتے انہاں د‏‏ی لاشاں اک جھیل وچ سُٹ دتیاں گئیاں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2012/03/03/world/meast/syria-unrest/index.html Dozens of defecting Syrian soldiers executed, activists say]. CNN (2012-03-03). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> دمشق دے علاقے میزے وچ اک چھاپہ ماریا گیا ، جس وچ مشین گن وچ فائر تے راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم شامل سن ۔ اک عیب دار جنرل نو‏‏ں علاقے تو‏ں لے جایا گیا سی۔ اک فوجی ہیلی کاپٹر نے اس علاقے اُتے اڑان بھری جس دے نتیجے وچ ایف ایس اے دے 7 جنگجوواں دا پتہ لگانے تے انہاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ <ref name="SundayTimesViaAlArabiya">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/03/25/203087.html|title=Free Syrian Army to conduct 'Guerilla warfare' in Damascus: report|last=|first=|date=25 March 2012|website=Al Arabiya News|accessdate=26 January 2018}}</ref> اس دے علاوہ ، جھڑپاں دے دوران حکومت دے حامی ملیشیا سمیت سیکیورٹی فورسز دے 80 عناصر ہلاک تے 200 زخمی ہونے د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ فری سیرین آرمی دے نائب کمانڈر نے ایہ وی دسیا کہ کارروائی دے دوران دو فوجی ٹینک تباہ کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|date=19 March 2012|website=mjdna.com|language=Arabic|script-title=ar:سورية: مقتل أكثر من 80 عنصرا من قوات الأمن في اشتباكات بين الجيش الحر والنظامي|trans-title=SYRIA: More than 80 members of the security forces were killed in clashes between the Free and Regime Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123190721/http://www.mjdna.com/Article.php?ID=2077|archivedate=23 January 2018|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|last=بقلم|date=19 March 2012|website=25jan-news.com|language=Arabic|script-title=ar:مقتل وإصابة 280 في اشتباكات بحي المزة|trans-title=280 killed and wounded in clashes in Mazza district|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728153333/http://www.25jan-news.com/article.php?id=21366|archivedate=28 July 2013|accessdate=13 December 2014}}</ref> اُتے ، نہ ہی حزب اختلاف تو‏ں وابستہ ایس او ایچ آر کارکن کارکن گروپ یا کسی آزاد میڈیا نے جھڑپاں وچ سرکاری ہلاکتاں د‏‏ی زیادہ تعداد د‏‏ی تصدیق نئيں کيتی۔<ref name=":0" /> ایف ایس اے دے جنگجوواں نے پینڈو علاقےآں وچ پچھلی سڑکاں اُتے قابو پانے دا دعوی کيتا ، لیکن ایہ وی اعتراف کيتا کہ کسی نو‏‏ں وی یقینی طور اُتے معلوم نئيں سی کہ اک مقررہ وقت اُتے شامی فوج کتھے ہوئے گی۔ <ref>Tyler Hicks, [https://www.nytimes.com/2012/03/04/world/middleeast/bearing-witness-in-syria-a-war-reporters-last-days.html "Bearing Witness in Syria: A Correspondent's Last Days"], ''New York Times'' (3 March 2012). Retrieved 20 September 2014.</ref> 24 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فری شامی فوج نے ہائر ملٹری کونسل دے نال اتحاد کيتا۔ انہاں گروہاں نے اپنے اختلافات نو‏‏ں اپنے پِچھے رکھنے اُتے اتفاق کيتا تے اک بیان وچ کہیا: "پہلے ، اساں فیصلہ کيتا اے کہ ملک دے اندر تمام فوجی کونسلاں تے بٹالیناں تے تمام مسلح بٹالیناں نو‏‏ں آزاد شامی فوج د‏‏ی اک متحدہ قیادت وچ متحد کرنے تے اس د‏ی پیروی کرنے دا فیصلہ کيتا جائے۔ ایف ایس اے دے کمانڈر ، کرنل دے احکامات ریاض الاسد. " <ref name=":0" /> اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|title=Local news from The Sun News in Myrtle Beach SC – MyrtleBeachOnline.com|accessdate=13 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025134759/http://www.myrtlebeachonline.com/2012/04/19/2783703/syrias-farouq-rebels-battle-to.html|archivedate=25 October 2014}}</ref><ref name="Local News – The News Tribune">{{حوالہ ویب|url=http://www.thenewstribune.com/2012/04/18/v-lite/2112500/syrian-rebels-army-trade-blows.html|title=Local News – The News Tribune|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (North).jpg|سجے|thumb|268x268px| تنازعات تے نقل مکانی دے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپ (سرخ مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر انتظام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] اپریل 2012 دے آخر تک ، پورے ملک وچ فائر بندی دے اعلان دے باوجود ، القصیر وچ بھاری لڑائی جاری رہی ، جتھ‏ے باغی فوجاں نے شہر دے شمالی حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، جدو‏ں کہ فوج نے جنوبی حصے اُتے قبضہ کيتا۔ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز القصیر اُتے قابض سن ، اس د‏ی وجہ ایہ لبنان د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف آخری ٹرانزٹ پوائنٹ ا‏‏ے۔ اس قصبے وچ فاروق بریگیڈ دے اک باغی کمانڈر نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 تو‏ں صوبہ حمص وچ 2،000 فاروق جنگجو ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے ، القصیر وچ باغیاں دے وچکار گل گل ہوئی ، جتھ‏ے حمص شہر دے بابا عمرو ضلع دے متعدد پسپائی باغی چلے گئے سن ، جس وچ حمص نو‏‏ں مکمل طور اُتے ترک کر دتا گیا سی۔ <ref name="myrtlebeachonline.com"/><ref name="Local News – The News Tribune"/><ref name=":0" /> اقوام متحدہ د‏‏ی جنگ بندی دے باوجود ، فری سیریئن آرمی تے شامی سرکاری فوج دے وچکار لڑائی مئی دے دوران جاری رہی۔ ایف ایس اے نے مئی دے شروع وچ بیشتر حصہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> reg <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=1AoPYjJ3Zkg|title=Exclusive: Free Syrian Army 'regrouping'|website=YouTube|accessdate=13 December 2014}}</ref> تنظیم نو دے لئی استعمال کيتا سی تے آہستہ آہستہ سرکاری افواج اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ حملے شروع کیتے جانے دے نال ہی اس مہینے د‏‏ی ترقی (اکثر ناقص مسلح ہونے دے باوجود) تے ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ جنگ بندی ناکا‏م ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ خود کوفی عنان نے جاری تشدد اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ مئی دے آخر وچ فوٹیج وچ ایہ ظاہر ہُندا سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی فورسز ادلب وچ اسد فورس دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کررہیاں نيں۔ <ref name=":0" /> مئی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹراں نے میڈیا رپورٹس د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ شام دے پینڈو علاقےآں تے صوبائی شہراں دے وڈے علاقے ایف ایس اے دے کنٹرول وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|title=What the Hell Should We Do About Syria?|website=Foreign Policy|date=30 May 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801095340/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/05/30/what%20_the_hell_should_we_do_about_syria|archivedate=1 August 2013}}</ref> فری سیرین آرمی نے دسیا اے کہ اس نے اپنے زیر قبضہ علاقےآں اُتے صرف جزوی کنٹرول حاصل کيتا اے تے ایہ کہ شامی فوج دے نال سر براہی جنگ لڑنا زیادہ تر معاملات وچ اس علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دا مقصد سردیاں د‏‏ی طرح علاقےآں اُتے حکومت دے کنٹرول نو‏‏ں ڈھیل دینا سی ، بجائے خود اپنے اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنا۔ <ref name=":0" /> [[فائل:Free Syrian Army Occupied Area (South).jpg|کھبے|thumb|272x272px| تنازعات تے بے گھر ہونے والے علاقےآں (ہلکے ارغوانی رنگ) ، مہاجر کیمپاں (پیلے رنگ دے مثلث) ، میزبان گھراں (گرین ہاؤسز) وچ بے گھر ہوئے ، ایف ایس اے دے زیر اہتمام علاقہ (سرخ) ، جون 2012۔ <ref name="humanrights.gov">{{حوالہ ویب|url=http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|title=Archived copy|accessdate=2012-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618095612/http://www.humanrights.gov/2012/06/15/map-of-numbers-and-locations-of-people-fleeing-the-violence-in-syria/|archivedate=2012-06-18}}</ref><ref name="understandingwar.org">http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf</ref>]] جون 2012 تک ، سی این این نے اندازہ لگایا کہ حزب اختلاف د‏‏ی فورسز د‏‏ی تعداد 40،000 ہوئے گئی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے 4 جون نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ جنگ بندی معاہدے نو‏‏ں ترک کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ترجمان سمیع الکوردی نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ ایف ایس اے نے "ساڈے لوکاں دا دفاع" کرنے دے لئی فوجیاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ اس ہفتے دے آخر وچ بڑھدے ہوئے تشدد وچ 80 سرکاری فوجی ہلاک ہوئے گئے۔ جون دے وسط تک ، ایف ایس اے نے ادلب گورنری تے شمالی ہاما گورنری وچ وڈے پیمانے اُتے زمین نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انہاں علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے مقامی افراد نے انصاف فراہ‏م کیہ تے رہائشیاں نو‏‏ں سامان د‏‏ی تقسیم کيتی۔ <ref>{{Cite web |url=http://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-01 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312191030/https://www.miamiherald.com/2012/06/07/2837890/in-northern-syria-rebels-now-control.html |url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 28 جون نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف نے دیر الزور شہر نو‏‏ں تقریبا مکمل طور اُتے قابو ک‏ر ليا سی ، جدو‏ں کہ سرکاری فوج نے اسنو‏ں گولہ باری کرکے اسنو‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انسانی حقوق دے گروپاں دا کہنا اے کہ ٹینکاں تے توپ خاناں دے نال اس حملے وچ 100 تو‏ں زیادہ باشندے ہلاک ہوئے گئے سن ۔ حکومت نے مبینہ طور اُتے ڈاکٹراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ مقامی اسپتالاں تے ہدف اسپتالاں وچ لوکاں دا علاج نہ کرن جو مارٹر راؤنڈ تو‏ں انکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ فوج دے ذریعہ شامی عرب ہلال احمر دے انسانی امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اک کارکن ہلاک ہوئے گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/syrian-city-deir-ezzor-under-heavy-government-shelling-seventh-day|title=Syrian city of Deir Ezzor under heavy government shelling for seventh day|website=Al Jazeera Blogs|accessdate=13 December 2014}}</ref> حمص وچ ، ایف ایس اے نے خالدیہ دے حزب اختلاف دے گڑھ سمیت شہر دے وڈے حصےآں اُتے سرکاری فوجاں اُتے بمباری دے خلاف کارروائی کيتی۔ اس دے علاوہ حمص دے بابا امر دے پڑوس وچ باغیاں تے وفادارےآں دے وچکار اک بار فیر لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=July 2012}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اطلاع ملی اے کہ جولائ‏ی 2012 تک ، مسلح افواج دے 100،000 تو‏ں ودھ فریقین نے اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/10/over-100000-defected-from-syrian-army-report/|title=Over 100,000 Defected from Syrian army, report|location=Lebanon|publisher=Ya Libnan|date=10 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> جولائ‏ی وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ فری شامی فوج نے راجگڑھ [[دمشق|دمشق دے]] شمال وچ متعدد مضافات‏ی علاقےآں دا کنٹرول سنبھال لیا اے ، جنہاں وچ زملاکا تے اربین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے نواحی علاقےآں د‏‏ی سڑکاں اُتے کھلے عام گشت کيتا تے دمشق شہر دے مرکز تو‏ں ہی 10 کلومیٹر تو‏ں وی کم جھڑپاں ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.itv.com/news/2012-07-02/is-syrian-army-losing-control-of-damascus/|title=Is Syrian Army losing control of Damascus?|website=ITV News|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> دسیا گیا اے کہ فری شام د‏‏ی فوج نے شام دے شمالی سرحدی علاقے باب الحوا وچ کمرشل کراسنگ دا کنٹرول وی حاصل ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے اوتھ‏ے جیتنے تک دس دن تک سرکاری فوج تو‏ں لڑا سی۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں ویڈیو فوٹیج وچ دیکھیا گیا ، اسد دے پورٹریٹ تباہ تے انہاں د‏‏ی فتح دا جشن منایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=PWeAe5b-zTA|title=YouTube|publisher=|accessdate=13 December 2014}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر 2012 تو‏ں پہلے ، فری شامی فوج نے شام دے اندر واقع فیلڈ کمانڈراں دے نال شام دے سرحد دے نیڑے [[صوبہ ہاندے|واقع]] ترکی دے جنوبی [[صوبہ ہاندے|صوبے]] ہٹا تو‏ں اپنی [[ہیڈکوارٹر|کمانڈ تے ہیڈ کوارٹر]] کم کيتا۔ ستمبر 2012 وچ ، ایف ایس اے نے اعلان کيتا کہ اس نے اپنا صدر دفتر شمالی شام وچ باغیاں دے زیر کنٹرول علاقے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ وچ ]] منتقل کر دتا اے ، جسنو‏ں بعد وچ اسلامی محاذ نے دسمبر 2013 وچ زیر کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2016}} <ref name=":0" /> اکتوبر 2012 وچ فرانس 24 د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "دمشق تے حلب نال تعلق رکھنے والے امیر کاروباری افراد ایف ایس اے دے نال نال [[اخوان المسلمون]] ورگی سیاسی تنظیماں د‏‏ی وی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" ایف ایس اے دے مختلف گروپاں دے نظریہ دا انحصار انہاں دے کفیلاں تے مالی اعانت کاراں اُتے ا‏‏ے۔ اک مبصر نے دسیا ، "جے کسی ملیشیا نو‏‏ں اخوان المسلمون تو‏ں پیسے ملدے نيں تاں فیر ظاہر اے کہ ایہ اک اسلامی ملیشیا بن جائے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://observers.france24.com/en/20120810-syria-free-syrian-army-structure-funding-ideology-methods-fight-against-assad-regime|title=Who is the Free Syrian Army?|website=France 24 Observers|date=8 October 2012}}</ref><ref name=":0" /> [[فائل:FSA rebels hold a planning session.jpg|thumb| حلب د‏‏ی جنگ (اکتوبر 2012) دے دوران ایف ایس اے دے جنگجو منصوبہ بنا رہے ني‏‏‏‏ں۔]] شامی قومی اتحاد ، جو نومبر 2012 وچ تشکیل دتا گیا سی تے ستمبر 2013 تک [[استنبول]] وچ قائم سی ، نے 'مرکزی اپوزیشن اتحاد' دا ناں دتا سی ، {{حوالہ درکار|date=March 2017}} نو‏‏ں ایف ایس اے نے ستمبر 2013 تک تسلیم ک‏ر ليا سی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-24239779 ‘Islamist rebels in Syria reject National Coalition’]. ''BBC'', 25 September 2013. Retrieved 25 February 2016.</ref><ref name=":0" /> 18 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ شامی فوج دے اک سب تو‏ں وڈے فوجی اڈے ، سرکاری فوج دے نال ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اس حملے دا حکم دینے والے نا اہل جنرل محمد احمد الفاج نے ویہہ اسد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں بشار الاسد دے خلاف "انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں ساڈی سب تو‏ں وڈی فتوحات وچو‏ں اک" قرار دیندے ہوئے دعویٰ کيتا اے کہ نیڑے 300 شامی فوجی ہلاک تے 60 نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی باغیاں دے نال بھاری مقدار وچ بھاری اسلحہ تے ٹینکس قبضے وچ لے لیا گیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|title=Archived copy|accessdate=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123222545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/11/21/251049.html|archivedate=23 November 2012}}</ref> 22 نومبر نو‏‏ں ، باغیاں نے ملک دے مشرقی صوبہ دیر ایزور وچ مایادین فوجی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ کارکناں دا کہنا سی کہ اس نے عراقی سرحد دے مشرق وچ مشرق وچ مشرقی علاقےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے باغیاں نو‏‏ں کنٹرول فراہ‏م کیہ۔<ref>{{cite news|last=Yeranian|first=Edward|title=Analysts Weigh In on Longevity of Syria's Assad|url=http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html|accessdate=24 November 2012|newspaper=Voice of America|date=22 November 2012|archivedate=27 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121127191022/http://www.voanews.com/content/analysts_weight_in_on_longevity_of_syrias_assad/1551388.html}}</ref><ref name=":0" /> 7 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، لگ بھگ 260 تو‏ں 550 کمانڈراں تے شامی مسلح حزب اختلاف دے نمائندےآں نے [[انطالیہ|انتالیا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے FSA دے لئی اک 30 30 افراد د‏‏ی نويں فوجی کونسل دا انتخاب کيتا ، جسنو‏ں سپریم ملٹری کونسل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کرنل ریاض الاسد ، جو اس اجلاس وچ موجود نئيں سن ، نے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا باضابطہ کردار برقرار رکھیا لیکن اوہ بریگیڈیئر جنرل سلیم ادریس تو‏ں موثر اقتدار تو‏ں محروم ہوئے گئے ، جو ایف ایس اے دے نويں چیف آف اسٹاف تے موثر رہنما دے طور اُتے منتخب ہوئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس اجلاس وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار موجود سن ، فرینڈز آف شام گروپ دے اجلاس تو‏ں اک روز پہلے جس نے غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں <ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے احرار اش شم نو‏‏ں میٹنگ وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ سیمسن رائٹرز نے دسیا کہ نويں چیف آف اسٹاف جنرل۔ سلیم ادریس "نظریا‏تی نئيں" نيں ، جدو‏ں کہ انہاں دے دو نائب کمانڈر ، [[محافظہ ادلب|ادلب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح اسلام پسند نيں ۔ ایف ایس اے دے کمانڈر "[حاضر ہوئے] حالیہ مہینےآں وچ انہاں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں روکنا چاہندے نيں جو وڈے کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں" تے ایہ کہ شام دے پنج مختلف خطےآں تو‏ں وابستہ کل پنج نائب کمانڈر ہون گے۔ <ref name=":0" /> ==== 2012 دے آخر وچ کمانڈ دا ڈھانچہ ==== [[فائل:Political Military Opposition Structure (June 2012).jpg|حدود|کھبے|500x500px]] دسمبر 2012 وچ ، پورے شام دے 260 تو‏ں زیادہ فری شامی فوج دے باغی کمانڈراں نے فری شامی فوج دے متفقہ کمانڈ ڈھانچے اُتے اتفاق کيتا سی۔ شرکاء نے 30 رکنی سپریم ملٹری کونسل دا انتخاب کيتا ، جس نے فیر جنرل سلیم ادریس نو‏‏ں چیف آف اسٹاف منتخب کيتا۔ ادریس نو‏‏ں بعد وچ عبد الہ الا البشیر نے تبدیل کيتا۔ <ref name=":0" /> ایف ایس اے دا باقاعدہ رہنما اس دا [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] [[کرنل]] ریاض الاساد اے ۔ اُتے ، فوج دا موثر فوجی رہنما ، اس د‏ی سپریم ملٹری کونسلز دے چیف آف اسٹاف ، بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ البشیر نيں ۔ جنرل البشیر دے تھلے پنج ڈپٹی چیف اسٹاف نيں جو شام دے پنج مختلف علاقےآں دے انچارج ني‏‏‏‏ں۔ عملے دے انہاں نائب سربراہان وچ دو [[محافظہ ادلب|ادلیب]] گورنریٹ تو‏ں عبدالباسط تویل تے [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] تو‏ں عبدلقادر صالح شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:right; margin:1em; font-size:85%;" |+ فری شامی فوج <br />بریگیڈ کمانڈر ! کمانڈر ! بریگیڈ |- | عبد الرحمن شیخ علی | خالد بن ولید <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Holliday|first1=Joseph|title=Syria's Armed Opposition|date=March 2012|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|accessdate=25 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> |- | لیفٹیننٹ عبدالرزاق ٹلاس | الفاروق <ref name="youtube1">[https://www.youtube.com/watch?v=LhUz77ihRcU 1 week with the "free syrian army" – Feb 2012 – Arte reportage 1 of 2]. YouTube. Retrieved on 23 March 2012.</ref> |- | عبدل قادر صالح | التوحید |- | احمد ابو عیسیٰ | سکور الشام |- | مہدی الحارتی <small>(سابق)</small> | لیوا العامہ |} فری سیرین آرمی دے ملک بھر وچ فیلڈ یونٹ موجود ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ یونٹ نو علاقائی کمانڈراں د‏‏ی براہ راست کمانڈ وچ نيں جو حمص ، حما ، ادلیب ، دیر الزور ، دمشق ، حلب تے لٹاکیہ صوبےآں وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ علاقائی کمانڈراں وچ کرنل قاسم سعد الدین شامل نيں جو صوبہ حمص وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کردے نيں تے راجگڑھ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت کرنے والے کرنل خالد الحبوث شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریجنل کمانڈر کرنل ریاض اسد د‏‏ی براہ راست آپریشنل کمانڈ وچ نيں تے تقریبا calls روزانہ کانفرنس کال کردی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|title="الجيش الحر" يعلن عن تشكيل القيادة المشتركة له في الداخل, أخبــــــار|publisher=Aawsat.com|date=30 March 2012|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084900/http://www.aawsat.com/details.asp?section=4&article=670408&issueno=12176|archivedate=1 August 2013}}</ref><ref name="al-monitor.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|title=US Authorizes Financial Support For the Free Syrian Army – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910214235/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2012/al-monitor/us-authorizes-financial-support.html|archivedate=10 September 2013}}</ref> داخلی مواصلات تے کارروائیاں دے ل، دے پاس انٹرنیٹ اُتے مبنی اک وسیع مواصلا‏تی نیٹ ورک نظر آندا اے جس وچ ریاستی سیکیورٹی نے گھس جانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="spiegel.de"/><ref name="thedailybeast1">[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/05/bab-amro-s-last-stand-the-final-days-of-the-syrian-rebel-stronghold.html Baba Amr’s Last Stand: The Final Days of the Syrian Rebel Stronghold]. The Daily Beast (5 March 2012). Retrieved on 2012-03-23.</ref><ref name=":0" /> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+ مفت شامی فوج <br /><br />مقامی فیلڈ یونٹ <ref name="Abdulhamid">{{حوالہ ویب|last=Abdulhamid|first=Ammar|title=Syrian Revolution Digest|url=http://syrianrevolutiondigest.blogspot.com/search?updated-max=2011-10-16T23:52:00-07:00&max-results=7|accessdate=16 October 2011}}</ref> ! بٹالین تے مقام |- |{{Div col}} − * [[Farouq Brigades]] ([[حمص]] city) * Ammar bin Yassir battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UK0mhVIlcIA 28 2 Idlib أوغاريت ادلب, اعلان تشكيل كتيبة عمار بن ياسر]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * [[Death of Hamza Ali Al-Khateeb|Hamzah Al-Khateeb]] battalion ([[محافظہ ادلب]] city) * Al-Furqan battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=67aMwoWX5fE ادلب كللي تشكيل كتيبة الفرقان في الريف الشمالي27 2 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Harmoush battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref name=Mouterde>{{cite news|last=Mouterde|first=Perrine|title='Free Syrian Army' poses growing threat to Assad|url=http://www.france24.com/en/20111014-free-syria-army-opposition-bashar-al-assad-exile-turkey-batallion|accessdate=16 October 2011|publisher=France 24|date=14 October 2011}}</ref> * Martyrs Ma'arat Nu'man battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=J1IcACq6nHg تشكيل كتيبة شهداء معرة النعمان تابعة للواء محمد الفاتح]. YouTube (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Shield of Islam battalion ([[محافظہ ادلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S_wyUREk85M الأعلان عن تشكيل كتيبة درع الاسلام 25 February 2012]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[صلاح الدین ایوبی]] battalion ([[جسر الشغور]]) * [[Ibrahim Qashoush|Qashoush]] battalion ([[حماہ]] city)<ref>[http://syriarevolts.wordpress.com/ Syria Revolts|Documenting the Syrian uprising] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826143454/http://syriarevolts.wordpress.com/ |date=26 August 2013}}. Syriarevolts.wordpress.com. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * [[Abu'l-Fida|Aboul Fidaa]] battalion ([[حماہ]] province) * Saad Bin Moaz battalion ([[محافظہ حماہ|Hama]] province) * [[معاویہ بن ابو سفیان]] ([[دمشق]] city) * Houriyeh battalion ([[محافظہ حلب]] city) * Ababeel battalion ([[محافظہ حلب]] province) * Lions of Shahba battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tv4BH-TwQUw تشكيل الكتيبة أسود الشهباء تابعة للجيش السوري الحر]. YouTube (3 January 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> * Saad Allah Al-Jabiri battalion ([[محافظہ حلب]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6OqYn6MW_18. حلب تدخل الثورة من اوسع ابوابها كتيبة سعد الله الجابري.] YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Omari battalion ([[محافظہ درعا]]/[[حوران]]) * [[سلطان الاطرش]] battalion ([[محافظہ السویداء]]) * Qassam battalion ([[جبلہ]]) * Suqur battalion ([[لاذقیہ]]) * Samer Nunu battalion ([[محافظہ طرطوس]]) * [[Mashaal Tammo|Mishaal Tammo]] battalion ([[قامشلی]]) * Odai Al-Tayi battalion ([[الحسکہ]]) * [[عمر بن خطاب]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]] city)<ref>[http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 Lebanon news – NOW Lebanon -Assad is growing weaker]. NOW Lebanon (3 October 2011). Retrieved on 2012-03-24. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111005042659/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=317759&MID=0&PID=0 |date=5 October 2011}}</ref> * Moaz Al-Raqad battalion ([[محافظہ دیر الزور]] province) * [[تکبیر (مذہب)]] battalion ([[محافظہ دیر الزور]]) * Dawn of Freedom battalion ([[حمص]] province) * Ramy Al-Sayeed battalion ([[حمص]] province)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ujy2X3GzqWU تشكيل كتيبة تكريم لروح الشهيد رامي السيد في حمص]. YouTube. Retrieved on 24 March 2012.</ref> * Tel Kalakh Martyrs' battalion ([[حمص]] province) * Ahmad Nayif Al-Sukhni battalion ([[محافظہ الرقہ]]) * [[ابو عبیدہ بن جراح]] battalion ([[محافظہ دمشق]] province) * Sham Falcons, eight battalions (Jabal al-Zawiya)<ref>{{cite web|last=Shelton |first=Tracey |url=https://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |title=Inside Syria: Who Arms the Rebels? |publisher=PBS |date=7 June 2012 |accessdate=31 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829060303/http://www.pbs.org/newshour/updates/world/jan-june12/syria_06-07.html |archivedate=29 August 2013 |df=dmy}}</ref> {{Div col end}} |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="float:left; margin:1em; font-size:85%;" |+Free Syrian Army <br /><br /> Regional Military Councils<ref>{{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }}</ref> !Commander !Province |- |Col. Khaled al-Haboush |Damascus |- |Col. Abdel Jabbar al-Oqaidi <br /><br /> <small>(25,000–30,000 troops)</small> |Aleppo<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|accessdate=30 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060652/http://timesofoman.com/innercat.aspx?detail=9368|archivedate=4 March 2016}}</ref> |- |Col. Qassim Suad al-Din |Homs |- |Col. Abdel Hamid Alshawi |Hama |- |Col. Afeef Suleiman |Idlib |- |Capt. Qais Qataneh, Lt. Sharif <br /><br /> Kayed <small>(council members)</small> |Daraa |- |Anas Abu Malik |Latakia<ref name="al-monitor.com"/> |- |Unknown |Deir al-Zor |} فری سیرین آرمی نے گوریلا فورس د‏‏ی تشکیل تے تدبیر اختیار کيت‏یاں نيں۔ اک خاص فیلڈ یونٹ جداں کہ کالک شہداء بریگیڈ د‏‏ی تعداد 300 تو‏ں 400 جنگجوواں دے درمیان چھ تو‏ں 10 افراد دے جنگی یونٹاں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ یونٹ وچ ہر فرد ہلکے ہتھیاراں تو‏ں لیس اے جداں اک دے [[اے۔کے 47|47]] تے مجموعی طور اُتے جنگی یونٹ آر پی جی لانچر تے لائٹ [[مشین گن]] تو‏ں لیس ا‏‏ے۔<ref name=":0" /> مفت شامی فوج دے یونٹ مختلف کماں وچ مہارت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سرحداں دے نیڑے والی اکائیاں لاجسٹک تے زخمی فوجیاں د‏‏ی ملک تو‏ں باہر آوا جائی تے ملک وچ آوا جائی دے طبی سازوسامان ، مادی سامان تے اسلحہ تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ہور یونٹ جداں فرق بریگیڈس جو شہر حمص وچ واقع نيں عام شہریاں د‏‏ی حفاظت تے شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں روکنے وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ فاروق بریگیڈ FSA بٹالین دے زیادہ فعال اکائیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی قیادت سابق وزیر دفاع مصطفیٰ ٹلاس دے بھتیجے لیفٹیننٹ عبد الرزاق ٹلاس نے کيتی۔ <ref name="youtube1"/> لیفٹیننٹ ٹلاس پہلے عیب سازاں وچو‏ں اک سی تے اوہ شام د‏‏ی بغاوت د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 500-2،000 فوجیاں د‏‏ی یونٹ نے حمص وچ شامی فوج نو‏‏ں شامل کيتا اے تے شامی چوکیو‏ں تے کمانڈ سنٹرز اُتے چھاپہ ماریا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated2"/><ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2012/02/28/a-syrian-rebel-s-first-hand-report-on-the-fighting-and-bombing-in-homs.html A Syrian Rebel’s Firsthand Report on the Fighting and Bombing in Homs]. ''The Daily Beast'' (28 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref><ref name="AL">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/2012334752803236.html|title=UN chief criticises 'atrocious' Homs assault|publisher=Aljazeera.com|accessdate=31 August 2013}}</ref> {{بمطابق|2012|01}} ، فوج دے پاس تقریبا 37 بٹالین نامی بٹالین یونٹ سن ، جنہاں وچو‏ں 17-23 لڑائی وچ مصروف دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Abdulhamid"/><ref>Jeffrey White [http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=3447 The Free Syrian Army Bleeds the Assad Regime]. Washington Institute. 27 January 2012</ref> اکتوبر 2012 وچ [[ٹائم (رسالہ)|ٹائم میگزین]] نے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے "کسی چھتری د‏‏ی اصطلاح تو‏ں زیادہ کدی نئيں سی جس نے اسد د‏‏ی حکومت دے خلاف لڑنے والے ڈیفٹرس تے مسلح شہریاں دے ڈھیلے حق رائے دہی نو‏‏ں سیاسی کور فراہ‏م کیہ سی" تے کچھ یونٹ محض چند درجن جنگجوواں اُتے مشتمل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|title=Syria's Up-and-Coming Rebels: Who Are the Farouq Brigades?|website=TIME|date=5 October 2012|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=8 May 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190508203239/http://world.time.com/2012/10/05/syrias-up-and-coming-rebels-who-are-the-farouq-brigades-2/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> === 2013 - اسلام پسنداں دا عروج === [[فائل:Smc-structure.jpg|کھبے|thumb| شام دے قومی اتحاد دا فوجی ونگ ، سپریم ملٹری کونسل دا ڈھانچہ ، 2013 دے آخر تک]] اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے]] مت .حدہ نے ایف ایس اے دے اس وقت دے چیف آف اسٹاف ، نا اہل جنرل سلیم ادریس د‏‏ی سربراہی وچ ، ملٹری کونسل دے ذریعے ، شامی باغیاں نو‏‏ں 3 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر علانیہ امداد منتقل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|title=Syrian rebel leader Salim Idriss admits difficulty of unifying fighters|website=McClatchyDC|accessdate=19 September 2014|date=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006092133/http://www.mcclatchydc.com/2013/05/07/190602/syrian-rebel-leader-salim-idriss.html|archivedate=6 October 2014}}</ref><ref name=":0" /> اپریل - مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے نے اسلامی تنظیم النصرہ فرنٹ تو‏ں جنگجوواں نو‏‏ں ہرایا سی جو اسد مخالف قوت دے نال سب تو‏ں بہتر لیس ، مالی اعانت تے حوصلہ افزائی کررہیا سی ، ''[[دی گارڈین|انہاں]]'' نے شام بھر وچ ایف ایس اے کمانڈراں دے انٹرویو دے بعد ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا۔ ایف ایس اے دے کمانڈر بشا نے کہیا کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 3 ہزار ایف ایس اے دے جنگجو النصرہ اُتے چلے گئے سن ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ ایف ایس اے دے پاس اسلحہ تے گولہ بارود دا فقدان ا‏‏ے۔ ایف ایس اے دے اک ہور کمانڈر نے کہیا کہ النصرہ دا اسلامی نظریہ وی ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں راغب کردا ا‏‏ے۔ اک مغربی سفارت کار نے ایہ مشورہ دتا کہ نصرہ صاف ستھرا ، بہتر تے مضبوط تر ہوئے گا: "جنگجو اک گروپ تو‏ں دوسرے گروہ د‏‏ی طرف ودھ رہے نيں" ، لیکن آپ ایہ نئيں کہہ سکدے کہ عام طور اُتے نصرا د‏‏ی رفتار دوسرےآں دے مقابلے وچ زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> مئی 2013 وچ ، ایف ایس اے دے رہنما ، سلیم ادریس نے کہیا سی کہ "باغی" بری طرح تو‏ں بکھرے ہوئے سن تے انھاں صدر بشار الاسد د‏‏ی حکومت گرانے دے لئی درکار فوجی مہارت د‏‏ی کمی سی۔ ادریس نے کہیا کہ اوہ ملک گیر کمانڈ ڈھانچے اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن اسلحہ تے اسلحہ ، کاراں دے لئی ایندھن تے رسد تے تنخواہاں دے لئی رقم د‏‏ی کمی اس کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہی ا‏‏ے۔ ادریس نے کہیا ، "لڑائیاں ہن اِنّی آسان نئيں ني‏‏‏‏ں۔ "اب انہاں دا متحد ہونا بہت ضروری ا‏‏ے۔ لیکن انہاں نو‏ں باقاعدہ فوج د‏‏ی طرح کم کرنے دے انداز وچ متحد کرنا حالے وی مشکل ا‏‏ے۔ " انہاں نے النصرہ فرنٹ دے نال کسی وی طرح دے تعاون تو‏ں انکار کيتا لیکن اک ہور اسلام پسند گروہ احرار الشام دے نال مشترکہ کارروائیاں دا اعتراف کيتا۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/><ref name=":0" /> النصرہ فرنٹ تے ہور اسلام پسند گروہاں د‏‏ی ترقی نے ، 2013 دے نصف نصف دے دوران ، ایف ایس اے دے ہزاراں افراد نو‏‏ں مایوسی دا نشانہ بنایا جو ایہ محسوس کردے نيں کہ حکومت دے خلاف انہاں دا اپنا انقلاب انہاں تو‏ں چرا لیا گیا ا‏‏ے۔ صوبہ حمص دے علاقےآں وچ ، ایف ایس اے تے شامی فوج دے وچکار لڑائی عملی طور اُتے ختم ہوئے گئی سی۔ <ref name=":0" /> 11 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، [[لاذقیہ|لاٹاکیہ دے]] شمال وچ ، اک جہادی گروپ نے اک ایف ایس اے افسر [[لاذقیہ|کوقتل کردتا]] ۔ اگست 2013 دے وسط وچ ، ایف ایس اے دے وفد نے صدر اسد دے اک عہدیدار نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ حکومت تے ایف ایس اے دے وچکار جنگ دے "شام دے حل" دے بارے وچ گل گل د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جا.۔ حکومت نے "شامی وطن دے اندر مکالمہ" دے لئی اس تجویز نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ چھ ہفتےآں دے بعد ، حلب دے باغیاں دے زیر قبضہ ست علاقےآں وچ ، سول ملازمین ملازمت اُتے واپس آسکدے نيں تے سرکاری ادارے تے اسکول دوبارہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> [[سلفی تحریک|سلفی]] - جہادی وچ رہنما محمد شلابی [[اردن]] ، وی ابو سیاف، وچ جولائ‏ی 2013 وچ بیان کيتا گیا اے دے طور اُتے جانیا جاندا ''عمون نیوز'' اختلافات FSA دے اغراض و الاسد دے خلاف شام وچ لڑ ہور سنی ملیشیا وچو‏ں انہاں لوکاں دے درمیان موجود اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleno=22322#.Ueh5fPmTjoI|title=Jordanian Salafist Leader Foresees Conflict with Secular Syrian Opposition|publisher=En.ammonnews.net|date=16 July 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> نومبر 2013 وچ ترکی د‏‏ی سرحد دے نیڑے مقامی لوکاں نے شکایت کيت‏ی سی کہ النصرہ فرنٹ دے برعکس ، ایف ایس اے دے نال جڑے ہوئے گروپ تیزی تو‏ں بدعنوان ہُندے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jamie Dettmer|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/01/12/syria-s-rebel-rivalry-between-jihadists-and-fsa.html|title=Syria's Rebel Rivalry Between Jihadists and FSA|website=The Daily Beast|date=12 January 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref><ref name=":0" /> اس دے علاوہ ، 2013 وچ ، امریکی سینئر فوجی عہدیداراں نے اپنا ناں ظاہر نہ کرنے د‏‏ی شرط اُتے اظہار خیال کيتا کہ پینٹاگون دا اندازہ اے کہ "انتہا پسند اسلام پسند گروہ" باغی گروپاں وچ "50 فیصد تو‏ں زیادہ" تشکیل پاندے نيں جو "شام وچ روز بروز بڑھدے ہوئے" فیصد دے نال آزاد شامی فوج دے طور اُتے شناخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref name="nbc2013">[https://www.nbcnews.com/news/other/extremist-element-among-syrian-rebels-growing-worry-f8C11115141 "Extremist element among Syrian rebels a growing worry"], NBC News.</ref><ref name=":0" /> === 2014 - ایف ایس اے وچ کمی ، داعش دا عروج === ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے ایف ایس اے جداں گروہاں دے لئی 2014 وچ داعش دے ظہور نو‏‏ں اختتام دا آغاز قرار دتا سی جسنو‏ں امریکا نے اعتدال پسند باغی قرار دتا سی۔ <ref name="doesnot3"/> ایس ایم سی ، ایف ایس اے [[آزاد شامی فوج|کا]] باقاعدہ [[آزاد شامی فوج|کمانڈ ڈھانچہ]] ، [[محافظہ حلب|حلب گورنریٹ]] وچ 2014 دے دوران وسائل د‏‏ی کمی تو‏ں آہستہ آہستہ ٹُٹ گیا۔ مثال دے طور اُتے ، آئی بی ٹی نو‏‏ں حاصل کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، حزظ موومنٹ نو‏‏ں 2014 وچ امریکی حکومت تو‏ں تقریبا 6 ملین ڈالر موصول ہوئے سن ، جو 5،000 فوجیاں اُتے مشتمل اک فورس دے لئی اک مہینہ وچ ، 500،000 بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، ایف ایس اے دے کرنل قاسم سعیدی ڈائن نے اعلان کيتا سی کہ "پچھلے مہینےآں وچ فوجی کمان وچ فالج د‏‏ی وجہ سے" چیف آف اسٹاف ادریس نو‏‏ں بریگیڈیئر جنرل عبد الہ الا البشیر دے نال تبدیل کر دتا گیا سی۔ <ref name=":0" /> فروری 2014 وچ ، 49 دھڑے اک دوسرے دے نال ساؤتھرن فرنٹ (جبہت الجنبی) وچ جمع ہوئے۔ <ref name="Roche">Cody Roche [https://www.bellingcat.com/news/mena/2016/08/13/syrian-opposition-factions-in-the-syrian-civil-war/ Syrian Opposition Factions in the Syrian Civil War], Bellingcat, 13 August 2016</ref><ref name=":0" /> مارچ وچ ، ایف ایس اے تے اردن دے ذرائع تے ویڈیو شواہد نے دسیا کہ ایف ایس اے نو‏‏ں اردن دے راستے تو‏ں اینٹی ٹینک میزائلاں د‏‏ی سعودی کھیپ موصول ہوئی سی تے انھاں نے النصرہ دے جنگجوواں نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں $ 15،000 وچ فروخت کيتا سی۔ [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) دے اک اعلیٰ سطحی کمانڈر ، ابو یوسف نے اگست 2014 وچ کہیا سی کہ ایف ایس اے دے بہت سارے ارکان جنہاں نو‏ں امریکا تے ترکی تے عرب فوجی افسران نے تربیت حاصل کيت‏ی سی ، ہن اوہ واقعتا داعش وچ شامل ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ "مشرقی شام وچ ، ہن کوئی مفت شام د‏‏ی فوج موجود نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ شام دے تمام آزاد فوج دے لوک [اوتھ‏ے] دولت اسلامیہ وچ شامل ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name=":0" /> 25 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، [[آزاد شامی فوج|سپریم ملٹری کونسل]] نے شام د‏‏ی عسکری کونسل دے نال اتحاد کردے ہوئے اسد تے نو اعلان کردہ [[داعش|اسلامی ریاست عراق تے لیونت]] (داعش) دے خلاف لڑنے دے لئی متحد ہو.۔ <ref name="SyriacMilitaryCouncil">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/09/25/world/meast/us-syria-rebel-agreement/|last=Bronstein|first=Scott|last2=Griffin|first2=Drew|title=Syrian rebel groups unite to fight ISIS|publisher=CNN|date=26 September 2014|accessdate=27 April 2016}}</ref><ref name=":0" /> ستمبر / اکتوبر 2014 وچ ، [[کرد]] مبنی [[خبر رساں ایجنسی|پریس ایجنسی]] اے آر اے نیوز تے یو ایس ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز دے مطابق'' ، شمالی شام وچ ایف ایس اے بریگیڈ ، خاص طور اُتے [[کوبانی]] علاقے ( [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] ) فرات دے تحت کرد عوامی تحفظ یونٹاں (وائی پی جی) دے نال متحد ہوئے۔ داعش تے اسد حکومت کیت‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی آتش فشاں دا مشترکہ آپریشن روم ، خاص طور اُتے لیوا ثوار الرقہ (انقلابی انقلاب دے انقلاب) ، ۔ <ref name="ara13sept">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|title=YPG and FSA launch joint military operations against Islamic State in northern Syria|last=Ali|first=Jan|publisher=ARA News|date=13 September 2014|accessdate=8 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913032746/http://aranews.net/2014/09/ypg-fsa-launch-joint-military-operations-islamic-state-northern-syria/|archivedate=13 September 2014}}</ref><ref name=":0" /> اکتوبر وچ ، شام انقلابی فرنٹ (ایس آر ایف) - ایف ایس اے دے اتحاد نے ایف ایس اے د‏‏ی قیادت [[آزاد شامی فوج|ایس ایم سی دے]] خلاف ورزی کردے ہوئے - النصرہ دے ذریعہ ادلیب تو‏ں بے دخل کر دتا۔ نومبر 2014 وچ ریٹائرڈ اردن دے جنرل فائز الدویری دے مطابق ، جنوبی شام تے حلب دے آس پاس د‏ی جیباں دے علاوہ ، "ایف ایس اے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کر دتا گیا اے تے ہن اس دا کوئی مؤثر وجود موجود نئيں ا‏‏ے۔" <ref name="reuters-2014">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/13/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKCN0IX11I20141113|title=Syria rebels in south emerge as West's last hope as moderates crushed elsewhere|publisher=13 November 2014|accessdate=13 November 2014}}</ref><ref name=":0" /> [[جرمنی|جرمن]] صحافی جورجن ٹوڈن ہفر نے ، 2014 دے آخر وچ ، [[داعش|داعش دے زیر]] اقتدار علاقے وچ دس دن دا دورہ کيتا ، سی این این نو‏‏ں دسیا کہ داعش د‏‏ی قیادت نے انہاں تو‏ں کہیا سی: جے ایف ایس اے نو‏‏ں کوئی چنگا ہتھیار مل جاندا اے ، تاں اوہ ساڈے پاس بیچ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے ساڈے بہترین اسلحہ بیچنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> === 2015 ء - روسی مداخلت ، ایس ڈی ایف دا عروج === اکتوبر 2015 دے بعد ، متعدد گروہ جو شمالی شام وچ ایف ایس اے دے حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کردے نيں ، نويں قائم شدہ تے امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ملیشیا د‏‏ی چھتری تنظیم وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="join-SDF">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/|title=15 opposition brigades in Idlib, Aleppo join SDF forces|date=18 November 2015|website=[[Syria Direct]]|accessdate=20 April 2016|archivedate=25 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180925122913/https://syriadirect.org/news/15-opposition-groups-in-idlib-aleppo-join-sdf-forces/}}</ref> دسمبر 2015 وچ ، امریکن انسٹی ٹیوٹ برائے مطالعہ جنگ دے مطابق ، ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے گروپ حالے وی حلب تے حما تے جنوبی شام وچ موجود سن تے ایف ایس اے ہن وی "باغی گروپاں دا سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ سیکولر" سی جو لڑ رہیا سی۔ اسد حکومت ، لیکن [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|30 ستمبر 2015 تو‏ں شام وچ روسی فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آچک‏ی اے ]] ۔ <ref name="ISWDec2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|last=Alami|first=Mona|date=31 December 2015|publisher=Al-Monitor ([[Institute for the Study of War]])|accessdate=27 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، [[استنبول]] اُتے مبنی تھنک ٹینک عمراں دیراست نے FSA دے خود ساختہ گروپاں دا تخمینہ لگایا جس وچ مختلف سائز دے ہزاراں گروہاں وچ پھیلے ہوئے تقریبا 35،000 جنگجو سن ۔ چھوٹے گروپاں تے مقامی ملیشیاواں دے ہزارہیا دے نال نال اک اک ہزار دے نیڑے جنگجوواں دے 27 وڈے دھڑے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|title=Can FSA get back on its feet after Russian intervention?|date=31 December 2015|accessdate=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084956/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/free-syrian-army-morale-russia-strikes.html|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name=":0" /> === 2016 - حلب د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ ، ترکی د‏‏ی مداخلت === ==== داعش تے ایس ڈی ایف دے خلاف ترکی د‏‏ی زیرقیادت کارروائیاں وچ ایف ایس اے ==== [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ]] (داعش) تے شامی ڈیموکریٹک فورسز دے خلاف شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ترک فوج د‏‏ی مداخلت ، 24 اگست 2016 تو‏ں شروع ہونے والے ، "آپریشن فرات شیلڈ" دے ناں تو‏ں ، شام وچ ایف ایس اے د‏‏ی شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں بھیج کر شروع کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ ترک کوچ <ref name="monitor27Sep16">{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|title=Turkey faces decision over boots on the ground in Syria|last=Gursel|first=Kadri|date=27 September 2016|publisher=Al-Monitor|accessdate=28 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927211206/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-syria-fsa-fails-in-euphrates-shield.html|archivedate=27 September 2016}}</ref> اوہ باغی جو ترک فوج دے نال منسلک علاقے وچ سرگرم نيں ، میڈیا نو‏‏ں اکثر انھاں شامی قومی فوج (ایس این اے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 24 اگست د‏‏ی صبح ، ترک فورسز نے جارابلس وچ داعش دے ٹھکانےآں دے خلاف شدید توپ خانے تو‏ں اگ بھڑکانے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی جدو‏ں کہ ترک فضائیہ نے فضا تو‏ں 11 اہداف اُتے بمباری کيتی۔ اس دن دے آخر وچ ، ترکی دے اہ‏م جنگی ٹینکاں دے بعد پک اپ ٹرکس ، جنہاں دے بارے وچ خیال کيتا جارہیا سی کہ اوہ ترکی دے حمایت یافتہ شامی باغیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جارہیا اے ، <ref name="bbc.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=Turkey sends tanks into northern Syria|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> تے ترک اسپیشل فورسز نے سرحد عبور کردے ہوئے سیکڑاں ایف ایس اے جنگجوواں دے نال شامل ہوئے گئے جدو‏ں زمینی فوج نے حملہ کيتا۔ شہر. امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحادی طیارےآں نے ترک افواج د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref name="BBC News 2016 Turkey">{{حوالہ ویب|title=Turkey-backed rebels take Syrian town|website=BBC News|date=2016-08-24|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|accessdate=2020-02-17}}</ref> ایف ایس اے نے کہیا کہ داعش دے جنگجوواں دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیشرفت سست سی۔ <ref name=":0" /> چند گھنٹےآں دے جارحانہ دے آغاز دے بعد، ترکی سپیشل فورسز تے شام فوج اپنا پہلا پنڈ تل کتلیجا ، مضبوط بنانے دے لئی اس تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے آئی ایس آئی ایل دے جنگجوواں نے [[جرابلس]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیلاق الشام د‏‏ی سرکاری میڈیا ونگ دے مطابق.<ref name="first village">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/|title=Turkish-led forces capture first village in northern Syria|website=[[al-Masdar News]]|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005024546/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-led-forces-capture-first-village-northern-syria/}}</ref> کچھ دیر بعد ، ایف ایس اے نے ہور چار دیہات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-08-24/turkey-launches-operation-on-syrian-border/7782078|title=Turkish military, US-led coalition launch operation to sweep Islamic State from Syrian town|publisher=ABC News|date=24 August 2016|accessdate=24 August 2016}}</ref> قبضہ ک‏ر ليا جنہاں وچ تل شیر ، الوانیہ تے دو ہور دیہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Timeline">{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/operation-euphrates-shield-timeline-2517043|title=Operation Euphrates Shield: Timeline|publisher=Yeni Şafak|date=25 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yenisafak.com/en/news/turkey-backed-opposition-forces-enter-daeshs-stronghold-2516710|title=Turkey-backed opposition forces enter Daesh's stronghold|publisher=Yeni Şafak|date=24 August 2016|accessdate=25 August 2016}}</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، ترکی تے امریکا دے حمایت یافتہ باغیاں دے سرحدی شہر جاربولس اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی اے ، جس وچ داعش نے بوہت گھٹ مزاحمت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T|title=Turkish and US-backed Syrian rebels have captured a key ISIS border crossing|website=Business Insider|date=24 August 2016|access-date=1 October 2020|archivedate=26 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826110432/http://uk.businessinsider.com/syrian-rebels-isis-jarablus-2016-8?r=US&IR=T}}</ref><ref name="edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/08/24/middleeast/turkish-troops-isis-syria-operation/|title=Turkey sends tanks into Syria to battle ISIS|publisher=CNN|date=24 August 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے وی اطلاع دتی اے کہ ایف ایس اے نے شہر دے تقریبا تمام حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37171995|title=IS conflict: Turkey-backed Syrian rebels 'take Jarablus'|publisher=BBC|date=24 August 2016}}</ref> ایف ایس اے دے ترجمان نے دسیا اے کہ داعش دے جنگجوواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس حملے دے سامنے [[الباب|الباب د‏‏ی طرف]] پِچھے ہٹ گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/syria-turkish-backed-rebels-seize-jarablus-isil-160824162712114.html|title=Syria: Turkish-backed rebels 'seize' Jarablus from ISIL|publisher=Al Jazeera|date=25 August 2016}}</ref> ایس او ایچ آر دے مطابق ، ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز نے ایس ڈی ایف دے عہدےآں دے خلاف اک وڈا حملہ شروع کيتا ، جس نے [[عمارنہ|امرنا]] تے نیڑےی عین [[عمارنہ|البیڈا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref name="Cairo/Damasco/Estambul 2016">{{حوالہ ویب|last=Cairo/Damasco/Estambul|first=DPAEl|title=Al menos 35 civiles muertos en dos bombardeos turcos en el norte de Siria|website=ELMUNDO|date=2016-08-28|url=https://www.elmundo.es/internacional/2016/08/28/57c2a698e2704e955e8b456e.html|language=es|accessdate=2020-02-17}}</ref> 3 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی نے اضافی طور اُتے شام دے قصبے الرائے وچ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی ٹینکاں نو‏‏ں مشرق تو‏ں شہر تو‏ں جارابلس دے مغرب وچ باغیاں دے زیر قبضہ دیہاتاں د‏‏ی طرف منتقل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ایہ حملہ [[صوبہ کیلیس|صوبہ قلیس]] تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں داعش دے راکٹ حملےآں تو‏ں اکثر نشانہ بنایا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1190GT|title=Turkish tanks roll into Syria, opening new line of attack|website=Reuters}}</ref> شام لشکر تے حمزہ ڈویژن نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں نے عرب ایزہ دے جنوب وچ چار پنڈ (فرسان ، لیلا ، کینو تے نجمہ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ امریکا نے دسیا کہ اس نے شام وچ نويں تعینات کردہ ہیمارس سسٹم دے ذریعے ترکی شام شام دے نیڑے داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/03/isis-us-military-syria-turkey-border|title=US forces hit Isis targets in Syria with mobile rocket system, official says|website=The Guardian|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2016-09-04/us-forces-strike-is-targets-near-syria-turkey-border/7812276|title=Turkish tanks open new line of attack in Syria's north|publisher=ABC News|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> ايس‏ے دوران ترک مسلح افواج نے اطلاع دتی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے دو پنڈ تے اک ہوائی اڈے اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/more-turkish-tanks-enter-syria-new-front-1097053372|title=More Turkish tanks enter Syria in new front|publisher=[[Middle East Eye]]|date=3 September 2016|accessdate=3 September 2016}}</ref> فتاق کما امرت دے اک عہدیدار نے ایہ وی دسیا کہ باغیاں نے قصبے دے مشرق تے جنوب وچ اٹھ دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ایس او ایچ آر نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے دو ہور دیہات وچ پیش قدمی دے نال دریائے سجور دے نیڑے تن دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی اے کہ باغیاں نے الرائے دے نیڑے اک پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.syriahr.com/en/?p=50190 The "Islamic state" almost lost the rest of its border with Turkey and the outside world] SOHR (3 September 2016)</ref> انقرہ وچ امریکی سفارتخانے نے کہیا کہ امریکی فورسز نے شام وچ شام د‏‏ی سرحد دے نیڑے رات دے وقت داعش دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جس وچ ترکی وچ واقع ہیمارس دا استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/|title=Around 50 US soldiers arrive in Turkey to use newly-deployed HIMARS system|website=Hürriyet Daily News|accessdate=21 September 2016}}</ref> 5 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی مسلح افواج دے مطابق ، آپریشن فرات شیلڈ دے اک حصے دے طور اُتے ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے شمالی شام دے ہور نو دیہاتاں نو‏‏ں داعش تو‏ں پاک کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/asia/2016/09/05/nine-more-syrian-villages-cleared-of-daesh-terrorists-by-the-fsa-turkish-army|title=Nine more Syrian villages cleared of Daesh terrorists by the FSA: Turkish army|website=Daily Sabah|date=5 September 2016|accessdate=6 September 2016}}</ref> 7 ستمبر نو‏‏ں ، ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس علاقے نو‏‏ں داعش تو‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے بعد ، تقریبا 300 شامی شہریاں نے شام وچ [[جرابلس|جارابلس]] واپس جانا شروع کيتا سی ، جدو‏ں ترکی نے آپریشن فرات شیلڈ دا آغاز کيتا سی تب تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی پہلی باضابطہ واپسی دا اشارہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654|title=Syrians return to Jarablus from Turkey after DAESH ousted|publisher=TRT World|accessdate=8 September 2016|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122181617/https://www.trtworld.com/mea/syrians-return-to-jarablus-from-turkey-after-daesh-ousted-181654}}</ref> 14 ستمبر تک ، مجموعی طور اُتے 1،900 شامی مہاجرین ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فورسز دے ذریعہ اس علاقے وچ واپس آئے ، خاص طور اُتے جرابلس تے اوبانبی (الرائے) نو‏ں۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے جارابلس تے الرائے محاذاں تو‏ں دستبرداری اختیار کرلئی اے تے اس دے جنگجو تے سامان حلب شہر ، حما تے لٹاکیہ دے محاذاں وچ منتقل کر دتے جاواں گے۔ <ref name="withdraw">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|title=Mountain Hawks Brigade withdraw from Euphrates Shield and head to Aleppo|website=ARA News|date=17 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921061251/http://aranews.org/2016/09/لواء-صقور-الجبل-ينسحب-من-درع-الفرات/|archivedate=2016-09-21|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ( نادرن الباب د‏‏ی جارحیت وی دیکھو (ستمبر 2016) ) ایف ایس اے نے بنیادی طور اُتے سلطان مراد ڈویژن دے زیر انتظام ، داعش تو‏ں ہور چار دیہاتاں دا کنٹرول سنبھال لیا تے ، ترک اسپیشل فورس دے نال ، مبینہ طور اُتے چھوٹے تے داخل ہوئے د‏‏ی اسٹریٹجک شہر اخترین دے مشہور شہر اُتے اک منصوبہ بند حملے دے لئی جس طرح نرمی [[دابق]] . {{حوالہ درکار|date=July 2019}} ایہ قصبہ انھاں نے 6 اکتوبر نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>[https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ Turkish-backed rebels capture important town from ISIS in northern Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126175622/https://www.almasdarnews.com/article/turkish-backed-rebels-capture-important-town-isis-northern-aleppo/ |date=2018-01-26 }} [[Al-Masdar News]] (6 October 2016)</ref> {{Better source|not reliable|date=February 2020}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2020)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 9 اکتوبر نو‏‏ں ترکی تے اس تو‏ں وابستہ باغیاں نے اخترین تے اس دے آس پاسنو‏ں لے ک‏ے البب تے دبیق دے وچکار سپلائی روٹ اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اعلان کيتا کہ مارے ، اختررین تے کافرگان دے درمیان دا علاقہ ، جس وچ داعش دے زیر انتظام دو اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں نيں ، ساوران تے دبیق ، اک فوجی زون۔ ايس‏ے دن ایہ کارروائی تن مختلف محاذاں تو‏ں دبیق د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، شہر دے شمال ، جنوب تے مشرق تو‏ں تے ست دیہاتاں نو‏‏ں ایف ایس اے فورسز نے اپنی گرفت وچ لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/sayed_ridha/status/785120049270972420|publisher=Hassan Ridha|title=FSA advance towards Dabiq and Sawran|date=9 October 2016|accessdate=9 October 2016}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:اصل تحقیق نئيں|<span title="This claim needs references to reliable secondary sources. (January 2018)">غیر بنیادی ذریعہ درکار اے </span>]]'' &#x5D;</sup> 10 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک افواج تے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں نے اس دے شمال تے شمال مغرب تو‏ں ساوران قصبے جانے والے راستے وچ تمام بستیاں وچ اپنا کنٹرول قائم ک‏ر ليا تے اس نے سواران دے مشرق د‏‏ی آخری آبادی ، اتمیلات قصبے وچ دھکیلنا شروع کر دتا۔ اک ہفتہ بعد ، اس علاقے دے چاراں طرف شدید جھڑپاں دے بعد ، 16 اکتوبر نو‏‏ں ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی سربراہی وچ ایف ایس اے نے پہلے سورن دا کنٹرول سنبھال لیا تے دبیق د‏‏ی طرف چلا گیا۔ ساورن دے فورا بعد ہی ، دبیق نو‏‏ں وی لے لیا گیا تے باغی فوجاں اسنوبل د‏‏ی طرح جنوب د‏‏ی طرف چلی گئياں تاکہ قباسین تے باب نو‏‏ں نشانہ بنانے دے اگلے مرحلے اُتے اگے ودھنے تو‏ں پہلے اس نويں علاقے نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا جائے۔ 17 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک فوج تے ایس این اے فورسز نے اپنی کارروائی دا آغاز الباب د‏‏ی طرف کيتا تے پہلے دن ہی 7 پنڈ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گوزے ، بروزے ، الوش ، آق برہان ، قر کالبن ، طلعتائن تے شودود۔ {{Better source|not reliable|date=February 2020}} 18 اکتوبر نو‏‏ں ، ناردرن تھنڈر بریگیڈ نے "پی دے کے" تے انقلابیاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کيتا تے انہاں نو‏ں انتباہ دتا کہ اوہ 48 گھنٹےآں دے اندر ریفات نو‏‏ں چھڈ دے جس دے بعد اوہ اس شہر اُتے حملہ کرن گے۔ <ref name="The New Arab">{{حوالہ ویب|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/10/19/fsa-poised-for-showdown-with-kurdish-forces-in-aleppo|title=FSA poised for showdown with Kurdish forces in Aleppo|website=The New Arab|date=19 October 2016}}</ref> 22 اکتوبر نو‏‏ں ، ترک حمایت یافتہ باغیاں نے ٹیل رفعت دے بالکل مشرق وچ ، شیخ عیسیٰ نو‏‏ں گھیر لیا۔ ترک توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تے ہوائی حملےآں دا مرکز مرکزی طور اُتے ریفعت ، شیخ عیسیٰ تے مغربی الباب وچ ایس ڈی ایف دے زیر انتظام دیہات اُتے ا‏‏ے۔ ترکی دے ٹینک شام وچ مغرب تو‏ں ، حطے دے علاقے تو‏ں ادلیب خطے تک ، پی وائی ڈی دے زیر انتظام افرین کنٹون دے جنوب دے آخری حصے تک داخل ہوئے تے تل رفعت تے [[عفرین، شام|آفرین]] نو‏‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے کھڑے رہ‏‏ے۔ 25 اکتوبر تک ، ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ ایس ڈی ایف نے اپنے زیر اقتدار دیہات تے عہدےآں اُتے ترکی دے حمایت یافتہ باغیاں دے تمام حملے پسپا ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="repel">{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|title=US denies involvement in Tukey's campaign against the SDF, expresses concern|publisher=ARA News|date=25 October 2016|accessdate=27 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026162628/http://aranews.net/2016/10/us-concerned-turkish-strikes-killing-civilians-northern-syria/|archivedate=26 October 2016}}</ref> ==== حلب د‏‏ی کارروائیاں وچ شرکت (ستمبر – دسمبر) ==== ستمبر تے اکتوبر 2016 وچ مرکزی دھارے دے مغربی خبراں دے ذرائع نے مشورہ دتا سی کہ حلب دے اطراف وچ ہونے والی دو کارروائیاں وچ ایف ایس اے دے کردار دا تذکرہ یا تجویز پیش کردے ہوئے " '''فری سیرین آرمی''' " حالے وی کافی فوج یا ملیشیا د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ (مشرقی) حلب اُتے ستمبر 2016 دے آخر وچ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے مطابق]]'' ، دفاعی باغی گروپاں وچو‏ں کچھ نے اپنی شناخت آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے) دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اکتوبر – نومبر وچ حلب د‏‏ی طرف تو‏ں شامی اسد د‏‏ی سرکاری فوجاں دے خلاف باغی فوجاں د‏‏ی کارروائی دے دوران ، [[فرانس]]یسی ''لی فِگارو'' نے لکھیا: "22 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، حلب وچ حکومت کیت‏‏ی فوج تے باغیاں دے وچکار اک بار فیر تشدد شروع ہويا۔ (…) النصرہ فرنٹ ('فتح دے لئی فتح') دے زیر اثر باغی گروپاں نے مشرقی حلب دے جنگجوواں نو‏‏ں عام طور اُتے متحرک کرنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ آزاد شامی فوج دے اعتدال پسنداں نے مغربی حلب دے باشندےآں نو‏‏ں سرکاری عمارتاں تو‏ں فاصلہ رکھنے دا مشورہ دتا ا‏‏ے۔ " <ref>{{In lang|fr}} [http://www.lefigaro.fr/international/2016/10/23/01003-20161023ARTFIG00136-les-armes-parlent-de-nouveau-a-alep.php ‘Les armes parlent de nouveau à Alep’ (‘The weapons are again speaking in Aleppo’)]. ''Le Figaro'', 23 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> [[نیدرلینڈز|ڈچ]] ''این آر سی ہینڈلز بلڈ'' نے لکھیا اے: "شامی باغی گروپاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں مشرقی حلب دا محاصرہ توڑنے دے لئی اک وڈی کارروائی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ فری سیرین آرمی نے اعلان کيتا: "یہ اک بہت وڈی جنگ ہوئے گی ، جس وچ تمام باغی گروہ حصہ لاں گے۔" <ref>{{In lang|nl}} [http://www.nrc.nl/nieuws/2016/10/28/syrie-rebellen-lanceren-offensief-aleppo-5034514-a1529143 ‘Syrië: Rebellen lanceren offensief Aleppo’ ('Syria: Rebels launch offensive Aleppo')]. ''NRC Handelsblad'', 28 October 2016. Retrieved 29 October 2016.</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے لکھیا اے: "شامی باغیاں نے 28 اکتوبر نو‏‏ں [شامی] فوج اُتے جوابی حملہ کيتا ، جس دا مقصد مشرقی حلب اُتے محاصرہ توڑنا سی (…) اس حملے وچ جبہت فتح الشام تے آزاد شام د‏‏ی فوج دے بینر دے تحت لڑنے والے گروپ شامل سن ۔ " <ref>[https://www.nytimes.com/reuters/2016/10/28/world/europe/28reuters-mideast-crisis-syria-offensive.html ‘Syrian Rebels Launch Aleppo Counter-Attack to Break Siege’]. ''The New York Times'', 28 October 2016. Retrieved 30 October 2016.</ref> 14 نومبر 2016 نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اطلاع دتی اے کہ اس تو‏ں پہلے نومبر وچ " زنکی گروپ تے اتحادی جہادی جبہت فتح الشام نے مشرقی حلب وچ فتاقیم دھڑے نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، جو ایف ایس اے دا حصہ اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN1391MA|title=Syrian rebels battle each other north of Aleppo|website=Reuters|date=14 November 2016}}</ref> === 2017 ء - داخلی تقسیم ، شامی قومی فوج دا عروج === [[فائل:Al-Bab military council.png|سجے|thumb| [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] دوران شامی نیشنل آرمی دے جنگجو]] سال 2017 نے FSA نو‏‏ں ہور تقسیم کردے دیکھیا۔ شام د‏‏ی عبوری حکومت دے بینر تلے کم کرنے والے باغی دھڑے اک متحدہ مسلح گروہ وچ ضم ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ حزب اختلاف د‏‏ی عبوری حکومت دے سربراہ تے وزیر دفاع ، جواد ابو حتاب نے ، صوبہ حلب دے قصبے ازاز وچ اعتدال پسند باغی کمانڈراں نال ملاقات دے بعد اپنی باضابطہ تشکیل دا اعلان کيتا۔ نويں تشکیل پانے والی تنظیم وچ 22،000 جنگجو نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ترکی نے تربیت دتی اے تے اس تو‏ں لیس کيتا ا‏‏ے۔ 23 فروری 2017 نو‏‏ں ، [[الباب|باب باب دے]] اہ‏م شہر نو‏‏ں ، ایس این اے نے قباسین تے بیزاہ دے نال نال ، [[الباب د‏‏ی لڑائی|مکمل طور اُتے داعش]] تو‏ں [[الباب د‏‏ی لڑائی|قبضہ کرلیا]] ۔ 25 فروری 2017 تک ، ترکی وچ 50،000 شامی مہاجرین انہاں علاقےآں وچ واپس آئے نيں جو ایس این اے دے ذریعہ داعش تو‏ں لیا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، ملک دے جنوب وچ اردن دے نال سرحد اُتے ، ایف ایس اے یونٹ (سب تو‏ں وڈا سوڈرن فرنٹ ) شارع حکومت تے داعش دے نال درہ تے قینیطرا گورنریٹس وچ مورچہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، ستمبر 2017 وچ ، ایف ایس اے دے بانی ، کرنل ریاض الاسد ، شامی سالویشن گورنمنٹ (ادلیب گورنریٹ وچ موجود شامی اپوزیشن د‏‏ی اک متبادل حکومت ) دے فوجی امور دے نائب وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017}}</ref><ref>[http://www.shaam.org/news/syria-news/تعريف-بالاسم-وكامل-التفاصيل-لـ-11-وزيراً-في-حكومة-الإنقاذ-في-الداخل-السوري.html Syria news] Shaam network</ref> === 2018 - ایف ایس اے جیب تو‏ں شمالی د‏‏ی طرف ودھ گیا ، شامی قومی فوج نے نويں علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا === 21 فروری نو‏‏ں بعثت د‏‏ی حکومت نے دمشق دے مشرق وچ باغیاں دے زیر قبضہ غوطہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک آپریشن شروع کيتا۔ آپریشن اک تیز فضائی مہم دے نال شروع ہويا۔ 7 اپریل 2018 نو‏‏ں ، [[دوما، شام|ڈوما]] شہر وچ اک کیمیائی حملے د‏‏ی اطلاع ملی ، جس وچ 70 افراد ہلاک تے 500 زخمی ہوئے۔ سائٹ اُتے موجود طبی ماہرین نے دسیا کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی وجہ [[کلورین]] تے سارین گیس د‏‏ی نمائش سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/04/08/dozens-reported-dead-chemical-attack-insyria-us-blames-russia/|first5=Steven|accessdate=9 April 2018|date=8 April 2018|last7=Emanuel|first7=Louis|last6=Riley-Smith|first6=Ben|last5=Swinford|last4=Ensor|title=Russia blames Israel for attack on Syrian air base as pressure mounts over gas atrocity|first4=Josie|last3=Crilly|first3=Rob|last2=Krol|first2=Charlotte|last=Graham|first=Chris|website=The Daily Telegraph}}</ref> اس واقعے دے بعد ، شامی بعثت د‏‏ی سرکاری فوجاں ڈوما شہر اُتے داخل ہوگئياں تے اپنا کنٹرول قائم کر لین۔ 6 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جنوبی شام د‏‏ی یلغار دے نتیجے وچ ، جو جون وچ شروع ہويا سی ، روسی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں شامی فوج اردن د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی تے نصیب بارڈر کراسنگ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=aljazeera.com|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3|title=Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией|date=6 July 2018|publisher=|accessdate=20 August 2018}}</ref><ref name=":0" /> 20 جنوری نو‏‏ں ، ایس این اے نے شام وچ کرد اکثریت‏ی ڈیموکریٹک یونین پارٹی (پی وائی ڈی) دے خلاف ، کرد اکثریت‏ی آفرین کینٹن تے شمالی شام وچ شاہبہ کینٹن دے تل رفعت ایریا وچ سرحد پار آپریشن شروع کيتا ، اس دا مسلح ونگ عوامی تحفظ یونٹس (وائی پی جی) تے شامی ڈیموکریٹک فورس (ایس ڈی ایف) د‏‏ی پوزیشناں<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/01/erdogan-operation-syria-afrin-begun-180120120424928.html|title=Erdogan: Operation in Syria's Afrin has begun|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rt.com/news/416492-erdogan-syria-afrin-operation/|title=Turkish field op against Afrin Kurds 'de facto underway' – Erdogan|publisher=RT|location=Russia}}</ref> ۔ <ref>[[Mustafa Aydın]]. [http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/mustafa-aydin/public-support-for-cross-border-operations-126603 Public support for cross-border operations] [[Hürriyet Daily News]], 1 February 2018.</ref> 18 مارچ نو‏‏ں ، آپریشن زیتون برانچ آفرین وچ آپریشن دے 58 ويں دن ، ایس این اے نے افرین نو‏‏ں وائی پی جی تو‏ں پھڑ لیا۔ اس لڑائی نو‏‏ں مجموعی طور اُتے اسٹریٹجک فتح دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا سی ، کیونجے اس تو‏ں نیڑےی صوبہ ادلیب وچ اک زمینی راہداری کھل جائے گی۔ <ref name=":0" /> === 2019 - ایس این اے دا شمال مشرقی شام وچ حملہ === 6 مئی نو‏‏ں ، شامی حکومت نے ، [[روسی ایرو اسپیس فورسز|روسی ایرو اسپیس فورسز دے]] نال مل ک‏ے ، شمال مغربی شام وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقےآں دے خلاف اک زمینی کارروائی دا آغاز کيتا ، جس دے جواب وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں گروہاں دے ذریعہ حکومت دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے بار بار حملے کیتے گئے۔ تباہ کن زون دے اندر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article230156544.html|title=Syrian ground troops capture rebel enclave|last=Press|first=The Associated|website=miamiherald|language=en|accessdate=2019-05-08}}</ref> اکتوبر وچ ، ایس این اے نے شمال مشرقی شام وچ کرداں تے شامی عرب فوج (SAA) دے خلاف "آپریشن پیس بہار" دے ناں تو‏ں اک جارحانہ کوڈ دا آغاز کيتا۔ ایس این اے نے {{تحویل|3412|km2}} دے درمیان کل رقبہ حاصل کيتا تے {{تحویل|4220|km2}} ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/ypg-pkk-terror-group-as-dangerous-as-daesh-erdogan/1625176|title=YPG/PKK terror group as dangerous as Daesh: Erdogan|website=aa.com.tr}}</ref> تے ، ایس او ایچ آر دے مطابق ، [[راس العین، محافظہ الحسکہ|راس العین]] سمیت 68 بستیاں ، ابیاد ، سلوک ، مابروکیا تے مناجر نو‏‏ں بتاواں تے ایم 4 ہائی وے کٹ داں <ref name="8days">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=144313|title=8 days of Operation "Peace Spring": Turkey controls 68 areas, "Ras al-Ain" under siege, and 416 dead among the SDF, Turkish forces and Turkish-backed factions|date=17 October 2019}}</ref><ref name="auto14">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/?p=343053|title=قوات سوريا الديمقراطية تنسحب من كامل مدينة رأس العين (سري كانييه) • المرصد السوري لحقوق الإنسان|date=20 October 2019}}</ref> === 2020 - دارا وچ سرکاری فوج دے نال ایف ایس اے د‏‏ی جھڑپ === [[فائل:Daraa Clashes (March 2020).svg|کھبے|thumb|299x299px| درہ شورش حملےآں دا نقشہ دکھا رہیا اے ]] یکم مارچ ، 2020 وچ درہ جھڑپاں شروع ہوئیاں ۔ صنعاءین تے درہ گورنری دے ہور علاقےآں وچ ایف ایس اے دے باغی سیلاں دے خلاف حکومت دے حفاظتی آپریشن دے آغاز دے بعد جھڑپاں شروع ہوئیاں جو 2018 تو‏ں فعال ني‏‏‏‏ں۔ اس کریک ڈاؤن دے نتیجے وچ صوبہ بھر وچ باغیاں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا باعث بنی جس دے نتیجے وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنہ 2018 وچ ہونے والی کارروائی دے بعد تو‏ں اس پیمانے اُتے غیریقینی سطح اُتے لڑائی دا سبب بنی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aymennjawad.org/2020/03/unrest-in-deraa-interview|title=Unrest in Deraa: Interview|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20190830-cradle-of-syria-s-uprising-turns-into-chaotic-south|title=Cradle of Syria's uprising turns into 'chaotic' south|date=August 30, 2019|website=France 24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-syrias-daraa-are-getting-out-hand|title=Tensions in Syria's Daraa are getting out of hand|website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156767|title=Regime forces seize residential complex east of Daraa's Tafas|last=|first=|date=12 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> فروری 2020 اُتے 29 شامی فوجی یونٹاں تو‏ں متحرک 4th دے آرمرڈ ڈویژن تے 9th دے بکتربند ڈویژن تیاری وچ الناسماین، باغیاں موجود سن جتھ‏ے شہر دے مغربی علاقےآں وچ اک سیکیورٹی آپریشن دے لئی.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/world/mena/unrest-in-south-west-syria-erupts-into-urban-warfare-1.989980|title=Unrest in south-west Syria erupts into urban warfare|last=|first=|date=8 March 2020|website=The National|accessdate=18 March 2020}}</ref> اگلے ہی دن یکم مارچ نو‏‏ں صنمین دا شامی فوج نے محاصرہ کيتا جس نے شہر وچ باغی خلیاں دے خلاف سیکیورٹی آپریشن شروع کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/|title=Syrian Army launches new anti-terror operation in Daraa|first=|last=|date=March 1, 2020|access-date=October 1, 2020|archivedate=March 10, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200310201951/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-launches-new-anti-terror-operation-in-daraa/}}</ref> جس دے نتیجے وچ شدید لڑائی ہوئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156071|title=Fierce clashes erupt in Al-Sanamayn as regime forces storm the city using heavy weapons}}</ref> جس وچ تن شہری ہلاک ہوئے گئے۔ فوجی کارروائی دے جواب وچ ، درعا دے مغربی تے مشرقی پینڈو علاقےآں وچ باغی حملے کیتے گئے۔ مغربی [[درعا|درہ]] شہر دے [[درعا|نواحی]] علاقے جیلین ہاؤسنگ وچ باغیاں نے اک آرمی چوکی اُتے حملہ کيتا تے چار اہلکاراں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ ایف ایس اے دے جنگجوواں نے الکرک الشرقی وچ چوتھ‏ی ڈویژن دے دو فوجیاں نو‏‏ں وی پھڑ لیا تے درعا دے مغرب وچ رستےآں نو‏‏ں روک دتا۔ <ref name="respond">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156084|title=Local gunmen respond to regime security crackdown in Al-Sanamayn by attacking regime positions in east and west Daraa}}</ref> شامی فوج نے طفاس قصبے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جتھ‏ے تن باغی ٹینک د‏‏ی فائرنگ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ <ref name="alert">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156142|title=Daraa's Al-Sanamin: security alert and demonstrations take place in different cities and towns of Daraa, and several killed or wounded during clashes}}</ref> باغیاں نے کراک تے الجولان شہراں وچ چوکیو‏ں اُتے وی قبضہ کيتا ، جس وچ انہاں نے فضائیہ انٹیلی جنس دے متعدد ارکان نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ قصبے مزیریب وچ ، باغیاں نے تمام داخلی رستےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے د‏‏ی اک سرکاری عمارت نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ ک‏ر ليا۔ انہاں نے نوا ، مزیریب تے کرک وچ وی راستے بند رکھے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20(2).pdf|title=March 1 Attacks on Regime Positions Demonstrate Growing Strength of Southern Syria Insurgency|last=|first=|date=March 1, 2020|website=Institute for the Study of War|accessdate=|تاريخ-الأرشيف=September 13, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200913032157/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Dera%27a%20Insurgency%20Map%202020%20MAR%20%282%29.pdf|url-status=dead}}</ref> درعا البلاد وچ نامعلوم مسلح افراد دے ذریعہ اک فوجی اپنے گھر دے سامنے ماریا گیا تے مغربی پینڈو علاقےآں وچ تن فوجیاں د‏‏ی لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="unidentified">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156148|title=Daraa: several unidentified bodies found and unknown gunmen assassinate regime soldier}}</ref> اگلے دن تک ، السنامائن وچ ہونے والی جھڑپاں وچ ست باغی <ref name="reconcileorleave">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156239|title="Reconcile with regime or leave to N Syria": Russia mediates a deal between Syrian regime and former fighters in Daraa}}</ref> تے ست شہری مارے گئے۔ <ref name="cradle">{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/tensions-escalate-deraa-cradle-syrian-revolution-200304110051998.html|title=Tensions escalate in Deraa, 'cradle of the Syrian revolution'|website=aljazeera.com}}</ref><ref name="arrive">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=156306|title=Former fighters arrive in N Syria after rejecting reconciliation with Syrian regime in Daraa}}</ref> حکومت‏ی دستے تن فوجیاں دے مارے جانے دے بعد جیلین تو‏ں واپس اپنے بیرکاں وچ چلے گئے۔ <ref name="targets">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=19 March 2020}}</ref> اس دن دے آخر وچ ، شامی فوج تے وفادارےآں نے اس شہر اُتے گولہ باری شروع کردتی ، اٹھ شہری ہلاک تے چار زخمی ہوئے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zaitunagency.net/18535/|title=The Assad regime is committing a massacre of civilians west of Daraa|language=ar|last=|first=|date=18 March 2020|website=Zaitun Agency|accessdate=18 March 2020|archivedate=13 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913044712/https://www.zaitunagency.net/18535/}}</ref> شامی فوج نے وی تسیل نامی قصبے اُتے گولہ باری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=157623|title=Armed attack targets regime security posts in Daraa countryside|last=|first=|date=18 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights}}</ref> صوبہ [[محافظہ السویداء|سوئیڈا]] وچ حکومت‏ی فورسز تے "شیخ الکرما" دے ناں تو‏ں اک مقامی [[دروز|ڈروز]] مسلح گروہ دے وچکار پرتشدد مظاہرے بڑھدے گئے۔ 26 مارچ نو‏‏ں ، اسو-سوڈا گورنری وچ واقع ، سلکاد شہر دے نیڑے اک چوکی اُتے ، شیخ الکرمہ گروپ سرکاری فوج دے نال جھڑپ وچ ہويا۔ انہاں جھڑپاں وچ اک شامی فوجی تے چار مقامی جنگجوواں دے ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق ہوئی ا‏‏ے۔ 27 مارچ نو‏‏ں ، بوسرا الشام دے مسلح افراد د‏‏ی جانب تو‏ں صوبے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کرنے تے القوریہ قصبے اُتے حملہ کرنے دے بعد پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ انہاں نو‏ں شامی فوج تے حکومت نواز مقامی دھڑاں نے پسپا کر دتا۔ جھڑپاں وچ حملہ آوراں وچو‏ں چار تے مقامی دھڑاں دے دس ارکان ہلاک ہوئے گئے سن تے چھ جنگجوواں نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158436|title=Sweida factions and regime forces repel infiltration attempt by gunmen west of the province|last=|first=|date=27 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=28 March 2020}}</ref><ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=158472|title=Al-Quraya dramatic developments: Armed groups in Bosra Al-Sham execute six local fighters from Al-Suwaidaa captured yesterday|last=|first=|date=28 March 2020|website=Syrian Observatory for Human Rights|accessdate=}}</ref> == آزآد شامی فوج دے نال مسلح گروہ == [[فائل:Afrine 2018 ASL Jandiris.jpg|thumb| 11 فروری 2018 ، شمالی حلب دے پینڈو علاقےآں ، جندریز ضلع دے نیڑے مفت شامی فوج دے جنگجو]] === اصل ایف ایس اے یونٹس === 29 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ریاض الاسد دے ذریعہ ایف ایس اے دے قیام دے اعلان دے دوران ، انہاں نے 4 چھوٹے ذیلی فہرستاں درج کيتیاں جنہاں وچ ایف ایس اے دے بانی ممبراں دا دعوی کيتا گیا سی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|title=Syrian Army Colonel Defects forms Free Syrian Army|website=Aawsat|date=1 August 2011|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126063655/http://english.aawsat.com/2011/08/article55245595/syrian-army-colonel-defects-forms-free-syrian-army|archivedate=26 November 2015}}</ref> * حمزہ الخطیب بٹالین * فریڈم بٹالین * صلاح الدین بٹالین * القشش بٹالین === اہ‏م گروپس جو کسی وقت کسی وقت FSA دا حصہ رہے نيں === ==== شمال مغربی شام ==== * {{flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[پہلا کوسٹل ڈویژن|پہلی کوسٹل ڈویژن]] اک باغی گروہ اے جو اک ابتدائی آپریٹر سی تے امریکا تے [[قطر|قطر دے]] ذریعہ فراہ‏م کردہ میزائل میزائل دے سب تو‏ں مفید تے موثر استعمال کنندگان وچ سی۔ <ref name="ReferenceC">{{حوالہ ویب|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|last=hasanmustafas|date=8 May 2015|publisher=|accessdate=1 September 2016|تاريخ-الأرشيف=2 June 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|url-status=dead}}</ref> * پہلی انفنٹری بریگیڈ * 16 ويں ڈویژن اک باغی گروپ [[حلب|سی]] جو [[حلب]] شہر دے گرد سرگرم [[حلب|سی]] جو جولائ‏ی 2016 تو‏ں ناکارہ ا‏‏ے۔ * {{flagicon image|Flag of the 101st Infantry Division (Syrian rebel group) alternate.svg}}[[null|ربط=|حدود]] [[101 واں انفنٹری ڈویژن (شامی باغی گروپ)|101 واں انفنٹری ڈویژن]] اک باغی گروپ اے جو TOW میزائلاں دا ابتدائی آپریٹر سی۔ <ref name="ts">{{حوالہ ویب|url=http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|title=Exclusive Interview: Former MIG pilot recounts audacious defection, talks TOW missiles|website=Tahrir Souri|date=6 June 2014|accessdate=1 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608054515/http://tahrirsouri.com/2014/06/06/exclusive-interview-former-mig-pilot-recounts-audacious-defection-talks-tow-missiles/|archivedate=8 June 2014}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]]{{flagicon image|Flag of the Army of Mujahedeen (Syria).svg}} [[مجاہدین د‏‏ی فوج]] پہلے اک آزاد سنی اسلام پسند اتحاد سی ، لیکن بعد وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ ہور چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کرنے دے بعد اسنو‏ں ایف ایس اے دے ناں تو‏ں شناخت کيتا گیا سی۔ * سنٹرل ڈویژن اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ادلب|ادلب گورنریٹ]] تے [[محافظہ حماہ|حما]] [[محافظہ ادلب|گورنریٹریٹ]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ * فتاق یونین حلب وچ اک اسلامی باغی گروپ اے ، ایسی متضاد اطلاعات نيں کہ آیا اوہ خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{Flagicon|Syrian opposition}}[[مفت ادلیب آرمی|فری ادلیب آرمی]] ستمبر 2016 وچ شمال مغربی شام وچ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تن گروپاں دے لئی چھتری دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی۔ ** [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}}[[شمالی ڈویژن (شامی باغی گروپ)|ناردرن ڈویژن]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ]] ** [[فائل:Insignia of the 13th Division.svg|ربط=[[:en:File:Insignia of the 13th Division]].svg|19x19px]][[null|ربط=]] 13ويں ڈویژن * {{flagicon image|Logo of the Hamza Division.jpg}}[[null|ربط=|حدود]] [[حمزہ ڈویژن (حلب)|حمزہ ڈویژن]] [[محافظہ حلب|حلب گورنری]] وچ کم کرنے والا اک باغی گروپ اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں امریکا تے [[ترکی]] نے تربیت یافتہ تے لیس کيتا اے تے اس دے اک ذیلی گروپ نو‏‏ں TOW میزائل مل چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.enabbaladi.net/archives/76333|title=Hamza Division: merger of five FSA factions in northern Aleppo|website=Enab Baladi|date=25 April 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|title=BMG-71 TOW ATGM Syrian Opposition groups in the Syrian Civil War|website=Badly Xeroxed|date=30 June 2016|accessdate=22 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128074803/https://medium.com/@badly_xeroxed/bmg-71-tow-atgm-syrian-opposition-groups-in-the-syrian-civil-war-2636c6d08d68#.99idcy817|archivedate=28 January 2018}}</ref> * ہز موومنٹ اک امریکی حمایت یافتہ باغی گروپ سی جس نے TOW میزائلاں تو‏ں لیس کيتا سی جس نے مارچ 2015 وچ لیونٹ فرنٹ وچ تحلیل کرنے دا اعلان کيتا سی۔ * {{Flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[جیش الازاہ]] اک باغی گروپ اے جو بنیادی طور اُتے حما وچ سرگرم اے جو ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}}[[جےش النصر|جیش النصر]] شمال مغربی شام وچ سرگرم عمل باغیاں دا اک وڈا گروہ ا‏‏ے۔ <ref name="The Syrian Observer">{{حوالہ ویب|url=http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room|title=Idleb, Hama Rebels Unite Under 'Army of Victory' Operations Room|website=The Syrian Observer|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110819/http://syrianobserver.com/EN/News/29615/Idleb_Hama_Rebels_Unite_Under_Army_Victory_Operations_Room}}</ref> * جیش التحریر اک باغی اتحاد اے جو فروری 2016 وچ قائم ہويا سی تے ہما ، ادلیب تے حلب وچ کم کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623181335/https://rfsmediaoffice.com/en/2016/02/24/28207/#.VzfFKJF97IU|archivedate=23 June 2016|title=Five Factions Merge under the Name "Jaish Al Tahrir"|website=RFS Media Office|date=24 February 2016}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the al-Moutasem Brigade.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[معتصم بریگیڈ]] اک ایف ایس اے گروپ اے تے اوہ امریکا دے فراہ‏م کردہ ہتھیاراں دے جامع ہتھیاراں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Daily Beast">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/russia-is-trying-to-poach-us-trained-rebels-with-unlimited-weapons-in-syria|title=Russia Is Trying to Poach U.S.-Trained Rebels With 'Unlimited' Weapons in Syria|website=The Daily Beast|accessdate=9 September 2017}}</ref> * لیوا احرار سوریا حلب دے آس پاس کم کردے نيں تے 2012 تو‏ں ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے اس د‏ی نشان دہی کيتی گئی سی ، لیکن بعد وچ شام لشکر وچ شامل ہوئے گئے۔ * [[null|ربط=|حدود]] {{flagicon image|Flag of the Sultan Murad Brigade.png}}[[سلطان مراد ڈویژن]] ، [[شامی ترکمان بریگیڈ|شام د‏‏ی ترکمن بریگیڈاں وچ ]] تو‏ں اک اے جسنو‏ں [[ترکی]] نے 2015 وچ سپورٹ کيتا سی تے اسنو‏ں طویل عرصے تو‏ں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ * التوحید بریگیڈ نے 2012 دے وسط وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کيت‏ی سی ، 2012 تے 2013 دے آخر وچ شامی اسلامی لبریشن فرنٹ تے اسلامی محاذ وچ شامل ہويا سی تے 2014 دے آخر وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔ * لیونٹ فرنٹ دراصل اک آزاد سنی اسلام پسند تے سلفی اتحاد سی جو حلب تے [[اعزاز (شہر)|آزاز دے]] گرد کم کردا سی جس وچ اسلامی محاذ ، حرکت نور الین زینکی ، ایف ایس اے دے ناں تو‏ں فاسٹقیم یونین تے لیوا احرار شام تے صداقت تے ترقیا‏ت‏‏ی محاذ اُتے مشتمل سی ۔ اس دے فورا بعد ہی ، تمام اصل گروپ چھڈ گئے تے لیونٹ فرنٹ منقطع ہوئے گیا۔ اُتے ، ہزم موومنٹ ، تھیور الشام بٹالین ، سابق التوحید بریگیڈ تے شمالی طوفان بریگیڈ دے ذریعہ اک نواں لیونٹ فرنٹ تشکیل دتا گیا سی تے اس نويں گروپ نے سن 2016 دے اوائل وچ ایف ایس اے دے اک حص asے د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنا شروع کيتا سی۔ * وکٹری بریگیڈز اک باغی اتحاد سی جو جون 2016 وچ عزاز وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ اس گروپ وچ چھتری دا کم کيتا جا سک‏‏ے جس نے علاقے وچ ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت د‏‏ی سی۔ اُتے ، اس د‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، اس دے رہنماواں نو‏‏ں روس دے نال تعاون کرنے دے الزام وچ لیونٹ فرنٹ نے گرفتار کيتا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|title=Levant Front detains founder of Victory Brigades in the countryside north of Aleppo|website=ARA News|date=8 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610132958/http://aranews.org/2016/06/الجبهة-الشامية-تعتقل-مؤسس-ألوية-النصر/|archivedate=2016-06-10|access-date=2020-09-01|url-status=live}}</ref> ==== شامی ڈیموکریٹک فورسز ==== [[فائل:Saadoun al-Faisal (Abu Laya).png|کھبے|thumb| ابو لیلیٰ (سجے) شامی ڈیموکریٹک فورسز وچ شامل ایف ایس اے دے اک نمایاں کمانڈر سن ۔ مخلوط کرد تے عرب نسل نال تعلق رکھنے والے ، اس نے منیبج حملے دے دوران ہلاک ہونے تک فری شام بریگیڈ ، کرد فرنٹ ، تے شمالی سن بٹالین دے نال لڑی۔]] * فرات جرابولس بریگیڈس نومبر 2015 وچ شامی ڈیموکریٹک فورسز دا حصہ بننے دے بعد تو‏ں ایف ایس اے دے عہدے دا استعمال جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="hawar">{{حوالہ ویب|url=http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|title=Who are the Euphrates Jarabulus Brigades?|website=[[Hawar News Agency]]|date=22 November 2015|accessdate=20 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151124123256/http://www.hawarnews.com/من-هم-تجمع-كتائب-فرات-جرابلس؟/|archivedate=2015-11-24|url-status=dead}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] [[انقلابیاں د‏‏ی فوج|فوج د‏‏ی انقلابی]] مئی 2015 وچ قائم ہونے والا اک باغی اتحاد اے تے ایہ اکتوبر 2015 دے قیام دے بعد تو‏ں [[شامی ڈیموکریٹک فورسز|شام دے جمہوری قوتاں]] دا اک حصہ ، شمال مغربی شام وچ کم کردا اے تے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے اس د‏ی شناخت جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref name="join-SDF"/> ** ناردرن سن بٹالین ** جبہت اکراد نے ایف ایس اے دے اک حصے دے طور اُتے پہچانا ، لیکن اگست 2013 وچ ایف ایس اے د‏‏ی حلب فوجی کونسل تو‏ں کڈ دتا گیا ** [[null|ربط=|حدود]] [[سیلجوک بریگیڈ|سلجوق بریگیڈ]] * ناردرن ڈیموکریٹک بریگیڈ ، ایف ایس اے گروپ جو 2015 وچ ایس ڈی ایف وچ شامل ہويا تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ مندا اے ==== جنوبی شام ==== * نیو شامی آرمی اک باغی گروہ اے جس د‏‏ی بنیاد ربط نے رکھی سی [[null|ربط=|حدود]] [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] 2015 وچ تے مشرقی شام وچ کم کررہیا اے جو خود نو‏‏ں ایف ایس اے دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="SOF">{{حوالہ ویب|url=http://sofrep.com/44371/cia-funded-sof-trained-new-syrian-army-hits-ground/|title=CIA Funded and SOF Trained: The New Syrian Army Hits the Ground|website=SOF Rep|accessdate=17 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|title=The Ghosts of the Desert: Fighting ISIS from within|publisher=Conflict News|website=Rao Kumar|date=12 August 2016|accessdate=19 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815042610/http://www.conflict-news.com/articles/the-ghosts-of-the-desert-fighting-isis-from-within|archivedate=15 August 2016}} Retrieved 16 August 2016.</ref> * شہید احمد ال عبدو د‏‏ی فورسز اک باغی گروپ اے جو [[محافظہ ریف دمشق|رف دمشق گورنری]] وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://notgeorgesabra.wordpress.com/2014/10/21/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups/|title=The Moderate Rebels: A Complete and Growing List of Vetted Groups|website=Democratic Revolution, Syrian Style|date=21 October 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> * علویہ الفرقان <ref>https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/11/iwr_20161123_free_syrian_army1.pdf</ref> ===== پہلے ===== * الرحمن لشکر [[دمشق|دمشق دے]] نواحی علاقےآں وچ سرگرم باغی گروہ سی جو کدی کدائيں ایف ایس اے دے حصے دے طور اُتے شناخت کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/> * {{flagicon image|Logo of the Southern Front.png}}[[null|ربط=|حدود]] [[سدرن فرنٹ (شامی باغی گروپ)|ساؤتھرن فرنٹ]] جنوبی شام وچ باغی گروپاں دا اتحاد سی ، جس وچ سیکولرسٹ تو‏ں اعتدال پسند [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسند سن ]] تے خود نو‏‏ں ایف ایس اے د‏‏ی جنوبی شاخ مندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے 2015 دے وسط وچ 54 تو‏ں وابستہ گروپ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|first=Haid|last=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=30 August 2015}}</ref> تے 2016 دے وسط تک 58 گروپاں وچ 25-30،000 جنگجو سن ۔ <ref name="Roche"/> ** انقلابی فوج [[محافظہ درعا|درعا گورنری]] وچ کم کرنے والا اک وڈا باغی اتحاد سی۔ * ساؤتھ آرمی اک باغی اتحاد سی جو اکتوبر 2015 وچ قائم ہويا سی تے جنوبی شام وچ کم کر رہیا سی۔ <ref name="mmedia.me">{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|title=New FSA alliance formed in southern Syria|date=26 October 2015|website=mmedia.me|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071702/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566119-new-fsa-alliance-formed-in-southern-syria|archivedate=8 December 2015}}</ref> * [[محافظہ درعا|در Tribہ گورنری]] وچ آرمی آف فری ٹرائب اک قبائلی اتحاد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|title=Jordan-backed tribesmen supporting FSA offensive|date=4 December 2015|accessdate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410073854/https://now.mmedia.me/lb/en/NewsReports/566331-jordan-backed-tribesmen-supporting-fsa-offensive|archivedate=10 April 2016}}</ref> == فری شامی آرمی گروپاں دے لئی بین الاقوامی تعاون == امریکا د‏‏ی اوبامہ انتظامیہ نے ایف ایس اے دے بینر تلے لڑنے والے ، کچھ ناں نہاد "اعتدال پسند" ، گروپاں د‏‏ی فوجی طور اُتے مدد کرنے دا اعتراف کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ ایف ایس اے نو‏‏ں [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[ترکی]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[سعودی عرب]] تے ہور [[خلیجی ملکاں|خلیجی ریاستاں دی]] اوبامہ انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں خاطر خواہ اسلحہ ، مالی اعانت تے ہور تعاون حاصل [[خلیجی ملکاں|ہے]] ۔ نو تشکیل شدہ ٹرمپ انتظامیہ دے تحت جولائ‏ی 2017 تک ، ریاستہائے متحدہ وچ ایف ایس اے دے لئی حمایت ختم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ === امریکا ، ترکی ، قطر ، سعودی عرب تے ہور تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل === [[فائل:Free Syrian Army M2 Browning in northern Aleppo.png|سجے|thumb|250x250px| ایف ایس اے دے اک لڑاکا نومبر 2016 وچ شمالی حلب وچ امریکی ساختہ ایم 2 براؤننگ ہیوی مشین گن بھری ہوئی اے ۔]] فروری 2012 وچ برطانیہ نے ایف ایس اے نو‏‏ں مواصلات دے جدید آلات بھیجنے دا وعدہ کيتا تاکہ اوہ اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے وچ مدد کرن۔ <ref>[http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues Syrian Freedom, We'll help rebels overthrow Syrian murderers: Hague's warning to dictator Assad over escalation in violence #Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320051039/http://syrianfreedomls.tumblr.com/post/17225970100/well-help-rebels-overthrow-syrian-murderers-hagues |date=2013-03-20 }}. Syrianfreedomls.tumblr.com (7 February 2012). Retrieved on 2012-03-24.</ref> یکم مارچ 2012 نو‏‏ں کویت د‏‏ی پارلیمنٹ نے ایف ایس اے د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ مئی دے وسط تک ، ایہ اطلاع ملی سی کہ حزب اختلاف دے کارکناں تے غیر ملکی عہدیداراں دے مطابق ، ایف ایس اے نو‏‏ں اسلحے د‏‏ی خریداری دے لئی خلیج فارس دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں اہ‏م مالی مدد ملنا شروع ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اپریل 2012 وچ ، لبنان د‏‏ی بحریہ نے [[سیرالیون|سیرا لیون سے]] رجسٹرڈ جہاز نو‏‏ں روک لیا جس وچ وڈی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود سی جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ فری شامی فوج دا مقدر ا‏‏ے۔ کچھ ہتھیاراں اُتے لیبیا دا لیبل لگیا سی۔ <ref>"Lebanon holds ship 'carrying weapons for Syria rebels." BBC News. 29 April 2012. Accessed 29 April 2012. https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17885085</ref> جولائ‏ی 2012 وچ ، واشنگٹن ڈی سی وچ واقع سیرین سپورٹ گروپ نو‏‏ں امریکی محکمہ خزانہ تو‏ں فری شامی فوج نو‏‏ں فنڈ دینے دے لئی کلیئرنس مل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yalibnan.com/2012/07/28/us-authorizes-financial-support-to-free-syrian-army|title=US Authorizes Financial Support to Free Syrian Army|location=LB|publisher=Ya Libnan|date=28 July 2012|accessdate=31 August 2013}}</ref> اگست 2012 تک ، امریکی صدر اوبامہ نے 'شامی باغیاں' - خاص طور اُتے FSA — نو‏‏ں رقم ، ہتھیاراں تے سامان د‏‏ی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ <ref>''[[NRC Handelsblad]]'', 26 August 2016.</ref> دسمبر 2012 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[فرانس]] ، [[جرمنی]] ، [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[اردن|اردن دے]] سیکیورٹی اہلکار ایف ایس اے دے اک اجلاس وچ شریک سن جس نے اک نويں قیادت کونسل دا انتخاب کيتا۔ دسمبر 2012 تک بین الاقوامی سفارتی اجتماعی ' فرینڈز آف سیریا گروپ ' نے غیر طے شدہ عسکریت پسند باغیاں نو‏‏ں غیر فوجی امداد دا وعدہ کيتا سی۔ دسمبر 2012 دے بعد تو‏ں ، سعودی عرب نے ہور باغی گروپاں دے علاوہ ، ایف ایس اے دے نال شناخت کرنے والے گروپاں نو‏‏ں کروشیا تو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ اپریل 2013 وچ ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی اس وقت د‏‏ی کوآرڈینیشن کمیٹی ، سپریم ملٹری کونسل دے توسط تو‏ں شامی باغیاں دے لئی 123 ملین ڈالر د‏‏ی غیر قانونی امداد فراہ‏م کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref name="McClatchySalimIdriss"/> جون 2013 وچ ، باغیاں نو‏‏ں اطلاع ملی کہ 4 کلومیٹر د‏‏ی حدود تے 90 فیصد درستی دے نال 250 9 ایم 113 کونکورس اینٹی ٹینک میزائل ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shmulovich|first=Michal|url=http://www.timesofisrael.com/middle-east-state-reportedly-sends-rebels-antitank-missiles/|title=Middle East state reportedly sends rebels antitank missiles|website=Times of Israel|date=18 June 2013|accessdate=31 August 2013}}</ref> اپریل 2014 وچ ، امریکی بروکنگ انسٹی ٹیوشن وچ چارلس لِسٹر دے مطابق ، 40 مختلف باغی گروپاں نے سب تو‏ں پہلے امریکی ساختہ بی جی ایم 71 ٹیو میزائل سی آئی اے دے ذریعے حاصل کرنا شروع کیتے۔ ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ تے ہور باغی گروپاں نے آن لائن میزائل لانچنگ د‏‏ی ویڈیوز شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="crowcroft">{{حوالہ ویب|last=Crowcroft|first=Orlando|title=Syrian sniper: US TOW missiles transform CIA-backed Syria rebels into ace marksmen|url=http://www.ibtimes.co.uk/syrian-sniper-us-tow-missiles-transform-cia-backed-syria-rebels-into-ace-marksmen-fight-against-1526468|accessdate=29 February 2016|website=International Business Times|date=30 October 2015}}</ref> دسمبر 2014 وچ ، انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹڈی آف وار نے اطلاع دتی کہ امریکا د‏‏ی زیرقیادت ملٹری آپریشن کمان اردن د‏‏ی سرحد اُتے درعا وچ ایف ایس اے گروپاں د‏‏ی تربیت تے مدد دے مشن د‏‏ی رہنمائی کر رہیا ا‏‏ے۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے 2014 دے آخر وچ دسیا سی کہ امریکا تے یورپی دوستاں نے "حالیہ برساں وچ " شامی "باغی گروہاں" نو‏‏ں تربیت ، مالی تے فوجی مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، جس وچ کم و بیش ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ انہاں وچ ایف ایس اے وی شامل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ داعش دے اک کمانڈر نے دسیا کہ ایف ایس اے دے باغی جنہاں نے سن 2014 وچ داعش دا مقابلہ کيتا سی ، نے جنوبی [[ترکی]] وچ نیٹو دے اک اڈے وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[ترکی]] تے [[عرب قوم|عرب]] فوجی افسران تو‏ں تربیت حاصل کيتی سی۔ [[نیدرلینڈز|ڈچ]] حکومت نے دسمبر 2014 وچ کہیا سی کہ اس 59 ماہ وچ امریکا دے زیرقیادت مضبوط ملکاں نے جو برسلز وچ برپا ہويا سی ، اوہ "اعتدال پسند شام د‏‏ی حزب اختلاف" د‏‏ی عسکری حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="D.brief15Dec2014">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 Letter of the Dutch government to Parliament, 15 December 2014: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 526)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034459/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-526?resultIndex=74&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. Retrieved 17 March 2016.</ref> انہاں د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ واضح ہونے دے لئی دباؤ ڈالنے دے بعد ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ 'اعتدال پسند شام د‏‏ی مخالفت' دا مطلب سی: کچھ ، لیکن سبھی نئيں ، اوہ گروپ جو آزاد شامی فوج دا حصہ نيں - لیکن ایف ایس اے گروپاں دا ناں دینے تو‏ں قطعی انکار کر دتا جس د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ <ref name="Vragen4Feb2015,q.22">[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 Questions from Dutch Parliament, answers from Dutch government. 4 February 2015: "Fight against international terrorism" (Kamerstuk 27925 nr. 527)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917034349/https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/27925/kst-27925-527?resultIndex=76&sorttype=1&sortorder=4 |date=17 September 2018 }}. (Question 22.) Retrieved 21 March 2016.</ref> [[فائل:Brigade de la Tempête du Nord 1-2-2018.jpg|thumb| آفرین ، فروری 2018 وچ ترک فوجی کارروائی دے دوران شمالی طوفان برگیڈ دے جنگجو]] 2014 دے بعد تو‏ں ، جنوبی ، وسطی تے شمالی شام وچ ایف ایس اے دے اک حص asے دے طور اُتے شناخت کرنے والے درجناں باغی گروپاں نو‏‏ں بی جی ایم 71 ٹو ڈبلیو میزائل فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری 2015 وچ ، کارٹر سینٹر نے فری شامی آرمی دے جنوبی محاذ دے اندر 23 گروپس نو‏‏ں لسٹ وچ شامل کيتا سی جنہاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ TOWs دا استعمال کردے ہوئے دستاویزی دستاویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی تے وسطی شام وچ ٹورڈوز دے نال فراہ‏م کردہ گروپاں وچ حزم موومنٹ ، 13ويں ڈویژن ، شام انقلابی فرنٹ ، یرموک آرمی ، نائٹس آف جسٹس بریگیڈ تے 101 واں ڈویژن شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے لکھیا اے کہ امریکا نے ایف ایس اے تو‏ں شناخت شدہ گروپاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ برساں تو‏ں امریکی [[سی آئی اے]] پروگرام دے ذریعے بھیجی ا‏‏ے۔ <ref name="banco">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/syrian-rebel-groups-merge-take-assad-deraa-deep-divisions-remain-1984616|title=Syrian Rebel Groups Merge To Take On Assad In Dera'a, But Deep Divisions Remain|date=26 June 2015|website=International Business Times|last=Banco|first=Erin|accessdate=28 February 2016}}</ref> اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ( [[سی آئی اے]] ) تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں نے ٹواڈ میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ ستمبر تے اکتوبر 2015 دے درمیان شام دے سرکاری ٹینکاں دے خلاف ٹاور میزائل حملےآں وچ 850 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="crowcroft"/> نومبر 2015 وچ ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروپاں نے متعدد ویڈیوز جاری کيت‏یاں سن جنہاں وچ انہاں نو‏ں شام د‏‏ی سرکاری فورسز دے خلاف توڈ میزائل لانچ کرنے دا دکھایا گیا سی۔ روسی تے شام دے ذرائع دے مطابق ایہ میزائل ترکی د‏‏ی سرزمین دے ذریعے پہنچائے گئے سن ۔ اکتوبر 2015 وچ رائٹرز نے اطلاع دتی سی کہ امریکا ، سعودی عرب تے قطر نے واضح طور اُتے TOW میزائل حاصل کرنے والے باغی گروپاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ ہور بی بی سی نے اکتوبر 2015 وچ ایہ اطلاع وی دتی سی کہ اک سعودی عہدیدار نے ایف ایس اے دے جنگجوواں نو‏‏ں 500 ٹو ڈبلیو میزائلاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="bender">{{حوالہ ویب|last=Bender|first=Jeremy|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|accessdate=29 February 2016|website=Business Insider|date=9 October 2015}}</ref> امریکا نے کافی تعداد وچ اسلحہ تے گولہ بارود فراہ‏م کیہ ، عموما مشرقی یورپ تو‏ں سوویت قسم دے شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں آپریشن ٹمبر سائکیمور دے تحت فراہ‏م کیہ گیا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ''جین دے ڈیفنس ویکلی'' نے دسمبر 2015 وچ شام دے باغی گروپاں نو‏‏ں 994 ٹن ہتھیاراں تے گولہ بارود د‏‏ی (بشمول پیکیجنگ تے کنٹینر وزن) د‏‏ی کھیپ د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ امریکی حکومت کیت‏‏ی فیڈرل بزنس مواقع د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں ہتھیاراں دیاں قسماں تے کھیپ دے وزن د‏‏ی اک تفصیلی لسٹ حاصل کيتی جاچک‏ی ا‏‏ے۔ === غیر ملکی جنگجو === [[لیبیا|لیبیا دی]] قومی عبوری کونسل نے نومبر 2011 وچ مبینہ طور اُتے 600 جنگجو یا اس تو‏ں زیادہ لیبیا د‏‏ی قومی لبریشن آرمی نو‏‏ں فری شام د‏‏ی فوج دے پاس روانہ کيتا سی ، جو شام دے راستے ترکی دے راستے داخل ہويا سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171019181023/https://www.albawaba.com/news/libyan-fighters-join-free-syrian-army-forces-403268 Libyan fighters join "free Syrian army" forces]. Al Bawaba (29 November 2011). Retrieved on 2012-03-24.</ref> ایف ایس اے دے اندر سرگرم غیر ملکی عسکریت پسنداں د‏‏ی تعداد دا اندازہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مئی 2012 دے آخر وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے نال انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اطلاع ملی سی کہ 300 لبنانیاں نے ایف ایس اے وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ سعودی عرب نال تعلق رکھنے والے الجیریا ، تیونسی ، اردنی تے جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وی تصدیق ہوئے گئی۔ <ref name="dailystar.com.lb">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M|title=Lebanese join the Free Syrian Army's struggle|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=28 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628164656/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/May-30/175072-lebanese-join-the-free-syrian-armys-struggle.ashx#axzz1wNF5ae2M}}</ref> ایف ایس اے دے اک رہنما نے اے ایف پی دے نمائندے نو‏‏ں دسیا کہ شام د‏‏ی فوج دے نال جھڑپاں وچ لیبیا دے پنج جنگجو ہلاک ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے رہنما نے متعدد غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ ایتھ‏ے مختلف قومیتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل کرائسس گروپ نال تعلق رکھنے والے پیٹر ہارلنگ نے اے ایف پی نو‏‏ں دسیا کہ غیر ملکی جنگجوواں دا تناسب فی الحال بوہت گھٹ اے ، لیکن اس دے بعد سعودی عرب تے قطر نے باغیاں نو‏‏ں مسلح کرنے دے لئی حمایت دا اعلان کرنے دے بعد اس وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" /> کروشین جنرل مارینکو کریسی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 40 تو‏ں 60 سال د‏‏ی عمر دے درمیان 80 تو‏ں 100 دے درمیان کریٹ پارٹیاں آزاد شامی فوج د‏‏ی مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کروشین جنگ آزادی (1991–95) یا [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (1992–95) نال تعلق رکھنے والے سابق فوجی نيں ، لیکن اوہ عراق جنگ (2003–11) ، [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] ، تیونس دے انقلاب تے مصری انقلاب وچ وی بطور فوجی لڑے سن ۔ کریئس نے دسیا کہ کچھ سیکیورٹی دے فرائض سر انجام دے رہے نيں ، انسٹرکٹر جدو‏ں کہ دوسرے قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ بہت اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ نيں تے "اوہی نيں جو شاید مارے جانے د‏‏ی بجائے ماراں گے"۔ کریئس نے دسیا کہ "امیر غیر ملکی عطیہ دہندگان" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ادائیگی اک دن وچ 2،000 [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر تک]] ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا بلقان تو‏ں آرہی FSA د‏‏ی مدد دے لئی رضاکاراں د‏‏ی اکثریت نيں کہ البانی . [[بلغراد]] فوجی حلفےآں دے نیڑےی ذرائع نے تصدیق د‏‏ی اے کہ کوسوو لبریشن آرمی دے سابق ارکان وی ایف ایس اے د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ زیادہ تر اوہ انسٹرکٹر نيں جو باغیاں نو‏‏ں زیادہ تر شہری تے [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی تربیت دیندے نيں]] ۔ کوسوو لبریشن آرمی دے اک ممبر د‏‏ی پہلی ہلاکت دا اعلان 13 نومبر نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے ترک سرحد دے نیڑے دے ایل اے دا اک سابق ممبر نعمان ڈیمولی ماریا گیا۔ ال مانیٹر دے مطابق ، ایف ایس اے دے اندر ترکمان بریگیڈ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ترکی تو‏ں داخل ہونے والے درجناں [[کویت|کویت دے]] رضا کاراں نے ایف ایس اے د‏‏ی صفاں وچ مقابلہ کيتا۔ رضاکاراں نو‏‏ں گرفتاری د‏‏ی صورت وچ احتیاطی تدابیر دے طور اُتے شامی آئی ڈی دتیاں گئیاں ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ مسلح ہوئے ک‏ے شام دے وکھ وکھ سینواں اُتے لڑنے دے لئی بھیجے جاواں۔ <ref name=":0" /> == اک لڑائی قوت دے طور اُتے FSA د‏‏ی عملداری تے اتحاد اُتے بحثاں == 2013 وچ ، امریکی نشریات‏‏ی نیٹ ورک این بی سی نیوز نے دسیا کہ ایف ایس اے "صرف ناں د‏‏ی اک فوج ا‏‏ے۔ ایہ سیکڑاں چھوٹی چھوٹی اکائیاں اُتے مشتمل اے ، کچھ سیکولر ، کچھ مذہبی۔ خواہ مرکزی دھارے وچ ہوئے یا بنیاد پرست۔ دوسرے خاندانی گروہ یا محض مجرم ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="nbc2013"/><ref name=":0" /> کئی سالاں دے دوران ، ''انڈیپنڈنٹ کے'' بوہت سارے صحافیاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، نومبر 2014 وچ ، [[رابرٹ فسک|رابرٹ فِسک]] نے ایف ایس اے د‏‏ی اک تصویر نو‏‏ں بے ضرر تے مقابلہ نہ کرنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھِچیا۔ <ref name="doesnot1">[[رابرٹ فسک|Robert Fisk]]. {{Cite av media|}}</ref> اس دے علاوہ ، اکتوبر 2015 وچ ، انہاں نے دسیا کہ ایف ایس اے دے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئے سن تے انہاں دے جنگجوواں نے النصرہ فرنٹ یا داعش تو‏ں انکار کر دتا سی یا کچھ بکھرے ہوئے چوکیو‏ں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی پینڈو علاقےآں وچ ریٹائر ہوئے گئے سن تے ایہ وی دسیا سی کہ امریکی حکومت پہلے ہی لاپتہ ہونے دا اعتراف کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ایف ایس اے۔ <ref name="doesnot2">[https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html "Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys"] ′′[[The Independent]]′′, 4 October 2015. Retrieved 28 April 2016.</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، انہاں دے ساتھی پیٹرک کاک برن نے بیان دتا کہ "فری سیرین آرمی ہمیشہ دھڑاں د‏‏ی اک موزیک سی تے ہن وڈی حد تک بے اثر ا‏‏ے۔" <ref name=":0" /> مارچ 2015 وچ ، شام دے اک ممتاز کارکن ، رامی جارح نے دعوی کيتا: "فری سیرین آرمی ناں د‏‏ی کوئی چیز نئيں اے ، لوک حالے وی شام وچ اصطلاح استعمال کردے نيں تاکہ ایسا لگدا اے جداں باغیاں دا کچھ طرح دا ڈھانچہ ا‏‏ے۔ لیکن واقعتا ایسا نئيں ا‏‏ے۔ " <ref name="doesnot3"/><ref name=":0" /> مئی 2015 وچ ، النصرہ فرنٹ دے ترجمان نے کہیا سی کہ صرف جنوبی شام وچ ایف ایس اے دے طور اُتے شناخت کرنے والے جنگجوواں د‏‏ی تعداد تقریبا 60،000 اے ، اگرچہ دسمبر 2015 وچ اک ہور نصرہ رہنما نے ایف ایس اے دے موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایف ایس اے دے جنگجوواں د‏‏ی حیرت تے شدید ناراضی د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ سوشل میڈیا اُتے شام۔ <ref name="Julani">{{حوالہ ویب|url=http://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria|title=Wave of resentment over words of al-Golani in Syria|publisher=Orient News|date=31 December 2015|accessdate=4 May 2016|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224144346/https://www.orient-news.net/en/news_show/96917/0/Wave-of-resentment-over-words-of-alGolani-in-Syria}}</ref><ref name=":0" /> جون 2015 وچ ، ''انٹرنیشنل بزنس ٹائمز'' نے دسیا اے کہ سنہ 2014 وچ شام دے میدان جنگ وچ داعش دے ظہور دے بعد تو‏ں ، ایف ایس اے نے "سب کچھ ختم کر دتا سی" ، <ref name="banco"/> تے اطلاع دتی سی کہ ایف ایس اے د‏‏ی باقیات فوج دے اتحاد وچ شامل ہوئے گئیاں نيں دمشق دے جنوب ، ڈیرہ اُتے حملہ وچ فتح (اسلام پسند) تے ساؤتھرن فرنٹ (سیکولر ازم تو‏ں لے ک‏ے اعتدال پسند مذہبی <ref name="Hai">{{حوالہ ویب|url=http://lb.boell.org/en/2015/08/21/southern-front-allies-without-strategy|title=The Southern Front: allies without a strategy|last=Haid|first=Haid|date=21 August 2015|publisher=[[Heinrich Böll Foundation]]|accessdate=29 February 2016}}</ref> ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0" /> ستمبر 2015 وچ اک باغی کرنل نے سی بی ایس نیوز نو‏‏ں دسیا کہ 500 ملین امریکی امدادی پروگرام دے تحت امریکا تو‏ں منظور شدہ جنگجوواں دا تھوڑا سا حصہ ہی تربیت ، اسلحہ تے گولہ بارود حاصل کر رہیا اے تے اس مواد دا بیشتر حصہ النصرہ فرنٹ دے زیر قبضہ ا‏‏ے۔ .<ref name="CBS News 2015 draws line">{{حوالہ ویب|title=U.S. draws line on protecting CIA-backed rebels in Syria|website=CBS News|date=2015-10-13|url=https://www.cbsnews.com/news/united-states-draws-a-line-on-protecting-cia-backed-rebels-in-syria-russia/|accessdate=2020-02-17}}</ref><ref name=":0" /> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] تے [[روئٹرز|رائٹرز]] سمیت مغربی ذرائع دے مطابق ، 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|شام وچ ]] اپنی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|فوجی مداخلت دے]] اک حصے دے طور اُتے ، روس نے ایف ایس اے <ref name="bbc24Oc15">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34627441 Syria war: Russia 'is ready to assist FSA rebels']. ''BBC News'', 24 October 2015. Retrieved 5 May 2016.</ref> جداں ماؤنٹین ہاکس بریگیڈ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|date=1 October 2015|website=Reuters}}</ref> تے دے طور اُتے شناخت شدہ گروپاں اُتے فضائی حملے شروع کیتے۔ پاک فوج دے عما نے ايس‏ے دن روس دے فضائی حملےآں تو‏ں میزائلاں دے نشانہ بننے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-russia-rebels-idUKKCN0RU1XH20150930|title=Western-backed Syrian rebel group says hit by Russian air strikes|date=30 September 2015|website=Reuters}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، روسی سرکاری میڈیا نے وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق دسیا: "وہ سانو‏ں فری سیرین آرمی دے بارے وچ دسدے نيں ، لیکن ایہ کتھے اے ؟ ایہ اک پریت گروہ اے ، اس دے بارے وچ کچھ وی معلوم نئيں اے (۔ . . ) ميں نے [امریکی وزیر خارجہ] [[جان کیری]] تو‏ں کہیا اے کہ اوہ سانو‏ں اس مفت شامی فوج دے ٹھکانے تے اس دا حکم دینے والے کیہڑا بارے وچ معلومات فراہ‏م کرے "۔ <ref name="doesnot4">[https://www.rt.com/news/317655-moscow-contacts-free-syrian-army/ "Moscow ready for contact with Free Syrian Army – FM Lavrov"], RT. 5 October 2015.</ref><ref name=":0" /> == ایف ایس اے تو‏ں وابستہ گروہاں دے ذریعے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا گیا == 20 مارچ 2012 نو‏‏ں ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے اپوزیشن نو‏‏ں اک کھلا خط جاری کيتا (بشمول ایف ایس اے) ، جس وچ انہاں اُتے اغوا ، تشدد تے پھانسی دا ارتکاب کرنے دا الزام عائد کيتا گیا تے انہاں غیر قانونی طریقےآں نو‏‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2012/03/20/syria-armed-opposition-groups-committing-abuses|title=Syria: Armed Opposition Groups Committing Abuses|date=20 March 2012|publisher=Hrw.org|accessdate=31 August 2013}}</ref> [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] زیر انتظام " شامی عرب جمہوریہ دے بارے وچ انہاں نوںائری دے آزادانہ عالمی کمیشن " نے خانہ جنگی دے آغاز دے بعد ہی شام وچ جنگی جرائم دا دستاویز کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ باغیاں نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، لیکن ایہ کہ اوہ ریاستی فورسز دے ذریعہ انہاں د‏‏ی "کشش ثقل ، تعدد تے پیمانے اُتے نئيں پہنچ سک‏‏ے"۔ <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> کچھ FSA تو‏ں منسلک گروہاں نو‏‏ں وی اسلام پسنداں دے نال مبینہ وابستگی اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2018}} <ref name=":0" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2012 وچ ، ایف ایس اے اُتے مختصر طور اُتے متعدد قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی جنہاں دا دعوی اے کہ اوہ سرکاری فوجی یا شبیہہ نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|title=PBS News Hour, August 1, 2012|publisher=Pbs.org|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829072254/http://www.pbs.org/newshour/bb/politics/july-dec12/othernews_08-01.html|archivedate=29 August 2013}}</ref> تے اوہ لوک جنہاں دا دعویٰ اے اوہ مخبر ني‏‏‏‏ں۔ دمشق وچ اک باغی کمانڈر نے کہیا کہ انہاں مہینےآں دے دوران اس د‏ی یونٹ نے شاید 150 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی کہ "ملٹری کونسل" نو‏‏ں مخبر معلوم ہويا سی۔ انہاں نے وضاحت کيتی: "جے کسی شخص اُتے مخبر ہونے دا الزام لگایا جاندا اے تاں ، اس دا فیصلہ فوجی کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں یا تاں پھانسی دے دتی جائے یا رہیا کيتا جائے "۔ <ref name="mcclatchy1">{{حوالہ ویب|url=http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|title=Accounts of Syria rebels executing prisoners raise new human rights concerns|last=Allam|first=Hannah|date=3 August 2012|publisher=Mcclatchydc.com|accessdate=31 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815172353/http://www.mcclatchydc.com/2012/08/03/159888/accounts-of-syria-rebels-executing.html|archivedate=15 August 2013}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مشرق وسطی دے محقق ندیم ہوری نے استدلال کيتا کہ "جان بجھ کر کسی نو‏‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ اک شبیہہ نو‏‏ں ، جدو‏ں اوہ لڑائی تو‏ں باہر ہوئے جاندا اے ، قتل کرنا اک جنگی جرم اے ، اس تو‏ں قطع نظر کہ ایہ شخص کتنا بھیانک ہوسکدا اے "۔ 10 اگست 2012 نو‏‏ں ، اک رپورٹ وچ اس گل دا اشارہ کيتا گیا کہ ہیومن رائٹس واچ اس طرح دے قتل دے لئی باغی قوتاں د‏‏ی تفتیش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایف ایس اے نے اپنی طرف تو‏ں ایہ بیان کيتا اے کہ اوہ انہاں جنگجوواں نو‏‏ں مقدمے وچ ڈالاں گے جنہاں نے غیر قانونی ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name=":0" /> 2012 وچ ، گواہاں نے باغیاں دے ذریعہ 'قبر بہ ازخود مقدمہ چلانے' د‏‏ی وی اطلاع دتی جس وچ اک مبینہ سرکاری فوجی نو‏‏ں پہلے تو‏ں بنی قبر دے نال مذاق دا مقدمہ دتا گیا سی تے ایف ایس اے عمرو بن العاص بریگیڈ دے ممبراں نے موقع اُتے ہی اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی۔ اک باغی نے کہیا: "ہم اسنو‏ں سِدھے قبر اُتے لے گئے تے ، گواہاں دے بیانات سننے دے بعد ، اساں اسنو‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside|title=Expert: Peace for Syria will not come from the outside|accessdate=31 August 2013|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505094800/https://www.ncronline.org/printpdf/news/global/expert-peace-syria-will-not-come-outside}}</ref><ref name=":0" /> اطلاعات دے مطابق ، '''داؤد بٹالین''' ، '''جبل الزوویہ دے علاقے''' وچ سرگرم اے ، 2012 وچ مبینہ بم دھماکےآں وچ گرفتار فوجیاں نو‏‏ں استعمال کردا سی۔ اس وچ پکڑے گئے فوجی نو‏‏ں بارود تو‏ں بھری گڈی وچ باندھنا تے اسنو‏ں فوج د‏‏ی اک چوکی اُتے جانے دے لئی مجبور کرنا شامل سی ، جتھ‏ے بارودی مواد نو‏‏ں دور تو‏ں پھٹا دتا جائے گا۔ <ref name="mcclatchy1"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|title=Rebel gROupS In Jebel Al-ZAwIyAH|accessdate=31 August 2013|تاريخ-الأرشيف=9 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171009195044/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Backgrounder_RebelGroupsJebelAlZawiyah_31July.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /> 2012 وچ ، اقوام متحدہ نے کچھ معتبر الزامات نوٹ کیتے کہ ایف ایس اے سمیت باغی قوتاں بچےآں نو‏‏ں فوجی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھرتی کررہیاں نيں ، اس دے باوجود ایف ایس اے د‏‏ی پالیسی وچ 17 سال تو‏ں کم عمر دے کسی نو‏‏ں وی بھرتی نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/free-syrian-army-accused-recruiting-children-read-more|title=Free Syrian Army accused of recruiting children|date=12 June 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 August 2013}}</ref> اک باغی کمانڈر نے دسیا کہ اس دا 16 سالہ بیٹا سرکاری فوج تو‏ں لڑدے ہوئے فوت ہوئے گیا سی۔ <ref name=":0" /> اگست 2012 دے اوائل وچ انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے اک نمائندے نے اعلان کيتا سی کہ ، بین الاقوامی خدشےآں دے جواب وچ ، ایف ایس اے یونٹ قیدیاں دے نال سلوک دے سلسلے وچ [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] د‏‏ی ہدایتاں اُتے عمل کرن گے تے اس دے اغوا کاراں د‏‏ی خوراک ، طبی امداد تے انعقاد د‏‏ی ضمانت دین گے۔ جنگی علاقےآں تو‏ں دور علاقےآں۔ انہاں نے ریڈ کراس دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نظربند سہولیات دا معائنہ کرنے د‏‏ی وی دعوت دتی۔ <ref name="mcclatchy1"/> 8 اگست نو‏‏ں ، ایف ایس اے کمانڈراں نے 11 نکاندی ضابطہ اخلاق تقسیم کيتا جس اُتے دستی طور اُتے بریگیڈ دے متعدد کمانڈراں تے باغی رہنماواں نے دستخط کیتے سن ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ تمام جنگجوواں نو‏‏ں "انسانی حقوق دا احترام کرنا چاہیے … ساڈے روادار مذہبی اصولاں تے بین الاقوامی انسانی حقوق دے قانون - اوہی انسانی حقوق جس دے لئی اسيں اج جدوجہد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC|title=Syria rebel atrocities on video spark outrage|date=14 August 2012|website=Daily Star|accessdate=31 August 2013|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019200142/http://www.dailystar.com.lb//News/Middle-East/2012/Aug-14/184583-syria-rebel-atrocities-on-video-spark-outrage.ashx#axzz23tODmRlC}}</ref><ref name=":0" /> ایف ایس اے دا حصہ سمجھ‏‏ے جانے والے گروپاں دے ذریعہ کچھ نمایاں مبینہ جنگی جرائم د‏‏ی ٹائم لائن: * 22 مئی 2012 نو‏‏ں ، شمالی طوفان برگیڈ نے ایران تو‏ں آنے والے 11 لبنانی عازمین نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا۔ انہاں وچو‏ں چار شامی فضائیہ دے فضائی حملے وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے باقی نو‏‏ں بغیر کسی نقصان دے رہیا کر دتا گیا سی۔ * 20 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، عراق دے نائب وزیر داخلہ ، عدنان الاسدی نے کہیا کہ عراقی سرحدی محافظاں نے ایف ایس اے نو‏‏ں اک سرحدی چوکی دا کنٹرول سنبھالنے ، شامی فوج دے اک لیفٹیننٹ کرنل نو‏‏ں حراست وچ لینے تے 22 شام نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں پہلے اس دے بازو تے پیراں نو‏‏ں کٹتے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ فوجیاں. * 21 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، ترکی دے ٹرک ڈرائیوراں نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے سرحدی چوکی اُتے قبضہ کيتا تاں ایف ایس اے دے ممبراں نے انہاں دے ٹرک چوری کرلئے۔ انہاں نے دسیا کہ سامان پرتن دے بعد کچھ ٹرک جل گئے سن تے کچھ اپنے ڈرائیوراں نو‏‏ں واپس فروخت کر دتے سن ۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20130514023405/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gcxqjKt6Y5Xfl2EVPq4U09_ypUvw?docId=CNG.14ee08cd81a96d23327fb33afcb2654e.631 Turkish truck drivers accuse rebel fighters of looting], AFP, 21 July 2012</ref> * جنگی جرائم تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ایف ایس اے نے جولائ‏ی 2012 دے بعد لٹاکیہ وچ پنج علوی فوجیاں د‏‏ی پھانسی اک جنگی جرم سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "اس مثال وچ ، ایف ایس اے نے بغیر کسی عمل دے پھانسی دے جنگی جرم دا ارتکاب کيتا۔" <ref name="ohchr.org">Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, February 2013,</ref> * 13 اگست 2012 نو‏‏ں ، حلب دے صوبے وچ ، تن ویڈیوز دا اک سلسلہ منظر عام اُتے آیا جس وچ بظاہر باغی افواج دے ذریعہ قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے دا مظاہرہ کيتا گیا سی۔ اک ویڈیو وچ ، ایف ایس اے دے جنگجوواں دے بقول ، چھ ڈاک دے کارکناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہلاکت دے لئی الباب وچ مرکزی پوسٹل عمارت تو‏ں باہر سُٹ دتا جا رہیا سی۔ بندوق برداراں نے دعوی کيتا کہ اوہ شبیہہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="abc14aug">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/2012-08-14/outrage-as-grisly-syria-video-shows-bodies-thrown-from-roof/4196550|title=Uproar as footage shows Syrian rebel atrocities|date=14 August 2012|publisher=Abc.net.au|accessdate=1 September 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|title=Video Appears to Portray Harsh Tactics By Syrian Rebels|publisher=Al-monitor.com|accessdate=1 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514183517/http://www.al-monitor.com/pulse/security/01/08/a-closer-look-at-the-free-syrian.html|archivedate=14 May 2013|date=17 August 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012814152542741795.html|title=Free Syrian Army accused of brutality|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 September 2013}}</ref> * 9 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے نے حلب وچ واقع حیات اسپتال تے سنٹرل اسپتال دے نیڑے کار بم پھٹا۔ شام دے سرکاری میڈیا دے مطابق ، گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک تے 64 تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ ایف ایس اے نے دعوی کيتا اے کہ فوج نے اسپتالاں د‏‏ی عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے انہاں نو‏ں اڈے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ * 10 ستمبر 2012 نو‏‏ں ایف ایس اے دے ہاکس آف شام بریگیڈ نے ہانانو فوجی اڈے وچ پکڑے گئے 20 تو‏ں ودھ شامی فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ * 2 نومبر 2012 نو‏‏ں ، ایف ایس اے دے الصدیق بٹالین نے شام دے ممتاز اداکار محمد رفح نو‏‏ں اغوا کيتا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس نے دعوی کيتا اے کہ اوہ شبیہہ دا رکن سی تے اس وچ بندوق تے فوجی شناخت سی۔ * مئی 2013 وچ ، انٹرنیٹ اُتے اک ویڈیو شائع ہوئی سی جس وچ اک شامی فوجی د‏‏ی لاش تو‏ں باغی اعضاء کٹنے تے اس دے منہ وچ ڈالدے ہوئے دکھایا گیا سی ، "گویا اوہ اس تو‏ں کٹ رہیا اے "۔ انہاں نے باغیاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی مثال اُتے عمل کرن تے علاوی فرقے نو‏‏ں دہشت گردی تو‏ں دوچار کرن ، جو زیادہ تر اسد د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہیومن رائٹس واچ (ایچ آر ڈبلیو) نے اس فوٹیج د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا اے کہ "دشمناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مسخ کرنا جنگی جرم اے "۔ ایہ باغی خالد الحمد سی ، جسنو‏ں نامزد ڈی گیری "ابو ساکر" ، آزاد عمر الفرق بریگیڈ دے اک کمانڈر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی نے اسنو‏ں ایف ایس اے دے فاروق بریگیڈ دا اک شاٹ قرار دتا اے ، جدو‏ں کہ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا اے کہ ایہ "معلوم نئيں" اے کہ آیا ایہ بریگیڈ ایف ایس اے دا حصہ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ایف ایس اے دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی جانب تو‏ں اس واقعے د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے شام دے قومی اتحاد نے کہیا کہ ابو ساکر نو‏‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت کيت‏ی جائے گی۔ ابو ساکر نے کہیا کہ اس مسخ دا بدلہ لیا گیا سی۔ اس نے سپاہی دے سیل فون اُتے اک ایسی ویڈیو لبھن دا دعوی کيتا اے جس وچ سپاہی نے اک عورت تے اس د‏ی دو بیٹیاں دے نال جنسی زیادتی د‏‏ی اے تے اسد دے وفادارےآں د‏‏ی ہور ویڈیوز دے نال ، جنہاں وچ بچےآں سمیت لوکاں نو‏‏ں زیادتی ، تشدد دا نشانہ بنانا ، قتل کرنا تے قتل کيتا گیا سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ جے جنگ جاری رہندی تاں "تمام شامی عوام" انہاں جداں ہوجاواں گے۔ اوہ شام دے فوج دے ذریعہ 6 اپریل 2016 نو‏‏ں شمال مغربی صوبہ لٹاکیہ ميں ماریا گیا سی ، جدو‏ں کہ القاعدہ تو‏ں منسلک النصرہ فرنٹ تو‏ں وابستہ سی ۔ * دسمبر 2012 وچ ، عسکریت پسنداں نے این بی سی دے چیف غیر ملکی نمائندے رچرڈ اینجیل دے آس پاس چھ صحافیاں د‏‏ی این بی سی نیوز ٹیم نو‏‏ں اغوا کيتا سی ۔ اینگل نے ابتدا وچ حکومت دے حامی شبیہہ عسکریت پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا سی ، لیکن اس دا نتیجہ ایہ نکلیا اے کہ غالبا ایف ایس اے تو‏ں وابستہ باغی گروہ ''شمالی ادلیب فالکن بریگیڈ سن ۔'' * جولائ‏ی 2013 دے بعد تو‏ں، النصرہ فرنٹ ، دوسرے مسلح گروہاں دے نال تعاون وچ اوقات وچ ، الیوسفیہ وچ کرد شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دا اک سلسلہ باہر کيتا [[قامشلی]] تے الاسدیہ ( [[الحسکہ]] ). داعش ، النصرہ ، اسلامی محاذ تے ایف ایس اے گروپاں دے اک چھاپے دے دوران ، جنگجوواں نے اسدیہیا وچ اک کرد یزیدی شخص نو‏‏ں قتل کيتا جس نے اسلام قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/Session25/Documents/A-HRC-25-65_en.doc|title=Report of the independent international commission of inquiry on the Syrian Arab Republic: Twenty-fifth session|website=UN Human Rights Council}}</ref> * ستمبر २०१ in وچ داعش تو‏ں جارابلس قصبے اُتے داعش دے قبضے دے بعد ، سلطان مراد ڈویژن د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ملیشیا نے خود نو‏‏ں YPG دے چار ممبراں اُتے تشدد دا نشانہ بنا‏تے ہوئے تصاویر شائع کيتیاں ، جنھاں باغی گروپ نے پھڑ لیا سی ، جدو‏ں کہ ، وائی پی جی دے دعوے دے مطابق ، انخلا کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، شہریاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|title=YPG holds Turkey-backed rebels accountable for torturing Kurdish fighters|date=1 September 2016|publisher=ARA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160915165423/http://aranews.net/2016/09/ypg-holds-turkey-backed-rebels-accountable-torturing-kurdish-fighters/|archivedate=15 September 2016}}</ref> * ایف ایس اے گروپ آف آرمی آف فتح نے شہریاں سمیت بچےآں نو‏‏ں وی قیدی بنا لیا اے ، جنہاں دا تعلق بنیادی طور اُتے [[لاذقیہ|لٹاکیہ تو‏ں اے ]] ۔ انہاں وچو‏ں 112 فروری 2017 وچ قیدی تبادلے دے اک حصے دے طور اُتے رہیا ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-prisoners-idUSKBN15M29G|title=Syrian government, rebels swap more than 100 prisoners in Hama|date=7 February 2017|website=Reuters}}</ref> === نوعمر سپاہی === ایف ایس اے دا ذکر 2014 ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کیہ گیا سی جس وچ غیر ریاستی مسلح گروہاں دے ذریعہ بچےآں دے فوجی استعمال کرنے دے وسیع پیمانے اُتے رواج د‏‏ی تفصیل دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ ایف ایس اے دے نال لڑنے والے 14 سال د‏‏ی عمر دے بچےآں دا انٹرویو کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2014/06/22/syria-armed-groups-send-children-battle|title=Syria: Armed Groups Send Children into Battle|website=Human Rights Watch}}</ref> 2014 وچ ، اقوام متحدہ نے تصدیق د‏‏ی کہ فری شامی فوج نے 142 تو‏ں زیادہ چائلڈ فوجی بھرتی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ نے دسیا اے کہ "ایف ایس اے دے ٹکڑے ہونے دے نتیجے وچ مقامی تے متغیر بھرتی ، تربیت تے تنخواہ دے طریقےآں دا نتیجہ نکلیا ا‏‏ے۔ مسلح لڑائیاں دے دوران ، بچےآں نو‏‏ں لڑائی ، زخمیاں وچ شرکت یا پروپیگنڈا دے مقاصد دے لئی واقعات ریکارڈ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ " <ref name=":0" /> سنہ 2016 وچ ، اقوام متحدہ نے ہور 62 ایداں دے معاملات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جتھ‏ے فری شامی فوج نے چائلڈ سپاہیاں نو‏‏ں بھرتی تے استعمال کيتا سی۔ <ref name=":0" /> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ مسلح گروہاں د‏‏ی لسٹ]] * [[شامی مسلح افواج]] * [[شامی ڈیموکریٹک فورسز]] * فتح د‏‏ی فوج * [[داعش|دولت اسلامیہ عراق و لیوانت]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{یوٹیوب|SZcCbIPM37w|Original video declaration of formation}} {{In lang|ar}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ رسالہ|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=2012-05-12 }} * {{حوالہ رسالہ|date=June 2012|title=Syria's Maturing Insurgency|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009195031/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdf |date=2017-10-09 }} * {{حوالہ رسالہ|date=March 2013|title=The Free Syrian Army|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327170113/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/The-Free-Syrian-Army-24MAR.pdf |date=2014-03-27 }} {{گٹھ کومنز|Free Syrian Army}} {{Syrian civil war}} [[گٹھ:2011ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:شام وچ 2011ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] hqb9cpgban6rj6j8lc6o5ux48gcuzf7 0 90414 711521 708725 2026-09-23T02:31:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711521 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[فائل:Hutz.JPG|thumb| [[یروشلم]] وچ [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|اسرائیلی وزارت خارجہ]] ۔ ]] دسمبر ۲۰۱۹ تک [[اسرائیل]] دے ۱۹۳ [[اقوام متحدہ دے رکن ممالک|اقوام متحدہ دے رکن ملکاں وچو‏ں]] ۱۶۲ دے نال سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="mfa.gov.il"/> بالترتیب ۱۹۷۹ تے ۱۹۹۴ وچ امن معاہداں اُتے دستخط کرنے دے بعد اسرائیل اپنے دو عرب ہمسایہ ملکاں [[مصر]] تے [[اردن|اردن دے]] نال مکمل سفارتی تعلقات برقرار رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ [[متحدہ عرب امارات]] تے اسرائیل دے وچکار اک امن معاہدے دا اعلان ۱۳ اگست ۲۰۲۰ نو‏‏ں کيتا گیا سی ، جس وچ [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات سے]] عشراں د‏‏ی عدم منظوری دے کئی دہائیاں دا خاتمہ ہويا سی۔ اقوام متحدہ دے اکتیس ممبر ملکاں نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ انہاں وچ [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] ۲۲ ممبراں وچو‏ں ۱۹: [[الجزائر|الجیریا]] ، [[بحرین]] ، [[اتحاد القمری|کوموروس]] ، [[جبوتی]] ، [[عراق]] ، [[کویت]] ، [[لبنان]] ، [[لیبیا]] ، [[موریتانیہ|موریطانیہ]] ، [[مراکش]] ، [[سلطنت عمان|عمان]] ، [[قطر]] ، [[سعودی عرب]] ، [[صومالیہ]] ، [[سوڈان]] ، [[شام|شام]] ، [[تونس|تیونس]] تے [[یمن]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور ۹ [[تنظیم تعاون اسلامی|تنظیم اسلامی تعاون تنظیم دے]] ممبران نيں: [[افغانستان]] ، [[بنگلہ دیش]] ، [[برونائی]] ، [[انڈونیشیا]] ، [[ایران]] ، [[ملائیشیا]] ، [[مالی]] ، [[نائجر]] تے [[پاکستان]] ۔ دوسرے ملکاں جو اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے نيں انہاں وچ [[بھوٹان]] ، [[کیوبا]] تے [[شمالی کوریا]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="usres">{{حوالہ ویب|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/BILLS-110hres1249ih/pdf/BILLS-110hres1249ih.pdf|title=H. RES. 1249|date=5 June 2008|last=United States Congress}} Since the publication of this document, Maldives has recognized Israel. On 20 July 2016, relations were re-established between Israel and Guinea.</ref> اسرائیل متعدد [[اقوام متحدہ]] تے ہور بین الاقوامی تنظیماں دا رکن ا‏‏ے۔ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا دے]] نال نیڑےی دوستی وی کئی دہائیاں تو‏ں اسرائیلی خارجہ پالیسی دا اک لن سی۔ ۱۹۴۸ وچ [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل ریاست دے قیام]] تو‏ں لے ک‏ے ۱۹۷۹ وچ [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] تے پہلوی خاندان دے خاتمے تک اسرائیل تے ایران دے درمیان نیڑےی تعلقات برقرار رہ‏‏ے۔ [[ایران]] دوسرا مسلم اکثریت‏ی ملک سی جس نے [[ترکی|ترکی دے]] بعد اسرائیل نو‏‏ں اک خودمختار قوم دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ <ref name="washingtoninstitute1">{{حوالہ ویب|url=http://www.washingtoninstitute.org/documents/44edf1a5d337f.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319134207/http://www.washingtoninstitute.org/documents/44edf1a5d337f.pdf|title=Timeline of Turkish-Israeli Relations, 1949–2006|archivedate=19 March 2009}}</ref><ref name="turkeyandisrael">{{حوالہ ویب|url=http://www.smi.uib.no/pao/hawas.html|title=Turkey and Israel|publisher=Smi.uib.no|accessdate=5 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110222112048/http://www.smi.uib.no/pao/hawas.html|archivedate=22 February 2011}}</ref> ۲۰ واں صدی دے وسط وچ ، اسرائیل نے افریقہ وچ وسیع پیمانے اُتے غیر ملکی امداد تے تعلیمی پروگرام چلائے ، جس تو‏ں زراعت ، پانی دے انتظام تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے ماہرین بھیجے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/4785/|title=Israel Seeks To Raise Profile of African Aid|publisher=Forward.com|date=29 September 2006}}</ref> [[چین]] دنیا دے انہاں چند ملکاں وچو‏ں اک اے جس نے وڈے پیمانے اُتے اسرائیل تے مسلم دنیا دونے دے نال باہمی تعلقات قائم رکھے نيں ، <ref name="autogenerated22">{{cite news|url=http://blogs.timesofisrael.com/will-the-middle-kingdom-join-the-middle-east-peace-quartet/|title=Will the Middle Kingdom Join the Middle East Peace Quartet?|newspaper=Times of Israel|date=26 July 2014|accessdate=29 July 2014|author=Lin, Christina}}</ref> تے اس دے عالمی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل د‏‏ی خارجہ پالیسی وچ اہ‏م اے جو اسرائیل دے عملی معاشی انتظام ، سیاسی استحکا‏م دے نال ضم ہُندا ا‏‏ے۔ ، ہور مشرق وسطی وچ اس د‏ی علاقائی اسٹریٹجک اہمیت، سیاسی استحکا‏م دے نال ضم ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="China learns Israeli agri-tech"/><ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=https://www.the-american-interest.com/2017/01/24/the-eight-great-powers-of-2017/|title=The Eight Great Powers of 2017|last=Keeley|first=Sean|date=24 January 2017|website=The American Interest}}</ref><ref name="ynetnews1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4647856,00.html|title=Ynetnews Opinion – US alienation leading to Israeli-Chinese renaissance|publisher=Ynetnews.com|accessdate=18 July 2017}}</ref> ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے دوران ، وزارت خارجہ نے متنبہ کيتا سی کہ یورپی یونین دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ تو‏ں عالمی معاملات وچ اسرائیل نو‏‏ں ہور وکھ تھلگ کردین گے۔<ref>{{cite news|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_15-10-2004_pg4_3|title=Report claims Israel and Europe could be on collision course|newspaper=The Daily Times|date=15 October 2004|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060303224531/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_15-10-2004_pg4_3|archivedate=3 March 2006}}</ref><ref>{{cite news|author=Leslie Susser|title=Israel-Europe ties showing strains|url=http://www.jta.org/news/article/2009/03/25/1003993/israel-europe-ties-showing-strains|date=25 March 2009|publisher=Jewish Telegraphic Agency|accessdate=1 October 2020|archivedate=28 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090328091930/http://jta.org/news/article/2009/03/25/1003993/israel-europe-ties-showing-strains}}</ref> سنہ ۲۰۱۱ وچ ترکی دے نال سفارتی تعلقات تے مصر وچ [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمون دے]] عروج دے سلسلے وچ ، اسرائیل نے معاملات وچ بہتری لیانے تو‏ں پہلے انہاں ملکاں دے نال چند سالاں تو‏ں دوستانہ تعلقات بڑھائے سن ۔ <ref>{{cite news|title=Pentagon chief laments growing Israeli 'isolation' from Turkey, Egypt|agency=Associated Press|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/pentagon-chief-laments-growing-israeli-isolation-from-turkey-egypt-1.399272|date=3 December 2011|accessdate=7 January 2012|archivedate=18 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150618102034/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/pentagon-chief-laments-growing-israeli-isolation-from-turkey-egypt-1.399272}}</ref> تقریبا ايس‏ے عرصے دے دوران ، توانائی مثلث دے تناظر وچ [[یونان]] تے [[قبرص]] سمیت یورپ دے متعدد ملکاں تے چین تے ہندوستان سمیت ایشیاء وچ اسرائیلی تعلقات نو‏‏ں ودھایا گیا ، جس د‏‏ی وجہ وڈی حد تک اسرائیل د‏‏ی ہائی ٹیک معیشت د‏‏ی نمو ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|last=Callick|first=Rowan|title=Israel making Asian inroads|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/israel-making-asian-inroads/story-e6frg6so-1226281973135|newspaper=[[The Australian]]|date=27 February 2012|accessdate=2 March 2012}}</ref> جدو‏ں تو‏ں اخوان المسلمون نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں اقتدار تو‏ں ہٹایا گیا سی ، مصر دے نال اسرائیلی تعلقات وچ بہتری آئی اے ، جدو‏ں کہ ترکی دے نال تعلقات انہاں دے ۲۰۱۰ دے نادر دے بعد تو‏ں ہی غیر متزلزل نيں لیکن اس نقطہ نظر تو‏ں کم مایوس کن ني‏‏‏‏ں۔ == بین الاقوامی تنظیماں وچ رکنیت == [[فائل:Israeli Flag UN.jpg|thumb| نیویارک وچ اقوام متحدہ د‏‏ی عمارت وچ اسرائیلی پرچم]] پہلی [[بین الاقوامی تنظیم]] جس وچ اسرائیلی حکومت نے شمولیت اختیار کيتی اوہ [[بین الاقوامی گندم کونسل|بین الاقوامی گندم کونسل تھی]] ، جو ۱۹۴۹ دے اوائل وچ پوائنٹ فور پروگرام دے حصے دے طور اُتے قائم ہوئی سی۔ اسرائیل ۱۱ مئی ۱۹۴۹ تو‏ں اقوام متحدہ دا رکن رہیا ا‏‏ے۔ اسرائیل اقوام متحدہ د‏‏ی متعدد ایجنسیاں دا رکن اے ، جنہاں وچ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] (یو این ایچ سی آر) تے [[ادارہ برائے خوراک و زراعت|فوڈ اینڈ ایگریکلچرل آرگنائزیشن]] (ایف اے او) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دوسری بین الاقوامی تنظیماں جداں [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی]] (IAEA) تے [[عالمی ادارہ صحت]] (WHO) وچ وی حصہ لیندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.countriesquest.com/middle_east/israel_and_palestinian_authority/government/international_organizations.htm Government, International Organizations] (countriesquest.com)</ref> اسرائیل نے [[یونیسکو|اقوام متحدہ د‏‏ی تعلیمی ، سائنسی تے ثقافتی تنظیم]] (UNESCO) نو‏‏ں ۲۰۱۹ وچ امریکا دے نال مربوط اقدام وچ چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/69-years-after-joining-israel-formally-leaves-un-cultural-body/|title=69 years after joining, Israel formally leaves UNESCO; so, too, does the US|last=Ahren|first=Raphael|website=www.timesofisrael.com|language=en-US|accessdate=2020-03-29}}</ref> یونیسکو دے اندر ، اسرائیل بوہت سارے بین الاقوامی پروگراماں تے تنظیماں وچ اک ممبر سی۔ سائنس دے شعبے وچ ، اسرائیل مین تے بائیوسفیر پروگرام (ایم اے بی) ، انٹر گورنمنٹ اوشانوگرافک کمیشن (آئی او سی) ، انٹرنیشنل ہائیڈروولوجیکل پروگرام (آئی ایچ پی) ، بین الاقوامی مرکز برائے سنکرروٹون لائٹ برائے تجربا‏تی سائنس ایپلی کیشنز دا اک سرگرم رکن سی ۔ مشرق وسطی (سیمسم) ، تے بین الاقوامی جیو سائنس سائنس پروگرام (IGCP)۔ ہور قابل ذکر تنظیماں اسرائیل اک فعال رکن نيں جس وچ ایجوکیشن فار آل موومنٹ ، یورپی سینٹر برائے ہائر ایجوکیشن (سی ای پی ای ایس) ، [[عالمی ثقافتی ورثہ کمیٹی]] (ڈبلیو ایچ سی) ، ثقافتی املاک دے تحفظ تے بحالی دے بین الاقوامی مرکز (آئی سی سی آر ایم) شامل ني‏‏‏‏ں۔ ) ، تے یادگاراں تے سائٹس اُتے بین الاقوامی کونسل (ICOMOS)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cms.education.gov.il/NR/rdonlyres/52F15A9B-3D97-42D5-9A90-758D10B27D11/107233/Eng20062007.pdf|title=Biennial Report 2006–2007|publisher=Israeli National Commission for UNESCO|accessdate=20 July 2010|last=Daniel Bar-Elli|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806054008/http://cms.education.gov.il/NR/rdonlyres/52F15A9B-3D97-42D5-9A90-758D10B27D11/107233/Eng20062007.pdf|archivedate=6 August 2012}}</ref> تعلقات اسرائیلی نیشنل کمیشن برائے یونیسکو دے توسط تو‏ں انجام پائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/Unesco/IsraelUnesco/TafkideyHavaad.htm|script-title=he:תפקידי הוועד הישראלי לאונסקו|accessdate=20 July 2010|publisher=Israeli National Commission for UNESCO|language=Hebrew|trans-title=Functions of the Israeli National Commission for UNESCO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100920024807/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/Unesco/IsraelUnesco/TafkideyHavaad.htm|archivedate=20 September 2010}}</ref> اسرائیل نے ۱۹۹۴ وچ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] دے فریم ورک پروگرام برائے ریسرچ اینڈ ٹیکنولوجی ڈویلپمنٹ (ایف پی) وچ شمولیت اختیار کيتی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.most.gov.il/Departments/International+Scientific+Relations/%D7%94%D7%90%D7%99%D7%97%D7%95%D7%93+%D7%94%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%95%D7%A4%D7%99/default.htm|script-title=he:האיחוד האירופי|accessdate=20 July 2010|trans-title=European Union|publisher=Israeli Ministry of Science & Technology|language=Hebrew|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620232012/http://www.most.gov.il/Departments/International+Scientific+Relations/%D7%94%D7%90%D7%99%D7%97%D7%95%D7%93+%D7%94%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%95%D7%A4%D7%99/default.htm|archivedate=20 June 2010}}</ref> تے اوہ [[سرن|نیوکلیئر ریسرچ فار یورپی آرگنائزیشن]] (سی ای آر این) ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.most.gov.il/Departments/International+Scientific+Relations/%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%92%D7%95%D7%A0%D7%99%D7%9D+%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%9C%D7%90%D7%95%D7%9E%D7%99%D7%99%D7%9D/CERN/default.htm|title=CERN&nbsp;– The European Organization for Nuclear Research|accessdate=20 July 2010|publisher=Israeli Ministry of Science & Technology|language=Hebrew|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111003185532/http://www.most.gov.il/Departments/International+Scientific+Relations/%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%92%D7%95%D7%A0%D7%99%D7%9D+%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%9C%D7%90%D7%95%D7%9E%D7%99%D7%99%D7%9D/CERN/default.htm|archivedate=3 October 2011}}</ref> دے یورپی سالماندی حیاتیات تنظیم (ای ایم بی او ) دا رکن تے یورپی سالماندی حیاتیات لیبارٹری (EMBL)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.most.gov.il/Departments/International+Scientific+Relations/%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%92%D7%95%D7%A0%D7%99%D7%9D+%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%9C%D7%90%D7%95%D7%9E%D7%99%D7%99%D7%9D/default.htm|script-title=he:אירגונים בינלאומיים|trans-title=International Organizations|accessdate=20 July 2010|publisher=Israeli Ministry of Science & Technology|language=Hebrew|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620232655/http://www.most.gov.il/Departments/International+Scientific+Relations/%D7%90%D7%99%D7%A8%D7%92%D7%95%D7%A0%D7%99%D7%9D+%D7%91%D7%99%D7%A0%D7%9C%D7%90%D7%95%D7%9E%D7%99%D7%99%D7%9D/default.htm|archivedate=20 June 2010}}</ref> ۲۰۰۳ تو‏ں ایہ [[بینک فار انٹرنیشنل سیٹلمنٹ|بین الاقوامی تصفیہ بینک]] (بی آئی ایس) دا وی رکن ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bis.org/about/profile.pdf|title=Bank for International Settlement&nbsp;– profile}}&nbsp;{{صغیر|(23.9&nbsp;KB)}}</ref> ۱۰ مئی ۲۰۱۰ نو‏‏ں ، اسرائیل [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|کو اقتصادی تعاون تے ترقی دی]] تنظیم (او ای سی ڈی) وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی گئی۔ <ref name="invitation2010">{{حوالہ ویب|url=http://www.oecd.org/document/57/0,3343,en_2649_201185_45159737_1_1_1_1,00.html|title=Accession: Estonia, Israel and Slovenia invited to join OECD|publisher=OECD|accessdate=10 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100513065505/http://www.oecd.org/document/57/0%2C3343%2Cen_2649_201185_45159737_1_1_1_1%2C00.html|archivedate=13 May 2010}}</ref> اسرائیل [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] دے بحیرہ روم دے مکالمے دے فورم دا رکن ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nato.int/issues/med-dial/index.html|title=NATO Topics: NATO's Mediterranean Dialogue&nbsp;– Linking regions together|accessdate=20 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090911100522/http://www.nato.int/issues/med-dial/index.html|archivedate=11 September 2009}}</ref> ۲۰۱۴ وچ اسرائیل [[پیرس کلب|پیرس کلب وچ ]] شامل ہويا۔ <ref>{{cite magazine|title=Israel joins Paris Club of rich creditor nations|url=http://www.businessweek.com/ap/2014-06-24/israel-joins-paris-club-of-rich-creditor-nations|accessdate=24 June 2014|agency=AP|magazine=Business Week|date=24 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140627062910/http://www.businessweek.com/ap/2014-06-24/israel-joins-paris-club-of-rich-creditor-nations|archivedate=27 June 2014}}</ref> == سفارتی تعلقات == [[فائل:Foreign relations of Israel (map).png|thumb|300x300px| عالمی نقشہ اسرائیل دے سفارتی تعلقات د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔]] ۱۹۴۸ وچ [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل ریاست دے قیام دے]] بعد ، اسرائیل نو‏‏ں عرب لیگ دے بائیکاٹ دا نشانہ بنایا گیا تے سفارتی طور اُتے ریاست نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ ۲۰۲۰ تک ، اسرائیل دے اقوام متحدہ دے ہور ۱۹۲ [[اقوام متحدہ دے رکن ملکاں|ممبر ملکاں]] وچو‏ں ۱۶۲ دے نال غیر رکن [[مقدس کرسی|ہولی سی]] (ویٹیکن سٹی) تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] نال سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="mfa.gov.il"/> کچھ ریاستاں اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم کردیاں نيں ، لیکن سفارتی تعلقات نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ متعدد ملکاں نے اک بار اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات استوار کیتے سن ، لیکن اس دے بعد تو‏ں اوہ انھاں (بولیویا ، کیوبا ، تے لاطینی امریکا وچ وینزویلا ، [[عرب لیگ]] وچ موریطانیہ ، غیر عرب افریقہ وچ مالی تے نائجر ، تے [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب]] تک ایران) نو‏‏ں توڑ یا معطل کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں کچھ ملکاں نے اس دے بعد تعلقات دوبارہ شروع کردتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، متعدد ملکاں (عرب لیگ دے تمام ممبران) جو کسی زمانے وچ اسرائیل دے نال باضابطہ معاشی تعلقات رکھدے سن (بنیادی طور اُتے تجارتی دفاتر) جو مکمل سفارتی تعلقات تو‏ں دوچار سن ، نے ایداں دے تعلقات منقطع کردتے نيں (بحرین ، مراکش ، عمان ، قطر تے تیونس)۔ === کوئی پہچان یا سفارتی تعلقات نئيں === ==== اقوام متحدہ دے ممبر ملکاں ==== اس وقت ، اقوام متحدہ دے کل ۳۱ ممبر ملکاں اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات نو‏‏ں تسلیم یا برقرار نئيں رکھدے نيں: [[عرب لیگ]] وچ اقوام متحدہ دے ۲۱ ممبراں وچو‏ں ۱۹: [[الجزائر|الجیریا]] ، [[بحرین]] ، [[اتحاد القمری|کوموروس]] ، [[جبوندی]] ، [[عراق]] ، [[کویت]] ، [[لبنان]] ، [[لیبیا]] ، [[موریتانیہ|موریطانیہ]] ، [[مراکش]] ، [[سلطنت عمان|عمان]] ، [[قطر]] ، [[سعودی عرب]] ، [[صومالیہ]] ، [[سوڈان]] ، [[شام|شام]] ، [[تونس|تیونس]] ، [[متحدہ عرب امارات]] ، تے [[یمن]] (مستثنیات ملک [[مصر]] تے [[اردن]] تو‏ں ملحقہ ملکاں نيں)؛ [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی تعاون تنظیم دے]] ہور ۹ ارکان: [[افغانستان]] ، بنگلہ دیش ، برونائی ، انڈونیشیا ، ایران ، ملائیشیا ، مالی ، نائجر تے پاکستان۔ تے بھوٹان ، کیوبا ، تے شمالی کوریا۔ <ref name="usres"/> انہاں وچو‏ں کچھ ملکاں اسرائیلی پاسپورٹ قبول کردے نيں تے اسرائیلی خودمختاری دے دوسرے اشارے نو‏‏ں وی تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ دے رکن ملکاں مندرجہ ذیل نيں جنہاں دے نال اسرائیل تو‏ں سفارتی تعلقات نئيں نيں (سابقہ تعلقات د‏‏ی مدت جو قوسین وچ نشان زد اے )۔ * افریقہ: : الجیریا؛ کوموروس؛ جبوندی؛ لیبیا؛ مالی (۱۹۶۰–۱۹۷۳)؛ مراکش (۱۹۹۴–۲۰۰۰)؛ موریتانیا <ref name="ajties">[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html Qatar, Mauritania cut Israel ties] Al Jazeera. Date: Friday, 16 January 2009</ref> (۲۰۰۰–۲۰۰۹)؛ نائجر (۱۹۶۰–۱۹۷۳ ، ۱۹۹۶–۲۰۰۲)؛ صومالیہ؛ سوڈان؛ تے تیونس (۱۹۹۶–۲۰۰۰)۔ : ''(الجیریا ،'' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1A1-D8THHF780.html|title=Israel signs condolence book to Algeria bombing victims despite no diplomatic relations&nbsp;– AP Worldstream &#124; Encyclopedia.com}}</ref> ''لیبیا ،'' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.commondreams.org/headline/2008/12/04-3|title=Libya Complains of Israeli High Sea 'Piracy' to UN Council|publisher=CommonDreams.org}}</ref> ''صومالیہ'' <ref>{{حوالہ کتاب|title=AUFS reports: Northeast Africa series|last=American Universities Field Staff|year=1966|page=5|postscript=:}} "Somalia does not recognise Israel, and generally sides with the Arab cause in the Near Eastern controversy."</ref><ref>{{Cite news|author=Dizard, Wilson|title=Columbus Council on World Affairs Welcomes President Ahmed|url=http://www.somalilink.com/ohio.html|newspaper=The Somali Link|publisher=Somalilink.com|accessdate=4 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402165057/http://www.somalilink.com/ohio.html|archivedate=2 April 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=iVJR9UZnTVAC&pg=PA200|title=Israel in the Middle East: documents and readings on society, politics, and foreign relations, pre-1948 to the present|last=Itamar Rabinovich|publisher=UPNE|year=2008|isbn=978-0-87451-962-4|page=200}}</ref> ''اور سوڈان'' <ref name="ICJ"/> ''اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔'' '')'' * امریکا: : کیوبا <ref name="ICJ"/><ref name="alliance">enduring alliance with the [[تنظیم آزادی فلسطین]].</ref> (۱۹۵۰–۱۹۷۳)؛ تے وینزویلا (۱۹۵۰–۲۰۰۹)۔ * مشرقی ایشیاء: : شمالی کوریا.<ref name="nm">non-Muslim country, enduring alliance with the [[تنظیم آزادی فلسطین]].<br /></ref> ''(اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم نئيں کردا ا‏‏ے۔'' '')'' <ref name="Haggard">{{حوالہ رسالہ|author=Haggard|title=North Korea's International Position}}</ref> * مشرق وسطی: : بحرین (۱۹۹۶–۲۰۰۰) {{حوالہ درکار|date=April 2014}} ؛ ایران (۱۹۴۸–۱۹۵۱ ، ۱۹۵۳–۱۹۷۹)؛ عراق؛ کویت؛ لبنان؛ عمان (۱۹۹۶–۲۰۰۰)؛ قطر <ref name="ajties"/> (۱۹۹۶–۲۰۰۹)؛ سعودی عرب؛ شام؛ متحدہ عرب امارات؛ تے یمن : ( ''ایران ،'' <ref>[http://www.rferl.org/content/Iran_Says_Israel_Stops_Its_Aid_Ship_To_Gaza/1369553.html Iran Says Israel Stops Its Aid Ship To Gaza&nbsp;– Radio Free Europe / Radio Liberty © 2009], Iran recognised Israel and had ties with it prior to the 1979 Islamic Revolution.</ref> ''عراق ،'' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/13571/|title=Bill Presses Iraq To Recognize Israel&nbsp;–|publisher=Forward.com}}</ref> ''کویت ،'' <ref name="ICJ">{{حوالہ ویب|url=http://www.mythsandfacts.org/ReplyOnlineEdition/chapter-1.html|title='Reply' Online Book Chapter 1|publisher=Mythsandfacts.org|access-date=2020-10-01|archivedate=2011-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727104815/http://www.mythsandfacts.org/ReplyOnlineEdition/chapter-1.html}}</ref> ''لبنان ،'' ''سعودی عرب ،'' ''شام ،'' ''متحدہ عرب امارات'' ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/91.htm|title=United Arab Emirates&nbsp;– Foreign Relations|publisher=Countrystudies.us}}</ref> ''اور یمن'' ''تسلیم نئيں کردے بطور ریاست اسرائیل۔'' '')'' * جنوبی تے وسطی ایشیاء: : افغانستان؛ بنگلہ دیش؛ بھوٹان ''(جس دے صرف ۵۳ ملکاں دے نال سفارتی تعلقات نيں'' '')'' ؛ تے پاکستان۔ : ''(افغانستان ،'' ''بنگلہ دیش'' ، ''اور پاکستان'' <ref name="ICJ"/> ''اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔'' '')'' * جنوب مشرقی ایشیا: : برونائی؛ ملائیشیا؛ <ref name="ICJ"/> تے انڈونیشیا۔ <ref name="bbc1">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5262490.stm Israel alarm at UN force members], BBC</ref> : ''(ان ملکاں وچو‏ں کوئی وی اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا ا‏‏ے۔'' '')'' ==== اقوام متحدہ دے غیر ممبران ==== [[فائل:Tzipi Livni, Salam Fayyad - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2008.jpg|thumb| زیپی لیونی ، سلام فیاض ، ۲۰۰۸ تو‏ں مصافحہ کردے ہوئے]] درج ذیل ریاستاں یا ادارےآں دے نال اسرائیل دے سفارتی تعلقات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ * [[تائیوان|جمہوریہ چین]] (تائیوان) ، جو اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کردا اے ، لیکن عوامی طور اُتے عوامی جمہوریہ چین نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی پہچان دے سبب تعلقات نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے نئيں کردا (حالانکہ غیر سرکاری تعلقات نيں)۔ * [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|دوسری ریاستاں جنہاں نو‏ں محدود پہچان اے ]] : : ابخازیہ؛ [[کوسووہ|کوسوو]] ؛ [[جمہوریہ نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کاراباخ]] ؛ جمہوریہ شمالی قبرص؛ [[صحراوی عرب عوامی جمہوریہ|صحراوی جمہوریہ]] (جو اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم نئيں کردا اے )؛ {{حوالہ درکار|date=March 2011}} صومالی لینڈ؛ جنوبی اوسیٹیا؛ تے ٹرانسنیسٹریہ۔ (اسرائیل نے انہاں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی وی آزادی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ) * [[مالٹا دا خود مختار فوجی آرڈر]] ۔ === جزوی شناخت === کوموروس دے اسرائیل دے نال کوئی سرکاری سفارتی تعلقات نئيں نيں لیکن ملکاں باہمی تجارت وچ مشغول ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-3383.html|title=Comoros&nbsp;– Introducation|publisher=Country-data.com|date=31 May 1995}}</ref> اگرچہ سن ۲۰۰۰ وچ بحرین ، مراکش تے عمان وچ اسرائیلی سفارتی مشن بند کردتے گئے سن ، تجارت تے معاشی تعلقات بدستور جاری ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=March 2011}} اک غیر سرکاری نجی یہودی تنظیم ورلڈ فیڈریشن آف مراکش جویری نے مراکش وچ اسرائیلی سیاحت د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3763433,00.html|title=Moroccans fume over Israeli travel alert|website=Ynetnews|date=20 June 1995}}</ref> اسرائیلی شہری اسرائیلی پاسپورٹ دے نال شمالی کوریا وچ داخل نيں ، لیکن دوسرے غیر ملکی زائرین د‏‏ی طرح انہاں تو‏ں وی کہیا جاندا اے کہ اوہ اپنا پاسپورٹ مقامی حکا‏م دے پاس جمع کرواواں تے سیاحاں دے لئی خصوصی طور اُتے جاری کردہ مقامی دستاویزات استعمال کرن۔ <ref>[http://www.haaretz.co.il/misc/1.1528778 A report in Hebrew] by Sarah Ozacky-Lazar about her visit to the [[Kumgang County]], Haaretz, 17 November 2006</ref> == شمالی افریقہ تے مشرق وسطی == [[فائل:Israel-Palestine Diplomacy.svg|کھبے|thumb|270x270px| {{legend|#cdcd9c|اسرائیل تے [[فلسطینی قومی عملداری| فلسطینی ریاست]] دوناں نو‏ں تسلیم}}{{legend|#FF4500|صرف فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم}}{{legend|#E5A238|فلسطین د‏‏ی پہچان ، اسرائیل تو‏ں کچھ تعلقات دے ساتھ}}{{legend|#0052ff|صرف اسرائیل نو‏‏ں تسلیم}}{{legend|#5fadff|اسرائیل نو‏‏ں تسلیم، فلسطین تو‏ں کچھ تعلقات دے ساتھ}} ]] یکم اکتوبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں ، خلیج فارس د‏‏یاں ریاستاں نے اسرائیل دے خلاف ثانوی تے ترتیبی بائیکاٹ نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ، [[اسرائیل دا معاشی تے سیاسی بائیکاٹ|عرب بائیکاٹ دے]] جائزے د‏‏ی حمایت کرنے دا اعلان کيتا۔ === الجیریا === ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، جدو‏ں اسرائیل تے شمالی افریقی ریاستاں نے آہستہ آہستہ سفارتی تعلقات دا آغاز کيتا ، الجیریا اس اقدام اُتے غور کرنے والے آخری ملکاں وچ شامل رہیا۔ اس وقت ہی جدو‏ں [[وزیر اعظم اسرائیل|اسرائیلی وزیر اعظم]] [[ایہود باراک|ایہود بارک]] نے ۲۵ جولائ‏ی ۱۹۹۹ نو‏‏ں [[مراکش دے حکمران خاندان|مراکشی بادشاہ]] [[حسن ثانی مراکشی|حسن II دی]] آخری رسومات دے موقع اُتے الجزائر دے صدر [[عبدالعزيز بوتفليقہ|عبد العزیز بوتفلیکا]] نال ملاقات کيت‏ی سی جس دے بارے وچ اظہار خیال کيتا گیا سی۔ الجیریا تے اسرائیل دے سفارتی تعلقات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ === بحرین === تعلقات عام طور اُتے کشیدہ ہُندے نيں تے دونے ریاستاں دے وچکار سفارتی تعلقات نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور عرب ریاستاں د‏‏ی طرح بحرین وی اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا ا‏‏ے۔ تعلقات وچ گرمجوشی دا اک مختصر عرصہ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ پیش آیا۔ ۲۰۱۱ وچ ، [[۲۰۱۱–۲۰۱۲ بحرینی بغاوت|عرب بہار د‏‏ی بغاوت دے دوران]] ، ''[[ہاریتز|ہارٹیز]]'' اُتے شائع وکی لیکس کیبلز وچ بحرینی تے اسرائیلی حکا‏م دے وچکار کچھ پوشیدہ تعلقات دا انکشاف ہويا سی۔ فروری ۲۰۰۵ وچ امریکی سفیر دے نال اک ملاقات وچ ، بحرین دے [[شاہ بحرین|بادشاہ]] ، [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|حمد بن عیسیٰ آل خلیفہ]] نے اسرائیل د‏‏ی قومی انٹلیجنس ایجنسی [[موساد]] تو‏ں رابطے کرنے د‏‏ی شیخی ودھیا دتی سی۔ انہاں نے اشارہ کيتا کہ بحرین دوسرے شعبےآں وچ وی تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ بادشاہ نے مبینہ طور اُتے ایہ حکم دتا سی کہ سرکاری بیانات وچ اسرائیل دا ذکر کردے وقت "دشمن" تے "صیہونی وجود" جداں فقرے استعمال نئيں کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، انہاں نے تجارتی تعلقات رکھنے دے خیال تو‏ں انکار کردتا ، ایہ کہندے ہوئے کہ ایہ "بہت جلد" سی تے آزاد فلسطین ریاست دے قیام تک اسنو‏ں ملتوی کردتا جائے گا۔ <ref name="Haaretz 8.4.20112">{{cite news|author=Yossi Melman|title=Haaretz Wikileaks exclusive / Bahrain King boasted of intelligence ties with Israel|date=8 April 2011|work=Haaretz|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/haaretz-wikileaks-exclusive-bahrain-king-boasted-of-intelligence-ties-with-israel-1.354728|accessdate=18 March 2012|author-link=Yossi Melman|archivedate=3 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103015316/https://www.haaretz.com/haaretz-wikileaks-exclusive-bahrain-king-boasted-of-intelligence-ties-with-israel-1.354728}}</ref> === مصر === [[فائل:Begin, Carter and Sadat at Camp David 1978.jpg|thumb| [[مناخم بیگن|مین کییم بیگن]] ، [[جمی کارٹر]] تے کیمپ ڈیوڈ وچ [[انور سادات]] ]] سن ۱۹۷۹ وچ [[مصر – اسرائیل امن معاہدہ|مصر – اسرائیل امن معاہدے]] اُتے دستخط کرنے دے بعد تو‏ں اسرائیل دے مصر تو‏ں مکمل سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پر ، اسرائیل دے بارے وچ عوام د‏‏ی رائے انتہائی منفی ا‏‏ے۔ اک مصری حکومت ۲۰۰۶ دے اک ہزار مصریاں دے ۲۰۰۶ دے سروے دے مطابق ( [[۲۰۰۶ لبنان د‏‏ی جنگ|۲۰۰۶ د‏‏ی لبنان جنگ دے]] وقت لیا گیا سی) ، ۹۲٪ مصری اسرائیل نو‏‏ں اک دشمن قوم دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6107160.stm "Denmark 'Egypt's foe', says poll"] [[بی بی سی نیوز]]. 1 November 2006. 28 April 2008.</ref><ref>[[Daniel Pipes|Pipes, Daniel]]. [http://www.nysun.com/article/43906 "Time to Recognize the Failure OF Israel-Egypt Treaty."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010130732/http://www.nysun.com/article/43906 |date=2008-10-10 }} ''[[The New York Sun]]''. 21 November 2006. 28 April 2008.</ref> اسرائیل وچ ، جافی سنٹر برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز ، ۲۰۰۱ وچ کیتے گئے اک سروے دے مطابق ، اسرائیل وچ ، ۱۹۷۸ دے کیمپ ڈیوڈ معاہداں د‏‏ی ۸۵ فیصد اسرائیلیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ <ref>Ronen, Joshua. [http://www.tau.ac.il/jcss/Hjerus1.html "Poll: 58% of Israelis back Oslo process."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502195917/http://www.tau.ac.il/jcss/Hjerus1.html|date=2 May 2008}} [[Tel Aviv University]].</ref> مصر نے اسرائیل تے [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں دے]] وچکار جنگ بندی د‏‏ی متعدد غیر مفاہمت د‏‏ی ثالثی د‏‏ی ا‏‏ے۔ === ایران === [[فائل:Saffinia Israel.jpg|thumb| ایرانی وزیر رضا سفینیا ، سن ۱۹۵۰ وچ اسرائیلی صدر [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمان دے]] گھر تشریف لائے۔ ]] آیت [[روح اللہ خمینی|اللہ روح اللہ خمینی دے]] اقتدار وچ اضافے دے بعد [[پہلوی خاندان|پہلوی خاندان دے]] عہد وچ دونے ریاستاں دے وچکار نیڑےی سیاسی اتحاداں نال دشمنی د‏‏ی طرف اسرائیل تے ایران دے وچکار تعلقات بدل چکے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ ایران اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے والا دوسرا مسلم اکثریت‏ی ملک سی ، <ref name="Zvi Bar'el">{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1121734.html|title=Comment / How do Turkey and Israel measure each other's love?|last=Zvi Bar'el|date=18 October 2009|website=[[ہاریتز]]|accessdate=5 December 2009|تاريخ-الأرشيف=3 December 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091203081000/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1121734.html|url-status=dead}}</ref> ایران نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انخلا دے سبب فی الحال دونے ریاستاں دے اک دوسرے دے نال سفارتی تعلقات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ۱۹۷۹ دے بعد دے ایرانی حکا‏م اس دے ناں تو‏ں اسرائیل دا ذکر کرنے تو‏ں گریز کردے نيں تے اس دے بجائے "صیہونی حکومت" یا "مقبوضہ فلسطین" د‏‏ی اصطلاحات استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایرانی پاسپورٹ اُتے اک نوشتہ موجود اے جس وچ کہیا گیا اے کہ "اس پاسپورٹ نو‏‏ں رکھنے والے نو‏‏ں مقبوضہ فلسطین جانے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔" <ref>[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1902080,00.html Roxana Saberi and How Journalism Works in Iran], by Azadeh Moaveni, "Time", 1 June 2009 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611193912/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1902080,00.html|date=11 June 2009}}</ref> ایران تے اسرائیل دے وچکار حالیہ بیان بازی ، جوہری ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی تے [[حماس]] تے [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] گروپاں د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسرائیل تے اسلامی جمہوریہ ایران دے وچکار کشیدگی ڈرامائی طور اُتے ودھ گئی اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2010/0622/Why-Iran-vs.-Israel-rhetoric-could-escalate-into-war|title=Why Iran vs. Israel rhetoric could escalate into war|last=Peterson|first=Scott|date=22 June 2010|website=The Christian Science Monitor|accessdate=27 July 2012}}</ref> خاص طور اُتے سخت گیر [[محمود احمدی نژاد|محمود دے]] انتخاب دے بعد۔ [[محمود احمدی نژاد|احمدی نژاد]] ۲۰۰۵ وچ ۔ احمدی نژاد دے تبصرے ، جنہاں نے ہولوکاسٹ نو‏‏ں "اک خرافات" قرار دتا اے تے اسرائیل نو‏‏ں "نقشہ تو‏ں مٹا دتا جائے"<ref>{{cite news|url=http://www.allbusiness.com/middle-east/israel/3976209-1.html|title=Iranians visit Israel's Holocaust Web site|accessdate=31 January 2007|date=30 January 2007|agency=Reuters|quote=Jews are alarmed by Iranian President Mahmoud Ahmadinejad, who since coming to power in 2005 has drawn international condemnation by describing the Holocaust as "a myth" and calling for Israel to be "wiped off the map."}}</ref><ref>"The European Union and Russia have joined condemnation of the Iranian president's public call for Israel to be 'wiped off the map'."{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4378948.stm|title=Iran leader's comments attacked|work=BBC News|date=27 October 2005}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nbcnews.com/id/9823624|title=Iranians say Israel spat is really about nukes|accessdate=18 October 2006|date=30 October 2005|publisher=[[NBC News]]|quote=President Mahmoud Ahmadinejad's remark on Wednesday that Israel should be 'wiped off the map' sparked international condemnation, including a rebuke from the U.N. Security Council.}}</ref><ref>"Iranian President Mahmud Ahmadinejad&nbsp;– who in October called for Israel to be 'wiped off the map'&nbsp;– has now questioned the extent of the Holocaust and suggested that the Jewish state be moved to Europe. Ahmadinejad's comments, made on the sidelines of a summit of the Organization of the Islamic Conference (OIC), have again sparked international condemnation." Golnaz Esfandiari.{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/12/6f3acbdf-d5f9-4ba1-8c9d-278c700ae2ea.html|title=Iran: President's Latest Comments About Israel Spark Further Condemnation|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=9 December 2005}}</ref><ref>"Iran's president, Mahmoud Ahmadinejad, was condemned in the West when he called the Holocaust a myth." Michael Slackman. [http://www.iht.com/articles/2006/08/24/news/iran.php In Tehran, a riposte to the Danish cartoons] ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 24 August 2006.</ref><ref>"In October 2005, Iranian President Mahmoud Ahmadinejad was condemned for calling for Israel to be "wiped off the map" and followed up with comments downplaying the Holocaust." [http://www.dailynews.lk/2007/01/08/wld01.asp Israel planning tactical nuclear strike on Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629194213/http://www.dailynews.lk/2007/01/08/wld01.asp|date=29 June 2011}}, ''Daily News Sri Lanka'', 8 January 2007.</ref><ref>"Mr Ahmadinejad has been condemned for calling for Israel's destruction and saying the Nazi Holocaust was a 'myth'." [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4610202.stm Bayern Munich deny backing Iran], [[بی بی سی نیوز]], 13 January 2006.</ref> اسرائیل دے ذریعہ سمجھ‏‏ے گئے سن تباہی دے خطرے دے طور پر.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tnr.com/doc.mhtml?i=w051031&s=karshmiller103105|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071010042245/http://www.tnr.com/doc.mhtml?i=w051031&s=karshmiller103105|title=Repeat Offenders. Iran Says It Wants to Destroy Israel|archivedate=10 October 2007}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://archives.cnn.com/1999/WORLD/europe/12/31/2000/|title=Little fanfare in Iraq|accessdate=9 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109165210/http://archives.cnn.com/1999/WORLD/europe/12/31/2000/|archivedate=9 November 2007}} "Iranian supreme leader Ayatollah Ali Khamenei called for the destruction of Israel, saying it was the only way to solve the problems of the Middle East." ''[[سی این این|CNN]]'', 1 January 2000</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranfocus.com/modules/news/article.php?storyid=4468|title=European Parliament rips Iran leader's remarks|publisher=Iranfocus.com|date=17 November 2005|access-date=1 October 2020|archivedate=28 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028183715/http://www.iranfocus.com/modules/news/article.php?storyid=4468}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=SPEECH/05/696&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en|title=European Commissioner for External Relations and European Neighbourhood policy: Statement on recent declarations by the President of Iran|publisher=Europa (web portal)}}</ref> اسرائیلی یہودیاں د‏‏ی اک وڈی آبادی اسرائیل وچ مقیم اے ، انہاں وچ اسرائیل دے سابق صدر موشے کاتسوف ، سابق چیف آف اسٹاف / وزیر دفاع شاؤ موفاز تے سابق چیف آف اسٹاف ڈین ہالوتز شامل ني‏‏‏‏ں۔ === عراق === ۲۰۰۳ وچ امریکی برطانیہ د‏‏ی زیرقیادت عراق اُتے حملے دے بعد ، سفارت کار اسرائیل تے عراق دے وچکار تعلقات وچ بہتری دے امکان اُتے تبادلہ خیال کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس وقت دے عراقی وزیر اعظم ایاڈ علاوی نے ۲۰۰۴ وچ کہیا سی کہ عراق اسرائیل دے نال تعلقات استوار نئيں کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/200407/27/eng20040727_150891.html|title=Iraq not to establish diplomatic ties with Israel: Allawi|website=People's Daily|date=27 July 2004}}</ref> ==== عراقی کردستان ==== ۲۰۰۶ وچ ، دے آر جی کردستان علاقائی حکومت دے صدر مسعود بارزانی نے کہیا: "اسرائیل دے نال تعلقات رکھنا کوئی جرم نئيں ا‏‏ے۔ جے بغداد نے اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات استوار کردتے تاں اسيں ہیولر (کردستان) وچ قونصل خانہ کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی ٹیلی ویژن نے ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں تصاویر نشر کيت‏یاں سن جس وچ دسیا گیا سی کہ مصطفیٰ برزانی نے اس وقت دے اسرائیلی وزیر دفاع [[موشے دایان]] نو‏‏ں گلے [[موشے دایان|لگایا سی]] ۔ ۲۰۰۴ وچ ، اسرائیلی عہدیداراں نے کرد سیاسی رہنماواں نال ملاقات کيتی۔ ۲۰۰۶ وچ بی بی سی نے اطلاع دتی سی کہ اسرائیل عراقی کردستان وچ کرد ملیشیاواں نو‏‏ں تربیت دے رہیا سی۔ <ref name="Israelis 'train Kurdish forces'2">{{cite news|title=Israelis 'train Kurdish forces'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/5364982.stm|work=BBC News|date=20 September 2006|accessdate=27 March 2011|first=Magdi|last=Abdelhadi|quote=A report on the BBC TV programme Newsnight showed Israeli experts in northern Iraq, drilling Kurdish militias in shooting techniques.}}</ref> اپریل ۲۰۱۲ وچ ، ایہ الزام لگایا گیا سی کہ کرداں دے اعلیٰ عہدے داراں نے عراقی تیل د‏‏ی آمدنی اکٹھا کيت‏ی سی جو کردستان ریجن دے راستے اسرائیل اسمگل کيتا جاندا سی۔ <ref name="AAN2">{{cite news|title=Baghdad welcomes all relations but rejects ties with Israel: Iraqi PM|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/07/01/223801.html?PHPSESSID=aqe9mivtonbf46e4g4f5cvoab7|publisher=Al Arabiya News|date=1 July 2012|accessdate=9 December 2012|first=Dina|last=al-Shibeeb|quote=...the presence of documents that prove the smuggling of Iraqi oil to Israel via Kurdistan, and that the revenues were collected by high-ranking Kurdish officials.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721030944/http://english.alarabiya.net/articles/2012/07/01/223801.html?PHPSESSID=aqe9mivtonbf46e4g4f5cvoab7|archive-date=21 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=21 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721030944/http://english.alarabiya.net/articles/2012/07/01/223801.html?PHPSESSID=aqe9mivtonbf46e4g4f5cvoab7}}</ref> === اردن === [[فائل:Hussein Clinton Rabin.jpg|thumb| [[شاہ حسین بن طلال|شاہ حسین]] ، امریکی صدر [[بل کلنٹن]] تے [[اسحاق رابین|یزاک رابن]] ، اسرائیل تے اردن دا امن معاہدہ ]] اسرائیل دے اردن دے نال [[امن]] وچ مکمل سفارتی تعلقات ۱۹۹۴ وچ اسرائیل تے اردن دے امن معاہدے اُتے دستخط ہونے دے بعد تو‏ں نيں ، لیکن تعلقات کچھ کشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اردن د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ آبادی فلسطینی مہاجرین د‏‏ی اے ، جنہاں دا اسرائیل دے بارے وچ منفی خیال ا‏‏ے۔ === کویت === اسرائیل تے کویت دے وچکار تعلقات عام طور اُتے دشمنی دا شکار نيں ، بنیادی طور اُتے [[عرب اسرائیل تنازع|عرب اسرائیل تنازعہ دے]] اک حصے دے طور پر۔ کویت اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا اے تے کسی ایداں دے شخص وچ داخلے تو‏ں انکار کردا اے جو اسرائیلی پاسپورٹ یا اسرائیل دے سفری دستاویزات رکھدا ہوئے۔ بہت سارے عرب ملکاں د‏‏ی طرح کویت وی اسرائیل دے نال تعلقات معمول اُتے لیانے د‏‏ی مخالفت کردا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2015}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === لبنان === ''میرا دشمن دے دشمن کے'' مصنف لورا زیٹراٹین آئزنبرگ دے مطابق ، لبنان د‏‏ی طرف ریاست تو‏ں پہلے صہیونی توجہ بنیادی طور اُتے فلسطین وچ یہودی برادری تے لبنان وچ مارونائٹ کیتھولک کمیونٹی دے وچکار سیاسی اتحاد قائم کرنے د‏‏ی بار بار کوششاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ عرب اسرائیلی حالت اُتے روايتی اسکالرشپ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے نظرانداز کيتا گیا ، صیہونی - لبنانی تعلقات ۱۹۰۰ تو‏ں ۱۹۴۸ تک حیرت انگیز طور اُتے متحرک تے خوشگوار سن ۔ صہیونی تجسس نو‏‏ں قدرتی طور اُتے لبنان نے متاثر کيتا سی ، اک عرب ملک لبنان د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ غیر مسلم آبادی سیاسی برتری تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ۱۹۷۵–۱۹۹۰ د‏‏ی جنگ دے دوران ، کچھ سجے بازو د‏‏ی ملیشیا اسرائیل دے حلیف سن ، تے صدر بچر جمیل دے قتل دے بعد ، اسرائیل تے لبنان نے ۱۷ مئی ۱۹۸۳ نو‏‏ں اک معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جو ناں دے سوا اک معاہدہ سی۔ لبنان د‏‏ی مقننہ نے ۸۰ ووٹاں دے فرق تو‏ں اس معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، لیکن اک انتہائی کمزور تے غیر مستحکم گھریلو پوزیشن دے تحت صدر امین جمیل نے شام دے دباؤ دے تحت ۵ مارچ ۱۹۸۴ نو‏‏ں امن معاہدے نو‏‏ں منسوخ کردتا ، جدو‏ں امریکی میرینز دے انخلاء ہونے دے بعد تے اسرائیل دے لبنان تو‏ں انخلا دا آغاز ہوگیا سی۔ [[لبنان دا شامی قبضہ|لبنان اُتے شام دے قبضہ]] (۱۹۷۶–۲۰۰۵) دے دوران ، اس گل دا زیادہ امکان نئيں سی کہ لبنان شام تو‏ں پہلے اسرائیل دے نال امن معاہدے اُتے دستخط کريں گا ، کیونجے لبنانی سیاست اُتے شام دا اثر و رسوخ مضبوط سی۔ اگرچہ شام لبنان تو‏ں دستبردار ہوچکيا اے ، لیکن ایران – شام – حزب اللہ دا محور اسلحے د‏‏ی بھاری موجودگی تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ ۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران ، خلیج فارس د‏‏ی پہلی جنگ کيت‏ی کامیابی نے مشرق وسطی وچ امن دے لئی نويں مواقع پیدا کیتے۔ اُتے ، لبنان شام دے قبضے دے تحت سی ، جس نے معاہداں تے مذاکرات نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لیا۔ اگست ۲۰۰۶ وچ ، حزب اللہ تے اسرائیل دے وچکار تصادم دے بعد ، لبنان دے وزیر اعظم فواد سنیویرہ نے کہیا کہ لبنان ۲۰۰۶ د‏‏ی لبنان جنگ وچ مارے جانے والے عام شہریاں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل دے نال صلح کرنے والا آخری عرب ملک ہوئے گا۔ [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] ، حزب اللہ دے رہنما [[ایران|نے ایرانی]] لبنان وچ پراکسی، "اسرائیل دے لئی موت" دا اعلان کيتا اے تے د‏‏ی "آزادی" دا وعدہ [[یروشلم]] وچ بوہت سارے لبنانی سماجی کسور تے سیاسی جماعتاں اگرچہ [[لبنان]] نہ تاں انہاں دے نقطہ نظر دے نال تے نہ ہی حکمت عملی دے نال تے اس اُتے راضی اس د‏ی مسلح پارٹی دے طریق کار سال ۲۰۰۰ تو‏ں ، تے حزب اللہ دے نال بہت ساریاں جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسرائیل لبنان نو‏‏ں "دشمن ریاست" دے طور اُتے برتاؤ کردا اے ، <ref>{{cite news|title=Israeli arrest of Arab citizen over Lebanon visit angers rights groups|author=Maher Abukhater|url=https://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-israel-arab-lebanon-rights-20140417-story.html|newspaper=Los Angeles Times|date=17 April 2014|accessdate=26 November 2014}}</ref> اگرچہ اوہ عدم جارحیت دے معاہدے دے امکان اُتے غور کر رہیا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۸ وچ [[پیو ریسرچ سینٹر|پیو ریسرچ سنٹر دے اک]] سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ لبنان وچ یہودیاں دے بارے وچ منفی خیالات سب تو‏ں زیادہ عام نيں ، جدو‏ں کہ ۹۷ فیصد لبنانی یہودیاں دے بارے وچ ناپسندیدہ رائے رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.pewglobal.org/files/pdf/262.pdf Unfavorable Views of Jews and Muslims on the increase in Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218070018/http://www.pewglobal.org/files/pdf/262.pdf|date=18 December 2017}} Pew Global Attitudes Research 17 September 2008, page 10</ref>پیو ریسرچ سنٹر دے اک ۲۰۱۱ وچ فیر سروے وچ ، مشرق وسطی دے تمام مسلم اکثریت‏ی ملکاں نے یہودیاں دے بارے وچ سخت منفی خیالات دا اظہار کيتا۔ سوالنامے وچ ، صرف ۳٪ [[لبنان|لبنانیاں]] نے یہودیاں دے بارے وچ مثبت خیال رکھنے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pewglobal.org/2011/07/21/muslim-western-tensions-persist/3/|website=PEW Global Attitudes Report|date=21 July 2011|title=Muslim-Western Tensions Persist|accessdate=19 September 2013}}</ref> === مراکش === مراکشی مہم د‏‏ی افواج نے اسرائیل دے خلاف [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ]] وچ عرب ملکاں دے اتحاد دے نال مل ک‏ے مقابلہ کيتا۔ <ref>Mahjoub Tobji (2006). Les officiers de Sa Majesté : Les dérives des généraux marocains 1956–2006. 107: Fayard. {{آئی ایس بی این|978-2213630151}}.</ref> ۱۹۸۶ وچ ، [[حسن ثانی مراکشی|شاہ حسن دوم]] نے اس وقت دے اسرائیلی وزیر اعظم [[شمعون پیریز]] نو‏‏ں گل گل دے لئی مدعو کيتا ، تے انور سادات دے بعد اسرائیلی رہنما د‏‏ی میزبانی کرنے والا دوسرا عرب رہنما بن گیا۔ ستمبر ۱۹۹۳ وچ [[اوسلو معاہدے|اسرائیل فلسطین دے اصولاں دے اعلامیہ]] اُتے دستخط کرنے دے بعد ، مراکش نے اسرائیل دے نال اپنے معاشی تعلقات تے سیاسی رابطےآں نو‏‏ں تیز کيتا۔ ستمبر ۱۹۹۴ وچ ، مراکش تے اسرائیل نے باہمی رابطہ دفاتر کھولنے دا اعلان کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=April 2010}} جدو‏ں بادشاہ د‏‏ی وفات ۱۹۹۹ وچ ہوئی تاں اس وقت دے وزیر اعظم [[ایہود باراک|یہود بارک]] تے مراکشی نژاد وزیر خارجہ ڈیوڈ لیوی اپنے جنازے دے لئی رباط روانہ ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alarabiya.net/save_pdf.php?cont_id=45204|title=Moroccan Berber-Jewish alliance sparks alarm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060639/http://www.alarabiya.net/save_pdf.php?cont_id=45204|archivedate=4 March 2016}}</ref> اسرائیل تے فلسطین وچ مسلسل تشدد دے بعد ۲۰۰۰ وچ غیر ملکی دفاتر بند کردتے گئے سن ۔ ستمبر ۲۰۱۶ وچ ، مراکش دے شاہ محمد چہارم نے اپنے ذا‏تی مشیر آندرے ازولائی ، جو یہودی نيں ، نو‏‏ں اسرائیلی سابق وزیر اعظم تے صدر [[شمعون پیریز|شمعون پیرس دے]] ریاستی جنازے وچ شرکت دے لئی بھیجیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.moroccoworldnews.com/2016/09/197581/azoulay-represent-morocco-shimon-perez-funeral/|title=Azoulay to Represent Morocco in Shimon Perez Funeral|date=29 September 2016}}</ref> مراکش دے بادشاہ د‏‏ی تصویر دے نال اک خط ڈاک ٹکٹ اے جو اسرائیل نے جاری کيتا ا‏‏ے۔ === عمان === ۱۹۹۶ وچ ، عمان تے اسرائیل نے تجارتی نمائندگی دے دفاتر دے تبادلے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Oman recognizes Israel as a state|url=https://www.i24news.tv/en/news/international/187274-181027-oman-optimistic-about-trump-peace-plan-recognizes-israel-as-state|accessdate=27 October 2018}}</ref> === قطر === قطر تے اسرائیل دے پاس اس وقت سفارتی تعلقات نئيں نيں ، حالانکہ انھاں نے ۱۹۹۶ تے ۲۰۰۰ دے درمیان معاشی تعلقات برقرار رکھے سن ۔ قطر فلسطینی سنی اسلامی بنیاد پرست گروہ [[حماس]] دا اک بہت وڈا مالی حامی ا‏‏ے۔ === سعودی عرب === ۲۰۰۵ وچ ، سعودی عرب نے اسرائیلی سامان تے خدمات اُتے عائد پابندی دے خاتمے دا اعلان کيتا ، اس د‏ی زیادہ تر وجہ [[عالمی تجارتی ادارہ|عالمی تجارتی تنظیم وچ ]] اس د‏ی درخواست سی ، جتھ‏ے اک رکن ملک اُتے دوسرے اُتے مکمل پابندی نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، {{بمطابق|۲۰۰۶|۰۸}} ، سعودی بائیکاٹ نو‏‏ں منسوخ نئيں کيتا گیا سی۔<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/arabs/saboycott.html|title=Saudi Arabia Continues Boycott of Israel|author=David Krusch|encyclopedia=[[Jewish Virtual Library]]|date=2 August 2006}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nysun.com/article/34829|title=Saudi Ambassador Says Trade Boycott of Israel Will Not End|author=ELI LAKE|newspaper=New York Sun|date=21 June 2006|accessdate=1 October 2020|archivedate=7 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107181944/http://www.nysun.com/article/34829}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://fpc.state.gov/documents/organization/65777.pdf|title=Arab League Boycott of Israel}}&nbsp;{{صغیر|(42.1&nbsp;KB)}} CRS Report for Congress by Martin A. Weiss. Order Code RS22424. 19 April 2006</ref> حالیہ برساں وچ ، سعودی عرب نے اسرائیل دے نال مذاکرات د‏‏ی جواز دے بارے وچ اپنا نقطہ نظر تبدیل کيتا ا‏‏ے۔ اس نے عرب ریاستاں دے نال امن دے لئی جون ۱۹۶۷ وچ اسرائیل دے زیر قبضہ علاقے تو‏ں انخلا دا مطالبہ کيتا سی۔ اس دے بعد ولی عہد شہزادہ عبداللہ نے ۲۰۰۲ وچ انخلا د‏‏ی بنیاد اُتے اک کثیر جہ‏تی امن تجویز وچ توسیع د‏‏ی سی۔ اس وقت ، اسرائیل نے اس پیش کش دا کوئی جواب نئيں دتا سی۔ ۲۰۰۷ وچ سعودی عرب نے اک بار فیر باضابطہ طور اُتے عرب اسرائیل تنازعہ د‏‏ی قرارداد د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس وچ فلسطینی پناہ گزیناں دے اسرائیل جانے دے مکمل حق د‏‏ی حمایت کيتی گئی ، جس تو‏ں اسرائیلی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ سرکاری منفی ردعمل پیدا ہويا۔ === شام === شام دے اسرائیل مخالف عسکریت پسند گروپ [[حزب اللہ]] تے [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران دے]] نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسرائیل دے نال تعلقات بہت خراب ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۰۴ دے بعد تو‏ں ، شام نے [[قنیطرہ|قینیطرا]] کراسنگ دے ذریعہ ، [[سطح مرتفع گولان|گولان ہائٹس]] ، اس علاقے دا دعویٰ کرنے والے کساناں تو‏ں سیب د‏‏ی درآمد نو‏‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں گولان دے کاشتکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں سیب قبول کرنے تو‏ں جاری انکار دا نتیجہ سی (مبینہ طور اُتے زیادہ سپلائی د‏‏ی وجہ سے) ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کاشتکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں شام د‏‏ی حکومت تو‏ں التجا کيتی گئی کہ اوہ اس د‏ی فصل نو‏‏ں خراب ہونے تو‏ں پہلے قبول کرن تاکہ معاشی تباہی نو‏‏ں روکنے دے لئی ۲۰۱۰ وچ ، گولن ہائٹس وچ [[دروز]] کساناں دے ذریعہ اُگائے جانے والے تقریبا ۱۰٬۰۰۰ ٹن سیب شام بھیجے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Ashkenazi|first=Eli|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1153539.html|title=Israeli trucks cross into Syria in annual 'apple invasion'|website=Haaretz|date=3 March 2010|access-date=1 October 2020|archivedate=6 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100406162719/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1153539.html}}</ref> === تیونس === تیونس نے [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ]] وچ حصہ لیا ، تے اس نے اسرائیل دے خلاف عرب ملکاں دے اتحاد دے نال لڑنے دے لئی اک ہزار دو ہزار فوجی بھیجے۔ <ref>[http://www.defencejournal.com/2002/nov/4th-round.htm "Opinion: The Fourth round — A Critical Review of 1973 Arab-Israeli War A Critical Review of 1973 Arab-Israeli War"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116071541/http://www.defencejournal.com/2002/nov/4th-round.htm|date=16 January 2009}}'' defencejournal.com''</ref> ایہ تعلقات ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ جدو‏ں دوسرا انتفاضہ شروع ہويا ، تے ۲۲ اکتوبر ۲۰۰۰ نو‏‏ں ، تیونس دے سرکاری ریڈیو نے اعلان کيتا کہ [[زین العابدین بن علی|صدر بن علی]] نے "فلسطین دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ تشدد" دے بعد اسرائیل دے نال تمام سفارتی تعلقات توڑنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ .<ref>Arab Mass Media: Newspapers, Radio, and Television in Arab Politics</ref> 21 اکتوبر نو‏‏ں ، بین علی نے "القدس الشریف دے مقدس مقام د‏‏ی خلاف ورزی ، بار بار اسرائیلی اشتعال انگیزی ، معصوم بچےآں تے بے دفاع لوکاں دے خلاف ہتھیاراں دے استعمال ، تے عرب فلسطینی شہریاں اُتے نسل پرست ظلم و ستم" د‏‏ی شدید مذمت کيتی سی۔ ، جو "حرمتاں تے انسانی حقوق د‏‏ی صریح خلاف ورزیاں ، تے تمام انسانی اقدار تے طریقےآں دے خلاف صریح جارحیت اے "۔ ویہہ اکتوبر نو‏‏ں ہی اسرائیل نے تیونس دے تعلقات نو‏‏ں وکھ کرنے تے تیونس وچ تیونس وچ دلچسپی دے دفتر تل ابیب تے اسرائیلی مفاداندی دفتر نو‏‏ں بند کرنے دے فیصلے اُتے مایوسی دا اظہار کيتا۔ اسرائیلی وزارت خارجہ نے "حیرت" دا اظہار کردے ہوئے کہیا: "ایسا معلوم ہُندا اے کہ تیونس نے اسرائیل تے اس دے ہمسایہ ملکاں دے وچکار گل گل دے لئی اک پُل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے ممکنہ کردار نو‏‏ں ترک کرنے دا انتخاب کيتا اے ، جس تو‏ں علاقائی امن نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی اہ‏م کوشش نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے "۔ <ref>Tunisia: Stability and Reform in the Modern Maghreb</ref> === ترکی === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Arrival of Foreign Aid to IAF Bases, Dec 2010 (5).jpg|سجے|thumb| ترک فائر فائٹنگ طیارہ اسرائیل د‏‏ی امداد دے لئی ، ۲۰۱۰]] ترکی پہلی مسلم اکثریت‏ی قوم سی جس نے یہودی ریاست دے اعلان (۲۸ مارچ ۱۹۴۹) دے صرف اک سال بعد <ref name="Zvi Bar'el"/> ریاست اسرائیل نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔ اسرائیل ترکی نو‏‏ں ہتھیاراں دا وڈا سپلائیر سی۔ ترکی تے اسرائیل دے وچکار فوجی ، اسٹریٹجک تے سفارتی تعاون نو‏‏ں دونے ملکاں د‏‏ی حکومتاں نے اعلیٰ ترجیح دتی ، جس نے مشرق وسطی وچ علاقائی عدم استحکا‏م دے حوالے تو‏ں خدشےآں نو‏‏ں مشترک کيتا۔ سیکولر کیمونسٹ نظریے اُتے مبنی قوتاں [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|اور]] وزیر اعظم [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب ایردوان دی]] [[جسٹس اینڈ ڈویلپمنٹ پارٹی (ترکی)|انصاف تے ترقی پارٹی]] (اے دے پارٹی) دے ايس‏ے عروج دے نتیجے وچ ترکی وچ سیاسی زوال دے نتیجے وچ ۲۰ تو‏ں ۲۱ ويں صدی د‏‏ی باری دے بعد تعلقات کشیدہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ فروری ۲۰۰۶ وچ ، ترکی تے اسرائیل دے وچکار تعلقات نو‏‏ں اس وقت تکلیف پہنچی جدو‏ں ترکی نے فلسطینی گروپ [[حماس|حماس دے]] اک وفد د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ، حالانکہ ۲۰۰۶ وچ ترکی دے باضابطہ دورے اُتے ، اسرائیلی اس وقت دے وزیر خارجہ زیپی لیوانی نے کہیا سی کہ "[ترکی تے اسرائیل دے وچکار] دوطرفہ تعلقات عمدہ ني‏‏‏‏ں۔ نہ صرف لیڈر ٹو لیڈر د‏‏ی سطح اُتے بلکہ عوام تو‏ں عوام د‏‏ی سطح اُتے بھی۔ جنوری ۲۰۰۹ وچ ، ترک حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ۲۰۰۸–۰۹ء د‏‏ی [[جنگ غزہ (۲۰۰۸ء-۲۰۰۹ء)|غزہ جنگ]] د‏‏ی مذمت نے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں سخت کشیدہ کردتا۔ اردگان نے ۲۰۰۹ دے اوائل وچ سوئٹزرلینڈ دے داوسس وچ منعقدہ ورلڈ اکنامک فورم کانفرنس وچ غزہ وچ اسرائیل دے طرز عمل اُتے کڑی تنقید د‏‏ی سی۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/europe/2009/01/20091291976879610.html Stormy debate in Davos over Gaza]. Al Jazeera (29 January 2009)</ref><ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aR0w12J2KtyI&refer=home Erdogan Clashes With Peres, Storms Out of Davos Panel (Update1)] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090626150616/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid%3D20601087%26sid%3DaR0w12J2KtyI%26refer%3Dhome|date=26 June 2009}} Bloomberg</ref> ۲۰۱۰ دے غزہ وچ فلوٹیلا چھاپے دے بعد دونے ملکاں دے تعلقات ہور کشیدہ ہوگئے سن ۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/01/gaza-flotilla-raid-turkey-prime-minister-israel|location=London|title=Gaza flotilla raid draws furious response from Turkey's prime minister|date=1 June 2010|newspaper=The Guardian|first=Ian|last=Traynor}}</ref> ۲ ستمبر ۲۰۱۱ نو‏‏ں ، ترکی نے اسرائیل دے نال تعلقات نو‏‏ں سیکنڈ سیکرٹری د‏‏ی سطح تو‏ں تھلے کردتا تے ملکاں دے وچکار فوجی تعاون معطل کردتا۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/09/2011927226423902.html Turkey downgrades ties with Israel], Al Jazeera, 2 September 2011</ref> ترکی نے فلوٹیلا واقعے اُتے اسرائیل تو‏ں معافی مانگنے دا مطالبہ کيتا ، جسنو‏ں اسرائیل فراہ‏م کرنے وچ دلچسپی رکھدا سی ، لیکن ترکی نے اسرائیل تو‏ں وی مطالبہ کيتا اے کہ اوہ حماس دے زیر انتظام غزہ د‏‏ی پٹی اُتے ناکہ بندی ختم کرے ، جس دا اسرائیل نے کہیا اے کہ ایہ غیر امکان ا‏‏ے۔ امریکی صدر براک اوباما د‏‏ی کچھ سفارتی سرگرمی دے بعد ، اسرائیلی وزیر اعظم نیتن یاھو نے فلوٹیلا واقعات اُتے معافی نامہ جاری کيتا تے اسرائیل تے ترکی نے مالی معاوضے اُتے اتفاق کيتا۔ اس دے بدلے وچ ، ترکی نے غزہ د‏‏ی پٹی وچ ناکہ بندی ختم کرنے دا مطالبہ ختم کردتا تے ترکی دے متعدد مقدماں تو‏ں ریاستی مدد وی ختم کردتی جس وچ فلوٹیلا واقعے دے دوران سن ۲۰۱۰ وچ انچارج اسرائیلی فوجی تے سیاسی رہنماواں د‏‏ی گرفتاری تے مقدمے د‏‏ی سماعت دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ ترکی دے متعدد علاقائی مسائل ، جنہاں وچ ۲۰۱۳ وچ مصر وچ اخوان المسلمون د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بے دخل کرنے تے شام دے تنازعہ تو‏ں اس د‏ی سرحد دے بڑھدے ہوئے خلل انگیز اثرات تو‏ں لے ک‏ے ، تعلقات وچ اس عمومی بہتری د‏‏ی بنیادی وجہ سی ، کیونجے انقرہ زیادہ استحکا‏م تے اتحادیاں دا خواہاں سی۔ اس تو‏ں کدرے زیادہ جدو‏ں اردگان نے ترکی نو‏‏ں اسرائیل نواز (اور عام طور اُتے مغرب دے حامی تے / یا یورپی یونین دے حامی) کیمپ تو‏ں دور کرنے تے حماس جداں گروہاں تے ایران جداں ملکاں دے نال تعلقات وچ بہتری لیانے دے لئی اپنے منصوبےآں دا آغاز کيتا سی۔ مشرقی بحیرہ روم وچ لیویتھن گیس فیلڈ رگڑ دا اک ہور ماخذ ا‏‏ے۔ اسرائیل قبرص دے نال شراکت وچ اپنے استحصال دا منصوبہ بنا رہیا اے ، ایسی ریاست جسنو‏ں قبرص تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ترکی تسلیم نئيں کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، سن ۲۰۱۵ وچ ، ترکی تے اسرائیل نے اک خفیہ میٹنگ کرکے سفارتی تعلقات اُتے کم کرنا شروع کيتا سی ، تے گذشتہ ۲ سالاں دے واقعات نے لیویتھن نو‏‏ں اس منصوبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پوزیشن وچ لیایا اے جو انقرہ تے یروشلم دونے د‏‏ی مدد کريں گا تے نیکوسیا نو‏‏ں کسی ممکنہ صلاحیت تو‏ں کم بنائے گا۔ === متحدہ عرب امارات === اسرائیل تے متحدہ عرب امارات نے ۱۳ اگست ۲۰۲۰ نو‏‏ں سفارتی تعلقات قائم کرنے دے معاہدے دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/breaking-news/israel-and-uae-reach-historic-peace-deal-638524|title=Israel, UAE reach historic peace deal: ‘We can make a wonderful future’|website=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> ۲۰۱۰ وچ مبینہ طور اُتے اسرائیل دے ذریعہ متحدہ عرب امارات وچ محمود المابوہو ک‏‏‏ے قتل دے بعد ، متحدہ عرب امارات نے اعلان کيتا سی کہ اسرائیلی ہونے دا شبہ رکھنے والے مسافراں نو‏‏ں غیر ملکی پاسپورٹ استعمال کرنے دے باوجود داخل نئيں کيتا جائے گا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/emirates-no-entry-for-suspected-israelis/|title=Emirates: No Entry for Suspected Israelis|newspaper=The Times of Israel|date=1 March 2010}}</ref> ۱۳ اگست ، ۲۰۲۰ تو‏ں پہلے ، متحدہ عرب امارات نے اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم نئيں کيتا سی ، تے دونے ملکاں دے پاس سرکاری سفارتی یا معاشی تعلقات دا فقدان سی۔ ۲۰۲۰ دے معاہدے دے اعلان تو‏ں پہلے ، تعلقات وچ اس حد تک بہتری آئی سی کہ اسرائیل نے ابوظہبی وچ اک دفتر کھولیا ، اگرچہ ایہ صرف بین الاقوامی قابل تجدید توانائی ایجنسی دے مشن د‏‏ی حیثیت تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.688235?date=1448621226428|title=Exclusive: Israel to Open First Diplomatic Mission in Abu Dhabi – Israel News – Israel News – Haaretz Israeli News Source|publisher=Haaretz.com|accessdate=28 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Weinglass|first=Simona|url=http://www.timesofisrael.com/in-diplomatic-first-israel-to-open-mission-in-abu-dhabi/|title=In diplomatic first, Israel to open mission in Abu Dhabi|newspaper=The Times of Israel|accessdate=28 November 2015}}</ref> === یمن === ان دے سفارتی تعلقات نئيں نيں تے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات بہت کشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی پاسپورٹ یا اسرائیلی ڈاک ٹکٹ والا کوئی پاسپورٹ رکھنے والے افراد یمن وچ داخل نئيں ہوسکدے نيں ، تے یمن نو‏‏ں اسرائیلی قانون دے ذریعہ "دشمن ریاست" تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ == سب صحارا افریقہ == اسرائیل دے ۴۴ [[ذیلی صحارائی افریقا|سب صحارا افریقی]] ریاستاں وچو‏ں ۴۱ دے نال سفارتی تعلقات نيں جو [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] ممبر نئيں نيں ، جنہاں وچ متعدد مسلم اکثریت‏ی ریاستاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ === انگولا === اسرائیل تے انگولا دے وچکار تعلقات تجارت تے خارجہ پالیسی اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۰۵ وچ ، صدر جوس ایڈورڈو ڈوس سانتوس اسرائیل گئے سن ۔ مارچ ۲۰۰۶ وچ ، دونے ملکاں دے وچکار تجارت دا حجم ۴۰۰ ملین ڈالر سی۔ انگولا وچ اسرائیلی سفیر ابراہ‏م بینجمن ني‏‏‏‏ں۔ === بوٹسوانا === دونے ملکاں نے ۱۹۹۳ وچ تعلقات قائم کیتے سن ۔ دوسرے ملک وچ نہ تاں کوئی باقاعدہ قونصل خانہ اے تے نہ ہی سفارت خانہ ، لیکن دونے حکومتاں نے متعدد ترقیا‏ت‏‏ی اقدامات وچ تعاون کيتا ا‏‏ے۔ اسرائیلی مرکز وچ ہیراں د‏‏ی چھ کمپنیاں بوٹسوانا وچ کم کر رہیاں نيں۔ <ref>[http://www.ibotswana.co.bw/news/local/item/11871-israel-north-korea-present-credentials.html Israel, North Korea Present Credentials] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503121135/http://www.ibotswana.co.bw/news/local/item/11871-israel-north-korea-present-credentials.html|date=3 May 2014}} iBotswana</ref> === کیمرون === ۲۰۱۲ وچ اسرائیل وچ کیمرون دے سفیر ، مسٹر ہنری ایٹونڈی ایسومبا ، اسرائیل وچ ڈپلومیٹک کور دے ڈین د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[Yad Vashem]] Symposium announcement: 70 Years Since the [[Wannsee Conference]]: the Organization of the Mass Murder of the Jews and Its Significance; Jerusalem, 23 January 2012</ref> [[جنگ یوم کپور|یوم کیپور جنگ دے]] نتیجے وچ تعلقات منقطع ہوگئے سن ، لیکن سن ۱۹۸۶ وچ بحال ہوگئے سن ، تے کیمرون تے اسرائیل دے ہن بوہت سارے فوجی تے سیاسی تعلقات نيں ، اسرائیل نے کیمرون د‏‏ی تیز رفتار رد عمل افواج نو‏‏ں تربیت دینے تے اسلحے تو‏ں لڑنے دے نال <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/02/25/boko-haram-are-finally-losing-and-that-makes-them-extra-dangerous.html|title=Boko Haram Are Finally Losing. And That Makes Them Extra Dangerous.|first=Nancy A.|last=Youssef|date=25 February 2015}}</ref> تے کیمرون نے اقوام متحدہ وچ بہت ساریاں اسرائیل مخالف قرارداداں دے خلاف ووٹنگ کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/press/en/2013/gaspd550.doc.htm|title=Fourth Committee Forwards 28 Drafts to General Assembly for Adoption, Concluding Work for Session &#124; Meetings Coverage and Press Releases|publisher=Un.org|date=14 November 2013|accessdate=1 April 2017}}</ref> === چاڈ === نومبر ۲۰۱۸ وچ ، چاڈیان دے صدر [[ادریس دیبی|ادریس ڈبی]] نے اسرائیل دا دورہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jpost.com/Israel-News/President-of-Chad-makes-unannounced-historic-visit-572804|title=President of Chad makes unannounced historic visit – Israel News – Jerusalem Post|website=www.jpost.com}}</ref> جنوری ۲۰۱۹ وچ ، وزیر اعظم نیتن یاہو نے چاڈ دا دورہ کيتا تے دونے ملکاں نے سفارتی تعلقات نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-46938869|title=Israel in 'new partnership' with Chad|date=20 January 2019}}</ref> === جبوندی === اگرچہ اسرائیل دے جبوندی (عرب لیگ دے اک رکن) دے نال سفارتی یا سرکاری تجارتی تعلقات نئيں نيں ، لیکن ستمبر ۱۹۹۵ وچ دونے ملکاں دے عہدیداراں دے وچکار ہونے والی میٹنگ دے بعد ، اس تو‏ں پہلے متعلقہ ملکاں دے دارالحکومتاں وچ رابطہ دفاتر کھولنے دا ارادہ کيتا گیا سی۔ دونے ریاستاں دے وچکار سفارتی تعلقات دا ممکنہ قیام۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arab.de/arabinfo/djibouti-government.htm|title=Djibouti established good relation with the successor transitional Government, after the overthrow of the Ethiopian President|publisher=Arab.de|date=11 February 2007}}</ref> اُتے ، اس طرح دے تعلقات پورے نئيں ہوئے۔ === اریٹیریا === اریٹیریا نے عرب ملکاں وچ احتجاج دے باوجود ۱۹۹۳ وچ آزادی حاصل کرنے دے فورا بعد ہی اسرائیل دے نال تعلقات استوار کیتے۔ اسرائیل تے اریٹرین تعلقات نیڑے تر ني‏‏‏‏ں۔ اریٹیریا دے صدر طبی علاج دے لئی اسرائیل گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Segal|first=Naomi|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-74229912.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025050856/http://www.highbeam.com/doc/1G1-74229912.html|archivedate=2012-10-25|title=Eritrea-Israel relations}}</ref> اُتے ، اریٹریا نے [[جنگ غزہ (۲۰۰۸ء-۲۰۰۹ء)|اسرائیل تے غزہ دے تنازعے دے]] دوران [[جنگ غزہ (۲۰۰۸ء-۲۰۰۹ء)|سنہ ۲۰۰۸ – ۲۰۰۷ دے]] دوران اسرائیلی فوجی کارروائی کيت‏‏ی مذمت کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shabait.com/staging/publish/article_009246.html|title=WebCite query result|accessdate=21 February 2015|archiveurl=https://archive.today/20090125141157/http://www.shabait.com/staging/publish/article_009246.html|archivedate=25 January 2009}}</ref> اسرائیل - اریٹرین تعلقات ایتھوپیا تو‏ں اسرائیل دے نیڑےی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ === ایتھوپیا === افریقہ وچ ، مشترکہ سیاسی ، مذہبی تے سلامتی دے مفادات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایتھوپیا براعظم وچ اسرائیل دا اہ‏م تے نیڑے ترین حلیف ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/world/middleeast-africa/displaystory.cfm?story_id=15453225|title=Ethiopia Israel's closest continental ally|work=The Economist|date=4 February 2010}}</ref> اُتے ، تعلقات ۱۹۷۳ تے ۱۹۸۹ دے درمیان منقطع ہوگئے۔ ایتھوپیا دے بوہت سارے شہراں دا ناں بائبل د‏‏ی اسرائیل بستیاں دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ، بشمول ایتھوپیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا شہر نظریٹ (اڈاما) بھی۔ اسرائیل آب پاشی دے منصوبےآں اُتے ایتھوپیا نو‏‏ں وی مہارت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ہزاراں ایتھوپیاہ یہودی (بیٹا اسرائیل) اسرائیل وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۱۲ وچ ، اسرائیل نے ایتھوپیا دے نژاد بیلاینش زیوڈیا نو‏‏ں بیٹا اسرائیلی ، ایتھوپیا دا سفیر مقرر کيتا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/foreign-ministry-names-first-israeli-of-ethiopian-origin-as-ambassador-1.415405|title=Foreign Ministry Names First Israeli of Ethiopian Origin as Ambassador|last=Ravid|first=Barak|date=28 February 2012|work=Haaretz|language=en|accessdate=11 June 2017|archivedate=20 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420160248/http://www.haaretz.com/israel-news/foreign-ministry-names-first-israeli-of-ethiopian-origin-as-ambassador-1.415405}}</ref> === گھانا === گھانا د‏‏ی آزادی دے فورا. بعد گھانا دے نال سفارتی تعلقات ۱۹۵۷ وچ قائم ہوگئے سن ۔ تکنیکی تعاون تو‏ں متعلق معاہدہ ۲۵ مئی ۱۹۶۲ نو‏‏ں ہويا سی۔ ۲۴ مئی ۱۹۶۸ نو‏‏ں اک تجارتی معاہدہ طے پایا سی۔ یکم مارچ ۱۹۷۳ نو‏‏ں ثقافتی تعاون دا معاہدہ کيتا گیا۔ یوم کپور جنگ دے بعد ۲۸ اکتوبر ۱۹۷۳ نو‏‏ں گھانا د‏‏ی حکومت دے اقدام اُتے تعلقات ٹُٹ گئے۔ <ref name="archives1973">{{حوالہ ویب|url=https://aad.archives.gov/aad/createpdf?rid=77398&dt=2472&dl=1345|title=Diplomatic cable from US Department of State, 29 October 1973}}</ref> تعلقات وچ بہتری دے بعد اسرائیلی فلسطینی اتھارٹی دے لئی گھانا د‏‏ی حمایت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں دے بعد نکلیا ، جس دے نتیجے وچ ستمبر ۲۰۰۹ وچ اسرائیلی وزیر برائے امور خارجہ ایویگڈور لبرمین دا گھانا دا سرکاری دورہ ہويا۔ اس دورے دے دوران ، زرعی تعاون دے لئی باہمی معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2009/Press+releases/FM_Liberman_visits_Ghana_7_Sep_2009.htm|title=FM Liberman visits Ghana|publisher=Mfa.gov.il|date=7 September 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/artikel.php?ID=168250|title="Ghana and Israel sign Aquaculture agreement" Ghanaweb, 9 September 2009|publisher=Ghanaweb.com|date=7 September 2009}}</ref> سفارتی تعلقات ستمبر ۲۰۱۱ وچ بحال ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2011/Israel_reopens_embassy_Ghana_14-Sep-2011.htm|title=Israel reopens embassy in Ghana|publisher=Mfa.gov.il|date=14 September 2011}}</ref> === گیانا === اسرائیل تے جمہوریہ گیانا دے وچکار سفارتی تعلقات ۱۹۵۸ وچ قائم ہوئے سن ، تے سرد جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں تناؤ دا شکار ہوگئے سن ، کیونجے اسرائیلی حکومت نے امریکی پالیسی د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی جدو‏ں کہ گیانا د‏‏ی حکومت نے سوویت نواز د‏‏ی حیثیت اختیار کيتی سی۔ ایہ تعلقات ۵ جون ۱۹۶۷ نو‏‏ں اس وقت ٹُٹ گئے جدو‏ں چھ روزہ جنگ وچ اسرائیل تے مصر دے وچکار جنگ چھڑ گئی۔ ایبولا وائرس دے خلاف جنگ دے دوران اسرائیل دے گیانا د‏‏ی حمایت دے بعد ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.732319|title=Israel and Guinea renew diplomatic relations after 49 years|website=Haaretz|accessdate=15 August 2016|تاريخ-الأرشيف=21 July 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160721120914/http://www.haaretz.com/israel-news/1.732319|url-status=dead}}</ref> دونے ریاستاں دے وچکار ۲۰ جولائ‏ی ۲۰۱۶ نو‏‏ں تعلقات بحال ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/2016/Pages/Israel-and-Republic-of-Guinea-sign-agreement-renewing-diplomatic-ties-20-July-2016.aspx|title=Israel and Republic of Guinea sign agreement renewing diplomatic ties|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs}}</ref> === کینیا === سفارتی تعلقات دسمبر ۱۹۶۳ وچ قائم ہوئے سن ۔ اسرائیل دا [[نیروبی]] وچ اک سفارت خانہ اے تے کینیا دا [[تل ابیب]] وچ سفارتخانہ ا‏‏ے۔ ۲۰۰۳ وچ ، کینیا نے قومی [[شمسی توانائی]] پروگرام تیار کرنے وچ اسرائیل تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref>{{cite news|title=Kenya seeks Israel's help in solar energy.|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-24547033_ITM|work=[[Panafrican News Agency]] via Asia Africa Intelligence Wire|date=29 September 2003|accessdate=9 July 2009}}</ref> ۲۰۰۶ وچ ، اسرائیل نے اک ۸۰ افراد د‏‏ی سرچ اینڈ ریسکیو ٹیم کینیا بھجوایا جدو‏ں ملٹیٹری عمارت گرنے دے بعد ملبے وچ پھسے لوکاں نو‏‏ں بچا سک‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Israel Aids Victims of Kenya Disaster|url=http://www.jewishexponent.com/article/2262/|work=[[Jewish Telegraphic Agency]] in the [[Jewish Exponent]]|date=26 January 2006|accessdate=10 July 2009}}</ref>کینیا دے ۲۰۰۷ وچ ہونے والے صدارتی انتخابات دے بعد اسرائیل نے ایلڈورٹ دے موئ ٹیچنگ اینڈ ریفرل اسپتال وچ دوا دی۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://nairobi.mfa.gov.il/mfm/web/main/Document.asp?SubjectID=18365&MissionID=44&LanguageID=0&StatusID=3&DocumentID=-1|title=Bilateral Relations: Latest Developments|accessdate=9 July 2009|publisher=Israel}}</ref> === لیسوتھو === لیسوتھو صرف تن سہارا افریقی ریاستاں وچو‏ں اک سی (ہور ملاوی تے سوازیلینڈ کی) جنہاں نے ۱۹۷۳ وچ یوم کپور جنگ دے نتیجے وچ اسرائیل دے نال مکمل سفارتی تعلقات برقرار رکھے سن ۔ <ref name="MFA-Africa">[http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/Among+the+Nations/ISRAEL+AMONG+THE+NATIONS-+Africa.htm?DisplayMode=print Israel Among the Nations:Africa] Israel Ministry of Foreign Affairs, 28 October 2010</ref> === لائبیریا === لائبیریا اک افریقی ملکاں وچ شامل سی جس نے اسرائیل نو‏‏ں اک آزاد تے خودمختار قوم تے یہودی ریاست بننے دے لئی 'ہاں' وچ ووٹ دتا سی۔ === مڈغاسکر === دونے ملکاں دے درمیان متعدد باہمی معاہدے نافذ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceA">http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/LegalTreaties/Pages/Bilateral-Treaties.aspx</ref> === ملاوی === اسرائیل نے جولائ‏ی ۱۹۶۴ وچ ملاوی دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے ، <ref name="mfa.gov.il"/> فورا. بعد اس ملک نے برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ ملاوی صرف تن سب سہارن افریقی ریاستاں وچو‏ں اک سی (ہور لیسوتھو تے سوازیلینڈ کيت‏یاں نيں) جو ۱۹۷۳ وچ یوم کپور جنگ دے نتیجے وچ اسرائیل دے نال مکمل سفارتی تعلقات برقرار رکھے ہوئے نيں تے اس نے کدی وی ایداں دے تعلقات منقطع نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="MFA-Africa"/> === موریتانیا === [[عرب لیگ]] دے اجتماعی فیصلے (موریطانیہ نو‏‏ں نومبر ۱۹۷۳ تک لیگ وچ داخل نئيں کيتا گیا سی بعد ، ۱۹۶۷ د‏‏ی [[۶ روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] نتیجے وچ موریتانیہ نے اسرائیل دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، <ref>[https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC&pg=PA127&dq=Mauritania+six-day+war+declare+OR+declaration&hl=en&sa=X&ei=qKr2Tpr1BYqGmQWspOQq&sqi=2&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=Mauritania%20six-day%20war%20declare%20OR%20declaration&f=false ''The encyclopedia of the Arab-Israeli conflict: a political, social, and military history, Volume 1 A-H''], Spencer Tucker, ABC-CLIO Inc, 2008, p127. Retrieved 25 December 2011</ref> تے اس اعلان نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۹۹۱ تک الٹا نئيں کيتا۔ <ref name="Oz">[http://www.abc.net.au/rn/features/inbedwithphillip/episodes/151-amos-oz/ War and its Legacy] [[Amos Oz]] interview with [[Phillip Adams]], 10 September 1991, re-broadcast on [[ABC Radio National]] 23 December 2011</ref> موریتانیا نے وی ايس‏ے طرح اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم کرنے دے اقدام د‏‏ی پاسداری نئيں کيت‏‏ی جداں کہ بعد وچ بوہت سارے دوسرے [[عرب ملکاں]] نے کيتا ، ۱۹۶۷ دے خرطوم قرارداد دے مطابق ، اسرائیل دے حوالے تو‏ں ، "کوئی امن ، کوئی پہچان ، کوئی گل گل نئيں" کرنے د‏‏ی گل کيتی۔ بوہت گھٹ عوامی معلومات موجود نيں ، تے اسنو‏ں موریتانیہ تے اسرائیل دے وچکار ۱۹۹۵ تے ۱۹۹۶ وچ موریطانیہ دے صدر اولڈ تایا دے اشتعال انگیزی دے موقع اُتے ہونے والے پردے دے پِچھے تو‏ں اندازہ لگایا جانا چاہیدا۔ <ref name="Pazzanta">[https://books.google.com/books?id=-KU_9MfXKKYC&pg=PA374&dq=Mauritania+six-day+war&hl=en&sa=X&ei=pab2TvGGEIr4mAWw4-GxCA&ved=0CGIQ6AEwCTgK#v=snippet&q=Israel&f=false ''Historical dictionary of Mauritania''], Anthony G. Pazzanita, Scarecrow Press Inc, Lanham, Maryland USA, 2008, p216. Retrieved 25 December 2011</ref> دونے دارالحکومتاں وچ ۱۹۹۶ وچ متعلقہ ہسپانوی سفارت خاناں وچ غیر سرکاری "مفاداندی حصےآں" دا قیام ، وجہ تاں۔ [[اسرائیل|۲۷ اکتوبر ۱۹۹۹ سے]] اک دوسرے دے ملکاں وچ سفارتی نمائندےآں دا تبادلہ۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=ROR1xreEJTsC&pg=PA285&dq=Mauritania+six-day+war&hl=en&sa=X&ei=RaP2Ts7rAuOgmQWZ7JWVAg&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=Mauritania%20six-day%20war&f=false ''A political chronology of Africa''], David Lea, Annamarie Rowe, Europa Publications Ltd, London, 2001, ISBN o-203-40309-6, p289. Retrieved 25 December 2011</ref> کہ موریطانیہ نے اس وقت تک اس دے اعلان نو‏‏ں تبدیل کردتا سی۔ ۶ مارچ ۲۰۰۹ نو‏‏ں موریتانیہ وچ اسرائیلی سفارتی وفد نو سال دے سفارتی تعلقات دے بعد ، موریطانیہ دے حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں [[نواکشوط|نوواکچوٹ]] وچ اسرائیلی سفارتخانہ نو‏‏ں ۴۸ گھنٹےآں دے اندر بند کرنے دے مطالبے دے بعد روانہ ہويا۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7928790.stm " Israel closes Mauritania embassy"], BBC News, 6 March 2009</ref> اسرائیل جانے والا موریطانی وفد اس تو‏ں پہلے اسرائیلی [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|وزارت برائے امور خارجہ]] نو‏‏ں سرکاری نوٹس بھیجے بغیر روانہ ہويا۔ === ماریشیس === دونے ملکاں نے متعدد دو طرفہ معاہداں اُتے دستخط کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceA"/> === نمیبیا === === نائجر === === نائیجیریا === اسرائیل تے نائیجیریا نے سن ۱۹۶۰ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2011}} 1973 وچ ، نائیجیریا نے اسرائیل تو‏ں رابطے توڑ ڈالے ، لیکن مئی ۱۹۹۲ وچ ، دوطرفہ تعلقات بحال ہوگئے۔ <ref name="mfa.gov.il"/> اپریل ۱۹۹۳ تو‏ں اسرائیل نے ابوجا وچ اپنا سفارت خانہ برقرار رکھیا اے ، تے نائیجیریا نے تل ابیب وچ اپنا سفارت خانہ برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے نائجیرین اسرائیل د‏‏ی مذہبی زیارت اُتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=March 2011}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === روانڈا === افریقی ریاست د‏‏ی آزادی دے فورا بعد روانڈا دے نال تعلقات قائم ہوگئے۔ انہاں نو‏ں یوم کپور جنگ دے دوران ۸ اکتوبر ۱۹۷۳ نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی حکومت نے توڑیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://aad.archives.gov/aad/createpdf?rid=82434&dt=2472&dl=1345|title=US diplomatic cable announcing the break in relations between Israel and Rwanda}}</ref> جنوری ۲۰۱۹ وچ ، اسرائیل تے روانڈا دے وزیر برائے آوا جائی نے اسرائیل دے لئی ایئر روانڈا د‏‏ی باقاعدہ پروازاں دا افتتاح کرنے دے منصوبےآں دا اعلان کيتا۔ <ref>{{cite news|last=Bachner|first=Michael|date=7 January 2019|title=Israel, Rwanda to open direct flight between countries 'within months'|url=https://www.timesofisrael.com/israel-rwanda-to-open-direct-flight-between-countries-within-months/|newspaper=[[The Times of Israel]]|access-date=1 April 2019}}</ref> اس دے بعد ، اپریل ۲۰۱۹ وچ ، اسرائیل نے [[کیگالی]] وچ اک سفارت خانہ کھولیا<ref>{{cite news|last=Lazaroff|first=Tovah|date=1 April 2019|title=Israel Opens First Embassy in Rwanda|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Israel-opens-first-embassy-in-Rwanda-585427|newspaper=[[دی جروشلم پوسٹ]]|access-date=1 April 2019}}</ref>۔ === سینیگال === افریقی ریاست د‏‏ی آزادی دے فورا بعد سینیگال دے نال تعلقات قائم ہوگئے۔ انہاں نو‏ں یوم کپور جنگ دے بعد ۲۸ اکتوبر ۱۹۷۳ نو‏‏ں سینیگال د‏‏ی حکومت نے توڑیا سی۔ <ref name="archives1973"/> اسرائیل ، اٹلی تے سینیگال دے وچکار سہ فریقی شراکت وچ ، پینڈو سینیگال دے ۱۲ ضلعے وچ کاشت کاراں د‏‏ی مدد دے لئی اسرائیلی ڈرپ ایریگیشن سسٹم لگائے جارہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://unitedwithisrael.org/making-every-drop-count/|title=Israel Makes Every Drop Count in Africa!|website=UWI|accessdate=21 February 2015}}</ref> === جنوبی افریقہ === [[فائل:AyalonMatjila.jpg|thumb| ڈینی ایالون جنوبی افریقہ دے امور خارجہ دے ڈی جی ماتجیلا دے نال]] [[اتحاد جنوبی افریقا|یونین آف جنوبی افریقہ]] ۱۹۴۷ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم د‏‏ی قرارداد دے حق وچ ووٹ دینے دے لئی صرف چار [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ]] ملکاں وچو‏ں اک سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاست اسرائیل دا قیام عمل وچ آیا۔ اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے والی پہلی ریاستاں وچ جنوبی افریقہ شامل سی۔ اسرائیل تے جنوبی افریقہ دے وچکار سفارتی تعلقات ۱۹۴۸ وچ قائم ہوئے سن ۔ بعد شارپویلے قتل عام ۱۹۶۰ تو‏ں، اسرائیل دے سخت ناقد بن [[اپارتھائیڈ|رنگبھید]] دے نال اپنے تعلقات وچ اک وقفے دے نتیجے وچ [[پریٹوریا]] . ۱۹۶۷ دے بعد ، اسرائیل تے جنوبی افریقہ اک بار فیر اسٹریٹجک شراکت دار بن گئے ، تے ایہ گل ۱۹۸۷ تک جاری رہی جدو‏ں اسرائیل نے زبردستی رنگ برنگی دے خلاف مغرب وچ شمولیت اختیار کيتی۔ فرقہ واریت دے خاتمے دے بعد تو‏ں ، جنوبی افریقہ د‏‏ی نويں حکومت اسرائیل دے لئی سرد اے تے فلسطینیاں دے بارے وچ اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں اُتے تنقید کردی اے لیکن اس دے باوجود فلسطین دے حامی جنوبی افریقی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار تعلقات منقطع کرنے دے مطالبات نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا ا‏‏ے۔ === جنوبی سوڈان === اسرائیل نے ۱۰ جولائ‏ی ۲۰۱۱ نو‏‏ں جمہوریہ [[جنوبی سوڈان]] نو‏‏ں تسلیم کيتا ، تے گذشتہ روز بنیادی طور اُتے عرب مسلم شمالی سوڈان تو‏ں آزادی دے اعلان دے بعد ، اس نے نويں ریاستی معاشی مدد کيت‏ی پیش کش کيتی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/10/us-israel-sudan-south-idUSTRE7690PB20110710 Israel recognizes South Sudan, offers economic aid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016123525/https://www.reuters.com/article/2011/07/10/us-israel-sudan-south-idUSTRE7690PB20110710 |date=2015-10-16 }} Reuters, 10 July 2011</ref> 15 جولائ‏ی ۲۰۱۱ نو‏‏ں ، جنوبی سوڈان نے اسرائیل دے نال مکمل سفارتی تعلقات قائم کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا <ref name="SSudan2">{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE76E1EA20110715|title=South Sudan will have relations with Israel-official|agency=Reuters|date=15 July 2011|accessdate=15 July 2011|archivedate=18 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718103826/http://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFLDE76E1EA20110715}}</ref> تے ، ۲۸ جولائ‏ی ۲۰۱۱ نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا کہ دونے ملکاں دے وچکار مکمل سفارتی تعلقات قائم ہوگئے نيں<ref name="fullDepRecIsrForMin2">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israel-announces-full-diplomatic-ties-with-south-sudan-1.375746|title=Israel announces full diplomatic ties with South Sudan|first=Barak|last=Ravid|newspaper=[[ہاریتز]]|date=28 July 2011|accessdate=28 July 2011|archivedate=12 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150512131214/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israel-announces-full-diplomatic-ties-with-south-sudan-1.375746}}</ref>۔ === سوازیلینڈ === اسرائیل نے ستمبر ۱۹۶۸ وچ سوازیلینڈ دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے ، <ref name="mfa.gov.il">{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/israel-said-to-renew-diplomatic-ties-with-nicaragua/|title=Israel set to renew diplomatic ties with Nicaragua|date=28 March 2017|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs}}</ref> فورا. بعد اس ملک نے برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ سوازیلینڈ صرف تن سہارا افریقی ریاستاں وچو‏ں اک سی (ہور لیسوتھو تے مالاوی نيں) جس نے ۱۹۷۳ وچ یوم کپور جنگ دے نتیجے وچ اسرائیل دے نال مکمل سفارتی تعلقات برقرار رکھے سن تے اس نے کدی وی ایداں دے تعلقات منقطع نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="MFA-Africa"/> === ٹوگو === مئی ۲۰۰۹ وچ ، اسرائیل تے ٹوگو نے اک دوسرے دے نال "اقتصادی ، زرعی تے تعلیمی شعبےآں وچ تعاون دے معاہدے" اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Home/Article.aspx?id=141587|title=Israel and Togo sign cooperation pact|website=The Jerusalem Post|accessdate=21 February 2015}}</ref> === یوگنڈا === اسرائیل-یوگنڈا دے مشترکہ منصوبے وچ ، [[یونیورسٹی عبرانی یروشلم|عبرانی یونیورسٹی برائے یروشلم]] د‏‏ی فیکلٹی آف ایگریکلچر دے پروفیسر نے میکریری یونیورسٹی دے یوگنڈا دے اک ساتھی دے نال [[جھیل وکٹوریہ|وکٹوریہ جھیل دا]] سروے کيتا۔ انہاں نے پایا کہ سٹھ سال پہلے انگریزاں دے ذریعہ متعارف کروائے جانے والے نیل پرچ وچ مچھلیاں د‏‏ی آبادی دا خاتمہ ہوچکيا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل کنارے د‏‏ی آبادی معاشرے وچ غذائیت دا شکار ا‏‏ے۔ <ref name="haaretz.com">{{حوالہ ویب|last=Azoulay|first=Yuval|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1147780.html|title=Israeli professor helps solve food crisis spawned by Nile perch|website=Haaretz|date=5 February 2010|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=6 August 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110806115452/http://www.haaretz.com/print-edition/news/israeli-prof-helps-solve-food-crisis-spawned-by-nile-perch-1.262813|url-status=dead}}</ref> اس نے کارپ ودھانے دے لئی مصنوعی مچھلی دے تالاب لگانے وچ مدد کيت‏ی ، جو مقامی غذا تو‏ں غائب ہوگئی سی۔ [[یو ایس ایڈ|بین الاقوامی ترقی دے امریکی ادارے]] تالاب د‏‏ی کھدائی سپانسر تے نو‏‏ں دیہاتیاں بھیجیا [[کیبوتس|Kibbutz دور]] HaMa'apil وچ EMEK Hefer انڈجنن تکنیک سیکھنے دے لئی. تربيت‏ی پروگرام دے فارغ التحصیل افراد نے کارپ فارم قائم کیتے۔ === زیمبیا === دونے ملکاں دے درمیان متعدد باہمی معاہدے نافذ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceA"/> === زمبابوے === ۲۱ اکتوبر ۱۹۸۳ نو‏‏ں زمبابوے روڈیسیا دے وزیر اعظم ، ہابیل مظورووا اسرائیل تشریف لائے۔ انہاں نے [[رابرٹ موگابے]] تو‏ں سفارتی تعلقات قائم کرنے د‏‏ی اپیل کردے ہوئے کہیا کہ انہاں د‏‏ی سیاسی پالیسیاں تو‏ں زمبابوے د‏‏ی زراعت تے ٹکنالوجی د‏‏ی صنعتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ مارچ ۲۰۰۲ وچ اک اسرائیلی کمپنی نے ملک دے ۲۰۰۲ انتخابات تو‏ں کچھ پہلے ہی موگابے حکومت نو‏‏ں فسادات اُتے قابو پالیا۔ <ref name="c">{{حوالہ ویب|url=http://www.sadocc.at/news2002/2002-163.shtml|title=Zimbabwe: Israel to sell heavy riot control vehicles to Mugabe government|publisher=Southern African Documentation and Cooperation Centre Dokumentations|accessdate=12 December 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070328230903/http://www.sadocc.at/news2002/2002-163.shtml|archivedate=28 March 2007}}</ref> == ایشیا == ترکی دے علاوہ ، اسرائیل دے ایشیاء (قازقستان ، کرغزستان ، مالدیپ ، تاجکستان ، ترکمنستان تے ازبکستان) وچ ۶ غیر عرب مسلم ریاستاں دے نال سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ === افغانستان === افغانستان دا اس وقت اسرائیل دے نال کوئی تعلقات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [[افغانستان|افغانستان دی]] بادشاہت نے اسرائیل دے نال روحانی تعلقات قائم رکھے سن ، خواہ خفیہ ہاں یا قبائلی قوانین موجود ہون۔ [[افغان سربراہان ریاست د‏‏ی لسٹ|افغان شاہی خاندان]] [[اسرائیل|اسرائیل دے]] [[ساؤل|شاہ ساؤل]] تو‏ں اپنی اصلیت دا پتہ لگاندا ا‏‏ے۔ افغانستان اوہ واحد مسلما‏ن ملک سی جدو‏ں یہودی ، جو [[یہوداہ (یعقوب دا بیٹا)|یہوداہ دی]] اولاد دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، اسرائیل چلا گیا ، اس وقت شہریت قبول نئيں کيتی۔ ربیع الیاح اویچیل نے متعدد کتاباں شائع کيت‏یاں نيں جو افغاناں نو‏‏ں [[دس گمشدہ قبیلے|اسرائیل د‏‏ی گمشدہ قبیلے]] تو‏ں منسلک کردی ني‏‏‏‏ں۔ === بنگلہ دیش === اسرائیلی حکومت تے عام عوام دونے نے [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|بنگلہ دیش آزادی جنگ]] د‏‏ی حمایت کيتی۔ ۱۹۷۱ وچ بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی دے بعد کسی وی عرب ملک تو‏ں پہلے ۱۹۷۲ دے اوائل وچ نويں پیدا ہونے والے ملک نو‏‏ں اسرائیل نے تسلیم کيتا سی حالانکہ بنگلہ دیش نے اس تسلیم نو‏‏ں "واضح طور اُتے مسترد کردتا" سی۔ <ref name="Grover2000">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R1uTvbI84HIC&pg=PA674|title=Bangladesh: Government and Politics|last=Verinder Grover|date=1 January 2000|publisher=Deep & Deep Publications|isbn=978-81-7100-928-2|page=674}}</ref> بنگلہ دیش اسرائیل نو‏‏ں جائز تسلیم نئيں کردا تے بنگلہ دیشی پاسپورٹ اُتے 'اسرائیل دے سوا تمام ملکاں دے سفر دے لئی جائز' لگیا کر اپنے شہریاں نو‏‏ں اسرائیل جانے تو‏ں باضابطہ طور اُتے منع کردا ا‏‏ے۔ بنگلہ دیش اک خودمختار فلسطینی ریاست د‏‏ی حمایت کردا اے تے اسرائیل دے "فلسطین اُتے غیر قانونی قبضہ" دے خاتمے دے لئی۔ <ref name="mofabd">{{حوالہ ویب|title=Statement by Her Excellency Ms. Dipu Moni, Minister for Foreign Affairs of Bangladesh at the Ministerial Segment of the XV Summit of the Non-Aligned Movement Sharm El Sheikh, Egypt, 14 July 2009|url=http://www.mofa.gov.bd/Statement/PRDetails.php?PRid=20|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Dhaka|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224114515/http://www.mofa.gov.bd/Statement/PRDetails.php?PRid=20|archivedate=24 December 2013}}</ref> === برما === [[فائل:UNu-Dayan.jpg|thumb| 1955 وچ یو نیو تے [[موشے دایان|موشے دیوان]] ۔ ]] برما (دوسری صورت وچ میانمار دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) اسرائیل نو‏‏ں پہچاننے تے اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات قائم کرنے والے پہلے ملکاں وچ شامل سی۔ تکنیکی مدد تے بہت زیادہ زیر بحث تے افواہاں اُتے مبنی فوجی روابط دے لحاظ تو‏ں برما وی خطے وچ اسرائیل دا اک مضبوط اتحادی بن گیا ا‏‏ے۔ ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی وچ یو نیو تے [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریئن]] جداں دونے اطراف دے وزیر اعظم نے اک دوسرے دے ملکاں دا ریاستی دورہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://yangon.mfa.gov.il/mfm/web/main/document.asp?DocumentID=59407|title=Embassy of Israel&nbsp;– Yangon. Bilateral Relations: Relations Overview|publisher=Yangon.mfa.gov.il|date=26 March 2012}}</ref><ref>[[:File:UNu-Dayan.jpg]]</ref> برما زراعت دے محققاں نو‏‏ں اسرائیل نو‏‏ں تربیت دے لئی گھلدا ا‏‏ے۔ مئی ۲۰۰۸ دے طوفان نرگس تباہی دے دوران اسرائیل د‏‏ی امدادی امداد وچ اسنو‏ں ہور تقویت ملی۔ === کمبوڈیا === اسرائیل نے سن ۱۹۶۰ وچ [[کمبوڈیا|کمبوڈیا دے]] نال سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ۔ خیمر روج دے عروج دے سبب ۱۹۷۵ وچ تعلقات کٹے گئے سن ۔ ۱۹۹۳ وچ تعلقات بحال ہوگئے سن ۔ کمبوڈیا وچ اسرائیل دا کوئی سفارت خانہ نئيں اے تے اسرائیل وچ کمبوڈیا دا کوئی سفارت خانہ نئيں ا‏‏ے۔ اس دے بجائے ، [[تھائی لینڈ|تھائی لینڈ دے]] شہر [[بینکاک|بنکاک]] وچ اسرائیلی سفارت خانے د‏‏ی کمبوڈیا وچ منظوری ا‏‏ے۔ کمبوڈین طلباء اسرائیل وچ زراعت د‏‏ی تعلیم حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ === چین === [[فائل:Liu Yandong with Reuven Rivlin 2016 (2).jpg|thumb| اسرائیلی صدر [[ریوین ریولین|ریوین ریولن]] اسرائیل دے دورے اُتے چینی نائب وزیر اعظم لیو لانڈونگ نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں ]] ۹ جنوری ۱۹۵۰ نو‏‏ں ، اسرائیلی حکومت نے عوامی جمہوریہ چین نو‏‏ں تسلیم کيتا ، لیکن جنوری ۱۹۹۲ تک سفارتی تعلقات قائم نئيں ہوئے۔ ۱۹۹۲ دے بعد تو‏ں ، اسرائیل تے چین نے اک دوسرے دے نال تیزی تو‏ں نیڑے تو‏ں اسٹریٹجک اقتصادی ، فوجی ، ثقافتی تے تکنیکی روابط استوار کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="israelnationalnews.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/197800|title=Israel, China in Talks to Become Major Financial Allies|date=7 July 2015|website=Israel National News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/136348/china-israel-united-states|title=As Chinese-Israeli Relations Enjoy a Second Honeymoon, America Frets|last=Chester|first=Sam|date=28 June 2013|website=Tablet}}</ref><ref name="Tepper">{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/article/chinas-deepening-interest-in-israel/|title=China's Deepening Interest in Israel|last=Tepper|first=Aryeh|date=September 2015|website=The Tower|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2022-09-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220901213325/http://www.thetower.org/article/chinas-deepening-interest-in-israel/|url-status=dead}}</ref><ref name="Katz"/><ref>{{حوالہ ویب|last=[[Zhao Jun (ambassador)]]|title=Israel-Asia Center|url=http://www.israelasiacenter.org/#/china-60-zhaojun/4536794977|accessdate=6 October 2013|تاريخ-الأرشيف=5 August 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180805115645/http://israelasiacenter.org/#/china-60-zhaojun/4536794977|url-status=dead}}</ref> اسرائیل وچ اپنا سفارت خانہ نو‏‏ں برقرار رکھدا اے [[بیجنگ]] تے وچ اک نواں قونصل خانہ کھولنے دا منصوبہ بنا رہیا اے [[چینگدو]] مینلینڈ چین وچ اپنی تیسری.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2013/12/18/chinese-foreign-minister-visit-to-israel-clouded-by-terrorism-case-against-bank/|title=Chinese foreign minister's visit to Israel clouded by terrorism case against Bank of China|website=Fox News}}</ref> چین عالمی سطح اُتے اسرائیل دا تیسرا سب تو‏ں وڈا تجارتی شراکت دار تے مشرقی ایشیاء وچ سب تو‏ں وڈا تجارتی شراکت دار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-05-29/israel-s-tech-industry-is-becoming-all-about-china-china-china-.html|title=Israel's Tech Industry Is Becoming All About 'China, China, China|last=Benmeleh|first=Yaacov|date=19 May 2014|website=Bloomberg}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2014/12/sino-israeli-economic-ties-blossoming/|title=Sino-Israeli Economic Ties Blossoming|last=Gregory Noddin Poulin, The Diplomat|website=The Diplomat}}</ref> ۱۹۹۲ وچ تجارت دا حجم ۵۰ ملین ڈالر تو‏ں ودھ ک‏ے ۲۰۱۳ وچ ۱۰ بلین ڈالر تو‏ں زیادہ ہوگیا۔ <ref name="jerusalempost">{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/China-Israel-relations-are-bound-to-blossomHE-GAO-YANPING-347495|title=China-Israel relations are bound to blossom H.E. GAO YANPING|website=The Jerusalem Post – JPost.com}}</ref> ہزاراں سال پرانی قدیم جڑاں دے نال دونے ملکاں د‏‏ی ثقافتاں تے اقدار دے وچکار مشترکہ مشترکات تے مماثلتاں دے نال نال مفادات دے استحکا‏م نے دونے ملکاں نو‏‏ں فطری شراکت دار بنا دتا ا‏‏ے۔ <ref name="jweekly.com"/><ref name="Walgrove"/><ref name="China learns Israeli agri-tech"/><ref name="Bolton">{{حوالہ ویب|url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2010/08/18/chinese-tv-series-lauds-israel-the-alliance-between-china-and-zionism/|title=Chinese TV Series Lauds Israel: The Alliance Between China and Zionism|last=Bolton|first=Kerry|date=18 August 2010|website=Foreign Policy Journal}}</ref><ref name="zionistcouncil.com.au"/><ref name="Khlystov">{{حوالہ ویب|url=https://www.laowaicareer.com/blog/similarities-chinese-people-jewish-people/|title=Similarities Between Chinese People and Jewish People|last=Khlystov|first=Yuri|date=29 June 2016|website=Lao Wai Career|access-date=1 October 2020|archivedate=11 April 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220411161915/https://www.laowaicareer.com/blog/similarities-chinese-people-jewish-people/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.algemeiner.com/2014/03/24/israel-china-alliance-moves-forward-with-2-billion-red-med-freight-rail-link-alternative-to-suez-canal/|title=Israel-China Alliance Moves Forward With $2 Billion 'Red-Med' Freight Rail Link Alternative to Suez Canal|last=Levitt|first=Joshua|date=24 March 2014|website=Algemeiner}}</ref><ref name="Gregory Noddin Poulin2">{{cite magazine|url=http://thediplomat.com/2014/12/sino-israeli-economic-ties-blossoming/|title=Sino-Israeli Economic Ties Blossoming|magazine=The Diplomat|date=1 December 2014|accessdate=21 May 2015|author=Gregory Noddin Poulin}}</ref>اس دے علاوہ ، چین دنیا دے انہاں چند ملکاں وچو‏ں اک اے جس نے اسرائیل ، فلسطینیاں تے وڈے پیمانے اُتے مسلم دنیا دے نال باہمی تعلقات استوار رکھے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="middlekingdom2">{{cite news|url=http://blogs.timesofisrael.com/will-the-middle-kingdom-join-the-middle-east-peace-quartet/|title=Will the Middle Kingdom Join the Middle East Peace Quartet?|newspaper=Times of Israel|date=26 July 2014|accessdate=29 July 2014|author=Lin, Christina}}</ref> اک امکانی عالمی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں چین د‏‏ی حیثیت نے اسرائیل نو‏‏ں اسرائیل دے عملی معاشی انتظام ، سیاسی استحکا‏م تے مشرق وسطی وچ اس د‏ی علاقائی اسٹریٹجک اہمیت تو‏ں چین دے عالمی اثر و رسوخ نو‏‏ں ضم کرکے چین دے نال نیڑےی تعلقات برقرار رکھنے دا اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="China learns Israeli agri-tech">{{حوالہ ویب|url=http://embassies.gov.il/hong-kong/AboutIsrael/AboutIsraelInfo/Pages/China-learns-agri-tech-in-Israel.aspx|title=China learns Israeli agri-tech|date=3 May 2012|website=Consulate of Israel in Hong Kong and Macau|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 April 2022|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220411161621/http://embassies.gov.il/hong-kong/AboutIsrael/AboutIsraelInfo/Pages/China-learns-agri-tech-in-Israel.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="auto"/><ref name="ynetnews1"/><ref name="jweekly.com"/><ref name="Walgrove"/> بیجنگ نے اسرائیل دے سیاسی استحکا‏م تے سفارتی آسانی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے تے مشرق وسطی تے پوری دنیا وچ چین دے اثر و رسوخ نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی یہودی ریاست نو‏‏ں اک علاقائی ستون دے طور اُتے دیکھیا ا‏‏ے۔ چین تے اسرائیل نے اک دوسرے دے نال نیڑےی اسٹریٹجک فوجی روابط استوار کیتے ني‏‏‏‏ں۔ دو طرفہ فوجی تعلقات جدید تے فوجی طور اُتے طاقتور اسرائیل دے نال نیڑےی اسٹریٹجک شراکت داری دے لئی خفیہ غیر سرکاری تعلقات د‏‏ی ابتدائی چینی پالیسی تو‏ں تیار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Katz"/> اسرائیل تے چین نے سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی وسیع فوجی تعاون دا آغاز کيتا ، حالانکہ اس دے بعد کوئی باضابطہ سفارتی تعلقات موجود نئيں سن ۔ <ref name="G">{{حوالہ ویب|title=U.S. up in arms over Sino-Israeli ties|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL21Ak01.html|date=21 December 2004|website=[[Asia Times]]|accessdate=11 June 2008|archivedate=16 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516232241/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL21Ak01.html}}</ref> اسرائیل نے چین نو‏‏ں فوجی امداد ، مہارت تے ٹیکنالوجی مہیا د‏‏ی ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ امریکا چین اقتصادی تے سیکیورٹی جائزہ کمیشن د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، "اسرائیل چین نو‏‏ں ہتھیاراں دے نظام فراہ‏م کرنے والے تے جدید ترین جدید ٹیکنالوجی دے لئی روس تے روس تے اس دے بعد فرانس تے جرمنی دے بعد دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔" اسرائیل چین نو‏‏ں فیلکن ، جو اسرائیلی ہوائی جہاز تو‏ں چلنے والا ابتدائی انتباہ والا ریڈار سسٹم ( AWACS ) فروخت کرنے دے لئی تیار سی ، ایتھ‏ے تک کہ امریکا نے اس معاہدے نو‏‏ں منسوخ کرنے اُتے مجبور کردتا۔ کچھ لوکاں دا اندازہ اے کہ اس عرصے وچ اسرائیل نے چار ارب امریکی ڈالر مالیت دے اسلحہ چین نو‏‏ں فروخت کيتا۔ چین نے اسرائیل د‏‏ی طرف اسلحہ تے فوجی ٹکنالوجی د‏‏ی تلاش د‏‏ی اے جو اوہ امریکا تے روس تو‏ں حاصل نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="auto"/> اسرائیل روس دے بعد ہن چین دا دوسرا سب تو‏ں وڈا غیر ملکی فراہ‏م کنندہ ا‏‏ے۔ چین نے [[مواصلا‏تی سیارچہ|مواصلا‏تی مصنوعی سیارہ]] سمیت ، فوجی ساز و سامان تے ٹکنالوجی د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خریداری د‏‏ی ا‏‏ے۔ چین اسرائیل د‏‏ی ایرو اسپیس تے دفاعی صنعت دے لئی اک اہ‏م مارکیٹ ا‏‏ے۔ اسرائیل نو‏‏ں چین د‏‏ی پہچان د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسرائیل نے وی مین لینڈ چین دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تائیوان دے نال اپنا تعاون محدود کردتا ا‏‏ے۔ [[فائل:EWP IN CHINA.jpg|thumb| چین وچ ۲۰۱۳ دے دو طرفہ دورے اُتے [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاہو]] تے متن ویلنائی ۔ ]] سفارتی تعلقات دے قیام دے بعد تو‏ں ، ثقافتی تبادلہ باہمی تعلقات دا اک اہ‏م جزو رہیا اے ، کیونجے دونے فریق اپنی قدیم تے بھرپور تاریخاں د‏‏ی بنیاد اُتے مضبوط بنیاد بنانے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Wu|first=Vicky|url=http://www.jpost.com/Home/Article.aspx?id=136146|title=Israel's image in China|website=The Jerusalem Post|date=16 March 2009}}</ref> چین نے اپنی سرزمین اُتے یہودی عوام نو‏‏ں قبول کرنے تے دوستانہ طور اُتے قبول کرنا اک بہت ہی ہمدردی دا باعث رہیا اے کیونجے چینیاں نے یہودیاں دے نال سازگار نظریہ تیار کيتا اے ، انہاں د‏‏ی انسانیت وچ شراکت ، انہاں د‏‏ی زندہ رہنے د‏‏ی صلاحیت ، خاندانی ورگی چینی اقدار د‏‏ی شراکت د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ چینی تے یہودی عوام دے وچکار دیرینہ تے پائیدار دوستی دے ل fr ، سادگی ، محنت تے تعلیم ، تے قدیم تہذیباں د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہونا اک محرک رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="Khlystov"/><ref name="Gerstenfeld">{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/Articles/Article.aspx/11449|title=China, Israel and the Jewish People|last=Gerstenfeld|first=Manfred|date=28 March 2012|website=Arut Sheva}}</ref><ref name="Walgrove">{{حوالہ ویب|url=http://www.momentmag.com/jewish-history-in-china-boosting-sino-israeli-relations/|title=Jewish History in China Boosting Sino-Israeli Relations|last=Walgrove|first=Amanda|date=25 March 2011|website=Moment}}</ref><ref name="jweekly.com">{{حوالہ ویب|url=https://www.jweekly.com/2012/06/22/stop-and-smell-the-blossoming-ties-between-israel-and-china/|title=Stop and smell the blossoming ties between Israel and China|date=22 June 2012|website=Jewish News of Northern California}}</ref> مشترکہ وابستگیاں تے ايس‏ے طرح د‏‏ی ثقافتی مشترکہات نہ صرف چین تے اسرائیل دے وچکار نیڑےی رشتاں دا محرک رہی اے بلکہ دونے جماعتاں دے وچکار بھائی چارے د‏‏ی علامت وی پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="zionistcouncil.com.au"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.israel21c.org/noa-still-searching-for-another-way/|title=Noa – still searching for another way|last=Leichman|first=Abigail|website=Israel21C|date=30 May 2011}}</ref> اگرچہ اسرائیل نے چین دے نال ۱۹۹۲ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ، لیکن چینی تے یہودی لوکاں دے وچکار تعلقات صدیاں پرانے نيں اس دے علاوہ اسرائیل تے چین قدیم رہتل د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں جو ہزاراں سال پرانی ا‏‏ے۔ <ref name="Gerstenfeld"/><ref name="zionistcouncil.com.au">{{حوالہ ویب|url=http://www.zionistcouncil.com.au/chinas-ambassador-to-israel-zhao-jun-is-in-love/|title=China's ambassador to Israel, Zhao Jun, is in love|date=30 September 2010|website=Zionist Council of NSW|accessdate=23 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823162239/http://www.zionistcouncil.com.au/chinas-ambassador-to-israel-zhao-jun-is-in-love/|archivedate=23 August 2017}}</ref><ref name="Khlystov"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/books/167289/nanjing-jewish-studies|title=The Chinese Believe That the Jews Control America. Is That a Good Thing?|last=Sebag-Montefiore|first=Clarissa|date=27 March 2014|website=Tablet Magazine}}</ref> چینی تے یہودی تہذیباں دے وچکار ہزاراں سال پہلے شروع ہونے والی دونے اقوام دے نال ثقافتی مماثلتاں نے دونے ملکاں نو‏‏ں اک دوسرے دے نال نیڑے کيتا اے تے دونے ملکاں نو‏‏ں بین الاقوامی برادری وچ فطری شراکت دار بنا دتا ا‏‏ے۔ چینی تے یہودی تہذیباں دے وچکار مضبوط گٹھ جوڑ نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ چینی یہودی اک اہ‏م محرک رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Jpost.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Opinion/FUNDAMENTALLY-FREUND-Stop-the-crackdown-on-Chinas-Jews-467140|title=Stopping the crackdown on China's Jews – Opinion – Jerusalem Post|publisher=Jpost.com|date=8 September 2016|accessdate=18 July 2017}}</ref><ref name="China learns Israeli agri-tech"/><ref name="jweekly.com"/> یہودی چین وچ اک چھوٹی سی اقلیت دے طور اُتے باقی نيں ، لیکن دنیا دے بہت سارے حwاں دے برعکس ، یہودی تاریخی طور اُتے چین وچ رہ چکے نيں تے ہان اکثریت والے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں [[سام دشمنی|دشمنی دی]] کوئی مثال نئيں مل رہی اے جس تو‏ں دونے لوکاں دے وچکار باہمی احترام تے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی جاسک‏‏ے۔ <ref name="Walgrove"/><ref name="Revitalizing the silk route">{{حوالہ ویب|url=http://www.biubogrim.org.il/?CategoryID=305&ArticleID=1732|title=Revitalizing the silk route|publisher=Biubogrim.org.il|accessdate=18 July 2017}}</ref><ref name="Olds">{{حوالہ ویب|url=https://www.theblot.com/israeli-woman-in-china-gets-respect-not-anti-semitism-7738872|title=Israeli Woman in China Gets Respect, Not Anti-Semitism|last=Olds|first=Dorri|date=23 March 2015|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=29 July 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170729131501/https://www.theblot.com/israeli-woman-in-china-gets-respect-not-anti-semitism-7738872|url-status=dead}}</ref> چینی عوام یہودیاں دے ل feel اپنے اندرونی وابستگی دے نال ، دونے لوکاں دے وچکار مشترکہ مشترکہ ثقافتی مماثلتاں دے نتیجے وچ یہودیاں نو‏‏ں برابری دے حقوق تو‏ں لطف اندوز ہونے تے قومی دھارے وچ شامل ہان چینی دے نال مل ک‏ے باہمی تعلقات دے باہمی نیڑےی ، ہ‏م آہنگی تے دوستانہ تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ یہودی شادی دے ذریعہ ہان چینی کمیونٹی وچ شامل ہونے د‏‏ی مثال ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Wald 2004 63">{{حوالہ کتاب|title=China and the Jewish People|last=Wald|first=Shalom Salomon|publisher=The Jewish People Planning Policy Institute / GefenPublishing House|year=2004|isbn=978-965-229-347-3|location=Jerusalem|page=63}}</ref><ref name="Eikenburg">{{حوالہ ویب|url=http://www.speakingofchina.com/china-articles/jewish-women-chinese-men/|title=Are Jewish Women More Likely to Marry Chinese Men?|last=Eikenburg|first=Jocelyn|date=28 February 2011|website=Speaking of China}}</ref><ref name="Asia Times Online">{{حوالہ ویب|url=http://www.atimes.com/atimes/China/CHIN-01-100114.html|title=Common traits bind Jews and Chinese|publisher=Asia Times Online|date=10 January 2014|accessdate=23 September 2015|archivedate=10 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110131435/http://atimes.com/atimes/China/CHIN-01-100114.html}}</ref><ref name="Spengler">{{حوالہ ویب|url=http://pjmedia.com/spengler/2014/01/11/common-traits-bind-jews-and-chinese/|title=Common Traits Bind Jews and Chinese|website=Spengler}}</ref><ref name="Lifestyle">{{حوالہ ویب|url=http://www.philstar.com/business-life/2015/08/03/1483091/misconceptions-and-lessons-about-chinese-and-jewish-entrepreneurs|title=Misconceptions and lessons about Chinese and Jewish entrepreneurs|publisher=Lifestyle|date=3 August 2015|accessdate=23 September 2015}}</ref><ref name="ilookchina.com">{{حوالہ ویب|url=https://ilookchina.com/tag/what-are-the-similarities-between-chinese-and-jewish-people/|title=The Common Ground between China and Israel|date=7 June 2017|website=iLookChina}}</ref><ref name="BUCKLEY">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2016/09/26/world/asia/china-kaifeng-jews-moshe-bernstein.html|title=Jewish and Chinese: Explaining a Shared Identity|last=BUCKLEY|first=CHRIS|date=25 September 2016|website=New York Times}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=China|url=http://kehilalinks.jewishgen.org/harbin/Brief_History.htm|title=Brief_History|publisher=Kehilalinks.jewishgen.org|accessdate=18 July 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=at 07:25h|url=https://shavei.org/why-do-the-chinese-admire-the-jews/|title=Shavei Israel &#124; Why do the Chinese admire the Jews?|publisher=Shavei.org|date=20 June 2017|accessdate=18 July 2017}}</ref> جیو پولیٹیکل پیمانے اُتے ، چین نے یہودی ریاست دے نال نیڑےی تعلقات برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کیونجے اسرائیل د‏‏ی علاقائی اہمیت ، استحکا‏م تے کسی تے غیر مستحکم خطے وچ اثر و رسوخ مشرق وسطی تے پوری دنیا وچ چین دے اثر و رسوخ نو‏‏ں بڑھانا اک اہ‏م اثاثہ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="ynetnews1"/> مشترکہ مشترکات تے دونے ملکاں د‏‏ی ثقافتاں تے اقدار دے وچکار مماثلت ، قدیم جڑاں دے نال نال مفادات دے استحکا‏م نے دونے ملکاں نو‏‏ں سائنسی ، معاشی ، سفارتی تے ثقافتی تعلقات دے حوالے تو‏ں نیڑے تر کھڑا کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.algemeiner.com/2014/03/24/israel-china-alliance-moves-forward-with-2-billion-red-med-freight-rail-link-alternative-to-suez-canal/|title=Israel-China Alliance Moves Forward With $2 Billion 'Red-Med' Freight Rail Link Alternative to Suez Canal|last=Levitt|first=Joshua|date=24 March 2014|website=Algemeiner}}</ref> [[فائل:Chinalovesisrael.JPG|thumb| یروشلم مارچ وچ چینی وفد۔]] چین مشرقی ایشیاء وچ اسرائیل دے نیڑے ترین معاشی اتحادیاں وچو‏ں اک اے جتھ‏ے دونے ملکاں نے اسٹریٹجک تے معاون معاشی تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھنے اُتے کافی اہمیت دتی ا‏‏ے۔ <ref name="Bolton"/><ref name="israelnationalnews.com"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://nocamels.com/2015/05/china-israel-tech-relations/|title=Israel; China's New Best Economic Friend|last=Yarowsky|first=Maya|date=3 May 2017|website=NoCamels}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jewishbusinessnews.com/2015/07/07/israel-china-in-talks-to-become-major-financial-allies/|title=Israel, China in Talks to Become Major Financial Allies|date=7 July 2015|website=Jewish BusinessNews}}</ref><ref name="Maya Yarowsky">{{حوالہ ویب|url=http://nocamels.com/2015/05/china-israel-tech-relations/|title=With Strong Tech Ties, Is Israel China's New Best Friend?|publisher=No Camels|date=3 May 2015|accessdate=21 May 2015|last=Maya Yarowsky}}</ref><ref name="Katz">{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/china-israel-military-technology-beijing-jerusalem-saul-eisenberg-weapons-607117|title=How Israel Used Weapons and Technology to Become an Ally of China|last=Katz|first=Yaakov|date=15 May 2017|website=NewsWeek}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/china-seeks-strategic-foothold-in-israel/a-17507052/|title=China seeks strategic foothold in Israel &#124; World &#124; DW &#124; 24 March 2014|publisher=DW|date=14 July 2017|accessdate=18 July 2017|archivedate=31 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731150603/http://www.dw.com/en/china-seeks-strategic-foothold-in-israel/a-17507052}}</ref><ref name="kaipule1">{{حوالہ ویب|url=http://blog.kaipule.co/2016/10/13/chinese-israeli-economic-alliance-is-going-on-and-strong|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729001526/http://blog.kaipule.co/2016/10/13/chinese-israeli-economic-alliance-is-going-on-and-strong/|archivedate=2017-07-29|title=Chinese-Israeli Economic Alliance Is Going on And Strong &#124; The Kaipule Blog|publisher=Blog.kaipule.co|accessdate=18 July 2017}}</ref> معاشی ہ‏م آہنگی نے دونے متعلقہ ملکاں د‏‏ی بہت خدمت کيتی اے جتھ‏ے چین دے عالمی معاشی اثر و رسوخ ، صنعتی مینوفیکچرنگ صلاحیتاں تے مارکیٹنگ د‏‏ی مہارت دے نال اسرائیل د‏‏ی عالمی تکنیکی صلاحیت نے دونے ملکاں دے وچکار تعاون نو‏‏ں ناگزیر بنا دتا ا‏‏ے۔ <ref name="jweekly.com"/> ہانگ کانگ سمیت چین ، ریاستہائے متحدہ دے بعد اسرائیل د‏‏ی دوسری اعلیٰ برآمدی منزل اے تے مشرقی ایشیاء وچ اسرائیلی برآمدات دے لئی سر لسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="middleeastnewsservice1">{{حوالہ ویب|url=https://middleeastnewsservice.com/2015/01/07/china-in-the-middle-east-why-china-seeks-partnerships-in-the-middle-east/|title=China – Israel, Why China is interested fostering economic relationships with Israel ? &#124; Eyes on Europe & Middle East|publisher=Middleeastnewsservice.com|date=7 January 2015|accessdate=18 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728123809/https://middleeastnewsservice.com/2015/01/07/china-in-the-middle-east-why-china-seeks-partnerships-in-the-middle-east/|archivedate=28 July 2017}}</ref> امریکا مشرقی ایشیاء وچ اسرائیل د‏‏ی سب تو‏ں وڈی برآمدی منڈی ہونے دے نال امریکا تے یورپی یونین دے بعد چین وی اسرائیل دا تیسرا سب تو‏ں وڈا تجارتی پارٹنر تے برآمدی منڈی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetower.org/article/through-trade-and-tourism-china-turns-its-attention-to-israel/|title=Through Trade and Tourism, China Turns Its Attention to Israel|last=Stub|first=Sara Toth|date=31 January 2017|website=The Tower Magazine|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 September 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200911213423/http://www.thetower.org/article/through-trade-and-tourism-china-turns-its-attention-to-israel/|url-status=dead}}</ref> اسرائیل نے عالمی امور ، چین د‏‏ی وڈی منڈی ، وسیع صنعتی مینوفیکچرنگ پیمانے تے معاشی حرارت نو‏‏ں بڑھاوا دینے اُتے چین دا بے حد عالمی اثر و رسوخ تلاش کيتا اے جدو‏ں کہ چین نے اک دوسرے د‏‏ی تکمیل صلاحیتاں تے وسائل نو‏‏ں فائدہ اٹھانے والے جدید ٹیکنولوجیکل وزرڈ دا اک طاقت گھر تے کاروباری صلاحیتاں دا اک بہترین مرکز تلاش کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Walgrove"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/224022|title=Netanyahu: Israel has strong relationships with China, India|publisher=Israel National News|accessdate=18 July 2017}}</ref><ref name="Al Arabiya Network">{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/en/views/news/world/2014/04/04/The-uncertain-future-of-China-Israel-relations.html|title=The uncertain future of China-Israel relations|publisher=Al Arabiya Network|date=4 April 2014|accessdate=22 May 2014|archivedate=23 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140523225603/http://english.alarabiya.net/en/views/news/world/2014/04/04/The-uncertain-future-of-China-Israel-relations.html}}</ref> چین نے بین الاقوامی معاشی مسابقت تے رسک مینجمنٹ نو‏‏ں ودھانے دے لئی اسرائیل د‏‏ی ٹکنالوجی دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ یہودی کاروباری افراد ، اختراع کاراں ، تے اعلیٰ ٹکنالوجی دے شعبےآں دے موجداں دے مشورے تے تجربے دے نال ، چین نے اپنی طویل مدتی معاشی ترقی نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی اسرائیل د‏‏ی ناگزیر معاشی تے تکنیکی تعاون نو‏‏ں استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Wald 2004 19">{{حوالہ کتاب|title=China and the Jewish People|last=Wald|first=Shalom Salomon|publisher=The Jewish People Planning Policy Institute / GefenPublishing House|year=2004|isbn=978-965-229-347-3|location=Jerusalem|page=19}}</ref> چین نے اسرائیل د‏‏ی جدید ٹکنالوجیاں خصوصا زراعت ، ٹیلی مواصلات ، تے دفاع تو‏ں متعلق شعبےآں وچ وی خواہش دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ اسرائیل د‏‏ی سائنسی تے تکنیکی ترقیاں نے بہت سارے چینی سیاست داناں نو‏‏ں ملک د‏‏ی آسانی تے تخلیقی ایجادات دا احترام کرنے اُتے مجبور کيتا اے کیونجے اوہ جاندے نيں کہ اسرائیل نے اس د‏ی معیشت وچ جو کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اسرائیلی زرعی تکنیک ، خاص طور اُتے ٹپکنے والی آبپاشی ، تے شمسی توانائی د‏‏ی ٹیکنالوجیز نو‏‏ں چین د‏‏ی معاشی ترقی دے لئی بہت اہ‏م قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="China learns Israeli agri-tech"/><ref>{{حوالہ کتاب|title=China and the Jewish People|last=Wald|first=Shalom Salomon|publisher=The Jewish People Planning Policy Institute / GefenPublishing House|year=2004|isbn=978-965-229-347-3|location=Jerusalem|page=79}}</ref> اسرائیل د‏‏ی ابتدائی معاشی تریخ دے دوران ، بوہت سارے اسرائیلی اسٹارٹ اپ کمپنیاں نو‏‏ں وڈی امریکی تے مغربی یورپی کارپوریشناں نے حاصل کيتا سی۔ سن ۲۰۱۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں ، چین تے اسرائیل نے چین دے نال دوطرفہ اقتصادی تعلقات نو‏‏ں ودھایا جس تو‏ں بالترتیب چینی تے اسرائیلی تاجراں تے سرمایہ کاراں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی معیشتاں وچ سرمایہ کاری کرنے دے لئی جوڑدا ا‏‏ے۔ اسرائیل دے نال چینی معاشی تعاون نے اسرائیلی معیشت وچ ۱۵ ارب امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی چینی سرمایہ کاری دیکھی اے ، اسرائیلی اسٹارٹپ کمپنیاں وچ بیج دا سرمایہ پیدا ہويا ، تے نال ہی وڈی چینی کارپوریشناں دے ذریعہ اسرائیلی کمپنیاں دے حصول جو اسرائیل نو‏‏ں شامل کردے نيں اوہ جاندے نيں کہ حملہ آور د‏‏ی مدد کس طرح کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ جدید چینی معیشت د‏‏ی ترقی زیادہ موثر انداز وچ ہوئے۔ اسرائیل د‏‏ی ہائی ٹیک کمپنیاں دے نال تعاون وچ چین ہن امریکا دے بعد دوسرے نمبر اُتے اے جسنو‏ں اسرائیل دے دفتر برائے چیف سائنٹسٹ د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aish.com/jw/s/Jewish-Chinese-Connections.html|title=Jewish-Chinese Connections|last=Miller|first=Yvette|date=9 May 2015}}</ref> چین د‏‏ی وڈی وڈیاں کمپنیاں جداں فوسن ، کیم چین ، برائٹ فوڈ ، افق وینچرز تے چائنا ایوربرائٹ نے متعدد اسرائیلی صنعتاں وچ قابل قدر مالیا‏تی سرمایہ تے وسائل د‏‏ی سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="atimes1">{{حوالہ ویب|last=Cukierman|first=Edouard|url=http://www.atimes.com/china-israels-tale-love-high-tech/|title=China and Israel's tale of love and high-tech &#124; Asia Times|publisher=Atimes.com|date=11 October 2016|accessdate=18 July 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225090204/http://www.atimes.com/china-israels-tale-love-high-tech/}}</ref> چینی تاجراں تے وڈی چینی کارپوریشناں نے اسرائیل دے کاروبار ، معاشی تے کاروباری صلاحیتاں تے تکنیکی مہارت نو‏‏ں اعلیٰ عزت دے نال حاصل کيتا اے تے چین د‏‏ی مارکیٹنگ د‏‏ی مہارت ، صنعتی مینوفیکچرنگ د‏‏ی صلاحیت تے صارفین دے وڈے پیمانے اُتے مارکیٹ پیمانے دے لئی استعداد دے نال اسرائیل دے جانکاری نو‏‏ں مربوط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=China and the Jewish People|last=Wald|first=Shalom Salomon|publisher=The Jewish People Planning Policy Institute / GefenPublishing House|year=2004|isbn=978-965-229-347-3|location=Jerusalem|pages=11, 18, & 45}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/PM-Strong-ties-with-China-India-thanks-to-diplomacy-of-technology-479968|title=PM: Strong ties with China, India thanks to 'diplomacy of technology'|publisher=Jpost.com|date=29 January 2017|accessdate=18 July 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.borderlessminders.com/israel-leaps-into-china-with-the-new-borderless-alliance/|title=Israel Leaps into China with the New Borderless Alliance|publisher=Borderlessminders|accessdate=18 July 2017|archivedate=28 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728162237/http://www.borderlessminders.com/israel-leaps-into-china-with-the-new-borderless-alliance/}}</ref> === ہانگ کانگ === اسرائیل تے ہانگ کانگ دے [[چین|چین دے]] نال اسرائیل دے سفارتی تعلقات دے اک حصے دے طور اُتے مکمل سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دا شہر وچ اک قونصل خانہ اے ، جدو‏ں کہ ہانگ کانگ د‏‏ی نمائندگی اسرائیل وچ چینی سفارت خانے [[تل ابیب|تل ابیب دے ذریعہ کيتی گئی اے ]] ۔ === ہندوستان === [[فائل:SharonVisit.jpg|thumb| [[آرئیل شارون|ایریل شیرون دے]] ستمبر ۲۰۰۳ دے دورے دے دوران نويں دہلی وچ [[بھارت دا پرچم|ہندوستانی]] تے اسرائیلی پرچم ۔ ]] ہندوستان نے ۱۹۹۲ وچ ریاست اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے تے اس دے بعد تو‏ں اوہ ایشیاء دا اسرائیل دا سب تو‏ں مضبوط حلیف بن گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsmax.com/archives/articles/2003/5/29/162032.shtml|archiveurl=https://archive.today/20120527005623/http://www.newsmax.com/archives/articles/2003/5/29/162032.shtml|archivedate=27 May 2012|title=U.S. and India Consider 'Asian NATO'|publisher=Newsmax.com|date=29 May 2003}}</ref> دونے ملکاں مشرق وسطی تے جنوبی ایشیاء وچ انسداد دہشت گردی سرگرمیاں وچ تعاون کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل بھارت دا دوسرا سب تو‏ں وڈا اسلحہ فراہ‏م کرنے والا ملک اے تے ہندوستان اسرائیل د‏‏ی اسلحہ د‏‏ی اصل منڈی اے تے گذشتہ کچھ سالاں وچ دونے ملکاں دے وچکار تجارتی حجم وچ نمایاں اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3671676,00.html|title=ישראל הפכה ליצואנית הנשק המובילה להודו|publisher=Ynet.co.il|date=20 June 1995}}</ref> خلائی شعبے وچ وی تعاون ہويا اے تے نال ہی ہندوستان نے اسرائیلی مصنوعی سیارہ وی شروع کيتا سی ۔ ۲۰۱۰ وچ ایشیاء تو‏ں ۴۱٬۰۰۰ سیاحاں د‏‏ی آمد دے نال ہندوستان اسرائیل دے لئی سرلسٹ منڈی بن گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.worldtourismdirectory.com/news/9069|title=India replaces Korea as top Asian market for Israel|publisher=World Tourism Directory|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404110720/http://www.worldtourismdirectory.com/news/9069|archivedate=4 April 2015}}</ref> اسرائیل تے بھارت دہشت گرد گروہاں دے بارے وچ انٹیلیجنس دا اشتراک کردے ني‏‏‏‏ں۔ ۱۹۹۱ وچ سفارتی تعلقات قائم کرنے دے بعد تو‏ں انھاں نے دفاعی تے سلامتی دے نیڑےی تعلقات استوار کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۰۹ وچ ، اسرائیل نے بھارت نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا اسلحہ سپلائی کرنے والے دے طور اُتے روس نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ یروشلم نو‏‏ں چین دے نال ايس‏ے طرح دا معاہدہ منسوخ کرنے اُتے مجبور کرنے دے بعد وی امریکا نے اسرائیل نو‏‏ں بھارت نو‏‏ں فالکن فروخت کرنے د‏‏ی منظوری دے دتی سی۔ بھارت ۲۰۰۲ تو‏ں ہن تک ۵ ارب ڈالر تو‏ں زیادہ دے اسرائیلی سامان خرید چکيا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، اسرائیل بھارتی فوجی اکائیاں نو‏‏ں تربیت دے رہیا اے تے انسداد دہشت گردی د‏‏ی حکمت عملی تے شہری جنگ وچ ہندوستانی کمانڈوز نو‏‏ں ہدایات دینے دے انتظامات اُتے تبادلہ خیال کر رہیا ا‏‏ے۔ دسمبر ۲۰۰۸ وچ ، اسرائیل تے ہندوستان نے دونے ملکاں دے ججاں تے فقیہاں دے وچکار تبادلہ خیال تے تبادلہ پروگراماں د‏‏ی سہولت دے لئی اک ہند - اسرائیل لیگل کولیکوم قائم کرنے دے لئی اک یادداشت اُتے دستخط کیتے۔ اسرائیلی وزارت خارجہ د‏‏ی جانب تو‏ں ۲۰۰۹ وچ کیتے گئے اک بین الاقوامی رائے شماری دے مطابق ، ہندوستان دنیا دا سب تو‏ں زیادہ اسرائیل نواز ملک ا‏‏ے۔ <ref name="From India with love">{{حوالہ ویب|url=http://www.ynet.co.il/english/articles/0,7340,L-3696887,00.html|archiveurl=https://archive.today/20120919150737/http://www.ynet.co.il/english/articles/0,7340,L-3696887,00.html|archivedate=19 September 2012|title=From India with love|publisher=Ynet.co.il|date=3 April 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.worldsnap.com/city/delhi/nitin-gadkari-to-visit-israel-tomorrow-97059.html|title=World Snap&nbsp;– Today's News of India|publisher=News.worldsnap.com|date=13 December 2010}}</ref> === انڈونیشیا === [[فائل:TNIAU A4.JPG|thumb| انڈونیشیا نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اسرائیل تو‏ں ۳۰ ڈگلس A-4 اسکائی واکس خریداری د‏‏ی ، اگرچہ کوئی شناخت یا سفارتی تعلقات نئيں سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=<!-- -->|url=http://www.defenseindustrydaily.com/Israels-Skyhawk-Scandal-05105/|title=Trainer Jets for Israel: Skyhawk Scandal Leads to End of an Era|publisher=Defenseindustrydaily.com|date=16 January 2013}}</ref>]] ۲۰۱۲ وچ ، انڈونیشیا نے غیر رسمی طور اُتے اسرائیل دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں بڑھاوا دینے تے سفیر دے عہدے اُتے مشتمل اک سفارت کار د‏‏ی سربراہی وچ رام اللہ وچ اک قونصل خانہ کھولنے اُتے اتفاق کيتا ، جو اسرائیل دے نال رابطےآں دے لئی غیر سرکاری طور اُتے اپنے ملک دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دے گا۔ اس اقدام اُتے ، جس اُتے پنج سال د‏‏ی حساس گل گل دے بعد اتفاق کيتا گیا ، اسرائیل تے دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے مسلما‏ن ملک دے وچکار تعلقات نو‏‏ں بڑھاوا دینے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ انڈونیشیا نے فلسطینیاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی حمایت دے مظاہرے دے طور اُتے مغربی کنارے دے قونصل خانہ کھولنے دے اقدام نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔ در حقیقت ، جدو‏ں کہ سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ڈپلومیٹ نو‏‏ں فلسطینی اتھارٹی / پی ایل او دے پاس تسلیم کيتا جائے گا ، لیکن اس دے کم دا اک اہ‏م حصہ اسرائیل دے نال معاملات وچ ہوئے گا تے ایہ دفتر سفارتی فرائض دے نال نال قونصلر د‏‏ی ذمہ داریاں وی پوری کريں گا۔ اسرائیل تے انڈونیشیا خاموشی تو‏ں تجارت ، سلامتی تے ہور تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی سنگاپور وچ بالی دے ویزے حاصل کرسکدے نيں ، جدو‏ں کہ بوہت سارے انڈونیشی بطور زائرین اسرائیل آندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="timesofisrael.com">{{حوالہ ویب|last=Ahren|first=Raphael|url=http://www.timesofisrael.com/indonesia-to-informally-upgrade-its-relations-with-israel-via-ambassador-ranked-diplomat-in-ramallah/|title=Indonesia to informally upgrade its relations with Israel via ambassador-ranked diplomat in Ramallah|website=The Times of Israel|date=6 July 2012}}</ref> === جاپان === [[فائل:Tikotin Museum of Japanese Art, Haifa, Israel - Facade, Daytime, cropped -1.jpg|thumb|350x350px| میوزیم آف جاپانی آرٹ ، اسرائیل]] ۱۵ مئی ۱۹۵۲ نو‏‏ں ، جاپان دے نال لیگی سطح اُتے سفارتی تعلقات قائم ہوئے۔ اُتے ، جاپانی حکومت نے ۱۹۵۵ تک اسرائیل دے لئی وزیر برائے مکمل اجتماعی تقرری تو‏ں پرہیز کيتا۔ پہلے تاں دونے ریاستاں دے وچکار تعلقات بہت دور سن ، لیکن ۱۹۵۸ دے بعد ، جاپان سمیت متعدد ملکاں اُتے عرب تیل د‏‏ی پابندی دے باوجود کوئی وقفہ نئيں ہويا۔ === قازقستان === دونے ملکاں نے ۱۰ اپریل ۱۹۹۲ نو‏‏ں سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ قازقستان وچ اسرائیل دا سفارتخانہ اگست ۱۹۹۲ وچ کھولیا گیا۔ اسرائیل وچ قازقستان دا سفارتخانہ مئی ۱۹۹۶ وچ کھولیا گیا۔ اسرائیل دا آستانہ وچ اک سفارت خانہ اے تے قازقستان نے تل ابیب وچ اپنا سفارت خانہ برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ === ملائیشیا === اسرائیل تے ملائشیا سفارتی تعلقات برقرار نئيں رکھدے تے ملیشیا دے پاسپورٹ اسرائیل وچ داخلے د‏‏ی اجازت نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، ملائشیا تے اسرائیل تجارتی تعلقات وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۱۱ وچ اسرائیل نے ملائشیا وچ ۷۱۶٫۴ ملین ڈالر مالیت دا سامان برآمد کيتا تے ۹۳٫۶ ملین ڈالر مالیت د‏‏ی درآمدی سامان۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Table D 1.–Trade Countries–Imports and Exports|url=http://www.cbs.gov.il/fr_trade/td1.htm|publisher=[[مرکزی ادارہ شماریات، اسرائیل]]|accessdate=10 January 2016|year=2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303205810/http://www.cbs.gov.il/fr_trade/td1.htm|archivedate=3 March 2016}}</ref> یوروپی کمیشن د‏‏ی مرتب کردہ اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ۲۰۱۰ وچ ملائیشیا نے اسرائیل دے وڈے تجارتی شراکت داراں وچ ۱۵ واں نمبر حاصل کيتا سی ، جو اس سال اسرائیل د‏‏ی تجارت دا ۰٫۸ فیصد (۶۶۷٫۶ ملین ڈالر) سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Israel's Trade With Main Partners (2010)|url=http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_111672.xls|publisher=[[European Commission]]|accessdate=10 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215001030/http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_111672.xls|archivedate=15 December 2017}}</ref> === مالدیپ === ۲۰۰۸ وچ مالدیپ د‏‏ی نويں حکومت دے اقتدار وچ آنے تک اسرائیل تے مالدیپ دے وچکار تعلقات زیادہ مضبوط نئيں سن ۔ ۱۹۷۸ تو‏ں ۲۰۰۸ تک اسرائیل تے مالدیپ دے وچکار کوئی سرکاری تعلقات نئيں سن ۔ مالدیپ دے صدر ، محمد نشید نے اعلان کيتا کہ اوہ اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات قائم کرنا چاہن گے۔ ستمبر ۲۰۰۹ وچ ، مالدیپ نے اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات نو‏‏ں معطل کرنے دے ۱۵ سال بعد بحال کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ennaharonline.com/en/international/2106.html|title=Israel renews diplomatic ties with the Maldives, a Muslim country|publisher=Ennaharonline.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425031158/http://www.ennaharonline.com/en/international/2106.html|archivedate=25 April 2016}}</ref> ۲۱ جولائ‏ی ۲۰۱۴ نو‏‏ں ، مالدیپ نے اسرائیل وچ بنی سامان د‏‏ی درآمد اُتے پابندی لگانے دے منصوبےآں دا اعلان کيتا تے دونے ملکاں دے وچکار تن معاہداں نو‏‏ں تحلیل کردتا ، کیونجے غزہ وچ اسرائیل دا فوجی آپریشن ہويا۔ فلسطینی ہلاکتاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نتیجے وچ مالدیپ دے وزیر خارجہ دنیا مامون نے اعلان کيتا کہ مالدیپ اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل (ایچ آر سی) دے خصوصی اجلاس وچ اک آزاد فلسطینی ریاست دے تحفظ دا مطالبہ کرنے دے لئی اک قرارداد د‏‏ی شریک کفالت دے لئی ہور عرب ملکاں وچ شامل ہوئے گا۔ انسانی امداد د‏‏ی توسیع۔ <ref name="minivannews.com">{{حوالہ ویب|url=http://minivannews.com/politics/maldives-to-boycott-israeli-products-annul-bilateral-agreements-88735|title=Maldives to boycott Israeli products, annul bilateral agreements|accessdate=21 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404201114/http://minivannews.com/politics/maldives-to-boycott-israeli-products-annul-bilateral-agreements-88735|archivedate=4 April 2015}}</ref> اس دے بعد وزیر خارجہ دنیا مامون نے کہیا کہ سابق صدر محمد نشید د‏‏ی حکومت دے ذریعہ مالدیپ تے اسرائیل دے درمیان ہوئے تن معاہداں نو‏‏ں ختم کردتا گیا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haveeru.com.mv/news/55834|title=Maldives to ban Israeli goods, abolish 3 pacts|publisher=Haveeru.com.mv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723091340/http://www.haveeru.com.mv/news/55834|archivedate=23 July 2014}}</ref> ایہ اعلان کردے ہوئے کہ ''"مینو‏ں نئيں لگدا کہ مالدیپ اسرائیل تو‏ں کوئی مدد چاہندا اے یا اسرائیل دے نال تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھنا چاہندا ا‏‏ے۔'' ''لہذا ہن تو‏ں ، معاہداں نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا اے '' ۔ ''"'' === منگولیا === اکتوبر ۱۹۹۱ وچ [[منگولیا]] تے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] باضابطہ تعلقات دا آغاز ہويا۔ [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] ۲۰۰۱ وچ منگولیا دا دورہ کيتا سی ، جدو‏ں اوہ [[لیکود|لکود دی]] حکومت وچ وزیر سن ۔ منگولیا وچ داخلے دے خواہاں [[اسرائیلی|اسرائیلیاں]] نو‏‏ں پہلے تو‏ں ہی ویزا حاصل کرنے تو‏ں مستثنیٰ ا‏‏ے۔ منگولیا امیگریشن حکا‏م ملک وچ آنے والےآں نو‏‏ں ۳۰ دن دا ویزا انہاں د‏‏ی آمد اُتے فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی وی ویزا فیس وچ توسیع کرسکدا اے تے ایہ توسیع حکا‏م دے اختیار وچ ا‏‏ے۔ یروشلم وچ عبرانی یونیورسٹی دے اک تعلیمی وفد نے اگست ۲۰۱۰ وچ منگول نیشنل یونیورسٹی دا دورہ کيتا۔ اس دورے دے دوران یونیورسٹیاں دے وچکار تعاون دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ ۲۰۱۲ وچ ، اسرائیلی نائب وزیر خارجہ ڈینی ایالون نے منگول دے وزیر تعلیم دے نال دورہ کيتا تے اس اُتے دستخط کیتے جس وچ یونیورسٹیاں تے اعلیٰ تعلیم دے ادارےآں دے وچکار تعاون شامل اے ، جس وچ منگولین اسرائیل دے بارے وچ سیکھاں گے تے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] تے اسرائیل اس ورثے دے بارے وچ سیکھاں گے تے منگولیا د‏‏ی تریخ دونے ملکاں تے سفارت خاناں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں وسعت دینے اُتے وی اتفاق رائے ہويا۔ === نیپال === [[فائل:King of Nepal 1958.jpg|thumb| ابا ایبان تے نیپال دے بادشاہ ویزمان انسٹی ٹیوٹ ، ۱۹۵۸ وچ ]] اسرائیل – نیپال تعلقات ، جو سب تو‏ں پہلے ۱۹۶۰ وچ قائم ہوئے ، باہمی سلامتی دے خدشےآں اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="VISIT">[http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2007/Visit++of+Nepalese+Minister+for+Foreign+Affairs+12-Jul-2007.htm Visit to Israel of Honorable Mrs. Sahana Pradhan, Minister for Foreign Affairs of Nepal] Israel Ministry of Foreign Affairs</ref> ۱۹۵۹ تو‏ں ۱۹۶۰ تک نیپال دے وزیر اعظم بشپویش پرساد کوئیرالا دے پاس اسرائیل دے حامی خارجہ پالیسی د‏‏ی سختی سی۔ شاہ مہیندر نے ۱۹۶۳ وچ اسرائیل دا دورہ کيتا سی تے کوئیرالہ دے نال خصوصی تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھیا سی۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی تک نیپال واحد جنوبی ایشین ملک سی جس نے اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات استوار کیتے سن ۔ <ref name="BEGINNING">Abadi, Jacob. ''Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy'', 2004. Page 318.</ref> نیپال انہاں چند ایشیائی ملکاں وچو‏ں اک اے جس نے بین الاقوامی فورماں تے اقوام متحدہ وچ اسرائیل د‏‏ی مستقل حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ نیپال نے سفارتی تعلقات برقرار رکھے نيں تے اسرائیل دے محفوظ تے بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حدود وچ موجود ہونے دے حق د‏‏ی حمایت جاری رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ نیپال نے سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں ۲۴2 (1967) تے ۳۳8 (1973) دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے خطے د‏‏ی تمام ریاستاں دے امن تو‏ں رہنے دے حق نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ نیپال نے وی مشرق وسطی دے مسائل جداں حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ہر اس اقدام دا خیرمقدم کيتا اے جداں ڈیوڈ معاہدہ جس نے ۱۹۷۸ وچ مصر تے اسرائیل دے وچکار دستخط کیتے سن تے امریکا جداں ملکاں دے ذریعہ وقتا فوقتا اُتے امن عمل د‏‏ی تجدید کيتی گئی سی۔ [[نیپال زلزلہ ۲۰۱۵|۲۰۱۵ دے نیپال زلزلے دے بعد]] ، اسرائیل نیپال نو‏‏ں امداد بھیجنے والے پہلے لوکاں وچ شامل سی۔ اسرائیل نے سرچ اینڈ ریسکیو مشناں دے لئی ۲۶۴ افراد اُتے مشتمل اک وفد ، تے ۹۵ ٹن تو‏ں زیادہ سامان بشمول فیلڈ ہسپتال بھیجیا۔ اک اندازے دے مطابق اسرائیل وچ لگ بھگ ۱۲٬۰۰۰ نیپالی غیر ملکی کارکن مقیم نيں ، جنہاں وچ زیادہ تر خواتین نگہداشت د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے والی خواتین ني‏‏‏‏ں۔ === شمالی کوریا === شمالی کوریا اسنو‏ں "سامراجی سیٹلائٹ" قرار دیندے ہوئے اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Haggard"/> ۱۹۸۸ دے بعد تو‏ں اوہ اسرائیل دے زیر قبضہ علاقے اُتے [[دولت فلسطین|فلسطین دی]] خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کردا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === پاکستان === [[فائل:Pakistani passport not valid for Israel.jpg|thumb| اک پاکستانی پاسپورٹ اسرائیل دے سفر دے لئی درست نئيں ا‏‏ے۔]] اسرائیل تے پاکستان دے اک دوسرے دے نال سفارتی تعلقات نئيں نيں ، تے [[پاکستانی پاسپورٹ]] کہندے نيں کہ 'یہ پاسپورٹ اسرائیل دے سوا دنیا دے تمام ملکاں دے لئی موزاں اے '۔ اسرائیلی حکا‏م نے اک مسافر نو‏‏ں دسیا کہ پاکستانی ویزا دے لئی درخواست دے سکدے نيں ، تے اوہ کاغذی ویزا جاری کرن گے تے اس اُتے داخلے تے خارجی ٹکٹاں نو‏‏ں لگاواں گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/19633/entering-jerusalem-as-a-pakistani-muslim/|title=I entered Jerusalem as a Pakistani Muslim – The Express Tribune Blog|date=31 December 2013|last=Kashan Arshad|accessdate=3 March 2016|archivedate=20 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160220065905/http://blogs.tribune.com.pk/story/19633/entering-jerusalem-as-a-pakistani-muslim/}}</ref> کچھ اسرائیلی رہنماواں نے اس یقین دا اظہار کيتا اے کہ جے پاکستان دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے جاواں تاں پاکستان اسرائیل تے [[عالم اسلام|مسلم دنیا دے]] وچکار اک پل دا کم کرسکدا [[عالم اسلام|ہے]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=178&nid=14909|title=Bhutto wanted ties with Israel, sought Mossad protection|publisher=israel today}}</ref> ۲۰۰۸ وچ ، اسرائیلی وزیر خارجہ نے کہیا کہ پاکستان وچ [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان دے]] بڑھدے ہوئے خطرے اُتے تشویش د‏‏ی روشنی وچ "اسرائیل پاکستان نو‏‏ں اپنا سب تو‏ں وڈا اسٹریٹجک خطرہ" سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/pakistan-biggest-threat-to-israel-israeli-fm_100183408.html|title=Pakistan biggest threat to Israel: Israeli FM&nbsp;– Thaindian News|publisher=Thaindian.com|date=23 April 2009|access-date=1 October 2020|archivedate=27 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090927023553/http://www.thaindian.com/newsportal/south-asia/pakistan-biggest-threat-to-israel-israeli-fm_100183408.html}}</ref> ہندوستان وچ [[ممبئی وچ دہشت گردی د‏‏ی کاروائیاں، ۲۶ نومبر ۲۰۰۸ء|۲۰۰۸ دے ممبئی دہشت گردانہ حملےآں]] وچ ، نریمان ہاؤس یہودی برادری دے مرکز اُتے حملہ ہويا سی۔ اک یہودی ربیع تے اس د‏ی حاملہ بیوی سمیت چھ افراد (ان وچ چار اسرائیلی شہری) ہلاک ہوگئے ، جنہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں پہلے تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ اطلاعات دے مطابق ، اسلامی دہشت گرد پاکستان تو‏ں غیر قانونی طور اُتے پاکستان آئے سن ، مبینہ طور اُتے پاک فوج د‏‏ی [[انٹر سروسز انٹلیجنس|انٹر سروسز انٹیلیجنس د‏‏ی ہدایت پر]] <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/12/04/world/asia/04india.html|title=Ex-US Official Cites Pakistani Training for India Attackers|work=The New York Times|date=3 December 2008|author=Somini Sengupta and Eric Schmitt}}</ref> === فلپائن === ۲۹ نومبر ۱۹۴۷ نو‏‏ں ، فلپائن (۱۹۴۶ ء تک اک امریکی علاقہ) واحد ایشین ملک سی جس نے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی وچ تقسیم فلسطین وچ فلسطین وچ یہودی ریاست د‏‏ی سفارش کيت‏ی قرارداد د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/UN%20General%20Assembly%20Resolution%20181|title=UN General Assembly Resolution 181|publisher=Mfa.gov.il}}</ref> اسرائیل تے فلپائن نے ۱۹۵۷ وچ مکمل سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ سفارت خانہ ۱۹۶۲ وچ تل ابیب تے منیلا وچ کھولے گئے سن ۔ دونے ملکاں نے تمام شعبےآں وچ گرم جوشی تو‏ں لطف اندوز ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ۱۹۹۷ وچ ، دونے ملکاں نے متعلقہ وزارت خارجہ دے وچکار دوطرفہ سیاسی مکالمہ نو‏‏ں ادارہ بنانے دے لئی مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کیتے۔ سیاسی ڈائیلاگ دے نال تجارت تے معیشت ، سبھیاچار ، تکنیکی مدد ، سائنس ، تعلیمی تبادلے ، سیاحت وغیرہ وچ تعاون شامل ا‏‏ے۔ ۲۰۰۴ وچ اسرائیل وچ ہن تک ۳۷٬۱۵۵–۵۰٬۰۰۰ فلپائنی کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cfo.gov.ph/pdf/statistics/Stock%202010.pdf|title=Stock estimate of overseas filipinos|accessdate=16 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160717112638/http://www.cfo.gov.ph/pdf/statistics/Stock%202010.pdf|archivedate=17 July 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.americancatholic.org/Features/DailyNews/todays.asp?date=12/28/2006|title=Catholic News|publisher=American Catholic}}</ref> === سنگاپور === سنگاپور تے اسرائیل دے درمیان مضبوط باہمی تعلقات نيں تے اوہ شروع ہی تو‏ں نیڑےی تعلقات تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اک جز ایہ اے کہ دونے ملکاں دے اپنے آپ نو‏‏ں علاقائی معاشی پاور ہاؤسز دے طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت وڈے اسلامی ملکاں وچ گھرا ہويا اے جس دے نال انہاں دا اک بے چین رشتہ ا‏‏ے۔ سنگاپور د‏‏ی یکطرفہ تے غیر متوقع طور اُتے آزادی دے بعد ملائیشیا تو‏ں یکطرفہ طور اُتے بے دخل ہوئے جانے دے بعد ، ۱۹۶۳ وچ ، سنگاپور نے بین الاقوامی برادری تو‏ں تکنیکی مدد تے فوجی امداد د‏‏ی اپیل کيتی۔ اسرائیل نے سنگاپور د‏‏ی معیشت نو‏‏ں چھلانگ لگانے تے سنگاپور د‏‏ی مسلح افواج تے اس د‏ی وزارت دفاع ( MINDEF ) نو‏‏ں شروع تو‏ں ہی اک مشن بھیجیا ، جو سابقہ نظریے تے جنگ دے نظریے وچ [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف دے]] بعد تشکیل دتا گیا سی ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2011}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اج دونے ملکاں دے درمیان وسیع پیمانے اُتے معاشی تعلقات نيں تے بائیو ٹکنالوجی تے دفاع دے شعبےآں وچ ٹکنالوجی تے تحقیق تے ترقی اُتے زور دینے دے نال ، تجارت دے اک اعلیٰ حجم وچ مشغول ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل د‏‏ی قومی ایئر لائن ایل ال سنگاپور نئيں اڑدی کیونجے سنگاپور انڈونیشیا تے ملائشیا دے خطے وچ واقع اے ، ایہ دونے ہی اسرائیل نو‏‏ں اک ایسی ریاست دے طور اُتے تسلیم نئيں کردے نيں جس تو‏ں پرواز دے حقوق دا حصول ناممکن ہوجاندا ا‏‏ے۔ اسرائیل نو‏‏ں ابتدائی دناں تو‏ں ہی سنگاپور وچ سفارتی نمائندگی حاصل اے ، اس نمائندگی نو‏‏ں ۱۹۶۸ وچ باضابطہ بنایا گیا سی۔ سنگا پور اسرائیلی کاروباری ادارےآں دا اک علاقائی مرکز اے ، جدو‏ں کہ دونے کاروباری برادریاں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد بائیوٹیکنالوجی ، آئی ٹی تے سافٹ ویئر انڈسٹری وچ مشترکہ منصوبےآں دے مواقع تلاش کردی ا‏‏ے۔ متعدد دو طرفہ معاہدے صحت د‏‏ی دیکھ بھال ، دفاع ، تے تکنیکی تحقیق و ترقی جداں شعبےآں وچ باہمی تعاون دے لئی اک ٹھوس فریم ورک مہیا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حال ہی وچ ، ۱۹۹۷ وچ ، نويں تکنیکی مصنوعات د‏‏ی مالی اعانت دے لئی دو قومی قومی فنڈ قائم کيتا گیا ، جو دونے ریاستاں دے وچکار دوطرفہ تعلقات نو‏‏ں ہور گہرا کرنے دا اشارہ ا‏‏ے۔ سنگاپور وچ بین الاقوامی تقاریب وچ اسرائیلی فنکاراں د‏‏ی شرکت کيتی حوصلہ افزائی کرکے ، اسرائیلی پرفارمنگ آرٹس وچ وسیع دلچسپی لیندے ہوئے ثقافتی تبادلے نو‏‏ں بڑھاوا دتا گیا ا‏‏ے۔ سالانہ فلمی میلہ سرگرمیاں دے منظم ڈھانچے وچ سنگ بنیاد بن گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://singapore.mfa.gov.il/mfm/web/main/document.asp?SubjectID=2010&MissionID=58&LanguageID=0&StatusID=0&DocumentID=-1|title=The Israeli Government's Official Website, by the Ministry of Foreign Affairs|publisher=Singapore.mfa.gov.il|date=26 March 2012}}</ref> === جنوبی کوریا === جمہوریہ کوریا تے ریاست اسرائیل نے ۱۰ اپریل ۱۹۶۲ نو‏‏ں سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ اسرائیل نے اپریل ۱۹۶۸ وچ [[سؤل|سیئول]] وچ اپنا سفارت خانہ کھولیا ، جسنو‏ں اسرائیلی حکومت نے ۱۹۷۸ وچ بند کردتا سی۔ جنوری ۱۹۹۲ وچ ایہ سفارت خانہ دوبارہ کھول دتا گیا ، کوریا نے دسمبر ۱۹۹۳ وچ [[تل ابیب]] وچ اپنا رہائشی سفارت خانہ کھولنے دے بعد۔ <ref name="ROK_Israel">[http://seoul.mfa.gov.il/mfm/web/main/document.asp?SubjectID=2010&MissionID=89&LanguageID=0&StatusID=0&DocumentID=-1 Israeli Ministry of Foreign Affairs]. Retrieved 4 May 2010</ref> ۲۳ اگست ۲۰۱۰ نو‏‏ں کوریا وینچر انویسٹمنٹ کارپوریشن۔ (KVI) ، جو سرکاری حمایت یافتہ فنڈ مینجمنٹ کمپنی اے ، نے اسرائیل دے ورٹیکس وینچر کیپیٹل (وی وی سی) دے نال اک 150 US ملین امریکی فنڈ اکٹھا کرنے دے لئی مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کیتے ، جو مشترکہ منصوبےآں یا چھوٹے تے وسط دے انضمام تے حصول دے لئی استعمال ہوئے گا دونے ملکاں وچ وینچر فرماں نو‏‏ں سائز وچ بناواں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.yonhapnews.co.kr/business/2010/08/23/0503000000AEN20100823006200320.HTML|title=S. Korea, Israel ink US$150 mln venture fund deal|language=ko|publisher=English.yonhapnews.co.kr|date=23 August 2010}}</ref> === سری لنکا === مئی ۲۰۱۱ وچ ، اسرائیلی وزیر زراعت نے دونے ملکاں دے وچکار تعاون نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اک زرعی کاروباری وفد دے نال سری لنکا دا دورہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jdslanka.org/2011/05/israeli-agriculture-minister-visits-sri.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405103500/http://www.jdslanka.org/2011/05/israeli-agriculture-minister-visits-sri.html|title=Israeli agriculture minister visits Sri Lanka|archivedate=5 April 2012}}</ref> === سیئی لینڈ === تھائی لینڈ تے اسرائیل دے درمیان ۲۳ جون ۱۹۵۴ تو‏ں مکمل سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی سفارت خانہ ۱۹۵۸ وچ کھولیا گیا سی حالانکہ تل ابیب وچ سیئی سفارتخانہ صرف ۱۹۹۶ وچ کھولیا گیا سی۔ ابتداء دے بعد تو‏ں ہی ، دونے ملکاں متعدد شعبےآں وچ ، خاص طور اُتے زراعت تے تعلیم دے شعبے وچ مضبوط رشتاں تے فائدہ مند دوطرفہ تعاون تو‏ں لطف اندوز ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل وچ ہزاراں سیئی ماہرین تعلیم نو‏‏ں تربیت دے لئی بھیجیا گیا اے جدو‏ں کہ اسرائیل دے تجربے دے بعد تے سیئی لینڈ دے بوہت سارے اسکولاں نو‏‏ں ماڈل بنایا گیا اے تے مشاہد د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے سرکاری شخصیتاں دے ذریعہ سیئی رائلٹی دے اسرائیل دے سرکاری دوراں دا رد عمل دتا گیا ا‏‏ے۔ اک لکھ اسرائیلی سیاح سالانہ سیئی لینڈ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Schechter|first=Asher|url=http://english.themarker.com/israelis-ignoring-bangkok-travel-warning-for-now-1.407364|title=Israelis ignoring Bangkok travel warning&nbsp;– for now|publisher=English.themarker.com|date=5 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119054738/http://english.themarker.com/israelis-ignoring-bangkok-travel-warning-for-now-1.407364|archivedate=19 January 2012}}</ref> ہزاراں ہنرمند تے غیر ہنر مند سیئی کارکن اسرائیل وچ ملازمت کردے نيں تے بوہت سارے سیئی طلبا اسرائیل وچ تعلیم حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ تھائی اسرائیل چیمبر آف کامرس ، سیئی اسرائیل فرینڈشپ فاؤنڈیشن دے علاوہ سیئی لینڈ وچ رہنے والے اسرائیلیاں د‏‏ی اک چھوٹی سی جماعت وی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/thailand.html#Israel|title=The Virtual Jewish History Tour: Thailand|publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> === ترکمانستان === ۲۰۱۳ وچ ، اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ نے ترکمانستان دے [[اشک آباد]] وچ اک نواں سفارت خانہ کھولیا۔ <ref name="JP2009">{{حوالہ ویب|last=Keinon|first=Herb|url=http://www.jpost.com/Israel//Article.aspx?id=143098|title=Foreign Ministry: New embassy in Turkmenistan, consulate in Sao Paulo, reopening of NZ embassy|website=The Jerusalem Post|date=21 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228030109/http://www.jpost.com/Israel/|archivedate=28 December 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nrg.co.il/online/1/ART2/482/688.html|title=- / nrg -|website=NRG|accessdate=21 February 2015|archivedate=30 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830011121/http://www.nrg.co.il/online/1/ART2/482/688.html}}</ref> === ویتنام === ویتنام تے اسرائیل نے ۱۲ جولائ‏ی ۱۹۹۳ نو‏‏ں سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ اسرائیل نے دسمبر ۱۹۹۳ وچ [[ہنوئی]] وچ اپنا رہائشی سفارت خانہ کھولیا۔ <ref name="vietOver">{{حوالہ ویب|url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/nr040830134623/nr040920144424/ns070925132521|title=VIETNAM-ISRAEL RELATIONS&nbsp;– Vietnamese Ministry of Foreign Affairs|publisher=Mofa.gov.vn|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2012-09-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120908010740/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/nr040830134623/nr040920144424/ns070925132521/|url-status=dead}}</ref> اسرائیل وچ ویتنام دے پہلے سفیر نے ۸ جولائ‏ی ۲۰۰۹ نو‏‏ں اپنی اسناد پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="newAmb">{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2009/Press+releases/Vietnamese-embassy-to-open-in-Israel-%208-July-2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306201545/http://www.mfa.gov.il/mfa/pressroom/2009/pages/vietnamese-embassy-to-open-in-israel-%208-july-2009.aspx|archivedate=6 March 2016|date=8 July 2009|title=Vietnamese embassy to open in Israel for the first time|publisher=Israeli Foreign Ministry}}</ref> سفارتی تعلقات دے قیام دے بعد تو‏ں ، دونے ملکاں متعدد سطحاں اُتے باہمی ملاقاتاں کردے رہے نيں ، تے کاروبار ، تعلیم ، سبھیاچار ، تکنیکی تعاون تے زراعت جداں شعبےآں وچ تعلقات نو‏‏ں مستحکم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی حکومت دے زیر اہتمام دوراں وچ کاروباری شخصیتاں تے کاروباری افراد ، تعلیمی گروہاں ، صحافیاں ، فنکاراں تے موسیقاراں ، قانونی کارکناں ، وغیرہ اُتے مشتمل وفود شامل سن ۔ <ref name="israOver">{{حوالہ ویب|url=http://hanoi.mfa.gov.il/mfm/web/main/document.asp?SubjectID=18367&MissionID=103&LanguageID=0&StatusID=0&DocumentID=-1Bilateral|title=Relations: Relations Overview&nbsp;– Israeli Embassy in Hanoi|publisher=Hanoi.mfa.gov.il|date=26 March 2012}}</ref> == یورپ == === البانیہ === اسرائیل تے البانیہ نے ۲۰ اگست ۱۹۹۱ نو‏‏ں سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ البانیہ اس تو‏ں پہلے ۱۹۴۹ تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں بطور ریاست تسلیم کر چکيا سی۔<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE0DC1338F933A1575BC0A967958260|work=The New York Times|title=Albania and Israel in Accord To Establish Diplomatic Ties|date=20 August 1991}}</ref> البانیہ دا [[تل ابیب]] وچ سفارت خانہ اے تے اسرائیل دا وی [[تیرانا|ترانہ]] وچ اک سفارت خانہ ا‏‏ے۔ === آرمینیا === آزادی دے بعد تو‏ں ، آرمینیا نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی حمایت حاصل اے تے اج اس دا اک اہ‏م تجارتی شراکت دار باقی ا‏‏ے۔ اگرچہ دونے ملکاں دے سفارتی تعلقات نيں ، نہ ہی اوہ دوسرے ملک وچ سفارت خانہ برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بجائے ، آرمینیہ وچ اسرائیلی سفیر ایہود موشے ایٹم ، جارجیا دے راجگڑھ [[تبلیسی]] وچ مقیم نيں تے اک مہینے وچ دو بار راجگڑھ [[یریوان]] دا دورہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل دے ۱۰ آرمینیاں نو‏‏ں تسلیم کيتا اے قوماں وچ راست باز دے دوران یہودیاں نو‏‏ں بچانے دے لئی انہاں د‏‏ی زندگی خطرے وچ ڈال دے لئی [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ncsj.org/Armenia.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522051120/http://www.ncsj.org/Armenia.shtml|title=Advocates on Behalf of Jews in Russia, Ukraine, the Baltic States, and Eurasia: Armenia and Jews|archivedate=22 May 2012}}</ref> === آسٹریا === ہنگری تے اسرائیل نے ۱۹۴۸ وچ مکمل سفارتی تعلقات قائم کیتے تے ۱۹۶۷ وچ چھ روزہ جنگ دے دوران منقطع ہوگئے۔ ۱۹۸۹ وچ تعلقات بہتر ہوئے تعلقات دے نال ہی ہنگری دے نال سفارت خانے تے قونصل خاناں دے افتتاح دے نال [[تل ابیب]] وچ سفارتخانے تے ۴ اعزازی قونصل خاناں ( [[ایلات|ایلاٹ]] ، [[حیفا|حائفہ]] ، [[یروشلم]] تے [[تل ابیب|تل ابیب وچ ]] ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/IL/en/mainpage.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081026160824/http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/IL/en/mainpage.htm|title=Hungarian embassy in Tel Aviv|archivedate=26 October 2008}}</ref> تے اسرائیل دا [[بوداپست|بوداپسٹ]] وچ اک سفارت خانہ قائم ا‏‏ے۔ تے سیزڈ وچ اک اعزازی قونصل خانہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://budapest.mfa.gov.il/mfm/web/main/missionhome.asp?LanguageID=0&Question2=&MissionID=39&MissionID=|title=Error-2010-f3|accessdate=21 February 2015}}</ref> دونے ملکاں نے اک دوسرے دے وچکار تجارت تے سیاحت دے ودھنے اُتے زور دتا اے تے اندازہ لگایا گیا اے کہ ۱۹۴۸ وچ ہنگری تو‏ں ۳۰٬۰۰۰ یہودی ہجرت کرگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eurojewcong.org/communities/hungary.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325053326/http://www.eurojewcong.org/communities/hungary.html|archivedate=25 March 2014|title=Hungary|publisher=European Jewish Congress|accessdate=24 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1989/09/19/archive/hungary-re-establishe-full-ties-with-israel-ending-22-year-breach|title=Hungary Re-establishe Full Ties with Israel, Ending 22-year Breach|publisher=JTA|date=19 September 1989|accessdate=24 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://hungarianglobe.mandiner.hu/cikk/20130612_ilan_mor_interview_hungary_and_israel_are_in_many_ways_similar|title=Israeli Ambassador: Hungary And Israel Are in Many Ways Similar|date=4 June 2013|accessdate=24 March 2014|last=Gellért Rajcsányi}}</ref> دونے ملکاں بحیرہ روم دے لئی یونین دے ممبر وی ني‏‏‏‏ں۔ === آذربائیجان === آذربائیجان تو‏ں اسرائیلی تعلقات اچھے نيں ، تے باکو وچ اسرائیل دا سفارت خانہ ا‏‏ے۔ مئی ۱۹۹۹ وچ ، امریکی - آذربائیجان کونسل نے آذریاں ، یہودیاں تے اسرائیل دے وچکار تعلقات اُتے گل گل دے لئی اک سیمینار د‏‏ی کفالت کيتی۔ اپریل ۲۰۰۰ وچ ، اسرائیلی تجارتی وفد نے باکو دا دورہ کيتا جس وچ دوطرفہ اقتصادی تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے دے طریقےآں اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ بوہت سارے آذربائیجان دے عوام نے اس امید دا اظہار کيتا اے کہ اسرائیل دے نال دوستی ناگورنو-کاراباخ تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے تے مغرب دے نال آذربائیجان دے اتحاد نو‏‏ں تیز کرنے وچ مددگار ثابت ہوسکدی ا‏‏ے۔ آذربائیجان - اسرائیل دوستی سوسائٹی دوطرفہ سفارتی تے کاروباری روابط د‏‏ی سہولت تے فروغ دیندی ا‏‏ے۔ اکتوبر ۲۰۰۱ وچ ، صدر علیئیف نے اسرائیل وچ اک سفارت خانہ کھولنے تے اپنے وزیر خارجہ نو‏‏ں ملک دے دورے دے لئی بھیجنے دا وعدہ کيتا سی۔ اگرچہ دونے وچو‏ں کوئی واقع نئيں ہويا اے لیکن آذربائیجان تے اسرائیل دے نال اسٹریٹجک تعاون وچ اضافہ جاری ا‏‏ے۔ کئی سالاں تو‏ں ، ملک وچ معاشی تے سیاسی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں آذربائیجان نے اسرائیل وچ امیگریشن د‏‏ی اعلیٰ شرح برقرار رکھی ا‏‏ے۔ ۲۰۰۲ وچ ، ۴۷۵ یہودیاں نے [[علیا|الیہ بنایا]] تے ۱۱۱ ہجرت کرکے امریکا چلے گئے۔ اسرائیل وچ آزری یہودیاں دے بارے وچ اسرائیلی د‏‏ی طرف تو‏ں آذری حکومت نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں اپ ڈیٹ ملدے نيں ، جو اسرائیل وچ نويں تارکین وطن د‏‏ی حیثیت تو‏ں بے روزگاری ، جرائم تے ہور معاشرتی مسائل تو‏ں دوچار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Azerbaijan.html#ir|title=The Virtual Jewish History Tour&nbsp;– Azerbaijan|publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> === بیلاروس === اسرائیل نے ۱۹۹۲ وچ بیلاروس دے نال تعلقات قائم کیتے تے دوستانہ تعلقات برقرار رکھے۔ اپریل ۲۰۰۰ وچ ، بیلاروس تے اسرائیل دے درمیان تجارت ، سائنس ، سبھیاچار تے تعلیم دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ دونے ملکاں نے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی مشترکہ کمیٹی وی تشکیل دی۔ بیلاروس دا تل ابیب وچ سفارت خانہ اے تے منسک وچ اسرائیل دا سفارت خانہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.belembassy.co.il/index.php?ln=en|title=Belarusian embassy in Israel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091101184334/http://belembassy.co.il/index.php?ln=en|archivedate=1 November 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Sherut/IsraeliAbroad/Continents/Europe/Belarus/|title=2BackToHomePage3|accessdate=21 February 2015}}</ref> دونے ملکاں نے دونے ملکاں دے وچکار ویزا فری حکومت دے نفاذ اُتے وی گل گل د‏‏ی ا‏‏ے۔ بیلاروس دے وزیر خارجہ ولادیمیر میکی دونے ملکاں دے وچکار تعلقات تو‏ں مطمئن نيں تے انہاں نے یہودی ریاست دے نال ترقی پسند ترقی نو‏‏ں فروغ دینے دے نال مل ک‏ے اسرائیل دے نال ہمہ جہ‏تی تعاون نو‏‏ں ہور سہولیات فراہ‏م کرنے دے نويں مواقع د‏‏ی امید دا وی اظہار کيتا۔ دونے ملکاں نے دسمبر ۲۰ وچ اپنی ۲۰ واں سالگرہ منائی۔ اس دے بعد باہمی تعاون سیاحت ، سبھیاچار ، تجارت ، معیشت ، سائنس ، تعلیم تے ہور شعبےآں وچ گھرا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.stampnews.com/stamps/stamps_2012/stamp_1355941072_45597.html|title=Anniversary of establishment of Belarus-Israel diplomatic relations stamp|date=19 December 2012|accessdate=22 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426215640/http://www.stampnews.com/stamps/stamps_2012/stamp_1355941072_45597.html|archivedate=26 April 2014}}</ref> ۲۰۱۳ وچ ، بیلاروس دے نائب وزیر اعظم میخائل روسی نے بیلاروس وچ زراعت تے وزارت خوراک ، بیلاروس د‏‏ی ریاستی کمیٹی برائے سائنس و ٹیکنالوجی ، بیلاروس بینک تے ویٹبیسک اوبلاست د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے اعلیٰ اسرائیلی عہدیداراں نال ملاقات کيت‏ی تاکہ اقتصادی تعاون دے نال نال بیلاروس وچ جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی نو‏‏ں ہور آسان بنایا جاسک‏‏ے۔ زرعی شعبہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.belta.by/en/news/politics?id=728869|title=Makei hails momentum in Belarus-Israel relations|publisher=Belarusian Telegraphic Agency|date=9 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426232250/http://news.belta.by/en/news/politics?id=728869|archivedate=26 April 2014|accessdate=30 June 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://belarusdigest.com/story/belarus-israel-secret-affairs-7684|title=Belarus-Israel Secret Affairs|publisher=Belarus Digest|date=8 February 2012|accessdate=22 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426232439/http://belarusdigest.com/story/belarus-israel-secret-affairs-7684|archivedate=26 April 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://naviny.by/rubrics/english/2013/05/27/ic_news_259_417609/|title=Belarus invites Israel to sign agreement on short-term visa-free travel|publisher=Naviny|accessdate=22 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426232719/http://naviny.by/rubrics/english/2013/05/27/ic_news_259_417609/|archivedate=26 April 2014}}</ref> === بیلجیم === === بوسنیا تے ہرزیگوینا === اسرائیل تے بوسنیا تے ہرزیگوینا نے ۱۹۹۷ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ <ref>http://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/1997/Pages/Israel%20and%20Bosnia-Hercegovina%20Establish%20Diplomatic.aspx</ref> === بلغاریہ === اسرائیل تے بلغاریہ دے درمیان مضبوط تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ بلغاریہ انہاں واحد ملکاں وچ شامل سی جس نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران اپنے یہودیاں نو‏‏ں بچایا (مجموعی طور اُتے ۴۸،000) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://shalompr.org/blagodarstveno-pismo-ot-shimon-peres|title=Президентът на Държавата Израел Шимон Перес благодари на българската еврейска общност|publisher=Shalompr.org}}</ref> اسرائیل تے بلغاریہ نے ۱۹۴۸ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ چھ روزہ جنگ دے بعد بلغاریہ نے اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ ۱۹۸۸ وچ ، بلغاریہ نے [[دولت فلسطین|فلسطین د‏‏ی ریاست]] نو‏‏ں تسلیم کرنے دے لئی پہلی اقوام د‏‏ی لہر وچ شمولیت اختیار کيتی ، جس تو‏ں اوہ کدی پِچھے نئيں ہٹ سکیا۔ ۱۹۹۰ وچ سفارتی تعلقات نو‏‏ں نويں شکل دتی گئی۔ بلغاریہ دا تل ابیب وچ سفارتخانہ اے تے [[صوفیہ]] وچ اسرائیل دا سفارت خانہ اے تے [[وارنا|ورنا]] وچ اعزازی قونصلر۔ <ref>[http://www.mfa.bg/en/118/pages/view/2670] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902085333/http://www.mfa.bg/en/118/pages/view/2670|date=2 September 2012}}</ref> یہ تعاون دونے ملکاں دے خیر سگالی دے غیر متوقع اقدامات تو‏ں مستحکم ہويا ا‏‏ے۔ موسم گرما وچ ۲۰۱۰ بلغاریہ نے ۹۰ فائر فائٹرز نو‏‏ں اسرائیل روانہ کيتا تاکہ اوہ جنگل د‏‏ی اگ بھڑکانے د‏‏ی کوششاں وچ شامل ہوئے جو حائفہ دے باہر بھڑک اٹھی۔ ۲۰۱۲ دے موسم گرما وچ ، اسرائیل نے دو 'ایئر ٹریکٹر' طیارے بلغاریہ بھیجے تاکہ اس قوم نو‏‏ں صوفیہ دے نیڑے وٹوشا پہاڑاں وچ جنگل د‏‏ی اگ تو‏ں لڑنے وچ مدد ملے تاکہ اس دے بدلے وچ ادائیگی دے اشارے ملیاں تے دونے ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں تقویت ملی۔ ۷ جولائ‏ی ۲۰۱۱ نو‏‏ں ، بلغاریہ دے وزیر اعظم بوکو بوریسوف تے اسرائیلی وزیر اعظم بینجمن نیتن یاھو دے درمیان اک اعلامیے اُتے دستخط ہوئے جس وچ دونے ملکاں دے وچکار نیڑےی تعاون دا وعدہ کيتا گیا اے تے اس دے نتیجے وچ دونے ملکاں دے وچکار وسیع پیمانے اُتے شعبے خارجہ امور ، قومی سلامتی تے ہنگامی صورتحال شامل ني‏‏‏‏ں۔ تیاری ، سیاحت ، توانائی ، تے زراعت۔ اسرائیل نے بلغاریہ دے ہولوکاسٹ دے بارے وچ یادداشت ، سیکھنے ، تے ہولوکاسٹ دے بارے وچ تحقیق دے تحفظ دے لئی بین الاقوامی تعاون دے بارے وچ ، جو زینو فوبیا تے عداوت دے خلاف جنگ دے بارے وچ اشارہ کيتا سی ، دا وی نوٹ کيتا۔ <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/bulgaria.html#11|title=Relations with Israel|encyclopedia=Jewish Virtual Library|accessdate=2 April 2014}}</ref> جنوری ۲۰۱۲ وچ ، اسرائیل تے بلغاریہ نے دو اضافی یادداشتاں اُتے دستخط کیتے جس دا مقصد جتھ‏ے مشترکہ فوجی تربیت د‏‏ی مشقاں سن تے اک دفاعی شعبے وچ تعاون دے لئی۔ دونے معاہداں اُتے اسرائیلی وزیر دفاع ایہود بارک تے بلغاریہ دے وزیر دفاع آنیو انجلوف نے دستخط کیتے۔ وزیر اینجلوف نے کہیا کہ دونے معاہدے اپنے معاشی تے دفاعی فائدے دے علاوہ ، "اک سیاسی پیغام وی لاندے نيں - بلغاریہ تے اسرائیل مضبوط تعاون تے اسٹریٹجک مکالمے د‏‏ی سمت اک قدم نیڑے ني‏‏‏‏ں۔" ۲۰۱۲ وچ برگہ بس بم دھماکے دے بعد ، بلغاریہ تے اسرائیل نے بلغاریہ دے نائب وزیر اعظم تے وزیر داخلہ سوویتلن آئوچیو تے اسرائیلی وزیر خارجہ دے درمیان وزارت داخلہ وچ ہونے والی اک میٹنگ وچ دونے ملکاں دے درمیان باہمی تعاون دے مختلف پہلوآں اُتے تبادلہ خیال کرنے دا عہد کيتا ، نومبر ۲۰۱۳ وچ ایویگڈور لیبرمین۔ بلغاریہ د‏‏ی سربراہی وچ بین الاقوامی تحقیقات دا آغاز ، حزب اللہ دے فوجی ونگ تو‏ں ہونے والے بم دھماکے تو‏ں وابستہ لوکاں دا کم سی جتھ‏ے پنج اسرائیلی سیاح تے اک بلغاری شہری ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.standartnews.com/english/read/security_is_top_priority_in_bulgariaisrael_relations_-3106.html|title=Security is top priority in Bulgaria-Israel relations Копирано от standartnews.com|publisher=Стандарт Нюз|accessdate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407074352/http://www.standartnews.com/english/read/security_is_top_priority_in_bulgariaisrael_relations_-3106.html|archivedate=7 April 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://sofiaglobe.com/2014/03/27/economic-ties-security-on-agenda-as-israeli-foreign-minister-lieberman-visits-bulgaria/|title=Economic ties, security on agenda as Israeli foreign minister Lieberman visits Bulgaria|publisher=The Sofia Globe|accessdate=2 April 2014|date=27 March 2014}}</ref> دونے ملکاں د‏‏ی حکومتاں ہائی ٹیک سیکٹر ، مواصلات دے شعبے ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے زراعت وچ وی تعاون تے دونے ملکاں دے وچکار سیاحت د‏‏ی مثبت ترقی تے توانائی دے وسائل د‏‏ی جداگانی نو‏‏ں جاری رکھنے دا ارادہ رکھدی ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل بحران دا جواب دینے دے لئی اک علاقائی گروپ شروع کرنے دے لئی بلغاریہ ، قبرص ، یونان تے رومانیہ دے نال وی شامل ہونے دا ارادہ رکھدا اے جو مشترکہ سلامتی چیلنجاں د‏‏ی صورت وچ انہاں ملکاں دے وچکار شراکت نو‏‏ں بڑھاوا دے گا جس دے نتیجے وچ ایوگڈور لیبرمین تے بلغاری وزیر داخلہ تسویلن دے درمیان مارچ ۲۰۱۴ دے اجلاس ہوئے سن ۔ یووچیو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bnr.bg/en/post/100380953/relations-between-bulgaria-and-israel-enter-new-phase|title=Relations between Bulgaria and Israel enter new phase|publisher=Radio Bulgaria|accessdate=2 April 2014}}</ref> === کروشیا === [[فائل:Kolinda Grabar-Kitarović with Reuven Rivlin (2).jpg|thumb| اسرائیلی صدر [[ریوین ریولین|ریون ریولن]] ، جولائ‏ی ۲۰۱۵ نو‏‏ں کروشین صدر [[کولندا گرابار کیتاروویچ|کولنڈا گربار - کیٹرویو]] ]] اگرچہ کروشیا [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ فیڈریشن]] دا حصہ سی (۱۹۴۳–۱۹۹۱) اس نے فیڈریشن دے توسط تو‏ں ۱۹۴۸ وچ اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ، لیکن اسرائیل نے ۱۹۶۷ وچ [[۶ روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] وچ یوگوسلاویہ د‏‏ی [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیرجانبدار تحریک دے]] اتحادی [[مصر]] اُتے حملہ کرنے دے بعد ، یوگوسلاویہ نے تمام سفارتی تعلقات منقطع کردتے اسرائیل دے نال تعلقات [[یوگوسلاویہ د‏‏ی تحلیل|یوگوسلاویہ دے ٹُٹ]] جانے دے بعد سلسلہ وار سیاسی اتار چڑھاؤ تے تنازعات دے نتیجے وچ کروایشیا نے ۸ اکتوبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں آزادی دا اعلان کيتا تے اسرائیل دے نال باہمی تعلقات د‏‏ی باضابطہ تجدید د‏‏ی جس نے ۱۶ اپریل ۱۹۹۲ نو‏‏ں کروشیا نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے طور اُتے تسلیم کيتا ، لیکن کچھ اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ۵ ستمبر بعد ۴ ستمبر ۱۹۹۷ نو‏‏ں کروشین صدر ٹومن دے نال مکمل سفارتی تعلقات قائم ہوئے۔ اس دے بعد تو‏ں کروشیا تے اسرائیل دے درمیان تعلقات بہترین رہے ني‏‏‏‏ں۔ کروشیا وچ اپنا سفارت خانہ اے [[تل ابیب]] تے ۴ اعزازی قونصل (ماں [[اشدود]] ، [[قیصریہ|قیصر]] ، [[یروشلم]] تے Kfar Shmaryahu ). اسرائیل دا [[زغرب|زگریب]] وچ اک سفارت خانہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، کروشیا [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا ا‏‏ے۔ === قبرص === [[فائل:Rabbi Arie Zeev Raskin meets the President of Cyprus Mr. Dimitris Christofias.jpg|thumb| قبرص دے چیف ربیع ، ایری زیف راسین نے قبرص دے صدر ، [[دیمیتریس خریستوفیاس|ڈیمیتریس]] کرسٹوفیاس نال ملاقات کيتی۔ ]] اسرائیل نے ۱۹۴۸ وچ اسرائیل د‏‏ی آزادی دے بعد تو‏ں قبرص دے نال سفارتی تعلقات استوار رکھے نيں ، جدو‏ں قبرص اک برطانوی سرپرست سی۔ قبرص د‏‏ی آزادی دے سال ، ۱۹۶۰ ء تو‏ں اسرائیل تے قبرص د‏‏ی انجمناں وچ توسیع جاری ا‏‏ے۔ پڑوسی ملکاں مستقل طور اُتے تجارت کردے نيں تے انہاں دے وچکار سیاحت دے رجحانات بہت زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، قبرص دے سیاست دان سن ۲۰۰۶ دے لبنان جنگ دے نال نال فلسطینی علاقےآں وچ اسرائیلی فوجی چھاپےآں دے خلاف وی اکثر اظہار خیال کردے رہے نيں ، اس دوران قبرص نو‏‏ں لبنان تو‏ں باہر جانے تے امداد فراہ‏م کرنے والے مہاجرین دا اک بہت وڈا بہاؤ انتظام کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/cyprus.html|title=The Virtual Jewish History Tour: Cyprus|publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> پر ، لیویتھن گیس فیلڈ وچ قدرتی گیس د‏‏ی دریافت تو‏ں دونے حکومتاں دے وچکار تعلقات پگھل گئے۔ دونے ملکاں نے ۲۰۱۰ وچ اپنے خصوصی اقتصادی زون د‏‏ی حد بندی کيتی۔ اسرائیل د‏‏ی ترکی دے نال ودھدی ہوئی دشمنی نے دونے ملکاں دے وچکار تعاون د‏‏ی سطح وچ ہور اضافہ کيتا ، کیونجے اسرائیل نے اپنے تعلقات نو‏‏ں کدرے تے بہتر بنا ک‏ے معاوضہ دتا۔ فروری ۲۰۱۲ وچ نیتن یاھو قبرص دا دورہ کيتا ، جو تریخ وچ اسرائیلی وزیر اعظم دا پہلا دورہ سی۔ قدرتی گیس نکالنے دے سلسلے وچ قبرص ، اسرائیل تے یونان دے درمیان باہمی اشتراک نو‏‏ں میڈیا نے توانائی مثلث د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا اے ۔ قبرص اس جگہ دے طور اُتے اک اہ‏م کردار ادا کردا اے جتھ‏ے زیادہ تر اسرائیلی جوڑے [[سیول شادی|شہری شادیاں کردے نيں]] ، کیونجے قبرص اسرائیل دے نال اچھی سفارتی شرائط اُتے سب تو‏ں نیڑے ترین ملک اے جو شہری شادیاں جاری کردا ا‏‏ے۔ اسرائیل شہری شادیاں دا اجرا نئيں کردا ، صرف مذہبی رشتہ ، شادی کيتی اہلیت اُتے مذہبی پابندیاں دے نال ، تے اک حالیہ قانون اسرائیل وچ شہری شادیاں نو‏‏ں اک شرط دے تحت اجازت دیندا اے: دونے افراد ریاست دے غیر یہودی رہائشی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے اسرائیل بیرون ملک جاری شہری شادیاں نو‏‏ں تسلیم کردا اے ، کیونجے قبرص آسان شہری شادی دے لائسنساں دا سب تو‏ں وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ اسرائیل تے قبرص دے وچکار تعلقات مغربی اقدار دے باہمی احترام ، آزاد بازار د‏‏ی معیشت د‏‏ی حمایت تے مشرق وسطی وچ جمہوری نظاماں دے قیام اُتے مبنی نيں جو پُرامن طور اُتے باہمی وجود رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The State, Ethnic Relations and Democratic Stability: Lebanon, Cyprus and Israel}}</ref> === جمہوریہ چیک === اسرائیل تے جمہوریہ چیک دے درمیان اک خاص رشتہ ا‏‏ے۔ چیکوسلاواکیا اپنے ابتدائی سالاں مثلا وچ اسرائیل نو‏‏ں امداد بھیجنے دا واحد ملک سی مثلا اسرائیل نو‏‏ں ۱۹۴۷–۱۹۴۹ وچ چیکوسلاواکیا تو‏ں اسلحہ د‏‏ی ترسیل . دسمبر ۲۰۰۸ وچ ، چیک ایئر فورس افغانستان وچ آئندہ مشن دے لئی صحرائی حالات وچ تربیت حاصل کرنا چاہندی سی۔ اسرائیل دے سوا کسی وی ملک نے مدد کرنے اُتے اتفاق نئيں کيتا۔ جدو‏ں اسرائیل نے اس ملک نو‏‏ں قائم کيتا سی تاں اسرائیلی پائلٹاں د‏‏ی تربیت کرنے دے لئی چیکاں دا شکریہ ادا کرنے دے موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ceskenoviny.cz/news/index_view.php?id=350692|title=Czech pilots train in Israel for Afghan mission&nbsp;– ČeskéNoviny.cz|publisher=Ceskenoviny.cz|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2011-06-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110606024812/http://www.ceskenoviny.cz/news/index_view.php?id=350692|url-status=dead}}</ref> === ڈنمارک === ڈنمارک تے اسرائیل دے وچکار تعلقات دوستانہ تے گرم جوش ني‏‏‏‏ں۔ ڈنمارک نے ۱۹۴۷ وچ فلسطین د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ووٹ دتا تے [[اقوام متحدہ]] وچ اسرائیل د‏‏ی حمایت کيتی۔ ڈنمارک یورپ دے انہاں چند ملکاں وچو‏ں اک سی جنہاں نے WWII دے دوران اپنی یہودی آبادی دا بیشتر حصہ بچایا سی ۔ [[یروشلم|یروشلم وچ ]] ، ڈینش یہودیاں د‏‏ی بازیابی د‏‏ی یادگار اے ، اک اسکول دا ناں ڈنمارک دے اعزاز وچ رکھیا گیا اے ، تے ایٹینم وچ کنگ کرسچن ایکس ہسپتال دوسری جنگ عظیم دے دوران ڈنمارک دے بادشاہ دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ڈنمارک دا اسرائیل وچ اک سفارت خانہ اے ، تے اسرائیل دا کوپن ہیگن وچ سفارت خانہ ا‏‏ے۔ دونے ریاستاں د‏‏ی سیاسی زندگی کسی حد تک باہ‏م جڑی ہوئی اے: سابق اسرائیلی وزیر سماجی تے رہائشی امور مائیکل میلچیر ڈنمارک وچ پیدا ہوئے سن تے کوپن ہیگن وچ سابق چیف ربی دا بیٹا اے ، بینٹ میلچیر ، ڈینش دے سابق وزیر ٹریفک دا بھتیجا تے وزیر سیاحت و مواصلات آرن میلچیر ، تے ڈنمارک تو‏ں یہودی پناہ گزیناں دے لئی اداکار ربی دے دھوہندے ۱۹۴۳ ۱۹۴۴۵ ، سویڈن وچ مارکس میلچئیر ۔ پریس سنٹر برائے پیس ۲۰۰۱–۲۰۱۱ دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ، رون پنڈک ، جنھاں نے [[اوسلو معاہدے|اوسلو امن عمل]] نو‏‏ں شروع کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی تے جنیوا انیشیٹو دے پِچھے بنیادی گروپ دا حصہ سی ، ڈینش دے بااثر صحافی ہربرٹ پنڈک دا بیٹا اے ۔ تے ممتاز اسرائیلی سیاستدان یوہانان پلیسنر ، پلینسر کمیٹی دے سابق چیئرمین ، ڈینش معمار الورک پلسنر دے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ === ایسٹونیا === ایسٹونیا تے اسرائیل نے بہترین تعلقات برقرار رکھے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے ۴ ستمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں جمہوریہ ایسٹونیا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا تے ۹ جنوری ۱۹۹۲ نو‏‏ں سفارتی تعلقات قائم ہوئے۔ وزیر خارجہ ارمیس پاٹ نے نومبر ۲۰۰۹ وچ تل ابیب وچ اسٹونین سفارتخانہ کھولیا۔ ۲۰۱۲ تک ، اسرائیل دے نال دو طرفہ تجارت ۱۹٫۹ ملین یورو سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vm.ee/?q=en/node/64|title=Estonia and Israel|publisher=Välisministeerium|accessdate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F64|archivedate=7 April 2014}}</ref> === فن لینڈ === ۲۰۰۴ وچ ، آئی سی ٹی دے شعبے وچ تحقیقی تے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں دے لئی فن لینڈ - اسرائیل ٹکنالوجی (ایف آئی ٹی) تعاون دا مشترکہ پروگرام تشکیل دتا گیا۔ دفتر برائے چیف سائنسدان برائے اسرائیل تے ٹیکس ، فن لینڈ دے فنڈنگ ایجنسی برائے تحقیق و انوویشن ، نے منصوبےآں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی ہر اک نو‏‏ں پنج ملین یورو مختص کيتا۔ <ref name="agendafin.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.agendafin.com/article.php?ID=56|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071108083458/http://www.agendafin.com/article.php?ID=56|archivedate=8 November 2007|title=Finland's trade relations with Israel get a new boost|publisher=AGENDA MAGAZINE|accessdate=30 June 2017}}</ref> ۲۰۰۵ وچ ، اسرائیل نو‏‏ں فن لینڈ د‏‏ی برآمدات ۱۵۵٬۲۴ ملین یورو سن تے اسرائیل تو‏ں فن لینڈ نو‏‏ں درآمدات ۹۵٫۹۶ ملین یورو سن۔ اسرائیل نو‏‏ں فن لینڈ د‏‏ی معروف برآمدات ٹیلی مواصلات دا سامان تے مشینری تے اسرائیلی پھل تے سبزیاں ني‏‏‏‏ں۔ === فرانس === [[فائل:Livni and Douste-Blazy.jpg|thumb| ژیپی لیونی تے فرانسیسی وزیر خارجہ ڈوسٹی بلیزی]] سن ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، فرانس تے اسرائیل نے پان عرب قوم پرستی دے مشترکہ دشمناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں نیڑےی سیاسی تے فوجی تعلقات برقرار رکھے سن ۔ فرانس اسرائیل دا بنیادی ہتھیاراں دا سپلائی کرنے والا سی ایتھ‏ے تک کہ ۱۹۶۲ وچ الجیریا تو‏ں اس دے انخلاء نے اس تعلقات تو‏ں عام مفاد نو‏‏ں ختم کردتا تے فرانس اسرائیل اُتے تیزی تو‏ں تنقید دا نشانہ بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jay Cristol|url=http://hnn.us/articles/751.html|title=History of Israel-France Relations|publisher=Hnn.us}}</ref> ایہ نويں حقیقت اس وقت واضح ہوگئی جدو‏ں ، جون ۱۹۶۷ وچ [[۶ روزہ جنگ|چھ دن د‏‏ی جنگ دے]] نتیجے وچ پیدا ہونے والے بحران وچ ، [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گول]] د‏‏ی حکومت نے اس خطے اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی عائد کردتی سی ، جس دا زیادہ تر اثر اسرائیل اُتے پيا سی ، جو پچھلے دناں وچ فرانس اُتے اسلحے دے لئی انحصار کردا سی۔ دہائی. سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ فرانسیسی مِترند دے تحت ، فرانسیسی تے اسرائیلی تعلقات وچ بہت زیادہ بہتری آئی۔ میٹرنینڈ فرانس دے پہلے صدر سن جو اپنے عہدے دے دوران اسرائیل تشریف لیائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/israel/110.htm|title=Israel&nbsp;– Western Europe|publisher=Countrystudies.us}}</ref> ۱۹۶۷ وچ ، چھ روزہ جنگ دے بعد ، ۵٬۳۰۰ فرانسیسی یہودی اسرائیل چلے گئے۔ === جارجیا === اسرائیل تے جارجیا دے وچکار تعلقات بہترین ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Washtimes">{{حوالہ ویب|url=http://washingtontimes.com/news/2008/sep/04/israel-of-the-caucasus/|title=Israel of the Caucasus?|last=Arnaud de Borchgrave|website=[[The Washington Times]]|date=4 September 2008|authorlink=Arnaud de Borchgrave|access-date=1 October 2020|archivedate=27 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927013526/https://www.washingtontimes.com/news/2008/sep/04/israel-of-the-caucasus/}}</ref> جارجیا دے سابق وزیر دفاع ۲۰۰۶ تو‏ں ۲۰۰۸ تک ڈیوڈ کیزراشویلی اس تو‏ں پہلے اسرائیل وچ مقیم سن ۔ اسرائیل ست سالاں تو‏ں جارجیا نو‏‏ں اسلحہ فروخت کررہیا اے جس د‏‏ی مالی اعانت امریکا تو‏ں ملدی اے انہاں ہتھیاراں وچ شامل اسرائیلی ساختہ جاسوس ڈرون نيں جو [[تل ابیب|تل ابیب دے]] سابق میئر ، رونی میلو دے ذریعہ فراہ‏م کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی مشیران ، جنہاں د‏‏ی تعداد ۱۰۰ تو‏ں اک ہزار دے درمیان دسی جاندی اے ، نے کچھ وقت دے لئی جارجیائی فوج نو‏‏ں تربیت دتی ا‏‏ے۔ دونے ملکاں ویزا فری پالیسی نو‏‏ں وی برقرار رکھدے نيں جتھ‏ے جارجیائی تے اسرائیلی عہدیداراں نے اسرائیلی جانے والے جارجیائی شہریاں دے ویزا د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں ختم کرنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جس وچ ۲۰۰۵ دے وسط تو‏ں ہی جارجیا د‏‏ی اسرائیلیاں دے لئی ویزا فری پالیسی اُتے عملدرآمد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpoliticsreview.com/articles/13396/israel-rapprochement-reflects-georgia-s-continued-relevance-to-west|title=Israel Rapprochement Reflects Georgia's Continued Relevance to West|publisher=World Politics Review|date=21 November 2013|accessdate=2 April 2014|last=Michael Cecire}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.theweek.co.uk/25777/israel-arming-georgia-sours-russian-relations|title=Israel arming of Georgia sours Russian relations|magazine=The Week|date=24 September 2008|accessdate=2 April 2014|author=Christopher Walker}}</ref> جارجیا دا تل ابیب وچ اپنا سفارت خانہ اے ، تے ریاست اسرائیل دا اپنا سفارت خانہ تبلیسی وچ ا‏‏ے۔ جون ۲۰۱۳ وچ ، جارجیائی وزیر اعظم بڈزینا اینیش وِلی نے یہودی عوام تے اسرائیل د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے اسرائیل تے جارجیا دے وچکار تعلقات وچ اضافے د‏‏ی کوشش کيتی اے تاکہ اوہ اپنے ، جورجیا تے یہودی لوکاں دے وچکار اپنے خصوصی تعلقات نو‏‏ں واضح کرے۔ ایوینشویلی اسٹریٹجک شراکت داری نو‏‏ں بڑھانا چاہندے نيں تے نال ہی اسرائیلی کاروباریاں تے سرمایہ کاراں نو‏‏ں نہ صرف اسرائیل وچ کاروبار کرنا آسان بنا‏تے ہوئے معاشی تعاون نو‏‏ں اگے بڑھانا چاہندے نيں بلکہ جورجیناں دے لئی کاروبار کرنے دے لئی صحیح رستےآں نو‏‏ں وی آسان بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل جارجیا چیمبر آف بزنس دا قیام ۱۹۹۶ وچ دونے دوست ملکاں دے وچکار کاروباری لین دین نو‏‏ں آسان بنانے تے جارجیائی معیشت دے ذریعے اسرائیلی کاروبار دے لئی رہنما دے طور اُتے کم کرنے دے لئی کيتا گیا سی۔ وڈے شعبےآں وچ انشورنس ، جائداد غیر منقولہ تے تعمیرا‏تی ، طبی تے دنداں دے حل ، صنعتی تے افادیت دے منصوبے تے توانائی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://embassies.gov.il/tbilisi/Relations/Pages/Bilateral-Relations-Overview.aspx|title=Bilateral Relations' Overview|publisher=Israeli Diplomatic Network|accessdate=2 April 2014|تاريخ-الأرشيف=1 March 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140301081229/http://embassies.gov.il/tbilisi/Relations/Pages/Bilateral-Relations-Overview.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Features/Front-Lines/Diplomacy-Georgias-PM-My-desire-and-dream-is-for-Israel-to-be-our-strategic-partner-317269|title=Georgia's PM: My dream is for Israel as a strategic partner|date=20 June 2013|accessdate=2 April 2014|last=HERB KEINON}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://tbcinvest.co.il/index.php?a=main&pid=39&lang=eng|title=TBC Invest|publisher=TBC Invest|accessdate=2 April 2014|archivedate=7 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407081625/http://tbcinvest.co.il/index.php?a=main&pid=39&lang=eng}}</ref> === جرمنی === ہولوکاسٹ وچ اپنے کردار د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسرائیل پہلے جرمنی دے نال انتہائی دشمنی دا شکار سی تے ابتدا وچ انہاں دے نال تعلقات قائم کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اُتے ، تعلقات آہستہ آہستہ پھیل گئے جدو‏ں ۱۹۵۲ وچ جرمنی نے معاوضے ادا کرنے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تے سفارتی تعلقات ۱۹۶۵ وچ باضابطہ طور اُتے قائم ہوگئے۔ اسرائیل تے جرمنی ہن مشترکہ عقائد ، مغربی اقدار تے تاریخی تناظر دے امتزاج اُتے مبنی "خصوصی تعلقات" برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="BICOM">{{حوالہ ویب|url=http://www.bicom.org.uk/publications/israels_foreign_relations/s/1207/the-israel-german-special-relationship/|title=Israel's foreign relations. The Israel-German special relationship|publisher=[[Britain Israel Communications and Research Centre]]|date=23 November 2005|accessdate=18 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928020503/http://www.bicom.org.uk/publications/israels_foreign_relations/s/1207/the-israel-german-special-relationship/|archivedate=28 September 2007}}</ref> انہاں دے تعلقات دے سب تو‏ں اہ‏م عوامل وچ [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ دے]] دوران ۶۰ لکھ یہودیاں د‏‏ی [[نسل کشی]] وچ [[نازی جرمنی]] دا کردار وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.germany.info/relaunch/info/archives/background/israel.html|title=Germany and Israel|website=Background Papers|publisher=German Embassy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927023555/http://www.germany.info/relaunch/info/archives/background/israel.html|archivedate=27 September 2007}}</ref> جرمنی اسرائیل نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرنے والا ملک اے جس وچ ڈالفن آبدوزاں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ فوجی تعاون محتاط لیکن باہمی منافع بخش رہیا اے: مثال دے طور اُتے اسرائیلی انٹیلیجنس نے [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ دے]] اسلحہ نو‏‏ں مغربی جرمنی بھیج دتا جس دا تجزایہ کیہ جائے۔ نتائج نے اک اینٹی ٹینک نظام د‏‏ی جرمن ترقی وچ مدد کيتی۔ === یونان === یونان تے ترکی دونے نے ۱۹۴۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ریاست اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کيتا ، لیکن سفارت خانے تو‏ں کم سطح اُتے تل ابیب وچ سفارتی نمائندگی کردے سن ۔ ۱۹۹۵ وچ یونانی تے اسرائیلی تعلقات وچ بہتری آئی۔ تجارت ۱۹۸۹ تے ۱۹۹۵ دے درمیان دگنی ہوگئی۔ اس سال اسرائیل نے ۲۰۰ ملین ڈالر مالیت دے کیمیکل تے تیل د‏‏ی مصنوعات یونان نو‏‏ں برآمد کيتیاں تے ۱۵۰ ملین ڈالر مالیت دا سیمنٹ ، خوراک تے تعمیرا‏تی سامان درآمد کيتا۔ اسرائیل مشرق وسطی وچ یونانی مصنوعات دا دوسرا وڈا درآمد کنندہ ا‏‏ے۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Israeli and Greek Navies Join Forces in Drill (5).jpg|thumb| اسرائیلی تے یونانی نویس نے [[پیرایوس|پیرس دے]] نیڑے ۲۰۱۲ وچ فوج وچ شمولیت اختیار کيت‏ی سی ]] [[فائل:Flickr - Πρωθυπουργός της Ελλάδας - Αντώνης Σαμαράς - Συνάντηση με τον Πρόεδρο του Ισραήλ κ. Shimon Peres (5).jpg|سجے|thumb| [[ایتھنز]] وچ اگست ۲۰۱۲ وچ اسرائیل دے صدر [[شمعون پیریز]] تے یونان دے وزیر اعظم انٹونیس سمارس د‏‏ی ملاقات ]] فوجی امور دے بارے وچ اک یونانی - اسرائیلی تعاون دا معاہدہ دسمبر ۱۹۹۴ دے اوائل وچ ہی ختم ہويا (ترکی تے اسرائیلی معاہدے د‏‏ی پیش گوئی فروری ۱۹۹۶ وچ )؛ اُتے ، دونے فریقاں نے معاہدے نو‏‏ں چالو کرنے تو‏ں گریز کيتا۔ یونان نو‏‏ں بظاہر عرب دنیا نو‏‏ں وکھ کرنے دے بارے وچ تشویش لاحق سی جدو‏ں کہ اسرائیل ترکاں نو‏‏ں پریشان کرنا نئيں چاہندا سی۔ یونان تے اسرائیل نے سمر ۱۹۹۷ دے آخر وچ مشترکہ بحری مشقاں دے انعقاد اُتے اتفاق کيتا سی ، لیکن یونانیاں نے انہاں نو‏ں غیرمعینہ مدت دے لئی ملتوی کردتا سی۔ التواء د‏‏ی التواء د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ یونانی بحریہ البانیا تو‏ں دراندازیاں نو‏‏ں روکنے وچ مصروف سی ، تے ایہ مشقاں دے لئی کسی فریگیٹ نو‏‏ں وی نئيں بخشا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Politics/greece.html|title=Greek-Israel Relations|publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> [[فائل:Carmel Fire04-12-2010-1.jpg|کھبے|thumb|200x200px| ہیلنک فضائیہ بومبارڈیر 415s وچ شعلاں لڑ [[عین حوض|EIN Hod دی]] ۴ دسمبر ۲۰۱۰ ]] یونان as اسرائیل دے تعلقات ترکی دے نال ہی بہتر ہوئے the 2010 وچ غزہ دے فلوٹیلا چھاپے دے بعد اسرائیل دے تعلقات خراب ہوگئے۔ اکتوبر ۲۰۱۰ وچ ، اسرائیلی تے یونانی فضائیہ نے مشترکہ طور اُتے یونان وچ تربیت حاصل کيتی۔ بی بی سی دے مطابق ، اس تو‏ں انہاں تعلقات وچ اضافے دا اشارہ اے جو ترکی دے نال اسرائیل دے تنازعے د‏‏ی وڈی وجہ ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442 Israel woos Greece after rift with Turkey] BBC, 16 October 2010</ref> نومبر ۲۰۱۱ وچ ، [[اسرائیلی فضائیہ]] نے یووڈا دے اڈے اُتے مشترکہ مشق وچ یونان د‏‏ی ہیلینک فضائیہ د‏‏ی میزبانی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Pfeffer|first=Anshel|url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israel-hosts-greek-air-force-for-joint-excercise-1.401009|title=Israel hosts Greek Air Force for joint exercise|website=Haaretz|date=12 December 2011|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=13 December 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20111213023437/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israel-hosts-greek-air-force-for-joint-excercise-1.401009|url-status=dead}}</ref> قبرص – اسرائیل دے تیل تے گیس د‏‏ی کھدائی یونان دے لئی وی اک اہ‏م عنصر اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قبرص دے نال اس دے مضبوط روابط ني‏‏‏‏ں۔ ہور برآں یونانی تے اسرائیلی ریاستی کنٹرول شدہ توانائی کمپنیاں ۲۰۲۳ تک اسرائیل ، قبرص تے یونان نو‏‏ں ملانے دے لئی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طویل سب میگا کیبل بچھانے دا ارادہ کر رہیاں نيں۔ لنک ، جسنو‏ں یورو ایشیا انٹرکنیکٹر پروجیکٹ کہیا جاندا اے ، دنیا دا سب تو‏ں لمبا ہوئے گا۔ امریکی کانگریس وچ ۲۰۱۳ دے شروع وچ یونانی اسرائیلی اتحاد دے لئی اک نويں مشترکہ ایکشن کمیٹی تشکیل دتی گئی ا‏‏ے۔ کانگریس وچ ہونے والے اک خصوصی پروگرام وچ کانگریس دے ہیلینک-اسرائیل اتحاد دے ناں تو‏ں یونانی اسرائیلی قفقاز د‏‏ی تخلیق تے اہداف دا اعلان کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.americanhellenic.org/news/2013-02-15.php|title=Archived copy|accessdate=16 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725043624/http://americanhellenic.org/news/2013-02-15.php|archivedate=25 July 2013}}</ref> اس د‏ی مشترکہ صدارت فلوریڈا نال تعلق رکھنے والے کانگریس دے ممبر گس بلیراکیس تے فلوریڈا نال تعلق رکھنے والے ریپبلکن نمائندے ٹیڈ ڈیچ نے کيتی۔ اک اندازے دے مطابق ایہ سن ۲۰۱۴ تک کانگریس دا اک اہ‏م پریشر گروپ بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelemb.org/washington/NewsAndEvents/Pages/Ambassador-hosts-congressional-Hellenic-Israel-caucus.aspx|title=Ambassador hosts congressional Hellenic-Israel caucus|accessdate=21 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150221180822/http://www.israelemb.org/washington/NewsAndEvents/Pages/Ambassador-hosts-congressional-Hellenic-Israel-caucus.aspx|archivedate=21 February 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://usa.greekreporter.com/2013/02/15/new-greek-israeli-committee-in-u-s-congress/|title=New Greek-Israeli Committee in U.S Congress|accessdate=21 February 2015|date=15 February 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/israels-us-envoy-hosts-meeting-on-israeli-greek-cypriot-ties/|title=Israel's US envoy hosts meeting on Israeli-Greek-Cypriot ties|website=The Times of Israel|accessdate=21 February 2015}}</ref> === ہولی سی === ۱۹۴۸ وچ ریاست اسرائیل دے قیام تو‏ں پہلے [[مقدس کرسی|ویٹیکن]] نے فلسطین وچ صیہونی پالیسیاں تے مقاصد د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ سن ۱۹۴۷ وچ ، فلسطین دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے دے بارے وچ اقوام متحدہ وچ ہونے والی گل گل دے دوران ، ویٹیکن نے یروشلم د‏‏ی عالمگیریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تاکہ مقدس تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں اسرائیلی یا عرب خودمختاری تو‏ں دور رکھیا جاسک‏‏ے۔ اکتوبر ۱۹۴۸ وچ ، جداں ہی ۱۹۴۸ وچ اسرائیل د‏‏ی جنگ جاری سی ، [[پائیس دوازدہم|پوپ پائیس XII]] نے ، اس پُرتشدد تنازعہ تو‏ں سخت پریشان ہوئے ، اک کثیر الجہ‏‏تی نصاب وچ علمی کتاب جاری د‏‏ی ، جس وچ انہاں نے امن سازاں تو‏ں یروشلم تے اس دے مضافات نو‏‏ں دینے دا مطالبہ کيتا " بین الاقوامی کردار "اور یقین دہانی کرانا -" بین الاقوامی ضمانتاں دے نال "- پورے فلسطین وچ بکھرے ہوئے تھ‏‏اںو‏اں اُتے رسائی تے عبادت د‏‏ی آزادی۔ اپریل ۱۹۴۹ وچ ، اس نے انسائیکلوئل ''ریڈیمپٹورس نوسٹری کریوسیٹس'' جاری کيتا ، جس وچ اس نے فلسطینی پناہ گزیناں دے لئی انصاف د‏‏ی اپیل د‏‏ی تے مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے تحفظ د‏‏ی بہترین شکل دے طور اُتے "بین الاقوامی حیثیت" دے لئی اپنے مطالبے نو‏‏ں دہرایا۔ جنوری ۱۹۶۴ وچ ، پوپ [[پال ششم|پال VI]] نے اسرائیل دا دورہ کيتا ، ایہ پہلا ایسا پوپل دورہ سی۔ [[۶ روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] دے بعد ویٹیکن نے مقدس تھ‏‏اںو‏اں اُتے اپنی پوزیشن وچ تبدیلی کيتی۔ دسمبر ۱۹۶۷ وچ کالج آف کارڈنل تو‏ں خطاب وچ [[پال ششم|پوپ پال ششم]] نے یروشلم تے مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے لئی "بین الاقوامی سطح اُتے ضمانت دتی جانے والی" اک ''خاص قانون بنانے کا'' مطالبہ کيتا ، اس طرح یروشلم د‏‏ی عالمگیریت دے پچھلے مطالبے نو‏‏ں تبدیل کردتا گیا۔ اسرائیلی حکومت تے ویٹیکن دے وچکار سفارتی تعلقات ۱۹۹۴ وچ ہولی سی تے ریاست اسرائیل دے وچکار بنیادی معاہدے دے اختتام دے بعد ۳۰ دسمبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں دستخط کیتے گئے سن ۔ ہولی سی (ویٹیکن) ، جسنو‏ں اقوام متحدہ دے مبصرین د‏‏ی حیثیت حاصل اے ، اوہ واحد غیر اقوام متحدہ دا رکن ملک اے جس دے نال اسرائیل دے سفارتی تعلقات نيں تے اسرائیل دے ذریعہ تسلیم شدہ واحد غیر اقوام متحدہ دا رکن ریاست ا‏‏ے۔ انہاں تعلقات وچ اک اہ‏م اعضاء اسرائیل - ویٹیکن باہمی کمیشن اے ، جو فریقین دے وچکار معاشی مسائل نو‏‏ں حل کرنے دے لئی معاہدے دے آرٹیکل ۱۰ دے تحت قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۰ وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال II]] نے اسرائیل دا دورہ کيتا ، اس دے بعد [[بینیڈکٹ شانزدہم|پوپ بینیڈکٹ XVI]] (2009) تے [[پوپ فرانسس]] (۲۰۱۴) دے دورے ہوئے۔ دو طرفہ کمیشن دا اجلاس ۳۰ اپریل ۲۰۰۹ تے ۱۰ دسمبر ۲۰۰۹ نو‏‏ں ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/MFA+Spokesman/2009/Press+releases/Israel-Vatican-Bilateral-Commission-meets-in-Jerusalem-30-Apr-2009.htm|title=Meeting of the Israel-Vatican Bilateral Commission held in Jerusalem 30-Apr-2009|publisher=Mfa.gov.il}}</ref> === ہنگری === ہنگری تے اسرائیل نے ۱۹۴۸ وچ مکمل سفارتی تعلقات قائم کیتے تے ۱۹۶۷ وچ چھ روزہ جنگ دے دوران منقطع ہوگئے۔ ۱۹۸۹ وچ تعلقات بہتر ہوئے تعلقات دے نال ہی ہنگری دے نال سفارت خانے تے قونصل خاناں دے افتتاح دے نال [[تل ابیب]] وچ سفارتخانے تے ۴ اعزازی قونصل خاناں ( [[ایلات|ایلاٹ]] ، [[حیفا|حائفہ]] ، [[یروشلم]] تے [[تل ابیب|تل ابیب وچ ]] ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/IL/en/mainpage.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081026160824/http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/IL/en/mainpage.htm|title=Hungarian embassy in Tel Aviv|archivedate=26 October 2008}}</ref> تے اسرائیل دا [[بوداپست|بوداپسٹ]] وچ اک سفارت خانہ قائم ا‏‏ے۔ تے سیزڈ وچ اک اعزازی قونصل خانہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://budapest.mfa.gov.il/mfm/web/main/missionhome.asp?LanguageID=0&Question2=&MissionID=39&MissionID=|title=Error-2010-f3|accessdate=21 February 2015}}</ref> دونے ملکاں نے اک دوسرے دے وچکار تجارت تے سیاحت دے ودھنے اُتے زور دتا اے تے اندازہ لگایا گیا اے کہ ۱۹۴۸ وچ ہنگری تو‏ں ۳۰٬۰۰۰ یہودی ہجرت کرگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eurojewcong.org/communities/hungary.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325053326/http://www.eurojewcong.org/communities/hungary.html|archivedate=25 March 2014|title=Hungary|publisher=European Jewish Congress|accessdate=24 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1989/09/19/archive/hungary-re-establishe-full-ties-with-israel-ending-22-year-breach|title=Hungary Re-establishe Full Ties with Israel, Ending 22-year Breach|publisher=JTA|date=19 September 1989|accessdate=24 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://hungarianglobe.mandiner.hu/cikk/20130612_ilan_mor_interview_hungary_and_israel_are_in_many_ways_similar|title=Israeli Ambassador: Hungary And Israel Are in Many Ways Similar|date=4 June 2013|accessdate=24 March 2014|last=Gellért Rajcsányi}}</ref> دونے ملکاں بحیرہ روم دے لئی یونین دے ممبر وی ني‏‏‏‏ں۔ === آئرلینڈ === آئرلینڈ تے اسرائیل دے وچکار مکمل سفارتی تعلقات ۱۹۷۵ وچ قائم ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/Diplomatic+missions/Israel-s+Diplomatic+Missions+Abroad.htm|title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations|accessdate=1 November 2006|publisher=Government of Israel}}</ref> سنہ ۲۰۱۶ تک آئرلینڈ وچ اسرائیلی سفیر زیف بوکر نيں تے اسرائیل وچ آئرش سفیر ایلیسن کیلی نيں ۔ آئرش حکومت نے ۲۰۰۶ د‏‏ی لبنان جنگ دے دوران یوروپی یونین د‏‏ی ہور حکومتاں دے نال وی ايس‏ے طرح د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، آئرش [[تیشخ|تاؤسیچ]] ، برتی احرون دے نال ، انہاں نے اسرائیل دے اقدامات نو‏‏ں "لاپرواہ تے غیر متناسب" قرار دیندے ہوئے دونے طرف فوری طور اُتے جنگ بندی دا مطالبہ کردے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی۔ حزب اللہ دے اقدامات۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.taoiseach.gov.ie/index.asp?locID=404&docID=2802|title=Taoiseach condemns killing of 4 UN Observers in Southern Lebanon|accessdate=1 November 2006|date=26 July 2006|publisher=Government of Ireland}}</ref> اس تنازعہ دے دوران ، آئر لینڈ وچ امریکا تو‏ں تل ابیب جانے والے آئر لینڈ وچ لینڈ کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے بماں د‏‏ی کھیپ نو‏‏ں آئرش حکومت نے آئرش ایر اسپیس تے ایر فیلڈ دے استعمال تو‏ں انکار کردتا سی۔ ایہ ہتھیار ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت تے اسرائیل دے وچکار اسلحہ د‏‏ی متفقہ ترسیل دے سلسلے دا اک حصہ سن ۔ کھیپ نو‏‏ں اسکاٹ لینڈ دے راستے موڑ دتا گیا ، جتھ‏ے اوہ تنازعات دا باعث وی بنے۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/5227582.stm|title=Flights protest targets Prestwick|accessdate=1 November 2006|date=30 July 2006|publisher=BBC News}}</ref> ۲۰۱۰ وچ ، اسرائیل ڈیفنس فورسز زبردستی غزہ د‏‏ی پٹی دے لئی مقیم آئرش امدادی جہاز وچ سوار ہوگئياں جس دے نتیجے وچ تعلقات خراب ہوگئے ، اسرائیل دا موساد وی آئرش پاسپورٹ د‏‏ی جعلسازی وچ ملوث سی ، اس دے بعد ڈبلن وچ اسرائیلی سفیر دے سکیورٹی عملے دے ۲ ارکان نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا۔ سن ۲۰۱۰ وچ ، فلسطینیاں دے نال سلوک دے معاملے اُتے آئرلینڈ وچ اسرائیلی سفارت خانے وچ متعدد مظاہرے ہوئے سن ۔ === اٹلی === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Air Force Exercise in Sardinia, Nov 2010 (1).jpg|thumb| [[اسرائیلی فضائیہ|اسرائیلی]] تے اطالوی فضائیہ نے ۱۷ نومبر ۲۰۱۰ نو‏‏ں [[ساردینیا|سرڈینیا]] وچ ، دو ہفتےآں د‏‏ی مشترکہ مشق دا اختتام کيتا۔ ]] اٹلی تے اسرائیل دے وچکار تعلقات سفارتی تبادلے تے تجارت د‏‏ی اک وڈی مقدار دے نال مستحکم ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی حکومت نے اطالوی حکومت دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی بین الاقوامی دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ وڈی توجہ دے نال عمل کيتا ا‏‏ے۔ === لٹویا === ۶ جنوری ۱۹۹۲ نو‏‏ں لیٹویا تے اسرائیل نے سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ اکتوبر ۲۰۱۲ وچ ، وزیر خارجہ ایڈگرس رنکیوکس نے اسرائیلی حکا‏م تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار معاشی تے تجارتی رابطےآں د‏‏ی [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|ترقی تے اقتصادی تعاون تے ترقی دی]] تنظیم (او ای سی ڈی) وچ لاتویا دے الحاق د‏‏ی حمایت دے لئی مطالبہ کيتا۔ رنکیوکس نے لیٹویا دے دورے دے لئی صدر برزنز د‏‏ی جانب تو‏ں اسرائیلی صدر شمعون پیرس تو‏ں وی ملاقات کيتی۔ رنکیوکس تے پیریز نے چھوٹے ملکاں د‏‏ی ترقی دے لئی تعلیم تے علم اُتے مبنی معیشتاں د‏‏ی کلیدی اہمیت اُتے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ دونے ملکاں دے وچکار ساڈے مستقب‏‏ل وچ تعاون دے مواقع ہموار ہون گے۔ <ref name="Baltic Export">{{حوالہ ویب|url=http://balticexport.com/?article=rinkevics-izraela-aicina-attistit-ekonomiskas-attiecibas-un-atbalstit-latvijas-dalibu-oecd&lang=en|title=Rinkevics calls for development of economic relations and support for Latvia's OECD membership|publisher=Baltic Export|date=October 2012|accessdate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407061040/http://balticexport.com/?article=rinkevics-izraela-aicina-attistit-ekonomiskas-attiecibas-un-atbalstit-latvijas-dalibu-oecd&lang=en|archivedate=7 April 2014}}</ref> اسرائیلی وزیر خارجہ ایگڈور لیبرمین نے وی انہاں دعوےآں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے کہ اسرائیل لاتویا دے نال نیڑےی تعلقات قائم کرنے وچ دلچسپی رکھدا اے کیونجے رنکیوکس نے ۲۰۱۲ وچ لٹویا تے اسرائیل دے وچکار تعلقات د‏‏ی ۲۰ واں سالگرہ اُتے زور دتا سی تے دونے وزرائے خارجہ نے لیٹوین دے وچکار رابطےآں سمیت معاشی تے تجارتی تعاون نو‏‏ں مستحکم کرنے دے عزم دا اظہار کيتا سی۔ تے اسرائیلی تاجراں تے تعلیم ، سبھیاچار تے سائنس دے شعبےآں وچ اک ہور تعاون اُتے مبنی آپریشن۔ <ref name="Baltic Export"/> === لتھوانیا === اسرائیل نے ۱۹۹۱ وچ لتھوانیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ دونے ملکاں نے ۱۹۹۲ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ اسرائیل وچ اپنا سفارت خانہ اے [[ویلنیوس|ویلنیس]] . لیتھوانیا دا تل ابیب وچ اک سفارت خانہ تے دو اعزازی قونصل خانے نيں (ہرزلیہ تے رمات گان وچ )۔ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات گرم جوشی تے دوستانہ نيں تے دونے قومی تجارت تے سیاحت دوگنی ہوچک‏ی اے تے دونے ملکاں دے درمیان سن دو ہزار دس تو‏ں باقاعدگی تو‏ں دو نويں طے شدہ پروازاں طے کيتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Business/Business-News/Growing-Lithuanian-business-ties-beget-political-support-332417|title=Growing Lithuanian business ties beget political support|date=20 November 2013|accessdate=2 April 2014|last=NIV ELIS}}</ref> لیتھوانیا د‏‏ی کامیابیاں خصوصا بایو کیمسٹری تے بائیو سائنسز وچ لتھوانیا د‏‏ی کامیابیاں نے اسرائیلی کاروباریاں تے سرمایہ کاراں نو‏‏ں لتھوانیا دے سائنس تے ٹکنالوجی دے شعبے وچ سرمایہ کاری کرنے د‏‏ی طرف راغب کيتا اے تے لیتھوانیا لیتھوانیا د‏‏ی مضبوط سائنس تے ٹکنالوجی ریسرچ ویہہ دے نال مل ک‏ے غیر مقلد کاروباری تے دانشورانہ صلاحیت دے لئی اسرائیل د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں جوڑنے وچ دلچسپی رکھدا ا‏‏ے۔ باصلاحیت افرادی قوت۔ دونے ملکاں نے صنعتی تحقیق تے تجربا‏تی ترقی وچ تعاون دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا اے کیونجے مشترکہ تحقیقی منصوبےآں دے لئی فنڈ دے لئی وینچر کیپیٹل وچ ہور تعاون جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mita.lt/en/news/all_news/lithuanian-israeli_cooperation_agreement_promotes_the_development_of_innovation_|title=Lithuanian-Israeli cooperation agreement promotes the development of innovation|date=19 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227093224/http://www.mita.lt/en/news/all_news/lithuanian-israeli_cooperation_agreement_promotes_the_development_of_innovation_|archivedate=27 December 2016|accessdate=30 June 2017}}</ref><ref name="Dovilė Jablonskaitė">{{حوالہ ویب|url=http://www.lrt.lt/en/news_in_english/29/10384/lithuania_israel_south_africa_untapped_potential|title=Lithuania – Israel – South Africa: Untapped potential|date=15 January 2013|accessdate=2 April 2014|last=Dovilė Jablonskaitė}}</ref> دونے ملکاں دے وچکار دو طرفہ ملاقاتاں ۲۰۰۹–۲۰۱۱ دے درمیان غیر متوقع عروج اُتے پہنچ گئياں تے دونے ملکاں دے وچکار باہمی تعاون بہت ساری قسم د‏‏ی باہمی تعاون دے نال موجود اے جس وچ سائنس ، اقتصادیات ، تعلیم تے سبھیاچار شامل نيں جداں کہ لتھوانیا دے وزیر خارجہ آڈرونیس ازوبالیس نے زور دتا ا‏‏ے۔ لتھوانیا د‏‏ی صدر ڈالیہ گریباوسائٹ نے اسرائیل نو‏‏ں جدت دا نمونہ قرار دتا اے جس وچ لتھوانیا اپنے باہمی تعلقات نو‏‏ں ودھانے وچ دلچسپی لینے د‏‏ی اک وجہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/170495#.UzzOqkIvla0|title=Peres in Lithuania Highlights Reasons for Strong Ties to Israel|publisher=Israel National News|accessdate=2 April 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.baltictimes.com/news/articles/30728/#.UzzOqkIvla0|title=Lithuania and Israel reach a new level of constructive partnership|date=7 March 2012|accessdate=2 April 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.baltic-course.com/eng/baltic_states_cis/?doc=78545|title=Grybauskaite: there are many perspective areas in which Lithuania-Israeli relations could be expanded|website=The Baltic Times|date=31 July 2013|accessdate=2 April 2014|last=Danuta Pavilenene}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.15min.lt/en/article/world/relations-between-lithuanian-and-israeli-youths-should-be-strengthened-says-head-of-litvak-organization-529-357440#ixzz2xn1ESivK|title=Relations between Lithuanian and Israeli youths should be strengthened, says head of Litvak organization Skaitykite daugiau|accessdate=2 April 2014}}</ref> صرف ۲۰۱۱ وچ ، لیتھوانیا جانے والے اسرائیلی سیاحت وچ ۶۲ فیصد اضافہ ہويا ، تے اسرائیل نو‏‏ں لتھوانیائی برآمدات وچ ۵۴ فیصد اضافہ ہويا۔ اسرائیل د‏‏ی معروف دواسازی کمپنی ، ٹیوا دواسازی انڈسٹریز لمیٹڈ ، نے لیتھوانیا وچ اک مینوفیکچرنگ پلانٹ لگایا اے تے ٹی ای وی اے نے حال ہی وچ لتھُونیائی بایوٹیکنالوجی ادویہ ساز کمپنی "سسور بائیوٹیک" وچ سرمایہ کاری د‏‏ی اے ، جو اقتصادی تعاون د‏‏ی ہور نشاندہی کردی اے تے لیتھوانیائی وچ بایو ٹکنالوجی تے جینیات‏ی انجینئرنگ جداں علوم د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی کردی ا‏‏ے۔ یونیورسٹیاں.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.15min.lt/en/article/world/audronius-azubalis-lithuania-and-israel-are-similar-529-201708|title=Ažubalis in Jerusalem: Lithuania and Israel are simila|publisher=en.15min.lt|accessdate=2 April 2014}}</ref> اسرائیلی کمپنیاں نے لیتھوانیا وچ کلینیکل ریسرچ کرنے دے امکانات وچ بہت سرگرم دلچسپی لی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد پہلے ہی لتھوانیائی طبی ادارےآں دے نال تعاون وچ نيں تے انہاں نے لتھوانیا وچ زندگی د‏‏ی عظمت دے شعبے وچ سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ ۲۰۱۳ وچ ، لتھوانیائی بایوٹیکنالوجی کمپنی پروبیو سنس نے بھرت اسرائیل دے نال نمائندگی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے جتھ‏ے پروبیو سنس د‏‏ی قدرتی ، پروبائیوٹک اُتے مبنی صفائی تے ذا‏تی نگہداشت تو‏ں متعلق مصنوعات پہلی بار اسرائیل وچ فروخت دے لئی دستیاب ہاں گی۔ کمپنی لتھوانیا تے اسکینڈینیویا وچ پہلے ہی اسٹور کھول چک‏ی ا‏‏ے۔ پروبیو سنوس دے سربراہ مسٹر آندرجاوسکاس نے اس معاہدے دے بارے وچ گل کردے ہوئے کہیا کہ "لیتھوانیا وچ ساڈے پاس مضبوط سائنسی اساس تے فکری صلاحیت اے ، لہذا اسيں نويں فارمولاں تے مصنوعات د‏‏ی تشکیل اُتے خصوصی توجہ دے رہے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lsb2014.com/en/news/lithuanian-biotech-start-up-enters-the-israeli-market-with-the-help-of-enterprise-lithuania/|title=Lithuanian Biotech Start-Up Enters the Israeli Market with the Help of Enterprise Lithuania|publisher=Life Sciences Baltics|date=10 June 2013|accessdate=2 April 2014|last=Jorūnė Juodžbalytė|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150904081716/http://www.lsb2014.com/en/news/lithuanian-biotech-start-up-enters-the-israeli-market-with-the-help-of-enterprise-lithuania/|archivedate=4 September 2015}}</ref> لتھوانیائی زندگی دے سائنس دے شعبے وچ اسرائیلی سرمایہ کاری دے علاوہ ، کھانے د‏‏ی صنعت وچ اسرائیلی لتھوانیائی موجودگی مستحکم اے کیونجے اسرائیلی سپر مارکیٹ لیتھوینائی پنیر ، دہی مٹھا ، ویلنیئس میئوہور ، ایمیٹیجوس پیانوس مکھن ، پنیویس آئس کریم ، ایوٹوریس-یوٹینس ایلس بیئر تے مختلف اسٹائل فروخت کردے ني‏‏‏‏ں۔ لتھوانیائی شراب انٹرپرائز لتھوانیا دے کاروباری تے مالیا‏تی تجزیہ کار وڈیماس ایوانوس دے مطابق ، اسرائیلی خوردہ چین زنجیراں لیتھوانیائی مٹھائی ، پیسٹری ، ڈبے وچ بند سبزیاں ، مختلف چٹنیاں ، الکحل تو‏ں متعلق مشروبات ، معدنی پانی وچ بہت دلچسپی لیندے ني‏‏‏‏ں۔ "ویل خاص طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔" <ref name="Dovilė Jablonskaitė"/> === لکسمبرگ === نومبر ۱۹۴۷ وچ ، لکسمبرگ نے یہودی ریاست بنانے دے تقسیم دے منصوبے دے حق وچ ووٹ دتا۔ اسرائیل تے لکسمبرگ نے ۱۹۴۹ وچ مکمل سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ لکسمبرگ دے چھوٹے سائز د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسرائیلی سفارت خانہ برسلز وچ واقع اے تے لکسمبرگ د‏‏ی نمائندگی سیاسی طور اُتے ڈچ سفارت خانہ تے اقتصادی طور اُتے بیلجیم دے سفارتخانے دے ذریعہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Luxembourg.html|title=The Virtual Jewish History Tour&nbsp;– Luxembourg|publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> === میسیڈونیا === === مالڈووا === [[فائل:Moldovan Embassy Tel Aviv 03070.JPG|thumb| [[تل ابیب]] وچ مالڈوواں دا سفارت خانہ۔ ]] مالڈووا تے اسرائیل دے وچکار تعلقات ۶ جون ۱۹۹۲ نو‏‏ں قائم ہوئے سن ۔ اسرائیل نے ۲۵ دسمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں مالڈووا نو‏‏ں پہچان لیا۔ اسرائیل د‏‏ی نمائندگی مالڈووا وچ اس دے سفارتخانے دے ذریعے چیسانو وچ کيتی جاندی اے تے مالدووا دا تل ابیب وچ اک سفارت خانہ تے ہیفا وچ اک اعزازی قونصل خانہ ا‏‏ے۔ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات دوستانہ تے باہمی تعاون اُتے مبنی گرمجوشی دے نال ني‏‏‏‏ں۔ متعدد کوششاں دا مقصد بنیادی طور اُتے معیشت ، طب ، صنعت ، زراعت ، معاشرتی تے ثقافتی امور دے شعبےآں وچ باہمی تعاون اُتے حاصل معاہداں د‏‏ی ادائیگی اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ اگرچہ اسرائیل تے مالڈووا دے وچکار تجارت دا حجم کم اے ، لیکن اسرائیل وچ مالڈووا د‏‏ی سفیر لاریسا میکولیٹ نے کہیا اے کہ دوطرفہ تجارت وچ اضافے دے بے شمار امکانات موجود ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی کاروباریاں تے سرمایہ کاراں دے لئی ، مالڈووا جیو پولیٹیکل طور اُتے آسان اے کیونجے اس دا مرکز یوروپ وچ واقع اے ، عوامی حکا‏م تے غیر ملکی سرمایہ کاراں دے وچکار اس د‏ی اعلیٰ شفافیت تے اس د‏ی وجہ تو‏ں بیوروکریٹک د‏‏ی بیریئراں نو‏‏ں ختم کيتا گیا اے جو کاروباری سرگرمیاں وچ رکاوٹ ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل تے مالڈووا دے وچکار باہمی تعاون دے مختلف کاروباری شعبےآں وچ دواسازی ، توانائی ، انفارمیشن ٹکنالوجی تے سافٹ ویئر ، الیکٹرانکس تے الیکٹرانک سامان ، بجلی انجینئرنگ ، دھات تے پلاسٹک پروسیسنگ تے تعمیرا‏تی سامان شامل نيں لیکن مالڈووا نے مالڈوواں د‏‏ی معیشت دے تمام طبقات وچ غیر ملکی اسرائیلی سرمایہ کاری اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Features/Investing-in-bilateral-relations|title=Investing in bilateral relations|date=3 April 2006|accessdate=2 April 2014|last=GREER FAY CASHMAN}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israel.mfa.md/temp-en/|title=SRAELI CORPORATIONS INTERESTED TO INVEST IN MOLDOVA – AMBASSADOR MICULET|accessdate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092613/http://www.israel.mfa.md/temp-en/|archivedate=7 April 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israel.mfa.md/economical-relations-en/|title=Economical Relations Trade and Economic Cooperation|accessdate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092845/http://www.israel.mfa.md/economical-relations-en/|archivedate=7 April 2014}}</ref> === نیدرلینڈز === [[فائل:Jerusalem march 2016 6.jpg|thumb| ہالینڈ دا وفد ، یروشلم مارچ]] ۱۹۴۷ وچ ، نیدرلینڈز نے اسرائیل دے قیام دے حق وچ ووٹ دتا تے ۱۹۴۹ وچ سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ دتی ہیگ وچ اسرائیل دا سفارت خانہ اے تے تل ابیب وچ ہالینڈ دا سفارت خانہ ا‏‏ے۔ === ناروے === [[فائل:Med Israel For Fred 2006-08-07 img02.jpg|thumb| اسرائیل فار پیس (ایم ایف ایف) ، [[اوسلو|اوسلو دے نال]] ]] ۴ فروری ۱۹۴۹ نو‏‏ں ناروے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے والے پہلے ملکاں وچ شامل سی۔ اس سال دے آخر وچ دونے ملکاں نے سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ اسرائیل دا اک سفارتخانہ اے جو اوسلو وچ ناروے تے آئس لینڈ وچ خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ ناروے دا [[تل ابیب]] وچ اک سفارت خانہ تے ۲ اعزازی قونصل خانہ ( [[ایلات|ایلاٹ]] تے [[حیفا|حائفہ وچ ]] ) ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل وینر پی اسٹورٹیجیٹ (ناروے د‏‏ی پارلیمنٹ وچ دوست اسرائیل) ناروے د‏‏ی پارلیمنٹ (اسٹورٹیجٹ) دے ممبراں اُتے مشتمل اک اسرائیل نواز کاکس گروپ ا‏‏ے۔ === پولینڈ === [[۶ روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] بعد تعلقات نو‏‏ں وکھ کرنے دے بعد ، پولینڈ پہلا [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ملک سی جس نے ۱۹۸۶ وچ اسرائیل دے نال تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا۔ پولینڈ وچ کمیونزم دے خاتمے دے بعد ، ۱۹۹۰ وچ مکمل سفارتی تعلقات دوبارہ قائم کیتے گئے سن ۔ === پرتگال === اسٹاڈو نو حکومت نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ ۱۹۷۴ دے پرتگالی انقلاب دے بعد ، ۱۲ مئی ۱۹۷۷ نو‏‏ں پرتگالی حکومت دے نال مکمل سفارتی تعلقات قائم ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/8fd7c0ac39ddf76785256fdb0067cacc?OpenDocument|title=Communiqué issued on 18 July 1977 by the Permanent Mission of Portugal to the United Nations|publisher=United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222213706/http://unispal.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/8fd7c0ac39ddf76785256fdb0067cacc?OpenDocument|archivedate=22 February 2014}}</ref> === رومانیہ === رومانیہ تے اسرائیل نے ۱۱ جون ۱۹۴۸ نو‏‏ں مکمل سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ [[بخارسٹ]] وچ اسرائیل دا اک سفارت خانہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bucharest.mfa.gov.il/mfm/web/main/missionhome.asp?LanguageID=0&Question2=&MissionID=57&MissionID=|title=Error-2010-f3|accessdate=21 February 2015}}</ref> رومانیہ وچ [[تل ابیب]] وچ اک سفارت خانہ تے ۳ اعزازی قونصل خانہ ( [[حیفا|حفا]] ، [[یروشلم]] تے [[تل ابیب|تل ابیب وچ ]] ) ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://telaviv.mae.ro/index.php?lang=en|title=AMBASADA ROMÂNIEI în Statul Israel|accessdate=21 February 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304025018/http://telaviv.mae.ro/index.php?lang=en}}</ref> دونے ملکاں نے متعدد باہمی معاہداں تے معاہداں اُتے دستخط کیتے نيں تے ایہ دونے بحیرہ روم تے متعدد ہور بین الاقوامی تنظیماں دے لئی یونین دے مکمل ممبر ني‏‏‏‏ں۔ === روس تے سوویت یونین === [[فائل:Putin-Netanyahu-Moscow Victory Day Parade 09-05-2018.jpg|thumb| 2018 ماسکو فتح ڈے پریڈ وچ [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامن نتن یاہو]] تے [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] ]] [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے ۱۹۴۷ وچ فلسطین دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس نے ریاست اسرائیل دے قیام د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ اسرائیل د‏‏ی آزادی دے تیسرے دن ، ۱۷ مئی ۱۹۴۸ نو‏‏ں ، سوویت یونین نے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے والا دوسرا ملک <nowiki><i id="mwB1E">بنادیا</i></nowiki> ، جو اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے والا دوسرا ملک بن گیا (صرف ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ''حقیقت وچ '' پہچان سی) تے پہلا ملک اسرائیل ''ڈی جور'' تسلیم کرنے دے لئی.<ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Recognition of Israel|first=Philip Marshall|last=Brown|date=1 January 1948}}</ref> سوویت یونین تے [[مشرقی اتحاد|مشرقی یورپ دی]] دوسری [[مشرقی اتحاد|کمیونسٹ ریاستاں نے]] (رومانیہ دے استثنا کے) چھ روزہ جنگ دے دوران اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین د‏‏ی تحلیل]] تو‏ں چند ماہ پہلے ۱۹ اکتوبر ۱۹۹۱ وچ تعلقات بحال ہوگئے سن ، اس حقیقت دے باوجود کہ شام جداں دشمن عرب ملکاں وی روس دے نال نیڑےی تعلقات برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ روس شام نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فراہمی دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=53299 Israel slams Russia for arming Syria]. 2 March 2007</ref> ستمبر ۲۰۱۰ وچ ، اسرائیل تے روس نے اک جامع فوجی معاہدے اُتے دستخط کیتے جس تو‏ں "دہشت گردی دا مقابلہ کرنے وچ تعاون ودھے گا" تے جوہری ہتھیاراں دے پھیلاؤ وچ اضافہ ہوئے گا۔ اسرائیلی وزیر دفاع [[ایہود باراک|ایہود بارک]] نے اپنے روسی اسيں منصب اناطولی سردیوکوف تے وزیر اعظم [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن سے]] ملاقات کيت‏ی تے ماسکو وچ اک تقریب دے دوران اس معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ روسی فوج دا اضافی اسرائیلی بغیر پائلٹ فضائی گاڑیاں خریدنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے روس نے جنوبی اوسیٹیا وچ جنگ دے بعد اسرائیل ایرو اسپیس انڈسٹریز تو‏ں ۱۲ ڈرون خریدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Katz|first=Yaakov|url=http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=187362|title=Barak signs military deal with Russia|website=The Jerusalem Post}}</ref> === سربیا === اسرائیل تے سربیا د‏‏ی پیشرو ریاست ، [[یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ دے]] وچکار سفارتی تعلقات ۱۹۶۷ ء تو‏ں ۱۹۹۱ تک چوبیس سال تک منقطع رہے ، جدو‏ں انہاں د‏‏ی باضابطہ تجدید ہوئی سی ، اس وقت تک یوگوسلاویہ منتشر ہونے دے عمل وچ سی۔ سفارتی تعلقات ايس‏ے وقت جاری رہے جدو‏ں اپریل ۱۹۹۲ وچ ، دو باقی یوگوسلاو جمہوریہ ، سربیا تے مونٹی نیگرو نے ، [[سربیا و مونٹینیگرو|وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] (فروری ۲۰۰۳ وچ [[سربیا و مونٹینیگرو|سربیا تے مانٹینیگرو]] دا ناں تبدیل کرکے) تشکیل دتا۔ ۳ جون ۲۰۰۶ نو‏‏ں ، مونٹینیگرو تے سربیا نے یونین نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ ==== کوسوو ==== ۱۷ فروری ۲۰۰۸ نو‏‏ں ، کوسوو نے سربیا تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيتا ، سربیا نے اس اقدام نو‏‏ں مسترد کردتا۔ کوسوو نو‏‏ں اقوام متحدہ دے ممبراں د‏‏ی اک خاصی تعداد ، جس وچ ریاستہائے متحدہ امریکا تے زیادہ تر ممبران یورپی یونین شامل نيں ، دے ذریعہ تسلیم کيتا گیا اے ، لیکن اسرائیل دے ذریعہ نني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/Foreign_Minister/Speeches/Press_conference_FM_Liberman_Belgrade_16_Sep_2009.htm Press conference with FM Liberman in Belgrade], Israel Ministry of Foreign Affairs, 16 September 2009.</ref> اس اعلان دے وقت ، اسرائیلی وزارت خارجہ دے اک عہدیدار نے کہیا: "اساں فیصلہ نئيں کيتا اے کہ اسيں کدو‏‏ں فیصلہ کرن گے ، تے اس دے بجائے واقعات د‏‏ی نگرانی کرن گے تے اس معاملے اُتے غور کرن گے"۔ اسرائیل کوسوو د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں گریزاں اے ، کچھ حد تک اس وجہ تو‏ں کہ فلسطینیاں نے اپنے یکطرفہ آزادی دے اعلان نو‏‏ں جواز پیش کرنے دے لئی کوسوو نو‏‏ں تسلیم کرنے دے امکانات استعمال کیتے سن ۔ <ref>[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1203343699593&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Sources: Israel won't recognize Kosovo, for now] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110916154608/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1203343699593&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|date=16 September 2011}}, The Jerusalem Post, 19 February 2008.</ref> ۲۱ ستمبر ۲۰۱۸ نو‏‏ں کوسوو دے صدر ہاشم سیکی نے دسیا کہ جے اسرائیل کوسوو نو‏‏ں آزاد ریاست تسلیم کردا اے تاں اوہ یروشلم وچ کوسوو دا سفارت خانہ لگائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jta.org/2018/09/21/default/kosovo-will-open-embassy-jerusalem-israel-recognizes-president-says|title=Kosovo will open an embassy in Jerusalem if Israel recognizes it|publisher=Jewish Telegrapic News|date=21 September 2018|accessdate=9 November 2015}}</ref> === سلوواکیا === دونے ملکاں نے ۱۹۹۳ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ۔ اسرائیل دا [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] وچ اک سفارت خانہ اے ، سلوواکیہ ميں اس دا پہلا رہائشی سفیر یایل روبنسٹائن اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Sherut/IsraeliAbroad/Continents/Europe/Slovakia/|title=2BackToHomePage3|accessdate=21 February 2015}}</ref> سلوواکیہ دا [[تل ابیب]] وچ سفارت خانہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.sk/zu/index/podstranka.php?id=825&PHPSESSID=4c8abde539f64acb8fcc9845aeb87efc|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120217042015/http://www.mfa.sk/zu/index/podstranka.php?id=825&PHPSESSID=4c8abde539f64acb8fcc9845aeb87efc|title=Slovak embassy in Tel Aviv|archivedate=17 February 2012}}</ref> مئی ۲۰۰۸ وچ ، سلوواکیا دے وزیر اعظم رابرٹ فیکو نے اسرائیل تے سلوواکیہ دے وچکار سفارتی تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی [[ایہود اولمرت|ایہود اولمرٹ]] تے [[شمعون پیریز]] نو‏‏ں فون کيتا۔ اک اسرائیل - سلوواکیا چیمبر آف کامرس اینڈ انڈسٹری دونے ملکاں دے وچکار معاشی تے کاروباری تعاون نو‏‏ں ہور سہولت فراہ‏م کرنے دے لئی وی موجود ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israslov.org.il/|title=Israel – Slovakia Chamber of Commerce and Industry|accessdate=24 March 2014|archivedate=21 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200921002714/https://www.israslov.org.il/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/slovak-pm-hopes-to-turn-page-urges-closer-ties-with-israel-1.245987|title=Slovak PM hopes to turn page, urges closer ties with Israel|newspaper=Haaretz|date=16 May 2008|accessdate=24 March 2014|author=Yehuda Lahav|archivedate=25 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325204804/http://www.haaretz.com/news/slovak-pm-hopes-to-turn-page-urges-closer-ties-with-israel-1.245987}}</ref> === سلووینیا === جب اسرائیل نے ۱۶ اپریل ۱۹۹۲ نو‏‏ں سلووینیا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا تے ۲۸ اپریل ۱۹۹۲ نو‏‏ں جدو‏ں ملکاں نے اک دوسرے دے وچکار سفارتی تعلقات قائم کرنے دے پروٹوکول اُتے دستخط کیتے تاں اسرائیل تے سلووینیا نے مکمل سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ سلووینیا - اسرائیلی چیمبر آف کامرس ۲۰۱۰ وچ قائم کيتا گیا سی جو تعلقات نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی نشاندہی کردا اے تے دونے ملکاں نے کاروبار ، سیاحت ، سائنس تے ٹیکنالوجی تے زراعت وچ دوطرفہ تعاون اُتے تبادلہ خیال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ukom.gov.si/en/media_room/newsletter_slovenia_news/news/article/391/2171/942c84d7a1ab98fdf4cebca88932bd45/?tx_ttnews[newsletter]=84|title=Slovenia and Israel Strengthening Ties|publisher=Republic of Slovenia Government Office|accessdate=24 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325052943/http://www.ukom.gov.si/en/media_room/newsletter_slovenia_news/news/article/391/2171/942c84d7a1ab98fdf4cebca88932bd45/?tx_ttnews|archivedate=25 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.diplomacy.co.il/current-events/politics/539-twenty-years-of-diplomatic-relations-between-slovenia-and-israel|title=Twenty years of diplomatic relations between Slovenia and Israel|publisher=Diplomacy Israel|date=3 May 2012|accessdate=24 March 2014}}</ref> ==== اسرائیل وچ سلووینیائی یہودی ==== سلووینیا د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ یہودی برادری اس وقت گوش ڈین دے علاقے وچ سی۔ === اسپین === [[فرانکو ہسپانیہ|فرانسواسٹ اسپین]] نے اسپین دے خلاف [[یہودی میسن سازشی نظریہ|یہودیاں تے فری میسنز د‏‏ی بین الاقوامی سازش]] دا حوالہ دیندے ہوئے اسرائیل نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ اسرائیل تے اسپین نے ۱۹۸۶ تو‏ں سفارتی تعلقات برقرار رکھے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے باوجود ، اسپین نو‏‏ں اسرائیلی برآمدات وچ اضافہ ہورہیا اے ، ۲۰۰۶ وچ مجموعی طور اُتے ۸۷۰$ ملین ڈالر ، تے اسپین دے نال کاروبار کرنے والی اسرائیلی فرماں وچ ڈیڈ سی ورکس ، ہیفا کیمیکلز ، امڈوکس ، کامرس تے ٹیوا دواسازی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Eldar|first=Akiva|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/918284.html|title=Border Control / The Spanish conquest&nbsp;– Haaretz&nbsp;– Israel News|website=Haaretz|date=30 October 2007|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=20 February 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090220190655/http://www.haaretz.com/hasen/spages/918284.html|url-status=dead}}</ref> ہسپانوی وزیر خارجہ مئی ۲۰۰۸ وچ اسرائیل دے سرکاری دورے اُتے آئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/misc/breakingnews|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100420055157/http://www.haaretz.com/hasen/objects/pages/ShowTickers.jhtml|title=Breaking News – Haaretz – Israel News|archivedate=20 April 2010|website=haaretz.com}}</ref> === سویڈن === سویڈن نے ۱۹۴۷ وچ [[فلسطین دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دا منصوبہ|فلسطین دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے دے]] حق وچ ووٹ دتا۔ سن ۱۹۵۰ تے ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی دے دوران سویڈن تے اسرائیل دے وچکار تعلقات اچھے سن تے [[۶ روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] دوران سویڈن نے اسرائیل دے لئی بھرپور حمایت دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=F_z2NAAACAAJ|title=Det öppna såret : om massmord och medlöperi|last=Per Ahlmark|publisher=[[Timbro]]|year=1997|isbn=978-91-7566-326-5|location=[[اسٹاک ہوم]]|page=195|language=Swedish|author-link=Per Ahlmark}}</ref> اُتے ، ۱۹۶۹ تو‏ں ، سویڈن اسرائیل دا زیادہ تنقید بن گیا۔ <ref name="ahlmark1997_196">Ahlmark 1997, p. 196</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.olofpalme.org/wp-content/dokument/820701b_tco_kongress.pdf|title=Anförande vid TCO kongressen|access-date=2020-10-01|archivedate=2016-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415054642/http://www.olofpalme.org/wp-content/dokument/820701b_tco_kongress.pdf}}</ref> اکتوبر ۲۰۱۴ وچ سویڈن نے سرکاری طور اُتے [[دولت فلسطین|فلسطین]] نو‏‏ں پہلے [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے مغربی ملک دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/oct/30/sweden-officially-recognises-state-palestine|title=Sweden officially recognises state of Palestine|first=Agence|last=France-Presse|date=30 October 2014}}</ref> === سوئٹزرلینڈ === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Chief of the Swiss Armed forces Visits Israel.jpg|thumb| سوئس مسلح افواج دے چیف ، آندرے بلیٹ مین ۲۷ نومبر ۲۰۱۱ نو‏‏ں ، [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف دے]] چیف آف جنرل اسٹاف ، بینی گانٹز دے مہمان دے طور اُتے اسرائیل دا دورہ ک‏ے رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] [[پہلا صہیونی اجتماع|پہلی صہیونی کانگریس]] دا انعقاد باسل وچ ۱۸۹۷ وچ ہويا سی ، تے مجموعی طور اُتے ۲۲ وچو‏ں ۱۵ کانگریس سوئٹزرلینڈ وچ منعقد ہوئیاں سن۔ اسرائیل ریاست دے قیام تو‏ں پہلے سوئٹزرلینڈ نے یروشلم وچ قونصل خانہ تے تل ابیب وچ قونصلر ایجنسی دا انتظام کيتا۔ اس نے ۱۹۴۹ وچ نويں ریاست نو‏‏ں تسلیم کيتا تے تل ابیب وچ اک قونصل خانہ کھولیا ، جسنو‏ں ۱۹۵۸ وچ اک سفارت خانے وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی۔ اسرائیل وچ سوئس برادری ایشین خطے وچ سب تو‏ں وڈی اے ، جس د‏‏ی مجموعی تعداد ۱۲٬۰۰۰ دے نیڑے ا‏‏ے۔ <ref name="switzerland1">{{حوالہ ویب|url=http://www.eda.admin.ch/eda/en/home/reps/asia/visr/bilisr.html "Bilateral relations between Switzerland and Israel", Federal Department of Foreign Affairs]|title=Error}}</ref> مشرق وسطی تنازعہ وچ اضافے دے بعد ، سوئٹزرلینڈ نے ۲۰۰۲ تو‏ں ۲۰۰۵ تک اسرائیل دے نال اسلحہ د‏‏ی فروخت تے فوجی تعاون روک دتا سی۔ ۲۰۰۴ دے بعد تو‏ں ، سوئٹزرلینڈ تے اسرائیل دے وچکار باقاعدہ سیاسی گل گل ہُندی رہی ا‏‏ے۔ <ref name="switzerland1"/> سوئزرلینڈ نے متعدد ملکاں (ہنگری (۱۹۶۷–۱۹۸۹) ، گیانا (۱۹۶۷–۱۹۷۳) ، سیلون / سری لنکا (۱۹۷۰–۱۹۷۶) ، مڈغاسکر (۱۹۷۳–۱۹۹۴) ، لائبیریا (۱۹۷۳–۱۹۸۳) تے گھانا (۱۹۷۳) وچ اسرائیل دے مفادات د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ا‏‏ے۔ –۲۰۰۲))۔ اس دے برعکس ، اس نے اسرائیل وچ ایران (۱۹۵۸–۱۹۸۷) تے کوٹ ڈی آئوائر (۱۹۷۳–۱۹۸۶) دے مفادات د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے میگن ڈیوڈ ایڈم نو‏‏ں ریڈ کراس تے ہلال احمر د‏‏ی تحریک وچ شامل کرنے دے لئی وی کامیابی تو‏ں لب لباب کيتی۔ <ref name="switzerland1"/> ۲۱ اپریل ۲۰۰۹ نو‏‏ں ، اسرائیل نے سوئٹزرلینڈ دے جنیوا وچ اقوام متحدہ د‏‏ی نسل پرستی مخالف کانفرنس وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے سفیر نو‏‏ں مشاورت دے لئی واپس بلا لیا۔ جنیوا وچ نسل پرستی دے خلاف منعقدہ کانفرنس دے سلسلے وچ جاری تنازعہ دے درمیان سوئس صدر ہنس-روڈولف مرز تے ایرانی صدر دے وچکار ہونے والی ملاقات تو‏ں ناراض اسرائیلی حکا‏م نے سوئٹزرلینڈ وچ اپنے سفیر ایلن ایلگر نو‏‏ں "مشاورت" دے لئی واپس بلا لیا۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8007440.stm Israel protests at racism talks], BBC News</ref><ref>{{cite news|last=Williams|first=Dan|url=http://uk.reuters.com/article/2009/04/20/us-israel-switzerland-racism-sb-idUKTRE53J1LI20090420|title=Israel recalls Switzerland envoy over racism parley|agency=Reuters|date=20 April 2009|accessdate=1 October 2020|archivedate=7 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007034915/http://uk.reuters.com/article/2009/04/20/us-israel-switzerland-racism-sb-idUKTRE53J1LI20090420}}</ref> === یوکرائن === دونے ملکاں نے ۲۶ دسمبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ اسرائیل دا کیف وچ اک سفارت خانہ ا‏‏ے۔ یوکرائن دا تل ابیب وچ سفارت خانہ تے ہیفا وچ قونصل خانہ ا‏‏ے۔ جولائ‏ی ۲۰۱۰ وچ ، دونے ملکاں دے وزرائے خارجہ نے اسرائیل تے یوکرین دے وچکار ویزا نہ رکھنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ اس دا اطلاق ۹ فروری ۲۰۱۱ نو‏‏ں ہويا سی تے اس دے بعد تو‏ں یوکرائن تے اسرائیلی علاقے وچ داخل ہوسکدے نيں ، اوتھ‏ے تو‏ں سفر کرسکدے نيں یا ۱۸۰ دن د‏‏ی مدت وچ ۹۰ دن تک ویزا حاصل کیتے بغیر یوکرین / اسرائیل اُتے قیام کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ === متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم === ۱۹۴۸ وچ اپنی تسلیم شدہ آزادی دے بعد تو‏ں ، برطانیہ تے اسرائیل دے وچکار خوشگوار تے مضبوط اسٹریٹجک تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ دونے ملکاں سیاسی تعاون ، امیگریشن (جداں کہ بوہت سارے برطانوی یہودی اسرائیل [[علیا|ہجرت]] کردے نيں) تے اقتصادی تجارت دے شعبےآں وچ دلچسپی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، دونے ملکاں دے وچکار تعلقات باہمی تعلقات دے طور اُتے شروع ہوئے۔ ۱۹۴۸ د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران ، برطانیہ نے فوجی عمر دے ۸۰۰۰ یہودی مرداں نو‏‏ں قبرص وچ اسرائیل تو‏ں [[علیا|ایلیاہ]] بنانے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے حراست وچ لیا ، لہذا اوہ اس لڑائی وچ حصہ نئيں لے سک‏‏ے۔ برطانیہ نے عرب ریاستاں نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی ، تے اوہ اسرائیل دے نال تقریبا جنگ وچ گیا سی۔ جدو‏ں اسرائیل نے نیجیو اُتے قبضہ کيتا ، برطانوی وزارت دفاع نے اسرائیل اُتے ممکنہ حملے دے منصوبے تیار کرنا شروع کردتے۔ برطانوی طیارےآں نے اسرائیلی پوزیشناں اُتے جاسوسی د‏‏ی ، تے اسرائیل دے چار برطانوی طیارے نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنے اُتے دونے ملکاں دے درمیان جنگ تے وی ممکن ہوئے گئی۔ اُتے ، دونے ملکاں نے بعد وچ نرم ہونا شروع کيتا ، تے تجارت دا آغاز ہويا۔ ۱۹۵۶ وچ اسرائیل نے فرانس تے برطانیہ دے نال معاہدہ کرکے [[جزیرہ نما سینا]] [[سوئز بحران|پر حملہ کيتا]] جس [[سوئز بحران|نے سویس اُتے حملہ کيتا]] ۔ اس دے باوجود ، ۲۰۰۶ دے موسم گرما وچ اینگلو اسرائیلی تعلقات اس وقت شورش زدہ ہوگئے جدو‏ں وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] نے بوہت سارے دوسرے یورپی رہنماواں دے نال لبنان وچ [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] اہداف دے خلاف [[اسرائیلی دفاعی افواج|آئی ڈی ایف دے]] فضائی حملےآں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، جس وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں زیادہ سن۔ [[ڈیوڈ کیمرون|کیمرون دی]] صدارت دے دوران ، دونے ملکاں دے وچکار تعلقات نیڑے ہی رہ‏‏ے۔ == وسطی امریکا == === بیلیز === * دونے ملکاں نے ۱۹۸۳ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے۔ <ref>http://www.mfa.gov.il/mfa/pressroom/2010/pages/belize_foreign_minister_visits_israel_5_may_2010.aspx</ref> * بیلیز د‏‏ی نمائندگی لندن وچ اپنے سفارت خانے دے ذریعہ اسرائیل وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>http://mfa.gov.il/mfa/consularServices/Pages/MissionAbroad.aspx?&continent=America&CountryId=94&isEmbassyInWorld=0</ref> * اسرائیل د‏‏ی نمائندگی بیلیز وچ [[سان سلواڈور]] وچ اپنے سفارت خانے دے توسط نال کیندی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>http://mfa.gov.il/mfa/consularServices/Pages/MissionAbroad.aspx?&isEmbassyInWorld=1&continent=America&CountryId=94</ref> * ۲۰۱۱ دے بعد تو‏ں ، دونے ملکاں دے پاس ریاست اسرایل دے حکومت تے ڈپلومیٹک ، سروس تے قومی پاسپورٹس دے مالکان دے لئی ویزا چھُٹ اُتے حکومت کیت‏‏ی حکومت دے درمیان اک معاہدہ ا‏‏ے۔ <ref>http://mfa.gov.il/Style%20Library/AmanotPdf/4-27819-9239.pdf</ref> === کوسٹا ریکا === کوسٹا ریکا اسرائیل ریاست دے قیام دے حق وچ ووٹ ڈالنے والے پہلے ملکاں وچ شامل سی۔ اس نے یروشلم وچ اپنا سفارت خانہ اگست ۲۰۰۶ تک برقرار رکھیا ، جدو‏ں اوہ عرب دنیا دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں تقویت بخشنے دے لئی بالآخر تل ابیب منتقل ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/12761/|title=Costa Rica Opens Official Ties With 'State of Palestine'|publisher=Forward.com}}</ref> دسمبر ۲۰۱۱ وچ ، روڈریگو کیریراس ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ اپنی پوسٹنگ دے بعد ، دوسری بار اسرائیل وچ کوسٹا ریکن سفیر بنے۔ کیریراس دے والد ، بنیامن نیوز نے اسرائیل وچ کوسٹا ریکن دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.costaricanewssite.com/peres-israel-has-great-respect-for-egyptian-president|title=Peres: Israel has fantastic respect for Egyptian president|publisher=Costaricanewssite.com|accessdate=12 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102125402/http://www.costaricanewssite.com/peres-israel-has-great-respect-for-egyptian-president/|archivedate=2 January 2016}}</ref> === گوئٹے مالا === اسرائیل د‏‏ی آزادی دے بعد گوئٹے مالا پہلا ملک سی جس نے سن ۱۹۵۹ وچ یروشلم وچ اپنا سفارت خانہ کھولیا سی۔ بعد وچ سفارتخانہ نو‏‏ں تل ابیب منتقل کردتا گیا۔ اُتے ، ۱۶ مئی ۲۰۱۸ نو‏‏ں گوئٹے مالا نے دوبارہ اپنا سفارتخانہ یروشلم منتقل کردتا۔ یروشلم دا ایہ اقدام اس شہر وچ اسرائیل دے لئی امریکا دا سفارت خانہ کھولنے دے دو دن بعد ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.timesofisrael.com/guatemala-set-to-open-jerusalem-embassy-days-after-us/|date=15 May 2018|website=Times of Israel|last=TOI staff and Raphael Ahern|title=Guatemala set to open Jerusalem embassy, days after US}}</ref> === ہیٹی === [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Rescue of a Haitian Man from Government Building.jpg|thumb| ہیٹی وچ اسرائیلی امدادی کارکن]] ہیٹی تے اسرائیل مکمل سفارتی تعلقات برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ۱۹۴۷ وچ ، ہیٹی نے اقوام متحدہ دے پارٹیشن پلان تے ریاست اسرائیل دے قیام دے حق وچ ووٹ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/haiti.html|title=Virtual history tour:Haiti|publisher=Jewishvirtuallibrary.org|date=22 March 2010}}</ref> اسرائیل ۲۰۱۰ وچ تباہ کن زلزلے دے بعد ہیٹی نو‏‏ں اہلکار تے امداد بھیجنے والے پہلے افراد وچ شامل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnetz.com/themen/hintergruende/artikel-hintergrund/datum/2010/01/22/kommentar-wieder-unverhaeltnismaessig-israel-in-haiti/?cHash=8946aaa0fd&type=22%23.UEclY6jLdRw|archiveurl=https://archive.today/20120905101154/http://www.israelnetz.com/themen/hintergruende/artikel-hintergrund/datum/2010/01/22/kommentar-wieder-unverhaeltnismaessig-israel-in-haiti/?cHash=8946aaa0fd&type=22%23.UEclY6jLdRw|title=Fehler – israelnetz.com|date=5 September 2012|archivedate=5 September 2012|website=archive.is}}</ref> === ڈومینیکن ریپبلک === * دونے ملکاں نے ۱۹۷۹ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ۔ * اسرائیل د‏‏ی نمائندگی [[جمہوریہ ڈومینیکن|ڈومینیدا ميں ڈومینیکن ریپبلک]] [[سانتو دومنگو|سینٹو ڈومنگو]] وچ اپنے سفارت خانے دے توسط نال کیندی جاندی ا‏‏ے۔ * دونے ملکاں دے درمیان ویزا دے خاتمے دا معاہدہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mfa.gov.il/Style%20Library/AmanotPdf/006527.pdf|title=Israel Foreign ministry|accessdate=30 June 2017}}</ref> === پانامہ === پانامہ نے ۱۸ جون ۱۹۴۸ نو‏‏ں ریاست اسرائیل نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔ دونے ملکاں دے درمیان پہلے تبادلہ ۱۹۶۰ وچ ہويا سی۔ پاناما نے اسرائیل دے نال اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد ۶۷/۱۹ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/press/en/2012/ga11317.doc.htm|title=General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations &#124; Meetings Coverage and Press Releases|publisher=Un.org|date=29 November 2012|accessdate=1 April 2017}}</ref> دے نال نال اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد ۷۰/۷۰ ، <ref>http://www.unwatch.org/wp-content/uploads/2015/11/Special-committees-work-4th.pdf</ref> خلاف ووٹ دتا تے ۲۰۱۲ وچ اسرائیل دے نال ۳۰ فیصد رائے دہندگی دا اتفاق ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/voteisrael.html|title=United Nations Member States Voting Coincidence with Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> === نکاراگوا === ۱۹۷۴–۱۹۷۸: اسرائیل نے سومزا حکومت نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا۔ <ref>Robert Cullen. U.S. won't attempt to prevent Israeli arms sales to Somoza // "Miami Herald", 18 November 1978</ref><ref>Nicaragua: Israel helps out // "Newsweek", 20 November 1978</ref> یکم جون ۲۰۱۰ نو‏‏ں نکاراگوا نے غزہ دے فلوٹیلا چھاپے دے جواب وچ اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات معطل کردتے۔ مارچ ۲۰۱۷ وچ تعلقات بحال ہوگئے سن ۔ == شمالی امریکا == === کینیڈا === اسرائیل دے نال کینیڈا دے تعلقات دا آغاز ۱۹۴۷ وچ ہويا ، جدو‏ں کینیڈا د‏‏ی نمائندگی اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی کمیٹی برائے فلسطین (یو این ایس سی او پی) وچ کيتی گئی سی۔ کینیڈا انہاں ۳۳ ملکاں وچ شامل سی (جنہاں وچ صرف چار [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ]] ارکان سن ) جنہاں نے ۱۹۴۷ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم د‏‏ی قرارداد دے حق وچ ووٹ دتا جس تو‏ں ریاست اسرائیل تشکیل پائے ، اس طرح ایہ مشترکہ وابستگی د‏‏ی بنیاد اُتے یہودی ریاست دے نال دیرینہ تعلقات دا آغاز کرے۔ جمہوری اقدار ، افہام و تفہیم ، تے باہمی احترام۔ === کیوبا === [[فائل:Cuban ambassador to Israel1960.jpg|thumb| اسرائیل وچ کیوبا د‏‏ی سفیر [[گولڈا مئیر|گولڈا میر]] ، ۱۹۶۰ ]] کیوبا نے اسرائیلی فوج دے خلاف جنگ دے موقع اُتے حملہ کرنے [[جنگ استنزاف|دے لئی]]<nowiki/>فوجی بھیجے سن ۔ کیوبا نے وی ۱۹۷۳ وچ [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ دے]] دوران مہماندی قوتاں وچ شمولیت اختیار کيت‏ی سی تے ايس‏ے سال اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات توڑے سن ۔ کیوبا دا دشمن تے امریکا دا بہت نیڑے تو‏ں حلیف ہونے دے ناطے ، اسرائیل دنیا دا واحد ملک سی جس نے کیوبا دے خلاف امریکی ناکہ بندی دا مستقل طور اُتے نال دتا۔ دیر ۲۰۱۰ وچ ، فیڈل کاسترو، جو اس وقت ہن کوئی کیوبا د‏‏ی حکومت وچ منعقد آفس وچ بیان کيتا گیا اے اوہ اسرائیل اے یقین رکھدا اے کہ اک انہاں د‏‏ی ''حکومت کے'' پہلے پالیسی تو‏ں انحراف اے، 'وجود حق'.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elmundo.es/america/2010/09/22/cuba/1285188678.html|title=Fidel Castro reconoce el derecho de Israel a la existencia como un Estado judío &#124; Cuba|website=El Mundo|location=Spain|date=22 September 2010}}</ref> ۲۰۱۱ تے ۲۰۱۲ د‏‏ی خبراں وچ دسیا گیا سی کہ ہوانا تے یروشلم وچ کچھ ابتدائی سفارتی تبادلے اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا اے لیکن اسرائیلی نمائندےآں نے امریکی کانگریس دے نال معلومات شیئر کرنے دے بعد اسرائیل نے ایہ خیال پیش کيتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === میکسیکو === [[فائل:Visita a Israel para el Funeral de Estado de Shimon Peres (29394201744).jpg|thumb| اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامین نیتن یاھو]] یروشلم وچ میکسیکن دے صدر اینریک پییا نیتو نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۱۶۔ ]] میکسیکو تے اسرائیل دے جنوری ۱۹۵۰ تو‏ں سفارتی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ سالاں دے دوران ، انہاں نے اک دوسرے دے نال نیڑےی تعلقات برقرار رکھے ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۰۰ وچ ، دونے ملکاں دے وچکار اک آزاد تجارتی معاہدہ ہويا۔ میکسیکو نے اسرائیل تو‏ں اسلحہ وی خریدتا اے تے اوہ امریکا وچ اسرائیل دے نیڑے ترین اتحادیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Communiques/2000/Israel%20and%20Mexico%20Sign%20Free%20Trade%20Agreement%20-%206-Ma|title=Israel and Mexico Sign Free Trade Agreement|publisher=Mfa.gov.il}}</ref> === ریاستہائے متحدہ === [[فائل:Shamir Weinberger 1982.jpg|thumb| [[اسحاق شامیر]] امریکا دے وزیر دفاع دے نال Caspar Weinberger د‏‏ی ، ۱۹۸۲ ]] اسرائیل تے ریاستہائے متحدہ دے تعلقات ۱۹۴۸ وچ یہودی ریاست دے قیام دے لئی امریکا د‏‏ی ہمدردی تے حمایت د‏‏ی ابتدائی پالیسی تو‏ں تیار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ریاستہائے متحدہ امریکا مشرق وسطی دے خطے وچ مسابقتی مفادات نو‏‏ں متوازن کرنے د‏‏ی کوشش دے نال۔ امریکا نو‏‏ں اسرائیل دا سب تو‏ں طاقتور تے مددگار اتحادی سمجھیا جاندا اے تے اوہ نیو یارک سٹی وچ اسرائیل د‏‏ی پریڈ دے سالانہ سالٹ د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ ۱۹۴۸ تو‏ں لے ک‏ے ۲۰۱۲ تک ، ریاستہائے مت .حدہ نے اسرائیل نو‏‏ں ۲۳۳٫۷ بلین ڈالر د‏‏ی امداد (افراط زر وچ ایڈجسٹ کرنے دے بعد) فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، امریکا نے اسرائیل نو‏‏ں ۱۹ بلین ڈالر دے قرض د‏‏ی ضمانتاں وی فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Coren, Ora and Feldman, Nadan [http://www.haaretz.com/business/u-s-aid-to-israel-totals-233-7b-over-six-decades.premium-1.510592 'U.S. aid to Israel totals $233.7b over six decades'], ''Haaretz'', 20 March 2013.</ref> امریکا اسرائیل دا سب تو‏ں وڈا تجارتی شراکت دار اے ، جو اسرائیل د‏‏ی درآمدات وچ ۴۳٫۱۹ بلین ڈالر دا ۲۲٫۴ فیصد اے ، تے اسرائیل د‏‏ی سالانہ برآمدات وچ (۲۰۰۵) ۴۰٫۱۴ بلین ڈالر دا ۴۲٫۱ فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="USDoS">U.S. Department of State (February 2007). [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm "Background Note: Israel"]. Retrieved 20 July 2007.</ref> امریکا اسرائیل نو‏‏ں سالانہ ۲٫۴ بلین ڈالر د‏‏ی فوجی امداد وی فراہ‏م کردا اے ، جو اسرائیل دے فوجی اخراجات دے ۲۴٫۵ فیصد دے برابر ا‏‏ے۔ (۲۰۰۵) == اوشینیا == === آسٹریلیا === [[فائل:PikiWiki Israel 10413 australian light horse monument in beer sheva.jpg|thumb| آسٹریلیائی سولجر پارک ، [[بئر سبع|بیرشیبہ]] وچ آسٹریلیائی لائٹ ہارس یادگار۔ ]] ۱۹۴۷ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم د‏‏ی قرارداد دے حق وچ ووٹ ڈالنے والی [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ دے]] چار ملکاں وچ آسٹریلیا شامل سی۔ جنوری ۱۹۴۹ وچ آسٹریلیا تے اسرائیل نے مکمل سفارتی تعلقات استوار کیتے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=1bXETKMOI1cC|title=Israel, the Diaspora, and Jewish identity|last=Danny Ben-Moshe|last2=Zohar Segev|publisher=Sussex Academic Press|year=2007|isbn=978-1-84519-189-4|page=262|access-date=4 August 2011}}</ref> آسٹریلیا دا وی ايس‏ے طرح [[کینبرا]] وچ تل ابیب تے اسرائیل وچ اک سفارت خانہ ا‏‏ے۔ مئی ۲۰۱۰ وچ ، آسٹریلیائی حکومت نے محمود المابوہو ک‏‏‏ے قتل وچ آسٹریلیائی پاسپورٹ دے ناجائز استعمال اُتے اک اسرائیلی سفارت کار نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا ، جس دے وزیر خارجہ اسٹیفن اسمتھ نے کہیا سی کہ "دوست دا ایہ عمل نئيں سی۔" === مارشل جزیرے === مارشل جزیرے ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، مائکرونیشیا تے پلاؤ دے نال اسرائیل دے بین الاقوامی امور دا مستقل حامی ا‏‏ے۔ مارشل جزیرے ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال آزادانہ وابستگی دا ملک اے تے اس طرح مستقل طور اُتے امریکا دے حق وچ ووٹ ڈالدا ا‏‏ے۔ === مائکرونیشیا === مائکرونیشیا د‏‏ی فیڈریٹ اسٹیٹس اسرائیل دے مستقل حمای‏تی ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی پوری تریخ وچ ، اسرائیل دے خلاف ہمیشہ "خودکار اکثریت" رہی ا‏‏ے۔ امریکا اکثر اسرائیل دے حق وچ ووٹ دیندا رہیا اے تے حالیہ برساں وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jungewelt.de/2004/07-10/019.php|title=junge Welt&nbsp;– die linke Tageszeitung. Nachrichten und Hintergründe|website=Junge Welt|date=10 July 2004}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jungewelt.de/2003/09-22/001.php|title=junge Welt&nbsp;– die linke Tageszeitung. Nachrichten und Hintergründe|website=Junge Welt|date=22 September 2003}}</ref> اک ہور قوم اسرائیل دے دفاع وچ شامل ہوئی اے &nbsp; - مائکرونیشیا مائکرونیشیا د‏‏ی خارجہ پالیسی دے اہداف بنیادی طور اُتے معاشی ترقی دے حصول تے اپنے وسیع سمندری ماحول د‏‏ی حفاظت تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل اقوام متحدہ دے ممبر بننے تو‏ں پہلے ہی اقوام عالم وچ مائکرونیشیا دا خیر مقدم کرنے والے پہلے لوکاں وچ شامل سی۔ مائکرونیشیا دے اقوام متحدہ دے نائب سفیر دے مطابق ، اس وقت تو‏ں اس ملک نے اسرائیل دے نال زراعت ، تکنیکی تربیت تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی تربیت جداں شعبےآں وچ نیڑےی دوطرفہ تعلقات د‏‏ی تلاش د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسرائیل نے ابتدائی ترقی وچ مائکرونیشیا د‏‏ی مدد کيتی۔ جداں کہ مائیکرونیشیا دے اک سفارتکار نے کہیا ، "سانو‏ں اسرائیلی مہارت د‏‏ی ضرورت اے ، لہذا مینو‏ں جلد ہی کسی وی وقت ساڈی پالیسی وچ کوئی تبدیلی نظر نئيں آندی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Politics/Micronesia.html|title=Micronesia-Israel Relations, in: jewishvirtuallibrary.org|publisher=jewishvirtuallibrary.org.|date=7 September 1998}}</ref> جنوری ۲۰۱۰ وچ ، مائکرونیشیا د‏‏ی فیڈریٹ ریاستاں دے صدر ، ایمانوئل موری ، تے جمہوریہ نورو دے صدر ، مارکس اسٹیفن ، اپنے وزرائے خارجہ دے ہمراہ ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال ، شمسی توانائی ، پانی دے تحفظ جداں امور اُتے تعلقات نو‏‏ں ودھانے دے لئی اسرائیل تشریف لائے۔ صاف ٹکنالوجی تے اوہ دوسرے شعبے جنہاں وچ اسرائیل مہارت مہیا کرسک‏‏ے۔ انہاں نے اسرائیلی رہنماواں تو‏ں وزیر اعظم بنجمن نیتن یاہو ، صدر شمعون پیریز تے وزیر برائے امور خارجہ ایویگڈور لیبرمین نال ملاقات کيتی۔ <ref>[http://www.israel21c.org/briefs/pacific-nations-israel-expand-ties Pacific nations, Israel expand ties] (20 January 2010) in [http://www.israel21c.org/ ''Israel 21c Innovation News Service'']. Retrieved 20 January 2010</ref> === نورو === [[اسرائیل]] تے [[ناورو|جمہوریہ نورو]] نے مختلف مضامین اُتے باہمی تعاون دے نال ۲۰۱۳ وچ سرکاری سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ۔ اسرائیل نورو ، نورو وچ غیر مقیم سفیر د‏‏ی نمائندگی کردا اے جدو‏ں کہ اسرائیل اک قونصل جنرل تے اسرائیلی میڈیا ، ڈیوڈ بین بساط د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ نورو ، بحر الکاہل دے دوسرے جزیراں جداں [[مارشل جزیرے|مارشل آئی لینڈز]] ، [[مائیکرونیشیا]] تے [[پلاؤ|پلاؤ د‏‏ی طرح]] ، اقوام متحدہ سمیت بین الاقوامی ادارےآں وچ اسرائیل دا مستقل حامی ا‏‏ے۔ === نیوزی لینڈ === نیوزی لینڈ انہاں چار [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ]] ملکاں وچ شامل سی جنہاں نے ۱۹۴۷ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم د‏‏ی قرارداد دے حق وچ ووٹ دتا سی۔ تب تو‏ں ، نیوزی لینڈ د‏‏ی بیشتر حکومتاں اسرائیل د‏‏ی حمایت کردی رہیاں نيں۔ ۵۳ سال دے مکمل سفارتی تعلقات دے بعد ، ۲۰۰۴ وچ ویلنگٹن وچ اسرائیلی سفارت خانہ اسرائیلی وزارت خارجہ د‏‏ی ۵٫۴ ملین ڈالر لاگت وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بند ہويا۔ ایہ قیاس کيتا گیا سی کہ عرب ملکاں دے نال تجارت اک اہ‏م عنصر ا‏‏ے۔ جون ۲۰۰۴ وچ ، نیوزی لینڈ د‏‏ی حکومت نے فلسطینیاں دے گھراں نو‏‏ں بلڈوز کرنے د‏‏ی اسرائیل د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا تے بے گھر فلسطینیاں د‏‏ی امداد دے لئی ۵۳۴٬۰۰۰ ڈالر دتے۔ اک وقت وچ جنوبی پیسیفک دے علاقے کینبرا ، سڈنی ، ویلنگٹن تے فیجی وچ سووا وچ چار مشن سن ۔ اس بندش دے بعد ، صرف کینبرا کھلا ہی رہیا ، جو نیوزی لینڈ تے اسرائیل تعلقات دے ذمہ دار سی۔ سن ۲۰۰۹ وچ اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ نے [[ویلنگٹن]] وچ سفارت خانہ دوبارہ کھولنے دا اعلان کيتا سی۔ <ref name="JP2009"/> ۲۰۰۴ دے وسط وچ ، [[موساد|موساد دے]] دو مشتبہ ایجنٹاں نو‏‏ں تن ماہ دے لئی جیل بھیج دتا گیا تے نیوزی لینڈ دا پاسپورٹ حاصل کرنے دے لئی غلط بنیاداں اُتے کوشش کرنے اُتے ۳۵٬۰۰۰ ڈالر جرمانہ ادا کيتا گیا۔ دونے ملکاں دے درمیان اعلیٰ سطح دے دورے منسوخ کردتے گئے ، اسرائیلی عہدیداراں دے لئی ویزا پابندیاں عائد کردتی گئياں تے اسرائیلی صدر موشے کاتسو دا نیوزی لینڈ دا متوقع دورہ منسوخ کردتا گیا۔ اک سال تو‏ں زیادہ دے بعد ، اسرائیل نے معافی منگ لی تے نیوزی لینڈ دے وزیر اعظم ہیلن کلارک نے اعلان کيتا کہ ہن وقت آگیا اے کہ اسرائیل دے نال دوستانہ سفارتی تعلقات دوبارہ شروع کیتے جاواں۔ === پلاؤ === پلاؤ اقوام متحدہ تے ہور بین الاقوامی امور وچ ریاستہائے متحدہ امریکا ، مائیکرونیشیا تے جزیرے مارشل دے نال اسرائیل دا مستقل حمای‏تی ا‏‏ے۔ ۲۰۰۶ وچ ، اقوام متحدہ وچ پلاؤ دا اسرائیل دے نال سب تو‏ں زیادہ ووٹنگ دا اتفاق سی۔ === پاپوا نیو گنی === === ٹوالو === اسرائیل نے یروشلم وچ ٹوالو دا غیر رہائشی سفارت خانہ برقرار رکھیا اے تے توالو نے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں دے خلاف اسرائیل دے نال مل ک‏ے فلسطینیاں د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں ہور تقویت بخشی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/press/en/2015/ga11676.doc.htm|title=State of Palestine Flag to Fly at United Nations Headquarters, Offices as General Assembly Adopts Resolution on Non-Member Observer States &#124; Meetings Coverage and Press Releases|publisher=Un.org|date=10 September 2015|accessdate=1 April 2017}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=vNb5VkyxDlYC|title=Image and Reality of the Israel-Palestine Conflict|last=Finkelstein|first=Norman G.|date=1 January 2003|publisher=Verso|isbn=978-1-85984-442-7}}</ref> == جنوبی امریکا == === ارجنٹائن === [[فائل:Evita y Golda Meir.jpg|thumb| [[ایوا پیرون|ایوا پیرون دے]] نال [[گولڈا مئیر|گولڈا میئر]] ۔ ]] ۱۹۹۲ وچ ، اسرائیلی سفارت خانے اُتے بم دھمادے ميں تن اسرائیلی سفارتکار ہلاک ہوگئے سن جس وچ ۲۹ افراد ہلاک تے ۲۴۰ زخمی ہوئے سن ۔ دو سال بعد ، بیونس آئرس وچ اے ایم آئی اے یہودی برادری دے مرکز اُتے اک ہور بم دھماکا ہويا ، جس وچ ۸۵ افراد ہلاک تے ۳۰۰ زخمی ہوگئے۔ تفتیش کدی پوری نئيں ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Keinon|first=Herb|url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=214353|title=Israel, Argentina face crisis over alleged deal with Tehran|website=The Jerusalem Post|date=30 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402035737/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=214353|archivedate=2 April 2011}}</ref> نوسٹور کرچنر نے اسنو‏ں قومی بدنامی قرار دتا ، تے فائلاں نو‏‏ں دوبارہ کھول دتا۔ === بولیویا === جنوری ۲۰۰۹ وچ ، بولیویا نے اسرائیل دے ذریعہ [[غزہ پٹی|غزہ]] وچ ہڑتالاں دے نتیجے وچ اسرائیل دے نال اپنے خارجی تعلقات نو‏‏ں محدود کردتا۔ بولیویا دے صدر ایو مورالس نے مبینہ طور اُتے غزہ وچ ہونے والے مبینہ جنگی جرائم دے لئی اسرائیل نو‏‏ں اک بین الاقوامی عدالت وچ لے جانے دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/americas/2009/01/200911415461671162.html Bolivia cuts Israel ties over Gaza] Al Jazeera, 14 January 2009</ref> بولیویا نے اصل وچ اسرائیلی شہریاں نو‏‏ں ویزا فری رسائی دتی سی۔ اُتے ، غزہ وچ اسرائیل دے ۲۰۱۴ دے فوجی آپریشن دے نتیجے وچ ، جس نے اس د‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، صدر ایو مورالز نے اسرائیل نو‏‏ں اک "دہشت گرد ریاست" قرار دتا سی تے انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہن اسرائیلی شہریاں تو‏ں بولیویا جانے دے لئی ویزا حاصل کرنے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-require-visas-israeli-travelers-24780895|title=International News – World News – ABC News|last=ABC News|website=ABC News|accessdate=21 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813002626/https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-require-visas-israeli-travelers-24780895|archivedate=13 August 2014}}</ref> مورالز نے فلسطینیاں دے نال اسرائیل دے نال سلوک نو‏‏ں "نسل کشی" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Bolivia declares Israel a 'terrorist state'|website=USA Today|accessdate=14 November 2018|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/07/30/bolivia-israel-terrorist-state/13384989/}}</ref> نومبر ۲۰۱۹ وچ مورالز دے استعفیٰ دینے تے میکسیکو فرار ہونے دے بعد تعلقات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سابقہ حیثیت اُتے بحال کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-bolivia-renews-diplomatic-relations-with-israel-after-over-decade-of-severed-ties-1.8196273|website=[[ہاریتز]]|title=Bolivia Renews Diplomatic Relations With Israel After Over Decade of Severed Ties|date=28 November 2019|accessdate=November 29, 2019}}</ref> === برازیل === [[فائل:AmorimPeres.jpg|thumb| [[شمعون پیریز]] تے برازیل دے وزیر خارجہ ، سیلسو اموریم ]] [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل ریاست دے قیام]] وچ برازیل دا وڈا کردار سی۔ برازیل نے ۱۹۴۷ وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ایوان]] صدر دے دفتر دا انعقاد کيتا ، جس نے فلسطین دے لئی پارٹیشن پلان دا اعلان کيتا سی۔ امریکا وچ برازیل دے وفد نے ریاست اسرائیل دے قیام د‏‏ی طرف فلسطین د‏‏ی تقسیم دے لئی بھرپور حمایت تے حمایت کيتی۔ برازیل وی اسرائیلی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنے والے پہلے ملکاں وچ شامل سی ، فروری ۱۹۴۹ نو‏‏ں اسرائیلی اعلان آزادی دے اک سال تو‏ں وی کم وقت وچ ۔ اج کل ، برازیل تے اسرائیل نیڑےی سیاسی ، معاشی تے فوجی تعلقات برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل اسرائیل اتحادیاں دا اک مکمل رکن ریاست اے ، اک سیاسی وکالت تنظیم جو اسرائیل دے حامی پارلیمنٹیرین نو‏‏ں دنیا بھر د‏‏ی حکومتاں وچ متحرک کردی ا‏‏ے۔ دونے ملکاں ہتھیاراں دے تعاون تو‏ں اک حد تک لطف اندوز ہوئے رہے نيں کیونجے برازیل اسرائیلی ہتھیاراں تے فوجی ٹکنالوجی دا اک اہ‏م خریدار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://stopthewall.org/downloads/pdf/STWbrazil2010.pdf|title=Briefing: Brazil's economic and military relationship with Israel}}</ref> ہور ، برازیل لاطینی امریکا وچ اسرائیل دا سب تو‏ں وڈا تجارتی شراکت دار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thebrazilbusiness.com/article/commercial-relations-brazil-and-israel|title=Commercial Relations: Brazil and Israel|website=The Brazil Business|accessdate=21 February 2015}}</ref> اسرائیل دا [[براسیلیا|برازیلیا]] وچ سفارت خانہ اے تے [[ساؤ پاؤلو|ساؤ پالو]] وچ قونصل خانہ اے تے برازیل [[تل ابیب]] وچ اک سفارت خانہ اے تے [[حیفا|حائفہ]] وچ اعزازی قونصل خانہ ا‏‏ے۔ <ref>[http://telaviv.itamaraty.gov.br/en-us/brazil-israel.xml "Brazil-Israel"]. Brazilian Embassy in Tel Aviv. Retrieved 9 December 2013.</ref> اسرائیل تے برازیل دے وچکار اک دیرینہ تنازعہ برازیل دے مغربی کنارے تو‏ں تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں اسرائیلی سفیر دے مسترد ہونے اُتے جاری ا‏‏ے۔ آئی بی جی ای مردم شماری دے مطابق ، ۲۰۱۰ تک برازیل وچ دنیا د‏‏ی ۹ ويں سب تو‏ں وڈی [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|یہودی جماعت اے ]] ۔ <ref>[ftp://ftp.ibge.gov.br/Censos/Censo_Demografico_2010/Caracteristicas_Gerais_Religiao_Deficiencia/tab1_4.pdf 2010 Brazilian census] Brazilian Institute of Geography and Statistics. Retrieved 13 November 2013.</ref> برازیل دے یہودی کنفیڈریشن (CONIB) دا تخمینہ ۱۲۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2009/127381.htm|title=Brazil|website=U.S. Department of State|accessdate=21 February 2015}}</ref> === چلی === چلی نے فروری ۱۹۴۹ وچ اسرائیل د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اسرائیل نے مئی ۱۹۵۰ وچ اپنا پہلا سفیر چلی وچ بھیجیا ، تے چلی نے اپنا پہلا سفیر جون ۱۹۵۲ وچ اسرائیل نو‏‏ں بھیجیا۔ وزیر اعظم [[گولڈا مئیر|گولڈا میر]] نے اپنے عہدے د‏‏ی مدت [[گولڈا مئیر|ملازمت دے]] دوران چلی دا دورہ کيتا۔ مارچ ۲۰۰۵ وچ ، چلی دے وزیر برائے امور خارجہ اگناسیو واکر نے اسرائیل دا سرکاری دورہ کيتا۔ چلی وچ مشرق وسطی تو‏ں باہر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فلسطینی جماعت اے ، جس د‏‏ی تعداد تقریبا ۵۰۰٬۰۰۰ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508|title=Chile: Palestinian refugees arrive to warm welcome|publisher=Adnkronos.com|date=7 April 2003}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&file=article&sid=514|title=500,000 descendientes de primera y segunda generación de palestinos en Chile|publisher=Laventana.casa.cult.cu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722073846/http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&file=article&sid=514|archivedate=22 July 2009}}</ref> === کولمبیا === کولمبیا تے اسرائیل نے سن ۱۹۵۰ دے وسط وچ باضابطہ تعلقات استوار کیتے۔ حالیہ برساں وچ ، کولمبیا نے اسرائیل تو‏ں طیارے ، ڈرون ، اسلحہ تے انٹیلیجنس سسٹم خریدے ني‏‏‏‏ں۔ اک اسرائیلی کمپنی ، گلوبل سی ایس ٹی نے کولمبیا وچ ۱۰ ملین ڈالر دا معاہدہ حاصل کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Melman|first=Yossi|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/998838.html|title=Colombia hostage rescue: the Israeli angle|website=Haaretz|date=4 July 2008|access-date=1 October 2020|archivedate=27 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100327235415/http://www.haaretz.com/hasen/spages/998838.html}}</ref> === گیانا === دونے ملکاں نے ۹ مارچ ۱۹۹۲ نو‏‏ں سفارتی تعلقات استوار کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.minfor.gov.gy/docs/other/diplomatic_relations_list.pdf|title=Archived copy|accessdate=24 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307101008/http://www.minfor.gov.gy/docs/other/diplomatic_relations_list.pdf|archivedate=7 March 2016}}</ref> === پیرو === اسرائیل تے پیرو نے ۱۹۵۷ وچ سفارتی تعلقات قائم کیتے سن ۔ ۱۹۹۸ وچ دونے ملکاں نے آزاد تجارت دے معاہدے اُتے گل گل دا آغاز کيتا۔ ۱۹۷۰ ، ۲۰۰۵ تے ۲۰۰۷ وچ زلزلے دے بعد اسرائیل نے پیرو نو‏‏ں امدادی ٹیماں تے طبی امداد بھیجی۔ <ref name="Israeli mission to aid Peru">{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3439964,00.html|title=Israeli mission to aid Peru|website=Ynetnews|date=20 June 1995}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/HumanitarianAid/Worldwide/Israeli+Humanitarian+Relief-+MASHAV+-+the+Israel+F.htm|title=Israeli Humanitarian Relief Operations|publisher=Mfa.gov.il}}</ref> ۲۰۰۱ وچ ، سابقہ اسرائیلی ، ایلیان کارپ پیرو د‏‏ی خاتون اول بن گئياں۔ === یوراگوئے === اسرائیل دا [[مونتیبیدیو|مونٹی وڈیو]] وچ اک سفارت خانہ ا‏‏ے۔ یوروگوئے وچ اپنا سفارت خانہ اے [[تل ابیب]] تے وچ ۲ اعزازی قونصل [[اشدود]] تے [[حیفا]] . یوراگوئے اسرائیل نو‏‏ں آزاد تسلیم کرنے والی پہلی اقوام وچ شامل سی۔ === وینزویلا === اک زمانے وچ تعلقات مضبوط سن ، لیکن دو طرفہ تعلقات وینزویلا وچ [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز دی]] صدارت دے تحت ودھ چکے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیلی اسٹیفن روتھ انسٹی ٹیوٹ دے مطابق ، وینزویلا وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی ، جو ۴۵٬۰۰۰ اُتے پہنچ گئی ، <ref name="Hurricane">[[Thor Halvorssen Mendoza|Halvorssen, Thor.]] [http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/903jhsjt.asp Hurricane Hugo.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708194623/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/005/903jhsjt.asp |date=2008-07-08 }} ''[[The Weekly Standard]]'', 8 August 2005, Volume 010, Issue 44. Also available at [https://web.archive.org/web/20080411141356/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0RMQ/is_44_10/ai_n14895831/print LookSmart.]</ref> ہن "ملک وچ شدید عدم استحکا‏م دے نتیجے وچ ۱۵٬۰۰۰ تو‏ں وی کم اے "۔ ''میامی ہیرالڈ'' ، ''یہودی ٹائمز'' ، تے یہودی تنظیماں نے چاویز انتظامیہ دے دوران وینزویلا تو‏ں یہودی لوکاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ <ref>Jewish Federation of Palm Beach County. [https://archive.today/20071022003212/http://www.jewishpalmbeach.org/content_display.html?ArticleID=105983 JCRC expresses concern with Venezuelan unrest.] . Retrieved 11 August 2006.</ref> [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] وچ جون / جولائ‏ی ۲۰۰۶ د‏‏ی لڑائیاں دے نتیجے وچ ، وینزویلا نے اسرائیل وچ اپنا سفیر واپس لے لیا۔ سفارت خانہ خود کھلا تے کارآمد رہندا اے <ref>{{حوالہ ویب|last=Berman|first=Daphna|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/769069.html|title=Irish embassy rejects call by academics for a boycott of Israel institutions|website=Haaretz|date=29 September 2006|تاريخ-الوصول=1 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 December 2008|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20081211151131/http://www.haaretz.com/hasen/spages/769069.html|url-status=dead}}</ref> دسمبر ۲۰۰۸ تے جنوری ۲۰۰۹ وچ غزہ اُتے اسرائیلی حملے دے بعد وینزویلا نے اسرائیل دے نال اپنے سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ وینزویلا دے صدر ہیوگو شاویز نے اس حملے نو‏‏ں "نسل کشی" قرار دتا اے ، تے اسرائیل دے وزیر اعظم [[ایہود اولمرت|ایہود اولمرٹ پر]] جنگی جرائم دے لئی مقدمہ چلانے د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ == اسرائیلی غیر ملکی امداد == اسرائیلی غیر ملکی امداد او ای سی ڈی ملکاں دے درمیان بوہت گھٹ اے ، تے اس نے اپنی جی این آئی دا ۰٫۱ فیصد تو‏ں وی کم غیر ملکی امداد اُتے خرچ کيتا ا‏‏ے۔ انفرادی طور اُتے بین الاقوامی خیراندی خیرات وی بوہت گھٹ نيں ، جدو‏ں کہ صرف ۰٫۱٪ خیراندی عطیات غیر ملکی وجوہات اُتے بھیجے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اسرائیل نے ایسوسیہ ، افریقہ ، جنوبی امریکا ، اوشیانا ، تے وسطی یورپ دے ترقی پذیر ملکاں نو‏‏ں مشاو د‏‏ی سرگرمیاں دے ذریعہ انسانی ہمدردی فراہ‏م د‏‏ی اے ، اسرائیلی سنٹر برائے بین الاقوامی تعاون ، جو ۱۹۵۸ وچ تشکیل دتا گیا سی ، جس دا مقصد ترقی پزیر ملکاں نو‏‏ں علم فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ ، اوزار تے مہارت جو اسرائیل نے اپنی ترقی وچ حاصل کيتی ، تے "صحرا نو‏‏ں پنپنے" بنانے د‏‏ی صلاحیت۔ ایہ مرکز صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نال نال ہنگامی تے تباہی د‏‏ی دوائیاں دے بارے وچ تقریبا ۱۴۰ ملکاں دے کورس دے شرکاء نو‏‏ں تربیت دیندا اے ، تے اس نے زراعت ، تعلیم ، ترقی ، روزگار ، تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نال نال انسانی ہمدردی دے شعبےآں جداں شعبےآں وچ دنیا بھر دے درجناں منصوبےآں وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ جداں آفات تو‏ں نجات ، تعمیر نو ، تے مہاجرین د‏‏ی جذب۔ <ref>see Dayan Yoni, Le Mashav&nbsp;– Centre de Coopération International Israélien, 118 p., 2006, available in Irice center for international studies in Paris 1 University and soon in Internet</ref> سن ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی وچ ، اسرائیل نے مہاجرین تے غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں پوری دنیا تو‏ں پریشانی وچ محفوظ پناہ دے ک‏ے اپنے امدادی ایجنڈے نو‏‏ں وسیع کيتا۔ سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ، اسرائیل قدرتی آفات تے دہشت گردی دے حملےآں تو‏ں متاثرہ تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں وی انسانی امداد فراہ‏م کردا رہیا ا‏‏ے۔ ۱۹۹۵ وچ ، [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|اسرائیلی وزارت خارجہ]] تے [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل دفاعی دستےآں]] نے اک مستقل انسان دوست تے ہنگامی امدادی یونٹ قائم کيتا ، جس نے پوری دنیا وچ انسانیت سوز کارروائیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انسانی امداد فراہ‏م کرنے دے نال ہی اسرائیل نے امدادی ٹیماں تے طبی عملہ بھیجیا اے تے دنیا بھر وچ تباہی تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ موبائل فیلڈ اسپتال قائم کیتے ني‏‏‏‏ں۔ == ہور ویکھو == {{Col-begin}} {{Col-break}} ;General * [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|وزارت خارجہ]] * [[قانون سفارت خانہ یروشلم]] * [[List of Israeli ambassadors]] * [[List of diplomatic missions in Israel]] * [[List of diplomatic missions of Israel]] * [[اسرائیل د‏‏ی بین الاقوامی تسلیم شدگی]] * [[Visa policy of Israel]] * [[Visa requirements for Israeli citizens]] * [[علیا]] * [[یہودی جلاوطنی]] * [[IsraAid]] * [[History of Israel]] {{Col-break}} ;Arab–Israeli peace diplomacy * [[Arab–Israeli conflict]] * [[International law and the Arab–Israeli conflict]] * [[Israel, Palestine, and the United Nations]] * [[Israeli–Palestinian peace process]] * [[Faisal–Weizmann Agreement]] * [[1949 Armistice Agreements]] * [[Camp David Accords]] * [[Madrid Conference of 1991]] * [[اوسلو معاہدے]] * [[Israel–Jordan Treaty of Peace]] * [[2000 Camp David Summit]] * [[List of Middle East peace proposals]] {{Col-end}} == باہرلے جوڑ == * [[وزارت خارجہ (اسرائیل)|اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ دی]] [http://www.mfa.gov.il/MFA سرکاری ویب سائٹ] * [https://web.archive.org/web/20090108033722/http://www.recognizeisrael.com/ اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرن ، اسرائیل] دے نال بین الاقوامی سفارتی تعلقات دے لئی پہل * چھ دن د‏‏ی جنگ دے دوران مقبوضہ علاقےآں د‏‏ی قسمت دا فیصلہ: جاری بحث حکومت اسرائیل دے امن منصوبے ، ۱۸–۱۹ جون ۱۹۶۷ اُتے تبادلہ خیال کردی ا‏‏ے۔ * اسرائیل دے [http://www.tau.ac.il/humanities/abraham/publications/israel.pdf تعلقات تیسری دنیا] تے [https://web.archive.org/web/20131017214145/http://socsci.tau.ac.il/government/images/PDFs/IsraelAfrica.pdf افریقہ دے نال] ، تل ابیب یونیورسٹی تے افریقہ انسٹی ٹیوٹ امریکن یہودی کمیٹی د‏‏ی رپورٹاں دے مطابق * [https://web.archive.org/web/20170126071616/http://enpi-info.eu/countrymed.php?country=3 EU پڑوسی معلومات دا مرکز: اسرائیل دا ملک پروفائل] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:اسرائیل دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] rprhuzx45kg607s60rgog1yiay744r3 0 90428 711574 707626 2026-09-23T08:10:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711574 wikitext text/x-wiki {{اُردو}}{{Infobox military conflict|conflict=Iran–Saudi Arabia proxy conflict|commander1={{flagdeco|Iran}} '''[[سید علی خامنہ ای]]'''<br /><small>([[Supreme Leader of Iran]])</small><br />{{flagdeco|Iran}} [[حسن روحانی]]<br /><small>([[صدر ایران]])</small><br />{{flagdeco|Iran}} [[Esmail Ghaani]]<br /><small>([[Quds Force]] commander)</small> <br />{{flagdeco|Russia}} '''[[ولادیمیر پیوٹن]]'''<br /><small>([[صدر روس]])</small> <br />{{flagdeco|Syria}} [[بشار الاسد]]<br /><small>([[President of Syria]])</small><br />{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حسن نصر اللہ]]<br /><small>([[Secretary-General of Hezbollah]])</small><br />{{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[Hadi Al-Amiri]]<br /><small>(Leader of the [[Badr Organization]])</small><br />{{flagdeco|Houthis}} [[عبد الملک حوثی]]<br /><small>(Leader of [[حوثی]])</small> <br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br /><small>(Secretary-General of [[Asa'ib Ahl al-Haq]])</small><ref>{{cite news |last1=Bowen |first1=Jeremy |title=The fearsome Iraqi militia vowing to vanquish Isis |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28199741 |accessdate=3 اگست 2018 |agency=BBC News |date=7 جولائ‏ی 2014}}</ref><br />{{flagicon image|Single Color Flag - ffd700.png}} Akram al-Kaabi<br /><small>(Secretary-General of [[Harakat Hezbollah al-Nujaba]])</small><ref>{{cite web|url=http://www.alkawthartv.com/news/102095|title=قائد النجباء يكشف مخططات السبهان للعراق|website=alkawthartv.com &#124; قناة الکوثر|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705233108/http://www.alkawthartv.com/news/102095|dead-url=yes}}</ref> <br />{{flagicon|Iraq}} [[نوری المالکی]] <small>(Secretary-General of [[حزب الدعوۃ الاسلامیۃ]]</small>)<ref>{{cite news|url=https://english.alahednews.com.lb/25957/547|title=Al-Maliki Accuses Saudi Arabia of Supporting Terrorism|website=AlahedNews|date=22 اپریل 2014|access-date=4 فروری 2019}}</ref><br />{{flagdeco|Iran}} [[Mohammad Ali Jafari]] <small>(2007–19)</small><br /><small>(Commander of the [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]])</small><ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-denies-top-general-called-saudi-not-israel-its-enemy/|title=Iran denies top general called Saudi, not Israel, its enemy|last=Pileggi|first=Tamar|work=[[The Times of Israel]]|date=15 مارچ 2016|access-date=15 نومبر 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-guards-head-calls-saudi-arabia-terrorist-state/|title=Iran Guards head calls Saudi Arabia 'terrorist state'|work=The Times of Israel|date=4 جولائ‏ی 2017|access-date=15 نومبر 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://en.mehrnews.com/news/129227/S-Arabia-Zionist-regime-behind-resignation-of-Lebanese-PM|title=Saudi Arabia, Zionist regime behind resignation of Lebanese PM|agency=[[Mehr News Agency]]|date=5 نومبر 2017|access-date=15 نومبر 2017|accessdate=2020-10-01|archivedate=2017-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171116023126/https://en.mehrnews.com/news/129227/S-Arabia-Zionist-regime-behind-resignation-of-Lebanese-PM}}</ref><br /> {{flagdeco|BHR}} Qassim al-Muamen (Leader of [[Al-Ashtar Brigades]])<ref>{{cite press release|url=https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2018/08/285117.htm|title=State Department Terrorist Designation of Qassim Abdullah Ali Ahmed, AKA Qassim al-Muamen|website=state.gov|publisher=United States Department of State|date=13 اگست 2018|access-date=4 فروری 2019}}</ref><br /> {{flagicon image|Single Color Flag - FFFF00.svg}} Abu Ala al-Walai (Secretary-General of [[Kata'ib Sayyid al-Shuhada]])<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ansaar-alwalaey.com/%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84/ |access-date=2020-10-01 |archive-date=2018-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011051604/http://ansaar-alwalaey.com/%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84/ |dead-url=yes }}</ref> {{Collapsible list | bullets = on | title = <small>Former leaders</small> | 1 = {{flagdeco|Iran}} [[روح اللہ خمینی]] [[Death by natural causes|#]]<br /><small>(1979–89)</small> | 2 = {{flagdeco|Iran}} [[محمود احمدی نژاد]]<br /><small>(2005–13)</small> | 3 = {{flagdeco|Iran}} [[قاسم سلیمانی]]{{KIA|Targeted killing}}<br /><small>(1998–20)</small> | 4 = {{flagdeco|Iraq}} [[ابو مہدی الانجینیئر]]{{KIA|Targeted killing}}<br /><small>(2014–2020)</small><ref>{{cite web|url=http://www.alkawthartv.com/news/86262|title=بالفيديو۔. تصريح ناري لأبو مهدي المهندس حول السعودية والإمارات!|website=alkawthartv.com &#124; قناة الکوثر|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905021851/http://www.alkawthartv.com/news/86262|dead-url=yes}}</ref> | 5 = {{flagdeco|Yemen}} [[Saleh Ali al-Sammad]]{{KIA}}<br /><small>(2016–18)</small> | 6 = {{flagicon image|ISCI flag.svg}} [[Mohammad Baqir al-Hakim]] | 7 = {{flagicon image|Badr Organisation Military flag.svg}} [[عبدالعزیز الحکیم]] | 8 = {{flagdeco|KSA}} [[Ahmed Ibrahim Al-Mughassil]]<br />(Leader of [[Hezbollah Al-Hejaz]]) | 9 = {{flagicon|Libya|1977}} [[معمر قذافی]] }}|combatant1d='''[[Yemeni Civil War (2015–present)|Yemeni Civil War]]''' (2015–present) {{plainlist}} {{flagicon|Yemen}} [[Supreme Political Council]]<br />{{flag|Houthis}}<br />[[Ahrar al-Najran]] {{collapsible list | title = <small>Support:</small> |{{flag|Russia}}<ref name="Russia">{{cite news|url=https://www.unian.info/world/1063883-yemen-accuses-russia-of-alleged-arms-supplies-to-houthi-rebels.html|date=5 اپریل 2015|accessdate=6 اپریل 2015|title=Yemen accuses Russia of supplying weapons to Houthi rebels|agency=[[Ukrainian Independent Information Agency|UNIAN]]}}</ref><ref name="Russian support for the Houthis">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/putins-latest-moves-military-alliance-among-iran-hezbollah-russia-syria-could-spread-2113386|date=25 ستمبر 2015|accessdate=25 ستمبر 2015|title=Putin's Latest Moves: The Military Alliance Among Iran, Hezbollah And Russia In Syria Could Spread To Yemen|work=[[International Business Times]]|last=Masi|first=Alessandria |quote=Moscow is now supporting the Tehran-backed Houthi rebels who are fighting forces loyal to the U.S.-supported exiled president.}}</ref> |{{flag|Cuba}}<ref name="Cuba">{{cite web|url=http://www.cadenagramonte.cu/english/show/articles/28389:yemeni-deputy-fm-praises-cuba-s-support-for-arab-causes|title=Yemeni Deputy FM Praises Cuba's Support for Arab Causes|website=www.cadenagramonte.cu|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021094540/http://www.cadenagramonte.cu/english/show/articles/28389:yemeni-deputy-fm-praises-cuba-s-support-for-arab-causes|dead-url=yes}}</ref> }} {{endplainlist}} {{collapsible list | title=<small>Alleged support:</small> | {{flag|North Korea}}<ref>{{cite news|title=North Korea Likely Supplied Scud Missiles Fired at Saudi Arabia by Yemen's Houthi Rebels|url=https://news.vice.com/article/north-korea-likely-supplied-scud-missiles-fired-at-saudi-arabia-by-yemens-houthi-rebels|accessdate=14 مئی 2018|agency=[[Vice News]]|date=29 جولائ‏ی 2015|archivedate=2018-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622055956/https://news.vice.com/article/north-korea-likely-supplied-scud-missiles-fired-at-saudi-arabia-by-yemens-houthi-rebels}}</ref> | {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<ref name=Hezbollah /> | {{IRQ}}<ref>{{cite web|url=https://marebpress.net/news_details.php?sid=109003|title=الحكومة العراقية تعد معسكرات لتدريب الحوثيين|first=مأرب|last=برس|website=مأرب برس}}</ref> |{{SYR}}<ref>{{cite web|url=http://www.elnashra.com/news/show/892879/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%88%D8%AB|title=السفير اليمني السابق في سوريا: النظام السوري درب الحوثيين|website=Elnashra News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.akhbaralaan.net/news/arab-world/2018/08/04/%d8%aa%d9%82%d8%b1%d9%8a%d8%b1-%d8%a3%d9%85%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d9%88%d9%86-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a8%d9%8a%d9%88%d9%86%d8%ba-%d9%8a%d8%a7%d9%86%d8%ba-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%b1%d9%8a-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d9%85%d8%b1|title=بيونغ يانغ دعمت الحوثيين بالأسلحة عبر النظام السوري|date=4 اگست 2018}}</ref> |{{OMN}}<ref>{{cite web|url=https://www.watanserb.com/2018/08/16/%d9%82%d9%8a%d8%a7%d8%af%d9%8a-%d8%ad%d9%88%d8%ab%d9%8a-%d9%85%d9%86%d8%b4%d9%82-%d8%a3%d8%b1%d8%aa%d9%85%d9%89-%d9%81%d9%8a-%d8%a3%d8%ad%d8%b6%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%d9%8a/|title=قيادي حوثي منشق أرتمى في أحضان السعودية يهاجم سلطنة عمان: مسقط العربية تحولت إلى مشهد الإيرانية!|date=16 اگست 2018}}</ref> |{{flag|Qatar|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2018/3/26/1292017/%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D9%82%D8%B7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%84%D9%88%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D9%85%D9%88%D9%8A%D9%84-%D8%A3%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%88%D8%AB%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%84%D9%84%D8%A5%D8%B6%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9|title=اتهام قطر بالضلوع في تمويل أعمال الحوثيين للإضرار بالسعودية|website=مصراوي۔كوم}}</ref> |{{flag|Eritrea|size=20px}}<ref>{{cite web |url=https://www.noonpost.org/content/6533 |title=Archived copy |access-date=6 اکتوبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006003551/https://www.noonpost.org/content/6533 |archive-date=6 اکتوبر 2018 |url-status=dead}}</ref> }} {{endplainlist}}|combatant1e='''[[2017 Lebanon–Saudi Arabia dispute|Lebanon–Saudi Arabia dispute]]''' (until 5 دسمبر 2017) {{plainlist}} {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br />[[مارچ 8 Alliance]] {{endplainlist}}|combatant2={{plainlist}} {{flagicon|Saudi Arabia}} '''[[سعودی عرب]]'''<br /> {{flagicon|USA}} [[ریاست ہائے متحدہ]]<br />{{flagicon|Israel}} [[اسرائیل]] * ''Proxies'': * {{flagdeco|Iran|1964}}{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[People's Mujahedin of Iran|MEK]]<ref name="auto">{{cite book|authors=Goulka, Jeremiah; Hansell, Lydia; Wilke, Elizabeth; Larson, Judith|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2009/RAND_MG871.pdf|title=The Mujahedin-e Khalq in Iraq: a policy conundrum|publisher=[[RAND Corporation]]|isbn=978-0-8330-4701-4|year=2009|access-date=8 اکتوبر 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222043501/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2009/RAND_MG871.pdf|archive-date=22 فروری 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="Mousavian">{{cite news|last=Mousavian|first=Seyed Hossein|authorlink=Seyed Hossein Mousavian|url=https://www.huffingtonpost.com/seyed-hossein-mousavian/iran-nice-terrorism_b_11120386.html|title=From Iran to Nice, We Must Confront All Terrorism to End Terrorism|date=21 جولائ‏ی 2016|work=[[ہف پوسٹ]]|accessdate=18 اگست 2016}}</ref><ref name="Karami">{{cite news|last=Karami|first=Arash|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/08/mek-palestinian-authority-mahmoud-abbas-maryam-rajavi-saudi.html|title=Were Saudis behind Abbas-MEK meeting?|date=2 اگست 2016|work=[[Al-Monitor]]|accessdate=18 اگست 2016}}</ref> * {{flagicon image|İran Kürdistanı Demokrat Partisi bayrağı.jpg}} [[Democratic Party of Iranian Kurdistan|KDPI]]<ref>{{cite news|last=Iddon|first=Paul|url=http://rudaw.net/english/kurdistan/28072016|title=Erbil is not another front in the Saudi-Iran regional proxy war|date=28 جولائ‏ی 2016|work=[[Rudaw Media Network|Rudaw]]|accessdate=20 جون 2017}}</ref><ref>{{cite news|first=Babak|last=Dehghanpisheh|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-politics-kurds-idUSKCN11A0BD|title=To Iranian eyes, Kurdish unrest spells Saudi incitement|date=4 ستمبر 2016|agency=[[روئٹرز]]|accessdate=2 نومبر 2017}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jaish al-Adl.svg|}} [[Jaish ul-Adl]]<ref name="telegraph 2014">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/10729946/Iran-calls-for-return-of-abducted-border-guards-held-in-Pakistan.html|title=Iran calls for return of abducted border guards held in Pakistan|last=Merat|first=Arron|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=28 مارچ 2014|accessdate=20 اکتوبر 2014}}</ref> * {{flagdeco|Khuzestan}} [[مقاومت ملی اہواز]]<ref>{{cite news|url=http://www.irna.ir/en/News/83040635|title=Lebanese Hezbollah: Ahvaz crime reaction to Resistance victories|agency=Islamic Republic News Agency|date=23 ستمبر 2018|access-date=4 فروری 2019}}</ref> {{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Ba'athist Iraq|Iraq]] (until 1989) | {{flag|Egypt}} | {{flag|NATO}} }} {{endplainlist}}|combatant2a={{flag|Bahrain}}<br />{{flagicon image|GCC Flag.svg}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] * {{flag|Kuwait}} * {{flag|UAE}} {{flag|Jordan}} {{endplainlist}}|combatant2b={{plainlist}} {{flag|Syrian opposition}} {{flagdeco|Syria|1932}} [[آزاد شامی فوج]]<br />{{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg}} [[Army of Conquest]] {{small|(2015–17)}}<ref name=Wilgenburg>{{cite magazine |title=The Rise of Jaysh al-Fateh in Northern Syria |last=Van Wilgenburg |first=Wladimir |magazine=Terrorism Monitor |volume=XIII |issue=12 |page=3 |publisher=[[Jamestown Foundation]] |url=http://www.jamestown.org/programs/tm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=44027 |date=12 جون 2015}}</ref><ref name="weekly">{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and 'Army of Conquest'|last=Porter|first=Gareth|authorlink=Gareth Porter|newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |date=28 مئی 2015}}</ref><br />{{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flag|Turkey|size=20px}}<ref name=Wilgenburg /><ref name="weekly" /> | {{flag|Qatar|size=20px}}<ref>{{cite news|last1=Maclean|first1=William|last2=Finn|first2=Tom|title=Qatar will help Syrian rebels even if Trump ends U.S. role|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-qatar/qatar-will-help-syrian-rebels-even-if-trump-ends-u-s-role-idUSKBN13L0X7|accessdate=14 فروری 2018|agency=Reuters|date=26 نومبر 2016}}</ref> | {{flag|Libya|size=20px}} {{small|(2012–14)}} }} {{endplainlist}}|combatant2d={{plainlist}}<br />{{flagicon|Yemen}} [[Cabinet of Yemen]]<br />{{flag|Sudan}}<ref name="offensive">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2015/03/26/saudi-arabia-launches-airstrikes-in-yemen-targeting-rebel-held-military.html|agency=[[Associated Press]]|title=Saudi Arabia launches airstrikes in Yemen, targeting rebel-held military installations|last=Al-Haj|first=Ahmed|date=26 مارچ 2015|accessdate=4 اپریل 2018|archivedate=2018-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710041813/http://www.foxnews.com/world/2015/03/26/saudi-arabia-launches-airstrikes-in-yemen-targeting-rebel-held-military.html}}</ref><ref>{{cite news |title=Child soldiers from Darfur fighting at front line of war in Yemen, returned soldiers say |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/child-soldiers-yemen-war-sudan-saudi-arabia-darfur-poor-front-line-deaths-janjaweed-a8703186.html |work=The Independent |date=29 دسمبر 2018}}</ref><br /> {{flag|UAE}}<br />{{flag|Bahrain}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Kuwait}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Qatar}}<ref name="offensive" /><br />{{small|(until 5 جون 2017)}}<br />{{flag|Jordan}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Djibouti}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Egypt}}<ref name="offensive" /><br />{{flag|Senegal}}<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/05/04/us-yemen-saudi-senegal-idUSKBN0NP1N920150504|agency=Reuters|title=Senegal to send 2,100 troops to join Saudi-led alliance|date=4 مئی 2015|accessdate=4 مئی 2015|archivedate=2015-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150505003911/http://www.reuters.com/article/2015/05/04/us-yemen-saudi-senegal-idUSKBN0NP1N920150504}}</ref><br />{{flag|United States}}<ref>{{cite news |title=US special forces secretly deployed to assist Saudi Arabia in Yemen conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/us-special-forces-saudi-arabia-yemen-war-green-berets-houthi-rebels-mohammed-bin-salman-a8335481.html |work=The Independent |date=3 مئی 2018}}</ref><ref>"[https://theintercept.com/2017/11/20/60-minutes-yemen-war-us-involvement/ In Yemen's "60 minutes" moment, no mention that the U.S. is fueling the conflict]"۔ ''[[The Intercept]]۔'' 20 نومبر 2017.</ref><br />[[File:ShababFlag.svg|22px|border]] [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]]<ref name="al-Qaeda">{{cite news |title=Report: Saudi-UAE coalition 'cut deals' with al-Qaeda in Yemen |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/08/report-saudi-uae-coalition-cut-deals-al-qaeda-yemen-180806074659521.html |work=Al-Jazeera |date=6 اگست 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=US allies, Al Qaeda battle rebels in Yemen |url=http://www.foxnews.com/world/2018/08/07/unite-with-devil-yemen-war-binds-us-allies-al-qaida.html |publisher=Fox News |date=7 اگست 2018 |accessdate=2020-10-01 |archivedate=2018-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180928030759/http://www.foxnews.com/world/2018/08/07/unite-with-devil-yemen-war-binds-us-allies-al-qaida.html}}</ref><ref>{{cite news |title=Allies cut deals with al Qaeda in Yemen to serve larger fight with Iran |url=https://www.sfgate.com/world/article/Allies-cut-deals-with-al-Qaeda-in-Yemen-to-serve-13135822.php |work=San Francisco Chronicle |date=6 اگست 2018}}</ref> {{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flag|Somalia|size=20px}}<ref name="Ssfpstsciy">{{cite news |title=SOMALIA: Somalia finally pledges support to Saudi-led coalition in Yemen – Raxanreeb Online |url=http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ |archive-url=https://archive.today/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ |url-status=dead |archive-date=7 اپریل 2015 |accessdate=7 اپریل 2015 |agency=RBC Radio |date=7 اپریل 2015 |archivedate=2015-04-07 |archiveurl=https://archive.ph/20150407194428/http://www.wargeyska.so/somalia-somalia-finally-pledges-support-to-suadi-led-coalition-in-yemen-raxanreeb-online/ }}</ref><ref name="FP 11-01-2016">{{cite news|last=Ricks|first=Thomas E.|title=What Would a Saudi-Iran War Look Like? Don't look now, but it is already here|url=https://foreignpolicy.com/2016/01/11/what-would-a-saudi-iran-war-look-like-dont-look-now-but-it-is-already-here/|accessdate=5 اکتوبر 2016|work=[[فارن پالیسی (رسالہ)]]|date=11 جنوری 2016}}</ref> | {{flag|Turkey|size=20px}}<ref>{{cite news|url=http://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/250295.aspx|title=Dışişleri Bakanlığı، Husi terörüne karşı Yemen'e destek verdi|accessdate=14 اپریل 2017|work=Türkiye|date=26 مارچ 2013|language=tr|archivedate=2019-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501183600/https://www.turkiyegazetesi.com.tr/gundem/250295.aspx}}</ref> | {{flag|United States|size=20px}}<ref>{{cite news|title=Breaking Yemen's Stalemate|url=https://worldview.stratfor.com/article/breaking-yemens-stalemate|accessdate=2 نومبر 2017|agency=[[Stratfor]]|date=29 مارچ 2017}}</ref>}} {{endplainlist}}|combatant2e={{plainlist| {{flag|United Arab Emirates}}<br />{{flag|Bahrain}}<br />{{flag|Kuwait}}<br />{{flagicon image|14th march.jpeg}} [[مارچ 14 Alliance]] }}|commander2={{flagdeco|Saudi Arabia}} '''[[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]]'''<br /><small>([[شاہ سعودی عرب]])</small><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[محمد بن سلمان آل سعود]]<br /><small>([[ولی عہد سعودی عرب]] and [[Minister of Defense (Saudi Arabia)|Minister of Defense]])</small><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Abdulaziz bin Saud Al Saud|Abdulaziz bin Saud]]<br /><small>([[Ministry of Interior (Saudi Arabia)|Minister of Interior]])</small><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/features/2017/06/21/PROFILE-The-new-Saudi-Interior-Minister.html|title=PROFILE: New Saudi Interior Minister Prince Abdulaziz bin Saud bin Nayef|work=Al Arabiya English|date=21 جون 2017|access-date=15 نومبر 2017}}</ref><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} Thamer al-Sabhan<br /><small>(Minister of Gulf Affairs)</small><ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Riyadhs-anti-Hezbollah-minister-513660|title=Riyadh's 'anti-Hezbollah minister'|last=Frantzman|first=Seth J.|work=[[دی جروشلم پوسٹ]]|date=8 نومبر 2017|access-date=24 مئی 2018}}</ref><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} Obeid Fadel Al-Shammari<br /><small>(Commander of Saudi Arabia Force in Yemen)</small><ref name="Obeid">{{cite web|url=http://weam.co/374115|script-title=ar:تعيين المقدم عبيد فاضل الشمري بدلًا من السهيان|language=Arabic|date=15 دسمبر 2015|accessdate=24 مئی 2018|publisher=Alweeam.com.sa}}</ref><br />{{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Fahd bin Turki bin Abdulaziz Al Saud]]<br /><small>(Commander of the Joint Forces)</small><ref>{{cite news|last=Tawfeeq|first=Mohammed|title=Saudi Arabia replaces military commanders in late-night reshuffle|url=https://www.cnn.com/2018/02/27/middleeast/saudi-military-posts-intl/index.html|accessdate=24 مئی 2018|agency=CNN|date=27 فروری 2018}}</ref><br />{{flagdeco|USA}} '''[[ڈونلڈ ٹرمپ]]'''<br /><small>([[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا]])</small><br />{{flagdeco|Israel}} '''[[بنیامین نیتن یاہو]]'''<br /><small>([[وزیر اعظم اسرائیل]])</small><br />{{flagicon image|GCC Flag.svg}} Hassan bin Hamza al-Shehri<br /><small>([[جزیرہ نما شیلڈ فورس]])</small><ref>{{cite news|title=BDF Commander-in-Chief meets new Joint Peninsula Shield Forces Commander|url=http://bna.bh/portal/en/news/618909|accessdate=22 مارچ 2018|agency=[[Bahrain News Agency]]|date=21 مئی 2014|archivedate=2018-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626135639/http://bna.bh/portal/en/news/618909}}</ref><br />{{flagdeco|Iran|1964}} [[Maryam Rajavi]] <small>(Leader of the People's Mojahedin of Iran and "President-Elect" of Iran)</small><br />{{flagdeco|UAE}} [[Mohammed bin Zayed Al Nahyan]] <small>(Crown Prince of Abu Dhabi)</small><br />{{flagdeco|Yemen}} [[عبد ربہ منصور ہادی]]<br /><small>([[صدر یمن]])</small><br />{{flagdeco|Bahrain}} [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]]<br /><small>([[شاہ بحرین]])</small><br />{{flagdeco|Lebanon}} [[سعد حریری]]<br /><small>([[List of Prime Ministers of Lebanon|Prime Minister of Lebanon]])</small><ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2017/11/04/middleeast/lebanese-prime-minister-saad-hariri-resigns/index.html|title=Lebanese Prime Minister Saad Hariri resigns|last=Narayan|first=Chandrika|agency=CNN|date=5 نومبر 2017|accessdate=15 نومبر 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/lebanon-prime-minister-saad-hariri-resignation-resigns-quits-future-movement-surprise-latest-a8037266.html|title=Lebanon's prime minister just resigned 'over plot to target his life'|last=Karam|first=Zeina|date=4 نومبر 2017|work=The Independent|accessdate=15 نومبر 2017}}</ref><br />{{Collapsible list | bullets = on | title = <small>Former leaders</small> | 1 = {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود]] [[Death by natural causes|#]]<br /><small> (2005–2015)</small> | 2 = {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[محمد بن نایف]] <small>(2011–17)</small><br /><small>(Former [[Ministry of Interior (Saudi Arabia)|Interior Minister]])</small><ref>{{cite news|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/saudi-arabias-domestic-and-foreign-intelligence-challenges|title=Saudi Arabia's Domestic and Foreign Intelligence Challenges|first=Simon|last=Henderson|date=21 فروری 2014|agency=Washington Institute for Near East Policy|accessdate=24 فروری 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Lippman|first=Thomas W.|title=Saudi Intel Chief Prince Bandar Is Out, But Is He Really Out?|url=http://www.mei.edu/content/saudi-intel-chief-prince-bandar-out-he-really-out|agency=Middle East Institute|accessdate=14 جولائ‏ی 2014|date=16 اپریل 2014}}</ref> | 3 = {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Bandar bin Sultan Al Saud|Bandar bin Sultan]]<br /><small>(2011–2015)</small> | 4 = {{flagdeco|USA}} [[بارک اوباما]]<br /><small>(2009–2017)</small> | 5 = {{flagdeco|USA}} [[جارج ڈبلیو بش]]<br /><small>(2001–09)</small> | 6 = {{flagdeco|USA}} [[بل کلنٹن]]<br /><small>(1993–01)</small> | 7 = {{flagdeco|USA}} [[جارج ایچ ڈبلیو بش]]<br /><small>(1989–93)</small> | 8 = {{flagdeco|USA}} [[رونالڈ ریگن]]<br /><small>(1981–89)</small> | 9 = {{flagdeco|USA}} [[جمی کارٹر]]<br /><small>(1979–81)</small> | 10 = {{flagicon image|GCC Flag.svg}} Mutlaq bin Salem Al Azima<small> (2011–2014)<br />([[جزیرہ نما شیلڈ فورس]])</small><ref name="awsat_commander_alAzima">{{cite news|last=Al Saeri|first=Muqbil|title=A talk with Peninsula Shield force commander Mutlaq bin Salem Al Azima|date=مارچ 2011|newspaper=[[Asharq Al-Awsat]]|url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=3&id=24676|accessdate=29 مارچ 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/5xYJcDTUV?url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=3&id=24676|archivedate=29 مارچ 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name="PenForce_NYT14March">{{cite news | first1=Ethan | last1=Bronner |first2=Michael|last2= Slackman | title=Saudi Troops Enter Bahrain to Help Put Down Unrest | date=14 مارچ 2011 | work=[[نیو یارک ٹائمز]] | url=https://www.nytimes.com/2011/03/15/world/middleeast/15bahrain.html?_r=2 |accessdate=12 مارچ 2018}}</ref><br />{{flagdeco|Ba'athist Iraq|1968}} [[صدام حسین]]{{Executed}}<br /><small>(1980–1988)</small> }}|combatant1a='''[[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت]]''' (2011–14) {{plainlist}} {{flagdeco|Bahrain}} [[Bahraini opposition]] {{endplainlist}}|units1=* {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * {{flagicon image|Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg}} [[Syrian Armed Forces]] * {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defence and Armed Forces Logistics of Iran.svg}} [[Iranian Armed Forces]] * {{flagicon image|Yemeni Republican Guard Flag.svg}} [[Republican Guard (Yemen)|Republican Guard]] * {{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg}} [[Russian Armed Forces]] * {{flagicon image|Houthis emblem.svg}} [[حوثی]] * {{flagicon image|Flag of the Yemen Armed Forces.svg}} [[Republic of Yemen Armed Forces|Yemen Armed Forces]] (pro-[[علی عبد اللہ صالح]]) * {{flagdeco|IRQ}} [[Popular Mobilization Forces]] * {{flagicon image|Flag of the Korean People's Army Ground Force (1993-2023).svg}} [[Korean People's Army]]<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/syria/un-banned-military-cooperation-between-north-korea-and-syria-persists-1.6345202|title=Banned Military Cooperation Between North Korea and Syria Continues, Says UN Report|agency=Reuters|date=6 اگست 2018|via=haaretz.com|access-date=4 فروری 2019|accessdate=2020-10-01|archivedate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020230753/https://www.haaretz.com/middle-east-news/syria/un-banned-military-cooperation-between-north-korea-and-syria-persists-1.6345202}}</ref>|units2=* {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Armed Forces of Saudi Arabia]] * {{flagdeco|USA|army}} [[امریکی مسلح افواج]] * {{flagicon image|GCC Flag.svg}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] * {{flagicon image|Flag of the Bahrain Defence Force.svg}} [[Bahrain Defence Force]] * {{flagdeco|Syrian opposition}} [[آزاد شامی فوج]] * {{flagicon image|Flag of the Yemen Armed Forces.svg}} [[Republic of Yemen Armed Forces|Yemen Armed Forces]] (pro-[[عبد ربہ منصور ہادی|Hadi]])|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|notes=|combatant1b='''[[شامی خانہ جنگی]]''' (2011–present) {{plainlist}} {{SYR}}<br /> {{flagicon|Iran}}[[ایران]]<br /> {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]]<br /> {{RUS}}<br /> {{flagdeco|IRQ}} [[Popular Mobilization Forces (Iraq)|PMF]]<ref>{{cite web|url=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2015/07/03/738470.html|title=الحشد الشعبي العراقي (يقاتل) إلى جانب الأسد في سوريا|website=دنيا الوطن|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929114717/https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2015/07/03/738470.html}}</ref> {{collapsible list | title = <small>Support:</small> |{{flag|China|size=20px}}<ref>{{cite news |last1=Jansen |first1=Michael |title=China enters fray in Syria on Bashar al-Assad's side |url=https://www.irishtimes.com/news/world/middle-east/china-enters-fray-in-syria-on-bashar-al-assad-s-side-1.2764979 |accessdate=3 اگست 2018 |work=[[The Irish Times]] |date=23 اگست 2016}}</ref> |{{flag|Iraq|size=20px}}<ref>{{cite news|last=Kelley|first=Michael|url=http://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3|title=It Looks Like Iraq Has Joined Assad's Side In The Syrian War|work=Business Insider|date=6 مارچ 2013|access-date=4 فروری 2019|accessdate=2020-10-01|archivedate=2018-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612162320/https://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3}}</ref> }} {{collapsible list | title=<small>Alleged support:</small> | {{flag|North Korea|size=20px}}<ref>See: * {{cite web|title=Report: Iran, North Korea Helping Syria Resume Building Missiles|url=http://www.nti.org/gsn/article/report-says-syria-resuming-missile-work-help-north-korea-iran/ |publisher=[[Nuclear Threat Initiative]]|date=28 جنوری 2014|accessdate=20 اکتوبر 2017}} * {{cite news |last=Ryall |first=Julian |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10102561/Syria-North-Korean-military-advising-Assad-regime.html |title=Syria: North Korean military 'advising Assad regime'|work=The Telegraph|date=6 جون 2013|accessdate=2 اگست 2013}} * {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/9371607/North-Korea-violating-sanctions-according-to-UN-report.html |title=North Korea violating sanctions, according to UN report|date=3 جولائ‏ی 2012|work=The Telegraph |accessdate=6 اکتوبر 2012}}</ref> |{{flag|Algeria|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://arabic.cnn.com/middleeast/2016/05/07/algeria-syria-relationship-analysis-0|title=تحليل: ما هي الأسباب الكامنة وراء دعم الجزائر لنظام بشار الأسد؟|date=7 مئی 2016|website=CNN Arabic}}</ref> |{{flag|Egypt|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://www.masress.com/almesryoon/450013|title=سي إن إن :مصر تدعم نظام بشار الأسد بالتعاون مع إيران|website=مصرس}}</ref><ref>https://www.aa.com.tr/en/middle-east/egypt-sends-forces-to-syria-for-assad-regime/1927275</ref> |{{flag|Cuba|size=20px}}<ref>{{cite web|url=https://elaph.com/Web/News/2015/10/1048301.html|title=كوبا تنفي إرسال قوات لسوريا|first=Elaph Publishing|last=Limited|website=@Elaph}}</ref> }} {{endplainlist}}|combatant1={{plainlist}} {{flagicon|Iran}} '''[[ایران]]'''<br /> {{flagicon|Russia}} [[روس]] <br /> {{flagicon|China}} [[چین]] * ''Proxies'': * {{flagicon image|}} [[Hezbollah Al-Hejaz]]<ref>{{cite news|last=Daoud|first=David|url=http://www.thetower.org/article/meet-the-proxies-how-iran-spreads-its-empire-through-terrorist-militias/|title=Meet the Proxies: How Iran Spreads Its Empire through Terrorist Militias|date=مارچ 2015|issue=24|work=The Tower Magazine|accessdate=18 اگست 2016}}</ref> * {{flagicon image|Logo of the Organization for the Islamic Revolution in the Arabian peninsula.svg}} [[Organization for the Islamic Revolution in the Arabian Peninsula|OIRAP]]<ref>{{citation|last=Hashim|first=Ahmed Salah|url=https://www.rsis.edu.sg/wp-content/uploads/2016/01/CO16022.pdf|title=Saudi-Iranian Rivalry and Conflict: Shia Province as Casus Belli?|date=29 جنوری 2016|number=22|journal=RSIS Commentary|publisher=S. Rajaratnam School of International Studies|accessdate=18 اگست 2016}}</ref> <small>(1979–1991)</small><ref name="atimes.com">{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HJ26Ak02.html|title=Saudi Shi'ites: New light on an old divide|first=Mahan|last=Abedin|work=[[Asia Times]]|date=26 اکتوبر 2006|accessdate=24 اپریل 2017|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107015314/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HJ26Ak02.html|dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon image|Fatemiyoun Seal.svg}} [[Liwa Fatemiyoun]]<ref>{{cite news|last1=Mashal|first1=Mujib|last2=Faizi|first2=Fatima |url=https://www.nytimes.com/2017/11/11/world/asia/afghanistan-iran-syria-revolutionary-guards.html|title=Iran Sent Them to Syria. Now Afghan Fighters Are a Worry at Home.|work=The New York Times|date=11 نومبر 2017|access-date=4 فروری 2019}}</ref> {{endplainlist}} {{collapsible list | title = <small>Support:</small> | {{flag|Iraq}} | {{flag|Syria}} | {{flag|Libya|1977}} (until 2011) | {{flag|Hezbollah}} }}|width=|map_type=|partof=[[عرب–ایرانی تنازع ]]، [[عرب بہار]]، [[عرب سرما]]، تے [[روس–امریکہ تعلقات|روسی-امریکی]] [[دوسری سرد جنگ|پراکسی جنگ]]|image=[[File:Iran–Saudi Arabia proxy conflict.png|400px]]|image_size=300px|caption={{leftlegend|#008000|Iran}}{{leftlegend|#E3801C|Saudi Arabia}}{{leftlegend|#EC1C24|Major proxy conflict locations}}|date=11 فروری 1979 – جاری<ref name="Joyner 2016">{{cite news|last1=Joyner|first1=Alfred|title=Iran vs Saudi Arabia: The Middle East cold war explained|url=http://www.ibtimes.co.uk/iran-vs-saudi-arabia-middle-east-cold-war-explained-1535968|accessdate=11 اگست 2017|work=International Business Times|date=4 جنوری 2016}}</ref><ref name="Poole 2016">{{cite news|last1=Poole|first1=Thom|title=Iran and Saudi Arabia's great rivalry explained|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35221569|accessdate=23 ستمبر 2016|agency=[[بی بی سی نیوز]]|date=20 اکتوبر 2017}}</ref><br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=02|day1=11|year1=1979}})|place=مشرق وسطی ، افریقہ کے مسلم علاقے (بنیادی طور پر نائیجیریا اور سوڈان) وسطی ایشیا ، اور جنوبی ایشیاء (بنیادی طور پر افغانستان اور پاکستان)<ref>{{Cite journal|title=Pakistan caught between Iran and Saudi Arabia|first1=Zahid Shahab|last1=Ahmed|first2=Shahram|last2=Akbarzadeh|date=16 جون 2020|journal=Contemporary South Asia|volume=0|pages=1–15|doi=10.1080/09584935.2020.1779181}}</ref>)|coordinates=|map_relief=|combatants_header=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|status={{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; | title = ''جاری'' | result = ''جاری'' * [[ایران–عراق جنگ ]] * [[قطیف تنازع]] ([[2017–19 Qatif unrest]]) * [[Saudi-led intervention in Bahrain]] * Suppression of [[Bahraini opposition]] demonstrators from 2011 until 2012, with [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب دیس|GCC]] and Saudi support<ref name="Human Rights Watch">{{cite news|title=Bahrain: Widespread Suppression, Scant Reforms|url=https://www.hrw.org/news/2013/01/31/bahrain-widespread-suppression-scant-reforms|accessdate=6 مارچ 2018|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|date=31 جنوری 2013}}</ref> * [[Shia insurgency in Bahrain]] * [[Iranian involvement in the Syrian Civil War]] * [[Saudi Arabian involvement in the Syrian Civil War|Saudi involvement in the Syrian Civil War]] * [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen|Saudi-led intervention in Yemen]] * [[Saudi–Yemeni border conflict (2015–present)|Saudi–Yemeni border conflict]] * [[Iranian intervention in Iraq (2014–present)|Iranian intervention in Iraq]]<ref>{{cite news|last1=Henderson|first1=Simon|title=The Battle for Iraq Is a Saudi War on Iran|url=https://foreignpolicy.com/2014/06/12/the-battle-for-iraq-is-a-saudi-war-on-iran/|accessdate=26 اکتوبر 2017|work=[[فارن پالیسی (رسالہ)]]|date=12 جون 2014}}</ref> * [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء]]<ref>{{cite news|last1=Wintour|first1=Patrick|title=Qatar: UAE and Saudi Arabia step up pressure in diplomatic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/07/qatar-fbi-says-russian-hackers-planted-fake-news-story-that-led-to-crisis-report|accessdate=7 مارچ 2018|work=[[دی گارڈین]]|date=7 جون 2017}}</ref> * [[2011 alleged Iran assassination plot]] * Saudi-led formation of the [[اسلامی فوجی اتحاد]] (which excludes Iran, Iraq and Syria) in 2015 * [[نمر باقر النمر د‏‏ی سزائے موت]] تے [[سعودی عرب وچ سزائے موت، 2 جنوری 2016ء]] by Saudi Arabia in 2016 * Attack on [[تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ]] and the consulate in Mashhad * Bahrain and Saudi Arabia sever diplomatic relations with Iran in جنوری 2016<ref>{{cite news|last1=Chulov|first1=Martin|title=Saudi Arabia cuts diplomatic ties with Iran after execution of cleric|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/03/saudi-arabia-cuts-diplomatic-ties-with-iran-after-nimr-execution|work=The Guardian|date=4 جنوری 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Bahrain cuts diplomatic ties with Iran|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/01/iran-accuses-saudi-arabia-fuelling-tensions-160104074825179.html|accessdate=14 اپریل 2017|agency=Al Jazeera|date=4 جنوری 2016}}</ref> * [[2017 Lebanon–Saudi Arabia dispute]] – Saudi Arabia suspend military aid to [[لبنان]] over alleged [[حزب اللہ]] and the country's refusal to condemn the [[تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ]]<ref>{{cite news|title=Saudi Arabia and Gulf allies warn against Lebanon travel|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35649433|accessdate=12 جولائ‏ی 2017|agency=BBC News|date=24 فروری 2016}}</ref> * [[اہواز وچ فوجی پریڈ اُتے حملہ، 2018ء]] * [[2019 Abqaiq–Khurais attack]] * [[خلیج فارس بحران 2019–2020]] }}|campaignbox=}} '''ایران – سعودی عرب دا پراکسی تنازعہ'''، جسنو‏ں بعض اوقات '''مشرق وسطی د‏‏ی سرد جنگ''' وی کہیا جاندا اے، [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران]] تے [[ایران|مملکت]] [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] وچکار [[مشرق وسطی]] تے آس پاس دے علاقےآں وچ اثر و رسوخ دے لئی جاری جدوجہد ا‏‏ے۔ <ref name="wp">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/right-turn/wp/2016/01/06/the-iran-saudi-arabia-proxy-war/|title=The Iran-Saudi Arabia proxy war|last=Rubin|first=Jennifer|authorlink=Jennifer Rubin (journalist)|date=6 جنوری 2016|accessdate=19 جون 2017|website=The Washington Post}}</ref> دونے ملکاں نے [[شامی خانہ جنگی|شام]] تے [[یمنی خانہ جنگی (2015 – موجودہ)|یمن]] وچ خانہ جنگیاں سمیت نیڑےی تنازعات وچ مخالف فریقاں نو‏‏ں مختلف درجے د‏‏ی مدد فراہ‏م د‏‏ی اے ۔ ایہ مسابقت [[بحرین]]، <ref>{{حوالہ ویب|last=Mabon|first=Simon|title=The Battle for Bahrain: Iranian-Saudi Rivalry|url=http://www.mepc.org/battle-bahrain-iranian-saudi-rivalry|website=Middle East Policy Council|accessdate=16 جون 2017|archivedate=2019-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822020418/https://www.mepc.org/battle-bahrain-iranian-saudi-rivalry}}</ref> [[لبنان]]، [[قطر]]، [[پاکستان]]، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2016/01/why-is-pakistan-interested-in-brokering-peace-between-iran-and-saudi-arabia/|title=Why Is Pakistan Interested in Brokering Peace Between Iran and Saudi Arabia?|date=22 جنوری 2016|accessdate=20 جون 2017|first=Ankit|last=Panda|website=[[The Diplomat]]}}</ref> [[افغانستان]]، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thediplomat.com/2016/01/iran-and-saudi-arabia-in-afghanistan/|title=Iran and Saudi Arabia in Afghanistan|first=Rustam Ali|last=Seerat|website=The Diplomat|date=14 جنوری 2016|accessdate=22 جون 2017}}</ref> [[نائیجیریا]]، تے [[مراکش]]، ہور [[شمالی افریقا|شمالی]] تے [[مشرقی افریقا|مشرقی افریقہ]]، [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء دے]] کچھ حصےآں، [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]]، تے [[قفقاز]] وچ جاری تنازعات وچ وی جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Dorsey|first1=James|title=Expanding Regional Rivalries: Saudi Arabia and Iran battle it out in Azerbaijan|url=https://intpolicydigest.org/2018/02/19/expanding-regional-rivalries-saudi-arabia-and-iran-battle-it-out-in-azerbaijan/|accessdate=21 فروری 2018|work=International Policy Digest|date=19 فروری 2018}}</ref> اک سرد جنگ دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، علاقائی تسلط دے حصول وچ جغرافیائی، معاشی، تے فرقہ وارانہ اثرورسوخ اُتے متعدد سطح اُتے تنازعہ چھا گیا ا‏‏ے۔ <ref>See:</ref> سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں دے لئی [[ریاست ہائے متحدہ|امریکی]] حمایت دے نال نال ایران تے اس دے اتحادیاں دے لئی [[روس|روسی]] تے [[چین]] د‏‏ی حمایت نے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] دور د‏‏ی حرکیات دا موازنہ کيتا اے تے اس پراکسی تنازعہ نو‏‏ں اک محاذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا گیا اے جس وچ سابق روسی وزیر اعظم [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے" [[دوسری سرد جنگ|نويں سرد جنگ]] " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Simpson 2010">{{حوالہ رسالہ|last1=Simpson Jr.|first1=George L.|date=1 مارچ 2010|accessdate=16 مارچ 2018|title=Russian and Chinese Support for Tehran|url=http://www.meforum.org/2690/russian-chinese-support-for-iran}}</ref> اج دشمنی بنیادی طور اُتے اک سیاسی تے معاشی جدوجہد اے جو مذہبی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ چک‏ی اے، تے خطے وچ فرقہ واریت نو‏‏ں اک وڈے تنازعہ دے اک حصے دے طور اُتے جغرافیائی سیاسی مقاصد دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایران وڈے پیمانے اُتے [[اہل تشیع|شیعہ مسلما‏ن اے ]]، جدو‏ں کہ سعودی عرب خود نو‏‏ں [[اہل سنت|سنی مسلم]] طاقت دا اک اہ‏م طاقت سمجھدا ا‏‏ے۔ == پس منظر == === ایرانی انقلاب === اس پراکسی تنازعہ دا پتہ 1979 وچ [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] تو‏ں لگایا جاسکدا اے، جدو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ [[پہلوی خاندان|شاہی حکومت ایران ایران]] [[اسلامی جمہوریہ]] بن گئی۔ انقلابیاں نے بادشاہتاں دا خاتمہ تے سیکولر حکومتاں نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ دے نال تبدیل کرنے دا مطالبہ کيتا، جس تو‏ں ایران د‏‏ی چھوٹی سنی زیرقیادت عرب پڑوسیاں سعودی عرب، بعثت عراقی، [[کویت]] تے [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس دی]] ہور [[خلیجی ملکاں|ریاستاں دا خدشہ اے ]]۔ بادشاہت سن تے انہاں سب وچ [[اہل تشیع|شیعہ]] آبادی د‏‏ی وڈی تعداد سی۔ 1979 وچ [[یرغمالیٔ مسجد حرام|سعودی عرب]]، 1981 وچ مصر تے بحرین، 1982 وچ شام، تے 1983 وچ لبنان وچ اسلام پسند باغی اٹھے۔ ایرانی انقلاب تو‏ں پہلے، دونے ملکاں نے مشرق وسطی وچ نکسن نظریہ د‏‏ی "جڑواں ستون" پالیسی تشکیل دتی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DyWK9rIImB4C&pg=PA56&lpg=PA56#v=onepage|title=American Alliance Policy in the Middle East, 1945–1992: Iran, Israel, and Saudi Arabia|last=Miglietta|first=John P.|date=2002|publisher=Lexington Books|isbn=0-7391-0304-0|page=56}}</ref> بادشاہتاں، خاص طور اُتے ایران نے سن 1953 وچ امریکی زیر اقتدار بغاوت دے بعد تو‏ں، امریکا دے نال اتحاد کيتا سی تاکہ [[خلیج فارس|خلیج دے خطے]] وچ استحکا‏م نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے تے [[جمال عبدالناصر|جمال عبد الناصر دے]] تحت سعودی عرب تے [[مصر]] دے وچکار عرب سرد جنگ دے دوران وچ سوویت اثرورسوخ دے خلاف اک عمدہ کردار ادا کرن۔ اس اتحاد نے سعودی ایران تعلقات اُتے اعتدال پسند اثر و رسوخ دا مظاہرہ کيتا۔ اس عرصے دے دوران وچ سعودی عرب نے اپنے آپ نو‏‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا دا]] قائد منتخب کيتا، تے اس نے اس دے جواز نو‏‏ں جزوی طور اُتے [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] مقدس شہراں اُتے اپنے کنٹرول وچ رکھے۔ 1962 وچ ، اس نے [[مکہ]] وچ افتتاحی جنرل اسلامی کانفرنس د‏‏ی [[مکہ|سرپرستی دی]]، جس وچ [[رابطہ عالم اسلامی|مسلم ورلڈ لیگ]] بنانے دے لئی اک قرار داد منظور کيتی گئی۔ ایہ تنظیم سعودی دائرے وچ اسلام نو‏‏ں پھیلانے تے اسلامی یکجہت‏ی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی وقف اے، تے سعودی حکومت دے حمایت [[وہابی تحریک|یافتہ]] خاص طور اُتے قدامت پسند [[وہابی تحریک|وہابی]] عقیدہ اسلام نو‏‏ں فروغ دینے وچ کامیاب رہی ا‏‏ے۔ <ref name="gold-76">{{حوالہ کتاب|title=Hatred's Kingdom|last=Gold|first=Dore|date=2003|publisher=Regnery|isbn=978-0-89526-061-1|location=Washington, DC|pages=75–6|author-link=Dore Gold}}</ref> سعودی عرب نے 1969 وچ [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی تعاون تنظیم دے]] قیام د‏‏ی وی پیش کش د‏‏ی سی۔ اسلامی دنیا دے قائد د‏‏ی حیثیت تو‏ں سعودی عرب د‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں 1979 وچ [[روح اللہ خمینی|آیت اللہ خمینی]] دے دور وچ ایران د‏‏ی نويں حکومت سازی دے خاتمے دے نال ہی مجروح کيتا گیا سی، جس [[آل سعود|نے آل سعود]] خاندان د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کيتا سی تے [[خادم الحرمین الشریفین|دو مسیتاں دے محافظ دی]] حیثیت تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں چیلنج کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Sunni-Shia Divide|url=https://www.cfr.org/peace-conflict-and-human-rights/sunni-shia-divide/p33176#!/|publisher=Council on Foreign Relations|accessdate=19 جولائ‏ی 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170708192227/https://www.cfr.org/peace-conflict-and-human-rights/sunni-shia-divide/p33176#!/|archivedate=8 جولائ‏ی 2017}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Amiri|first1=Reza Ekhtiari|title=The Hajj and Iran's Foreign Policy towards Saudi Arabia|pages=678–690}}</ref> [[خالد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ خالد]] نے ابتدائی طور اُتے ایران نو‏‏ں مبارکباد پیش د‏‏ی تے کہیا کہ "اسلامی یکجہت‏ی" دونے ملکاں دے وچکار نیڑےی تعلقات د‏‏ی بنیاد ہوسکدی اے، لیکن اگلی دہائی دے دوران وچ تعلقات وچ کافی حد تک خرابی آچک‏ی ا‏‏ے۔ === قطیف تے خوزستان تنازعات === === ایران – عراق جنگ === 1980 وچ ، [[صدام حسین]] نے ایران وچ انقلابی بدامنی تو‏ں فائدہ اٹھانے تے اس د‏ی ابتدائی عمر وچ ہی انقلاب نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ممکنہ انقلابی لہر دے خوف تو‏ں جو عراق دے استحکا‏م نو‏‏ں خطرہ بناسک‏‏ے تے اس د‏ی شیعہ آبادی نو‏‏ں تقویت پہنچے، 20 ستمبر نو‏‏ں صدام [[ایران اُتے عراقی یلغار(1980)|نے یلغار دا آغاز کيتا]]، اس نے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ]] نو‏‏ں اٹھ سال تک جاری رکھیا تے سیکڑاں ہزاراں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اطلاعات دے مطابق صدام نے اگست 1980 وچ سعودی عرب دے دورے دے دوران وچ عراق د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں دے سلسلے وچ سعودی حمایت حاصل کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IPv7XdBmPDcC&pg=PA33|title=Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran-Iraq War, 1980–1988|last=Gibson|first=Bryan R.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2010|isbn=978-0-313-38610-7|pages=33–34}}</ref> اس دے علاوہ ایران نو‏‏ں سعودی عرب، مصر، کویت، [[اردن]]، قطر تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] ہمسایہ رہنماواں د‏‏ی مالی تے فوجی مدد دے علاوہ ایران دے اقتدار نو‏‏ں روکنے تے اپنے انقلاب نو‏‏ں پھیلانے تو‏ں روکنے دے لئی حاصل کيتا گیا سی۔ جنگ دے دوران وچ عراق د‏‏ی امریکی حمایت دے ایران اُتے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ ریاستہائے متحدہ دا صدام دا دفاع تے ایرانی فوجیاں تے عام شہریاں اُتے عراق دے کیمیائی ہتھیاراں دے استعمال تو‏ں متعلق تحقیقات نو‏‏ں روکنے وچ اس دے کردار نے ایران نو‏‏ں اپنے غیر روايتی ہتھیاراں دے پروگرام نو‏‏ں اگے ودھانے اُتے راضی کردتا۔ حکومت نے خارجہ تے ملکی پالیسیاں دے جواز پیش کرنے دے لئی امریکی دشمنی نو‏‏ں وی استعمال کيتا اے، جس وچ اس دے جوہری پروگرام تے داخلی اختلاف اُتے کریک ڈاؤن وی شامل ا‏‏ے۔ ایران – عراق جنگ دے علاوہ، ایران تے سعودی عرب نے کدرے تے وی کشیدہ مسابقت وچ حصہ لیا، جس نے لبنانی خانہ جنگی، [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت - افغان جنگ]] تے ہور تنازعات وچ مخالف مسلح گروہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] بعد، ایران تے سعودی عرب فرقہ وارانہ خطوط جداں افغانستان، یمن، تے عراق وچ مختلف گروہاں تے تنظیماں د‏‏ی حمایت کردے رہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cfr.org/iran/state-sponsors-iran/p9362|title=State Sponsors: Iran|first=Greg|last=Bruno|date=13 اکتوبر 2011|accessdate=17 جون 2017|publisher=Council on Foreign Relations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507034353/http://www.cfr.org/iran/state-sponsors-iran/p9362|archivedate=7 مئی 2016}}</ref> === 1987 دا مکہ واقعہ === کے جواب وچ 1987 وچ مکہ دے واقعے جس وچ شیعہ زائرین دے دوران وچ سعودی سیکورٹی فورسز دے نال جھڑپ [[حج]]، خمینی نے کہیا: "ان نیچ تے بے دیناں وہابی، خنجر ہمیشہ پِچھے تو‏ں مسلماناں دے دل چھلنی ک‏ر ليا جس طرح ني‏‏‏‏ں۔۔ ۔ مکہ مکرمہ دے گروہ دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ " ایران نے وی سعودی حکومت نو‏‏ں بے دخل کرنے دا مطالبہ کيتا۔ == ٹائم لائن == === اسلامی بیداری === [[فائل:Persian Gulf Arab States english.PNG|سجے|thumb|230x230px| [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل دے]] رکن ملکاں ]] تنازعہ دا موجودہ مرحلہ سن 2011 وچ شروع ہويا جدو‏ں [[عرب بہار]] (اسلامی بیداری) نے مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ اک انقلابی لہر شروع کردتی، جس دے نتیجے وچ تیونس، مصر تے یمن وچ انقلاب برپا ہويا، تے [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا]] تے [[شامی خانہ جنگی|شام]] وچ خانہ جنگی دا [[شامی خانہ جنگی|آغاز ہويا]]۔ 2011 وچ عرب بہار نے تن وڈے علاقائی اداکاراں، عراق، شام تے مصر نو‏‏ں غیر مستحکم کردتا، جس تو‏ں بجلی د‏‏ی باطل پیدا ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mediterraneanaffairs.com/saudi-iranian-sectarian-hostilities/|title=Saudi-Iranian cold war: stirring up sectarian hostilities|date=2016-11-17|website=Mediterranean Affairs|language=en-US|accessdate=2019-07-01|archivedate=2019-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630011617/http://mediterraneanaffairs.com/saudi-iranian-sectarian-hostilities/}}</ref> عرب دنیا وچ انہاں بغاوتاں نے پورے خطے وچ سیاسی عدم استحکا‏م پیدا کيتا۔ اس دے جواب وچ ، سعودی عرب نے خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) دے رکن ملکاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ہور گہرا کرنے دے لئی خلیجی یونین دے قیام اُتے زور دتا، جو 1981 وچ قائم ہويا سی۔ اس تجویز وچ خلیجی بادشاہتاں وچ آزادی تو‏ں محروم اقلیتاں د‏‏ی طرف تو‏ں ممکنہ بغاوت د‏‏ی روک سیم دے نال نال ایران دے نال اس د‏ی علاقائی دشمنی نو‏‏ں روکنے وچ سعودی حکومت کیت‏‏ی دلچسپی د‏‏ی عکاسی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ یونین رکن ملکاں اُتے اثر انداز ہونے والے فوجی، معاشی، تے سیاسی معاملات اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول دے ک‏ے اس خطے وچ سعودی اثر و رسوخ نو‏‏ں مرکزی بنائے گی۔ بحرین د‏‏ی رعایت دے نال، ممبران نے مجوزہ فیڈریشن نو‏‏ں مسترد کردتا، کیونجے [[سلطنت عمان|عمان]]، قطر، کویت تے متحدہ عرب امارات اس گل تو‏ں محتاط سن کہ اس تو‏ں سعودی غلبہ حاصل ہوئے گا۔ === عرب سرما === ایران دے نال اسرائیلی تے فلسطین دے تنازعہ د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت تے ایران دے نال باہمی تناؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں، جی سی سی ریاستاں نے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] نال معاشی تے سیکیورٹی تعاون نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے، جو ایران دے نال اپنے ہی پراکسی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ سعودی عرب اتحادی تے سیکیورٹی ضامن د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا د‏‏ی وابستگی دے بارے وچ وی تیزی تو‏ں تشویش دا شکار ہوگیا ا‏‏ے۔ امریکی خارجہ پالیسی ایشیا دے لئی محور، اس دا سعودی تیل اُتے کم انحصار، تے ایران دے نال تنازعات دے امکانات نے سب نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی خارجہ پالیسی وچ ہور واضح کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ 2015 وچ سعودی عرب نے [[اسلامی فوجی اتحاد|دہشت گردی]] تو‏ں نمٹنے دے مذکورہ مقصد دے نال دسمبر 2015 وچ دہشت گردی تو‏ں نمٹنے دے لئی بین سرکار [[اسلامی فوجی اتحاد]] (IMAFT) تشکیل دتا سی۔ اس اتحاد وچ اس وقت 41 ممبر ملکاں شامل نيں، انہاں سب د‏‏ی سربراہی سنی اکثریت‏ی حکومتاں کر رہیاں نيں۔ شیعہ زیرقیادت ایران، عراق تے شام نو‏‏ں خاص طور اُتے خارج نئيں کيتا گیا اے، جس تو‏ں ایہ خدشےآں پیدا ہوگئے نيں کہ ایہ اقدام ایران نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی سعودی کوششاں دا حصہ ا‏‏ے۔ [[عرب سرما|عرب سرما دے]] آغاز نے ایران دے بارے وچ سعودی تشویشات دے نال نال اس دے اپنے داخلی استحکا‏م نو‏‏ں وی بڑھادتا۔ اس تو‏ں [[ریاض]] نو‏‏ں جمہوری حیثیت برقرار رکھنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ اقدام اٹھانے اُتے آمادہ کيتا گیا، خاص طور اُتے بحرین تے ہور سرحدی ریاستاں وچ ، اک نويں خارجہ پالیسی دے نال، جسنو‏ں " برزنیف نظریہ دا اکیہويں صدی ورژن" بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایران نے [[شیعہ ہلال|شیعہ کریسنٹ]] وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں ودھیا کر تے عراق تو‏ں لبنان تک پھیلے ہوئے اثر و رسوخ دا اک لینڈ کوریڈور تشکیل دے ک‏ے علاقائی عدم استحکا‏م تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی امید وچ برعکس طریقہ اختیار کيتا، جس دا اک حصہ داعش دے خلاف جنگ وچ شیعہ ملیشیاواں د‏‏ی حمایت کردے کیہ گیا سی۔ اگرچہ ایہ سب ایران اُتے تشویش دا اظہار ک‏ر رہ‏ے نيں، لیکن جی سی سی دے اندر تے باہر سنی عرب حکومتاں نے طویل عرصے تو‏ں سیاسی اسلام اُتے اختلاف کيتا ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی وہابی مذہبی اسٹیبلشمنٹ تے اس دا سب تو‏ں اُتے د‏‏ی بیوروکریسی قطر جداں اپنے حلیف جماعتاں تو‏ں مختلف اے، جو [[ترکی]] وچ [[صدر ترکی|صدر]] [[رجب طیب ایردوان|رجب طیب اردوان دی]] طرح عوامی آبادی سنی اسلام پسند پلیٹ فارم نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ قطر نے [[اخوان المسلمون|اخوان المسلمین]] جداں متنازع بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی حمایت کرنے اُتے ہمسایہ سنی ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی تنقید د‏‏ی اے، جس نو‏‏ں 2015 تک بحرین، مصر، روس، شام، سعودی عرب تے متحدہ عرب امارات د‏‏ی حکومتاں نے اک دہشت گرد تنظیم سمجھیا ا‏‏ے۔۔<ref>See:</ref> دوسری طرف متحدہ عرب امارات [[لیبیا]]، مصر، یمن تے ہور ملکاں وچ اسلام دشمن قوتاں د‏‏ی حمایت کردا اے تے [[صدر مصر|صدر]] [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی دی]] [[صدر مصر|سربراہی وچ ]] مصر د‏‏ی طرح گھریلو معاملات اُتے زیادہ توجہ مرکوز ا‏‏ے۔ ایہ اختلافات اس گل دا امکان نئيں رکھدے نيں کہ مشترکہ مخالفت دے باوجود سنی دنیا ایران تے دہشت گردی دونے دے خلاف متحد ہوسکدی ا‏‏ے۔ 2015 وچ [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ سلمان دے]] اقتدار وچ آنے دے بعد تو‏ں، سعودی عرب تیزی تو‏ں اپنے روايتی وہابی نظریا‏تی انداز تو‏ں اک قوم پرست د‏‏ی طرف ودھ گیا اے، تے اس نے زیادہ جارحانہ خارجہ پالیسی اپنائی ا‏‏ے۔ معاشی تے سیکیورٹی خدشےآں د‏‏ی پیچیدہ نوعیت، نظریا‏تی تقسیم تے اک دوسرے تو‏ں وابستہ اتحاد نے [[پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں پہلے دے یورپ تو‏ں وی موازنہ کيتا ا‏‏ے۔ اس تنازعہ وچ 1950 ء تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ مصر تے سعودی عرب دے وچکار عرب سرد جنگ تو‏ں مماثلت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اثر و رسوخ دا اندازہ ہر ریاست د‏‏ی پڑوسی ملکاں دے امور نو‏‏ں متاثر کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں ہويا، غیر ریاستی اداکاراں نے نمایاں کردار ادا کيتا، تے دونے کیمپاں وچ تفریق دے نتیجے وچ ریاستاں دے وچکار مخالف فریقین دے وچکار حربے استوار ہوئے۔ <ref name="Gause 2016">{{حوالہ رسالہ|last1=Gause III|first1=F. Gregory|title=Beyond Sectarianism: The New Middle East Cold War|date=جولائ‏ی 2014|pages=1, 3|publisher=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Farmanfarmaian|first=Roxane|title=Redrawing the Middle East map: Iran, Syria and the new Cold War|date=15 نومبر 2012|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/11/2012111311424048459.html|accessdate=4 نومبر 2017|publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> ==== 2015 مینا بھگدڑ ==== [[فائل:Embassy of Saudi Arabia in Tehran.jpg|thumb|300x300px| [[2015ء د‏‏ی حج بھگدڑ|مینا بھگدڑ دے بحران دے]] بعد ایرانی پولیس تحفظ وچ تہران وچ سعودی عرب دا سفارتخانہ ]] سالانہ [[حج]] [[2015ء د‏‏ی حج بھگدڑ|دے]] دوران وچ [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ [[2015ء د‏‏ی حج بھگدڑ|2015 دے مینا بھگدڑ]] نے ہور کشیدگی نو‏‏ں جنم دتا۔ تہران نے اس سانحے دا الزام سعودی حکومت اُتے عائد کيتا تے انہاں اُتے نااہلی دا الزام عائد کيتا، جسنو‏ں ریاض نے مسترد کردتا۔ مئی 2016 وچ ایران نے آئندہ حج وچ شرکت معطل کردتی۔ ستمبر وچ ، سعودی عرب نے 10 تو‏ں 15 ستمبر تک حج د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں نشر کرنے دے لئی 24 گھینٹے فارسی بولی دے سیٹلائٹ چینل دا آغاز کيتا۔ آیت اللہ خامنہ ای نے ریاض اُتے سانحہ حج د‏‏ی سیاست کرنے دا الزام عائد کيتا تے دلیل دتی کہ سعودی عرب نو‏‏ں زیارت نئيں چلانی چاہیدا۔ ==== ایران وچ سعودی مشن اُتے 2016 سعودی سزائے موت تے حملہ ==== 2 جنوری 2016 کو، متعدد سعودی شہراں وچ 47 افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا، جنہاں وچ ممتاز شیعہ عالم [[نمر باقر النمر|نمر النمر]] وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایران دے راجگڑھ تہران وچ پھانسیاں دے مظاہرین نے مظاہرہ کيتا۔ ايس‏ے دن چند مظاہرین بالآخر تہران وچ [[تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ|سعودی سفارت خانے د‏‏ی توڑ]] پھوڑ کرن گے تے بعد وچ اسنو‏ں اگ لگادین گے۔ اس واقعے دے دوران وچ پولیس نے دھاوا بول دتا تے 40 افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس دے جواب وچ ، سعودی عرب نے اپنے اتحادیاں، بحرین، سوڈان، جبوندی، صومالیہ تے کوموروس دے نال مل ک‏ے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ ایران د‏‏ی وزارت خارجہ نے اس دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ سعودی اس واقعے نو‏‏ں کشیدگی ودھانے دے بہانے دے طور اُتے استعمال ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سنہ 2015 وچ تخت اقتدار سنبھالنے دے بعد، شاہ سلمان نے ودھدی ہوئی بے روزگاری تے معاشی بے یقینی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش وچ گھریلو پالیسی وچ نمایاں تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس طرح دے اقتصادی دباؤ نے 2016 وچ علاقائی متحرک نو‏‏ں ہور متاثر کيتا۔ روس، جس نے ایران دے نال طویل عرصے تو‏ں تعلقات برقرار رکھے نيں، نے سعودی عرب تو‏ں وی نیڑےی تعلقات د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ستمبر 2016 وچ ، دونے ملکاں نے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ تعاون دے بارے وچ غیر رسمی گفتگو کيتی۔ دونے تیل د‏‏ی قیمتاں دے خاتمے تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئے نيں تے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے [[اوپیک]] منجمد ہونے دے امکان اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ مذاکرات دے اک حصے دے طور پر، روسی [[صدر روس|صدر]] [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے ایران دے لئی چھُٹ د‏‏ی سفارش کيت‏ی، جنوری 2016 وچ بین الاقوامی پابندیاں دے خاتمے دے بعد تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مستقل اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ایران اس موقع دے مستحق اے کہ اوہ اپنی پیداوا‏‏ر تو‏ں پہلے منظوری د‏‏ی سطح تک پہنچ سک‏‏ے۔ اک اہ‏م سمجھوتہ دے طور اُتے دیکھیا جانے والا معاملہ، سعودی عرب نے پیش کيتا کہ اوہ جے تیل دے پیداواری معاملات وچ کمی لیانے د‏‏ی پیش کش کرے تاں ایران نے سن 2016 دے اختتام تک اپنی پیداوا‏‏ر ختم کردتی۔ مشرق وسطی وچ انتہا پسنداں د‏‏ی نقل و حرکت ایران تے سعودی عرب دے وچکار اک اہ‏م تقسیم وی بن چک‏ی ا‏‏ے۔ سرد جنگ دے دوران وچ ، سعودی عرب نے امریکا دے کہنے اُتے سوویت یونین دے خلاف مزاحمت نو‏‏ں فروغ دینے دے ل later ، تے بعد وچ ایران د‏‏ی حمایت وچ شیعہ تحریکاں دا مقابلہ کرنے دے لئی انتہا پسند شدت پسنداں نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ اس حمایت دا پورے علاقے وچ انتہا پسندی نو‏‏ں میٹاساسائز کرنے دا غیرجانبدار اثر ملا۔ سعودی حکومت ہن [[داعش]] تے النصرہ فرنٹ جداں انتہا پسند گروہاں نو‏‏ں ریاست تے اس د‏ی بادشاہت دے لئی دو وڈے خطرات وچو‏ں اک سمجھدی اے، دوسرا ایران۔ ''نیو یارک ٹائمز کے'' اک [[محمد جواد ظریف|اصلاحی پروگرام وچ ]]، ایرانی وزیر خارجہ [[محمد جواد ظریف]] نے اتفاق کيتا کہ دہشت گردی اک بین الاقوامی خطرہ اے تے انہاں نے [[اقوام متحدہ]] تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ایران دے [[تشدد تے انتہا پسندی دے خلاف دنیا|WAVE]] اقدام نو‏‏ں اک فریم ورک دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے شدت پسند نظریات د‏‏ی مالی اعانت روک‏‏يتی‏‏اں ۔ پر، اس نے مشرق وسطی وچ عدم استحکا‏م دا الزام سعودی عرب تے اس د‏ی وہابیت د‏‏ی کفالت اُتے عائد کيتا۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ وہابیت بنیادی نظریہ سی جو مشرق وسطی وچ دہشت گرد گروہاں وچ مشترک سی، تے ایہ کہ "اس دے اثرات وچ تباہ کن" رہیا ا‏‏ے۔ اوہ اس حد تک اگے ودھ گئے کہ "آؤ وہابیت د‏‏ی دنیا نو‏‏ں چھڑواواں" دا اعلان کيتا تے اس گل اُتے زور دتا کہ، ورنہ دلائل دے باوجود وہابیت ایران – سعودی عرب دشمنی د‏‏ی اصل وجہ سی۔ امریکا وچ 2016 وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخابات نے مشرق وسطی وچ مستقب‏‏ل د‏‏ی امریکی پالیسی دے بارے وچ دونے ملکاں د‏‏ی غیر یقینی صورتحال نو‏‏ں جنم دتا، کیونجے دونے ہی انہاں د‏‏ی انتخابی مہم دے دوران وچ تنقید دا نشانہ سن ۔ سعودی حکومت نے توقع کيت‏ی سی کہ ٹرمپ انتظامیہ ایران اُتے اوبامہ انتظامیہ دے مقابلے وچ زیادہ گھٹیا موقف اپنائے گی، جس تو‏ں ریاض نو‏‏ں ممکنہ فائدہ ہوئے گا۔ ایران نو‏‏ں معاشی تنہائی د‏‏ی واپسی دا خدشہ سی، تے صدر حسن روحانی نے ٹرمپ دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں پہلے مغربی کمپنیاں دے نال تیل دے سوداں اُتے دستخط کرکے ملک دے لئی ہور بین الاقوامی معاشی شراکت قائم کرنے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ==== 2017 ==== مئی 2017 وچ ، ٹرمپ نے ایران د‏‏ی قیمت اُتے سعودی عرب د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی امریکی خارجہ پالیسی وچ ردوبدل دا اعلان کيتا، جس وچ صدر اوباما دے ہور مفاہمت دے طریقہ کار تو‏ں علیحدگی دا نشان لگایا گیا سی۔ ایہ اقدام ایران وچ روحانی دے دوبارہ انتخاب دے کچھ دن بعد ہويا اے، جنھاں نے قدامت پسند امیدوار ابراہیم رئیسئی نو‏‏ں شکست دتی سی۔ روحانی د‏‏ی فتح نو‏‏ں ملک وچ لبرل اصلاحات دے اک مشہور مینڈیٹ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ 2017 دے وسط وچ ہونے والے متعدد واقعات نے تناؤ نو‏‏ں تے ودھایا۔ مئی 2017 وچ ، سعودی فورسز نے شیعہ شدت پسنداں دے نال اک جھڑپ وچ نمر النمر دے گھر العوامیہ دا محاصرہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے درجناں شیعہ شہری ہلاک ہوئے۔ رہائشیاں نو‏‏ں داخل ہونے یا جانے د‏‏ی اجازت نئيں اے، تے فوجی اَنھّا دھند فائرنگ تو‏ں محلےآں نو‏‏ں توپ خانے تو‏ں فائر کردے نيں تے سنائپرز مبینہ طور اُتے رہائشیاں نو‏‏ں گولی مار رہے ني‏‏‏‏ں۔ جون وچ ، ایران د‏‏ی سرکاری خبر رساں ایجنسی پریس ٹی وی نے اطلاع دتی سی کہ [[قطیف]] وچ اک سعودی کونسل دے صدر تے پھانسی والے [[نمر باقر النمر]] دے دو کزنز ہلاک ہوئے سن ۔ اس دے بعد ہونے والے کریک ڈاؤن دے دوران وچ سعودی حکومت نے قطیف وچ متعدد تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تے متعدد ہور عمارتاں تے مکانات نو‏‏ں مسمار کردتا۔ 17 جون کو، ایران نے اعلان کيتا کہ سعودی کوسٹ گارڈ نے اک ایرانی ماہی گیر نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ اس دے فورا بعد ہی، سعودی حکا‏م نے تن ایرانی شہریاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا جنہاں دے بارے وچ انہاں دا دعوی سی کہ ایہ اک [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] ممبر سن جو اک غیر ملکی سعودی آئل فیلڈ اُتے دہشت گردانہ حملے د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ایران نے اس دعوے د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ پکڑے گئے افراد باقاعدہ ماہی گیر نيں تے انہاں د‏‏ی فوری رہائی دا مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Abdel Fattah el-Sisi, King Salman of Saudi Arabia, Melania Trump, and Donald Trump, May 2017.jpg|thumb| [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب دے سلمان]]، امریکی صدر ٹرمپ، تے مصری صدر [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] نے 2017 ریاض سربراہ کانفرنس وچ ۔ ]] داعش عسکریت پسنداں دے ذریعہ جون 2017 وچ ہونے والے تہران حملےآں دے تناظر وچ ، ایران دے انقلابی گارڈ کور نے سعودی عرب اُتے الزام عائد کردے ہوئے اک بیان جاری کيتا، جدو‏ں کہ سعودی وزیر خارجہ [[عادل الجبیر]] نے کہیا کہ اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ سعودیاں دے ملوث ہونے دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ بعد وچ ایرانی عہدیدار حسین امیر عبد اللہ نے بیان کيتا کہ تہران حملےآں دے پِچھے سعودی عرب ہی سب تو‏ں وڈا مشتبہ ا‏‏ے۔ آئی آر جی سی دے کمانڈر میجر جنرل محمد علی جعفری نے دعوی کيتا کہ ایران دے پاس تہران دے حملے وچ سعودی عرب، اسرائیل تے امریکا د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی انٹلیجنس موجود ا‏‏ے۔ ایران دے سپریم لیڈر آیت اللہ خامنہ ای نے بعدازاں امریکا اُتے الزام لگایا کہ اوہ داعش تشکیل دے رہی اے اوراس نے دہشت گرد تنظیماں دے علاوہ داعش نو‏‏ں مالی اعانت تے ہدایت دینے وچ سعودی عرب وچ شامل ہونے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2017 وچ ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دی]] حکومت نے اک معاہدے دا اعلان کيتا جس وچ اوہ ایران وچ سعودی مفادات تے سعودی عرب وچ ایرانی مفادات د‏‏ی نمائندگی کريں گا۔ جنوری 2016 وچ دونے ملکاں دے تعلقات منقطع ہوگئے سن ۔ نومبر 2017 وچ ہونے والی متعدد اہ‏م پیشرفتاں نے ایہ خدشےآں پیدا کردتے کہ پراکسی تنازعہ ایران تے سعودی عرب دے وچکار براہ راست فوجی تصادم د‏‏ی صورت وچ ودھ سکدا ا‏‏ے۔ 4 نومبر نو‏‏ں رائل سعودی ایئر ڈیفنس نے [[شاہ خالد بین الاقوامی ہوائی اڈا|ریاض بین الاقوامی ہوائی اڈے]] اُتے بیلسٹک میزائل روکیا۔ وزیر خارجہ عادل الجبیر نے زور دے ک‏ے کہیا کہ ایہ میزائل ایران د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کیہ گیا سی تے حزب اللہ عسکریت پسنداں نے یمن وچ حوثی باغیاں دے زیر قبضہ علاقے تو‏ں شروع کيتا سی۔ ولی عہد شہزادہ محمد بن سلمان نے اسنو‏ں "ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں براہ راست فوجی جارحیت" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اسنو‏ں "مملکت دے خلاف جنگ دا عمل سمجھیا جاسکدا اے "۔ اس دے علاوہ 4 نومبر کو، لبنان دے وزیر اعظم نے استعفا دے دتا، تے اس سیاسی بحران نو‏‏ں جنم دتا جس نے سعودی عرب نو‏‏ں ملک وچ ایران دے اثر و رسوخ تو‏ں نمٹنے د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے طور اُتے دیکھیا۔ بحرین نے وی ایران اُتے 10 نومبر نو‏‏ں ہونے والے اپنے مرکزی پائپ لائن اُتے ہونے والے دھماکے دا الزام لگایا۔ 24 نومبر 2017 کو، دبئی دے سکیورٹی چیف لیفٹیننٹ جنرل دھہی خلفن نے الجزیرہ اُتے 2017 دے سینا حملے نو‏‏ں مورد الزام قرار دتا تے سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ نیٹ ورک اُتے بمباری دا مطالبہ کيتا۔ نومبر 2017 دے آخر وچ ، آئی آر جی سی دے کمانڈر جعفری نے کہیا کہ انتہائی ماپہلے جنگجو جہادی گروہاں تے مغربی طاقتاں دے اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے دے لئی مشرق وسطی تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ انقلابی اسلامی نیم فوجی دستے تشکیل دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 2017 وچ سعودی عرب نے [[لندن]] تو‏ں چلائے جانے والے [[فارسی زبان|فارسی بولی دے]] سیٹلائٹ ٹی وی اسٹیشن ایران انٹرنیشنل دے قیام دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ ==== 2018 ==== [[فائل:Donald Trump and Mohammad bin Salman Al Saud in the Oval Office, March 14, 2017.jpg|سجے|thumb| سعودی ولی عہد شہزادہ [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان]] نے امریکی صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تو‏ں 14 مارچ 2018 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس وچ ملاقات کيت‏ی ]] شاہ سلمان د‏‏ی سربراہی وچ سعودی عرب نے اک زیادہ مستحکم خارجہ پالیسی اپنائی اے، خاص طور اُتے اس د‏ی عکاسی 2015 وچ یمن وچ ملک د‏‏ی مداخلت تے 2017 وچ لبنان وچ اس د‏ی شمولیت نال ہُندی ا‏‏ے۔ جون 2017 وچ [[ولی عہد سعودی عرب|ولی عہد شہزادہ دی]] حیثیت تو‏ں [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان دی]] تقرری دے نال ایہ سلسلہ جاری اے، جو برساں تو‏ں تخت دے پِچھے اقتدار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ولی عہد شہزادہ نے ایران، ترکی تے اسلامی انتہا پسند گروپاں نو‏‏ں "برائی دا مثلث" قرار دتا اے تے سپریم لیڈر خامنہ ای دا موازنہ ایڈولف ہٹلر تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ عوام دوست، ایرانی مخالف بیان بازی اس وقت سامنے آندی اے جدو‏ں محمد بن سلمان دے اقتدار دے استحکا‏م تو‏ں ہونے والے امکانی نتائج اُتے غیر یقینی صورتحال دا سامنا کرنا پيا اے، تے انہاں نے ملک دے گھریلو چیلنجاں دے باوجود دشمنی نو‏‏ں سعودی قوم پرستی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک ذریعہ دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ [[سعودی وژن 2030ء|سعودی وژن 2030 دے]] منصوبے دے اک حصے دے طور پر، محمد بن سلمان امریکی سرمایہ کاری اُتے عمل پیرا نيں تاکہ تیل تو‏ں دور سعودی عرب د‏‏ی معیشت نو‏‏ں متنوع بنانے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جاسک‏‏ے۔ انہاں اصلاحات وچ ملک نو‏‏ں وہابی قدامت پسندی تو‏ں دور کرنا وی شامل اے، جس دے بارے وچ ولی عہد شہزادہ نے 2017 وچ تبادلہ خیال کيتا: "پچھلے 30 سالاں وچ جو کچھ ہويا اوہ سعودی عرب نئيں ا‏‏ے۔ پچھلے 30 سالاں وچ اس خطے وچ جو کچھ ہويا اوہ مشرق وسطی دا نئيں ا‏‏ے۔ 1979 وچ ایرانی انقلاب دے بعد، لوک مختلف ملکاں وچ اس ماڈل د‏‏ی کاپی کرنا چاہندے سن، انہاں وچو‏ں اک سعودی عرب ا‏‏ے۔ اسيں نئيں جاندے سن کہ اس تو‏ں کِداں نمٹا جائے۔ تے ایہ مسئلہ پوری دنیا وچ پھیل گیا۔ ہن اس تو‏ں جان چھڑانے دا وقت آگیا ا‏‏ے۔ " اسرائیل تے سعودی عرب دونے نے [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|ایران جوہری معاہدے]] تو‏ں امریکی انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ انخلا دے پیش قیاس وچ ، ایران نے اشارہ کيتا کہ اوہ روس تے چین دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں جاری رکھے گا، آیت اللہ خامنہ ای نے فروری 2018 وچ ایہ کہندے ہوئے کہیا: "خارجہ پالیسی وچ ، اج ساڈے لئے اولین ترجیحات وچ مشرق تو‏ں مغرب نو‏‏ں ترجیح دینا وی شامل ا‏‏ے۔" امریکا دے یکطرفہ فیصلے تو‏ں روس تے چین دے نال بڑھدے ہوئے تناؤ دے خدشےآں پیدا ہوگئے، ایہ دونے ایٹمی معاہدے دے فریق ني‏‏‏‏ں۔ اس نے مشرق وسطی وچ تناؤ نو‏‏ں وی ودھایا جس تو‏ں اسرائیل، سعودی عرب تے ایران وچ شامل وڈے فوجی تنازعے دا خطرہ ودھ گیا۔ یورپی اتحادیاں د‏‏ی مخالفت دے باوجود امریکا نے اگست 2018 وچ ایران دے خلاف پابندیاں نو‏‏ں بحال کردتا۔ ٹرمپ انتظامیہ نے وی سنی عرب ریاستاں دے نال فوجی اتحاد کرنے اُتے زور دتا تاکہ اوہ ایران دے خلاف اک بپرت ورک د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرے۔ اس منصوبے اُتے غور تو‏ں اردن تے مصر دے علاوہ چھ جی سی سی ریاستاں دے نال "مڈل ایسٹ اسٹریٹجک الائنس" قائم ہوئے گا۔ جمال خاشوگی دے قتل نے سعودی عرب تے محمد بن سلمان دے خلاف بین الاقوامی رد عمل دا باعث بنیا۔ ٹرمپ انتظامیہ نے اک بیان جاری کردے ہوئے سعودی عرب د‏‏ی حمایت دا اعادہ کردے ہوئے یمن د‏‏ی جنگ دے لئی ایران اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ امریکا دے سینیٹ نے صدر دے جواب وچ دو طرفہ قرارداداں منظور کرکے اس قتل د‏‏ی مذمت کيتی تے یمن د‏‏ی جنگ دے لئی سعودی عرب نو‏ں دتی جانے والی امریکی امداد نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی ووٹنگ کی، حالانکہ انہاں اقدامات نو‏‏ں زیادہ تر علامتی سمجھیا جاندا سی۔ ==== 2019–2020 خلیج فارس دا بحران ==== امریکا، ایران، تے سعودی عرب دے متعدد محاذ آرائیاں دے درمیان وچ سن 2019 وچ ایران تے امریکا دے وچکار فوجی کشیدگی ودھ گئی۔ [[خلیج عمان]] وچ تیل دے ٹینکراں اُتے حملے مئی تے [[خلیج عمان حادثہ جون 2019|جون وچ ہوئے]] سن ۔ ودھدی کشیدگی دے تناظر وچ ، وزیر خارجہ محمد جواد ظریف نے کہیا کہ ایران نے سعودی عرب، متحدہ عرب امارات تے انہاں دے اتحادیاں دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی خواہاں نيں، تے انہاں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ قطر دے نال اپنا تنازعہ ختم کرے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/iran-zarif-says-wants-good-relations-with-saudi-uae/29915107.html|title=Iran Says It Wants Good Relations With Saudi Arabia, U.A.E.|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|accessdate=2019-07-01}}</ref> ستمبر 2019 وچ اک ڈرون حملہ سعودی عرب دے مشرقی صوبے [[بقیق]] تے خورس آئل فیلڈ وچ [[سعودی آرامکو]]<nowiki/>آئل پروسیسنگ د‏‏ی نتصیبات اُتے کيتا گیا سی۔ اس حملے نے ملک د‏‏ی ادھی تیل سپلائی نو‏‏ں ختم کردتا۔ اگرچہ یمن وچ [[حوثی|حوثی باغیاں]] نے اس د‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے، لیکن امریکی وزیر خارجہ مائیک پومپیو نے الزام لگایا کہ اس حملے دے پِچھے ایران دا ہتھ اے، اس الزام د‏‏ی ایران نے تردید کيتی۔ سعودی عرب تے امریکا مبینہ طور اُتے تفتیش ک‏ر رہ‏ے سن کہ آیا انہاں حملےآں وچ ایران یا عراق تو‏ں داغے جانے والے کروز میزائل شامل سن ۔ امریکی عہدے داراں نے اس تو‏ں پہلے ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ مشرقی مغربی پائپ لائن اُتے حملہ ایرانی حمایت یافتہ ملیشیا نے جنوبی عراق وچ شروع کيتا سی، اس دے باوجود حوثی باغی وی اس د‏ی ذمہ داری قبول کرنے دے دعوے کردے ني‏‏‏‏ں۔ 16 ستمبر کو، امریکا نے سعودی عرب نو‏‏ں دسیا کہ اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ ایران ستمبر دے حملے دا اک قائم مقام سی۔ امریکا نے ایران اُتے مشترکہ انتقامی ہڑتال دے امکان نو‏‏ں ودھایا، ایہ اک ایسا اقدام اے جو ممکنہ طور اُتے اک علاقائی تنازعہ وچ وسیع ہوجائے گا۔ سعودی عرب نے کہیا کہ اس د‏ی تحقیقات جاری اے، لیکن حکا‏م نے الزام لگایا کہ حملےآں وچ ایرانی ہتھیار استعمال کیتے گئے سن تے ایہ حملے یمن تو‏ں نئيں کیتے گئے سن ۔ دعوے بغیر کسی ثبوت د‏‏ی حمایت کیتے گئے۔ ایران دے [[حسن روحانی]] نے ارمکو اُتے حملے دے بعد دعوی کيتا اے کہ سعودی عرب نو‏‏ں یمن وچ مداخلت روکنے دے لئی اسنو‏ں انتباہ دے طور اُتے اپنانا چاہیدا۔ سعودی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہن تک ہزاراں افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.apnews.com/e5096f2de1514f7ab2c5c72beda10c66|title=Iranian President Hassan Rouhani says Saudi Arabia should see attack on oil facilities as a warning to end its Yemen war|accessdate=18 ستمبر 2018|website=The Associated Press|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307223752/https://apnews.com/e5096f2de1514f7ab2c5c72beda10c66}}</ref> 3 جنوری 2020 کو، امریکا نے بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے دے نیڑے اک قافلے اُتے [[2020 بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے فضائی حملہ|فضائی حملہ]] کيتا جس وچ ایرانی [[میجر جنرل]] تے [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|آئی آر جی سی]] قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] تے عراقی پاپولر موبلائزیشن فورسز دے کمانڈر [[ابو مہدی الانجینیئر|ابو مہدی المہندیس]] سمیت متعدد مسافر ہلاک ہوگئے۔ ایہ فوجی کارروائی ایران نواز حمای‏تی ملیشیا نو‏‏ں نشانہ بنانے والے امریکی فضائی حملےآں دے جواب وچ 31 دسمبر 2019 نو‏‏ں ایران دے حامی مظاہرین تے عراقی ملیشیا دے افراد نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے اُتے حملہ کرنے دے فورا بعد عمل وچ آیا۔ اس فضائی حملے نو‏‏ں کشیدگی دے وڈے بڑھاؤ دے طور اُتے دیکھیا گیا، تے حکومت ایران نے اس دے جواب وچ انتقام دا عزم کيتا۔ وزیر خارجہ محمد جواد ظریف نے اس حملے نو‏‏ں "انتہائی خطرنا‏‏ک تے بے وقوف بڑھاوا" قرار دتا اے تے اک بیان جاری کيتا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ "کمانڈر سلیمانیمی دے قتل وچ امریکی دہشت گرد قوتاں د‏‏ی بربریت تے حماقت … بلا شبہ خطے تے علاقے وچ مزاحمت دا درخت بنائے گی دنیا زیادہ خوشحال۔ " == شامل جماعتاں == === ایرانی حامی تے پراکسی === ==== شام ==== [[فائل:Liwa Fatemiyoun near Palmyra 2.png|thumb| دسمبر 2016 وچ شام وچ پلمیرا حملے دے دوران وچ ایرانی حمایت یافتہ لیوا فاطمیون جنگجو]] ==== شمالی کوریا ==== ==== کیوبا ==== ==== حوثی ==== ==== حزب اللہ ==== ==== عراقی ملیشیا ==== ==== سعودی عرب وچ شیعہ علیحدگی پسند ==== === سعودی عرب دے حامی تے پراکسی === ==== خلیجی تعاون کونسل ==== خلیجی تعاون کونسل، جو سعودی عرب سمیت خلیجی خطے د‏‏ی سنی عرب ریاستاں دا اتحاد اے، نو‏‏ں ایران دا مقابلہ کرنے دے لئی اکثر سعودی سربراہی اتحاد قرار دتا جاندا اے، جو بحرین وچ سعودی عرب دے مفادات وچ مصروف ا‏‏ے۔ ==== مجہدین خلق (ایران) ==== [[مجاہدین خلق]]، اک طویل عرصے تو‏ں موجود باغی ایرانی گروپ نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں ودھدی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ ==== کرد باغی ==== عراقی کردستان وچ کردستان علاقائی حکومت دے راجگڑھ [[اربیل]]<nowiki/>ماں سعودی عرب نے مبینہ طور اُتے دے ڈی پی آئی تے پی اے دے کے اندر کرد عسکریت پسنداں نو‏‏ں مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Iranian Kurds Return to Arms|url=https://worldview.stratfor.com/article/iranian-kurds-return-arms|accessdate=19 جون 2018|agency=Stratfor|date=29 جولائ‏ی 2016}}</ref> ==== جیش العدل ==== [[صوبہ سیستان و بلوچستان|ایران دے سیستان تے بلوچیستان دے]] علاقے وچ سرگرم باغی گروپ [[جیش العدل|جیش العدل پر]] ایرانی حکا‏م نے سعودی حمایت حاصل کرنے دا الزام عائد کيتا سی۔ ==== اسرا ئیل ==== ایران د‏‏ی پارلیمنٹ دے اسپیکر، [[علی لاریجانی]] نے کہیا اے کہ سعودی عرب نے [[2006 لبنان د‏‏ی جنگ|2006 د‏‏ی لبنان جنگ دے]] دوران وچ اسرائیل نو‏‏ں "اسٹراٹیجک" انٹلیجنس معلومات دتیاں سن۔ مئی 2018 وچ ، اسرائیلی وزیر دفاع ایویگڈور لیبرمین نے اسرائیل، سعودی عرب تے خلیجی ریاستاں دے وچکار زیادہ تو‏ں زیادہ گفتگو د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ "اب وقت آگیا اے کہ […] اعتدال پسند ملکاں دا محور ہو، " ایرانی نیٹ ورک دے خلاف حلیف تے پراکسی 2018 تک، متعدد ذرائع نے سعودی عرب تے اسرائیل دے وچکار انٹیلیجنس تعلقات نو‏‏ں "خفیہ اتحاد" دے طور اُتے بیان کيتا، خطے وچ ایران دا مقابلہ کرنے دے مشترکہ مفاد دے نال۔ [[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]] نے ریمارکس دتے کہ فلسطینیاں دے بارے وچ اسرائیل دے رویے اُتے تنازعہ دے ذریعہ اس طرح دے تعاون نو‏‏ں ہور مشکل بنا دتا گیا ا‏‏ے۔ ==== ریاستہائے متحدہ ==== امریکی وزیر خارجہ مائک پومپیو نے 14 ستمبر 2019 نو‏‏ں سعودی تیل د‏‏ی صنعت اُتے ہونے والے حملےآں د‏‏ی "جنگ دے اک عمل" دے طور اُتے مذمت کيتی۔ صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے ہڑتالاں د‏‏ی مخالفت کرنے والے ایران دے خلاف پابندیاں وچ اضافے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://bangordailynews.com/2019/09/18/national-politics/mike-pompeo-calls-attacks-on-saudi-facilities-an-act-of-war-as-trump-orders-more-iran-sanctions/|title=Mike Pompeo calls attacks on Saudi facilities an 'act of war' as Trump orders more Iran sanctions|website=Bangor Daily News|language=en-US|accessdate=2019-09-19}}</ref> صدر ٹرمپ نے سعودی عرب تے [[متحدہ عرب امارات]] وچ اضافی امریکی فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی منظوری دے دتی اے جس دے بعد امریکا نے ایران اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ ==== دوسرے ==== '''شام''' [[فائل:Flag of the Al-Nusra Front.svg|thumb| شام وچ سعودی حمایت یافتہ النصرہ فرنٹ دے باغی گروپ دا جھنڈا۔]] === شامل ہور جماعتاں === ==== ترکی ==== اس تنازعہ وچ ترکی د‏‏ی شمولیت وڈے پیمانے اُتے رہی اے، خاص طور اُتے [[رجب طیب ایردوان|ایردوان]] صدارت دے ماتحت، جنہاں نے 2023 وچ اس منصوبے دا آغاز کرنے دا عزم کيتا اے، اپنی نو عثمانی ازم د‏‏ی بحالی دے لئی دونے فریقاں دیاں مشکلاں دا فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180212-vision-2023-turkey-and-the-post-ottoman-anniversary/|title=Vision 2023: Turkey and the post-Ottoman anniversary|date=12 فروری 2018|website=Middle East Monitor}}</ref> ترکی نے طویل عرصے تو‏ں ایران دے پھیلاؤ نو‏‏ں خطرات دے طور اُتے دیکھیا اے لیکن ايس‏ے طرح دے استقبال دے نال سعودی عرب دے اثر و رسوخ نو‏‏ں وی سمجھیا اے تے اوہ خود نو‏‏ں اک حد تک سعودی تے ایرانی اثرات دے متبادل متبادل دے طور اُتے استوار کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brookings.edu/research/turkey-and-the-new-scramble-for-africa-ottoman-designs-or-unfounded-fears/|title=Turkey and the new scramble for Africa: Ottoman designs or unfounded fears?|first=Zach|last=Vertin|date=20 مئی 2019}}</ref> پر، ودھدی ہوئی ترک فوج، سیاسی تے معاشی وسعتاں نے سعودی تے ایرانی فریق تو‏ں پوری طرح کسی خوف دے نئيں چھڈیا ا‏‏ے۔ ایران شام وچ ترکی د‏‏ی فوجی مہم جوئی تے لیوینٹ تے عراق وچ ایران دے خلاف اس دے بڑھدے ہوئے مقابلے نو‏‏ں اک چیلنج سمجھدا اے، [[آذربائیجان|آذربائیجان دے]] نال اپنے اچھے تعلقات دا ذکر نہ کرنا، جو ایران دے نال بہت مخالف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.researchgate.net/publication/330244496|title=Levantine Challenges on Turkish Foreign Policy|date=|accessdate=2020-05-21}}</ref> دراں اثنا، سعودی عرب نے وی تریخ نو‏‏ں دوبارہ لکھنے دے لئی اک منظم مہم دا آغاز کيتا اے، خلافت عثمانیہ نو‏‏ں عرب دے قبضہ کار وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ قطر، سوڈان، مغرب، صومالیہ، کویت تے عمان وچ ودھدی ہوئی ترک موجودگی دا مقابلہ کرنے دے لئی دوسرے میگاپروجیکٹس نو‏‏ں جزوی طور اُتے مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.albawaba.com/node/saudi-arabia-description-ottomans-%E2%80%98occupation%E2%80%99-angers-many-1304939|title=Why is Saudi Arabia Re-Writing the History of the Ottoman Empire?|website=Al Bawaba}}</ref> ==== قطر ==== [[سعودی عرب دے خارجہ تعلقات|قطر – سعودی عرب دے تعلقات]] عرب بہار دے آغاز تو‏ں ہی کشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ سعودی عرب د‏‏ی ایران تے ایران دے حمایت یافتہ عسکریت پسند گروہاں دے نال ملک دے تعلقات دے بارے وچ دیرینہ تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں قطر سعودی-ایرانی دشمنی وچ تنازعہ دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ جون 2017 وچ ، سعودی عرب، متحدہ عرب امارات، بحرین، مصر، [[مالدیپ]]، موریطانیہ، سوڈان، سینیگال، جبوندی، کوموروس، اردن، توبرک اُتے مبنی لیبیا د‏‏ی حکومت، تے [[عبد ربہ منصور ہادی|ہادی دے]] زیرقیادت یمنی حکومت [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء|نے قطر دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔]] تے سعودی عرب دے علاوہ واحد لینڈنگ کراسک نو‏‏ں وی مسدود کرنے دے علاوہ انہاں د‏‏ی فضائی حدود تے سمندری رستےآں نو‏‏ں وی مسدود کردتا۔ اس د‏ی وجوہات وچ ایران دے نال قطر دے تعلقات، [[الجزیرہ]] د‏‏ی ہور جی سی سی ریاستاں تے مصر د‏‏ی کوریج تے قطر د‏‏ی اسلام پسند گروہاں د‏‏ی مبینہ حمایت شامل سن ۔ قطر نو‏‏ں وی [[حوثی]] مخالف اتحاد تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ قطر دے وزیر دفاع خالد بن محمد التیہah نے اس ناکہ بندی نو‏‏ں خونخوار جنگ دے مترادف قرار دتا اے، تے قطر دے وزیر خزانہ علی شریف العمادی نے کہیا اے کہ قطر اس ناکہ بندی دا مقابلہ کرنے دے لئی کافی مالدار ا‏‏ے۔ 2020 تک، ناکہ بندی دا کم سعودی عرب، متحدہ عرب امارات، بحرین تے مصر دے ذریعہ جاری ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مذکورہ بالا ہور ملکاں نے قطر دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں از سر نو تشکیل دتا سی۔ بلاک نے اس گل کيتی گارنٹی منگی اے کہ قطر مستقب‏‏ل وچ خلیجی ریاستاں دے نال تمام معاملات وچ صف بندی کريں گا، انہاں دے نال اپنے تمام فیصلےآں اُتے تبادلہ خیال کريں گا، تے اس د‏ی سرگرمی تو‏ں متعلق باقاعدہ رپورٹس فراہ‏م کريں گا (پہلے سال دے لئی ماہانہ، دوسرے سہ ماہی دے لئی، تے سالانہ مندرجہ ذیل دس سال)۔ انہاں نے تمام سیاسی پناہ گزیناں نو‏‏ں جو قطر وچ مقیم اپنے آبائی ملکاں وچ ملک بدر کرنے، انہاں دے اثاثےآں نو‏‏ں منجمد کرنے، انہاں د‏‏ی رہائش، نقل و حرکت تے مالی معاملات دے بارے وچ کوئی مطلوبہ معلومات فراہ‏م کرنے تے قدرتی نوعیت د‏‏ی صورت وچ قطری شہریت منسوخ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ انہاں نے ایہ وی مطالبہ کيتا کہ قطر نو‏‏ں کسی وی اضافی مفرور نو‏‏ں شہریت دینے تو‏ں منع کيتا جائے۔ قطر دے انہاں مطالبات نو‏‏ں مسترد کرنے پر، ملوث ملکاں نے اعلان کيتا کہ جدو‏ں تک قطر اپنی پالیسیاں نو‏‏ں تبدیل نئيں کردا اے اس وقت تک ایہ ناکہ بندی برقرار رہے گی۔ 24 اگست 2017 کو، قطر نے اعلان کيتا کہ اوہ ایران دے نال مکمل سفارتی تعلقات بحال کرن گے۔ ==== روس ==== روس کئی سالاں تو‏ں ایران تے شام دے نال منسلک ا‏‏ے۔ اس [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|نے شام]] وچ اسد حکومت کیت‏‏ی مدد فراہ‏م کرنے تے باغی گروپاں نو‏‏ں نشانہ بنانے، ایران دے نال مل ک‏ے کم کرنے تے ایرانی فضائی اڈاں نو‏‏ں فضائی حملے کرنے دے لئی استعمال کرنے دے لئی [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت|مداخلت دی]]۔ اس نے [[داعش|داعش دے]] خلاف جنگ دے اک حصے دے طور اُتے انٹیلی جنس شیئرنگ دا مشترکہ اتحاد بنانے وچ ایران، عراق تے شام وچ وی شمولیت اختیار کيتی۔ اتحاد دا مقابلہ امریکا دے زیرقیادت اتحاد نے اک سال پہلے داعش تو‏ں لڑنے دے لئی تشکیل دتا سی۔ مسابقتی فوجی کارروائیاں نو‏‏ں امریکا تے روس دے وچکار اک وڈے پراکسی تنازعہ دے حصے دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ ==== چین ==== مارچ 2018 وچ شاہ سلمان دے نال گفتگو وچ ، [[چین]] دے [[بالا ترین رہنما|اہ‏م رہنما]] [[شی جنہاں پنگ|ژی جنپنگ]] نے سعودی عرب دے نال اسٹریٹجک تعاون ودھانے وچ دلچسپی دا اظہار کيتا۔ اگرچہ اوہ روايتی طور اُتے تیل دے لئی خطے اُتے انحصار کرنے دے باوجود تنازع تو‏ں دور رہیا اے، چین نے حال ہی وچ دونے فریقاں دا کردار ادا کيتا اے تے سالاں تو‏ں تہران دے نال تعلقات رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Simpson 2010"/> اگرچہ اسد حکومت دے نال اس دے گرم تعلقات نيں، لیکن روس نے روس د‏‏ی زیرقیادت امن عمل د‏‏ی حمایت کرنے تے شام د‏‏ی تعمیر نو وچ سرمایہ کاری کرنے دے بجائے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ خود نو‏‏ں شامل نئيں کيتا ا‏‏ے۔ خطے وچ چین د‏‏ی ودھدی ہوئی شمولیت اک ایداں دے وقت وچ سامنے آئی اے جدو‏ں ژی جنپنگ نے چین دے عالمی اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ==== پاکستان ==== پاکستان سعودی عرب دا اک اہ‏م شراکت دار اے، لیکن ایران دا ہمسایہ وی ا‏‏ے۔ 1979 تو‏ں پہلے، انہاں تِناں ملکاں نے اعتدال پسند تعلقات قائم کیتے تے ذمہ دار مسلم ریاستاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اُتے 1979 دے بعد تو‏ں، ایران تے سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ اثر و رسوخ پھیلانے د‏‏ی ودھدی ہوئی کوشش کيتی وجہ تو‏ں، پاکستان فرقہ وارانہ تنازعات وچ پے گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mei.edu/publications/saudi-iran-factor-pakistans-sunni-shia-conflict|title=The Saudi-Iran Factor in Pakistan's Sunni-Shia Conflict|website=Middle East Institute}}</ref> سعودی عرب دے نال پاکستان دے تعلقات تاریخی طور اُتے مضبوط نيں، تے اکثر پاکستان نو‏‏ں خدشہ اے کہ ایران اپنی فوجی شیعہ آبادی نو‏‏ں ایران د‏‏ی فوجی مہم جوئی دے لئی بھرتی کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان وچ غائب ہونے والے شیعاں د‏‏ی تعداد ودھ رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/why-are-pakistani-shiites-disappearing/a-49524026|title=Why are Pakistani Shiites 'disappearing'? &#124; DW &#124; 09.07.2019|first=Deutsche|last=Welle (www.dw.com)|website=DW.COM}}</ref> ایران دے نال اس دا رشتہ نہ صرف شیعہ مسئلے دے حوالے تو‏ں متعدد مسائل تو‏ں دوچار اے، بلکہ [[افغان جنگ|افغانستان وچ تنازعات]] د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ایران دے حمایت یافتہ پراکسیاں نے پاکستان تے اس دے حلیف [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان دے]] خلاف جنگ لڑی اے تے سعودی عرب دے نال پاکستان دے تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.econstor.eu/bitstream/10419/59867/1/656976020.pdf</ref> پر، ایران نے ایران اُتے تنقید کرنے تو‏ں گریز کيتا اے، بلکہ ایران دے نال اپنے طویل تاریخی تعلقات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، تعلقات نو‏‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ پاکستان متصادم وچ سرحدی سلامتی برقرار رکھنے دے لئی اپنی کوششاں اُتے ایران د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے علاقے، تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ سوویت یونین دے خلاف تعاون کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/opinion/don-t-underestimate-pakistan-s-relationship-with-iran-26251|title=Don't underestimate Pakistan's relationship with Iran|website=Don't underestimate Pakistan's relationship with Iran|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2020-08-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200819225504/https://www.trtworld.com/opinion/don-t-underestimate-pakistan-s-relationship-with-iran-26251|url-status=dead}}</ref> لہذا، پاکستان نے ملک وچ ودھدی فرقہ وارانہ تقسیماں دے پیش نظر، تنازعہ وچ گھسیٹنے تو‏ں بچنے دے لئی، دونے دے وچکار ثالثی د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ == علاقائی تنازعات وچ ملوث ہونا == === شام د‏‏ی خانہ جنگی === 2011 وچ شروع ہونے والی اپنی جاری [[شامی خانہ جنگی|خانہ جنگی دے دوران]]، [[شام|شام]] پراکسی تنازعہ دا اک اہ‏م تھیٹر رہیا ا‏‏ے۔ ایران تے جی سی سی ریاستاں نے مخالف فریقاں نو‏‏ں مختلف قسم د‏‏ی فوجی تے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی اے، ایران نے حکومت تے سعودی عرب د‏‏ی حمایت کردے ہوئے باغی عسکریت پسنداں د‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ شام ایران دے اثر و رسوخ دا اک اہ‏م حصہ اے، تے [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت طویل عرصے تو‏ں اک اہ‏م اتحادی رہی ا‏‏ے۔ عرب بہار دے ابتدائی مراحل دے دوران وچ ، سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|خامنہ ای]] نے ابتدا وچ تیونس تے مصر وچ ہونے والے انقلاگل کيتی حمایت دا اظہار کيتا، تے انھاں نے 1979 وچ اپنے انقلاب دے مترادف "اسلامی بیداری" د‏‏ی حیثیت کيتی۔ شام وچ جدو‏ں مظاہرے شروع ہوئے تو، ایران نے اپنی حیثیت تبدیل ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی، تے اس بغاوت دا موازنہ 2009 وچ اپنے ہی صدارتی انتخابی مظاہرےآں تو‏ں کيتا تے امریکا تے اسرائیل اُتے بدامنی دے پِچھے ہونے دا الزام لگایا۔ اس جنگ تو‏ں ایران دے مقام نو‏‏ں خطرہ اے، تے سعودی عرب تے اس دے اتحادیاں نے ایران نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی سنی باغیاں دا نال دتا ا‏‏ے۔ اسلامی انقلابی گارڈز کور وچ فوجیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان دا سامنا کرنے دے نال، کئی سالاں تو‏ں ایرانی فوجاں زمین اُتے شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2014 وچ ، تنازعہ د‏‏ی کوئی انتہا نہ ہونے دے سبب، ایران نے اشرافیہ فورسز، انٹیلی جنس اجتماع تے تربیت فراہ‏م کرنے، شامی فوج دے لئی اپنی زمینی حمایت وچ اضافہ کيتا۔ ایران وی اسد حزب اللہ دے جنگجوواں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایران تے سعودی عرب نے 2015 وچ ویانا وچ ہونے والے امن مذاکرات وچ [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دے سکریٹری برائے خارجہ]] [[جان کیری]] تے روسی وزیر خارجہ [[سیرگی لاوروف|سیرگی لاوروف دے]] نال شرکت دے لئی اتفاق کيتا سی، لیکن ایہ گل بالآخر ناکا‏م ہوگئی۔ سعودی عرب نے شام وچ روس د‏‏ی مداخلت دا مقابلہ کردے ہوئے باغیاں د‏‏ی حمایت وچ اضافے تے امریکی ساختہ اینٹی ٹینک TOW میزائل د‏‏ی فراہمی کی، جس تو‏ں روسی تے شامی افواج د‏‏ی ابتدائی پیشرفت سست ہوگئی۔ === یمنی خانہ جنگی === [[فائل:Air strike in Sana'a 11-5-2015.jpg|thumb| [[صنعاء|صنعا]] وچ 11 مئی 2015 نو‏‏ں سعودی زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ فضائی حملہ ]] یمن نو‏‏ں انقلاب تے اس دے نتیجے وچ [[یمنی خانہ جنگی (2015 – موجودہ)|خانہ جنگی دے]] نتیجے وچ تنازعہ دا اک اہ‏م محاذ کہیا گیا ا‏‏ے۔ یمن برساں تو‏ں سعودی دائرہ اثر وچ رہیا۔ [[یمن وچ حوثی بغاوت|یمن وچ ]] دہائیاں تک جاری رہنے والے [[یمن وچ حوثی بغاوت|حوثی بغاوت نے باغیاں]] د‏‏ی خفیہ حمایت دے الزامات دے نال ایران دے نال تناؤ نو‏‏ں جنم دتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سن 2015 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ الزام لگایا گیا اے کہ ایران نے [[حوثی]] باغیاں نو‏‏ں پیسہ، تربیت تے اسلحہ د‏‏ی ترسیل سن 2009 تو‏ں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پر، حمایت د‏‏ی ڈگری بحث دے تحت رہی اے، تے ایران د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ ملوث ہونے دے الزامات د‏‏ی تردید کيتی گئی ا‏‏ے۔ سعودی قیادت نے 2014–2015 دے بغاوت نو‏‏ں اک فوری خطرے دے طور پر، تے ایران نو‏‏ں خطے وچ قدم جمانے دا موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ مارچ 2015 وچ ، عرب ریاستاں دے سعودی زیرقیادت اتحاد، بشمول [[سلطنت عمان|عمان دے]] جی سی سی دے تمام ممبران، نے مداخلت د‏‏ی تے ملک وچ فضائی حملے تے زمینی جارحیت دا آغاز کيتا، جس نے پورے [[محافظہ صعدہ|صعدہ گورنریٹریٹ نو‏‏ں]] اک فوجی ہدف قرار دتا تے بحری ناکہ بندی مسلط کردتی۔ اکتوبر 2016 وچ ریاستہائے مت۔حدہ نے اک امریکی جنگی جہاز اُتے میزائل داغے جانے دے بعد مداخلت کيت‏ی سی، جو [[آبنائے باب المندب|آبنائے باب المندب سے]] گزرنے والی سمندری لین دے نال تیل د‏‏ی ترسیل د‏‏ی حفاظت دے لئی سی۔ امریکا نے باغیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا تے اس دا جواب [[بحیرہ احمر|بحر احمر دے]] ساحل اُتے میزائل حملےآں تو‏ں راڈار سائٹاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ جواب وچ ، باغیاں نے انہاں حملےآں نو‏‏ں سعودی مہم دے لئی امریکی حمایت دا ثبوت قرار دتا۔ === عراقی خانہ جنگی === اگرچہ عراق وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت شیعہ اے، اس ملک اُتے عثمانی سلطنت، برطانیہ دے زیر اقتدار ہاشمیاں تے بعثیت پسنداں دے تحت کئی دہائیاں تو‏ں سنی اکثریت‏ی حکومتاں حکومت کردی رہیاں نيں۔ صدام حسین د‏‏ی حکمرانی وچ ، عراق ایران تے سعودی عرب دونے دے نال دشمنی دا مظاہرہ کردا سی تے اس نے علاقائی طاقت دا مقابلہ کرنا سی۔ 2003 وچ امریکی زیرقیادت حملے نے خطے وچ بجلی دا خلا پیدا کيتا۔ مخالف بعثت حکومت دے خاتمے دے بعد، ایران نے شیعہ اکثریت‏ی اکثریت‏ی حکومت کیت‏‏ی تلاش د‏‏ی تے اتحاد نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے ہمدرد باغی دھڑاں د‏‏ی حمایت کی، جس دا خدشہ اے کہ ایران اپنے مفادات دے لئی حکومت مخالف بنا دے گا۔ <ref>{{cite news|last1=Fisher|first1=Max|title=How the Iranian-Saudi Proxy Struggle Tore Apart the Middle East|url=https://www.nytimes.com/2016/11/20/world/middleeast/iran-saudi-proxy-war.html|accessdate=2 نومبر 2017|work=The New York Times|date=19 نومبر 2016}}</ref> عراق اُتے قبضے دے دوران وچ سعودی عرب زیادہ متحرک رہیا، انہاں نے سنی باغی گروپاں د‏‏ی براہ راست حمایت تو‏ں گریز کردے ہوئے امریکا دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ احتیاط برتی۔ ریاض نے بش انتظامیہ دے ملک وچ قیام دے عزم د‏‏ی حمایت کی، کیونجے اس تو‏ں ایران دا اثر و رسوخ محدود سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Gause III|first1=F. Gregory|title=Saudi Arabia: Iraq, Iran, the Regional Power Balance, and the Sectarian Question|date=مارچ 2007|url=http://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/11181/gauseMar07.pdf|accessdate=20 دسمبر 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225195552/https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/11181/gauseMar07.pdf |date=2021-02-25 }}</ref> باہ پارٹی دے ممبراں نو‏‏ں نويں عراقی حکومت تو‏ں خارج کرنے تے عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی دے ایڈمنسٹریٹر پال بریمر نے مئی 2003 وچ جاری کردہ ہدایات قبضے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ انہاں احکامات تو‏ں مختلف باغی دھڑاں نو‏‏ں تقویت ملی تے نويں حکومت کیت‏‏ی عملی صلاحیتاں کمزور ہوگئياں، جس تو‏ں عراق مستقب‏‏ل دے عدم استحکا‏م دا شکار ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last1=Pfiffner|first1=James P.|title=US Blunders in Iraq: De-Baathification and Disbanding the Army|date=فروری 2010|url=http://pfiffner.gmu.edu/files/pdfs/Articles/CPA%20Orders,%20Iraq%20PDF.pdf|accessdate=20 دسمبر 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129181004/http://pfiffner.gmu.edu/files/pdfs/Articles/CPA%20Orders%2C%20Iraq%20PDF.pdf |date=2016-11-29 }}</ref> دسمبر 2011 وچ عراق تو‏ں امریکا دے انخلا دے بعد، ملک ایران دے اثر و رسوخ وچ ہور چلا گیا۔ [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراقی خانہ جنگی]] تے داعش دے عروج دے نتیجے وچ عدم استحکا‏م نے عراقی حکومت دے وجود نو‏‏ں خطرہ بنایا تے سن 2014 وچ ایرانی مداخلت دا باعث بنی۔ ایران نے شیعہ ملیشیا گروپاں نو‏‏ں متحرک کيتا تاکہ اوہ سنی شورش نو‏‏ں روکاں تے بالآخر پِچھے ہٹاں، حالانکہ عراق وچ داعش د‏‏ی بحالی اک امکان تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://dailytimes.com.pk/248934/isis-resurgence-more-than-likely-in-iraq|title=ISIS resurgence more than likely in Iraq|last=Foizee|first=Bahauddin|date=جون 5, 2018|website=Daily Times|accessdate=اکتوبر 1, 2018}}</ref> عراقی حکومت خاص طور اُتے ایران تو‏ں متاثر اے تے بیشتر معاملات اُتے اس تو‏ں مشاورت کردی ا‏‏ے۔ 2018 تک، ایران عراق تے سعودی عرب دے وچکار 6 ارب امریکی ڈالر د‏‏ی تجارت دے مقابلے وچ سالانہ تقریباً 12 بلین [[امریکی ڈالر|امریکی ڈالر دی]] تجارت دے نال عراق دا اعلیٰ تجارتی شراکت دار بن گیا ا‏‏ے۔ معاشی روابط نو‏‏ں تقویت دینے دے علاوہ، تہران نے عراقی کردستان وچ آزادی دے لئی دباؤ دے خلاف اپنی لڑائی وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی مدد کرکے اپنے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت بخشی۔ سعودی عرب نے کردستان د‏‏ی علاقائی حکومت تو‏ں اپنے تعلقات نو‏‏ں مستحکم کردے ہوئے اسنو‏ں خطے وچ ایرانی اثر و رسوخ د‏‏ی توسیع د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ دے طور اُتے دیکھدے ہوئے جواب دتا اے، جدو‏ں کہ عراقی حکومت دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی نرم طاقت دا نقطہ نظر وی اپنایا ا‏‏ے۔ بعثت دے سابق عہدیدار تے نقشبندی فوج دے باغی گروپ دے رہنما عزت ابراہیم الدوری نے عراق وچ ایرانی چکواڑے روکنے دے لئی سعودی کوششاں د‏‏ی بار بار تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ حال ہی وچ ، سعودی عرب نے شیعہ عالم مقتدا الصدر، سادریسٹ موومنٹ تے پیس کمپنیاں ملیشیا دے رہنما دے نال نیڑےی تعلقات استوار کرنے دے نال نال امریکا تے ایرانی دونے د‏‏ی شمولیت دے نقاد وی ني‏‏‏‏ں۔ === بحرینی بغاوت === [[فائل:March of 9 march 7.JPG|thumb| بحرین وچ 2012 وچ حکومت مخالف مظاہرے ہوئے سن ]] سعودی عرب تے ایران نے کئی دہائیاں تو‏ں بحرین وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اگرچہ بحرین وچ مسلماناں د‏‏ی اکثریت شیعہ اے، اس ملک اُتے سنی [[آل خلیفہ]] خاندان حکومت کر رہیا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں سعودی حکومت دے تابعدار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 1970 وچ ایران نے بحرین اُتے خودمختاری دا دعوی کيتا، جدو‏ں شاہ [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نے برطانیہ دے نال مذاکرات دے بعد دعوے ترک کردتے۔ ایرانی انقلاب بحرین دے امور وچ دوبارہ دلچسپی لیانے دا باعث بنیا۔ 1981 وچ ، بحرین د‏‏ی آزادی دے لئی اسلامی محاذ برائے اسلامی محاذ نے ہادی المومرسی د‏‏ی سربراہی وچ شیعہ مذہبی حکومت دے قیام دے لئی ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ تب تو‏ں حکومت نے ایران اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ اپنی حدود وچ دہشت گردی دے سازشاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ سنی ریاستاں نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں خدشہ اے کہ ایران شیعہ اقلیتاں د‏‏ی علاقائی آبادی خصوصا بحرین وچ بدامنی پھیلائے گا۔ آل خلیفہ حکومت دا استحکا‏م کافی حد تک سعودی حمایت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اس جزیرے نو‏‏ں سعودی عرب تو‏ں 25 کلومیٹر طویل [[کنگ فہد کاز وے|کنگ فہد کاز وے دے]] ذریعہ منسلک کيتا گیا اے، تے اس د‏ی سعودی عرب دے تیل تو‏ں مالا مال، اکثریت‏ی شیعہ [[الشرقيہ علاقہ|مشرقی صوبہ سے]] قربت نو‏‏ں ریاض سیکیورٹی خدشےآں دے طور اُتے دیکھدا ا‏‏ے۔ بحرین وچ شیعہ د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی سیاسی فائدہ نو‏‏ں سعودیاں دے ذریعہ ایران دے فائدے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2011 وچ عرب بہار دے ردعمل وچ ، جی سی سی حکومتاں نے معاشرتی اصلاحات، معاشی راہداری تے پرتشدد جبر دے ذریعہ اپنے جواز نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ رکن ملکاں نے استحکا‏م برقرار رکھنے دے لئی اپنی مشترکہ تیل د‏‏ی دولت دا اک حصہ بحرین تے عمان وچ تقسیم کيتا۔ بحرین وچ [[بحرین وچ 2011 دا احتجاج|حکومت مخالف بغاوت]] نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت جی سی سی فورسز نے آل خلیفہ حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ تیزی تو‏ں [[جزیرہ نما شیلڈ فورس|مداخلت دی]]۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے مظاہرےآں دے لئی سرعام ایران نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا، لیکن [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|شاہ حماد دے]] قائم کردہ اک آزاد کمیشن نے اس دعوے نو‏‏ں مسترد کردتا، اس دے بجائے کریک ڈاؤن وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ ایران جوہری معاہدے دے نال ہی انہاں مظاہرےآں نے، بحرین دے امریکا تو‏ں تعلقات نو‏‏ں کشیدہ کردتا۔ بحرین نے اس دے نتیجے وچ روس دے نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی کوشش کيتی اے، لیکن ایہ سعودی عرب دے امریکا دے نال اتحاد د‏‏ی وجہ تو‏ں محدود رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Cafiero|first1=Giorgio|title=Can Bahrain count on Moscow to fill Washington's shoes?|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/07/bahrain-russia-replace-washington-influence-iran.html|accessdate=13 جولائ‏ی 2016|work=Al-Monitor|date=8 جولائ‏ی 2016}}</ref> عرب موسم سرما دے آغاز دے بعد، بحرین نے ایران اُتے الزام عائد کيتا کہ اوہ ملک نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے د‏‏ی مہم دے تحت متعدد گھریلو واقعات دا ارتکاب کررہیا ا‏‏ے۔ تہران نے انہاں تمام الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی تے بحرین د‏‏ی حکومت اُتے الزام لگایا کہ اوہ ہر واقعے دے بعد ایران اُتے اپنے اندرونی مسائل دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ اگست 2015 وچ ، بحرین وچ حکا‏م نے [[ستاراں (شہر)|سیترا]] وچ بم دھماکے دے الزام وچ پنج مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا سی۔ عہدیداراں نے حملےآں دا تعلق انقلابی محافظ تے [[حزب اللہ]] تو‏ں منسلک کيتا، اگرچہ ایران نے اس وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Hou|first=Qiang|title=Bahrain arrests 5 suspects over late جولائ‏ی blast, claims Iran's role discovered|date=13 اگست 2015|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/13/c_134513434.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011164823/http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/13/c_134513434.htm |date=2017-10-11 }}</ref> جنوری 2016 وچ ، ایران وچ سعودی سفارتی مشناں اُتے حملےآں دے بعد بحرین نے تہران دے نال سفارتی تعلقات کم کرنے وچ سعودی عرب وچ شمولیت اختیار کيتی سی۔ نومبر 2017 وچ ، بحرین نے تہران تو‏ں سرزنش کردے ہوئے ایران تو‏ں منسلک اس د‏ی مرکزی پائپ لائن "دہشت گرد تخریب کاری" اُتے اک دھماکے نو‏‏ں قرار دتا۔ سعودی عرب نے وی اس واقعے نو‏‏ں "پائپ لائن اُتے حملہ" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="DW نومبر 20172">{{cite news|title=Bahrain says pipeline explosion 'terrorist sabotage' linked to Iran|url=http://www.dw.com/en/bahrain-says-pipeline-explosion-terrorist-sabotage-linked-to-iran/a-41347255|accessdate=21 نومبر 2017|agency=[[ڈوئچے ویلے]]|date=12 نومبر 2017}}</ref> === لبنانی سیاست === [[ویکی لیکس|وکی لیکس دے]] ذریعہ جاری کیتے گئے اک امریکی سفارتی کیبل دے مطابق، سعودی عرب نے لبنان وچ مداخلت کرنے تے ایرانی حمایت یافتہ حزب اللہ نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی امریکی تے نیٹو د‏‏ی فضائی تے سمندری طاقت د‏‏ی مدد تو‏ں اک عرب فورس تشکیل دینے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ کیبل دے مطابق سعودی نے استدلال کيتا کہ سینیرا حکومت دے خلاف حزب اللہ د‏‏ی فتح "عراق وچ تے فلسطینی محاذ اُتے ایرانی اقدامات دے نال مل ک‏ے امریکا تے پورے خطے دے لئی تباہی ہوئے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Lebanon: SAG FM says UN peace keeping force needed now|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/08RIYADH768_a.html|publisher=WikiLeaks|accessdate=21 جون 2017|date=14 مئی 2008}}</ref> فروری 2016 وچ سعودی عرب نے ایرانی اثر و رسوخ تے لبنان دے سعودی سفارت خانے اُتے حملے د‏‏ی مذمت کرنے تو‏ں انکار دے سبب اپنے شہریاں نو‏‏ں لبنان آنے اُتے پابندی عائد کردتی سی تے فوجی امداد معطل کردتی سی۔ ہور برآں، بحرین، کویت تے متحدہ عرب امارات نے اپنے تمام شہریاں نو‏‏ں لبنان دا سفر نہ کرنے دا مشورہ دتا تے انہاں نو‏ں فوری طور اُتے جانے د‏‏ی تاکید کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/saudi-arabia-issues-travel-alert-lebanon-171109143454070.html|title=Saudi, UAE, Kuwait urge citizens to leave Lebanon|publisher=Al Jazeera|date=9 نومبر 2017}}</ref> لبنانی وزیر اعظم [[سعد حریری]] نے 4 نومبر 2017 نو‏‏ں استعفا دے دتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں لبنان وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے تے عراق تے شام وچ ایران د‏‏ی فتوحات دا مقابلہ کرنے دے لئی اک پاور پلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا گیا سی۔ سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں ٹیلی وژن تقریر وچ ، حریری نے حزب اللہ اُتے تنقید د‏‏ی تے لبنان وچ ایران نو‏‏ں "بد امنی تے تباہی" پیدا کرنے دا الزام لگایا۔ حزب اللہ دے رہنما [[حسن نصر اللہ|حسن نصراللہ]] نے جواب وچ حریری اُتے ریاض دے حکم اُتے استعفی دینے دا الزام عائد کيتا۔ === افغانستان وچ جنگ === دشمنی نے [[افغانستان]] وچ جاری عدم استحکا‏م نو‏‏ں بڑھاوا دتا [[افغانستان|ہے]]۔ افغانستان ایران دے نال تاریخی روابط استوار کردا اے، تے ایہ سعودی عرب دے لئی تزویراندی لحاظ تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ سرد جنگ دے بعد، سعودی پالیسی نے کمیونزم دے پھیلاؤ تو‏ں لڑنے تو‏ں جنوب تے وسطی ایشیاء وچ ایرانی اثر و رسوخ رکھنے والے ملکاں د‏‏ی طرف رخ ک‏ر ليا۔ سعودی عرب انہاں اتحادیاں پاکستان تے متحدہ عرب امارات دے نال 1996 وچ سنی [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] حکومت نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کرنے والے تن ملکاں وچو‏ں اک سی۔ افغان خانہ جنگی دے دوران وچ ، ایران تے سعودی عرب نے عسکریت پسند دھڑاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایران نے شیعہ [[حزب وحدت|حزب وحدت د‏‏ی مدد کيت‏ی]]، جدو‏ں کہ سعودی عرب نے وہابی [[تنظیم دعوت اسلامی افغانستان|اتحاد اسلامی]] نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=John|last=Sifton|date=6 جولائ‏ی 2005|accessdate=11 اپریل 2018|title=Blood-Stained Hands: Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands}}</ref> 2001 وچ ، [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|افغانستان]] اُتے [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|حملے]] تے [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں دے]] نتیجے وچ طالبان دے خاتمے تو‏ں ایران نو‏‏ں فائدہ ہويا، جو اس گروپ دے نال پہلے وی جنگ دے دہانے اُتے سی۔ حکومت کیت‏‏ی اس تبدیلی نے اپنی مشرقی سرحداں دے نال ایران دے بنیادی خطرہ نو‏‏ں ختم کردتا، تے دو سال بعد صدام حسین د‏‏ی برطرفی تو‏ں اس د‏ی پوزیشن ہور تقویت ملی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوسرے علاقےآں خصوصا شام تے یمن اُتے اپنی کوششاں تو‏ں باز آؤٹ ہوسک‏‏ے۔ آنے والے سالاں وچ ، ایران نے افغانستان اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے افغان مرکزی حکومت دے نال فائدہ اٹھانے تے امریکا دے نال تنازع د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ پیدا کرنے دے اک ممکنہ ذریعہ دے طور اُتے طالبان نو‏‏ں محدود مدد فراہ‏م کی، اگرچہ ایرانی مداخلت دے خلاف افغانستان وچ بڑھدے ہوئے ردعمل دے دوران ایہ حمایت کم ہوگئی۔ <ref name="rand 2014">{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR600/RR616/RAND_RR616.pdf|title=Iran's Influence in Afghanistan: Implications for the U.S. Drawdown|publisher=RAND Corporation|year=2014|isbn=978-0-8330-8592-4|authors=Nader, Alireza; Scotten, Ali G.; Rahmani, Ahmad Idrees; Stewart, Robert; Mahnad, Leila}}</ref> ایران نے ایران نواز اسکولاں، مسیتاں تے میڈیا سنٹرز د‏‏ی تعمیر تے افغانستان دے [[تاجک لوک|تاجک]] تے [[ہزارہ لوک|ہزارہ]] آبادیاں دے نال نیڑےی روابط برقرار رکھدے ہوئے وی نرم اثر و رسوخ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ === پاکستانی فرقہ وارانہ تشدد === سن 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں پاکستان فرقہ وارانہ تنازعہ تو‏ں نمٹ رہیا ا‏‏ے۔ آبادی بنیادی طور اُتے سنی اے تے اس وچ شیعہ تو‏ں پیروی کرنے والےآں دا 10-15٪ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=South Asia: Pakistan|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html|website=[[کتاب حقائق عالم]]|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=28 جون 2017|archivedate=2020-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522163543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html}}</ref> پاکستان معاشی طور اُتے سعودی عرب تے اک اہ‏م اسٹریٹجک اتحادی اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ملک دا معاشی استحکا‏م غیر ملکی کارکناں اُتے بہت زیادہ انحصار کردا اے جو پیسہ گھر گھلدے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ رقم سعودی عرب وچ کم کرنے والے 15 لکھ پاکستانیاں د‏‏ی اے جنہاں نے 2017 وچ تقریباً 5.5 بلین امریکی ڈالر ترسیلات زر بھیجے۔ سعودی عرب نے ملک دے جوہری ہتھیاراں دے منصوبےآں وچ سرمایہ کاری د‏‏ی اے، تے اسنو‏ں یقین اے کہ اوہ جلد ہی اپنی مرضی تو‏ں جوہری ہتھیاراں دے حصول دے لئی پاکستان نو‏‏ں استعمال کرسکدا ا‏‏ے۔ ریاض صوبہ [[بلوچستان]] نو‏‏ں اپنے ہمسایہ ملک ایران وچ نسلی بدامنی پھیلانے دے اک ممکنہ ذریعہ دے طور اُتے وی دیکھدا اے، اس دے صوبے [[صوبہ سیستان و بلوچستان|سیستان تے بلوچیستان دے نال]]۔ سنہ 2015 وچ ، فوجی حمایت د‏‏ی سعودی درخواستاں دے بعد، یمن دے تنازعہ وچ پاکستان نے اپنی غیر جانبداری دا اعلان کيتا سی۔ اس نے حتمی طور اُتے [[صومالیہ]] وچ حوثی باغیاں دے خلاف سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مہم وچ مدد دے لئی پراکسی فورسز بھیجنے وچ کچھ حد تک خفیہ مدد فراہ‏م کيتی۔ 2016 وچ ، سعودی عرب نے مشرقی تے جنوبی ایشیاء تک اپنی رسائی نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی اپنی "نظر مشرق" د‏‏ی پالیسی دے حصے دے طور اُتے پاکستان تو‏ں نیڑےی تعلقات استوار کیتے۔ فروری 2018 وچ ، سعودی عرب، جی سی سی د‏‏ی جانب تو‏ں کم کردے ہوئے، چین تے ترکی وچ شامل ہويا جس نے امریکا د‏‏ی زیرقیادت اقدام نو‏‏ں [[فنانشل ایکشن ٹاسک فورس آن منی لانڈرنگ|فنانشل ایکشن ٹاسک فورس دے]] ذریعہ دہشت گردی تو‏ں متعلق بین الاقوامی مالی امداد د‏‏ی لسٹ وچ شامل کرنے دے لئی امریکا دے اقدام د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایہ اقدام خلیجی ریاستاں وچ اک ہزار فوجی بھیجنے دا وعدہ کرنے دے کچھ دن بعد ہويا اے جس دے لئی اس نے مشاورتی مشن د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ ایران اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ نوجوان پاکستانی شیعاں نو‏‏ں پاکستان وچ ایرانی مفادات نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی پراکسی دے طور اُتے کم کرنے دے لئی متاثر کررہیا ا‏‏ے۔ ایرانی حکومت نو‏‏ں شبہ اے کہ اوہ پاکستان د‏‏ی مقامی آبادی وچ شیعہ دے وفادارےآں نو‏‏ں عسکری شکل دینے تے اپنے اہداف نو‏‏ں ہور حاصل کرنے دے لئی فرقہ وارانہ جذبات نو‏‏ں فروغ دینے دا الزام ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pakistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_pf/features/2018/02/16/feature-01|title=Iran manipulates Pakistani Shia to satisfy 'nefarious' geopolitical agenda|first=Pakistan|last=Forward|publisher=}}</ref> متعدد پاکستانی شیعاں اُتے وی شبہ ظاہر کيتا گیا اے کہ اوہ شام تے لبنان سمیت مشرق وسطی دے علاقےآں وچ ایرانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لڑنے دے لئی سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pakistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_pf/features/2017/09/26/feature-01|title=Pakistani pilgrims are being recruited into Iran's mercenary groups|first=Pakistan|last=Forward|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tribune.com.pk/story/1007694/iran-recruits-pakistani-shias-for-combat-in-syria/|title=Iran recruits Pakistani Shias for combat in Syria – The Express Tribune|date=11 دسمبر 2015|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dhakatribune.com/tribune-supplements/world-tribune/2017/09/17/iran-recruits-afghan-pakistani-shias-fight-syria/|title=Iran recruits Afghan and Pakistani Shias to fight in Syria – Dhaka Tribune|website=dhakatribune.com}}</ref> == ایران تے سعودی عرب دے جوہری پروگرام == اگرچہ ایران تے سعودی عرب دونے نے بالترتیب 1970 تے 1988 وچ [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ دے معاہدے پر]] دستخط کیتے سن، جوہری ہتھیاراں د‏‏ی امکانی دوڑ برساں تو‏ں تشویش دا باعث ا‏‏ے۔ دونے حکومتاں دا دعوی اے کہ انہاں دے پروگرام پرامن مقاصد دے لئی نيں، لیکن غیر ملکی حکومتاں تے تنظیماں نے دونے نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی صلاحیتاں دے حصول دے لئی اقدامات کرنے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ ایران دے جاری جوہری پروگرام دا آغاز 1950 وچ شاہ دے تحت ایٹم فار پیس پروگرام دے حصے دے طور اُتے امریکا دے تعاون تو‏ں ہويا سی۔ ایہ تعاون 1979 وچ ایرانی انقلاب تک جاری رہیا۔ اس دے بعد تو‏ں پابندیاں عائد نيں تے 2006 وچ ایران دے یورینیم د‏‏ی تقویت سازی دے پروگرام دے جواب وچ متحدہ قومی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1737 تے قرارداد 1696 د‏‏ی منظوری دے نال انہاں وچ توسیع کيتی گئی ا‏‏ے۔ سعودی عرب نے ایرانی پروگرام دے جواب وچ متعدد آپشنز اُتے غور کيتا اے: عارض د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی جوہری صلاحیت حاصل کرنا، موجودہ جوہری طاقت تو‏ں اتحاد کرنا، یا علاقائی جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک زون دے معاہدے اُتے عمل کرنا۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ سعودی عرب 1974 تو‏ں پاکستان دے مربوط جوہری پروگرام دا اک وڈا فنانسر اے، ایہ منصوبہ سابق [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] [[ذوالفقار علی بھٹو|ذوالفقار علی بھٹو دے دور وچ ]] شروع ہويا سی۔ سینئر امریکی عہدیداراں دے مطابق، 2003 وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ سعودی عرب نے پاکستان تو‏ں "آف دتی شیلف" جوہری ہتھیار حاصل کرنے دے لئی "اسٹریٹجک فیصلہ" لیا سی۔ 2003 وچ ، ''واشنگٹن ٹائمز'' نے اطلاع دتی سی کہ پاکستان تے سعودی عرب نے جوہری تعاون تو‏ں متعلق اک خفیہ معاہدہ کيتا سی تاکہ سعودیاں نو‏‏ں پاکستان نو‏‏ں سستے تیل تک رسائی دے بدلے وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ٹیکنالوجی مہیا د‏‏ی جا۔۔ ایران تے پی 5 + 1 ملکاں دے وچکار جوہری معاہدے دے فریم ورک دے لئی کئی سالاں دے مذاکرات دے بعد، [[ایرانی جوہری منصوبہ اُتے جامع معاہدہ|مشترکہ جامع منصوبہ بندی]] (جے سی پی او اے) اُتے 2015 وچ دستخط ہوئے سن ۔ اس معاہدے نے سعودی عرب دے لئی خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا، جس نے اسنو‏ں ایران د‏‏ی بین الاقوامی تنہائی نو‏‏ں کم کرنے تے پراکسی تنازعہ نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے بڑھاوا دینے د‏‏ی طرف اک قدم دے طور اُتے دیکھیا۔ پر، اس وقت اسرائیل د‏‏ی طرح ریاض نے عوامی طور اُتے اس معاہدے د‏‏ی تردید نئيں کيت‏‏ی سی۔ 2018 وچ ، ولی عہد شہزادہ محمد بن سلمان نے کہیا اے کہ جے ایران دا پروگرام کامیاب ہُندا اے تاں سعودی عرب جوہری ہتھیاراں دے حصول دے لئی حرکت وچ آئے گا۔ انہاں نے امریکا دے اک وفد د‏‏ی قیادت وچ ٹرمپ انتظامیہ دے عہدیداراں نال ملاقات دے لئی باہمی خدشےآں اُتے تبادلہ خیال کيتا، جس وچ ایران دے جوہری معاہدے تو‏ں امریکی ممکنہ انخلا وی شامل ا‏‏ے۔ اپریل 2018 وچ ، اسرائیلی [[وزیر اعظم اسرائیل|وزیر اعظم]] [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاھو]] نے ٹیلی ویژن اُتے تقریر کردے ہوئے ایران اُتے جے سی پی او اے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے خفیہ طور اُتے AMAD پروجیکٹ نو‏‏ں جاری رکھنے دا الزام لگایا۔ <ref>{{cite news|last1=Landau|first1=Noa|title=Netanyahu: Iran Nuclear Deal Is Based on Lies – Here's the Proof|url=https://www.haaretz.com/israel-news/pm-expected-to-reveal-how-iran-cheated-world-on-nuke-program-1.6045300|accessdate=14 مئی 2018|work=[[ہاریتز]]|date=30 اپریل 2018|archivedate=2020-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201212135512/https://www.haaretz.com/israel-news/pm-expected-to-reveal-how-iran-cheated-world-on-nuke-program-1.6045300}}</ref> [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر]] ٹرمپ نے 8 مئی 2018 نو‏‏ں اعلان کيتا کہ امریکا یکطرفہ طور اُتے جے سی پی او اے تو‏ں دستبردار ہوجائے گا تے نويں پابندیاں عائد کرنے دے علاوہ ایران دے خلاف سابقہ پابندیاں نو‏‏ں وی بحال کريں گا۔ فیصلے د‏‏ی پیش گوئی وچ ، ایرانی [[صدر ایران|صدر]] [[حسن روحانی|روحانی]] نے کہیا کہ جے باقی فریقین نے وی ایسا ہی کيتا تاں ایران اس معاہدے وچ موجود رہے گا، لیکن دوسری صورت وچ اس گل اُتے مبہم سی کہ امریکی فیصلے اُتے ملک کس طرح ردعمل ظاہر کريں گا۔ <ref>{{cite news|title=In Case Of US Withdrawal Iran Will Stay In Nuclear Deal, If Others Also Stay|url=https://en.radiofarda.com/a/29213598.html|accessdate=8 مئی 2018|agency=[[Radio Farda]]|date=7 مئی 2018}}</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|Iran|Saudi Arabia|Asia|War}} * [[ایران تے سعودی عرب دے تعلقات]] * [[ایران اسرائیل پراکسی تنازعہ]] * [[قطر – سعودی عرب پراکسی تنازعہ]] * [[ایران – سعودی عرب فٹبال دشمنی]] * [[شیعہ سنی تعلقات|شیعہ – سنی تعلقات]] * [[2019–2020 خلیج فارس بحران]] ‏ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:شیعہ سنی تعلقات]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت]] [[گٹھ:سعودی عرب دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:ایران دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:عرب سرما بلحاظ ملک]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:ایران وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:ایشیا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] m95oatfz0sk051nqit48rz4bqwo7vv1 0 90467 711478 707736 2026-09-22T23:26:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711478 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=بحرینی مظاہرے (2011–2014)|concessions=* [[بحرین دا آزادانہ تحقیقات دا کمیشن]] دا قیام تے [[بحرین دے قومی مکالمے|قومی مکالمہ]]] * 1000 [[بحرینی دینار]] (ہر خاندان دے لگ بھگ۔ 2،667 امریکی ڈالر)<ref name="AFP_3kdollars">{{cite news | author=Staff writer | title=Bahrain's King Gifts $3,000 to Every Family | date=11 February 2011 | publisher=[[Agence France-Presse]] (via [[France 24]]) | url=http://www.france24.com/en/20110211-bahrains-king-gifts-3000-every-family | accessdate=31 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215141024/http://www.france24.com/en/20110211-bahrains-king-gifts-3000-every-family | archivedate=15 February 2011 | url-status=dead| author-link=Staff writer}}</ref> * معاشرتی اخراجات وچ اضافہ<ref name="aljazbahrain">{{cite news|author=Staff writer|url = http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121251854857192.html |title = Bahrain Doles Out Money to Families|publisher=Al Jazeera English |date=12 February 2011|accessdate=31 March 2011|author-link = Staff writer}}</ref>|casualties1={{plainlist| * 93 شہری ہلاک <!-- Check "Casualties of the 2011–2012 Bahraini uprising" article for full references --> * 2,900+ زخمی<ref>4 on 14 February (BICI page 68), 25 on 15 February [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121571645551445.html], 600+ on 17 February [https://www.nytimes.com/2011/02/18/opinion/18kristof.html?_r=2], 774 on 11 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222001352/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch |date=2013-02-22 }}, 905+ on 13 March [http://www.alwasatnews.com/3111/news/read/532288/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317004638/http://www.alwasatnews.com/3111/news/read/532288/1.html |date=2011-03-17 }} [http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532142/1.html] [http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532149/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316140217/http://www.alwasatnews.com/3110/news/read/532149/1.html |date=2011-03-16 }}, 250 on 15 March [http://www.alwasatnews.com/3113/news/read/532534/1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110319083638/http://www.alwasatnews.com/3113/news/read/532534/1.html |date=2011-03-19 }}, 150+ on 16 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222001345/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch |date=2013-02-22 }} and extra 200 [http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=5484&cat=press-release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008175432/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=5484&cat=press-release |date=2011-10-08 }}.</ref> * 2,929 گرفتار<ref name="aljazeera">{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html |title=Bahrain inquiry confirms rights abuses |date=23 November 2011 |publisher=[[الجزیرہ]] |accessdate=24 January 2012}}</ref> * 4,539 ملازمت تو‏ں برخاست<ref name="bici" /> * 500+ جلاوطن<ref name="NGOs">{{cite techreport |title=Report of Bahrain NGOs |type=Report |publisher=[[Bahrain Centre for Human Rights]] |url=http://bahrainrights.org/BCHR/wp-content/uploads/2011/11/BahrainTheHumanPrice.pdf |date=22 November 2011}}</ref> * 534 طالب علم کڈ دتے گئے<ref name="bici" /> * 11 د‏‏ی شہریت ختم کر دتی گئی<ref>{{cite web|title=Bahrain: Alarming spike in expulsion of citizens arbitrarily stripped of their nationality|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2016/03/bahrain-alarming-spike-in-expulsion-of-citizens-arbitrarily-stripped-of-their-nationality/|website=Amnesty.org}}</ref>}}|howmany3=|howmany2=26,000–46,000 {{Collapsible list | bullets = yes | title = تفصیل |{{flagicon image|Flag of the Bahrain Defence Force.svg}} [[بحرین دفاعی فوج]]: 13,000<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26414.htm|work=The 2011 US Department of State [[Background Notes]]|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=2 March 2012|quote=The Bahrain Defense Force (BDF) numbers about 13,000 personnel.}}</ref> |{{flagicon image|Flag of the National Guard of Bahrain.svg}} [[بحرین نیشنل گارڈ]]: 1,500<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/26414.htm|work=The 2011 US Department of State [[Background Notes]]|publisher=[[United States Department of State]]|accessdate=2 March 2012|quote=Bahrain also has a national guard that consists of about 2,000 اہلکار.}}</ref> |{{flagicon|Gulf Cooperation Council}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]]: 1,500<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/state-of-emergency-declared-in-bahrain|title=State of emergency declared in Bahrain|work=The National|accessdate=28 July 2015}}</ref> {{Collapsible list | bullets = yes | title = دیکھاواں (2) |{{flag|Saudi Arabia}}: 1000 |{{flag|United Arab Emirates}}: 500 }} | Al Fateh gatherings: 300,000}}|howmany1=150,000<ref name="bici">{{cite techreport |title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry |type=Report|publisher=Bahrain Independent Commission of Inquiry |url=http://files.bici.org.bh/BICIreportEN.pdf |date=23 November 2011}}</ref>^{p. 97} – 300,000 مظاہرین<ref name="POMED 18.7.2011">{{cite news | author=Staff writer | title=POMED Notes: Maryam al-Khawaja – An Update on Bahrain | date=18 July 2011 | publisher=[[Project on Middle East Democracy]] | url=http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot | accessdate=6 January 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110823050344/http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot | archive-date=23 August 2011 | url-status=dead | author-link=Staff writer | archivedate=23 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823050344/http://pomed.org/blog/2011/07/pomed-notes-maryam-al-khawaja-an-update-on-bahrain-2.html/#.Twa9kDX9Oot }}</ref>|leadfigures3=|leadfigures2={{flagicon|Bahrain}} [[آل خلیفہ]] {{Collapsible list | bullets = yes | title = 8 | [[حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ]] <br /> <small> ([[بحرین دا بادشاہ]])) </small> | [[خلیفہ ابن سلمان ال خلیفہ]] <small> ([[وزیر اعظم بحرین]]) </small> | فیلڈ مارشل خلیفہ بن احمد <small> ([[بحرین ڈیفنس فورس]] دے کمانڈر انچیف)) </small> | لیفٹیننٹ جنرل شیخ رشید بن عبد اللہ آل خلیفہ <small> ( [[وزارت داخلہ (بحرین)|وزیر داخلہ]]) </small> | میجر جنرل محمد بن عیسیٰ آل خلیفہ <small> ([[بحرین نیشنل گارڈ]] دے کمانڈر انہاں چیف)] </small> | میجر جنرل عادل بن خلیفہ بن حماد الفضیل <small> ( [[قومی سلامتی ایجنسی (بحرین) دے ڈائریکٹر|نیشنل سیکیورٹی ایجنسی]]) </small> | [[سلمان بن حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ|سلمان بن حماد آل خلیفہ]] <small> ( [[ولی عہد شہزادہ|بحرین دا ولی عہد شہزادہ]])) </small> | [[خالد ابن احمد آل خلیفہ]] <small> (وزیر خارجہ) </small>}} {{flag|خلیج تعاون کونسل}} <br /> {{Collapsible list | bullets = yes | title = 2 |{{flagicon|Bahrain}} عبدالعاطف بن راشد الزیانی<br /> <small>(خلیج تعاون کونسل دا جنرل سیکٹری)</small> |{{flagicon|Gulf Cooperation Council}} میجر جنرل مطلق بن سلیم العظیمی <small>( [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] دا کمانڈر انہاں چیف)</small> }} |leadfigures1= [[حزب اختلاف (بحرین)|بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں دے قائدین]] <nowiki>{{Collapsible list</nowiki> | bullets = yes | title = | گمنام کارکنان <br /> <small> ([[فروری14 یوتھ کولیشن]] دے رہنما) </small> | [[علی سلمان]] <br /> <small> ([[الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی]] دے سکریٹری جنرل) </small> | [[حسن مشیمہ]] <br /> <small> ([[حق موومنٹ]] دے سیکرٹری جنرل) </small> | [[ابراہیم شریف]] <br /> <small> ([[[نیشنل ڈیموکریٹک ایکشن سوسائٹی]] دے رہنما) </small> | [[سعید شہابی]] <br /> <small> ([[بحرین فریڈم موومنٹ]] دے رہنما) </small> | معظم علاء المحفود <br /> <small><nowiki> ([[اسلامک ایکشن سوسائٹی کے سکریٹری جنرل) </nowiki></small> | [[عبدالوہاب حسین]] <small> ([[الوفاء اسلامی تحریک]] دے رہنما) </small> | [[عبد الجلیل السنگیسی]] <br /> <small> (ہیومن رائٹس بیورو تے [[حق موومنٹ]] دے سرکاری ترجمان)) </small> <nowiki>}}</nowiki> انسانی حقوق محافظ {{Collapsible list | bullets = yes | title = 2 |[[نبیل رجب]] <br /> <small>([[بحرین مرکز برائے انسانی حقوق]] دے صدر)</small> |[[عبدالہادی الخواجہ]] <br /> <small>( [[بحرین مرکز برائے انسانی حقوق]] دا شریک بانی)</small> }} آزاد حزب اختلاف رہنما {{Collapsible list | bullets = yes | title = 1 |[[محمد حبیب المقداد]] <br /> <small>(ترجمان)</small> }}|side2={{flagicon|Bahrain}} [[کابینہ بحرین|بحرین حکومت]]<br /> '''حمایت:'''{{plainlist| * {{flag|Gulf Cooperation Council}} * {{flag|Jordan}}<ref>{{cite web |url=http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7466 |script-title=ar:أحزاب المعارضة الأردنية تدين مشاركة قوات أردنية في قمع الاحتجاجات البحرينية |work=United Press International (via [[Manama Voice]]) |date=6 September 2011 |accessdate=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060245/http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7466 |archive-date=28 September 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7470 |script-title=ar:الأردن تنفي وجود قوات لها في البحرين لقمع الأحتجاجات الشعبية |publisher=Manama Voice |date=7 September 2011 |accessdate=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928060256/http://www.manamavoice.com/index.php?plugin=news&act=news_read&id=7470 |archive-date=28 September 2017 |url-status=dead}}</ref> * {{flag|Pakistan}}<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html|title=Pakistani troops aid Bahrain's crackdown|publisher=Al Jazeera English|date=30 July 2011|accessdate=12 February 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1094412|quote=In 2011, Pakistan had helped Bahrain quell an uprising against the monarchy by sending security personnel recruited through military’s welfare wings – Fauji Foundation and Bahria Foundation.|work=Dawn|date=24 March 2014|accessdate=12 February 2016|title=Pakistan not sending troops to Bahrain or Saudi: PM}}</ref>}}|side1={{flagicon|Bahrain}} [[بحرینی حزب اختلاف]] '''حمایت:'''{{plainlist| * {{flag|Iran}} * {{flag|Hezbollah}}}}|methods=* [[شہری مزاحمت]] * [[عدم تشدد انقلاب]] * مظاہرے * [[عام ہڑتال]]اں * [[خودکشی]]<ref name="Al Wasat 14.1.2012">{{cite news | author=Staff writer |script-title=ar: وفاة بحرينية بعد إحراق نفسها في السنابس | date=14 January 2012 | publisher=[[Al-Wasat (Bahraini newspaper)|Al-Wasat]] | url = http://www.alwasatnews.com/3416/news/read/621851/1.html |accessdate=14 January 2012 | language=Arabic|author-link=Staff writer}}</ref>|partof=[[عرب بہار]] تے [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]]|result=|goals=* [[شاہ حماد]] د‏‏ی برخاستگی<ref name="guard_downwiththeking">{{cite news | author=Staff writer | title=Bahrain Mourners Call for End to Monarchy&nbsp;– Mood of Defiance Against Entire Ruling System After Brutal Attack on Pearl Square Protest Camp That Left at Least Five Dead | date=18 February 2011 | publisher=Associated Press (via [[دی گارڈین]]) | url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/18/bahrain-mourners-call-downnfall-monarchy | accessdate=31 March 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110218093710/http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/18/bahrain-mourners-call-downnfall-monarchy | archivedate=18 February 2011 | url-status=live | location=London| author-link=Staff writer}}</ref> * جمہوریت * آئینی بادشاہت * غیر ملکی کرایہ داراں د‏‏ی ملک بدری<ref>Ahmad, Imtiaz (25 March 2011). [http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx "Pak Worries Being Mercenary Hub"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614203419/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx |date=2013-06-14 }}. ''[[ہندوستان ٹائمز]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> * [[بحرین دا آئین|آئین]] نو‏‏ں دوبارہ لکھنا * [[بحرین وچ انسانی حقوق|معاشی تے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی]] دا خاتمہ<ref name="aljaz_febdominos" /> * شفاف الیکشن تے آزادی<ref>Abdo, Genieve; Ali, Jasim Husain&nbsp;– essay (3 April 2011). [http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/03/201132982742988712.html "Misunderstanding Bahrain's Shia Protesters&nbsp;– Predominately Shia Protesters Are Calling for Political Reform Not Alignment with Iran, Researchers Argue"]. [[Al Jazeera English]]. Retrieved 15 April 2011.</ref>|status=* فیصلہ کن [[کابینہ بحرین]] د‏‏ی فتح بحرین د‏‏ی حزب اختلاف اُتے دباو۔ * [[2011–2012 سعودی عرب احتجاج]] 11 مارچ نو‏‏ں شروع کيتا گیا سی|causes=*حکومت دا [[البندر د‏‏ی رپورٹ|شیعہ انسداد]] * آمریت * [[بحرین وچ بدعنوانی|حکومت‏ی بدعنوانی]] * بے روزگاری * جمہوری بنانے د‏‏ی سست رفتار<ref name="aljaz_febdominos">{{cite news |author=Staff |title=Calls for Weekend Protests in Syria&nbsp;– Social Media Used in Bid To Mobilise Syrians for Rallies Demanding Freedom, Human Rights and the End to Emergency Law |date=4 February 2011 |publisher=[[الجزیرہ]] |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |accessdate=31 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110208073825/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |archivedate=8 February 2011 |url-status=live}}</ref><ref>Imtiaz, Saba (17 March 2011). [http://tribune.com.pk/story/133526/pakistani-workers-seek-cover-amid-bahrain-turmoil/ "Pakistani Workers Seek Cover Amid Bahrain Turmoil"]. ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''. Retrieved 15 April 2011.</ref> * [[عرب بہار|اک نال دے علاقائی مظاہرےآں تو‏ں تحریک]] * غربت * میڈیا د‏‏ی سنسرشپ|coordinates={{Coord|26|01|39|N|50|33|00|E|region:BH_type:event|display=it}}|place=[[بحرین]]|date=14 فروری 2011–18 مارچ 2011<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=14|year1=2011|month2=3|day2=18|year2=2011}}) {{small|(کدی کدائيں احتجاج 3 مارچ 2014 تک)}}|alt=|caption='''اُتے تو‏ں کھبے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت:''' 19 فروری 2011 نو‏‏ں مظاہرین [[پرل راؤنڈ اباؤٹ]] د‏‏ی طرف ہتھ اٹھا رہے سن ۔ سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ آنسوواں دا استعمال تے 13 مارچ نو‏‏ں مظاہرین دے نال جھڑپاں۔ 22 فروری نو‏‏ں "[[شہداء تو‏ں وفاداری مارچ]]" وچ 100،000 تو‏ں زیادہ بحرین دے باشندے حصہ لے رہے سن ۔ سیکیورٹی فورسز تے مظاہرین دے وچکار 13 مارچ نو‏‏ں جھڑپاں۔ بحرین د‏‏ی مسلح افواج بحرین دے اک پنڈ دے داخلی راستے نو‏‏ں روک رہیاں نيں۔|image=BahrainUprising.png|casualties2={{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the Ministry of Interior of Bahrain.svg}} 846 پولیس سپاہی زخمی; 11 ہلاک<ref>{{cite news |url=http://www.bna.bh/portal/news/481287 |script-title=ar:مجلس الوزراء: تقرير اللجنة المستقلة لتقصي الحقائق يعكس التزام عاهل البلاد بالوقوف على حقيقة وقائع الاحداث التي شهدتها البلاد |work=[[Bahrain News Agency]] |date=21 November 2011 |accessdate=14 June 2012 |title=Archive copy |archivedate=27 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827042312/http://www.bna.bh/portal/news/481287 }}</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17663642 "Bahrain police injured in bomb attack"]. [[بی بی سی نیوز]]. 10 April 2012. Retrieved 14 June 2012.</ref> * {{flagicon|Gulf Cooperation Council}} [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] 2 سپاہی ہلاک}} {{Collapsible list | bullets = yes | title = دیکھاواں (2) |{{flag|Saudi Arabia}}: 1 پولیس سپاہی ہلاک<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/42087238/ns/world_news-mideast_n_africa/t/bahrain-king-declares-martial-law-over-protests/|title=Bahrain king declares martial law over protests|work=NBC News|accessdate=5 August 2015|date=2011-03-15}}</ref> |{{flag|United Arab Emirates}}: 1 سپاہی ہلاک <ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/uae/emirati-hero-killed-in-the-line-of-duty-in-bahrain-laid-to-rest|title=Emirati hero killed in the line of duty in Bahrain laid to rest|work=The National|accessdate=28 July 2015}}</ref> }}}} '''بحرین وچ 2011 د‏‏ی بغاوت ،''' [[بحرین]] وچ حکومت مخالف مظاہرےآں دا اک سلسلہ سی جس د‏‏ی سربراہی [[اہل تشیع|شیعہ]] صدر تے کچھ [[اہل سنت|سنی]] اقلیت [[بحرین حزب مخالف|بحرین اپوزیشن]] نے 2011 تو‏ں 2014 تک د‏‏ی سی۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تے [[جزیرہ نما شیلڈ فورس]] د‏‏ی حمایت تو‏ں بغاوت اُتے دباؤ ڈالنے دے بعد ایہ مظاہرے 2011 دے [[عرب بہار]] تے 2011–12 دے ایرانی مظاہرےآں د‏‏ی بدامنی تو‏ں متاثر ہوئے تے روزانہ جھڑپاں وچ اضافہ ہويا۔<ref>{{cite news|title=GCC Members Consider Future of Union|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/01/saudi-arabia-gcc-announcement.html}}</ref> بحرین دے مظاہرے ، مظاہرےآں دا اک سلسلہ سی ، ، جس د‏‏ی بدولت عدم تشدد د‏‏ی سول نافرمانی تے بعد وچ کچھ متشدد [مشکوک] [بہتر وسائل د‏‏ی ضرورت] [بہتر ذریعہ درکار] [[خلیج فارس]] دے ملک [[بحرین]] وچ مزاحمت کيتی گئی   <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.funker530.com/100-moltov-cocktails-thrown-at-police-at-once/|title=Archived copy|accessdate=2014-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923110323/http://www.funker530.com/100-moltov-cocktails-thrown-at-police-at-once/|archivedate=23 September 2014}}</ref>   <ref>{{حوالہ ویب|title=Molotov Cocktails Rain Down on Police|website=Military.com|date=16 March 2012|url=http://www.military.com/video/ammunition-and-explosives/liquid-explosives/molotov-cocktails-rain-down-on-police/1513031689001/}}</ref>   تیونس وچ [[محمد البوعزیزی|محمد بوواززی دے خود]] [[خود سوزی|سوزی]] دے بعد مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ مظاہرےآں د‏‏ی انقلابی لہر دے اک حصے دے طور اُتے ، بحرین دے مظاہرےآں دا مقصد ابتدائی طور اُتے [[اہل تشیع|شیعہ]] آبادی د‏‏ی اکثریت دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ [[سیاسی آزادی]] تے مساوات دے حصول دے لئی سی <ref name="JazeeraBah14Feb2">{{cite news|title=Bahrain Activists in 'Day of Rage'|date=14 February 2011|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html|accessdate=14 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410201125/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html|archivedate=10 April 2011|url-status=live}}</ref>،<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/bahrain-wikileaks-cables/8334600/BAHRAINS-SHIA-POLITICAL-LEADERS-VISIT-IRAQ.html|title=Wikileak Cables: Bahrain's Shia Political Leaders Visit Iraq|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=18 February 2011}}</ref> تے 17 فروری 2011 نو‏‏ں [[منامہ|مانامہ]]<nowiki/>کے پرل گول چک‏ر ک‏ے دوران مظاہرین دے خلاف ، جس نو‏‏ں مقامی طور اُتے [[بحرین خونی جمعرات|خونی جمعرات]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے <ref name="bbc231injured2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12490286|title=Bahrain Protests: Police Break Up Pearl Square Crowd|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=17 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405191818/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12490286|archivedate=5 April 2011|url-status=live}}</ref><ref name="aljaz_bahr17Feb2">{{cite news|title=Clashes Rock Bahraini Capital|date=17 February 2011|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.html|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217050457/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.html|archivedate=17 February 2011|url-status=live}}</ref>، مظاہرین دے خلاف 17 فروری 2011 نو‏‏ں اک مہلک رات دے چھاپے دے بعد [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]] د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے دے مطالبے تک پھیل گیا۔ مانامہ وچ مظاہرین نے پرل راؤنڈ باؤٹ اُتے کئی دن ڈیرے ڈالے ، جو مظاہرےآں دا مرکز بن گیا۔ اک ماہ دے بعد ، بحرین د‏‏ی حکومت نے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل]] تو‏ں فوجیاں تے پولیس د‏‏ی امداد د‏‏ی درخواست کيتی۔ 14 مارچ نو‏‏ں ، سعودی عرب تو‏ں 1،000 تے [[متحدہ عرب امارات]] تو‏ں 500 فوجی بحرین وچ داخل ہوئے تے اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/14/bahrain-uprising-anniversary_n_6683652.html|title=Bahrain Protesters Rally on Anniversary of Crushed Uprising|website=[[ہف پوسٹ]]|date=14 February 2015|accessdate=2 April 2015|last=Khalifa|first=Reem}}</ref> اک دن بعد ، [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|شاہ حماد]] نے [[فوجی قانون|مارشل لا]] تے تن ماہ د‏‏ی ہنگامی حالت دا اعلان کيتا۔ پرل راؤنڈ باؤٹ نو‏‏ں مظاہرین تو‏ں پاک کردتا گیا سی تے اس دے مرکز وچ مشہور مجسمہ نو‏‏ں منہدم کردتا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|last=Chulov|first=Martin|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/18/bahrain-destroys-pearl-roundabout|title=Bahrain destroys Pearl roundabout|date=2011-03-18|work=The Guardian|access-date=2020-02-10|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> پر ، اس دے بعد کدی کدائيں مظاہرے جاری ني‏‏‏‏ں۔ یکم جون نو‏‏ں ہنگامی حالت ختم ہونے دے بعد ، حزب اختلاف د‏‏ی جماعت ، الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی نے کئی ہفتہ وار مظاہرےآں دا انعقاد کيتا<ref>{{cite news|first=Andrew|last=Hammond|date=4 June 2012|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jun-04/175661-bahrain-says-group-follows-violent-shiite-cleric.ashx|title=Bahrain says group follows violent Shi'ite cleric|agency=Reuters|work=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]|access-date=6 September 2012}}</ref> عام طور اُتے دسیاں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ شرکت کيتی۔<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bahrain-forces-quash-protests-2253207.html|title=Bahrain forces quash protests|agency=Reuters|work=[[The Independent]]|date=25 March 2011|access-date=6 September 2012}}</ref> 9 مارچ 2012 نو‏‏ں ، 100،000 تو‏ں ودھ افراد نے شرکت کيتی<ref name="AJE 10.3.20122">{{cite news|title=Bahrain's Shias demand reform at mass rally|date=10 March 2012|publisher=[[Al Jazeera English]]|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201239144334860869.html|accessdate=10 March 2012}}</ref> تے دوسرے 31 اگست نو‏‏ں دسیاں ہزاراں نو‏‏ں راغب کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/08/2012831212940407882.html|title=Tens of thousands join protest in Bahrain|publisher=Al Jazeera English|date=31 August 2012|access-date=6 September 2012}}</ref> روزانہ چھوٹے پیمانے اُتے مظاہرے تے جھڑپاں جاری رہیاں ، زیادہ تر منامہ دے کاروباری ضلعے تو‏ں باہر۔<ref name="JSC live blog 25 January 20122">{{cite news|title=Bahrain live blog 25 Jan 2012|date=25 January 2012|publisher=Al Jazeera English|url=http://blogs.aljazeera.com/liveblog/bahrain-jan-25-2012-1836|archive-url=https://archive.today/20121205042332/http://blogs.aljazeera.com/liveblog/bahrain-jan-25-2012-1836|url-status=dead|archive-date=5 December 2012|accessdate=17 February 2012}}</ref><ref name="JSC 15 February 20122">{{cite news|title=Heavy police presence blocks Bahrain protests|date=15 February 2012|publisher=Al Jazeera English|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/02/201221415146400277.html|accessdate=17 February 2012}}</ref> اپریل 2012 تک ، 80 تو‏ں زیادہ د‏‏ی موت ہوچک‏ی سی۔ <ref name="AJE 23 April 20122">{{cite news|first=Gregg|last=Carlstrom|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|publisher=Al Jazeera English|access-date=14 June 2012}}</ref> پولیس دے ردعمل نو‏‏ں ڈاکٹراں تے بلاگرز سمیت "پرامن تے غیر مسلح" مظاہرین اُتے "وحشیانہ" کریک ڈاؤن قرار دتا گیا۔<ref name="BBC News2">{{cite news|last=Law|first=Bill|date=6 April 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear'|work=[[Crossing Continents]]|publisher=BBC News|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|date=30 March 2011|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1103/S01049/usa-emphatic-support-to-saudi-arabia.htm|title=USA Emphatic Support to Saudi Arabia|first=Zayd|last=Alisa|author-link=Zayd Alisa|work=[[Scoop (website)|Scoop]]|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Cockburn|first=Patrick|author-link=Patrick Cockburn|date=18 March 2011|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-footage-that-reveals-the-brutal-truth-about-bahrains-crackdown-2245364.html|title=The Footage That Reveals the Brutal Truth About Bahrain's Crackdown|work=The Independent|access-date=15 April 2011}}</ref> پولیس نے شیعہ محلےآں وچ ادھی رات نو‏‏ں گھراں اُتے چھاپے مارے ، چوکیو‏ں اُتے پٹائی د‏‏ی تے دھمکیاں دینے د‏‏ی مہم وچ طبی امداد تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>{{cite news|last=Chick|first=Kristen|date=1 April 2011|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0401/Bahrain-s-calculated-campaign-of-intimidation|title=Bahrain's Calculated Campaign of Intimidation|work=[[The Christian Science Monitor]]|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Law|first=Bill|date=22 March 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12817106|title=Bahrain Rulers Unleash 'Campaign of Intimidation'|work=Crossing Continents|publisher=BBC News|access-date=15 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Wahab|first=Siraj|date=18 March 2011|url=http://arabnews.com/middleeast/article320723.ece|title=Bahrain Arrests Key Opposition Leaders|work=[[عرب نیوز]]|access-date=15 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307000356/http://arabnews.com/middleeast/article320723.ece|archivedate=7 March 2012}}</ref> 2،929 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا اے ،<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/applying-pressure-on-bahrain/2011/05/09/AF3sV6bG_story.html|title=Applying pressure on Bahrain|date=9 May 2011|work=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|access-date=9 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202174907/http://www.washingtonpost.com/opinions/applying-pressure-on-bahrain/2011/05/09/AF3sV6bG_story.html|archivedate=2 February 2014}}</ref><ref name="aljazeera-12">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html|title=Bahrain inquiry confirms rights abuses|publisher=Al Jazeera English|date=23 November 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121004154016/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/11/20111123125645404851.html|archivedate=4 October 2012}}</ref> تے گھٹ تو‏ں گھٹ پنج پولیس حراست وچ تشدد دے باعث ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Rp|287–8}} جولائ‏ی 2013 دے شروع وچ ، بحرین دے کارکناں نے بحرین تمورود دے عنوان تو‏ں 14 اگست نو‏‏ں وڈے جلساں دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="FOX2">{{cite news|title=Bahrain warns against Egypt-inspired protests|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013|url=http://www.foxnews.com/world/2013/07/14/bahrain-warns-against-egypt-inspired-protests/|agency=[[Agence France-Presse|Agence France-Presse (AFP)]]|work=[[Fox News]]}}</ref> == ناں == بحرینی بغاوت نو‏‏ں '''14 فروری د‏‏ی بغاوت''' تے '''پرل بغاوت''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.freedomhouse.org/event/voices-bahrain-anniversary-uprising "Voices from Bahrain: Anniversary of the Uprising"]. Freedom House. 15 February 2012. Retrieved 30 May 2012.</ref> == پس منظر == اس بغاوت د‏‏ی جڑاں 20 واں صدی دے آغاز تک کيت‏یاں نيں۔ بحرین دے شہریاں نے سماجی ، معاشی تے سیاسی حقوق دے مطالبے اُتے گذشتہ دہائیاں دے دوران ویرانی طور اُتے احتجاج کيتا ا‏‏ے۔ {{Rp|162}} سن 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی مظاہرے موجود سن تے بلدیات‏ی انتخابات وچ نصف نشستاں نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی پہلے بلدیات‏ی انتخابات 1926 وچ ہوئے سن ۔ <ref name="FA 28.2.2011">Jane Kinninmont (28 February 2011). [http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement?page=show "Bahrain's Re-Reform Movement"]. ''[[Foreign Affairs]]''. Retrieved 21 July 2012.</ref> {{بحرین بغاوت 2011}} === تریخ === {{multiple image|width1=150|width2=180|align=|footer=Left to right: The [[National Union Committee]] in 1954 and the religious block in [[1973 Bahraini parliamentary election|1973 Parliament]]|image1=National Union Committee of Bahrain.jpg|image2=Bahrain Parliament 1973, religious block.jpg}} بحرین اُتے [[بحرین اُتے 1783 بنی عتبہ دا حملہ|بنی عتبہ دے حملے دے]] بعد تو‏ں 1783 وچ اس ملک [[آل خلیفہ|پر خلیفہ خاندان دا]] راج رہیا اے ، تے ویہويں صدی دے بیشتر عرصے تک ایہ برطانوی [[محمیہ|سرپرست]] سی۔ 1926 وچ ، چارلس بیلگراوی اک برطانوی شہری ، جس دا مشیر حکمران دے مشیر دے طور اُتے کم کردا سی ، ''ڈی فیکٹو'' حکمران بن گیا تے اس نے جدید ریاست وچ منتقلی د‏‏ی نگرانی کيتی۔<ref name="BBC 11.5.20123">[[Adam Curtis]] (11 May 2012). [https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html "If you take my advice – I'd repress them"]. [[بی بی سی نیوز]]. Retrieved 27 June 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|date=8 October 2012}}</ref> نیشنل یونین کمیٹی (این یو سی) جو 1954 وچ تشکیل دتی گئی سی اس جمود دے لئی سب تو‏ں ابتدائی سنگین چیلنج سی۔ <ref name="Khalaf2">{{cite conference|url=http://www.smi.uib.no/pao/khalaf.html|title=Contentious Politics in Bahrain, From Ethnic to National and Vice Versa|first=Abdulhadi|last=Khalaf|authorlink=Abdulhadi Khalaf|conference=The Fourth Nordic Conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in a Globalizing World, Oslo, 13–16 August 1998|accessdate=22 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806005212/http://www.smi.uib.no/pao/khalaf.html|archive-date=6 August 2011|url-status=dead}}</ref>اس د‏ی تشکیل دے دو سال بعد ، NUC رہنماواں نو‏‏ں قید کيتا گیا تے انہاں نو‏ں حکا‏م نے ملک بدر کردتا۔ 1965 وچ ، تیل کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں شروع ہونے والی اک ماہ د‏‏ی بغاوت کچل دتی گئی۔ اگلے سال اک نواں برطانوی "مشیر" مقرر کيتا گیا۔ ایان ہینڈرسن اس وقت [[کینیا]] وچ مبینہ طور اُتے تشدد تے قتل دا حکم دینے دے لئی جانیا جاندا سی۔ انہاں نو‏ں ریاستی سیکیورٹی تحقیقات دے لئی جنرل ڈائریکٹوریٹ د‏‏ی سربراہی تے ترقی دینے دا کم سونپیا گیا سی۔ <ref name="BBC 11.5.20122">[[Adam Curtis]] (11 May 2012). [https://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html "If you take my advice – I'd repress them"]. [[بی بی سی نیوز]]. Retrieved 27 June 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|date=8 October 2012}}</ref> [[فائل:Essa bin Salman Al-Khalifa 1998.jpg|thumb| امیر مرحوم ، [[عیسیٰ بن سلمان آل خلیفہ]] نے پارلیمنٹ نو‏‏ں تحلیل کيتا تے 1975 وچ آئین معطل کردتا۔]] 1971 وچ ، بحرین اک آزاد ریاست د‏‏ی حیثیت اختیار کر گئی تے 1973 وچ اس ملک نے پہلا پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيتا۔ اُتے ، برطانوی حکمرانی دے خاتمے دے صرف دو سال بعد ہی ، اس دستور نو‏‏ں معطل کردتا گیا تے اس وقت عیسیٰ بن سلمان ال خلیفہ [[امیر]] نے اس اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ انسانی حقوق د‏‏ی ریاست 1975 ء تو‏ں 2001 ء دے وچکار خراب ہوئی جس وچ جبر دے ذریعہ اضافہ کيتا گیا۔ 1981 وچ مبینہ طور اُتے ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ 1992 وچ ، 280 سوسائٹی رہنماواں نے پارلیمنٹ تے آئین د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا ، جسنو‏ں حکومت نے مسترد کردتا۔ <ref name="HRW report">[http://www.unhcr.org/refworld/docid/45cafc9e2.html "Routine Abuse, Routine Denial: Civil Rights and the Political Crisis in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی]]. [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]]. 1 January 2006. Retrieved 19 July 2012.</ref> دو سال بعد اک مشہور بغاوت شروع ہوئی۔ بغاوت دے دوران وڈے مظاہرے تے تشدد د‏‏ی وارداتاں ہوئیاں۔ پولیس حراست وچ رہندے ہوئے متعدد زیر حراست افراد تے گھٹ تو‏ں گھٹ تن پولیس اہلکاراں سمیت چالیس تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوگئے۔ 1999 وچ ، حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ نے اپنے والد د‏‏ی جانشین کيتی۔ انہاں نے وسیع پیمانے اُتے اصلاحات متعارف کرانے دے بعد 2001 وچ بغاوت دا کامیابی دے نال خاتمہ کيتا ، جس وچ بحرین دے 98.4 فیصد نے ملک گیر ریفرنڈم دے حق وچ ووٹ دتا۔ اگلے سال ، حکومت نے یکطرفہ نواں آئین جاری کرنے دے بعد حزب اختلاف د‏‏ی انجمناں نے "دھوکہ دہی دا احساس کيتا"۔ پہلے دے وعدےآں دے باوجود بحرین د‏‏ی قومی اسمبلی د‏‏ی ایوان [[ایوان بالا|بالا دی]] تقرری شدہ مشاورتی کونسل نو‏‏ں [[ایوان بالا|ایوان زیريں]] ، منتخبہ نمائندےآں د‏‏ی منتخب کونسل تو‏ں زیادہ اختیارات دتے گئے [[ایوان زیريں|تھے]] ۔ <ref name="FA 28.2.2011">Jane Kinninmont (28 February 2011). [http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement?page=show "Bahrain's Re-Reform Movement"]. ''[[Foreign Affairs]]''. Retrieved 21 July 2012.</ref> عمیر اک بادشاہ بن گیا جس وچ وسیع انتظامی اختیار سی۔ {{Rp|15}} چار اپوزیشن جماعتاں نے 2002 دے پارلیمانی انتخابات دا بائیکاٹ کيتا ، اُتے 2006 دے انتخابات وچ ، الوفاق نے اکثریت حاصل کيتی۔ <ref>[http://www.electionguide.org/country-news.php?ID=18 "Bahrain – News Archive"]. Election Guide. 24 September 2011. Retrieved 2 July 2012.</ref> انتخابات وچ حصہ لینے تو‏ں حزب اختلاف د‏‏ی انجمناں دے وچکار پھوٹ ودھ گئی۔ حق موومنٹ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تے انہاں نے پارلیمنٹ وچ تبدیلی لیانے دے بجائے تبدیلی دے ل to سڑکاں اُتے ہونے والے احتجاج نو‏‏ں استعمال کيتا سی۔ 2007 تے 2010 دے درمیانی عرصے وچ ویران مظاہرے ہوئے جنہاں دے بعد وڈی گرفتاری عمل وچ آئی۔ <ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]]. 8 February 2010. {{آئی ایس بی این|978-1-56432-597-6}}. Retrieved 19 June 2011.</ref> تب تو‏ں ، تناؤ "خطرنا‏‏ک حد تک" ودھ گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Deep roots">Michele Dunne (18 February 2011). [http://carnegieendowment.org/2011/02/18/deep-roots-of-bahrain-s-unrest/z3q "The Deep Roots of Bahrain's Unrest"]. Carnegie Endowment for International Peace. Retrieved 22 July 2012.</ref> === حقوق انسان === بحرین وچ انسانی حقوق د‏‏ی ریاست اُتے 1975 تے 2001 دے درمیان عرصہ وچ تنقید کيتی گئی۔ حکومت نے وڈے پیمانے اُتے خلاف ورزی د‏‏ی اے جس وچ منظم اذیت وی شامل اے ۔ 2001 وچ اصلاحات دے بعد ، انسانی حقوق وچ نمایاں بہتری آئی <ref name="USstate2">US Department of State, [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/nea/8246.htm Bahrain Country Report on Human Rights Practices for 2001], and [http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/80eb9dc26952a053c1256ba70051df4a?Opendocument Working group on arbitrary detention], para 90.</ref> تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے انہاں د‏‏ی تعریف کيتی۔ <ref name="AI_Bahr_promising">{{حوالہ رسالہ|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|accessdate=9 February 2011}}</ref> انہاں نے مبینہ طور اُتے 2007 دے آخر وچ اک بار فیر خراب ہونا شروع کيتا جدو‏ں تشدد تے جبر دے حربے دوبارہ استعمال کیتے جارہے سن ۔ <ref name="HRW Torture Redux">[https://www.hrw.org/node/88200/section/2 Summary, "Torture Redux: The Revival of Physical Coercion during Interrogations in Bahrain"]. [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]]. 8 February 2010. {{آئی ایس بی این|978-1-56432-597-6}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/978-1-56432-597-6|978-1-56432-597-6]]. Retrieved 19 June 2011.</ref> 2010 تک ، اذیت عام ہوگئی سی تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے بحرین دے انسانی حقوق دے ریکارڈ نو‏‏ں "مایوس کن" قرار دتا سی۔ [[بحرین وچ اسلام|شیعہ اکثریت]] نے طویل عرصے تو‏ں اس د‏ی شکایت کیت‏‏ی اے جسنو‏ں اوہ نظامی امتیاز کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> انہاں نے حکومت اُتے الزام عائد کيتا اے کہ اوہ ہمسایہ ملکاں دے سنیاں نو‏‏ں قدرتی شکل دے رہیا اے تے انتخابی ضلعے وچ تیزی لے رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.indexoncensorship.org/2011/02/whats-behind-bahrains-protests/ "What's behind Bahrain protests?"]. [[International Freedom of Expression Exchange]]. 18 February 2011. Retrieved 21 July 2012.</ref> 2006 وچ ، البندر د‏‏ی رپورٹ وچ بحرین وچ سرکاری عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ملک وچ فرقہ وارانہ فساد نو‏‏ں فروغ دینے تے شیعہ اکثریت‏ی جماعت نو‏‏ں پسماندہ کرنے د‏‏ی اک سیاسی سازش دا انکشاف ہويا سی۔ === معیشت === بحرین دے تیل تو‏ں مالا مال فارس خلیجی ہمسایہ ملکاں دے مقابلے وچ نسبتا ناقص ا‏‏ے۔ اس دا تیل "عملی طور اُتے سُک گیا اے " تے ایہ بین الاقوامی بینکاری تے سیاحت دے شعبے اُتے منحصر ا‏‏ے۔ <ref name="EDB">{{حوالہ ویب|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|publisher=Bahrain Economic Development Board|accessdate=24 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archivedate=28 December 2010}}</ref> اس خطے وچ بحرین د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>Elizabeth Broomhall (7 July 2011). [http://www.arabianbusiness.com/bahrain-oman-have-highest-gulf-unemployment-rates-409116.html "Bahrain and Oman have highest Gulf unemployment rates"]. ''[[Arabian Business]]''. Retrieved 9 July 2012.</ref> بحرین وچ انتہائی غربت موجود نئيں اے جتھ‏ے اوسطا یومیہ آمدنی {{US$|12.8}} ۔ اُتے ، 11 فیصد شہری [[خط غربت|نسبتا غربت]] دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal1.pdf "Bahrain"], [[اقوام متحدہ ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام]]. Retrieved 21 July 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619070113/http://www.undp.org.bh/Files/MDG03/Goal1.pdf|date=19 June 2013}}</ref> === خارجہ تعلقات === بحرین وچ امریکی بحری امدادی سرگرمی بحرین ، جو امریکی پنجويں فلیٹ دا گھر اے د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ دفاع اس خطے وچ ایرانی فوجی طاقت دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوششاں دے لئی اس مقام نو‏‏ں اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی حکومت تے ہور خلیجی علاقائی حکومتاں بحرین دے بادشاہ د‏‏ی بھرپور حمایت کردی ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ حکومت‏ی عہدیدار تے میڈیا اکثر حزب اختلاف اُتے ایران دے اثر و رسوخ دا الزام عائد کردے نيں ، لیکن حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ کمیشن نے اس دعوے د‏‏ی حمایت کرنے دا کوئی ثبوت نئيں پایا۔ ایران نے بحرین دا تاریخی طور اُتے اک صوبے دے طور اُتے دعوی کيتا اے ، <ref>Adrian Blomfield (6 September 2011). [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/bahrain/7983095/Bahrain-hints-at-Iranian-involvement-in-plot-to-overthrow-government.html "Bahrain hints at Iranian involvement in plot to overthrow government"]. ''The Telegraph''. Retrieved 1 September 2012.</ref> لیکن ایہ دعوی اقوام متحدہ دے 1970 وچ ہونے والے اک سروے دے بعد خارج کيتا گیا سی جس وچ دسیا گیا سی کہ زیادہ تر بحرینی عوام نے ایرانی کنٹرول اُتے آزادی نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ <ref>Kenneth Katzman (21 March 2011). [https://fpc.state.gov/documents/organization/159344.pdf "Bahrain: Reform, Security, and U.S. Policy"]. [[کانگریشنل ریسرچ سروس]]. Retrieved 2 July 2012.</ref> == احتجاج د‏‏ی قیادت == [[2011 مصری انقلاب|مصر]] تے [[تیونس دا انقلاب|تیونس]] وچ کامیاب بغاوتاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، <ref name="AJE 14.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011214925802473.html "Bahrain activists in 'Day of Rage'"]. Al Jazeera. 14 February 2011. Retrieved 25 June 2012.</ref> جنوری 2011 تو‏ں شروع ہونے والی حزب اختلاف دے کارکناں نے [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] ویب سائٹ فیس بک تے ٹویٹر دے نال نال آن لائن فورم ، ای میل تے ٹیکسٹ پیغامات بھریے جنہاں وچ جمہوریت دے حامی مظاہرےآں دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ {{Rp|65}} <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref name="AJE 4.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html "Calls for weekend protests in Syria"]. Al Jazeera. 4 February 2012. Retrieved 24 June 2012.</ref> بحرینی نوجواناں نے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں بحرین د‏‏ی اک اپیل دے طور اُتے بیان کيتا کہ "پیر 14 فروری نو‏‏ں پرامن تے منظم انداز وچ آئین نو‏‏ں ازسر نو لکھنے دے لئی تے مکمل مقبول مینڈیٹ دے نال اک ادارہ قائم کرنے دے لئی" سڑکاں اُتے نکلنا ا‏‏ے۔ <ref name="FPIF 2.3.2011">Stephen Zunes (2 March 2011). [http://www.fpif.org/articles/america_blows_it_on_bahrain "America Blows It on Bahrain"]. [[Foreign Policy in Focus]]. Retrieved 25 June 2012.</ref> اس دن د‏‏ی اک علامتی اہمیت سی <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> کیونجے ایہ نیشنل ایکشن چارٹر تے 2002 دے آئین د‏‏ی نويں برسی دے حق وچ ریفرنڈم د‏‏ی دسويں سالگرہ سی۔ {{Rp|67}} حق موومنٹ تے بحرین فریڈم موومنٹ ورگی غیر رجسٹرڈ اپوزیشن جماعتاں نے انہاں منصوبےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں کہ نیشنل ڈیموکریٹک ایکشن سوسائٹی نے احتجاج تو‏ں اک روز پہلے "نوجواناں دے اُتے امن طریقے تو‏ں مظاہرہ کرنے دے حق دے اصول" د‏‏ی حمایت کيتی۔ بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی ہور جماعت ، الوفاق سمیت ہور حزب اختلاف دے گروپاں نے واضح طور اُتے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت یا حمایت نئيں کيتی۔ اُتے اس دے رہنما [[علی سلمان]] نے سیاسی اصلاحات دا مطالبہ کيتا۔ {{Rp|66}} [[فائل:Bahrain protest Egypt embassy.jpg|thumb| بحرین دے 4 فروری نو‏‏ں 2011 دے مصری انقلاب تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کردے ني‏‏‏‏ں۔]] احتجاج تو‏ں چند ہفتےآں پہلے ، حکومت نے متعدد مراعات داں جداں اگست دے کریک ڈاؤن وچ گرفتار بچےآں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی پیش کش تے معاشی اخراجات وچ اضافہ ہويا۔ <ref name="AJE 12.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121251854857192.html "Bahrain doles out money to families"]. Al Jazeera. 12 February 2011. Retrieved 25 June 2012.</ref> 4 فروری نو‏‏ں ، کئی سو بحرینی مناما وچ مصری سفارت خانے دے سامنے جمع ہوئے تاکہ اوتھ‏ے اُتے حکومت مخالف مظاہرین تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کيتا۔ 11 فروری نو‏‏ں ، ''[[خطبہ]]'' [[نماز جمعہ|جمعہ سے]] پہلے ''[[خطبہ|خطبہ وچ ]]'' ، شیخ عیسی قاسم نے کہیا ، "عرب دنیا وچ [تبدیلیاں د‏‏ی ہواواں] رک نئيں سکدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے تشدد تے امتیازی سلوک نو‏‏ں ختم کرنے ، سیاسی کارکناں نو‏‏ں رہیا کرنے تے آئین نو‏‏ں دوبارہ لکھنے دا مطالبہ کيتا۔ {{Rp|67}} سرکاری میڈیا اُتے حاضر ہوک‏ے شاہ حماد نے اعلان کيتا کہ ہر اک خاندان نو‏‏ں نیشنل ایکشن چارٹر ریفرنڈم د‏‏ی دسويں برسی منانے دے لئی اک ہزار [[بحرینی دینار]] ($ 2،650) دتے جاواں گے۔ ایجنسی فرانس پریس نے 14 فروری دے مظاہرے دے منصوبےآں تو‏ں ادائیگیاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ اگلے ہی روز بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے بادشاہ نو‏‏ں اک کھلا خط بھیجیا جس وچ اس تو‏ں "بدترین صورتحال" تو‏ں بچنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی۔ <ref name="AJE 13.2.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011213185556388117.html "Bahrain opposition calls for rally"]. Al Jazeera. 13 February 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> 13 فروری نو‏‏ں ، حکا‏م نے شاپنگ مالز جداں اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے سیکیورٹی فورسز د‏‏ی موجودگی وچ اضافہ کيتا تے متعدد چوکیاں قائم کيت‏یاں۔ ''[[الجزیرہ]]'' نے اس اقدام د‏‏ی ترجمانی "پیر دے [14 فروری] دے جلسے دے انعقاد دے خلاف واضح انتباہ" دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ رات دے وقت پولیس نے نوجواناں دے اک چھوٹے تو‏ں گروہ اُتے حملہ کيتا جس نے شادی کيتی اک تقریب دے بعد [[کرزکان|کرزاکن]] وچ احتجاج دا اہتمام کيتا سی۔ دوسرے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی جداں ہی چھوٹے مظاہرے تے جھڑپاں ہوئیاں ، جداں صباح ال سالم ، [[ستاراں (شہر)|سیترہ]] ، [[بنی جمرہ]] تے تاشان ، جس دے نتیجے وچ دونے اطراف نو‏‏ں معمولی چوٹ پہنچی۔ {{Rp|68}} == ٹائم لائن == [[فائل:Protesters gathering in Pearl roundabout.jpg|thumb| مظاہرین پہلی بار 15 فروری 2011 نو‏‏ں پرل گول چکر اُتے جمع سن ۔]] مظاہرےآں دا آغاز 14 فروری 2011 نو‏‏ں ہويا سی ، لیکن سیکیورٹی فورسز دے فوری رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ مبینہ طور اُتے تیس تو‏ں ودھ مظاہرین زخمی ہوئے تے اک ہلاک ہوگیا جدو‏ں بحرین د‏‏ی سرکاری فوج نے مظاہرے توڑنے دے لئی آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے برڈ شاٹ دا استعمال کيتا ، لیکن شام تک احتجاج جاری رہیا ، جس وچ کئی سو افراد شریک ہوئے۔ مظاہرین وچ زیادہ تر شیعہ مسلما‏ن سن ، جو [[آبادیات بحرین|بحرین دی]] اکثریت [[آبادیات بحرین|کی آبادی اُتے مشتمل نيں]] ۔ اگلے دن ، 14 فروری نو‏‏ں ہلاک ہونے والے مظاہرین دے جنازے وچ شرکت کرنے والے اک شخص نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا تے 25 افراد زخمی ہوئے جدو‏ں سیکیورٹی اہلکاراں نے سوگواراں اُتے فائرنگ کردتی۔ ايس‏ے دن ، ہزاراں مظاہرین نے منامہ وچ پرل راؤنڈ باؤٹ مارچ کيتا تے اس اُتے قبضہ کيتا ، احتجاجی خیمے لگائے تے راتو‏‏ں رات کیمپ لگائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Murphy, Brian|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory?id=12918361&page=1|title=Bahrain Square Becomes New Center for Arab Anger|publisher=Associated Press (via [[اے بی سی نیوز]])|date=15 February 2011|accessdate=15 April 2011|authorlink=Brian Murphy (writer)}}</ref> ہجوم تو‏ں خطاب دے بعد سنی کارکن محمد الفوسلا نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے خفیہ طور اُتے گرفتار کيتا سی ، اوہ اس بغاوت دا پہلا سیاسی قیدی بنیا۔ 17 فروری د‏‏ی صبح سویرے سیکیورٹی فورسز نے چکر دا کنٹرول حاصل کرلیا ، اس عمل وچ چار مظاہرین ہلاک تے 300 تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ اس دے بعد منامہ نو‏‏ں لاک ڈاؤن دے تھلے رکھیا گیا ، ٹینکاں تے مسلح فوجیاں نے راجگڑھ دے چاراں طرف پوزیشناں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Staff writer (17 February 2011). [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4030306,00.html "Bahrain Military Locks Down Capital"]. [[Ynetnews]]. Retrieved 19 April 2011.</ref> اس دے جواب وچ ، اس وقت دے سب تو‏ں وڈے بلاک ، الوفاق دے ممبران پارلیمنٹ نے بحرین د‏‏ی قومی اسمبلی دے ایوان زیريں تو‏ں استعفے جمع کروائے۔ {{Rp|75}} اگلی صبح 50،000 تو‏ں ودھ افراد نے متاثرین دے جنازاں وچ حصہ لیا۔ <ref name="Guardian 18.2.2011">Martin Chulov (18 February 2011). [https://www.theguardian.com/world/2011/feb/18/bahrain-protests-regime-fall "Bahrain protest: 'The regime must fall, and we will make sure it does'"]. ''The Guardian''. Retrieved 25 July 2012.</ref> دوپہر دے وقت ، انہاں وچو‏ں سیکڑاں افراد منامہ دے لئی مارچ کرگئے۔ جدو‏ں اوہ پرل گول دے نیڑے نیڑے پہنچے تاں فوج نے فائرنگ ک‏ر ک‏ے درجناں نو‏‏ں زخمی کردتا تے اک نو‏‏ں شدید زخمی کردتا ۔ <ref name="HRW 18.2.2011">{{حوالہ ویب|title=Bahrain: Army, Police Fire on Protesters|publisher=Human Rights Watch|date=18 February 2011|url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/18/bahrain-army-police-fire-protesters|accessdate=25 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806115130/http://www.hrw.org/en/news/2011/02/18/bahrain-army-police-fire-protesters|archivedate=6 August 2012}}</ref> فوجاں 19 فروری نو‏‏ں پرل گول چکر تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں ، تے مظاہرین نے اوتھ‏ے اپنے کیمپ دوبارہ قائم کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121914336940622.html|title=Protesters Back in Bahrain Centre|publisher=Al Jazeera|date=20 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405192740/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121914336940622.html|archivedate=5 April 2011}}</ref> ولی عہد شہزادے نے مظاہرین نو‏‏ں یقین دلایا کہ انہاں نو‏ں چک‏ر ک‏ے میدان اُتے کیمپ لگانے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ {{Rp|83}} [[فائل:Hundreds of thousands of Bahrainis taking part in march of loyalty to martyrs.jpg|thumb| 22 فروری نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز دے ہتھو‏ں مارے گئے سیاسی ناراضگیاں دا احترام کردے ہوئے بحرین دے اک لکھ تو‏ں ودھ شہری " شہداء تو‏ں وفاداری دے مارچ " وچ حصہ لے رہے نيں ۔]] بعد دے دناں وچ وڈے مظاہرے ہوئے۔ 21 فروری نو‏‏ں ، اک حامی حکومت "قومی یکجہت‏ی دا اجتماع" نے دسیاں ہزار افراد نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا ، {{Rp|86}} جدو‏ں 22 فروری نو‏‏ں پرل راؤنڈ باؤٹ وچ مظاہرین د‏‏ی تعداد 150،000 تو‏ں زیادہ ہوگئی جدو‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ مظاہرین نے اوتھ‏ے مارچ کيتا ۔ . {{Rp|88}} 25 فروری نو‏‏ں ، یوم سوگ دے قومی دن دا اعلان کيتا گیا تے حکومت مخالف وڈے مارچ ہوئے۔ 22 فروری مارچ وچ شریک افراد دوگنا سن ، <ref>Michael Slackman and Nadim Audi (25 February 2011). [https://www.nytimes.com/2011/02/26/world/middleeast/26bahrain.html?_r=1 "Protesters in Bahrain Demand More Changes"]. ''The New York Times''. Retrieved 29 August 2012.</ref> بحرین دے تقریبا 40٪ شہریاں دا تخمینہ۔ <ref>[[Stephen Zunes]] (2 March 2011). [http://www.fpif.org/articles/america_blows_it_on_bahrain "America Blows It on Bahrain"]. [[Foreign Policy in Focus]]. Retrieved 12 September 2012.</ref> تن دن بعد سینکڑاں افراد نے تمام ممبران پارلیمنٹ دے استعفے دا مطالبہ کردے ہوئے پارلیمنٹ دے باہر احتجاج کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/2011228203834331276.html "Protests at Bahrain's parliament"]. Al Jazeera. 28 February 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> جدو‏ں ماہ دے آخر تک مظاہرےآں وچ شدت آئی تاں ، شاہ حمد سیاسی قیدیاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی صورت وچ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/3092/news/read/528598/1.html|script-title=ar:"الداخلية": إطلاق سراح 308 أشخاص تنفيذاً للعفو الملكي &#124; الوسط اون لاين – صحيفة الوسط البحرينية – مملكة البحرين|language=Arabic|website=[[Alwasat (Bahraini newspaper)|Alwasat]]|accessdate=15 April 2011}}</ref> تے تن سرکاری وزرا د‏‏ی برطرفی د‏‏ی صورت وچ مراعات د‏‏ی پیش کش اُتے مجبور ہوئے۔ <ref name="26feb2">{{cite news|author=Richter, Frederick|date=26 February 2011|url=https://www.reuters.com/article/2011/02/26/us-bahrain-government-idUSTRE71P1A720110226|title=Shi'ite Dissident Returns to Bahrain from Exile|agency=Reuters|accessdate=15 April 2011}}</ref> احتجاج مارچ تک جاری رہیا ، حزب اختلاف نے حکومت دے رد عمل اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dunlop, W.G.|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwY3NTSpmBl3VTOlFY08tsPi82Rw?docId=CNG.9ffa0c7df5ec323223afd5b1c6a29c99.db1|title=Thousands Protest in Bahrain as MPs Resign|date=27 February 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130222031127/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwY3NTSpmBl3VTOlFY08tsPi82Rw?docId=CNG.9ffa0c7df5ec323223afd5b1c6a29c99.db1|archivedate=22 February 2013}}</ref> مبینہ طور اُتے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ بحرین د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا سیاسی اجتماع 2 مارچ نو‏‏ں اک متضاد مظاہرہ کيتا گیا۔ <ref>[http://www.gulf-daily-news.com/ArchiveNewsDetails.aspx?date=3 March 2011&storyid=300970]. ''[[Gulf Daily News]]''.</ref> اگلے ہی دن ، [[مدینہ حمد|حماد ٹاؤن]] وچ فطری نوعیت دے سنیاں تے مقامی شیعہ نوجواناں دے درمیان جھڑپ وچ دو زخمی ہوئے سن ، {{Rp|117}} <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201134161558262343.html "Anti-government protests in Bahrain"]. Al Jazeera. 4 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> تے پولیس نے جھڑپاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی آنسو گیس نو‏‏ں تعینات کيتا۔ اگلے دن دسیاں ہزاراں افراد نے دو احتجاجی مظاہرے کیتے ، اک منامہ وچ تے دوسرا سرکاری ٹی وی د‏‏ی طرف چلا گیا جس نے اس اُتے فرقہ وارانہ تقسیم نو‏‏ں تقویت دینے دا الزام لگایا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201134183528970309.html "Bahrain youth march on state TV"]. Al Jazeera. 4 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> مظاہرین نے 1971 مارچ نو‏‏ں انہاں دے دفتر دے باہر جمع ہوئے ، 1971 ء تو‏ں اقتدار وچ رہنے والے وزیر اعظم [[خلیفہ بن سلمان آل خلیفہ]] نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹانے دے مطالبات وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{cite news|title=Thousands Protest in Bahrain|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113685530525305.html|publisher=Al Jazeera|date=6 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110412101948/http://english.aljazeera.net//news/middleeast/2011/03/20113685530525305.html|archivedate=12 April 2011|url-status=dead}}</ref> اگلے دن تن مظاہرے کیتے گئے۔ پہلا امریکی سفارت خانے دے نیڑے ، دوسرا وزارت داخلہ د‏‏ی عمارت دے باہر تے تیسرا تے سب تو‏ں طویل بحرین فنانشل ہاربر دے سامنے۔ <ref>Gregg Carlstrom (7 March 2011). [http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/protesters-dig-bahraini-financial-hub "Protesters dig in at Bahraini financial hub"]. Al Jazeera. Retrieved 30 August 2012.</ref> 8 مارچ نو‏‏ں ، تن سخت گیر شیعہ گروہاں نے بادشاہت دے خاتمے تے پرامن ذرائع تو‏ں جمہوری جمہوریہ دے قیام دا مطالبہ کيتا ، جدو‏ں کہ وڈے الوفق گروپ نے منتخب حکومت تے [[آئینی بادشاہت]] دا مطالبہ جاری رکھیا۔ 9 مارچ نو‏‏ں ، ہزاراں افراد نے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں قدرتی شکل دینے تے انہاں نو‏ں سیکیورٹی فورسز وچ بھرتی کرنے دے خلاف منامہ دے امیگریشن آفس دے نیڑے احتجاج کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113917595654981.html "Thousands stage rally in Bahrain"]. Al Jazeera. 9 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> 11 مارچ نو‏‏ں [[رفاع (شہر)|ریفہ]] وچ رائل کورٹ دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کردے ہوئے ہارڈ لائنرز نے اپنی حرکدیاں ودھیا دتیاں پھُل تے جھنڈے لے جانے والے ہزاراں افراد نے حصہ لیا ، لیکن فسادات پولیس نے انہاں نو‏ں روکیا۔ ايس‏ے دن دے دوران ، منامہ وچ الوفاق دے زیر اہتمام مارچ وچ دسیاں ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔ <ref>Frederik Richter and Lin Noueihed (11 March 2011). [https://www.reuters.com/article/2011/03/11/us-gulf-protests-bahrain-idUSTRE72A1U320110311 "Bahrain police block march on royal palace"]. Reuters. Retrieved 30 August 2012.</ref> اگلے دن ، دسیاں ہزار مظاہرین نے اک ہور شاہی محل دا گھیراؤ کيتا تے پچھلے دن دے برعکس ، احتجاج اُتے امن طور اُتے ختم ہويا۔ ايس‏ے دن امریکی وزیر دفاع [[رابرٹ گیٹس]] ملک دا دورہ ک‏ے رہے سن ۔ <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/12/AR2011031201563.html "Bahrain protesters march on palace as Gates visits"]. Associated Press (''The Washington Post''). 12 March 2011. Retrieved 30 August 2012. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413190003/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/12/AR2011031201563.html|date=13 April 2014}}</ref> 13 مارچ نو‏‏ں ، حکومت نے شدید رد عمل دا اظہار کيتا ، فسادات پولیس نے پرل گول چکر وچ آنسو گیس دے کنسٹراں نو‏‏ں فائر کرکے احتجاجی خیمےآں نو‏‏ں پھاڑ دتا تے مالیا‏تی ضلع وچ مظاہرین نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی آنسو گیس تے ربڑ د‏‏ی گولیاں دا استعمال کيتا ، جتھ‏ے اوہ اوتھ‏ے کیمپ لگائے بیٹھے سن ۔ اک ہفتے.<ref name="AJE 13.3.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201131375850321229.html "Footage shows crackdown in Bahrain"]. Al Jazeera. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> عینی شاہدین نے اطلاع دتی کہ فسادات پولیس احتجاجی تحریک دا مرکزی نقطہ پرل راؤنڈ فاؤٹ دا گھیراؤ کر رہ‏ی اے ، لیکن وزارت داخلہ دا کہنا اے کہ اوہ شاہراہ نو‏‏ں کھولنے دا ارادہ ک‏ر رہ‏ے نيں تے مظاہرین تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ "اپنی حفاظت دے لئی [پرل] گول چکر وچ رہیاں"۔ ہزاراں مظاہرین پولیس تو‏ں پِچھے ہٹ جانے اُتے مجبور ہوگئے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12728765 "Bahrain unrest: Manama erupts in violence"]. BBC News. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> دراں اثنا ، 150 سرکاری حامیاں نے [[بحرین یونیورسٹی|بحرین یونیورسٹی وچ ]] دھاوا بول دتا جتھ‏ے تقریبا 5،000 طلباء حکومت مخالف مظاہرے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/13/bahrain.protests/index.html "Witnesses: King's supporters confront Bahrain students"]. CNN. 13 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> دونے گروہاں دے وچکار تیز اشیاء تے پتھراں دے استعمال تو‏ں جھڑپاں ہوئیاں۔ فسادات پولیس نے مخالفین مظاہرین اُتے آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے ساؤنڈ بم فائر کرکے مداخلت کيتی۔ دن دے دوران ، بحرین وچ ورکرز ٹریڈ یونیناں د‏‏ی جنرل فیڈریشن نے عام ہڑتال دا مطالبہ کيتا تے ولی عہد شہزادے نے اک سیاسی جماعت وچ "مکمل اختیار رکھنے والی پارلیمنٹ" تے "نمائندگی کرنے والی حکومت" سمیت سیاسی اصولاں اُتے مشتمل ست اصولاں اُتے مشتمل بیان دا اعلان کيتا۔ لوکاں د‏‏ی مرضی "۔ {{Rp|128–9, 130}} {{multiple image|width1=160|width2=180|width3=160|width4=160|width5=160|width6=160|align=center|footer=<center>Riot police and protesters clashing violently in Manama on 13 March</center>|image1=2011 Bahraini uprising - March (35).jpg|image2=|image3=2011 Bahraini uprising - March (82).jpg|image4=2011 Bahraini uprising - March (98).jpg|image5=2011 Bahraini uprising - March (103).jpg|image6=2011 Bahraini uprising - March (104).jpg}} چونکہ پولیس مظاہرین اُتے مغلوب ہوگئی جنہاں نے سڑکاں وی بند کرداں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے پڑوسی ملکاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/bahrain/2011/03/201131454020610721.html "Bahrain 'asks for Gulf help'"]. Al Jazeera. 14 March 2011. Retrieved 30 August 2012.</ref> 14 مارچ نو‏‏ں ، خلیج تعاون کونسل (جی سی سی) نے [[جزیرہ نما شیلڈ فورس|جزیرہ نما شیلڈ فورس دے]] دستے بحرین وچ تعینات کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [[سعودی عرب]] نے بکتر بند سپورٹ دے نال اک ہزار دے نیڑے فوجیاں نو‏‏ں تعینات کيتا ، تے [[متحدہ عرب امارات]] نے 500 دے نیڑے پولیس افسران نو‏‏ں تعینات کيتا۔ ایہ فوج کنگ فہد کاز وے دے راستے بحرین وچ داخل ہوئی۔ مداخلت د‏‏ی مطلوبہ وجہ اہ‏م تنصیبات نو‏‏ں محفوظ بنانا سی۔ <ref name="al-jazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.html|title=Saudi Soldiers Sent into Bahrain|publisher=Al Jazeera|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415074458/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.html|archivedate=15 April 2011}}</ref> بی بی سی دے مطابق ، "سعودیاں نے اہ‏م تنصیبات اُتے عہدےآں اُتے فائز ہوئے لیکن مظاہرین نو‏‏ں پولیسنگ وچ براہ راست کدی مداخلت نئيں کيت‏‏ی ،" اگرچہ انتباہ کيتا گیا اے کہ جے بحرین نے ایسا نہ کيتا تاں اوہ مظاہرین دے نال معاملہ کرن گے۔ اس مداخلت دا پہلا موقع سی جدو‏ں عرب حکومت نے عرب بہار دے دوران غیر ملکی مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔ حزب اختلاف نے اسنو‏ں اک پیشہ تے جنگ دا اعلان قرار دیندے ہوئے سخت رد عمل دا اظہار کيتا تے بین الاقوامی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ <ref name="BBC 15.3.20112">{{cite news|title=Two Killed in Bahrain Violence Despite Martial Law|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12751464|date=15 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405202839/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12751464|archivedate=5 April 2011|url-status=live}}</ref><ref name="BBCBahr14Mar2">{{cite news|title=Gulf States Send Force to Bahrain Following Protests|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12729786|work=BBC News|date=14 March 2011|accessdate=15 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420040119/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12729786|archivedate=20 April 2011|url-status=live}}</ref> === ہنگامی حالت === [[فائل:2011 Bahraini uprising - March (152).jpg|thumb| ہزاراں مظاہرین نے 15 مارچ نو‏‏ں منامہ وچ سعودی سفارت خانے د‏‏ی طرف مارچ وچ سعودی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی]] 15 مارچ نو‏‏ں شاہ حماد نے تن ماہ د‏‏ی ایمرجنسی دا اعلان کيتا۔ جی سی سی د‏‏ی مداخلت د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ہزاراں مظاہرین نے منامہ وچ سعودی سفارت خانے د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، جدو‏ں کہ سیکیورٹی اہلکاراں دے درمیان شاٹ گن دا استعمال کرنے والے تے مظاہرین دے درمیان جھڑپاں وکھ وکھ سینواں اُتے ہوئیاں۔ سب تو‏ں زیادہ پرتشدد واقعہ سیترا جزیرے اُتے سی جو صبح دے دوران دوپہر تک جاری رہیا جس دے نتیجے وچ مظاہرین وچ دو ہلاکتاں تے 200 تو‏ں ودھ زخمی تے پولیس وچ اک د‏‏ی موت ہوئی۔ {{Rp|140}} سلیمانیہ میڈیکل کمپلیکس دے ڈاکٹراں نے دسیا کہ ایہ زخمیاں تو‏ں مغلوب ہوگیا اے تے بعض نو‏‏ں گولیاں دے زخم آئے ني‏‏‏‏ں۔ جیفری ڈی فیلٹمین ، اس وقت دے امریکی اسسٹنٹ سکریٹری برائے خارجہ مشرقی امور ، دونے فریقین دے وچکار ثالثی دے لئی بحرین روانہ ہوئے سن ۔ حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے کہیا کہ انہاں نے امریکی اقدام نو‏‏ں قبول کيتا جدو‏ں کہ حکومت نے کوئی جواب نئيں دتا۔ {{Rp|142–3}} ; 16 مارچ دا کریک ڈاؤن 16 مارچ د‏‏ی صبح وچ ، 5،000 تو‏ں زیادہ سیکیورٹی فورسز نے ٹینکاں تے ہیلی کاپٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں پرل راؤنڈ باؤٹ اُتے دھاوا بول دتا ، جتھ‏ے مظاہرین نے لگ بھگ اک مہینہ تک ڈیرے ڈال رکھے سن ۔ {{Rp|143}} گزشتہ دناں دے مقابلے وچ مظاہرین د‏‏ی تعداد اس تو‏ں کدرے کم سی کیونجے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوک اپنے گھراں د‏‏ی حفاظت دے لئی دیہاتاں وچ واپس آئے سن ۔ <ref>Michael Birnbaum and Joby Warrick (17 March 2011). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/03/16/AR2011031603775_3.html "Bahrain arrests opposition leaders as crackdown intensifies"]. ''The Washington Post''. Retrieved 30 August 2012.</ref> سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مقدار تو‏ں خوفزدہ ، زیادہ تر مظاہرین مقام تو‏ں پِچھے ہٹ گئے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ٹھہرنے دا فیصلہ کيتا تے دو گھنٹےآں دے اندر ہی انہاں نو‏‏ں پرتشدد صاف کردتا گیا۔ <ref name="AJE 16.3.2011">{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|title=Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414183819/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|archivedate=14 April 2011}}</ref> اس دے بعد ، سیکیورٹی فورسز نے روڈ ناکہ بندی تے مالی بندرگاہ نو‏‏ں صاف کيتا تے سلیمانیہ اسپتال اُتے قابو پالیا۔ اوہ پارکنگ دے علاقے نو‏‏ں صاف کرنے دے بعد اپنی لاٹھیاں ، ڈھالاں ، ہینڈگناں تے اسالٹ رائفلاں دے نال اسپتال د‏‏ی عمارت وچ داخل ہوئے ، {{Rp|144–5}} {{Rp|31:50}} عینی شاہدین نے دسیا کہ ایمبولینساں نو‏‏ں اسپتال دے اندر قید کرلیا گیا تے کچھ صحت کارکناں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا۔ سلیمانیہ اسپتال نہ پہنچنے تو‏ں ، زخمیاں نو‏‏ں راجگڑھ دے باہر چھوٹے کلینک لے جایا گیا ، جنہاں اُتے پولیس نے جلد ہی حملہ کيتا ، مظاہرین نے مسیتاں نو‏‏ں فیلڈ کلینک دے طور اُتے استعمال کرنے اُتے مجبور کيتا۔ فیر ، فوج اپوزیشن دے مضبوط گڑھاں وچ چلی گئی جتھ‏ے اس نے متعدد چوکیاں قائم کيت‏یاں تے ہزاراں فسادات پولیس داخل ہوگئياں ، لوکاں نو‏‏ں رات دے وقت اپنے گھراں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کردتا۔ {{Rp|32–5}} منفا وچ فوج نے رات دے 12 بجے دے کرفیو دا اعلان کرنے تے ہر طرح دے عوامی اجتماعات اُتے پابندی عائد کرنے دے بعد الوفاق پارٹی نے لوکاں نو‏‏ں سڑکاں اُتے نکلنے ، سیکیورٹی فورسز دے نال تصادم تو‏ں گریز کرنے تے پرامن رہنے دا مشورہ دتا۔ <ref name="AJE 16.3.2011">{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|title=Curfew Follows Deadly Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414183819/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201131643831976772.html|archivedate=14 April 2011}}</ref> اس دن اٹھ افراد د‏‏ی موت ہوچکيت‏ی سی ، پنج بندوق د‏‏ی گولیاں تو‏ں ، اک برڈ شاٹ تو‏ں تے دو پولیس مبینہ طور اُتے ایس یو وی دے ذریعہ بھج گئے۔ {{Rp|144, 146–7}} {{multiple image|width1=160|width2=180|width3=160|width4=160|width5=160|width6=160|align=center|footer=<center>Riot police and army forces supported by armoured vehicles and a military helicopter storm Pearl Roundabout on 16 March</center>|image1=2011 Bahraini uprising - March (180).jpg|image2=Riot police fire tear gas 16 March.jpg|image3=2011 Bahraini uprising - March (195).jpg|image4=2011 Bahraini uprising - March (268).jpg|image5=2011 Bahraini uprising - March (6).jpg|image6=2011 Bahraini uprising - March (214).jpg}} ; گرفتاریاں تے وسیع تر کریک ڈاؤن 17 مارچ دے اوائل تک ، اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، {{Rp|34:50}} [[بحرین دے تیرہ افراد|حزب اختلاف د‏‏ی ست اہ‏م شخصیتاں]] سمیت ، انہاں وچ عبدالجلیل ال سنگیس ، عبدالوہاب حسین ، ابراہیم شریف تے حسن مشیمہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HRW 18.3.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/18/bahrain-protest-leaders-arbitrarily-detained "Bahrain: Protest Leaders Arbitrarily Detained"]. Human Rights Watch. 18 March 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> گرفتاری تو‏ں پہلے الجزیرہ دے نال اک انٹرویو وچ ، مؤخر الذکر نے دعوی کيتا سی کہ مظاہرین نو‏‏ں صرف عدم متشدد شہری مزاحمت د‏‏ی پیش کش دے باوجود انہاں نو‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ <ref name="blogs.aljazeera.net">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|title=Live Blog: Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319111856/http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|archivedate=19 March 2011}}</ref> مظاہرےآں اُتے حکومت دے رد عمل دے جواب وچ ، شیعہ دے متعدد اعلیٰ عہدیداراں نے استعفے پیش کیتے ، جنہاں وچ دو وزراء ، چار ممبران اسمبلی تے اک درجن جج شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[Ethan Bronner]] (17 March 2011). [https://www.nytimes.com/2011/03/18/world/middleeast/18bahrain.html?_r=1 "Opposition Leaders Arrested in Bahrain as Crackdown Grows"]. ''The New York Times''. Retrieved 30 August 2012.</ref><ref>Habib Toumi (17 March 2011). [http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/some-top-officials-have-quit-reports-say-1.778292 "Some top officials have quit, reports say"]. ''Gulf News''. Retrieved 30 August 2012.</ref> متعدد دیہاتاں وچ مظاہرین نے کرفیو نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے گلیاں وچ جمع ہوئے صرف سیکیورٹی فورسز دے ذریعے منتشر ہوگئے ، {{Rp|149}} جس نے جنازے نو‏‏ں عوامی اجتماع دا واحد ذریعہ قرار دتا۔ {{Rp|45}} گرفتار مظاہرین نو‏‏ں سیناں وچ لے جایا گیا جتھ‏ے انہاں دے نال بدسلوکی کيتی گئی تے زبانی طور اُتے بدسلوکی کيتی گئی۔ {{Rp|151}} اس دن دے آخر وچ ، سرجن علی الثقری نو‏‏ں ہن وی گھیرے وچ آئے سلمانیہ اسپتال تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے اپریل تک ہور 47 صحت کارکناں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا سی۔ {{Rp|43}} <ref name="HRW 18.3.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/03/18/bahrain-protest-leaders-arbitrarily-detained "Bahrain: Protest Leaders Arbitrarily Detained"]. Human Rights Watch. 18 March 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> انہاں دے معاملے اُتے وسیع پیمانے اُتے بین الاقوامی توجہ مبذول ہوئی۔ <ref name="Lancet">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(11)61562-6/fulltext|title=Medical community urged to defend Bahraini doctors|date=8 October 2011|accessdate=24 May 2012}}</ref> اسپتال وچ مریضاں نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز تے عملے دے ذریعہ زدوکوب تے زبانی طور اُتے بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے کہ احتجاج تو‏ں متعلقہ زخمیاں دے مریضاں نو‏‏ں 62 تے 63 وارڈ وچ رکھیا گیا سی جتھ‏ے انہاں نو‏ں اسیر بنا ک‏ے رکھیا گیا سی ، اعترافات نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں انکار کيتا گیا سی تے مارپیٹ کيتی گئی سی۔ {{Rp|35–6, 42}} انسانی حقوق دے معالجین نے حکومت اُتے طبی غیرجانبداری د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگایا تے [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|میڈیسنز سنز فرنٹیئرس دا]] کہنا سی کہ زخمی مظاہرین نو‏‏ں طبی دیکھ بھال تو‏ں انکار کيتا گیا سی تے اسپتالاں نو‏‏ں انھاں پھنسانے دے لئی بیت المثال استعمال کيتا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے انہاں خبراں نو‏‏ں کسی ثبوت دے فقدان دے طور اُتے مسترد کردتا تے کہیا کہ صرف آرڈر برقرار رکھنے دے لئی فورسز نو‏‏ں اسپتال وچ تعینات کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114781638439583.html "Bahrain hospitals 'paralysed' by unrest"]. Al Jazeera. 7 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> [[فائل:Pearl Monument Leveled.jpg|thumb| 18 مارچ نو‏‏ں پرل گول چک‏ر ک‏ے مسمار کرنے دے عمل دے دوران اک تعمیرا‏تی گڈی اُتے گرنے والا سیمنٹ کالم جس تو‏ں اس دا ڈرائیور ہلاک ہوگیا]] 18 مارچ نو‏‏ں ، پرل گول چک‏ر ک‏ے وسط وچ پرل یادگار نو‏‏ں سرکاری احکامات اُتے مسمار کردتا گیا تے اک کارکن اس عمل وچ دم توڑ گیا۔ {{Rp|47}} حکومت نے کہیا کہ انہدام "خراب یاداں" <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/201131823554586194.html "Bahrain tears down protest symbol"]. Al Jazeera. 18 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> تے "ٹریفک دے بہاؤ نو‏‏ں فروغ دینے" دے لئی کيتا گیا سی ، لیکن اس جگہ نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے گھیرے وچ لے لیا۔ ملک بھر وچ قائم سیکیورٹی چوکیو‏ں نو‏‏ں حکومت مخالف سمجھ‏‏ے جانے والےآں نو‏‏ں مار پیٹ کرنے تے انہاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، {{Rp|150}} {{Rp|150}} انہاں وچو‏ں {{Rp|150}} فدیہ مبارک نو‏‏ں 20 مارچ نو‏‏ں 'انقلابی' موسیقی سننے د‏‏ی وجہ تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="AI">{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/bahrain-must-release-woman-activist-convicted-listening-revolutionary-music-2012-01-30|title=Bahrain must release woman activist convicted for listening to 'revolutionary' music|date=30 January 2012|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=30 January 2012}}</ref> 22 مارچ نو‏‏ں ، جنرل ٹریڈ یونین د‏‏ی جانب تو‏ں الوفاق د‏‏ی حمایت حاصل ، عام ہڑتال نو‏‏ں معطل کردتا جدو‏ں اس نے دو دن پہلے غیر معینہ مدت تک توسیع دا اعلان کيتا سی۔ {{Rp|155}} دراں اثنا ، منامہ وچ کریک ڈاؤن وچ ہلاک ہونے والی خاتون د‏‏ی آخری رسومات وچ اک ہزار تو‏ں ودھ سوگواراں نے حصہ لیا تے انسانی حقوق دے کارکناں نے دسیا اے کہ متفقہ کارکناں اُتے رات دے وقت چھاپے جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="FT 22.3.2011">Simeon Kerr and Robin Wigglesworth (22 March 2011). [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/3f6c2574-54b6-11e0-b1ed-00144feab49a.html#axzz25DYo3ZGN "Bahrain union suspends general strike"]. ''Financial Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> [[فائل:Bahrain army in a village.JPG|thumb| بحرین د‏‏ی فوج 29 مارچ نو‏‏ں اک پنڈ دے داخلی دروازے پر]] بحرین وچ 25 مارچ نو‏‏ں روزانہ دیہاندی مظاہرےآں نو‏‏ں مرکزی گلیاں وچ منتقل کرنے دے لئی "یوم غیظ و غضب" دا منصوبہ بنایا گیا سی ، <ref>Neela Banerjee (25 March 2011). [https://articles.latimes.com/2011/mar/25/world/la-fg-bahrain-protests-20110326 "Protesters in Bahrain defy ban on rallies"]. ''Los Angeles Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> لیکن اسنو‏ں فوری طور اُتے حکومت‏ی فوجیاں نے گھس لیا ، جدو‏ں کہ ہزاراں افراد نو‏‏ں اک شخص دے جنازے وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ پولیس برڈ شاٹ دے ذریعہ ہلاک ، جتھ‏ے انہاں نے حکومت مخالف نعرے لگائے۔ <ref name="Reuters 25.3.2011">Noueihed, Lin; Richter, Frederick (25 March 2011). [https://af.reuters.com/article/worldNews/idAFTRE72E24K20110325?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true "Bahrain Forces Quash Small Protests in 'Day of Rage'"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 22 April 2011.</ref><ref>Staff writer (25 March 2011). [http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/20113258236776779.html "Bahraini Activists Plan Friday 'Day of Rage'"]. [[الجزیرہ]]. Retrieved 22 April 2011.</ref> اک مہینے دے دوران ، سیکڑاں لوک دوپہر تے رات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی چھتاں تو‏ں ''[[تکبیر (مذہب)|اللہ اکبر دا]]'' نعرہ لگاندے رہے سن ۔ <ref>Simeon Kerr and Robin Wigglesworth (20 March 2011). [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/90a23d76-5325-11e0-86e6-00144feab49a.html#axzz21crVMbkj "Bahrain crackdown spreads to villages"]. ''Financial Times''. Retrieved 1 September 2012.</ref> پاکستانی کارکنان ، جنہاں وچو‏ں کچھ سیکیورٹی فورسز وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن نے دسیا کہ اوہ خوف دے نال زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے انہاں اُتے ہجوم نے حملہ کيتا سی جس نے بوہت سارے افراد نو‏‏ں زخمی کردتا سی تے انہاں وچو‏ں دو نو‏‏ں ہلاک کردتا سی۔ {{Rp|370}} <ref>[http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2011/03/201132573018707527.html "Pakistani workers in Bahrain live in fear"]. Al Jazeera. 25 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> 28 مارچ نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے کویندی ثالثی د‏‏ی پیش کش ختم کردتی جس نو‏‏ں الوفاق نے قبول کيتا <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011328111747469782.html "Bahrain shuns Kuwait's mediation offer"]. Al Jazeera. 28 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> تے مختصر طور اُتے ممتاز بلجے محمود ال یوسف نو‏‏ں گرفتار کيتا ، <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/20113301394489875.html "Bahrain Shia leader says Saudi force must go"]. Al Jazeera. 30 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> دوسرےآں نو‏‏ں چھپانے دے لئی روکیا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011331131744583927.html "Bahrain steps up crackdown on opposition"]. Al Jazeera. 31 March 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اطلاع دتی اے کہ پولیس دے مظاہرےآں تو‏ں وحشیانہ انداز وچ نمٹنے نے بحرین نو‏‏ں 'خوف دے جزیرے' وچ تبدیل کردتا ا‏‏ے۔ <ref>Bill Law (6 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832 "Police brutality turns Bahrain into 'island of fear'"]. BBC. Retrieved 1 September 2012.</ref> مہینے دے آخر تک ، ہور چار افراد ہلاک ہوچکے سن ، اس مہینے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی تعداد انیس ہوگئی سی۔ {{Rp|429–31}} [[بحرین ریڈیو تے ٹیلی ویژن کارپوریشن|بحرین ٹی وی]] نے احتجاجی تحریک وچ حصہ لینے والےآں دے ناں ، سزا دینے تے شرمندہ کرنے د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ ایتھلیٹ اس دا پہلا نشانہ سن ۔ {{Rp|38}} ہربیل بھائیو علاء تے محمد ٹی وی اُتے شرمندہ ہونے دے بعد معطل کر دتا تے 200 ہور کھلاڑیاں دے ہمراہ گرفتار کيتا گیا.<ref>[http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2011/04/2011413132952273777.html "Bahrain cracks down on protesting footballers"]. Al Jazeera. 15 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref><ref>[[Hugh Tomlinson]] (8 April 2011). [http://www.theaustralian.com.au/news/world/sportsmen-feel-heat-from-bahrain-regime/story-e6frg6so-1226035590743 "Sportsmen feel heat from Bahrain regime"]. ''The Times'' (''The Australian''). Retrieved 3 September 2012.</ref> دوسرے متوسط طبقے دے شعبےآں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا ، جنہاں وچ ماہرین تعلیم ، تاجر ، ڈاکٹر ، انجینئر ، صحافی تے استاداں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="WP 22.4.2011">Philip Kennicott (22 April 2011). [https://www.washingtonpost.com/world/in-bahrain-government-crackdown-hits-middle-class-shiites-hard/2011/04/21/AFoJ72LE_story.html?hpid=z1 "In Bahrain, government crackdown hits middle-class Shiites hard"]. ''The Washington Post''. Retrieved 3 September 2012.</ref> جادوگرنی دا نشانہ سوشل میڈیا تک پھیل گیا جتھ‏ے بحرین نو‏‏ں گرفتاریاں دے لئی چہراں د‏‏ی شناخت کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔ گرفتار کیتے گئے افراد د‏‏ی جانچ پڑتال کيتی گئی ، انہاں وچو‏ں اک آیت القرمزی وی سی جس نے پرل گول چکر وچ بادشاہ تے وزیر اعظم اُتے تنقید کرنے والی اک نظم پڑھی سی۔ بعد وچ بین الاقوامی دباؤ دے بعد اسنو‏ں رہیا کردتا گیا۔<ref name="AJE Doc2">{{cite video|people=May Ying Welsh and Tuki Laumea|year=2011|title=Bahrain: Shouting in the Dark|url=http://www.aljazeera.com/programmes/2011/08/201184144547798162.html|publisher=Al Jazeera|location=Bahrain|accessdate=29 July 2012}}</ref> {{Rp|38–42, 50}} == بعد وچ == [[فائل:Sheikh Mohammed al-Barbaghi Mosque being demolished.jpg|thumb| [[عالی، بحرین|عالی]] د‏‏ی 400 سالہ قدیم امیر محمد بریغی مسجد نو‏‏ں تباہ کرنے والا اک لوڈر]] اپریل وچ ، کریک ڈاؤن مہم دے اک حصے دے طور اُتے ، حکومت شیعہ عبادت گاہاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حرکت وچ آئی ، تے اس نے پینتیس مسیتاں نو‏‏ں منہدم کيتا۔ اگرچہ بہت سارے عشراں تو‏ں کھڑے سن ، حکومت نے کہیا کہ اوہ غیر قانونی طور اُتے تعمیر کیتے گئے سن ، {{Rp|45}} تے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں رات دے وقت تباہ کرنے دا جواز پیش کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی نفسیات نو‏‏ں ٹھیس پہنچے۔ تباہ ہونے والےآں وچ [[عالی، بحرین|عالی دی]] امیر محمد بریگی مسجد وی سی جو 400 سال تو‏ں زیادہ پہلے تعمیر کيتی گئی سی۔ 2 اپریل نو‏‏ں ، بحرین ٹی وی اُتے ایہ الزام لگایا گیا کہ اس نے غلط تے من گھڑت خبراں شائع کيتیاں ، ''الوسط پر'' ، اک مقامی اخبار اُتے مختصر طور اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تے اس دے مدیر منصور الجمری د‏‏ی جگہ لے لی گئی سی۔ {{Rp|390}} <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011438401186997.html "Bahrain bans main opposition newspaper"]. Al Jazeera. 3 April 2011. Retrieved 1 September 2012.</ref> اگلے دن دو ہزار تو‏ں زیادہ افراد نے سیترا وچ اک جنازے دے جلوس وچ حصہ لیا تے حکومت مخالف نعرے لگائے ، تے مناما وچ حزب اختلاف دے اراکین اسمبلی نے اقوام متحدہ د‏‏ی عمارت دے سامنے احتجاجی مظاہرہ کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011320144855687985.html "Bahrain opposition 'eases demands'"]. Al Jazeera. 3 April 2011. Retrieved 2 September 2012.</ref> [[فائل:Abdulkarim Ali Ahmed Fakhrawi body with torture marks 6.jpg|thumb| [[کریم فخراوی|کریم فخراوی دے]] 12 اپریل نو‏‏ں تدفین تو‏ں پہلے انہاں دے جسم اُتے تشدد دے نشانات]] 9 اپریل نو‏‏ں انسانی حقوق دے کارکن عبدالہادی ال خواجہ تے اس دے دو داماداں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ <ref>[https://www.hrw.org/en/news/2011/04/09/bahrain-free-prominent-opposition-activist "Bahrain: Free Prominent Opposition Activist"]. Human Rights Watch. 9 April 2011. Retrieved 31 August 2012.</ref><ref>Frank Gardner (9 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13023428 "Leading Bahrain activist Abdulhadi al-Khawaja arrested"]. BBC. Retrieved 3 September 2012.</ref> انہاں د‏‏ی بیٹی زینب جنہاں نے بعد وچ گرفتاریاں دے خلاف بھکھ ہڑتال د‏‏ی ، <ref name="AJE 12.4.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011412114134969739.html "Bahraini woman on hunger strike over arrests"]. Al Jazeera. 12 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> انہاں نے کہیا کہ ال خواجہ گرفتاری دے دوران بے ہوش ہوک‏ے پیٹ گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114992143427144.html "Bahraini activist 'assaulted and arrested'"]. Al Jazeera. 9 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس مہینے وچ ہی سرکاری حراست وچ صحافیاں کریم فخراوی تے زکریا راشد حسن الشیری سمیت تشدد دے سبب چار مظاہرین ہلاک ہوگئے سن ۔ {{Rp|430}} حکومت نے ابتدا وچ اس طرح د‏‏ی خبراں د‏‏ی تردید کيت‏ی سی تے انسانی حقوق دے کارکن نبیل رجب اُتے الزامات عائد کيتا کہ اوہ جعلی تصاویر بنا رہے نيں ، اُتے ایچ آر ڈبلیو دے اک محقق تے بی بی سی دے اک رپورٹر نے ، جس نے تدفین تو‏ں پہلے اک جسم دیکھیا سی ، نے دسیا کہ اوہ درست ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="hrw">[https://www.hrw.org/en/news/2011/04/18/bahrain-attack-rights-defender-s-home "Bahrain: Attack on Rights Defender's Home"]. Human Rights Watch. 18 April 2011. Retrieved 18 May 2011.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13088600 "Bahrain's security clampdown divides kingdom"]. BBC. 14 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس دے بعد جیل دے پنج محافظاں اُتے مظاہرین د‏‏ی موت دا الزام عائد کيتا گیا۔ <ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-17.html "Uncertainty Reigns in Bahrain Amid Mix of Normalcy, State of Siege"]. ''[[PBS NewsHour]]''. 17 May 2011. Retrieved 18 May 2011.</ref> 14 اپریل نو‏‏ں ، وزارت انصاف اپوزیشن گروپاں الوفاق تے [[اسلامک ایکشن سوسائٹی]] اُتے قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کرنے تے "سماجی امن تے قومی اتحاد" نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے الزامات اُتے پابندی عائد کرنے وچ منتقل ہوگئی ، <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13084101 "Bahrain government moves to disband Shia opposition"]. BBC. 14 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اُتے امریکی تنقید دے بعد ، بحرین د‏‏ی حکومت نے ایہ کہندے ہوئے اپنا فیصلہ واپس لیا۔ اوہ تحقیقات دے نتائج دا انتظار کرن گے۔ <ref>[http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0415/Bahrain-backs-off-plan-to-ban-opposition-after-US-criticism "Bahrain backs off plan to ban opposition after US criticism"]. ''The Christian Science Monitor''. 15 April 2011. Retrieved 31 August 2012.</ref> 16 اپریل نو‏‏ں انسانی حقوق دے وکیل محمد التجیر ، جو حزب اختلاف د‏‏ی سرکردہ شخصیتاں د‏‏ی نمائندگی کردے سن ، خود اک رات دے چھاپے دے دوران گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114161822138150.html "Bahrain 'arrests rights lawyer and doctors'"]. Al Jazeera. 16 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref><ref>Alexandra Sandels (17 April 2011). [http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/04/bahrain-human-rights-crackdown-protests-lawyer-shiite-sunni.html "BAHRAIN: Security forces continue wide, deep crackdown on dissent"]. ''Los Angeles Times''. Retrieved 12 September 2012.</ref> 28 اپریل نو‏‏ں ، نیشنل سیفٹی کورٹ دے ناں تو‏ں مشہور اک خصوصی فوجی عدالت نے 16 مارچ نو‏‏ں دو پولیس اہلکاراں دے پہلے از وقت قتل دے الزامات دے تحت چار مظاہرین نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا تے تن ہور افراد نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/201142881322769709.html "Bahrain sentences protesters to death"]. Al Jazeera. 28 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اگلے ماہ اپیل د‏‏ی اک فوجی عدالت نے انہاں سزاواں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011522112055924720.html "Bahrain court upholds death sentences"]. Al Jazeera. 22 May 2012. Retrieved 10 September 2012.</ref> مارچ تو‏ں شروع ہونے والے تے مئی دے دوران ، حکومت نے [[گلف ایئر|گلف ایئر ورگی]] کمپنیاں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی ترغیب دینے دے بعد سیکڑاں کارکناں نو‏‏ں مزدور یونین دے رہنماواں سمیت ملازمت تو‏ں برطرف کردتا گیا۔ {{Rp|353}} <ref name="AJE 6.4.2011">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html "Bahrain workers fired for supporting protests"]. Al Jazeera. 6 April 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> برخاستگی د‏‏ی بنیادی وجوہات اک ہفتہ د‏‏ی عام ہڑتال دے دوران عدم موجودگی سن ، جو حکومت مخالف رائے دے مظاہرےآں تے عوامی نمائش وچ حصہ لیندے سن ۔ {{Rp|331}} اگرچہ حکومت تے متعدد کمپنیاں نے کہیا کہ ایہ ہڑتال غیر قانونی اے ، بحرین دے آزادانہ تحقیقات کمیشن نے دسیا کہ ایہ "قانون دے اندر اے "۔ {{Rp|353}} کچھ کارکنان جنہاں د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں ، انہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں مظاہرہ کردے ہوئے تصاویر دکھادی گئياں۔ {{Rp|334}} سول سروس بیورو دے سربراہ نے ابتدائی طور اُتے انہاں خبراں د‏‏ی تردید کيت‏ی سی ، لیکن چند ماہ بعد تسلیم کيتا گیا کہ کئی سو نو‏‏ں برخاست کردتا گیا ا‏‏ے۔ {{Rp|335}} نجی سیکٹر وچ 2،464 تے سرکاری شعبے دے 2،075 ملازمین نو‏‏ں کل 4539 وچ برطرف کردتا گیا۔ {{Rp|341–54}} ; مئی 2 مئی نو‏‏ں ، حکا‏م نے الوفاق دے استعفیٰ دینے والے دو ممبران ، متار متر تے جواد فیروز نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201152205239385476.html "Bahrain arrests opposition politicians"]. Al Jazeera. 2 May 2011. Retrieved 3 September 2012.</ref> اس مہینے دے آخر وچ ، بحرین دے بادشاہ نے اعلان کيتا کہ یکم جون <ref>[[Margaret Warner]] (12 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2011/05/bahrain-dispatch.html "As Crackdown Nears End, Bahrainis Struggle to Turn the Page"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref> نو‏‏ں طے شدہ تریخ تو‏ں ادھا مہینہ پہلے ریاست ہنگامی صورتحال ختم کردتی جائے گی۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/2011581342480276.html "Bahrain's king orders end to emergency rule"]. Al Jazeera. 8 May 2011. Retrieved 6 September 2012.</ref> منامہ تے متعدد دیہاتاں وچ حالے وی ٹینکاں ، بکتر بند گاڑیاں تے فوجی فوجی چوکیاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="PBS 13.5.2011">Margaret Warner (13 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-13.html "Security Presence in Bahrain Squashes Embers of Uprising"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref> چھوٹے احتجاج تے سیکیورٹی فورسز دے نال انھاں منتشر کرنے دے نال جھڑپاں دا سلسلہ تیزی تو‏ں دیہاتاں وچ جاری رہیا تے رہائشیاں نے محاصرے وچ رہنے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>Margaret Warner (17 May 2011). [https://www.pbs.org/newshour/bb/world/jan-june11/bahrain_05-17.html "Uncertainty Reigns in Bahrain Amid Mix of Normalcy, State of Siege"]. ''PBS Newshour''. Retrieved 6 September 2012.</ref><ref>May Welsh (6 May 2011). [http://www.aljazeera.com/video/middleeast/2011/05/2011568517662401.html "Crackdown reins in Bahrain activists"]. Al Jazeera. Retrieved 6 September 2012.</ref> [[روانڈا نسل کشی]] تو‏ں پہلے د‏‏ی طرح د‏‏ی نفرت انگیز تقریر اک حامی سرکاری اخبار وچ شائع ہوئی سی جس وچ "شیعاں دا موازنہ 'دیمک' تو‏ں کيتا گیا سی جسنو‏ں ختم کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>[[Teymoor Nabili]] (9 May 2011). [http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/whats-normal-bahrain "What's "normal" for Bahrain?"]. Al Jazeera. Retrieved 6 September 2012.</ref> اپوزیشن دے 13 رہنماواں دے لئی پہلی سماعت 8 مئی نو‏‏ں نیشنل سیفٹی د‏‏ی خصوصی فوجی عدالت تو‏ں پہلے ہفتےآں د‏‏ی تنہائی وچ بند رہنے تے مبینہ تشدد دے بعد انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں پہلی بار دیکھنے دے موقع اُتے کيتی گئی سی۔ <ref name="AI 7.8.2012">[https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/048/2012/en/ "Urgent action: Verdict expected for 13 opposition activists"]. Amnesty International. 7 August 2012. Retrieved 24 August 2012.</ref><ref name="HRW 10.5.2011">[https://www.hrw.org/en/news/2011/05/10/bahrain-activist-bears-signs-abuse "Bahrain: Activist Bears Signs of Abuse"]. Human Rights Watch. 10 May 2011. Retrieved 25 August 2012.</ref> 17 مئی نو‏‏ں ، ڈوئچے پریس ایجنٹور تے فرانس 24 دے لئی کم کرنے والے دو مقامی صحافیاں نو‏‏ں مختصر طور اُتے گرفتار کيتا گیا تے انہاں تو‏ں تفتیش کيتی گئی ، تے انہاں وچو‏ں اک دے نال بدسلوکی د‏‏ی اطلاع ملی۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/05/23/bahrain-journalists-idUSLDE74M1Y820110523 "Bahrain police detain 2 reporters for foreign media"]. Reuters. 23 May 2011. Retrieved 6 September 2012.</ref> اگلے ہی دن نوئیدرت وچ نو پولیس اہلکار زخمی ہوئے۔ ''خلیج ڈیلی نیوز'' نے اطلاع دتی اے کہ پولیس نے اک "فسادی" نو‏‏ں زخمی کرنے تے اس دے پھڑنے دے بعد انہاں نو‏‏ں چلایا گیا سی ، جدو‏ں کہ ''الاخبر'' نے اطلاع دتی اے کہ پولیس نے اک جھگڑے دے بعد اک دوسرے اُتے فائرنگ کردتی سی ، انہاں نے ہور کہیا کہ اس واقعے نے اردن دے افسران د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں بے نقاب کردتا۔ بحرین د‏‏ی سیکیورٹی فورسز۔ 31 مئی نو‏‏ں ، بحرین دے بادشاہ نے جاری تناؤ نو‏‏ں حل کرنے دے ل July جولائ‏ی وچ اک قومی گل گل شروع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="bna.bh">[http://www.bna.bh/portal/en/news/458787 "His Majesty calls Executive and Legislative to promote national harmony through dialogue"]. Bahrain news agency. 31 May 2011. Retrieved 31 May 2011.</ref> اُتے ، اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں ، اس مکالمے د‏‏ی سنجیدگی تے تاثیر نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا اے ، <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/201177221342308358.html "Al-Wefaq to shun parts of Bahrain 'dialogue'"]. Al Jazeera. 8 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 "Protestors doubt Bahrain dialogue will end crisis"]. Reuters. 1 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref> جنھاں نے اسنو‏ں "چیٹ چیٹ روم" دے طور اُتے ناگوار قرار دتا۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Bahrain-Dialogue-Receives-Mixed-Reaction-125089064.html "Bahrain Dialogue Receives Mixed Reaction"]. VOA News. 6 July 2011. Retrieved 10 July 2011.</ref> ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ اپوزیشن جماعتاں نو‏‏ں مکالمے وچ پسماندہ کردتا گیا کیونجے 2010 دے انتخابات وچ 55 فیصد ووٹ حاصل کرنے دے باوجود انہاں نو‏ں 297 وچو‏ں صرف 15 نشستاں دتیاں گئیاں۔ === 2011 === یکم جون نو‏‏ں ، بحرین دے شیعہ اکثریت‏ی علاقےآں وچ مارشل لاء دے خاتمے دے مطالبے دے لئی احتجاجی مظاہرے شروع ہوگئے کیونجے سرکاری طور اُتے ہنگامی صورتحال ختم کردتی گئی سی۔ احتجاج جون دے اوائل تک جاری رہیا ، مظاہرین تباہ شدہ پرل گول چک‏ر ک‏ے گرد مارچ ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن سیکیورٹی فورسز نے انہاں دا مقابلہ کيتا تے باقاعدگی تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا۔ فارمولہ ون ریسنگ دا اک اہ‏م واقعہ ، بحرین گراں پری دے 2011 ایڈیشن نو‏‏ں بغاوت دے چلدے ہی سرکاری طور اُتے منسوخ کردتا گیا سی۔ <ref>[http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/06/bahrain-formula-1-boss-says-grand-prix-postponed.html?dlvrit=99665 BAHRAIN: Formula 1 boss says Grand Prix canceled] -''Los Angeles Times''.</ref> اپوزیشن دے حامیاں نے دسیا کہ 11 جون نو‏‏ں احتجاج دا اعلان پہلے ہی کيتا گیا سی لیکن انہاں نو‏ں سرکاری اجازت نئيں ملی۔ ایہ راجگڑھ دے مغرب وچ شیعہ ضلع [[سار (شہر)|سار]] وچ منعقد ہويا۔ [[روئٹرز|رائٹرز دے]] اک گواہ نے دسیا کہ پولیس نے ریلی وچ آنے والے 10،000 افراد نو‏‏ں نئيں روکیا ، بوہت سارے کاراں وچ سوار سن ۔ ہیلی کاپٹراں نے اوور ہیڈ بوز کيتا۔ 13 جون نو‏‏ں ، بحرین دے حکمراناں نے 48 طبی پیشہ ور افراد د‏‏ی آزمائشاں شروع کيتیاں ، جنہاں وچ ملک دے کچھ اعلیٰ سرجن وی شامل سن ، اس اقدام نو‏‏ں عوامی بغاوت دے دوران زخمی مظاہرین دا علاج کرنے والے افراد د‏‏ی زد وچ آنا سی ، جسنو‏ں سعودی عرب د‏‏ی فوجی مداخلت نے کچل دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2011/06/201161373514815872.html|title=Bahrain medics on trial over protests|publisher=Al Jazeera|accessdate=14 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613121136/http://english.aljazeera.net/video/middleeast/2011/06/201161373514815872.html|archivedate=13 June 2011}}</ref> 18 جون نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے حزب اختلاف د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت اُتے عائد پابندی ختم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 22 جون نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی حکومت نے 21 اپوزیشن شخصیتاں نو‏‏ں خصوصی سیکیورٹی عدالت دے ذریعہ مقدمہ بھیجنے دے لئی بھیجیا جس نے بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے لئی 8 جمہوریت نواز کارکناں نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ دوسرے ملزمان نو‏‏ں دو تو‏ں پندرہ سال دے درمیان قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/06/20116228219100399.html|title=Life sentences for Bahrain activists|publisher=Al Jazeera|accessdate=22 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622115028/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/06/20116228219100399.html|archivedate=22 June 2011}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، بحرین دے آزادانہ تحقیقات کمیشن نے اعلان کيتا کہ 137 زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کيتا گیا اے ، انہاں وچ متار متر تے جواد فیروز ، الوفاق مخالف جماعت دے شیعہ ممبران پارلیمنٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AFP 9.8.20112">[http://www.france24.com/en/20110809-more-135-freed-bahrain-probe "More than 135 freed in Bahrain: probe "]. AFP. 9 August 2011. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810091812/http://www.france24.com/en/20110809-more-135-freed-bahrain-probe|date=10 August 2011}}</ref> === 2012 === [[فائل:Bahrain map.png|thumb| بحرین دا نقشہ]] [[فائل:March of 9 March by Korah 5.jpg|thumb| 9 مارچ نو‏‏ں [[البدیع (شہر)|بوڈیا]] شاہراہ اُتے حکومت مخالف مظاہرےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ افراد نے حصہ لیا]] ''خلیج ڈیلی نیوز کے'' مطابق یکم فروری 2012 نو‏‏ں شاہ حماد دے میڈیا امور دے مشیر نبیل الحمر نے اپنے ٹویٹر اکاؤنٹ اُتے حزب اختلاف تے حکومت دے وچکار نويں گل گل دے منصوبےآں دا انکشاف کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ سیاسی معاشراں دے نال گل گل نے "گل گل دے لئی پہلے ہی راستہ ہموار کرنا شروع کردتا اے جس تو‏ں متحدہ بحرین دا راستہ نکلے گا"۔ اس اقدام د‏‏ی حمایت الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی دے سابق رکن پارلیمنٹ عبد الجلیل خلیل نے د‏‏ی ، جس نے کہیا سی کہ سوسائٹی "سنجیدہ گل گل دے لئی تیار اے تے اس وقت کوئی پیشگی شرائط نئيں نيں"۔ انہاں نے اس گل دا اعادہ کيتا کہ "لوک سنجیدہ اصلاحات چاہندے نيں جو انہاں د‏‏ی خواہش د‏‏ی عکاسی کردے نيں تے اوہ واقعی اپنے مستقب‏‏ل دے لئی کیہ چاہندے ني‏‏‏‏ں۔" اُتے قومی اتحاد اسمبلی بورڈ دے ممبر خالد القود نے کہیا اے کہ انہاں دا معاشرہ "اس وقت تک مذاکرات وچ حصہ نئيں لے گا جدو‏ں تک کہ تشدد دے واقعات وچ ملوث افراد نو‏‏ں گرفتار نئيں کيتا جاندا"۔ مکالمے د‏‏ی کال د‏‏ی آواز ولی عہد شہزادہ [[سلمان بن حمد آل خلیفہ|سلمان بن حمد بن عیسیٰ خلیفہ نے بھیجی]] ، جنھاں نے اس اقدام د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="amid2">{{cite news|title=Ray of hope amid statements about national solution|date=31 January 2012|work=Gulf News|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/ray-of-hope-amid-statements-about-national-solution-1.973923|accessdate=2 February 2012}}</ref> بحرین مباحثہ "نوجواناں دے لئی نوجواناں دے ذریعہ" منظم کيتا گیا اک ایسا اقدام اے جس وچ بحرین معاشرے دے میداناں نال تعلق رکھنے والے نوجواناں نو‏‏ں ملک نو‏‏ں درپیش سیاسی تے معاشرتی مسائل تے انہاں دے حل اُتے بحث کرنے دے لئی جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس بحث کيتی مالی اعانت نئيں اے تے نہ ہی کسی سیاسی گروپ دے زیر اہتمام ا‏‏ے۔ منتظمین وچو‏ں اک احسان ال کوہجی نے کہیا ، "بحرین وچ جو کچھ ہويا اے اس د‏ی روشنی وچ لوکاں نو‏‏ں تعمیری انداز وچ اظہار خیال کرنا تے دوسرےآں دے خیالات سننے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔" "نوجوان ملک دا مستقب‏‏ل نيں کیونجے انہاں وچ چیزاں نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔ اوہ انتہائی متحرک تے متحرک نيں لیکن انھاں نے محسوس کيتا اے کہ انہاں دے پاس اپنی رائے دے اظہار دے لئی کوئی پلیٹ فارم نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>[http://bahraindebate.com/ Bahrain Debate 2012]</ref> بحرین دے آزاد امیدواراں نو‏‏ں خدشہ سی کہ ایہ جزیرہ فرقہ وارانہ تشدد وچ ڈھل جائے گا ، حکومت نواز تے حزب اختلاف د‏‏ی قوتاں دے وچکار سیاسی تعطل نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش وی شروع کردتی۔ سابق وزیر تے سفیر "سیاسی میدان وچ معزز" ڈاکٹر علی فکرو نے خبر رساں ادارے روئٹرز نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں امید اے کہ دونے فریقاں تو‏ں اعتدال پسنداں نو‏‏ں اک نال ملنے د‏‏ی ضرورت اے جدو‏ں شدت پسند خود نو‏‏ں خلیجی عرب ریاست وچ محسوس کررہے ني‏‏‏‏ں۔ فخرو نے کہیا کہ اس اقدام دے تحت ، 28 جنوری 2012 نو‏‏ں اک اجلاس وچ شروع کيتا گیا سی ، جس وچ حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں تے حکومت نواز گروپاں نو‏‏ں کسی حکومت‏ی فورم دے باہر ملاقاتاں نو‏‏ں راضی کرنے تے جمہوری اصلاحات دے بنیادی مطالباں د‏‏ی لسٹ اُتے اتفاق رائے شامل ا‏‏ے۔ اس منصوبے دا آغاز انہاں نے بحرین دے ممتاز اجلاس وچ کیہ جس وچ کوئی سیاسی وابستگی یا رکنیت نئيں سی ، جسنو‏ں قومی بحرینی اجلاس کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مارچ 2011 وچ ولی عہد شہزادہ سلمان دے ذریعہ جمہوری اصلاح دے ست نکات اُتے تبادلہ خیال کرنے دا اک بنیادی ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بحرینی دے اخبار ''الایام'' نے 7 مارچ 2012 نو‏‏ں اطلاع دتی سی کہ حکومت تے حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی معاشرے مفاہمت تے ملک نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دے لئی گل گل شروع کرنے دے لئی اک معاہدے اُتے پہنچ رہے ني‏‏‏‏ں۔ 9 مارچ 2012 نو‏‏ں ، اج تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حکومت مخالف ریلیاں وچ سیکڑاں ہزاراں افراد نے احتجاج کيتا۔ [[سی این این]] دے مطابق ، مارچ وچ "[[دراز (شہر)|دراز]] تے مکیشا دے درمیان اک چار لین ہائی وے بھر گئی"۔ <ref name="CNN 9.3.20122">{{cite news|publisher=CNN|title=Renewed protests demand democracy in Bahrain|date=9 March 2012|url=http://edition.cnn.com/2012/03/09/world/meast/bahrain-protests/|accessdate=10 March 2012}}</ref> رائٹرز دے اک فوٹوگرافر نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد 100،000 تو‏ں زیادہ اے جدو‏ں کہ حزب اختلاف دے کارکناں نے اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد 100،000 تے 250،000 دے درمیان ا‏‏ے۔ بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر نبیل رجب نے اس مارچ نو‏‏ں "ساڈی تریخ دا سب تو‏ں وڈا" قرار دتا۔ <ref name="AJE 10.3.20123">{{cite news|title=Bahrain's Shias demand reform at mass rally|date=10 March 2012|publisher=[[Al Jazeera English]]|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201239144334860869.html|accessdate=10 March 2012}}</ref> یہ مارچ بحرین دے اعلیٰ شیعہ عالم دین شیخ عیسی قاسم نے طلب کيتا سی۔ مظاہرین نے بادشاہ دا زوال تے قید سیاسی رہنماواں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا۔ احتجاج پرامن طور اُتے ختم ہويا ، اُتے سیکڑاں نوجواناں نے اس وقت تباہ شدہ علامتی پرل دے چک‏ر ک‏ے مقام اُتے واپس مارچ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے سیکیورٹی فورسز نے آنسو گیس تو‏ں منتشر کردتا۔ <ref name="FT 9.3.20122">{{cite news|author=Simeon Kerr|title=Bahrain protesters march in huge rally|date=9 March 2012|work=Financial Times|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/dd416cdc-69ff-11e1-a26e-00144feabdc0.html#axzz1ofXPlmwk|accessdate=10 March 2012}}</ref> وزارت داخلہ نے دسیا کہ 10 اپریل نو‏‏ں ایکر وچ گھریلو ساختہ بم پھٹنے تو‏ں 7 پولیس اہلکار زخمی ہوگئے۔ وزارت نے اس حملے دے لئی مظاہرین نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا۔ <ref name="BBC 10.4.2012">[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-17663642 "Bahrain police injured in bomb attack"]. BBC. 10 April 2012. Retrieved 9 June 2012.</ref> اس دے بعد 19 اکتوبر نو‏‏ں ایکر دا محاصرہ کيتا گیا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، شیڈول 2012 بحرین گراں پری دے مقابلے وچ ، فورس انڈیا دے میکانکس دے زیر استعمال کار اک پیٹرول بم دھمادے ميں ملوث سی ، اگرچہ اس وچ کوئی چوٹ یا کوئی نقصان نئيں ہويا۔ ٹیم دے ممبران غیر نشان زدہ کار وچ سفر ک‏ر رہ‏ے سن تے انہاں نو‏ں اک روڈ بلاک نے پھڑ لیا جس دے نیڑے ہی پٹرول بم پھٹنے تو‏ں پہلے اوہ انہاں نو‏‏ں صاف کرنے تو‏ں قاصر سن ۔ گرانڈ پری دے لئی بین الاقوامی پریس د‏‏ی روشنی وچ مظاہرےآں تے مظاہرین وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ، تے فارمولا ون دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی توثیق د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ <ref>{{cite news|url=http://rendezvous.blogs.nytimes.com/2012/04/20/the-unforeseen-consequences-of-the-bahrain-grand-prix/|work=The New York Times|first=Brad|last=Spurgeon|title=The Unforeseen Consequences of the Bahrain Grand Prix|date=20 April 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/world/2012/04/20/bahrain-tightens-security-ahead-f1-weekend675931/|title=Bahrain protesters swell ahead of F1 weekend|publisher=Fox News Channel|date=20 April 2012}}</ref> === 2013 === صدر [[محمد مرسی|محمد مرسی دی]] [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|برطرفی]] وچ کردار ادا کرنے والی مصری [[تمرد تحریک|تمرود موومنٹ]] تو‏ں متاثر ہوک‏ے بحرین دے اپوزیشن کارکناں نے بحرین تمارود دے بینر دے تحت بحرین دے یوم آزادی د‏‏ی چالیس دوسری برسی دے بعد 14 اگست تو‏ں وڈے پیمانے اُتے احتجاج دا مطالبہ کيتا۔ اس دن نے بحرینی بغاوت د‏‏ی ڈھائی سالگرہ دا وی تہوار منایا۔ <ref name="Mon">{{حوالہ ویب|last=Hamad I Mohammed|title=Is Bahrain Next?|publisher=[[Al Monitor]]|language=English|website=[[As-Safir]]|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2013/07/bahrain-opposition-tamarrud-protests-august-14.html|date=5 July 2013|accessdate=10 August 2013}}</ref> اس دے جواب وچ ، وزارت داخلہ (ایم او آئ) نے اس "شمولیت تو‏ں غیر قانونی مظاہرے تے سرگرمیاں جو سیکیورٹی نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدی نيں" کہندے نيں تے سیکیورٹی اقدامات وچ تیزی لیانے دے خلاف متنبہ کيتا۔ <ref name="AFP 14.7.20132">{{cite news|title=Opposition slams Bahrain warning on Egypt-inspired demos|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jbZDd9di6Nw6w6ZrgMMbu83N-xYg?docId=CNG.019754b778134f8f84efbc7f5424d121.4a1|agency=AFP|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}</ref><ref name="PS2">{{cite news|title=Bahrain steps up security ahead of rebellion movement call|work=[[The Philippine Star]]|agency=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|date=14 July 2013|accessdate=10 August 2013|url=http://www.philstar.com/world/2013/07/14/968881/bahrain-steps-security-ahead-rebellion-movement-call}}</ref> بحرین د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی اک تنظیم د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، صرف دسمبر وچ ہی ملک وچ 745 احتجاج ہوئے۔ اختلاف رائے اُتے حکومت دے رد عمل وچ 31 بچےآں د‏‏ی گرفتاری ، گھر اُتے چھاپے مارے جانے تے لاپتہ ہونے دا انکشاف شامل ني‏‏‏‏ں۔ الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی وچ لبرٹیز اینڈ ہیومن رائٹس ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، 745 "ویران مظاہرےآں" وچو‏ں ، نصف تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں سیکیورٹی فورسز نے دبایا۔ === 2014 === 3 مارچ نو‏‏ں شیعہ مظاہرین دے بم دھمادے ميں الڈیہ پنڈ وچ 3 پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے۔ مارے جانے والے پولیس افسراں وچو‏ں اک جزیرہ نما شیلڈ فورس دا اک اماراندی پولیس اہلکار سی۔ ہلاک ہونے والے دو ہور افسر بحرینی پولیس اہلکار سن ۔ بم دھماکے دے سلسلے وچ 25 مشتبہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ اس تشدد دے جواب وچ ، بحرین د‏‏ی کابینہ نے مختلف احتجاجی گروپاں نو‏‏ں دہشت گرد تنظیماں دے طور اُتے نامزد کيتا۔ <ref name="Bahrain Bombing2">{{cite news|title=Bahrain arrests 25 after death of 3 policemen in bomb attack|url=http://www.bahrainnews.net/index.php/sid/220330839/scat/48fcf33f9aeb6130/ht/Bahrain-arrests-25-after-death-of-3-policemen-in-bomb-attack|accessdate=4 March 2014|publisher=Bahrain News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006161917/http://www.bahrainnews.net/index.php/sid/220330839/scat/48fcf33f9aeb6130/ht/Bahrain-arrests-25-after-death-of-3-policemen-in-bomb-attack|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}}</ref> نومبر وچ ، بحرین وچ شیعہ اکثریت‏ی حزب اختلاف دے بائیکاٹ دے باوجود مظاہرےآں دے آغاز دے بعد ہی پہلی پارلیمانی انتخابات ہوئے سن ۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-30151786|title=Bahrain holds disputed election|work=BBC News|date=2014-11-22}}</ref> === اس دے بعد === ==== 2017 ==== پر 15 جنوری 2017، بحرین د‏‏ی کابینہ دے اک منظور [[سزائے موت]] د‏‏ی سزا نو‏‏ں [[گولی باری دستےآں دے ذریعے سزائے موت|فائرنگ اسکواڈ دے ذریعے پھانسی]] اُتے تن افراد دے 2014 وچ ہونے والے بم حملے دے کہ تن سیکورٹی فورسز نو‏‏ں ہلاک لئے مجرم پایا.<ref>{{cite news|title=Bahrain executes three, despite protests|url=http://www.dw.com/en/bahrain-executes-three-despite-protests/a-37137212|work=DW.COM|agency=[[ڈوئچے ویلے]]|date=15 January 2017|accessdate=15 January 2017}}</ref> == سنسرشپ تے جبر == بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے کہیا اے کہ بحرین دے حکا‏م 14 فروری نو‏‏ں اک ''فیس بک'' گروپ نو‏‏ں منصوبہ بند مظاہرےآں دے لئی استعمال کيتا جارہیا اے ، تے اس د‏ی اپنی ویب سائٹ نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں بلاک کردتا گیا سی۔ مرکز دے سربراہ نبیل رجب نے کہیا کہ ایہ گروپ "صرف سیاسی اصلاحات ، سیاسی شراکت دا حق ، انسانی حقوق دا احترام ، شیعاں دے خلاف منظم امتیازی سلوک نو‏‏ں روکنے" دے لئی مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔ متعدد بلاگرز نو‏‏ں 6 فروری تو‏ں پہلے گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="latimes_BCHR2">{{cite news|author1=Zavis, Alexandra|author2=Daragahi, Borzou|title=Bahrain: Authorities Crack Down on Dissent on the Web, Rights Group Says|date=6 February 2011|work=Babylon and Beyond (blog of [[Los Angeles Times]])|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/02/bahrain-authorities-crack-down-on-dissent-on-the-web.html|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209100516/http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/02/bahrain-authorities-crack-down-on-dissent-on-the-web.html|archivedate=9 February 2011|url-status=live}}</ref> خلیج تعاون کونسل د‏‏ی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی دے بعد ، حکومت نے شیعہ مسلماناں د‏‏ی گرفتاریاں وچ تیزی لیائی ، جس وچ بوہت سارے سائبر کارکنان وی شامل سن ، جنہاں وچ 300 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی تے درجناں لاپتہ سن ، اپوزیشن نے 31 مارچ نو‏‏ں بیان کيتا سی۔ رجب نے کہیا کہ ملک دے سب تو‏ں ممتاز بلجے ، محمود یوسف نو‏‏ں 30 مارچ نو‏‏ں اک دن پہلے گرفتار کيتا گیا سی ، اس دے بعد اصلاحی مہم د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد روپوش ہوئے رہی سی۔ اگرچہ یثوسف نو‏‏ں یکم اپریل نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، اُتے ، کئی ہور افراد ، جنہاں وچ عبدالخالق العربیبی ، سلمانیہ اسپتال وچ کم کرنے والے حزب اختلاف دے ڈاکٹر ، سمیت حراست وچ لیا گیا سی۔ <ref>{{cite news|author=Solomon, Erika|title=Bahrain Steps Up Detentions, Releases Prominent Blogger|url=http://www.trust.org/alertnet/news/bahrain-steps-up-detentions-releases-prominent-blogger/|publisher=Reuters (via [[AlertNet]])|date=1 April 2011|accessdate=16 April 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406115714/http://www.trust.org/alertnet/news/bahrain-steps-up-detentions-releases-prominent-blogger/|archivedate=6 April 2012}}</ref> ''[[گوگل دنیا|گوگل ارتھ]]'' نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے حکمراں خاندان دے رہائشی تھ‏‏اںو‏اں دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے بعد مسدود کردتا گیا سی جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ عدم اطمینان برپا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Lubin, Gus|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-google-earth-2011-3#|title=These Are the Controversial Satellite Photos That Set Off Protests in Bahrain|website=[[Business Insider]]|date=2 March 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513210146/http://www.businessinsider.com/bahrain-google-earth-2011-3|archivedate=13 May 2011}}</ref> 3 اپریل نو‏‏ں ، بحرینی حکا‏م نے ملک دے اہ‏م اپوزیشن اخبار ''الوصات کی'' اشاعت نو‏‏ں روک دتا تے اس د‏ی ویب سائٹ نو‏‏ں بلاک کردتا۔ انفارمیشن افیئر اتھارٹی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں الزامات د‏‏ی تفتیش کردی اے کہ مدیران جان بجھ کر گمراہ کن معلومات شائع کردے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 4 اپریل نو‏‏ں ، اخبار نے دوبارہ طباعت دا کم شروع کيتا ، حالانکہ اک سرکاری ترجمان نے کہیا اے کہ اس اخبار نے پریس دے قانون نو‏‏ں توڑ دتا ا‏‏ے۔<ref name="AJBahrain6Apr2">{{cite news|title=Bahrain Workers Fired for Supporting Protests|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html|publisher=Al Jazeera|date=6 April 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110410202235/http://english.aljazeera.net//news/middleeast/2011/04/2011460205145476.html|archivedate=10 April 2011|url-status=dead}}</ref> 14 اپریل نو‏‏ں ، وزارت انصاف نے کہیا کہ اوہ "معاشرتی امن ، قومی اتحاد نو‏‏ں نقصان پہنچانے والی ایسی سرگرمیاں انجام دینے تے آئینی ادارےآں د‏‏ی بے عزتی کرنے دے لئی" سرگرم عمل انجام دینے دے لئی ، "وفاق د‏‏ی اتحادی ، اسلامی ایکشن پارٹی" اُتے پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ نے انہاں منصوبےآں دے بارے وچ فوری طور اُتے خدشےآں نو‏‏ں جنم دتا ، جس تو‏ں اک روز بعد ، بحرین دے حکا‏م نو‏‏ں بیان کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جدو‏ں تک کہ وفق پارٹی دے بارے وچ تحقیقات نو‏‏ں حتمی شکل نہ ملنے تک اوہ کسی وی کارروائی تو‏ں روک رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Bahrain Backs Off on Opposition Party Ban|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/201141573222422175.html|publisher=Al Jazeera|date=15 April 2011|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415103419/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/04/201141573222422175.html|archivedate=15 April 2011|url-status=live}}</ref> مئی دے شروع وچ ، الوفاق نے دعوی کيتا سی کہ مظاہرےآں دے جواب وچ ، بحرینی پولیس نے "بنیادی طور اُتے 15 لڑکیو‏ں دے اسکولاں اُتے چھاپے مارے ، جنہاں وچ 12 سال د‏‏ی کم عمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا ، مار پیٹ تے دھمکی دتی سی۔" اپنی تحقیقات د‏‏ی بنیاد اُتے ، الجزیرہ انگریزی نے پولیس کارروائیاں نو‏‏ں "لڑکیو‏ں دے اسکولاں اُتے متواتر چھاپے" قرار دتا تے اک 16 سالہ لڑکی "ہیبا" دا انٹرویو کيتا ، جسنو‏ں اس دے اسکول تو‏ں تن ہور شاگرداں دے نال لے جایا گیا سی تے پولیس د‏‏ی حراست دے تن دن دے دوران شدید پیٹا گیا سی۔ ''الجزیرہ انگریزی'' تے صحافی [[رابرٹ فسک|رابرٹ فسک دے]] مطابق ، مئی دے وسط تک ، حکومت مخالف مظاہرےآں دے جواب وچ بحرین دے حکا‏م نے 28 مسیتاں تے شیعہ مذہبی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کردتا سی۔ وزارت انصاف نے بیان کيتا کہ مسیتاں نو‏‏ں بغیر لائسنس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کردتا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی مجلس نمائندگان دے پہلے ڈپٹی اسپیکر ، عادل مووڈا نے دسیا کہ تباہ شدہ عمارتاں زیادہ تر "مسیتاں نئيں" سن کیونجے اوہ "کچھ نجی علاقےآں وچ مسیتاں د‏‏ی توسیع" سن ، تے ایہ کہ مسیتاں نو‏‏ں تباہ ہونے والی کچھ سنی مسیتاں سن۔ ستمبر وچ ، ویہہ بحرینی طبی پیشہ ور افراد جنہاں نو‏ں سلمانیہ میڈیکل کمپلیکس وچ مظاہرین دے نال سلوک کرنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی ، نو‏‏ں حکومت مخالف سرگرمی دے الزام وچ ویہہ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>Talea Miller, [https://www.pbs.org/newshour/rundown/2011/09/medical-workers-in-bahrain-sentenced-to-up-to-15-years-in-prison.html Medical Workers in Bahrain Sentenced to 15 Years in Prison], PBS NewsHour</ref> عالمی برادری نے فوری طور اُتے انہاں جملےآں د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ انہاں نے انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا مظاہرہ کيتا تے طبی غیرجانبداری دے اصول د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔ <ref>"Press Release, Physicians for Human Rights, (29 September 2011) [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-denounces-sentences-on-bahraini-medics.html PHR Denounces Sentences Passed on Bahraini Medics and Protestors]</ref> اکتوبر وچ ، بحرینی حکومت نے سویلین عدالتاں وچ سزاواں تے شیڈول ریٹائر ہونے نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا ، جو جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Rick Gladstone, ''The New York Times'', 5 October 2011 [https://www.nytimes.com/2011/10/06/world/middleeast/bahrain-orders-retrials-for-medical-workers.html?_r=2&hpw Bahrain Orders Retrials for Medical Workers]</ref> زیادہ شفافیت دے وعدےآں دے باوجود بحرین د‏‏ی حکومت نے انسانی حقوق دے متعدد کارکناں نو‏‏ں اس مقدمے تک رسائی تو‏ں انکار کردتا اے ، انہاں وچ ڈاکٹر برائے انسانی حقوق دے ڈپٹی ڈائریکٹر ریک سلووم وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Megan Prock, Physicians for Human Rights, 8 January 2011, [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-condemns-bahraini-authorities-denial-of-entry-to-phr-deputy-director-on-eve-of-doctors-trial.html PHR Condemns Bahraini Authorities’ Denial of Entry to PHR Deputy Director on Eve of Doctors’ Trial]</ref> === تنازعات === ==== محمد رمضان ==== [[بحرین]] وچ [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] نے ، محمد رمضان -— تن بچےآں دے باپ نو‏‏ں سزائے موت اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں متعلق شکایات د‏‏ی تفتیش دے لئی جان بجھ کر دو سال تو‏ں انکار کردتا سی ، جس نو‏‏ں جھوٹھا اعتراف جرم کرنے اُتے [[ایذا رسانی|تشدد دا نشانہ بنایا]] گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Belfast to Bahrain: the torture trail|url=http://www.reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf|website=Reprieve}}</ref> فروری 2014 وچ ، محمد نو‏‏ں بحرین انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں گرفتار کيتا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ پولیس افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی۔ اس اُتے الزام سی کہ اس نے دوسرے پولیس افسران اُتے حملے وچ ملوث ہونے دا الزام لگایا سی ، اس دے باوجود اس دے جرم وچ بندھے ثبوتاں د‏‏ی کمی سی ۔ حقیقت وچ ، محمد اک بے گناہ آدمی اے جسنو‏ں [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|جمہوریت نواز پرامن مظاہرےآں]] وچ شرکت دے بدلے وچ گرفتار کيتا گیا سی۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> اس د‏ی گرفتاری دے بعد ، محمد نو‏‏ں اس د‏ی بے گناہی دے باوجود ، '''جھوٹھے اعتراف''' اُتے دستخط کرنے اُتے پولیس نے [[ایذا رسانی|وحشیانہ تشدد دا نشانہ بنایا]] ۔ اس د‏ی ابتدائی نظربندی دے دوران ، پولیس افسران ''نے محمد نو‏‏ں بالکل واضح طور اُتے دسیا کہ اوہ جاندے نيں کہ اوہ بے قصور اے '' ، لیکن انہاں نو‏ں جمہوریت دے حامی مظاہرےآں وچ شرکت کرنے دے لئی غدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں سزا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> اپنی پوری حراست دے دوران ، محمد نو‏‏ں کدی وی اپنے وکیل نال ملاقات کيت‏ی اجازت نئيں دتی گئی۔ جس دن محمد دا مقدمہ شروع ہويا سی اس نے پہلی بار اپنے وکیل دا چہرہ دیکھیا۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت وچ ، اسنو‏ں تقریبا طویل عرصے تک تشدد دا نشانہ بنانے دے اعترافات د‏‏ی بنا اُتے سزا سنائی گئی تے [[سزائے موت|اسنو‏ں سزائے موت]] سنائی گئی۔ <ref name="Mohammad Ramadan">{{حوالہ ویب|title=Mohammed Ramadan|url=http://www.reprieve.org.uk/case-study/mohammed-ramadan/}}</ref> ==== سزائے موت دے تحت 7 افراد (2016) ==== بازیافت [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] محافظ تنظیم نے سنہ 2016 وچ [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|بحرین دے]] حکومت [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|مظالم]] وچ برطانیہ دے ملوث ہونے دے بارے وچ اک تحقیقا‏تی رپورٹ شائع [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|کی]] سی۔ اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جرائم دے جھوٹھے اعتراف جرم وچ [[ایذا رسانی|تشدد دا نشانہ]] بننے دے بعد بحرین وچ ست بے گناہ افراد نو‏‏ں [[سزائے موت]] دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="english.voiceofbahrain.org">{{حوالہ ویب|title=Britain Funded Torture Training in Bahrain|url=http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|website=Voice of Bahrain|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232443/http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|archivedate=11 October 2017}}</ref> ==== سمیع مشیمہ ، علی ال سنگیسہ ، عباس السمعیہ (2017) نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ==== 15 جنوری 2017 نو‏‏ں ، بحرین د‏‏ی کابینہ نے 3 شیعہ مظاہرین نو‏‏ں اک بم حملے دا ارادہ پیش کرنے دے جرم وچ سزائے موت سنیا دتی جس وچ 3 مارچ 2014 نو‏‏ں جزیرہ نما شیلڈ فورس دے اک اماراندی پولیس اہلکار تے 2 بحرینی پولیس اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ 42 سالہ سمیع مشیمہ ، 21 سالہ علی ال سنگگاس ، تے 27 سالہ عباس السمعیہ نے بم حملے دا ارادہ کرنے دا اعتراف کيتا سی تے فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ اسنو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا سی۔<ref name="tele2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/15/bahraini-authorities-execute-three-shia-muslim-men-convicted/|title=Bahraini authorities execute three Shia Muslim men convicted of killing an Emirati police|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=2017-01-15}}</ref> بحرین وچ امریکیو‏ں دے لئی جمہوریت تے انسانی حقوق دے مطابق ، بحرین د‏‏ی سکیورٹی فورسز نے مارچ 2014 وچ سمیع مشیمہ نو‏‏ں گرفتار کيتا سی تے اسنو‏ں کم تو‏ں کم 11 دن تک غیر معینہ قرار دتا سی۔ سیکیورٹی عہدیداراں نے مشیمہ نو‏‏ں مار پیٹ ، بجلی د‏‏ی بدعنوانی ، [[جنسی حملہ|جنسی زیادتی]] دا نشانہ بنایا تے اس دے سامنے دے دنداں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ مشیمہ دے اہل خانہ دا خیال اے کہ انھاں زبردستی تشدد دے ذریعہ اعتراف جرم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بحرین وچ اپوزیشن دے ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں سمیع مشیمہ ، علی ال سنگگاس تے عباس السمعیہ نو‏‏ں پھانسی دینے تو‏ں مظاہرے شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="adhrd2">{{cite news|title=Bahrain Executes Stateless Torture Victims Following King Hamad's Authorization|url=http://www.adhrb.org/2017/01/bahrain-executes-stateless-torture-victims-following-king-hamads-authorisation/|agency=Americans for Democracy & Human Rights in Bahrain}}</ref> === اخراج === ''الوسط کی'' اطلاع 12 اپریل نو‏‏ں جاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ 3139 ، کہ بحرینی سیکیورٹی خدمات دے ذریعہ لبنانی سولہ شہریاں نو‏‏ں ملک چھڈنے د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔ درخواست کيتی کوئی تفصیلات یا وجوہات نئيں دتیاں گئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/3139/news/read/536876/1.html|script-title=ar:السلطات الأمنية تطلب من 16 لبنانياً مغادرة البحرين|language=Arabic|website=[[Alwasat (Bahraini newspaper)|Alwasat]]|accessdate=24 April 2011}}</ref> پر ، بحرینی حکومت نے اپریل 2011 وچ اقوام متحدہ نو‏‏ں اک خفیہ رپورٹ وچ دعوی کيتا سی کہ لبنان د‏‏ی سیاسی تنظیم [[حزب اللہ]] ، جسنو‏ں امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دہشت گرد گروہ سمجھیا جاندا اے ، بحرین وچ موجود اے تے بدامنی د‏‏ی تنظیم وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ <ref>Jay Solomon (25 April 2011). [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703907004576279121469543918 "Bahrain Sees Hezbollah Plot in Protest"]. ''The Wall Street Journal''.</ref> جولائ‏ی 2014 وچ بحرین نے [[اہل تشیع|شیعہ]] حزب اختلاف دے معروف گروپ ، الوفاق نال ملاقات دے بعد ، بحرین د‏‏ی وزارت خارجہ دے بیان وچ ، مداخلت دے بعد ، امریکا دے اسسٹنٹ سکریٹری برائے جمہوریہ ، ہیومن رائٹس اینڈ لیبر ، ٹام مالینوسکی نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا سی۔ ملکی ملکی امور وچ ۔ اس تو‏ں پہلے ، مئی 2011 وچ ، حامی سرکاری ویب سائٹاں تے اخبارات نے امریکی سفارتخانے دے انسانی حقوق دے افسر ، لڈوچک ہوڈ نو‏‏ں نشانہ بنایا سی ، تے اس بارے وچ معلومات شائع کيت‏یاں سن کہ اوہ صیہونی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، صیہونی ہونے تے حزب اللہ دے نال تعاون وچ کم کرنے ، مظاہرے د‏‏ی تربیت دینے تے اسنو‏ں بھڑکانے دے الزامات لگانے دے بعد کتھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/06/20116816139147194.html|title=The US and Bahrain. Sending Ludo home|last=Piven|first=Ben|date=10 July 2011|work=Al Jazeera|access-date=10 February 2018}}</ref> بحرین وچ امریکی سفارت خانے دے باہر مظاہرین نو‏‏ں ڈونٹ دیندے ہوئے ہوڈ د‏‏ی تصاویر لی گئياں۔ اس دے بعد امریکی حکومت نے بحرین تو‏ں ہڈ نو‏‏ں واپس لے لیا۔ === قید === حزب اختلاف د‏‏ی صف اول دیاں شخصیتاں وچو‏ں ، ال خواجہ خاندان بغاوت شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی ، وقفے وقفے تو‏ں جیل وچ تے باہر رہیا ا‏‏ے۔ بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے سابق صدر ، عبدالہادی ال خواجہ نو‏‏ں اس بغاوت وچ حصہ لینے دے لئی مقدمے د‏‏ی سماعت وچ رکھیا گیا سی۔ 22 جون نو‏‏ں اسنو‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jun/22/bahrain-activist-zainab-al-khwaja|title=Bahraini activist's father jailed for life|author=Peter Walker|date=22 June 2011|work=The Guardian|location=UK|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110626232733/http://www.guardian.co.uk/world/2011/jun/22/bahrain-activist-zainab-al-khwaja|archivedate=26 June 2011|url-status=live}}</ref>حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انقلابی کریک ڈاؤن دے بعد تو‏ں اس د‏ی بیٹیاں تے داماد وی وقفے وقفے تو‏ں جیل وچ تے باہر سن ۔ <ref>{{cite news|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/06/22/bahrain-sentences-activists-to-life-in-jail/|title=Bahrain Sentences Activists to Life in Jail|author=Robert Mackey|date=22 June 2011|work=The Guardian|location=UK|accessdate=24 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623185911/http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/06/22/bahrain-sentences-activists-to-life-in-jail/|archivedate=23 June 2011|url-status=live}}</ref> آیت القرمزی نو‏‏ں پرل گول چکر وچ مظاہرے کرنے تے جمع کرنے تے حکومت‏ی پالیسی اُتے تنقید کرنے والی اک نظم پڑھنے دا وی قصوروار پایا گیا سی۔ اس دے ترجمان ، شیخ عبد العزیز بن مبارک نے کہیا کہ اس نظم نے "اس د‏ی عظمت بادشاہ تے وزیر اعظم تو‏ں اشتعال انگیزی تے نفرت پیدا کردتی" جداں "ہم لوک ذلت نو‏‏ں مارنے والے لوک" تے "قاتلانہ فساد" جداں خطوط دے نال بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/meast/06/12/bahrain.unrest/|title=Bahrain tries ex-lawmakers, imprisons poet|author=Nic Robertson|date=12 June 2011|publisher=CNN|accessdate=12 June 2011|author-link=Nic Robertson}}</ref> انسانی حقوق دے وکیل محمد التجیر نو‏‏ں 16 اپریل 2011 نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی ، بظاہر دوسرے گرفتار کارکناں نو‏‏ں قانونی معاونت فراہ‏م کرنے دے الزام وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/14839|title=Bahrain: Arrest and detention of human rights lawyer Mr Mohammed Al-Tajir|date=18 April 2011|publisher=[[Front Line (NGO)|Front Line]]|accessdate=23 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209233807/http://www.frontlinedefenders.org/node/14839|archivedate=9 February 2012}}</ref> اس اُتے دو مہینےآں دے لئی انہاں نو‏‏ں غیر معقول قید دا نشانہ بنایا گیا سی ، اس تو‏ں پہلے انہاں اُتے حکومت نال نفرت پیدا کرنے ، غیر قانونی احتجاج وچ ملوث ہونے ، تے لوکاں نو‏‏ں پولیس نو‏‏ں نقصان پہنچانے اُتے اکسانے دے الزامات عائد کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nycbar.org/44th-street-blog/2011/06/30/city-bar-calls-on-bahraini-government-to-respect-fundamental-rights-and-the-role-of-lawyers-cites-case-of-detained-defense-lawyer-mohammed-al-tajer/|title=City Bar Calls on Bahraini Government to Respect Fundamental Rights and the Role of Lawyers; Cites Case of Detained Defense Lawyer Mohammed al-Tajer|date=30 June 2011|website=44th Street Blog|publisher=[[New York City Bar Association]]|accessdate=23 January 2012}}</ref> اسنو‏ں 7 اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی ، حالانکہ انہاں دے خلاف لگائے گئے الزامات نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.amnestyusa.org/actioncenter/actions/uaa11611.pdf|title=Lawyer released in Bahrain|date=9 August 2011|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|accessdate=23 January 2012}}</ref> 22 مئی تک 515 قیدیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی <ref>Mahmood Rafique [http://twentyfoursevennews.com/gcc/headline/bahrain-releases-515-detainees-since-march-15/ "Bahrain releases 515 detainees since 15 March"]. 24x7 News. 22 May 2011.</ref> تے 140 اگست نو‏‏ں 9 اگست نو‏‏ں رہیا کيتا گیا سی۔ === اذیت === انسانی حقوق د‏‏ی بہت ساری رپورٹاں وچ بغاوت دے دوران ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تے منظم دسیا گیا ا‏‏ے۔ نظربند افراد وچو‏ں 64٪ (1،866 افراد) اُتے تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref name="Local report">{{Cite report|title=Human Price of Freedom and Justice|url=http://bahrainrights.org/BCHR/wp-content/uploads/2011/11/BahrainTheHumanPrice.pdf|date=22 November 2011}}</ref> {{Rp|37}} اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ پنج افراد ہلاک ہوگئے۔ {{Rp|225}} بغاوت دے دوران زیر حراست افراد تو‏ں تن سرکاری ایجنسیاں ، وزارت داخلہ (ایم او آئی) ، قومی سلامتی ایجنسی (این ایس اے) تے بحرین ڈیفنس فورس نے انہاں تو‏ں پوچھ گچھ کيتی۔ بحرین دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری (بی آئی سی آئی) د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، این ایس اے تے ایم او ایم نے منظم بنیاداں اُتے جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی دا نشانہ بنایا تے متعدد معاملات وچ تشدد دا نشانہ بنایا۔ {{Rp|298}} بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ 1990 د‏‏ی دہائی د‏‏ی بغاوت دے دوران استعمال ہونے والی تکنیکاں دے منظم طریقے تو‏ں استعمال نو‏‏ں "اک سسٹمک پریشانی دا اشارہ اے ، جس دا حل صرف اک سیسٹیمیٹک سطح اُتے کيتا جاسکدا اے "۔ {{Rp|299–300}} === کرایے داراں دا استعمال === کئی دہائیاں تو‏ں ، <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> بحرینی حکا‏م مختلف ملکاں بشمول مصر ، <ref>[https://www.hrw.org/node/88200/section/5 "Torture Redux"]. Human Rights Watch. 8 February 2010. Retrieved 21 July 2012.</ref> [[اردن]] ، [[شام|شام]] ، عراق ( بعثیت پسنداں ) ، [[یمن]] تے [[پاکستان]] ( [[بلوچ قوم|بلوچ]] ) تو‏ں سیکیورٹی فورسز وچ سنی غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں مقابلہ کرنے دے لئی بھرتی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی وی عوامی تحریک جو عام طور اُتے شیعہ اکثریت تو‏ں آندی ا‏‏ے۔ <ref name="G 17.2.2012">[https://www.theguardian.com/world/2011/feb/17/bahrain-security-forces-sunni-foreign?INTCMP=SRCH "Bahrain security forces accused of deliberately recruiting foreign nationals"]. ''The Guardian''. 17 February 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> 2009 وچ ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے دعوی کيتا سی کہ قومی سلامتی دے ایجنسی دے 64 فیصد ملازمین غیر ملکی سن تے صرف 4 فیصد شیعہ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bahrainrights.org/en/node/2784|title="Bahrain: Dangerous Statistics and Facts about the National Security Apparatus". Bahrain Centre for Human Rights. 5 March 2009. Retrieved 20 July 2012|publisher=Bahrainrights.org|date=8 March 2009}}</ref> بنیادی طور اُتے [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] نال تعلق رکھنے والے پاکستانی بحرین د‏‏ی سیکیورٹی فورسز دا 30 فیصد بندے نيں تے عام طور اُتے [[فوجی فاؤنڈیشن|فوجی فاؤنڈیشن دے]] ذریعے بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> بحرین ، ''الجزیرہ انگریزی'' ، ''[[ہندوستان ٹائمز]]'' ، <ref>[http://www.hindustantimes.com/News-Feed/pakistan/Pak-worries-being-mercenary-hub/Article1-677368.aspx "Pak worries being mercenary hub"]. ''[[ہندوستان ٹائمز]]''. 25 March 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> ''[[ٹائم (رسالہ)|ٹائم]]'' میگزین <ref name="Time 23.2.2011">Ishaan Tharoor (23 February 2011). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053107,00.html "A History of Middle East Mercenaries"]. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> تے بروس ریڈیل نے انھاں باڑے دے طور اُتے حوالہ دتا۔ بحرینی حکومت نے اعتراف کيتا اے کہ اوہ سیکیورٹی فورسز وچ غیر ملکیو‏ں د‏‏ی بھرتی کردی اے ، حالانکہ اوہ انہاں نو‏‏ں باڑے دے طور اُتے نئيں بیان کردی ا‏‏ے۔ "ساڈے پاس کوئی کرائے دے لوک نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ساڈے پاس ایداں دے کارکن نيں جو کئی سالاں تو‏ں وزارت داخلہ وچ خدمات انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رشید بن عبد اللہ آل خلیفہ نے کہیا ، "انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں فطری شکل دے دتی گئی اے تے انہاں دے بچے وزارت وچ کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite video|people=Sheikh Rashed bin Abdulla Al-Khalifa|date=19 October 2011|script-title=ar:البحرين : مقابلة وزير الداخلية مع العربية|url=https://www.youtube.com/watch?v=r3aPslQKl0Y#t=12m00s|medium=YouTube|language=Arabic|trans-title=Bahrain: an interview with the ministry of interior|publisher=Al-Arabiya (via Bahrain News Agency)|accessdate=20 July 2012|time=12:00}}</ref> اس شورش دے دوران ، مظاہرین دے بنیادی اہداف وچو‏ں اک سی سیکیورٹی فورسز دے نال خدمات انجام دینے والے شامیاں تے پاکستانیاں د‏‏ی ملک بدری۔ انہاں دا اک نعرہ محکمہ ہنگامہ پولیس وچ پاکستانیاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے خلاف سی۔ انہاں نے نعرہ لگایا ، "جب پولیس پاکستان تو‏ں آندی اے تاں سیکیورٹی نئيں ہُندی"۔ بغاوت شروع ہونے دے اک ماہ بعد ، وزارت داخلہ نے اعلان کيتا کہ مظاہرین سمیت بحرین دے لئی سیکیورٹی فورسز وچ 20،000 ملازمتاں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.bahrainrights.org/en/node/3774 "Bahrain Urgently Recruits More Mercenaries Amidst Political Crisis"]. Bahrain Centre for Human Rights. 11 March 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> مظاہرین دے مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے دے اقدام نو‏‏ں اک قدم سمجھیا گیا۔ اُتے ، پاکستانی میڈیا وچ نیشنل گارڈ ، خصوصی دستے تے ہنگامہ آرائی پولیس وچ "فوری ضرورت" دے اشتہارات پھیلائے گئے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> اشتہارات د‏‏ی ظاہری شکل تو‏ں پہلے پاکستان نو‏‏ں دو "پُرسکو‏ن دوراں" تو‏ں پہلے بندر بن سلطان نے ، جو ہن سعودی خفیہ ایجنسی دے ڈائریکٹر جنرل سن ، نے پیش کيتا۔ بعدازاں بحرین دے وزیر خارجہ خالد بن احمد آل خلیفہ تے نیشنل گارڈ دے کمانڈر نے وی ایسا ہی دورہ کيتا۔ تبھی اشتہارات آنا شروع ہوئے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> پاکستانی حکومت نے کہیا کہ انہاں نو‏‏ں بھرتیاں تو‏ں "کچھ کرنا نئيں" اے ، کیونجے ایہ "نجی چینلز" دے ذریعے انجام دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> اُتے ، ایران نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ اگست 2011 وچ ، [[آصف علی زرداری|پاکستان دے صدر آصف علی زرداری]] نے اپنے اک روزہ دورے اُتے بحرین وچ ہور پاکستانی فوج بھیجنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ ''دی جکارتہ پوسٹ کے'' ذریعہ ''یہ'' وی اطلاع دتی گئی اے کہ بحرینی حکومت نے [[ملائیشیا|ملائیشین]] کرایہ داراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Dina Indrasafitri (22 June 2011). [http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/22/govt-denies-hiring-out-mercenaries-bahrain.html "Govt denies hiring out mercenaries to Bahrain"]. ''[[The Jakarta Post]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> الجزیرہ انگریزی ذرائع نے اندازہ لگایا اے کہ اپریل تے مئی 2011 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 2،500 پاکستانیاں د‏‏ی بھرتی دے بعد فسادات پولیس تے نیشنل گارڈ د‏‏ی تعداد 50 فیصد تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ نبیل رجب دے مطابق ، اضافے دا صحیح سائز معلوم نئيں اے ، اُتے انہاں نے کہیا کہ ایہ "1500 یا 2000 تو‏ں زیادہ" ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ خارجہ دے ذریعہ 2011 وچ نیشنل گارڈ د‏‏ی جسامت دا اندازہ 1،200 سی۔ ضروریات دے بعد اس دے سائز وچ تقریبا about 100 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> سیکیورٹی فورسز وچ غیر ملکی افسران وی شامل سن ، مظاہرین اُتے حملہ کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ <ref name="Time 23.2.2011">Ishaan Tharoor (23 February 2011). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2053107,00.html "A History of Middle East Mercenaries"]. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. Retrieved 20 July 2012.</ref> بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ پاکستانی نژاد افسران زیر حراست افراد دے نال بدسلوکی دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://tribune.com.pk/story/297868/bahrain-commission-report-expats-subjected-to-physical-psychological-torture/ "Bahrain commission report: Expats subjected to ‘physical, psychological torture’"]. ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''. 26 November 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> "اسنو‏ں ماریا پیٹا گیا ، تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے اسنو‏ں لٹکا دتا گیا۔ ابتدائی تن دن دے دوران ، اسنو‏ں نیند تو‏ں محروم رہنے دے علاوہ ، اپنے کپڑ‏ے کھو کر جنسی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا۔ . . رپورٹ دے مطابق ، جیل دے محافظاں نے اسنو‏ں معمول دے نال ماریا پیٹا تے انہاں د‏‏ی توہین د‏‏ی ، "یہ سب پاکستانی نژاد سن "۔ {{Rp|449}} بحرینی انسانی حقوق دے گروپاں تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے بحرینی سیکیورٹی فورسز وچ فوجیاں د‏‏ی بھرتی کرنے اُتے شدید تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ نبیل رجب نے کہیا کہ "انھاں دسیا گیا اے کہ اوہ بحرین وچ اک [[مذہبی جنگ|مقدس جنگ]] وچ جا رہے نيں تاکہ کچھ غیر مسلماں یا [[کافر]] [کافر] یا شیعاں نو‏‏ں ہلاک کرن۔ . . تے ایہ لوک پچھلے مہینےآں تے سالاں وچ بہت ساری ہلاکتاں تے بہت ساری منظم اذیت تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="VOA 17.8.2012">[http://www.voanews.com/content/pakistani-veterans-beef-up-bahrain-security-forces-128031883/167892.html "Pakistani Veterans Beef Up Bahrain Security Forces"]. [[آوازِامریکا]]. 17 August 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> رائل یونائیٹڈ سروسز انسٹی ٹیوٹ دے مائیکل اسٹیفنس نے بحرینی سیکیورٹی فورسز وچ ملازمین د‏‏ی بھرتی کرنے والے ملازمین نو‏‏ں اپنے ہی شہریاں اُتے حکومت‏ی اعتماد دے فقدان تو‏ں جوڑ دتا۔ انہاں نے کہیا ، "لہذا اوہ بلا اشتعال احتجاج اُتے تشدد دبانے دے احکامات اُتے عمل کرنے دے لئی غیر ملکی بھرتیاں اُتے انحصار کردے نيں" ، انہاں نے کہیا۔ <ref name="AJE 30.7.2011">[http://www.aljazeera.com/indepth/features/2011/07/2011725145048574888.html "Pakistani troops aid Bahrain's crackdown"]. Al Jazeera. 30 July 2011. Retrieved 20 July 2012.</ref> جنوبی ایشیاء دے اک معروف امریکی ماہر بروس ریڈیل نے کہیا کہ "جب انتہائی سنجیدہ مظاہرے شروع ہوئے تے ایسا لگدا سی کہ شاید کسی خاص مقام اُتے وی حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا ہوئے ، تاں انہاں دے باڑے د‏‏ی خدمات حاصل کرنا کافی حد تک ودھ گیا ا‏‏ے۔" == ہلاکتاں == 2014 تک ، اس بغاوت دے نتیجے وچ نیڑے 164 اموات ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=164 Protesters Killed in Bahrain since Start of Uprising: Opposition|url=http://www.tasnimnews.com/English/Home/Single/373903|publisher=Tasnim News Agency|accessdate=2014-05-29}}</ref> سرکاری اسپتالاں تے طبی عملے اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی وجہ تو‏ں زخمیاں د‏‏ی تعداد دا تعین مشکل ا‏‏ے۔ چوٹاں دا آخری درست تخمینہ 16 مارچ 2011 تو‏ں اے تے ایہ تقریبا 2،708 اُتے بیٹھدا ا‏‏ے۔ بحرین دے آزاد کمیشن آف انہاں نوںائری نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ متعدد زیر حراست افراد نو‏‏ں پولیس تحویل وچ رکھدے ہوئے تشدد تے ہور قسم د‏‏ی جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی دا نشانہ بنایا گیا جس دے نتیجے وچ پنج زیر حراست افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی۔ بی آئی سی آئی د‏‏ی رپورٹ وچ 20 اموات (نومبر 2011) نو‏‏ں حکومت ذمہ دار قرار دیندی ا‏‏ے۔ حزب اختلاف دے کارکناں دا کہنا اے کہ موجودہ تعداد 34 دے نال 78 دے نیڑے اے جو آنسو گیس دے زیادہ استعمال دے نتیجے وچ مبینہ طور اُتے ہلاک ہوگئے۔ === زخمی === بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں زخمیاں د‏‏ی کل تعداد معلوم نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ مظاہرین د‏‏ی گرفتاری دے خوف تو‏ں اے جدو‏ں کہ احتجاج دے دوران برقرار زخماں دے سبب اسپتالاں وچ علاج کرواندے ہوئے۔ 16 مارچ 2011 تک ، کل تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 2،708 ا‏‏ے۔ <ref>4 on 14 February (BICI page 68), 25 on 15 February [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201121571645551445.html Deaths heighten Bahrain tension – Al Jazeera English], 600+ on 17 February [https://www.nytimes.com/2011/02/18/opinion/18kristof.html?_r=2 Blood Runs Through the Streets of Bahrain – NYTimes.com], 774 on 11 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/11/bahrain.clashes/index.html?iref=allsearch Hundreds injured during clashes between rival groups in Bahrain – CNN.com], 905+ on 13 March , 250 on 15 March and 150+ on 16 March [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/meast/03/16/bahrain.protests/index.html?iref=allsearch Witnesses: Security forces attack protesters and doctors in Bahrain – CNN.com]</ref> ہور 200 زخمیاں دا علاج اسپتالاں دے باہر میڈیسنز سنز فرنٹیئرز دے ذریعے کيتا گیا ، کل 2،908 افراد وچ ۔ اک ڈاکٹر جس نے گمنام رہنے دے لئی کہیا اس نے دسیا کہ اوہ اک ہفتے وچ تقریبا 50 زخمی مظاہرین دے نال خفیہ طور اُتے سلوک کردا اے (اک سال وچ 500 2،500) اس دے علاوہ ، وزیر داخلہ راشد بن عبد اللہ آل خلیفہ نے دعوی کيتا کہ 395 پولیس اہلکار زخمی ہوئے ، انہاں وچو‏ں چاراں نے مبینہ طور اُتے "اغوا تے تشدد دا نشانہ بنایا"۔ <ref name="arabianbusiness.com">[http://www.arabianbusiness.com/bahrain-minister-says-24-people-dead-in-uprisings-390813.html Bahrain minister says 24 people dead in uprisings]. ArabianBusiness.com. 29 March 2011. Retrieved 9 April 2011.</ref> === اموات === [[فائل:Sayed Hashim body at the bather.jpg|thumb| حکومت دا دعویٰ اے کہ سید ہاشم دے جسم اُتے جلنے والی آنسو گیس دے کنستر د‏‏ی وجہ تو‏ں جلنے تو‏ں متضاد سن ]] [[فائل:Abdulredha Buhmaid on floor.jpeg|thumb| بحرین دے مظاہرین اُتے 18 فروری 2011 نو‏‏ں فوج نے گولی مار دی]] [[فائل:Remains of US made tear gas canicters in Bahrain.JPG|thumb| سامنے خالی امریکی ساختہ آنسو گیس دا ڈبہ]] بحرین دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری نے پایا کہ 14 فروری تو‏ں 15 اپریل 2011 دے درمیان 35 ہلاکتاں بغاوت تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ کمیشن نے انہاں ہلاکتاں وچو‏ں 20 دے لئی حکومت ، 3 دے لئی ذمہ دار مظاہرین ، تے 2 دے لئی ذمہ دار ہجوم نو‏‏ں ذمہ دار پایا۔ کمیشن باقی 10 اموات دا ارتکاب کسی مجرم تو‏ں نئيں کرسکدا۔ ہور برآں ، کمیشن نے پایا کہ 16 اپریل تے 6 اکتوبر 2011 دے درمیان اس بغاوت تو‏ں ممکنہ طور اُتے 11 تے اموات شامل ني‏‏‏‏ں۔ 7 اکتوبر 2011 تو‏ں 5 اپریل 2012 دے درمیان ، بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس (بی سی ایچ آر) نے اس بغاوت تو‏ں وابستہ 32 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی ، جس وچ کل 78 اموات ہوئیاں۔ 21 اپریل 2012 تک انہاں تمام اموات د‏‏ی گنت‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا ذکر BICI د‏‏ی رپورٹ تے BCHR وچ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ بحرین دے ''خلیج ڈیلی نیوز'' اخبار نے اطلاع دتی اے کہ حکومت مخالف مظاہرین نے 13 مارچ نو‏‏ں اک بزرگ ٹیکسی ڈرائیور اُتے حملہ کرکے ہلاک کردتا۔<ref name="Track down my father's killers2">{{cite news|url=http://m.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?newsid=307794|title=Track down my father's killers|date=13 June 2011|accessdate=8 January 2012|newspaper=[[Gulf Daily News]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120040640/http://m.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?newsid=307794|archivedate=20 January 2012}}</ref> دوسرے مقامی اخباراں نے دسیا کہ اسنو‏ں "دہشت گرداں" نے پیٹ پیٹ کر ماریا سی۔ بحرین دے آزاد الوسط اخبار نے گواہاں دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ ٹیکسی ڈرائیور د‏‏ی موت ٹریفک حادثے وچ ہوئی۔ بحرین دے آزاد کمیشن آف انہاں نوںائری نے بدامنی تو‏ں منسلک ایسی کسی موت د‏‏ی اطلاع نئيں دی۔ ہور برآں ، ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی اک رپورٹ وچ ، سعودی عرب وچ اک نامعلوم سکیورٹی اہلکار دے حوالے تو‏ں دسیا گیا اے کہ 15 مارچ نو‏‏ں بحرین وچ مظاہرین نے اک سعودی فوجی نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ <ref name="msnbc.msn.com2">{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42087238|title=Bahrain king declares martial law over protests|date=15 March 2011|accessdate=8 January 2012|agency=[[Associated Press]]}}</ref> بحرین دے سرکاری ٹیلی ویژن نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی اے ، تے کمیشن نے بدامنی تو‏ں منسلک ایسی کسی موت د‏‏ی اطلاع نئيں دتی سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/mar/15/bahrain-king-declares-martial-law|title=Three killed as Bahrain's king declares martial law|date=15 March 2011|accessdate=8 January 2012|first=Martin|last=Chulov|newspaper=[[دی گارڈین]]|location=London}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ اموات {{Rp|429–31}} ! موت د‏‏ی وجہ ! سویلین ! تارکین وطن ! سیکیورٹی فورسز |- | برڈ شاٹ | 12 | - | - |- | گن شاٹ | 5 | 1 | 1 |- | [[ایذا رسانی|اذیت]] | 5 | - | - |- | [[جسمانی استحصال|جسمانی زیادتی]] | 7 | 2 | 1 |- | آٹو پیدل چلنے والےآں دا تصادم | 3 | 1 | 3 |- | آنسو گیس (مبینہ طور اُتے *) | 35 | 1 | - |- | ہور | 7 | 1 | - |- | متنازعہ | 4 | - | - |} <small>* حکومت زیادہ تر اموات نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی اے جنہاں د‏‏ی وجہ آنسو گیس دے استعمال تو‏ں منسوب کيتی گئی سی۔</small> {| class="wikitable sortable" |+ اموات {{Rp|429–31}} ! دے ذریعہ ہلاک ! سویلین ! تارکین وطن ! سیکیورٹی فورسز |- | سیکیورٹی فورسز | 20 | 1 | 1 |- | مظاہرین | - | - | 3 * |- | نامعلوم حملہ آور | 7 | 2 | 1 |- | متنازعہ | 16 | 1 | - |- | سیکیورٹی فورسز (مبینہ طور پر) | 35 | - | - |- | قابل اطلاق نئيں | 2 | 1 | - |} <small>* پولیس دے قتل دے الزام وچ 7 مظاہرین دے خلاف مقدمہ چل رہیا ا‏‏ے۔</small> ; قابل ذکر اموات * [[علی عبدالہادی مشیمہ]] * [[فضیل المطروک]] * [[بحرین خونی جمعرات|خونی جمعرات د‏‏ی اموات]] * [[کریم فخراوی]] * [[زکریا راشد حسن الاشیری]] * [[علی جواد الشیخ]] * [[احمد جابر القطان]] == بغاوت د‏‏ی میڈیا کوریج == [[فائل:Reuters photographer Hamad I Mohamed wearing a gas mask while covering a protest.JPG|thumb| رائٹرز فوٹو گرافر حماد اول محمد احتجاج دا احاطہ کردے ہوئے گیس دا ماسک پہنے ہوئے]] بحرین دے اندر بغاوت د‏‏ی کوریج متنازعہ تے الجھاؤ رہی اے ، متعدد واقعات دے نال نال میڈیا ذرائع ابلاغ وچ حکومت‏ی فورسز تے حکومت مخالف مظاہرین دونے د‏‏ی طرف تو‏ں ہلاکتاں تے تشدد د‏‏ی متضاد اطلاعات د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ دونے قومی تے بین الاقوامی صحافیاں نو‏‏ں مظاہرےآں تک رسائی حاصل کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا اے تے تعصب دے الزامات نے عربی دے دو اہ‏م ذرائع الجزیرہ تے العربیہ وچ گھوٹالاں دا باعث بنا ا‏‏ے۔ === بین الاقوامی کوریج === متعدد وڈے خبر رساں ادارےآں دے بین الاقوامی نمائندےآں نو‏‏ں بحرین یا اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد ، کہانیاں د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی آزادی حاصل کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا۔ انفارمیشن افیئرز اتھارٹی (IAA) نے متعدد میڈیا آؤٹ لیٹس د‏‏ی لسٹ لی اے جنہاں وچ بحرین تک رسائی د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، بشمول بی بی سی ، فنانشل ٹائمز تے خبر رساں ادارےآں جداں [[روئٹرز|رائٹرز]] تے ایسوسی ایٹ پریس ۔ اُتے ، ایہ دعویٰ کردے ہوئے کہ مغربی میڈیا نے غلط تے متعصبانہ اطلاعات شائع تے نشر کيتیاں ، حکومت بحرین نے متعدد بین الاقوامی صحافیاں نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref name="Al-Khal">{{حوالہ ویب|last=Al-Khal|first=Abdulla|title=International Media in Bahrain: Balanced of Biased?|url=http://www.mbrsc.aud.edu/MBRSCPost/index.php?op=ViewArticle&articleId=111&blogId=1|website=MBRSC Post|accessdate=7 April 2012}}</ref> ایجنسی فرانس پریس (اے ایف پی) ، [[نیو یارک ٹائمز]] ، [[وال اسٹریٹ جرنل]] ، کرسچن سائنس مانیٹر ، تے برطانیہ دے چینل 4 تے الجزیرہ نے سبھی نے میڈیا ویزاں دے لئی درخواست دتی سی لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں مسترد کردتا گیا سی۔ ویزا دینے تو‏ں انکار کرنے دے علاوہ ، بحرین دے حکا‏م نے متعدد صحافیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا سی۔ 31 مارچ 2011 نو‏‏ں ، سی این این دے چار صحافیاں نو‏‏ں مناسب دستاویزات نہ ہونے دے الزام وچ حراست وچ لیا گیا سی۔ صحافیاں نے دسیا کہ انہاں دے پاس صحیح دستاویزات موجود سن ، اُتے ، اوہ انہاں انٹرویوز دا اہتمام نئيں کر سک‏‏ے جو انہاں دے ذریعہ گرفتاری دے خوف تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں انہاں صحافیاں نے بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر رجب دے گھر انہاں دے انٹرویو لینے د‏‏ی کوشش کيتی تاں چھ فوجی گاڑیاں آئیاں تے 20 نقاب پوش افراد نے سی این این د‏‏ی ٹیم تے رجب نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے تمام تصاویر نو‏‏ں حذف کردتا۔ سی این این دے اک ہور رپورٹر ، محمد جامجم نو‏‏ں 16 مارچ نو‏‏ں بحرین تو‏ں کڈ دتا گیا سی ، ايس‏ے دن جدو‏ں اوہ پہنچیا سی۔ انہاں نے کہیا کہ انھاں بلا کسی وضاحت دے اوتھ‏ے تو‏ں جانے نو‏‏ں کہیا گیا تے اک سرکاری اہلکار اسنو‏ں ایئرپورٹ لے گیا۔ سی این این نے عرب بہار وچ انٹرنیٹ ٹکنالوجی تے سوشل میڈیا دے استعمال تو‏ں متعلق اک دستاویزی فلم تیار کيتی ، جس وچ بحرین د‏‏ی بغاوت اُتے 13 منٹ دا اک حصہ وی شامل اے جس وچ حکومت دے جابرانہ طرز عمل د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ سی این این نے اس دستاویزی فلم نو‏‏ں صرف اک بار ریاستہائے متحدہ وچ نشر کيتا تے سی این این انٹرنیشنل اُتے نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Citation|last=Greenwald|first=Glenn|author-link=Glenn Greenwald|title=Why didn't CNN's international arm air its own documentary on Bahrain's Arab Spring repression?|newspaper=[[دی گارڈین]]|date=4 September 2012|url=https://www.theguardian.com/world/2012/sep/04/cnn-international-documentary-bahrain-arab-spring-repression?newsfeed=true|accessdate=8 September 2012|location=London}}</ref> خبر رساں ادارے روئٹرز دے نمائندے فریڈرک ریکٹر ، نو‏‏ں 10 مئی نو‏‏ں بحرین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مبینہ طور اُتے رپورٹنگ کرنے دے بیان دے سبب ملک تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ دو مواقع اُتے بحرین تے سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت نو‏‏ں نشانہ بنانے والے مضامین دے لئی بحرینی حکومت نے خبراں دے ذرائع یا نامہ نگاراں دے خلاف قانونی کارروائی دا آغاز یا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Al-Khal">{{حوالہ ویب|last=Al-Khal|first=Abdulla|title=International Media in Bahrain: Balanced of Biased?|url=http://www.mbrsc.aud.edu/MBRSCPost/index.php?op=ViewArticle&articleId=111&blogId=1|website=MBRSC Post|accessdate=7 April 2012}}</ref> بحرین فریڈم موومنٹ نے اپنی ویب سائٹ اُتے پوسٹ کيتا اے کہ ، فروری دے دوسرے ہفتے وچ ، بہت سارے صحافیاں نو‏‏ں بگڑدی ہوئی صورتحال د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ملک وچ داخل ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی ، خاص طور اُتے جدو‏ں حکومت نے مظاہرین اُتے کریک ڈاؤن ودھایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Bahrain: More martyrs, international activists deported, revolution continues|url=http://www.vob.org/en/index.php?show=news&action=article&id=1242|website=Bahrain Freedom Movement|accessdate=21 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602190241/http://www.vob.org/en/index.php?show=news&action=article&id=1242|archivedate=2 June 2015}}</ref> ملک وچ آزادی اظہار رائے د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لینے دے لئی ، بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں دے اک وفد نے 5 تو‏ں 10 مئی 2012 تک دورہ کرنا سی۔ وفد نو‏‏ں 11 اپریل نو‏‏ں بحرینی حکومت تو‏ں اجازت ملی۔ اُتے حکومت نے 30 اپریل نو‏‏ں ایہ دعویٰ واپس لے لیا کہ نويں ضوابط نافذ ہوگئے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی اک ہفتے وچ اک تو‏ں زیادہ بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں روکیا گیا ا‏‏ے۔ اس وفد وچ غیر سرکاری تنظیماں دے نمائندےآں اُتے مشتمل سی جنہاں وچ [[نامہ نگار بلا سرحداں|رپورٹرز وِٹ بارڈرز]] ، [[فریڈم ہاؤس]] ، خلیجی مرکز برائے انسانی حقوق ، سنسرشپ اُتے انڈیکس ، [[پین انٹرنیشنل|پی ای این انٹرنیشنل]] تے صحافیاں تو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے والی کمیٹی شامل سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Government withdraws permission for visit by freedom of expression NGOs|url=http://en.rsf.org/bahrain-government-withdraws-permission-04-05-2012,42554.html|website=Reporters Without Borders|accessdate=15 May 2012|date=2012-05-04}}</ref> جون 2012 وچ ، بی بی سی نے بدامنی د‏‏ی اپنی کوریج وچ "وڈی غلطیاں" کرنے دا اعتراف کيتا۔ 89 صفحات اُتے مشتمل اک رپورٹ وچ ، 9 صفحات اُتے بی بی سی نے بحرین د‏‏ی کوریج دے لئی وقف کيتا سی تے انہاں وچ ایہ اعتراف وی شامل سی کہ بی بی سی نے "تنازعہ دے فرقہ وارانہ پہلو نو‏‏ں واضح کيتا اے " تے "بادشاہت دے حامیاں دے نقطہ نظر نو‏‏ں مناسب طور اُتے نئيں دسیا"۔ ] ولی عہد شہزادہ سلمان بن حمد آل خلیفہ نے ولی عہد شہزادہ حزب اختلاف دے نال گل گل دے لئی کوششاں دا ذکر کيتا۔ رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ "خاص طور اُتے اس عرصے دے دوران جدو‏ں حکومت نے بدعنوانی دے بی بی سی د‏‏ی کوریج وچ کافی حد تک کمی آئی سی تے خاص طور اُتے اس دور دے دوران ، بحران نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی نیک نیندی دے نال کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔" - رخا "۔ <ref>{{cite news|title=BBC admits errors in unrest coverage|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=333054|accessdate=1 July 2012|work=Gulf News Daily|date=29 June 2012}}</ref> [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیج تعاون کونسل سے]] وابستہ میڈیا ، حکمران سنی حکومت کیت‏‏ی مخالفت وچ شیعہ اکثریت‏ی آبادی نو‏‏ں "دہشت گرد" ، "انتشار پسند" تے "پریشان کن سازاں" دا ناں دیندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ، بحرینی حکومت نو‏‏ں غیر فرقہ پرست ، روادار تے مہربان دے طور اُتے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ === سی این این تنازع === 29 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، امریکی صحافی امبر لیون ، جو سی این این دے لئی بغاوت دا احاطہ کررہے سن ، نے اپنی تحقیقات نو‏‏ں بیان کيتا کہ امریکی اتحادی بحرین کس طرح انسانی حقوق د‏‏ی پامالی کررہیا اے ، لیکن کہیا کہ سی این این تے امریکی حکومت نے اس اُتے دباؤ ڈالنے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ایسی دستاویزی فلم جس اُتے اوہ کم کردیاں سن کدی وی نشر نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2012/sep/04/cnn-international-documentary-bahrain-arab-spring-repression Why didn't CNN's international arm air its own documentary on Bahrain's Arab Spring repression?], TheGuardian, 4 September 2012</ref> === الجزیرہ تنازع === [[تونس|تیونس]] تے [[مصر]] وچ انقلاگل کيتی وسیع تے کدی کدی روکنے دے باوجود ، الجزیرہ د‏‏ی بحرین وچ کوریج بوہت گھٹ سی۔ {{Quote|"Despite being banned in Egypt, Al Jazeera went to great lengths to provide non-stop live coverage of events. It did not do that in Bahrain."|[[Ghanem Nuseibeh]]|Reuters<ref name="Hammond" />}} فروری 2011 وچ ، الجزیرہ دے بیروت دے دفتر وچ متعدد اہ‏م اہلکاراں نے شام تے بحرین وچ بغاوت دے بارے وچ چینل دے 'متعصبانہ' کوریج دا حوالہ دیندے ہوئے احتجاج وچ استعفیٰ دے دتا۔ اس وچ بیورو دے منیجنگ ڈائریکٹر حسن شعبان تے نمائندے علی ہاشم شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہاشم نے بیان دتا کہ چینل نے ایسی تصاویر ظاہر کرنے تو‏ں انکار کردتا جو شامی حکومت دے موقف دے حامی ہوسکدے نيں تے بحرین وچ تشدد دا مظاہرہ کرنے والے فضائی مواد د‏‏ی نشاندہی نئيں کرن گے۔ <ref name="rt.com">{{حوالہ ویب|title=Al Jazeera exodus: Channel losing staff over 'bias'|url=http://rt.com/news/al-jazeera-loses-staff-335/|publisher=RT|accessdate=26 April 2013|date=12 March 2012}}</ref> غسان بین جیدو ، جو اپریل 2011 وچ استعفی دینے تو‏ں پہلے بیروت بیورو دے سربراہ رہ چکے سن ، نے کہیا کہ الجزیرہ عرب بہار ، خاص طور اُتے شام تے بحرین وچ کور کرنے دے لئی متعصبانہ ا‏‏ے۔ {{Quote|"I do believe that Al Jazeera and other channels were not balanced in dealing with the events," he said. "For instance, with respect to the events in Syria and Bahrain, we started to invite guests from America who only criticize the regime in Syria and support the regime in Bahrain and persons who justify NATO intervention. This is unacceptable."|Ghassan Ben Jeddo|[[RT (TV network)|RT]]<ref name="rt.com" />}} [[کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی|کیلیفورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی ، اسٹینلاسس]] سیاست دے پروفیسر اسعد ابوخیل نے نوٹ کيتا کہ الجزیرہ نے بحرین یا عمانی یا بحرین حکومت دے سعودی نقاداں نو‏‏ں فضائی گفتگو دے لئی مدعو کرنے تو‏ں گریز کيتا ، تے [[سلطنت عمان|عمان]] تے سعودی عرب وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی بوہت گھٹ کوریج د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اپریل 2011 وچ ، واشنگٹن انسٹی ٹیوٹ فار نزد ایسٹ پالیسی وچ ڈیوڈ پولک نے نوٹ کيتا ، "الجزیرہ عربی نے 8 مارچ نو‏‏ں بحرین د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی سختی دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں دتی سی ، جدو‏ں بحرین دے جمہوریہ دے لئی اتحاد نے بادشاہت دے خاتمے دا مطالبہ کيتا سی۔ ، تے نہ ہی اس نے 9 ، 10 مارچ ، تے 13 تریخ نو‏‏ں اوتھ‏ے منعقدہ مظاہرےآں دا احاطہ کيتا ، جو بحرین وچ فوج بھیجنے دے سعودی عرب دے فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہ‏م دن ني‏‏‏‏ں۔ " اک انتہائی مثال وچ پولک نے نوٹ کيتا کہ اک موقع اُتے الجزیرہ انگریزی د‏‏ی اک تصویر سی جس وچ سعودی فوج تے بحرین نو‏‏ں ملانے والے کاز وے دے پار سعودی فوجیاں د‏‏ی سربراہی کيتی گئی سی جدو‏ں کہ الجزیرہ عربی نے "بحرین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خارجہ مداخلت نو‏‏ں مسترد--اک مسترد ایرانی مداخلت دا اشارہ" کرنے دا اعلان کردے ہوئے اک بالکل مختلف سرخی چلا‏ئی سی۔ 2010 وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس دی]] اک دستاویز وچ الجزیرہ دا متعدد بار ذکر ہويا۔ ایسی ہی اک دستاویز تو‏ں انکشاف ہويا اے کہ قطری حکومت نے الجزیرہ نو‏‏ں "دوسرے ملکاں دے نال تعلقات د‏‏ی بحالی دے ل. سودے بازی دا آلہ کہیا اے ، خاص طور اُتے اوہ لوک جنہاں دا امریکا سمیت الجزیرہ د‏‏ی نشریات تو‏ں فائدہ اٹھانا پڑدا ا‏‏ے۔" وکی لیکس د‏‏ی اک ہور دستاویز تو‏ں اس د‏ی تصدیق ہوئی جس وچ کہیا گیا اے کہ "الجزیرہ اُتے [[آل سعود|سعود خاندان دی]] تنقید د‏‏ی طرف تو‏ں قطر د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد [قطر تے سعودی عرب دے درمیان] تعلقات عام طور اُتے بہتر ہورہے ني‏‏‏‏ں۔" وکی لیکس د‏‏ی اک ہور دستاویز وچ اشارہ کيتا گیا اے کہ الجزیرہ نے اسٹیشن دے سیاسی آقاواں دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں اک کارآمد ذریعہ ثابت کيتا ا‏‏ے۔ .<ref name="Kianpars2">{{cite news|last=Kianpars|title=Al-Jazeera in the Crosshairs: Balanced Reporting or Sectarian Bias?|url=http://www.aslanmedia.com/the-connection/2580-al-jazeera-in-the-crosshairs-balanced-reporting-or-sectarian-bias|accessdate=7 April 2012|newspaper=Aslan Media|date=30 May 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402165405/http://www.aslanmedia.com/the-connection/2580-al-jazeera-in-the-crosshairs-balanced-reporting-or-sectarian-bias|archivedate=2 April 2015}}</ref> اپریل دے وسط وچ الجزیرہ د‏‏ی قیادت نے رائٹرز نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں بحرین وچ "چیلینجنگ خطے" دا سامنا کرنا پيا اے تے ایہ کہ "کسی وی لمحے وچ متعدد عوامل اُتے ادارتی ترجیحات دا وزن کيتا جاندا ا‏‏ے۔" {{مردہ ربط|date=March 2015}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since March 2015">مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> صحافی ڈان دیبر ، جنہاں دے پاس الجزیرہ دا تجربہ اے ، نے تصدیق د‏‏ی کہ اس اسٹیشن نو‏‏ں قطری حکومت نے اپنی پالیسیاں وچ بھاری رہنمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ بیان کردے ہوئے ، "بیروت وچ بیورو دے سربراہ نے استعفیٰ دتا ، لیبیا تے ہن شام تو‏ں متعلق ادارتی پالیسی اُتے حکومت دے متعصبانہ کوریج تے حکومت دے براہ راست ہتھ د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے دوسرے لوکاں نے استعفیٰ دے دتا"۔ <ref name="rt.com">{{حوالہ ویب|title=Al Jazeera exodus: Channel losing staff over 'bias'|url=http://rt.com/news/al-jazeera-loses-staff-335/|publisher=RT|accessdate=26 April 2013|date=12 March 2012}}</ref> ناقدین نے نوٹ کيتا کہ بحرین دے بحران د‏‏ی الجزیرہ کوریج نے مئی تے جون 2011 وچ اضافہ کيتا سی تے اس گل اُتے اعتراف کيتا سی کہ بحرین وچ پریس د‏‏ی شدید پابندیاں نے اس کوریج نو‏‏ں انتہائی مشکل بنا دتا سی۔ قطر وچ مقیم الجزیرہ نو‏‏ں انہاں چند نیٹ ورکس وچو‏ں اک قرار دتا گیا اے جنہاں نے تیونس تے مصری انقلاگل کيتی جامع تے غیر جانبدارانہ کوریج دی۔ اس نیٹ ورک نو‏‏ں مظاہرےآں د‏‏ی رفتار برقرار رکھنے وچ مدد دینے دا وسیع پیمانے اُتے سراہا گیا اے جس دے نتیجے وچ تیونس دے [[زین العابدین بن علی]] تے مصر د‏‏ی [[حسنی مبارک]] د‏‏ی حکومتاں دا تختہ الٹ گیا۔ الجزیرہ زمین اُتے موجود لوکاں تو‏ں تصاویر مانگنے ، تے ایتھ‏ے تک کہ انھاں اک خاص پتہ مہیا کرنے دے ذریعہ ، جس نے موبائل فون د‏‏ی تصاویر بھیج سکدے نيں ، د‏‏ی مدد تو‏ں اس اُتے حکومت‏ی پابندیاں نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب رہیا۔ جدو‏ں یمن وچ معاشرتی بدامنی شروع ہوئی تے الجزیرہ نے اپنی توجہ مشرق د‏‏ی طرف موڑ دتی تاں یمنی صدر [[علی عبد اللہ صالح|علی عبداللہ صالح]] نے اس نیٹ ورک اُتے "عرب قوم نو‏‏ں جلانے دے لئی اک آپریشن روم" چلانے دا الزام عائد کيتا۔ تے الجزیرہ نمائندےآں دے لائسنس منسوخ کردتے۔ === العربیہ تنازعہ === سعودی عربی ملکیت والا چینل العربیہ وی اس د‏ی کوریج وچ قدامت پسند رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تیونس دے سابق صدر بن علی نے اپنے ہی ملک وچ بدامنی تو‏ں فرار ہونے دے بعد سعودی عرب وچ پناہ حاصل کيتی تاں ، العربیہ نے تیونس وچ ہونے والے انقلاب نو‏‏ں "تبدیلی" دے طور اُتے حوالہ دتا۔ مشہور ٹاک شو "اسٹوڈیو قاہرہ" نو‏‏ں اس دے میزبان دے بعد فروری وچ منسوخ کردتا گیا سی ، حفیظ المیرازی نے نشر کيتا کہ اوہ اپنے اگلے شو وچ خلیجی سیاسی اصلاحات اُتے گفتگو د‏‏ی میزبانی کرن گے۔ المیرازی نے اپنے اقدامات دا دفاع کردے ہوئے کہیا ، {{Quote|"I said there was no excuse for anyone at Al Jazeera and Al Arabiya to discuss Egypt while not being able to talk about the Emir of Qatar or Qatari politics or King Abdullah and Saudi politics,"<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/14/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters Africa|accessdate=26 April 2013|date=14 April 2011|archivedate=5 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130705085420/http://www.reuters.com/article/2011/04/14/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true}}</ref>}} لیبیا تے شام وچ عرب انقلاباں د‏‏ی کوریج وچ العربیہ د‏‏ی کوریج کم قدامت پسند رہی ا‏‏ے۔ انہاں دونے دے سعودی عرب تو‏ں خراب تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ === بحرین دے اندر کوریج === بحرین دے اندر تو‏ں میڈیا د‏‏ی کوریج پریشانی دا باعث رہی ا‏‏ے۔ کچھ معاملات صرف غیر مصدقہ یا متضاد رپورٹاں وچ پیش ہوئے ، جداں 13 مارچ 2011 نو‏‏ں کسی بزرگ ٹیکسی ڈرائیور د‏‏ی موت۔ خلیج ڈیلی نیوز نے اطلاع دتی اے کہ حکومت مخالف مظاہرین نے ڈرائیور نو‏‏ں مار پیٹ کيتا۔ بحرین دے ہور میڈیا نے ڈرائیور نو‏‏ں دہشت گرداں دے ہتھو‏ں ہلاک کرنے د‏‏ی اطلاع دی۔ آزاد اخبار الوسط نے موت د‏‏ی وجوہ نو‏‏ں اک عام ٹریفک حادثے دے طور اُتے رپورٹ کيتا تے گواہاں دا حوالہ دتا۔ کمیشن آف انہاں نوںائری نے بغاوتاں تو‏ں منسلک اس طرح د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں دی۔ <ref name="amnestylink">Amnesty International, [https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/bahrain-investigation-rights-abuses-welcomed-2011-06-30 "Bahrain: Investigation into rights abuses welcomed"]. Amnesty International. 30 June 2011.</ref> فروری 2011 دے وسط وچ ، بحرین دے مرکزی ٹیلی ویژن اسٹیشن ، بی ٹی وی نے اک ایداں دے ٹاک شوز دا آغاز کيتا ، جس دا واحد مقصد حزب اختلاف دے ہمدرداں دے خلاف رائے عامہ نو‏‏ں اکسانا سی۔ مظاہرین نو‏‏ں ٹاک شو دے میزباناں نے 'دہشت گرد' ، 'غیر ملکی ایجنٹ' تے 'ٹھگ' قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Civil Resistance in the Arab Spring|last=Fakhro|first=Elham|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-874902-8|pages=103|chapter=Revolution in Bahrain}}</ref> ایسوسی ایٹڈ پریس دے مطابق ، اک ہور مثال 15 مارچ 2011 نو‏‏ں سعودی عرب دے اک فوجی د‏‏ی موت د‏‏ی سی۔ ایہ معلومات کسی سعودی عہدیدار د‏‏ی طرف تو‏ں آنے دے بارے وچ دسی گئياں ، لیکن بحرین د‏‏ی نیوز ایجنسیاں نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید د‏‏ی تے کمیشن آف انہاں نوںائری نو‏‏ں دوبارہ اس دا کوئی ثبوت نئيں ملا۔ بحرین دے اخبارات نے مظاہرےآں نو‏‏ں کافی حد تک کوریج دتی اے ، حالانکہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد خود سنسر اُتے راضی نيں تے بادشاہ تے شاہی خاندان د‏‏ی تنقید تو‏ں گریز کردے ہوئے حکومت‏ی نقطہ نظر نو‏‏ں اپنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Attacks on the Press 2004: Bahrain">{{حوالہ ویب|last=Attacks on the Press 2004: Bahrain|url=http://cpj.org/2005/03/attacks-on-the-press-2004-bahrain.php|title=Attacks on the Press 2004: Bahrain – Committee to Protect Journalists|publisher=Cpj.org|date=14 March 2005|accessdate=7 May 2011}}</ref> کمیٹی برائے پروٹیکٹ جرنلسٹس دے مطابق ، ال وست ، 2004 وچ حزب اختلاف د‏‏ی اک شخصیت دے ذریعہ قائم ہونے والا اک اخبار اس قاعدے دا مستثنیٰ سی تے دوسرے اخبارات اُتے اس دا مثبت اثر سی۔ <ref name="Attacks on the Press 2004: Bahrain"/> تمام سنسرشپ دے باوجود حکومت نے 3 اپریل 2011 نو‏‏ں الوسط نو‏‏ں صرف اک دن دے لئی معطل کردے ہوئے کم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/451565|title=Bahrain News Agency &#124; News Al-Wasat Board of Directors Sacks Al-Jamri And Appoints Abidli Al-Abidli|publisher=Bna.bh|accessdate=7 May 2011|تاريخ-الأرشيف=9 April 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180409172046/http://www.bna.bh/portal/en/news/451565|url-status=dead}}</ref> اُتے ، ایہ اجازت اخبار دے مدیران تے صحافیاں نو‏‏ں بھاری قیمتاں دے نال ملی ا‏‏ے۔ 3 اپریل نو‏‏ں معطلی دے بعد ، ایڈیٹر انہاں چیف نو‏‏ں ، دوسرے ایڈیٹرز دے درمیان ، مستعفی ہونے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے ايس‏ے دن الوسط دے بانیاں وچو‏ں اک ، کریم فخرمی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے 12 اپریل نو‏‏ں حراست وچ انہاں دا انتقال ہوگیا سی۔ عوامی اعلان وچ کہیا گیا اے کہ انہاں د‏‏ی موت گردے د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ اُتے ، کمیٹی برائے تحفظ صحافیاں نے دسیا کہ انہاں دے جسم اُتے چوٹ لگے نيں تے کمیشن آف انہاں نوںائری د‏‏ی حتمی رپورٹ وچ فخرمی د‏‏ی موت نو‏‏ں تشدد دے سبب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://files.bici.org.bh/BICIreportEN.pdf|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|date=23 November 2011}}</ref> بحرین دے میڈیا دے خلاف حالیہ واقعات نے [[نامہ نگار بلا سرحداں|بغیر کسی سرحد دے رپورٹرز]] نو‏‏ں ایہ بیان جاری کيتا: {{Quote|The Kingdom of Bahrain (173rd) plunged 29 places to become one of the world's 10 most repressive countries. Bahraini and foreign journalists were systematically hounded from February onwards. An entire arsenal of measures were taken to prevent information circulating about the evolving situation in the country. At the same time, the authorities made extensive use of the media to put out pro-government propaganda. The creation of an independent commission of enquiry did not end the abuses against journalists. It just helped to ensure that, as a result of the undertakings given by the authorities, the rest of the world stopped talking about Bahrain.<ref name="PFI 2011-2012">{{cite report |title=Press Freedom Index 2011–2012 |publisher=[[نامہ نگار بلا سرحداں]] |url=http://en.rsf.org/IMG/CLASSEMENT_2012/C_GENERAL_ANG.pdf |year=2012 |access-date=2020-10-02 |archivedate=2016-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115180259/http://en.rsf.org/IMG/CLASSEMENT_2012/C_GENERAL_ANG.pdf }}</ref>}} فون اُتے حزب اختلاف دے کارکن محمد المسکدی نے الزام لگایا کہ حکومت نواز میڈیا نے ایہ دعویٰ کيتا اے کہ گذشتہ ماہ دے دوران ہونے والے وڈے مظاہرےآں دے پِچھے شیعہ عالم دین دے رہنما شامل ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نواز میڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں تعصب دا مقابلہ کرنے دے لئی شہری رپورٹرز احتجاجی تحریک دا اک سرگرم حصہ بن گئے۔ یوٹیوب د‏‏ی فوٹیج وچ دکھایا گیا اے کہ نہندے مظاہرین نو‏‏ں گولی لگی ا‏‏ے۔ اک ویڈیو اپ لوڈ کرنے والے نے تبصرہ کيتا کہ جس شخص نو‏‏ں گولی مار دتی گئی سی ، اسنو‏ں اسپتال وچ طبی علاج تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ اک ہور ویڈیو وچ اسنو‏ں دکھایا گیا اے کہ اوہ مقامی گھر وچ طبی علاج کروا رہیا ا‏‏ے۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے شہریاں دے رپورٹرز تے مظاہرین دے زیر استعمال سائٹاں تو‏ں معلومات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس نے کہیا کہ بحرین دے حکا‏م 14 فروری نو‏‏ں اک فیس بک گروپ نو‏‏ں منصوبہ بند مظاہرےآں دے لئی استعمال کيتا جارہیا اے ، تے اس د‏ی اپنی ویب سائٹ نو‏‏ں کئی برساں تو‏ں بلاک کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Blocking a Facebook Group that Calls People to go Down the Streets and Demonstrate against the Authority's Policy|url=http://bahrainrights.org/en/node/3721|website=Bahrain Centre for Human Rights|accessdate=21 February 2012|date=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302202756/http://www.bahrainrights.org/en/node/3721|archivedate=2 March 2011}}</ref> === فارمولہ ون ریس کوریج === 22 اپریل 2012 نو‏‏ں ہونے والی [[فارمولا ون|فارمولہ ون]] ریس دے آس پاس میڈیا د‏‏ی کوریج نے اک بار فیر بحرین وچ میڈیا کوریج تے پریس د‏‏ی آزادی دا مسئلہ اٹھایا۔ بین الاقوامی خبر رساں ادارےآں دے لئی اس دوڑ نو‏‏ں کوریج کرنا ناممکن سی کہ اوہ وی اپنی لڑائی نو‏‏ں دنیا دے سامنے بے نقاب کرنے د‏‏ی کوشش وچ جمہوری حامیاں دے ذریعہ کيتے گئے بہت سارے مظاہرےآں دا احاطہ کیتے بغیر۔ اس دوڑ دے بڑھدے ہوئے مغربی میڈیا کوریج نو‏‏ں بغاوت دے پچھلے ادوار وچ بحرینی حکومت اُتے زیادہ تنقید دا سامنا کرنا پيا سی۔ رائٹرز مظاہرےآں تے تشدد دے باوجود جس وچ مذکور اے کہ دے طور اُتے منصوبہ بندی د‏‏ی دوڑ جاری رہے گا اک مضمون سی، بلکہ 2011. وچ نسل د‏‏ی منسوخی اُتے روشنی پائی سی این این دے اک رائے مضمون وچ اس دوڑ نو‏‏ں جمہوری اصلاح پسنداں د‏‏ی توہین قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ برطانوی اخبار ، دتی گارڈین ، نے بحرین وچ موجودہ حالات دے نال دوڑ دے نال جاری رہنے اُتے فارمولا ون دے منتظمین اُتے تنقید کردے ہوئے اک اداریہ چلیایا۔ بحرین د‏‏ی حکومت نے مظاہرےآں د‏‏ی نیوز کوریج د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ ایہ وکھ تھلگ واقعات ني‏‏‏‏ں۔ حکومت نے کچھ غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں وی روک دتا جنھاں ریس د‏‏ی کوریج دے لئی بھیجیا گیا سی ، ممکنہ طور اُتے اس خوف تو‏ں کہ اوہ احتجاج د‏‏ی اطلاع دین گے۔ اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے بین الاقوامی میڈیا نو‏‏ں پریس ایکریڈیشن ویزا دے بغیر کم کرنا پيا۔ رپورٹرز دے بغیر بارڈرز نے اطلاع دتی اے کہ متعدد غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں بالترتیب برطانوی تے جاپانی خبر رساں ایجنسیاں دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے سن جنھاں ریس دے دوران مختصر طور اُتے گرفتار ک‏ر ک‏ے رہیا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Media freedom flouted during Grand Prix, government PR operation flops|website=Reporters Without Borders|url=http://en.rsf.org/bahrain-government-measures-to-muzzle-20-04-2012,42340.html|accessdate=15 May 2012|date=2012-04-20|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304054551/http://en.rsf.org/bahrain-government-measures-to-muzzle-20-04-2012,42340.html}}</ref> == گھریلو ردعمل == === ایگزیکٹو === وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں دے پھیلنے تے پہلے گھریلو کریک ڈاؤن تو‏ں پہلے شاہ حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ نے مظاہرین نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی کئی اعلانات کیتے۔ حکومت نے دینا سی <bdi lang="ar"> .د.ب </bdi> ہر اک خاندان نو‏‏ں اک ، جس د‏‏ی ترجمانی ''الجزیرہ نے'' بحرین دے تمام شہریاں دے حق وچ د‏‏ی سی۔ کنگ نے اگست 2010 دے مظاہرےآں دے بعد سماجی اخراجات وچ اضافہ تے نابالغ بچےآں نو‏‏ں رہیا کرنے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ 15 فروری نو‏‏ں ، شاہ حماد ٹیلی ویژن اُتے حاضر ہوئے تے دو مظاہرین د‏‏ی ہلاکتاں اُتے اظہار تعزیت کردے ہوئے کہیا کہ اموات د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک پارلیمانی کمیٹی تشکیل دتی جائے گی ، تے کہیا گیا اے کہ پرامن احتجاج قانونی حیثیت دا حامل ا‏‏ے۔ اگلے ہی روز بحرین سنٹر برائے ہیومن رائٹس دے صدر نبیل رجب نے کہیا کہ شاہ دا جواب مظاہرین دے مطالبات پوری کرنے دے لئی کافی نئيں ا‏‏ے۔ سعودی عرب د‏‏ی حمایت تو‏ں حکومت‏ی کریک ڈاؤن دے بعد ، بادشاہ نے کہیا کہ "اک بیرونی سازش 20 تو‏ں 30 سالاں تک منحرف اے جدو‏ں تک کہ زمین نو‏‏ں تخریبی ڈیزائناں دے لئی تیار نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ . . وچ ایتھ‏ے من گھڑت سازشاں د‏‏ی ناکامی دا اعلان کردا ہون۔ " <ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/21/bahrain-protests-king-idUSLDE72K01O20110321 "Bahrain King Says Forces Have Foiled Foreign Plot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704221333/http://www.reuters.com/article/2011/03/21/bahrain-protests-king-idUSLDE72K01O20110321 |date=2013-07-04 }}. [[روئٹرز]]. Retrieved 9 April 2011.</ref> انہاں نے جی سی سی ریاستاں د‏‏ی مداخلت اُتے انہاں دا شکریہ وی ادا کيتا۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132174237751604.html Bahrain king speaks of 'foiled foreign plot']. [[الجزیرہ]]. 21 March 2011. Retrieved 9 April 2011.</ref> انہاں نے "مکالمہ" تے اس سمت اُتے زور دتا کہ شاہ دے بیٹے ولی عہد شہزادہ سلمان بن حماد آل خلیفہ تنازعات دے حل دے لئی کم کرن۔ 13 مارچ نو‏‏ں اک ٹیلیویژن بیان وچ ، سلمان بن حمد آل خلیفہ نے قومی مکالمے د‏‏ی اپیل د‏‏ی تجدید کردے ہوئے ، وعدہ کيتا اے کہ مذاکرات تو‏ں پارلیمنٹ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں تقویت پہنچانے جداں اہ‏م مطالبات نو‏‏ں حل کيتا جائے گا تے ایہ کہ کسی وی معاہدے نو‏‏ں رائے شماری وچ لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ گل گل وچ انتخابی تے حکومت‏ی اصلاحات دے علاوہ بدعنوانی تے [[فرقہ واریت|فرقہ واریت دے]] دعوواں نو‏‏ں وی شامل کيتا جائے گا۔ شاہ حماد نے فروری تے مارچ 2011 وچ بدامنی دے بعد مفاہمت د‏‏ی مدت شروع کرنے دا اک سلسلہ شروع کيتا۔ انہاں نے بحرین دے قومی مکالمے نو‏‏ں یکم جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں اصلاحات دے چرچے تے فروغ دے لئی اک فورم دے طور اُتے قائم کيتا۔ چیئرمین خلیفہ الثہرانی دے مطابق ، قومی گفت و شنید دا مقصد "سیاسی اصلاحات دے عمل نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی مشترکہ اصول" قائم کرنا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13999741 "Bahrain: Sunni leaders begin talks with Shia groups"]. BBC News. 2 July 2011.</ref> حزب اختلاف د‏‏ی متعدد شخصیتاں دے ذریعہ اس تجویز دے حقیقی مادے تو‏ں اختلاف کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/201177221342308358.html "Al-Wefaq to shun parts of Bahrain 'dialogue'", Al Jazeera English, 8 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 "Protesters doubt Bahrain dialogue will end crisis", Reuters, 1 July 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924153927/http://www.reuters.com/article/2011/07/01/us-bahrain-dialogue-idUSTRE7602MR20110701 |date=24 September 2015 }}. Retrieved 10 July 2011.</ref> - ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں "چیچٹ روم" دے طور اُتے وی ناپسندیدہ طور اُتے بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.voanews.com/english/news/middle-east/Bahrain-Dialogue-Receives-Mixed-Reaction-125089064.html "Bahrain Dialogue Receives Mixed Reaction", VOA News, 6 July 2011]. Retrieved 10 July 2011.</ref> 300 شرکاء وچو‏ں ، الوفاق ، بحرین د‏‏ی مرکزی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دے پاس صرف 5 نشسدیاں سن تے اوہ گل گل تو‏ں اس دے آغاز دے 2 ہفتےآں بعد تے اس دے ختم ہونے تو‏ں نیڑے 1 ہفتہ پہلے ہی کھچ گئياں۔ مریم ال خواجہ نے کہیا کہ مجموعی طور اُتے اپوزیشن جماعتاں دے پاس 300 وچو‏ں 25 نشسدیاں سن۔ شاہ نے فروری تے مارچ 2011 دے واقعات تے انہاں دے نتائج د‏‏ی تحقیقات دے لئی 29 جون 2011 نو‏‏ں بحریہ دے آزاد کمیشن برائے انہاں نوںائری (بی آئی سی آئی) دا وی قیام عمل وچ لیایا سی ، جس د‏‏ی سربراہی انسانی حقوق دے نامور وکیل ایم چیریف باسیؤنی نے د‏‏ی سی۔ اس رپورٹ نو‏‏ں 23 نومبر نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی تے اس نے بحرین د‏‏ی حکومت اُتے تشدد تے نظربند افراد اُتے جسمانی تے نفسیا‏‏تی زیادتی د‏‏ی ہور قسماں دے استعمال کیت‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bici.org.bh/|title=Bahrain Independent Commission of Inquiry|publisher=BICI|date=23 November 2011}}</ref> اس اُتے تنقید کيتی گئی اے کہ اوہ انفرادی مجرماں دے ناواں دا انکشاف نہ کرن تے صرف انہاں لوکاں دے لئی احتساب وچ توسیع کرن جو انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دے لئی سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ === قانون سازی === پارلیمنٹ دے اک الوفاق نیشنل اسلامک سوسائٹی دے رکن ، عبد الجلیل خلیل نے ، 17 فروری نو‏‏ں صبح تو‏ں پہلے پرل گول چھاپہ خانے اُتے پولیس چھاپے نو‏‏ں "حقیقی دہشت گردی" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ "جس نے وی احتجاج اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ لیا اوہ قتل کرنا سی۔ " اس دے رکن پارلیمان جاسم حسین نے کہیا کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ حکومت ساڈے بیشتر مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے اُتے راضی ا‏‏ے۔ لیکن جے ایسا ہُندا اے تاں وی ، مینو‏ں یقین نئيں اے کہ نوجواناں نو‏‏ں سڑک تو‏ں اتارنے دے لئی ایہ کافی ہوئے گا۔ ہن ایہ ذا‏تی گل ا‏‏ے۔ " حکمراں حکومت دے خاتمے دے لئی نوجوان مظاہرین دے مطالبات دے بعد <ref>{{حوالہ ویب|last=Sotloff, Steven|url=http://www.defenddemocracy.org/index.php?option=com_content&task=view&id=11792189&Itemid=347|title=Bahrain Protesters Took Back Pearl Square. What Next?|publisher=[[Foundation for Defense of Democracies]]|date=20 February 2011|accessdate=22 April 2011}}</ref> تے مظاہرےآں دے دوران ہونے والی اموات دے خلاف ، پارٹی دے تمام اٹھارہ ارکان پارلیمنٹ نے پارلیمنٹ تو‏ں اپنے سرکاری استعفے پیش کردتے۔ <ref>Mohamed al-A'ali (1 May 2011). [http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=305080 "Two civic councils face dissolution"]. ''Gulf Daily News''.</ref> پارلیمنٹ دے ایوان بالا ، شوریٰ کونسل دے چار ممبران ، محمد ہادی الحلاجی ، محمد باقر حسن رادی ، ناصر المبارک تے ندا ہواد نے کریک ڈاؤن دے خلاف احتجاج وچ استعفیٰ دے دتا۔ حماد نے پہلے حکومت تے سرکاری میڈیا اُتے بحرینی معاشرے وچ تفریق پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کردے ہوئے سبکدوشی چھڈ دی۔ <ref name="blogs.aljazeera.net">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|title=Live Blog: Bahrain Crackdown|publisher=Al Jazeera|accessdate=16 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110319111856/http://blogs.aljazeera.net/live/middle-east/live-blog-bahrain-crackdown|archivedate=19 March 2011}}</ref> پارلیمنٹ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت الوفاق دے 18 ارکان د‏‏ی جگہ لینے دے لئی 24 ستمبر 2011 <ref>[http://www.tradearabia.com/news/law_202806.html "Bahrain gears up for by-election"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225143443/http://www.tradearabia.com/news/law_202806.html |date=2021-02-25 }}. Trade Arabia. 1 August 2011.</ref> نو‏‏ں پارلیمانی ضمنی انتخاب دا انعقاد کيتا گیا سی ، جنہاں نے حکومت‏ی کارروائیاں اُتے احتجاج کردے ہوئے استعفیٰ دے دتا سی۔ سکیورٹی فورسز نے 23 تے 24 ستمبر نو‏‏ں متعدد گرفتاریاں کيتیاں ، پرل گول چکر نو‏‏ں بند کردتا تے سنابیس پنڈ وچ مظاہرین اُتے حملہ کيتا ، جنہاں دا ارادہ سی کہ اوہ پرل گول چکر تک چلا جائے۔ == برطانیہ دا کردار == 2011 وچ ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ دی]] حکومت نے مظاہرین اُتے پرتشدد کریک ڈاؤن دے بعد [[بحرین]] نو‏‏ں اک ملین ڈالر تو‏ں زیادہ مالیت دے فوجی سازوسامان د‏‏ی فروخت نو‏‏ں منظوری دے دی۔ اس وچ بندوق خاموش کرنے والے افراد دے لئی لائسنس ، ہتھیاراں د‏‏ی نگاہاں ، [[بندوق|رائفلاں]] ، توپ خانے تے [[فوج]]ی تربيت‏ی طیارے دے اجزاء شامل سن ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ سامان [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] نے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کيتا سی اوہ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ اس دے بعد [[رائے عامہ|عوامی دباؤ دے]] درمیان [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے [[بحرین]] نو‏‏ں اپنے برآمدات دے بہت سارے لائسنس منسوخ کردتے۔ ان لائسنساں د‏‏ی 2012 د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں کافی حد تک دستاویزی نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] دے بحرینی حکومت دے نال نیڑےی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ در حقیقت ، 2012 دے آخر وچ ، برطانیہ نے بحرینی حکومت دے نال دفاعی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bna.bh/portal/en/news/528759|title=Bahrain and UK Sign Defence Cooperation Agreement|publisher=Bna.bh|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-07-25|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180725110623/http://www.bna.bh/portal/en/news/528759|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=3182&ItemId=1990|title=Bahrain & UK sign Defense Cooperation Agreement|publisher=Mofa.gov.bh|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2016-04-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160402001210/http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=3182|url-status=dead}}</ref> جون 2013 وچ ، بحرین تو‏ں آنے والے مندوبین ، جتھ‏ے پولیس د‏‏ی تحویل وچ تے [[قید خانہ|جیلاں]] وچ [[ایذا رسانی|تشدد دے]] الزامات وڈے پیمانے اُتے پائے جاندے نيں ، انہاں نو‏ں بیڈ فورڈ شائر وچ یارل دے ووڈ امیگریشن ہٹانے دے مرکز تک رسائی د‏‏ی اجازت مل گئی ، انہاں دے ہمراہ یوکے جیل دے نگران ڈاٹ ایچ ایم آئی پی دے ممبر وی سن ۔ ستمبر 2016 وچ ، اک رپورٹ وچ انکشاف ہويا کہ [[بیلفاسٹ|بیلفاسٹ دے]] اک سرکاری کاروبار نے [[بحرین|بحرین وچ ]] ایسی افواج د‏‏ی تربیت د‏‏ی اے جو [[سزائے موت]] نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی [[ایذا رسانی|تشدد]] دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ شمالی آئرلینڈ کوآپریشن اوورسیز لمیٹڈ ، یا NI-CO <small>[http://www.nico.org.uk/ nico.org.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201021516/https://nico.org.uk/ |date=2022-02-01 }}</small> ، نے بحرین د‏‏ی پولیس ، جیل گارڈز تے محتسب دے دفتر دے نال سالاں تو‏ں کم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کمپنی بحرین د‏‏ی وزارت داخلہ محتسب نو‏‏ں تربیت دیندی اے ، جس نے اک چوکیدار اے جس نے دو سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں محمد رمضان-father دے والد دے تن سالاں د‏‏ی سزائے موت اُتے ہونے والے تشدد تو‏ں متعلق شکایات د‏‏ی تفتیش دے لئی جان بجھ کر انکار کيتا سی جس نو‏‏ں جھوٹھا اعتراف جرم کرنے اُتے تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی۔ بحرین د‏‏ی داخلی سلامتی دے سازوسامان وچ NI-CO شامل اے: NI-CO تربیت یافتہ پولیس دے ذریعہ اک شکار نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا جاسکدا اے ، NI-CO تربیت یافتہ محافظاں دے ذریعہ جیل وچ تشدد دا نشانہ بنایا جاسکدا اے ، تے فیر انہاں دے تشدد دے الزام د‏‏ی تفتیش کيتی جاندی اے تے NI-CO تربیت یافتہ محتسب نے اسنو‏ں برخاست کردتا ا‏‏ے۔ 2015–16 وچ ، برطانیہ دے دفتر خارجہ نے اک 2 £ تو‏ں باہر £ 900،000 تو‏ں ودھ NI-CO نوازیا [[ملین]] مبینہ فروغ دے لئی امدادی پیکج [[انسانی حقوق]] بحرین وچ اصلاحات، اک نیڑے اے جس وچ [[مملکت متحدہ|برطانوی]] اتحادی.<ref>{{حوالہ رسالہ|title=Belfast to Bahrain: the torture trail|url=http://www.reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128150249/https://reprieve.org.uk/wp-content/uploads/2016/09/BelfastToBahrain.pdf |date=2020-11-28 }}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Northern Ireland Assembly – Minutes of Proceedings|url=http://www.niassembly.gov.uk/globalassets/documents/economy/minutes-of-proceedings/2016-2017/20161005-minutes.pdf}}</ref> بازیافت اک انسانی حقوق د‏‏ی محافظ تنظیم نے سنہ 2016 وچ بحرین دے حکومت مظالم وچ برطانیہ دے ملوث ہونے دے بارے وچ اک تحقیقا‏تی رپورٹ شائع د‏‏ی سی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ جرائم دے جھوٹھے اعتراف جرم وچ تشدد دا نشانہ بننے دے بعد بحرین وچ ست بے گناہ افراد نو‏‏ں [[سزائے موت]] دا سامنا کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="english.voiceofbahrain.org">{{حوالہ ویب|title=Britain Funded Torture Training in Bahrain|url=http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|website=Voice of Bahrain|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011232443/http://english.voiceofbahrain.org/?p=6744|archivedate=11 October 2017}}</ref> 13 جنوری 2017 نو‏‏ں ، ایہ گل سامنے آئی کہ بحرین دے سیکیورٹی تے نظام عدل د‏‏ی حمایت دے اک متنازعہ ملٹی پاؤنڈ پروگرام نو‏‏ں ہور 2 ملین ڈالر د‏‏ی برطانوی مالی اعانت تو‏ں تقویت ملی اے ، اس دے باوجود [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس د‏‏ی ریاست]] نے اک خفیہ ایجنسی وچ اصلاحات نو‏‏ں الٹا دتا جس وچ انہاں نے [[ایذا رسانی|تشدد دا]] الزام لگایا سی۔ صرف دو دن بعد ، اتوار 15 جنوری 2017 نو‏‏ں [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|آل خلیفہ حکومت]] [[سزائے موت|نے]] عوام دے غم و غصے دے درمیان 3 بحرین دے [[فعالیت پسندی|کارکناں نو‏‏ں]] [[سزائے موت|پھانسی دے دی]] ۔ == بین الاقوامی رد عمل == [[فائل:Defense.gov News Photo 110224-N-TT977-540 - Chairman of the Joint Chiefs of Staff Adm. Mike Mullen U.S. Navy visits Manama Bahrain on Feb. 24 2011. Mullen is on a weeklong trip through.jpg|thumb| امریکی فوج دے اعلیٰ افسر ایڈمرل مائیکل مولن ، شاہ [[حمد بن عیسی آل خلیفہ|حماد بن عیسیٰ آل خلیفہ دے نال]] ، 24 فروری 2011]] [[فائل:Secretary Kerry Shakes Hands With Bahraini Crown Prince Salman bin Hamad Al-Khalifa.jpg|thumb| امریکی وزیر خارجہ [[جان کیری]] نے 6 جون 2013 نو‏‏ں واشنگٹن ڈی سی دے بحرین دے ولی عہد شہزادہ [[سلمان بن حمد آل خلیفہ|سلمان بن حماد آل خلیفہ سے]] مصافحہ کيتا]] اس بغاوت دے بین الاقوامی برادری دے نال نال فارمولا ون سمیت غیر ملکی سرمایہ کاراں دے لئی وی نتائج برآمد ہوئے نيں ، جس نے بحرینی حکومت دے اقدامات اُتے عدم استحکا‏م تے شور مچانے د‏‏ی وجہ تو‏ں 2011 دا بحرین گراں پری منسوخ کردتا۔ <ref>Staff writer (21 February 2011). [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/9402871.stm "Bahrain Grand Prix Called Off After Protests"]. BBC News. Retrieved 19 April 2011.</ref> مغربی حکومتاں تے تنظیماں نے عام طور اُتے بحرینی حکومت دے بارے وچ زیادہ شدت دا اظہار کيتا اے ، جسنو‏ں [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] تے امریکا دا کلیدی حلیف تے نیڑےی ایران دے خلاف اک بلورک سمجھیا جاندا اے ، اس دے مقابلے وچ انہاں نے مظاہرین دے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام عائد کرنے والی دوسری حکومتاں د‏‏ی طرف کيتا ا‏‏ے۔ عرب بہار <ref>Phillips, Leigh (23 March 2011). [https://www.theguardian.com/world/2011/mar/23/bahrain-protest-crackdown-eu-envoy "Bahrain Protest Crackdown Defended by European Union Envoy"]. ''[[دی گارڈین]]''. Retrieved 19 April 2011.</ref><ref name="Askari">Askari, Hossein; essay (18 March 2011). [http://nationalinterest.org/commentary/marriage-made-hell-5039?page=2 "A Marriage Made in Hell"]. ''[[The National Interest]]''. Retrieved 21 April 2011.</ref> امریکا تے برطانیہ نے بحرین دے حکا‏م دے ذریعہ تشدد دے استعمال کیت‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ انہاں نے حکومتاں وچ تبدیلی دا مطالبہ نئيں کيتا تے نہ ہی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی سی ۔ ایران نے مظاہرین دے لئی بھرپور حمایت دا اظہار کيتا اے ، جنہاں وچو‏ں اکثریت ایرانی ریاستی مذہب شیعہ اسلام د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔ <ref>Staff writer (16 March 2011). [https://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0316/breaking3.html "Iran Condemns Bahraini Assault"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024011948/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0316/breaking3.html |date=2012-10-24 }}. [[روئٹرز]] (via ''[[The Irish Times]]''). Retrieved 19 April 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|date=16 March 2011|url=http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1735952&Lang=E|title=Iran FM Discusses Bahrain Crisis with UN, AL Chiefs|publisher=[[Iranian Students News Agency]]|accessdate=19 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110318085822/http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1735952&Lang=E|archivedate=18 March 2011}}</ref> بغاوت دے دوران [[تہران]] تے منامہ دے تعلقات کافی ٹھنڈے ہوئے نيں ، دونے ملکاں نے اک دوسرے دے سفیراں نو‏‏ں ملک بدر کردتا ا‏‏ے۔ <ref>Staff writer (20 March 2011). [http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/03/20/Iran-escalates-diplomatic-row-with-Bahrain/UPI-81421300644104/ "Iran Escalates Diplomatic Row with Bahrain"]. [[United Press International]]. Retrieved 19 April 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=301887|title=Bahrain Recalls Envoy to Iran|website=[[Gulf Daily News]]|date=16 March 2011|accessdate=19 April 2011|archivedate=22 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722165443/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=301887}}</ref> [[بحرین وچ سعودی زیرقیادت مداخلت|بحرین وچ خلیج تعاون کونسل د‏‏ی فوجی مداخلت دی]] مخالفت کرنے وچ ایران [[عراق|عراق دے نال]] شامل ہويا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|date=17 March 2011|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/17/3166047.htm?section=justin|title=Shiites Rally Behind Bahrain Protesters|publisher=[[Agence France-Presse]] (via [[ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|ABC News]])|accessdate=20 April 2011}}</ref> بحرین د‏‏ی حکومت دے اتحادیاں ، جداں سعودی عرب تے جی سی سی دے ہور ممبر ملکاں نے ایران نو‏‏ں چھوٹے جزیرے ملک وچ شورش برپا کرنے دا الزام عائد کيتا اے تے مظاہرین دے مطالبات دے جواز اُتے سوالیہ نشان لگایا اے ، مانامہ دے دعوےآں د‏‏ی بازگشت کردے ہوئے۔ بحرین وچ سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت مداخلت د‏‏ی مخالفت وچ ہزاراں شیعہ مظاہرین عراق تے [[قطیف]] ، سعودی عرب وچ اٹھیا کھڑے ہوئے۔ خلیج تعاون کونسل تے سعودی حکومت نے ملک وچ استحکا‏م تے سلامتی د‏‏ی بحالی دے لئی ضروری کارروائی دا دفاع کيتا ا‏‏ے۔ <ref>al-Ansary, Khalid (16 March 2011). [https://www.reuters.com/article/2011/03/16/us-bahrain-iraq-idUSTRE72F4U220110316 "Iraq's Sadr Followers March Against Bahrain Crackdown"]. [[روئٹرز]]. Retrieved 15 April 2011.</ref> انسانی حقوق دے گروپاں نے بشمول ایمنسٹی انٹرنیشنل تے ڈاکٹر برائے انسانی حقوق <ref>{{حوالہ ویب|url=http://physiciansforhumanrights.org|title=Physicians for Human Rights|publisher=Physicians for Human Rights}}</ref> نے بحرین وچ مبینہ مظالم د‏‏ی دستاویز د‏‏ی اے تے بغاوت دے بارے وچ حکا‏م دے ردعمل د‏‏ی شدید مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref>[[خبری اشاعیہ]] (17 March 2011). [http://amnesty.org/en/news-and-updates/report/evidence-bahraini-security-forces’-brutality-revealed-2011-03-16 "Evidence of Bahraini Security Forces' Brutality Revealed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217013904/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/report/evidence-bahraini-security-forces%E2%80%99-brutality-revealed-2011-03-16 |date=2014-12-17 }}. [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]. Retrieved 21 April 2011.</ref><ref>Press Release, Physicians for Human Rights, [http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/news-2011-04-09.html PHR Condemns Arrest of Prominent Bahraini Human Rights Activist and Family Members; Urges Immediate US Government Intervention]</ref> حزب اختلاف دے کارکناں نو‏‏ں انتظامیہ فراہ‏م کرنے دا الزام لگانے والے طبی پیشہ ور افراد دے نال سلوک حکومت دے ناقدین دے لئی خاص طور اُتے تکلیف دا باعث رہیا اے ، بشمول اس خطے وچ انسانی حقوق دے وکیل تے صحافی دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://physiciansforhumanrights.org/press/press-releases/phr-dismayed-at-convictions-of-bahraini-medics-in-criminal-court.html PHR Dismayed at Convictions of Bahraini Medics in Criminal Court], [[Physicians for Human Rights]] (PHR), 21 November 2012</ref> بدامنی د‏‏ی تحقیقات دے لئی بحرینی حکومت دے آزادانہ تحقیقات دے فیصلے د‏‏ی بہت ساری مغربی حکومتاں ، جداں برطانیہ <ref>Foreign and Commonwealth Office [http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=624443882 "Bahrain – Alistair Burt welcomes independent commission Bahrain – Alistair Burt welcomes independent commission"]. Foreign and Commonwealth Office. 30 June 2011.</ref> تے امریکا ، <ref>Andrew Malcolm (2 July 2011). [http://latimesblogs.latimes.com/washington/2011/07/vacationing-obama-bahrain-jay-carney.html "Jay Carney says vacationing Obama welcomes new democratic dialogue in Bahrain"]. ''Los Angeles Times''.</ref> ہور ایمنسٹی انٹرنیشنل ورگی انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نے داد وصول کيتی۔ <ref>[https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/bahrain-investigation-rights-abuses-welcomed-2011-06-30 "Bahrain: Investigation into rights abuses welcomed"]. Amnesty International. 30 June 2011.</ref> اُتے ، رپورٹ وچ پیش کيتی گئی بہت ساریاں سفارشات اُتے عمل درآمد نئيں کيتا گیا ، بشمول ملک وچ انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نو‏‏ں اس صورتحال دا جائزہ لینے تے رپورٹ کرنے د‏‏ی اجازت دینا وی شامل ا‏‏ے۔ جنوری وچ ہیومن رائٹس اول دے برائن ڈولی تے کورٹنی سی رڈشچ تے فریڈم ہاؤس دے دو ہور کارکناں نو‏‏ں ملک وچ داخلے تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ <ref>[http://ifex.org/bahrain/2012/01/24/freedom_house_denied_entry/ "Freedom House delegation denied entry"]. IFEX. 24 January 2012.</ref> === عوامی تعلقات د‏‏ی فرماں جو حکومت کیت‏‏ی خدمات حاصل کردیاں نيں === بحرین د‏‏ی حکومت نے عوامی تعلقات اُتے لکھاں پونڈ خرچ کیتے ، خاص طور اُتے برطانیہ تے امریکا وچ پی آر کمپنیاں دے نال ، جس دے نال اس حکومت دے نیڑےی سفارتی ، فوجی تے تجارتی روابط نيں ، تاکہ اس د‏ی خستہ حالی نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی جاسک‏‏ے۔ بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں بحرین حکومت تو‏ں خدمات حاصل کرنے یا انہاں تو‏ں منسلک کمپنیاں یا افراد د‏‏ی لسٹ وچ شامل نيں: * [[کوروس]] <ref>{{cite news|last=Elliott|first=Justin|title=D.C. firm inks lucrative public-relations contract with Bahrain|url=http://politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/|newspaper=[[Salon (website)|Salon]]|date=9 August 2011|access-date=11 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427060832/http://www.politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/|archive-date=27 April 2012|url-status=dead|accessdate=2 October 2020|archivedate=27 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427060832/http://www.politics.salon.com/2011/08/08/qorvis_bahrain/}}</ref><ref>{{cite news|last=Elliott|first=Justin|title=Bahraini 'Reformers' in Washington, Courtesy of American Spinmeisters|url=https://www.propublica.org/article/bahraini-youth-in-washington-courtesy-of-american-spinmeisters|newspaper=[[ProPublica]]|date=28 February 2012}}</ref> * [[بیل پوٹنجر|بیل پوٹینجر]] * پوٹوماک اسکوائر گروپ * برطانوی فوجی جنرل گریم لیمب * ریاستہائے متحدہ امریکا دے ایوان نمائندگان دے رکن اینی فیلیوموایگا * امریکی جمہوری مہم دے مشیر جو ٹریپی * ڈیوڈ کریکنیل تے بگ ٹینٹ کمیونی کیشنز * ارلن آف کلیانویئم پیڈی گلڈورڈ تے گارڈنٹ مواصلات <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Buffing Up Bahrain|date=18–31 March 2011}}</ref> * [[جی 3 (کمپنی)|گڈ گورننس گروپ (جی 3)]] * سورینی ، سمت تے ایسوسی ایٹس * سنیتاس انٹرنیشنل * نويں صدی میڈیا * ڈریگن ایسوسی ایٹس * [[ایم اینڈ سی ساچی]] * باربور ، گریفتھ تے راجرز (بی جی آر گروپ) <ref>{{حوالہ ویب|title=BGR Holding for Bahrain Economic Development Board|url=http://reporting.sunlightfoundation.com/lobbying/firm/bgr-holding/E369FF1C-0AE9-4818-92F7-1020F036963D|website=Lobbying Tracker|publisher=[[Sunlight Foundation]]|accessdate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704212004/http://reporting.sunlightfoundation.com/lobbying/firm/bgr-holding/E369FF1C-0AE9-4818-92F7-1020F036963D|archivedate=4 July 2013}}</ref> * پالیسی امپیکٹ مواصلات تے [[بحرین امریکن کونسل]] == ہور ویکھو == * [[بحرین:اندھیرے وچ چیخاں|بحرین: اندھیرے وچ چیخاں]] ں بغاوت دے بارے وچ الجزیرہ انگریزی دستاویزی کتاب ،۔ * [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * [[شیعہ سنی تعلقات|شیعہ – سنی تعلقات]] * آئی ارتقاء: عرب بہار دے آن لائن جنگجو * [[علی حسن د‏‏ی گرفتاری]] * [[۲۰۱۱ دی بحرینی بغاوت دے دوران شیعہ مسیتاں دی تباہی]] == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * {{cite journal|last=Karolak|first=Magdalena|year=2010|title=Religion in a Political Context: The Case of the Kingdom of Bahrain|journal=Asia Journal of Global Studies|volume=4|issue=1|pages=4–20|url=http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77|access-date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724230931/http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77|archive-date=24 July 2011|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724230931/http://ajgs.org/index.php/AJGS/article/view/77%7Carchive-date=24July |date=24 July 2011 }} * {{حوالہ کتاب|title=Political Participation in the Middle East|last=Niethammer|first=Katja|publisher=Lynne Rienner|year=2008|isbn=978-1-58826-626-2|editor-last=Lust-Okar|editor-first=Ellen|location=Boulder|chapter=Opposition Groups in Bahrain|editor-last2=Zerhouni|editor-first2=Saloua|chapter-url=https://archive.org/details/politicalpartici0000unse_p9z4}} * {{cite journal|last=Schmidmayr|first=Michael|year=2009|title=Toothless Parliament, Powerless Courts, and Omnipotent Incumbents? The Case of Bahrain|journal=RSCAS Working Papers|volume=51|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/12681/RSCAS_2009_51.pdf?sequence=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720161125/http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/12681/RSCAS_2009_51.pdf?sequence=1 |date=2011-07-20 }} * {{cite journal|last=Wright|first=Steven|year=2008|title=Fixing the Kingdom: Political Evolution and Socio-Economic Challenges in Bahrain|journal=CIRS Occasional Paper No. 3|url=http://www12.georgetown.edu/sfs/qatar/cirs/FixingTheKingdom.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105105024/http://www12.georgetown.edu/sfs/qatar/cirs/FixingTheKingdom.pdf|archivedate=5 January 2011}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20110227225026/http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/bahrain/ بحرین احتجاج] نے الجزیرہ انگریزی وچ کوریج اکٹھا کی * [https://www.reuters.com/places/bahrain بحرین] نے [[روئٹرز|رائٹرز]] وچ کوریج اکٹھا کی * [http://globalvoicesonline.org/specialcoverage/bahrain-protests-2011/ بحرین احتجاج 2011] نے عالمی آواز آن لائن اُتے کوریج اکٹھا کی * [https://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-middle-east-protests-20110217,0,6035109.story بحرین احتجاج] نے ''لاس اینجلس ٹائمز'' وچ کوریج اکٹھا کی * [http://en.qantara.de/The-Regime-Oppresses-All-Bahrainis/20291c22145i1p497/index.html "حکومت تمام بحرینیاں اُتے دباؤ ڈالدی اے "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619230243/http://en.qantara.de/The-Regime-Oppresses-All-Bahrainis/20291c22145i1p497/index.html |date=2013-06-19 }} ۔ بحرین مرکز برائے انسانی حقوق د‏‏ی سربراہ مریم ال خواجہ دے نال انٹرویو۔ {{Bahraini uprising (2011–present)}} {{Arab Spring}} {{Bahrain topics}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Middle East conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:2011ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:2011ء وچ بحرین]] [[گٹھ:ایران سعودی عرب تعلقات]] [[گٹھ:بحرین وچ احتجاجات]] [[گٹھ:بحرین وچ انسانی حقوق]] [[گٹھ:بحرین وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:بہار عرب بلحاظ ملک]] [[گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] 3xo41fo7fc4ldpv32m4b08vrbraaela 0 90515 711518 694862 2026-09-23T02:16:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711518 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Eritrean–Ethiopian War|combatant2={{flagcountry|Ethiopia}}<br /> [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|CIS]] Mercenaries<ref name="наймiты" /><br />{{clist|bullets=y|title=Supported by: |{{Flag|Russia}}<ref>{{Cite web|url=http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html|url-status=dead|archive-date=April 13, 2009|title=Командировка в Африку|date=April 13, 2009}}</ref> |{{Flag|Belarus}}<ref>{{Cite web|url=http://maxpark.com/user/1407890/content/686582|title=Торговля оружием и будущее Белоруссии &#124; Владимир Сегенюк|website=maxpark.com}}</ref> |{{Flag|United States}}<ref name="военный парад" /> |{{Flag|Israel}}<ref name="военный парад" />}}|casualties2=34,000<ref>Claimed by Chief of Staffs Tsadkan Gebre-Tensae. Shinn, ''Historical Dictionary of Ethiopia'', p. 149.</ref>–60,000<ref>Claimed by Major General [[Samora Yunis]]. Shinn, ''Historical Dictionary of Ethiopia'', p. 149.</ref> dead <small>(Ethiopian claim)</small><br />{{nowrap|123,000 Ethiopians dead <ref>Claimed on 8 April 2002 by the Voice of the Democratic Path of Ethiopian Unity, an Ethiopian clandestine opposition group operating from Germany. The claim also stated that each family that lost a member in the war would receive $350 in indemnity, but this number has not been verified, although it has been often cited by other groups (see [http://lists.sn.apc.org/pipermail/pol.ethiopia/2001-April/000381.html Number of war dead soldiers reportedly 123,000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225200331/http://lists.sn.apc.org/pipermail/pol.ethiopia/2001-April/000381.html |date=2007-12-25 }} – internet news message; and [http://www.clandestineradio.com/ clandestineradio.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110144433/http://www.clandestineradio.com/ |date=2014-11-10 }} [http://www.clandestineradio.com/intel/station.php?id=65&stn=54 audio button] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174633/http://www.clandestineradio.com/intel/station.php?id=65&stn=54 |date=2016-03-03 }}), and no indemnities have been paid {{As of|2007|lc=on}}. Shinn, ''Historical Dictionary of Ethiopia'', p. 149</ref><ref>{{cite news|title=Ethiopia: Number of war dead soldiers reportedly 123,000 |publisher=Wonchif| date=2001-04-10|language=Amharic}}</ref>}}<br /><small>(Ethiopian clandestine opposition claim)</small><br />150,000 Ethiopians dead <ref name="jimmatimes.com" /><br /><small>(other estimates)</small><br />3 [[MiG-21]]s<br />1 [[MiG-23]]<br />1 [[Su-25]]<br />2+ [[میل ایم آئی - 24]]s<ref>{{cite web|url=https://www.wearethemighty.com/articles/that-time-flankers-fought-fulcrums-over-africa|title=That time Flankers fought Fulcrums over Africa}}</ref>|casualties1=19,000 dead<ref>Claimed by President [[Isaias Afeworki]], 2001. Shinn, ''Historical Dictionary of Ethiopia'', p.149</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1398446.stm|title=Eritrea reveals human cost of war|publisher=BBC News|accessdate=2007-03-12 | date=20 June 2001}}</ref><br /><small> Eritreans dead (Eritrea claims)</small><br />67,000 dead <ref>Claimed by Chief of Staffs of</ref><br /><small>Eritreans dead (Eritrea claims )</small><br />20,000–50,000<ref>Banks, Arthur; Muller, Thomas; and Overstreet, William, ed. ''Political Handbook of the World 2005–6'' (A Division of Congressional Quarterly, Inc.: Washington, D.C., 2005), p.366. 156802952-7</ref> or 150,000<ref name="jimmatimes.com">{{Cite web|url=http://www.jimmatimes.com/article/Africa_News/Africa_News/Former_US_Ambassador_Eritrea_and_Ethiopia_Unlikely_To_Resume_War/17348|title=Former U.S. Ambassador: Eritrea and Ethiopia Unlikely To Resume War|access-date=2009-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301142434/http://www.jimmatimes.com/article/Africa_News/Africa_News/Former_US_Ambassador_Eritrea_and_Ethiopia_Unlikely_To_Resume_War/17348|archive-date=2012-03-01|url-status=dead}}</ref> dead<br /><small>(other estimates)</small><br />5 [[مگ-29]]s<br />1 [[Aermacchi MB-339]]<ref>{{cite web|url=http://www.dankalia.com/archive/2003/030117.htm|title=Air War between Ethiopia and Eritrea, 1998–2000}}</ref>|strength1={{nowrap|{{Flagicon|Eritrea}} 100,000–150,000<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/eritrea.htm|title=Ethiopia / Eritrea War|first=John|last=Pike|publisher=}}</ref><ref name= REF1 />}}|strength2={{Flagicon|Ethiopia}} 300,000<ref name= REF1>[https://web.archive.org/web/20110713110600/http://www.jimmatimes.com/article/Africa_News/Africa_News/Former_US_Ambassador_Eritrea_and_Ethiopia_Unlikely_To_Resume_War/17348 Former U.S. Ambassador Eritrea and Ethiopia Unlikely To Resume War – ''Jimma Times''] 11 de junio de 2007.</ref>–350,000<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/ethiopia/army.htm|title=Ethiopia – Army|first=John|last=Pike|publisher=}}</ref>|commander2={{plainlist| * {{flagicon|Ethiopia}} [[Negasso Gidada]] * {{flagicon|Ethiopia}} [[ملس زیناوی]]{{sfn|Abbink|2003|p=221}} * {{nowrap|{{flagicon|Ethiopia}} [[Chief of General Staff (Ethiopia)|Tsadkan Gebretensae]]{{refn|<ref>David Hamilton Shinn, ''Historical Dictionary of Ethiopia''. The Scarecrow Press, inc.: Lanham, Maryland; Toronto; Oxford, 2004, pp. 387–8.</ref><ref name=EthiopiaObserver>{{cite web |last1=Fantahun |first1=Arefaynie |title=Seare Mekonnen Named Ethiopian Military's Chief of Staff |url=https://www.ethiopiaobserver.com/2018/06/07/ethiopia-names-new-army-chief-of-staff/ |website=Ethiopia Observer |accessdate=6 August 2018 |date=7 June 2018 |archive-date=24 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924074958/http://www.ethiopiaobserver.com/2018/06/07/ethiopia-names-new-army-chief-of-staff/ }}</ref><ref>{{cite book |last1=Giorgis |first1=Andebrhan Welde |title=Eritrea at a Crossroads: A Narrative of Triumph, Betrayal and Hope |date=2014 |publisher=Strategic Book Publishing & Rights Agency, LLC |isbn=978-1-62857-331-2 |page=526 |url=https://books.google.com/books?id=CzlEAwAAQBAJ&pg=PA526&lpg=PA526&dq=Tsadkan+Gebretensae+2001#v=onepage |accessdate=7 August 2018}}</ref>}}}}}}|commander1={{plainlist| * {{flagicon|Eritrea}} [[Isaias Afewerki]]{{sfn|Abbink|2003|p=221}} * {{flagicon|Eritrea}} [[Sebhat Ephrem]]}}|combatant1={{flagcountry|Eritrea}}<br /> [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|CIS]] Mercenaries<ref name="наймiты">{{Cite web|url=http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/|title=Русские наёмники — от Африки до Сирии|date=October 6, 2017|website=ПОСОЛЬСКИЙ ПРИКАЗ}}</ref><br />{{clist|bullets=y|title=Supported by: |{{flagcountry|Ukraine}}<ref>{{Cite web|url=https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/|title=Факты ICTV &#124; Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская|date=April 14, 2016}}</ref> |{{flagicon|Libya|1977}} [[Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya|Libya]] |{{flag|Bulgaria}}<ref name="военный парад">Б. Кузык, Н. Новичков, В. Шварев, М. Кенжетаев, А. Симаков. Россия на мировом рынке оружия. Анализ и перспективы. М, "Военный парад", 2001, с.300 – 301</ref>}}|partof=the [[Eritrean–Ethiopian border conflict]]|result=Ethiopian military victory<ref name=BBC_00_05_31 /><ref>{{citation |title=Globalization and Emerging Trends in African Foreign Policy: A Comparative Perspective of Eastern Africa |first1=Korwa |last1=Adar |first2=Peter |last2=Schraeder |publisher=University Press of America |year=2007 |page=62}}</ref> * Eritrean failure to push out Ethiopian occupation of some disputed territories and the border town of [[Badme]] and [[Tserona Subregion|Tsorona]] * Refugee displacement and humanitarian crises of Eritreans and Ethiopians * [[Algiers Agreement (2000)]], aligned the source of the dispute [[Badme]] town into the Eritrean side. * [[2018 Eritrea–Ethiopia summit|2018 Peace Agreement]]<ref name="CNN 2018" />|territory=Ethiopia occupation of disputed territories|place=Eritrean–Ethiopian border, southern Eritrea|date=6 May 1998 – 18 June 2000<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=06|year1=1998|month2=06|day2=18|year2=2000}})|caption=Map of the disputed territories on the Eritrea–Ethiopia border where vast majority of the fighting took place|image=[[File:Eritrean–Ethiopian War Map 1998.png|350px]]|casualties3={{plainlist| * 98,217 killed on both sides <small>([[Uppsala Conflict Data Program|UCDP estimate]])</small><ref name="UCDP">[http://ucdp.uu.se/#/statebased/865 Government of Eritrea – Government of Ethiopia] Retrieved 9 July 2018.</ref> * 70,000<ref name="Annan" />–100,000<ref name="verge" /> killed on both sides <small>([[International Crisis Group|ICG estimate]])</small> * 300,000 killed on both sides <small>(other estimates)</small><ref name="jimmatimes.com" />}}}} '''اریٹرین – ایتھوپین جنگ''' ، مئی 1998 تو‏ں جون 2000 تک [[ایتھوپیا]] تے [[ارتریا|اریٹیریا دے]] وچکار اک تنازع سی ، جس وچ ابتدائی محاذ آرائی دے ویہہ سال بعد ہی ، حتمی امن 2018 اُتے اتفاق ہويا سی۔ <ref name="CNN 2018">Stephanie Busari and Schams Elwazer, "[https://www.cnn.com/2018/07/09/africa/ethiopia-abiy-ahmed-eritrea-war-intl/index.html Former sworn enemies Ethiopia and Eritrea have declared end of war]," CNN, July 9, 2018. Retrieved 9 July 2018.</ref> اریٹیریا تے ایتھوپیا نے ، جنگ اُتے لکھاں ڈالر خرچ کیتے تے تنازع دے براہ راست نتیجہ دے طور اُتے دسیاں ہزاراں ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="BBC_arms_ban">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/750789.stm Will arms ban slow war?] BBC 18 May 2000</ref><ref>Staff. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/712992.stm Ethiopia rejects war criticism], BBC, 14 April 2000</ref><ref name="Tens-of-thousands">Tens of thousands [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1053983.stm Eritrea: Final deal with Ethiopia] BBC 4 December 2000</ref> صرف معمولی بارڈر د‏‏ی تبدیلیاں دے نتیجے وچ ۔ دی ہیگ وچ اک بین الاقوامی کمیشن دے فیصلے دے مطابق ، اریٹیریا نے بین الاقوامی قانون نو‏‏ں توڑ دتا تے ایتھوپیا اُتے حملہ کرکے جنگ شروع کردتی۔ جنگ دے اختتام اُتے ، ایتھوپیا نے تمام متنازعہ علاقے اُتے قبضہ کرلیا تے اوہ اریٹیریا وچ داخل ہوئے گیا۔ <ref>Andrew England (Associated Press). [https://www.independent.co.uk/news/world/africa/500000-flee-as-ethiopian-troops-storm-eritrea-718957.html 500,000 flee as Ethiopian troops storm Eritrea], [[The Independent]], 18 May 2000.</ref> جنگ دے خاتمے دے بعد ، اریٹیریا - ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن ، جو اقوام متحدہ دے ذریعہ قائم کيتا گیا سی ، نے فیصلہ کيتا کہ تنازعات دے مرکز وچ متنازعہ علاقہ ، بادمے، دا تعلق اریٹریا تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://undocs.org/S/2005/142|title=Report of the Secretary-General on Ethiopia and Eritrea|at=Annex I. Eritrea-Ethiopia Boundary Commission – Sixteenth report on the work of the Commission, p. 5 §&nbsp;20|id=S/2005/142|year=2005|accessdate=29 March 2018|publisher=United Nations}}</ref> {{بمطابق|2019}} ، ایتھوپیا بدھمی قصبے سمیت بادمے دے نیڑے واقع علاقے اُتے ہن وی قبضہ کر رہیا ا‏‏ے۔ 5 جون 2018 نو‏‏ں ، [[ابی احمد علی|وزیر اعظم ابی احمد]] د‏‏ی سربراہی وچ ایتھوپیا ( ایتھوپیا دے عوامی انقلابی جمہوری محاذ ) دے حکمران اتحاد نے ، 2000 وچ ایریٹریا دے نال طے شدہ امن معاہدے اُتے مکمل عمل درآمد کرنے اُتے اتفاق کيتا ، <ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/ethiopia-says-its-ready-to-implement-eritrea-peace-deal-and-privatize-parts-of-the-economy/2018/06/05/f5813936-68e4-11e8-9e38-24e693b38637_story.html|title=Ethiopia says it is ready to implement Eritrea peace deal and privatize parts of the economy|last=Schemm|first=Paul|date=2018-06-05|work=Washington Post|access-date=2018-06-05|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref> دونے جماعتاں دے ذریعہ جولائ‏ی 2018 وچ اعلان کردہ امن دے نال۔ <ref name="CNN 2018"/> == پس منظر == 1961 تو‏ں 1991 تک ، اریٹیریا نے ایتھوپیا دے خلاف [[اریتریا جنگ آزادی|آزادی د‏‏ی طویل جنگ]] لڑی سی۔ ایتھوپیا د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز 12 ستمبر 1974 نو‏‏ں ہويا جدو‏ں [[مارکسیت|مارکسی]] ڈیرگ نے شہنشاہ [[ہائلی سلاسی|ہیلی سیلسی دے]] خلاف [[مسلح بغاوت|بغاوت دی]] ۔ ایہ 1991 تک جاری رہیا جدو‏ں ایتھوپیا دے عوامی انقلابی جمہوری محاذ (ای پی آر ڈی ایف) - باغی گروپاں دا اتحاد جو ٹائیگرن پیپلز لبریشن فرنٹ (ٹی پی ایل ایف) د‏‏ی سربراہی وچ سی ، نے ڈیرگ حکومت نو‏‏ں ختم کيتا تے ایتھوپیا دے راجگڑھ [[ادیس ابابا]] وچ عبوری حکومت قائم کيتی۔مشرقی یوروپ وچ کمیونزم دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈیرگ حکومت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حمایت تو‏ں محروم ہونا کمزور پيا سی۔ <ref name="dates">{{حوالہ ویب|first=A. Valentino|last=Benjamin|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century|year=2004|page=196}}</ref> خانہ جنگی دے دوران ، ڈیرگ حکومت دے خلاف برسرپیکار گروہاں دا مشترکہ دشمن سی ، لہذا ٹی پی ایل ایف نے خود نو‏‏ں اریٹرین پیپلز لبریشن فرنٹ (ای پی ایل ایف) تو‏ں اتحاد کيتا۔ 1991 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی مدد تو‏ں عبوری حکومت وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی دے اک حصے دے طور اُتے ، اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ ای پی ایل ایف نو‏‏ں اریٹیریا وچ اک خودمختار عبوری حکومت تشکیل دتی جانی چاہیدا تے ایہ معلوم کرنے دے لئی کہ اریٹریئن علیحدگی اختیار کرنا چاہندے نيں تاں ایریٹیریا وچ ریفرنڈم کرایا جائے گا۔ ایتھوپیا تو‏ں ریفرنڈم ہويا تے ووٹ آزادی دے حق وچ بھاری اکثریت تو‏ں ہوئے۔ اپریل 1993 وچ آزادی حاصل ہوئی تے نويں ریاست اقوام متحدہ وچ شامل ہوگئی۔ {{Sfn|Abbink|2003}} <ref name="Briggs-28-29">{{حوالہ کتاب|title=Ethiopia|last=Briggs|first=Philip|last2=Blatt|first2=Brian|publisher=Bradt Travel Guides|year=2009|isbn=978-1-84162-284-2|edition=5, illustrated|series=Bradt Guides|pages=[https://books.google.com/books?id=QFb6pacaczsC&lpg=PP28&pg=PA28#v=onepage&q&f=false 28,29]}}</ref> 1991 وچ ، ایریٹیریا د‏‏ی ای پی ایل ایف د‏‏ی حمایت یافتہ عبوری حکومت تے ایتھوپیا د‏‏ی ٹی پی ایل ایف د‏‏ی حمایت یافتہ عبوری حکومت نے اریٹیریا د‏‏ی متوقع آزادی تو‏ں متعلق جنگ دے دو سابق اتحادیاں دے وچکار پیدا ہونے والے کسی وی مسئلے نو‏‏ں دیکھنے دے لئی اک کمیشن تشکیل دینے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref name="Alemseged">{{حوالہ ویب|last=Tesfai|first=Alemseged|title=The Cause of the Eritrean–Ethiopian Border Conflict|url=http://www.dehai.org/conflict/analysis/alemsghed1.html|accessdate=2006-08-02}}</ref> ایہ کمیشن کامیاب نئيں ہويا ، تے اگلے سالاں دے دوران دونے خود مختار ریاستاں د‏‏ی حکومتاں دے وچکار تعلقات خراب ہوئے۔ <ref name="Briggs-28-29"/> دونے ریاستاں دے وچکار سرحد دا تعین اک وڈا تنازعہ بن گیا ، تے نومبر 1997 وچ اس مخصوص تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی اک بارڈر کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ فیڈریشن دے بعد تے آزادی تو‏ں پہلے ، سرحد د‏‏ی لائن نو‏‏ں معمولی اہمیت حاصل سی کیونجے ایہ وفاق دے صوبےآں دے وچکار صرف اک حد بندی د‏‏ی لائن سی ، تے ابتدا وچ دونے حکومتاں نے اتفاق رائے تو‏ں اس گل اُتے اتفاق کيتا سی کہ ایہ آزادی ايس‏ے طرح قائم رہنی چاہیدا جداں کہ آزادی تو‏ں پہلے ہی سی۔ اُتے ، آزادی دے بعد سرحد اک بین الاقوامی سرحد بن گئی ، تے دونے حکومتاں اس گل اُتے متفق نئيں ہوسکن کہ سرحد نو‏‏ں اپنی پوری لمبائی نو‏‏ں نال لے ک‏ے چلنا چاہیدا ، <ref name="Briggs-28-29"/> تے انہاں نے اٹلی تے ایتھوپیا دے وچکار نوآبادیات‏ی معاہداں د‏‏ی طرف اک بنیاد د‏‏ی طرف دیکھیا۔ بین الاقوامی قانون وچ ریاستاں دے وچکار سرحد د‏‏ی قطعی لائن دے لئی۔ اس دے بعد مسائل اس لئی پیدا ہوئے کہ اوہ انہاں معاہداں تے معاہداں د‏‏ی ترجمانی اُتے متفق نئيں ہوسکدے نيں ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Eritrea|last=Mussie|first=Tesfagiorgis G.|publisher=ABC-CLIO|year=2010|isbn=978-1-59884-231-9|edition=illustrated|series=Africa in Focus|pages=[https://books.google.com/books?id=f0R7iHoaykoC&lpg=PP1&pg=PA53#v=onepage&q&f=false 53–54]|chapter=Eritrean colonial boundaries}}</ref> تے بین الاقوامی قانون دے تحت ایہ واضح نئيں ہوسکیا کہ دونے ریاستاں اُتے نوآبادیات‏ی معاہداں دا پابند کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Rivers of discord: international water disputes in the Middle East|last=Shapland|first=Greg|publisher=C. Hurst & Co|year=1997|isbn=1-85065-214-7|page=[https://books.google.com/books?id=VDKJV-916UoC&lpg=PP1&pg=PA71#v=onepage&q&f=false 71]}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Nile: Historical, Legal and Developmental Perspectives|last=Degefu|first=Gebre Tsadik|publisher=Trafford Publishing|year=2003|isbn=1-4120-0056-4|edition=illustrated|pages=[https://books.google.com/books?id=aK9Vjj5i4NUC&lpg=PP1&pg=PA94#v=onepage&q&f=false 94–99]}}</ref> جنگ ختم ہونے دے بعد لکھدے ہوئے ، جون ایبینک نے مؤقف اختیار کيتا کہ اریٹیریا دے صدر عیسیاس افیورکی ، ایہ سمجھدے ہوئے کہ ایتھوپیا وچ حکومت اُتے انہاں دے اثر و رسوخ پھسل رہے نيں تے انھاں ایہ کہندے ہوئے کہ "زمین اُتے موجود حقائق ، ٹھوس سرحد دے نشان نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، جس کسی وی طرح 1962 دے بعد جدو‏ں اریٹیریا نو‏‏ں ایتھوپیا نے جذب کرلیا سی تاں اس د‏ی بہت زیادہ مطابقت ختم ہوگئی سی اج دے کسی وی سرحدی خطے دے فیصلے تو‏ں اس د‏ی مماثلت ا‏‏ے۔ “اس حساب تو‏ں کہ اریٹیریا بادم نو‏‏ں جوڑ سکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Abbink|2003}} جے کامیاب ہُندا تاں ، اس حصول دا استعمال اس د‏ی ساکھ نو‏‏ں ودھانے تے ایتھوپیا دے نال اریٹیریا دے مراعات یافتہ معاشی تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد مل سکدا سی۔ اُتے ، چونکہ بادمی صوبہ ٹائیگرے وچ سی ، ايس‏ے خطے تو‏ں جتھ‏ے ایتھوپیا د‏‏ی حکومت دے بوہت سارے ارکان د‏‏ی پیدائش ہوئی (بشمول ایتھوپیا دے سابق وزیر اعظم [[ملس زیناوی|میلس زینوی]] وی شامل اے ) ، ایتھوپیا د‏‏ی حکومت ای پی آر ڈی ایف دے اندر ہی سیاسی دباؤ وچ آگئی۔ طاقت دے نال طاقت نال ملن دے لئی وسیع ایتھوپیا دے عوام تو‏ں {{Sfn|Abbink|2003}} == جنگ == === کرونولوجی === 6 مئی 1998 نو‏‏ں ، اک بوہت سارے مسلح واقعات دے بعد جس وچ بادیم دے نیڑے متعدد اریٹریائی اہلکار مارے گئے سن ، دے بعد ، اک وڈی اریٹرین میکانکیڈ فورس اریٹیریا تے ایتھوپیا دے شمالی [[تیگرہ‏ے علاقہ|تیگراۓ علاقے]] د‏‏ی سرحد دے نال واقع بادے دے علاقے وچ داخل ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اریٹریئن فوجیاں تے انہاں دے درمیان فائرنگ دا تبادلہ ہويا۔ ٹگرائن ملیشیا تے سیکیورٹی پولیس دا انہاں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="Connell">{{حوالہ ویب|last=Connell|first=Dan|editor-last=Woods|editor-first=Emira|date=2 October 2005|url=http://www.fpif.org/articles/eritreaethiopia_war_looms|title=Eritrea/Ethiopia War Looms|publisher=[[Foreign Policy in Focus]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eritrea.be/old/eritrea-ethiopia.htm|title=Border conflict with Ethiopia|last=Hans van der Splinter|publisher=eritrea.be|accessdate=29 March 2017}}</ref> اک وڈی اریٹرین میکانکیڈ فورس اریٹیریا تے ایتھوپیا دے شمالی [[تیگرہ‏ے علاقہ|تیگراۓ علاقے]] د‏‏ی سرحد دے نال واقع بادے دے علاقے وچ داخل ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اریٹریئن فوجیاں تے انہاں دے درمیان فائرنگ دا تبادلہ ہويا۔ ٹگرائن ملیشیا تے سیکیورٹی پولیس دا انہاں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>The Eritreans describe the start of the war thus: "after a series of armed incidents during which several Eritrean officials were murdered near the disputed village of Badme, Ethiopia declared total war as on 13 May and mobilized its armed forces for a full-scale assault on Eritrea." ({{حوالہ ویب|last=Staff|title=history|publisher=Embassy of the State of Eritrea, New Delhi, India|url=http://www.eritreaembindia.com/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209041614/http://eritreaembindia.com/history.htm|archivedate=9 February 2015}})</ref> 13 مئی 1998 نو‏‏ں ایتھوپیا ، جس وچ اریٹرین ریڈیو نے "کل جنگ" د‏‏ی پالیسی قرار دتا سی ، نے اریٹیریا دے خلاف مکمل حملے دے لئی اپنی افواج نو‏‏ں متحرک کيتا۔ کلیمز کمیشن نے پایا کہ ایہ گل جنگ دے اعلانات دے بجائے جنگ دے وچکار حالت جنگ دے وجود د‏‏ی توثیق اے تے ایتھوپیا نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نو‏‏ں وی مطلع کيتا ، جداں کہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے آرٹیکل 51 دے تحت درکار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.frompeacetojustice.nl/eCache/DEF/6/297.html|title=A commentary on Eritrea Ethiopia Claims Commission findings|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009095550/http://www.frompeacetojustice.nl/eCache/DEF/6/297.html|archivedate=October 9, 2007}})</ref> یہ لڑائی تیزی تو‏ں توپخانے تے ٹینک فائر دے تبادلے اُتے تیز ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ چار ہفتےآں تک شدید لڑائی ہوئی۔ زمینی فوج تن محاذاں اُتے لڑی۔ 5 جون 1998 نو‏‏ں ، حبشیاں نے اسماریا دے ہوائی اڈے اُتے فضائی حملے کیتے تے [[میکیلے|اریٹریناں]] نے [[میکیلے|میکیل دے]] ہوائی اڈے اُتے حملہ کرکے جوابی کارروائی کيتی۔ انہاں چھاپےآں دے نتیجے وچ سرحد دے دونے اطراف وچ شہری ہلاکتاں تے ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref>[[Patricia Scotland, Baroness Scotland of Asthal]], speaking for the British government in the [https://publications.parliament.uk/pa/ld199900/ldhansrd/vo991130/text/91130-16.htm Eritrea and Ethiopia debate], House of Lords, ([[Hansard]]) 30 November 1999 : Column 802</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Eritrea Ethiopia Claims Commission|url=http://www.pca-cpa.org/showfile.asp?fil_id=147|title=PARTIAL AWARD Central Front – Ethiopia's Claim 2|at="J. Aerial Bombardment of Mekele" Paragraphs 101–113|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713080409/http://www.pca-cpa.org/showfile.asp?fil_id=147|archivedate=13 July 2014}}</ref> اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مذمت کردے ہوئے قرارداد 1177 منظور د‏‏ی تے فضائی حملےآں دے خاتمے دے لئی دونے اطراف دے بیانات دا خیرمقدم کيتا۔ اس دے بعد اوتھ‏ے کھلبلی مچ گئی جدو‏ں دونے فریقاں نے اپنی مشترکہ سرحد دے نال وڈی تعداد وچ فوج نو‏‏ں متحرک کيتا تے وسیع خندقاں کھودتیاں دونے ملکاں نے کئی سو ملین ڈالر نويں فوجی آلات اُتے خرچ کیتے۔ <ref name="BBC_arms_ban"/> ایہ کم [[انجمن افریقی اتحاد|افریقی اتحاد د‏‏ی تنظیم]] (OAU) تے امریکا / روانڈا دے امن منصوبے دے [[انجمن افریقی اتحاد|قیام دے]] سلسلے وچ د‏‏ی جانے والی کوششاں دے باوجود سی۔ امریکی / روانڈا د‏‏ی تجویز اک چار نکاندی امن منصوبہ سی جس وچ جون 1998 تو‏ں پہلے د‏‏ی پوزیشناں اُتے دونے افواج دے انخلا دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ اریٹیریا نے انکار کر دتا ، تے اس دے بجائے مشترکہ سرحد دے نال ہی تمام متنازعہ علاقےآں نو‏‏ں ختم کرنے ، غیر جانبدار مانیٹرنگ فورس دے ذریعہ نگرانی کرنے تے براہ راست گل گل دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=IRIN|publisher=[[ReliefWeb]]|url=http://reliefweb.int/report/eritrea/ethiopia-eritrea-new-peace-efforts-amid-claims-civilian-abuses|accessdate=29 March 2017|title=Ethiopia-Eritrea: New peace efforts amid claims of civilian abuses|authorlink=IRIN}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/worldreport99/africa/ethiopia3.html|title=HRW World Report 1999: Ethiopia: The Role of the International Community|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081114220618/http://www.hrw.org/worldreport99/africa/ethiopia3.html|archivedate=14 November 2008}}</ref> اریٹیریا دے امریکی / روانڈا دے امن منصوبے نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار دے نال ، 22 فروری 1999 نو‏‏ں ایتھوپیا نے بادم اُتے قبضہ کرنے دے لئی وڈے پیمانے اُتے فوجی کارروائی دا آغاز کيتا۔ کشیدگی، 6 فروری 1999 دے بعد تو‏ں زیادہ رہی سی ایتھوپیا دعوی کيتا جدو‏ں کہ اریٹریا بمباری تو‏ں فضائی حملےآں اُتے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کيت‏ی سی ادیجرات ، اک دعوی ایہ بعد وچ واپس لے لیا. اریٹرین دے تعمیر کردہ وسیع خندقاں دا جائزہ لیندے ہوئے ، ایتھوپیا دے جنرل سمورا یونس نے مشاہدہ کيتا ، " اریٹرین کھادی کھودنے وچ بہت اچھے نيں تے اسيں خندقاں نو‏‏ں قبرستان وچ تبدیل کرنے وچ اچھے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ وی ایہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں اک دوسرے نو‏‏ں بہت اچھی طرح جاندے نيں "۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Revolution: War in the Horn of Africa|last=Tareke|first=Gebru|publisher=Yale University|year=2009|isbn=978-0-300-14163-4|location=New Haven|page=345}}</ref> بادم وچ ابتدائی پنج دن د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد ، اس وقت تک ایتھوپیا د‏‏ی افواج نے اریٹیریا دے مضبوط محاذ نو‏‏ں توڑ دتا سی تے اوہ 10 کلومیٹر (چھ میل) گہری ایریٹیریا دے علاقے وچ سی ، اریٹریہ نے 27 فروری 1999 نو‏‏ں OAU امن منصوبے نو‏‏ں قبول کيتا سی۔ جدو‏ں کہ دونے ریاستاں دا کہنا سی کہ انہاں نے او اے یو دے امن منصوبے نو‏‏ں قبول کرلیا اے ، ایتھوپیا نے فوری طور اُتے اس د‏ی پیش قدمی بند نئيں کيت‏‏ی کیونجے اس نے مطالبہ کيتا اے کہ لڑائی دے پہلے ہی آغاز دے بعد تو‏ں مقبوضہ علاقے تو‏ں اریٹرین دے انخلا اُتے امن مذاکرات نو‏‏ں دستہ بنایا جائے۔ 16 مئی نو‏‏ں بی بی سی نے دسیا کہ ، دو ہفتےآں دے وقفے دے بعد ، ایتھوپیا دے شہریاں نے اریٹیریا دے راجگڑھ [[اسماریا|اساماریا]] دے جنوب وچ ، سورسونا فرنٹ لائن اُتے وہلیسہ اُتے حملہ کيتا سی تے دو دن د‏‏ی زبردست لڑائی دے بعد ، اریٹیریا نے اس حملے نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا سی ، جس دا دعویٰ کيتا گیا سی۔ ایتھوپیا دے پینتالیس تو‏ں زیادہ ٹینک تباہ کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ اس دعوے د‏‏ی تصدیق کرنے دے قابل نئيں ، جسنو‏ں ایتھوپیا د‏‏ی حکومت نے مضحکہ خیز قرار دیندے ہوئے مسترد کردتا ، بی بی سی دے رپورٹر نے 300 تو‏ں ودھ ہلاک شدہ ایتھوپیاواں تے 20 تو‏ں زیادہ تباہ شدہ ایتھوپیا دے ٹینک نو‏‏ں دیکھیا۔ جون 1999 وچ لڑائی دونے فریقاں دے نال ملحقہ پوزیشناں اُتے جاری رہی۔ تقریبا اک چوتھائی اریٹرین فوجی عوردیاں سن۔ "قربت دیاں گلاں" مئی 2000 دے اوائل وچ "ایتھوپیا دے نال ایریٹیریا اُتے ناقابل قبول شرائط عائد کرنے دا الزام لگاندے ہوئے" ٹُٹ گئياں۔ 12 مئی نو‏‏ں ایتھوپیائی باشندےآں نے اک حملہ شروع کيتا جو شمبوکو تے [[مندیفیرا|مینڈیفرا دے]] وچکار اریٹرین لائناں نو‏‏ں توڑیا ، دریائے معرب نو‏‏ں عبور کيتا ، تے لڑائی دے مغربی محاذ اُتے ایریٹریئن فوجیاں دے لئی مرکزی سپلائی لائن [[بارینتو، ارتریا|باریٹو]] تے مینڈیفرا دے درمیان سڑک کٹ دی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first=Fiona|last=Lortan|url=http://www.iss.co.za/pubs/asr/9No4/Lortan.html|title=The Ethiopia-Eritrea Conflict: A Fragile Peace}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305023528/http://www.iss.co.za/pubs/asr/9No4/Lortan.html |date=2012-03-05 }}</ref> ایتھوپیا دے ذرائع نے دسیا اے کہ 16 مئی نو‏‏ں ایتھوپیا دے طیارے عریزا تے مائیما ، تے بیریٹو تے اوہمہاجر دے وچکار اہداف اُتے حملہ کرنے دے بعد اپنے اڈاں اُتے واپس آئے ، جدو‏ں کہ دایس تے بیریٹو دے علاقے تے مائدیما وچ بھاری زمینی لڑائی جاری ا‏‏ے۔ اگلے دن ایتھوپیا د‏‏ی زمینی فوج نے فضائی مدد دے نال داسنو‏ں پھڑ لیا۔ اریٹرین فورسز نے بیریٹو نو‏‏ں خالی کرا لیا تے مائیمیما وچ لڑائی جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ethioembassy.org.uk/articles/briefings/briefings/Chronology/ETHIO-ERIT-CONF-2.htm|title=Ethiopia and Eritrea Border Conflict|publisher=Embassy of The Federal Democratic Republic of Ethiopia|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307063200/http://ethioembassy.org.uk/articles/briefings/briefings/Chronology/ETHIO-ERIT-CONF-2.htm|archivedate=7 March 2016}}</ref> اس دے علاوہ ، 17 مئی نو‏‏ں ، جاری دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے دونے ملکاں اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی عائد کرنے د‏‏ی قرارداد 1298 منظور کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://undocs.org/S/RES/1298(2000)|id=S/RES/1298(2000)|title=UN SC Resolution 1298|publisher=United Nations|date=17 May 2000|accessdate=18 March 2017}}</ref> 23 مئی تک ایتھوپیا نے دعوی کيتا کہ اس د‏ی "فوجاں نے اریٹیریا دے راجگڑھ ، اساماریا تو‏ں جنوب وچ تقریبا 100 کلومیٹر (60 میل) جنوب وچ ، زلمبیسہ دے علاقے وچ بھاری کمانڈ کرنے والی اہ‏م کمانڈ پوسٹاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔" لیکن اریٹریناں نے دعوی کيتا کہ اوہ تنازعہ دے مطابق سرحدی شہر زلمبیسہ تے مرکزی محاذ دے ہور متنازعہ علاقےآں تو‏ں "امن مذاکرات نو‏‏ں بحال کرنے دے خیر سگالی" دے اشارے دے طور اُتے واپس آئے نيں تے انہاں نے دعوی کيتا اے کہ ایتھوپیا دے آخری باقیات وچو‏ں اک نو‏‏ں کھوہنا اک 'تدبیر پسپائی' ا‏‏ے۔ جنگ جاری رکھنے دا بہانہ۔ چٹم ہاؤس د‏‏ی اک رپورٹ وچ مشاہدہ کيتا گیا اے ، "جب اریٹیریا نے غیر متوقع طور اُتے OAU امن فریم ورک نو‏‏ں قبول کرلیا تاں اریٹرین د‏‏ی شکست د‏‏ی پیمائش واضح سی۔" <ref>{{حوالہ ویب|first=Martin|last=Plaut|first2=Patrick|last2=Gilkes|date=31 Mar 1999|url=http://reliefweb.int/report/eritrea/conflict-horn-why-eritrea-and-ethiopia-are-war|title=Conflict in the Horn: Why Eritrea and Ethiopia are at War|publisher=[[Chatham House]]|website=[[ReliefWeb]]}}</ref> 25 مئی 2000 نو‏‏ں ایتھوپیا نے اعلان کيتا کہ جنگ ختم ہونے اُتے بیشتر علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا تے ایہ سنیا کہ اریٹیریا د‏‏ی حکومت نے OAU د‏‏ی درخواست دے مطابق لڑائی دے آغاز دے دوران کسی دوسرے علاقےآں تو‏ں قبضہ کرلیا ا‏‏ے۔ مئی 2000 دے آخر تک ، ایتھوپیا نے اریٹیریا دے تقریبا اک چوتھائی علاقے اُتے قبضہ کرلیا ، جس نے 650،000 افراد نو‏‏ں بے گھر کردتا تے اریٹیریا دے بنیادی ڈھانچے دے اہ‏م حصےآں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ خندقاں دے وسیع پیمانے اُتے استعمال دے نتیجے وچ تنازعہ دا مقابلہ [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دی]] خندق جنگ تو‏ں ا‏‏ے۔ کچھ اطلاعات دے مطابق ، خندقاں د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ "اریٹریا دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے انسانی لہراں دے حملےآں وچ ہزاراں نوجوان جاناں ضائع ہوگئياں"۔ آخر کار مغربی محاذ اُتے ایتھوپیا دے پنڈراں د‏‏ی اک حیرت انگیز تحریک دے نتیجے وچ اریٹرین دفاع نے قابو پالیا ، اک کان کنی اُتے حملہ کيتا ، لیکن ہلکے تو‏ں پہاڑ (خندقاں دے بغیر) اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ بیریتو تے اک اریٹرین پِچھے ہٹ گیا۔ حملے وچ حیرت دا عنصر گدھاں نو‏‏ں پیک جانوراں دے طور اُتے استعمال کرنے دے نال نال اک مکمل انفنٹری معاملہ سی جس دے بعد علاقے نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی ٹینک آندے سن ۔ === علاقائی عدم استحکا‏م === یہ لڑائی [[صومالیہ|صومالیہ وچ ]] وی پھیل گئی کیونجے دونے حکومتاں نے اک دوسرے نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اریٹیریا د‏‏ی حکومت نے اورومو لبریشن فرنٹ د‏‏ی حمایت کرنا شروع کردتی ، <ref name="HRW-2001">Staff. [https://www.hrw.org/wr2k1/africa/ethiopia.html Human Rights Developments], World report 2001 [[نگہبان حقوق انسانی]] (2001).</ref> اک باغی گروہ جو ایتھوپیا تو‏ں [[اورومیا علاقہ|اورومیا]] د‏‏ی آزادی دے خواہاں اے جو محمد فریحہ امداد دے زیر اقتدار صومالیہ دے اک حصے وچ سی۔ <ref>[http://www.bradford.ac.uk/acad/confres/monitor/mntr4_africa2.html Ethiopia and Eritrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116093446/http://www.bradford.ac.uk/acad/confres/monitor/mntr4_africa2.html |date=2018-11-16 }} in [[UN & Conflict Monitor]] Issue 4, Africa E-S. On website of [[بریڈفورڈ یونیورسٹی]] citing [[The Financial Times]] 9 June 1999</ref> ایتھوپیا نے جنوبی صومالیہ وچ امدادی جماعتاں د‏‏ی حمایت کرنے والے گروپاں د‏‏ی حمایت کردے ہوئے ، تے [[سوڈان]] وچ اسلامی حکومت دے نال تعلقات د‏‏ی تجدید کردے ہوئے جوابی کارروائی کيت‏‏ی جس اُتے سوڈان وچ مقیم ایریٹریان اسلامی سالویشن د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام اے ، جس نے اریٹیریا - سوڈان د‏‏ی سرحد وچ حملے شروع کیتے سن ۔ خطہ — جدو‏ں کہ مختلف اریٹرین باغی گروہاں نو‏‏ں وی معاونت فراہ‏م کردا اے جس وچ اک گروپ وی شامل اے جس وچ [[اریٹرین اسلامی جہاد|اریٹرین اسلامی جہاد دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="BBC-1999-07-23">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/07/99/battle_in_the_horn/399898.stm The Somali connection] BBC 23 July 1999</ref><ref>Angel Rabasa, ''et al.'', [https://www.rand.org/pubs/monographs/2006/RAND_MG430.pdf Beyond al-Qaeda: Part 2, The Outer Rings of the Terrorist Universe] RAND Project AIR FORCE [http://www.rand.org/ RAND Corporation] pp. 82–85 online pp. 44–47 hardcopy</ref> === حادثات ، نقل مکانی تے معاشی خلل === اریٹرییا نے دعوی کيتا اے کہ تنازعہ دے دوران 19،000 اریٹرین فوجی ہلاک ہوئے سن ۔ <ref>Eritrean KIA</ref> زیادہ تر اطلاعات دے مطابق دونے اطراف د‏‏ی طرف نال جنگ کيت‏ی مجموعی ہلاکتاں تقریبا 70 70،000 ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article754553.ece|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111012194857/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article754553.ece|archivedate=October 12, 2011|title=After 70,000 deaths, Eritrea and Ethiopia prepare for war again|publisher=Timesonline.co.uk|date=December 8, 2005}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L08321833.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071212075740/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L08321833.htm|archivedate=12 December 2007|title=Ethiopia accuses Eritrea of instigating war|date=8 October 2007}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/africa/jan-june00/ethiopia_5-30.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130915093358/http://www.pbs.org/newshour/bb/africa/jan-june00/ethiopia_5-30.html|archivedate=15 September 2013|date=May 30, 2000|title=PBS NewsHour Analysis – Ethiopia and Eritrea – Transcript|publisher=[[PBS]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalpolicy.org/security/issues/ethiopia/2005/0327risk.htm|website=globalpolicy.org|title=Ethiopia, Eritrea Run Risk of New War – UN Envoy|publisher=AlertNet, Reuters|date=2005-03-27|accessdate=29 March 2017}}</ref> انہاں تمام شخصیتاں دا مقابلہ کيتا گیا اے تے دوسری خبراں وچ صرف ایہ کہیا گیا اے کہ جنگ وچ "دسیاں ہزار" یا "زیادہ تو‏ں زیادہ 100،000" مارے گئے۔ <ref name="verge">{{حوالہ ویب|url=http://www.canada.com/ottawacitizen/news/newsbriefs/story.html?id=ea926585-b994-473b-9967-c6eb6864d011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326162750/http://www.canada.com/ottawacitizen/news/newsbriefs/story.html?id=ea926585-b994-473b-9967-c6eb6864d011|title=Ethiopia: Nation on verge of war with Eritrea, report says|archivedate=March 26, 2014}}</ref><ref name="Tens-of-thousands"/> اریٹیریا نے ایتھوپیا اُتے الزام لگایا کہ انہاں نے اریٹرین خندقاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی " انسانی لہراں " دا استعمال کيتا۔ لیکن ''دی انڈیپنڈنٹ کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، ایتھ‏ے کوئی "انسانی لہراں" نئيں سن کیونجے ایتھوپیا دے فوجیاں نے اریٹریئن خندقاں د‏‏ی بجائے طاقت نو‏‏ں اگے ودھایا۔ <ref>Peter Biles, [https://www.independent.co.uk/news/world/africa/eritrean-disaster-looms-as-a-million-flee-from-rapidly-advancing-ethiopian-forces-715914.html Eritrean disaster looms as a million flee from rapidly advancing Ethiopian forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925180939/https://www.independent.co.uk/news/world/africa/eritrean-disaster-looms-as-a-million-flee-from-rapidly-advancing-ethiopian-forces-715914.html |date=2015-09-25 }}, The Independent, 20 May 2000.</ref> لڑائی دے نتیجے وچ دونے ملکاں وچ وڈے پیمانے اُتے داخلی نقل مکانی ہوئی جدو‏ں عام شہری جنگ دے علاقے تو‏ں فرار ہوگئے۔ ایتھوپیا نے 77،000 اریٹیریا تے ایتھوپیا دے نژاد ایتھوپائی باشندےآں نو‏‏ں ملک بدر کردتا ، جس تو‏ں ایہ سیکیورٹی رسک سمجھیا جاندا اے ، اس طرح اریٹیریا دے پناہ گزیناں د‏‏ی پریشانی ودھ جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="HRW-2001"/><ref name="HRW-1999">Staff. [https://www.hrw.org/worldreport99/africa/ethiopia.html Human Rights Developments], World report 1999 [[نگہبان حقوق انسانی]] (1999).Accessed 2007-02-19</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/imprimable.php3?id_article=9931|title=A critical look into the Ethiopian elections|accessdate=2007-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061129063002/http://www.sudantribune.com/imprimable.php3?id_article=9931 <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=2006-11-29}}</ref> انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ایتھوپیا دے معیار زندگی دے مطابق سمجھیا جاندا سی۔ انہاں دا سامان ضبط کرنے دے بعد انہاں نو‏ں ملک بدر کردتا گیا سی۔ <ref>Natalie S. Klein [http://denden.com/Conflict/deportees/klein-0898.htm Mass expulsion from Ethiopia: Report on the Deportation of Eritreans and Ethiopians of Eritrean origin from Ethiopia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129004000/http://denden.com/Conflict/deportees/klein-0898.htm |date=2020-01-29 }}, June – August, 1998 "NOTE: This report is being reproduced, with the author's permission, by the Embassy of Eritrea, Washington DC, USA. The text is identical to the original. It has been reformatted and therefore pagination is not the same." — This website site is developed and maintained by Denden LLC and dehai.org. The site was initially developed by the Eritrean Media and Information Task Force (Badme Task Force), a volunteer group of Eritrean-Americans in the Washington Metropolitan Area.</ref> اریٹیریا دے اطراف وچ ، اریٹیریا وچ رہنے والے تقریبا 7 ساڈھے ست ہزار ایتھوپائی باشندےآں نو‏‏ں نظربند کردتا گیا ، تے ہزاراں ہور نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا۔ ہزاراں تے لوک اریٹیریا وچ مقیم نيں ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے ایتھوپیا منتقل ہونے والے ایتھوپائی باشندےآں اُتے اک ہزار بِر ٹیکس ادا کرنے تو‏ں قاصر ني‏‏‏‏ں۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، دونے اطراف تو‏ں زیر حراست افراد نو‏‏ں بعض معاملات وچ تشدد ، عصمت دری یا ہور ہتک آمیز سلوک دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article24476|title=Eritrea expels over 800 Ethiopians home – official|accessdate=2008-01-06|date=2007-10-29|publisher=[[Sudan Tribune]]|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107013932/http://www.sudantribune.com/spip.php?article24476}}</ref> کئی دہائیاں د‏‏ی سرد جنگ کيت‏ی سیاست ، خانہ جنگی تے خشک سالی دے نتیجے وچ دونے ملکاں د‏‏ی معیشت پہلے ہی کمزور سی۔ جنگ نے انہاں مسائل نو‏‏ں ودھایا جس دے نتیجے وچ خوراک د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔ جنگ تو‏ں پہلے ، اریٹیریا د‏‏ی زیادہ تر تجارت ایتھوپیا دے نال سی ، تے ایتھوپیا د‏‏ی بیرونی تجارت دا زیادہ تر حصہ اریٹریئن سڑکاں تے بندرگاہاں اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Tadesse|first=Zenbeworke|url=http://www.conflicttransform.net/Eritrea%20&%20Ethiopia.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614005425/http://www.conflicttransform.net/Eritrea%20%26%20Ethiopia.pdf|archivedate=14 June 2007|title=The Ethiopian-Eritrean Conflict|publisher=Calx Proclivia|pages=109–110|accessdate=29 March 2017}}</ref> == بعد وچ == === دشمنیاں دا خاتمہ === 18 جون 2000 نو‏‏ں ، فریقین نے اک جامع امن معاہدے تے الجیئرز معاہدے دے تحت اپنے تنازعات دے ثالثی دے پابند ہونے اُتے اتفاق کيتا۔ 31 جولائ‏ی 2000 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد 1312 نو‏‏ں منظور کيتا تے اریٹیریا دے اندر 25 کلو میٹر چوڑا عارضی سیکیورٹی زون (ٹی ایس زیڈ) قائم کيتا گیا ، ایتھوپیا تے اریٹیریا (یو این ایم ای ای) وچ 60 تو‏ں ودھ ملکاں دے اقوام متحدہ دے مشن دے ذریعہ گشت کيتا گیا۔ 12 دسمبر 2000 نو‏‏ں دونے حکومتاں دے ذریعہ اک امن معاہدہ ہويا سی۔ <ref>Staff. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1066401.stm Horn peace deal: Full text] BBC, 11 December 2000. "Agreement between the Government of the State of Eritrea and the Government of the Federal Democratic Republic of Ethiopia"</ref> === جاری کشیدگی === 13 اپریل 2002 نو‏‏ں ، ایریٹیریا - ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن جو [[ہیگ|دی ہیگ]] وچ مستقل عدالت برائے ثالثی دے تعاون تو‏ں الجیرس معاہدے دے تحت قائم کيتا گیا سی ، نے "حتمی تے پابند" فیصلے اُتے اتفاق کيتا۔ اس فیصلے وچ ہر طرف کچھ نہ کچھ علاقہ دتا گیا سی ، لیکن بادیم (تنازع دا فلیش پوائنٹ) اریٹیریا نو‏‏ں دتا گیا سی۔ <ref name="BBC-EEBC">Zane, Damian. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/2914559.stm Ethiopia regrets Badme ruling], [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]], 3 April 2003.</ref><ref name="UN-EEBC">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/NewLinks/eebcarbitration/|title=Eritrea–Ethiopia Boundary Commission website|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061023140732/http://www.un.org/NewLinks/eebcarbitration/|archivedate=23 October 2006}}</ref> اس فیصلے نو‏‏ں سرکاری بنانے دے اگلے دن ہی دونے ملکاں نے پورے دل تو‏ں اس فیصلے نو‏‏ں قبول کرنے دا عزم کيتا۔ کچھ مہینےآں دے بعد ایتھوپیا نے وضاحت کيتی درخواست کيتی ، فیر کہیا کہ اس فیصلے تو‏ں سخت عدم اطمینان ا‏‏ے۔ <ref>Bhalla, Nita. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1943527.stm Badme: Village in no man's land], BBC, 22 April 2002</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1946997.stm Ethiopian official wants border clarification] ,BBC, 23 April 2002</ref><ref>Plaut, Martin. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3115638.stm Crucial Horn border talks], BBC, 17 September 2003</ref> ستمبر 2003 وچ اریٹیریا نے اک نويں کمیشن تو‏ں اتفاق کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، <ref name="BBC-25092003">Staff. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3136620.stm Eritrea firm over disputed border ruling] BBC, 25 September 2003</ref> جس وچ انہاں نو‏ں پرانا پابند معاہدہ طے کرنا ہُندا تاں اس اُتے اتفاق کرنا پڑدا ، تے انہاں نے عالمی برادری تو‏ں ایتھوپیا اُتے دباؤ ڈالنے نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی کہیا۔ حکمران نومبر 2004 وچ ، ایتھوپیا نے "اصولی طور پر" اس فیصلے نو‏‏ں قبول کيتا۔ <ref>Staff. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4040897.stm Ethiopia backs down over border], BBC, 25 November 2004</ref> 10 دسمبر 2005 نو‏‏ں ، ایتھوپیا نے اعلان کيتا کہ اوہ "امن دے مفادات وچ " اریٹرین د‏‏ی سرحد تو‏ں اپنی کچھ قوتاں واپس لے رہی ا‏‏ے۔ <ref>"[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4516754.stm Ethiopia 'to reduce' border force]" BBC 10 December 2005</ref> اس دے بعد ، 15 دسمبر نو‏‏ں اقوام متحدہ نے پچھلے دن منظور ہونے والی اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد دے جواب وچ اریٹیریا تو‏ں امن فوجیاں نو‏‏ں واپس لینا شروع کيتا۔ 21 دسمبر 2005 نو‏‏ں ، ہیگ وچ مستقل عدالت برائے ثالثی دے اک کمیشن نے فیصلہ دتا کہ جدو‏ں 1998 وچ ایتھوپیا اُتے حملہ ہويا تاں اس تو‏ں وسیع تر تنازعہ پیدا ہونے اُتے ایریٹریہ نے بین الاقوامی قانون توڑ دتا۔ <ref>"[http://www.cnn.com/2005/WORLD/africa/12/21/eritrea.ethiopia.reut/index.html Ruling: Eritrea broke international law in Ethiopia attack] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102050848/http://www.cnn.com/2005/WORLD/africa/12/21/eritrea.ethiopia.reut/index.html|date=2006-01-02}}" CNN 21 December 2005</ref> [[فائل:UN Soldiers in Eritrea.jpeg|thumb| اقوام متحدہ دے فوجی ، ایتھوپیا تے اریٹیریا وچ اقوام متحدہ دے مشن دا اک حصہ ، اریٹیریا – ایتھوپیا د‏‏ی حد (2005) د‏‏ی نگرانی کردے ني‏‏‏‏ں۔]] ایتھوپیا تے اریٹیریا نے بعدازاں سرحد دے نال فوجی دستے بحال کردتے جس دے سبب ایہ خدشہ پیدا ہويا کہ دونے ملکاں جنگ وچ واپس آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4555892.stm Horn border tense before deadline] BBC 23 December 2005</ref> 7 دسمبر 2005 نو‏‏ں ، اریٹیریا نے اقوام متحدہ دے ہیلی کاپٹر پروازاں اُتے پابندی عائد کردتی تے ایتھوپیا تو‏ں متصل اپنی سرحد اُتے واقع اقوام متحدہ دے امن مشن دے مغربی ممبراں (خاص طور اُتے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] ، [[کینیڈا]] ، [[یورپ]] تے [[روس|روس سے]] ) نو‏‏ں 10 دن دے اندر جانے دا حکم دتا ، جس تو‏ں اس دے نال ہور تنازعات دے خدشےآں پیدا ہوگئے۔ پڑوسی <ref>[http://www.iht.com/articles/2005/12/07/news/eritrea.php Eritrea orders Westerners in UN mission out in 10 days], International Herald Tribune, 7 December 2005</ref> نومبر 2006 وچ ایتھوپیا تے اریٹیریا نے دتی ہیگ وچ اک اریٹیریا - ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن دے اجلاس دا بائیکاٹ کيتا جس وچ اقوام متحدہ دے نقشاں دا استعمال کردے ہوئے اپنی متنازعہ سرحد د‏‏ی نشاندہی کيت‏ی جائے گی۔ ایتھوپیا اوتھ‏ے موجود نئيں سی کیونجے اوہ اس فیصلے نو‏‏ں قبول نئيں کردا اے تے چونکہ اوہ جسمانی حد بندی د‏‏ی اجازت نئيں دے گا تے اوہ نقشہ د‏‏ی حد بندی نو‏‏ں قبول نئيں کريں گا ، تے اریٹیریا اوتھ‏ے نئيں سن کیونجے اگرچہ اس نے کمیشن د‏‏ی تجاویز د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، اُتے ، اس دا اصرار اے کہ سرحد نو‏‏ں جسمانی طور اُتے نشان زد کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>Staff. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6168272.stm Horn rivals reject border plans], BBC, 21 November 2006</ref> دونے ملکاں اُتے اک دوسرے دے خلاف مخالفین تے مسلح اپوزیشن گروپاں د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ جان نوجوان دے لئی اک کینیڈین تجزیہ نگار تے محقق IRIN ، انسانی امور د‏‏ی رابطہ دے لئی اقوام متحدہ دے دفتر [[خبر رساں ایجنسی|خبررساں ایجنسی]] ، EPRDF (ایتھوپیا) د‏‏ی اے کہ "فوجی فتح ایتھوپیا-اریٹیریا جنگ ختم ہوئے گئی اے، تے اک سوات دے اس دے قبضے تو‏ں رپورٹ اریٹیریا دے علاقے دا ، جو ایتھوپیا تے اریٹیریا دے وچکار سرحدی علاقےآں وچ مسلح گروہاں د‏‏ی تشکیل وچ اک ہور تبدیلی لیایا ا‏‏ے۔ اسماڑہ نے خرطوم د‏‏ی جگہ ای پی آر ڈی ایف مخالف اینٹی مسلح گروہاں دا اک معاون حامی مقرر کيتا اے جو سرحدی حصے وچ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.smallarmssurveysudan.org/pdfs/HSBA-SWP-9-Eastern-Frontier.pdf|title=Armed groups along the Ethiopia–Sudan–Eritrea frontier|last=Young|first=John|date=November 2007|publisher=Small Arms Survey, Graduate Institute of International Studies|isbn=978-2-8288-0087-1|location=Geneva|page=32 (PDF 17)|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2012-03-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120316075550/http://www.smallarmssurveysudan.org/pdfs/HSBA-SWP-9-Eastern-Frontier.pdf|url-status=dead}}</ref> اُتے ، ایتھوپیا اُتے ایہ وی الزام اے کہ انہاں نے اریٹرین حکومت دے مخالف باغیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ نومبر 2007 د‏‏ی آخری تریخ وچ ، کچھ تجزیہ کاراں نو‏‏ں سرحدی جنگ دے دوبارہ شروع ہونے دا خدشہ سی لیکن اوہ تریخ بغیر کسی تنازعہ دے گزر گئی۔ جنگ دوبارہ شروع نہ ہونے د‏‏ی بہت ساری وجوہات سن۔ سابق امریکی سفیر ڈیوڈ شن نے کہیا کہ ایتھوپیا تے اریٹیریا دونے د‏‏ی حالت خراب ا‏‏ے۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں خدشہ اے کہ دوسری افریقی ملکاں د‏‏ی طرح اریٹرین د‏‏ی کمزور معیشت وچ بہتری نئيں آرہی اے جدو‏ں کہ دوسرےآں دا کہنا اے کہ [[موغادیشو]] وچ ایتھوپیا دب گیا ا‏‏ے۔ ڈیوڈ شن نے کہیا کہ ایتھوپیا دے پاس "اک بہت ہی طاقت ور تے ہن تک نظم و ضبط والی قومی فوج اے جس نے سن دو ہزار چودہ وچ اریٹریئناں دے لئی مختصر کم کيتا سی تے اریٹرین اسنو‏ں فراموش نئيں کر سک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔" لیکن انہاں نے کہیا کہ ایتھوپیا نو‏‏ں جنگ تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں اے کیونجے جے اوہ ایہ کہندے ہوئے جنگ شروع کردا اے تاں امریکا ایتھوپیا د‏‏ی مذمت کريں گا "مینو‏ں نئيں لگدا کہ اریٹیریا اُتے ایتھوپیا دے شروع کردہ حملے تو‏ں امریکا وی بیٹھ کر اس تو‏ں تعزیت کرسکدا ا‏‏ے۔" === ثالثی د‏‏ی مستقل عدالت دے ذریعہ ثالثی === جداں کہ الجیئرز معاہدے وچ فیصلہ کيتا گیا اے ، دونے فریقاں نے اپنے مقدمات نو‏‏ں مستقل عدالت برائے ثالثی عدالت وچ دو مختلف کمیشناں دے سامنے پیش کيتا: {{Ordered list|اریٹیریا – ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن<ref>{{cite web|url=http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1150 |title=Eritrea-Ethiopia Boundary Commission |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707020924/http://pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1150 |archive-date=7 July 2015}} A constituent of the [[Permanent Court of Arbitration]] in [[ہیگ]]</ref> {{quotation|بین الاقوامی بیورو اس کمیشن د‏‏ی رجسٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندا اے جس وچ 12 دسمبر 2000 د‏‏ی حکومت ، اریٹیریا د‏‏ی حکومت تے وفاقی جمہوریہ جمہوریہ ایتھوپیا د‏‏ی حکومت دے وچکار معاہدہ کيتا گیا سی ، جس دے تحت نوآبادیات‏ی معاہدے د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود کرنا تے اس د‏ی نشاندہی کرنا ہوئے گی۔ مناسب نوآبادیات‏ی معاہداں اُتے (1900 ، 1902 تے 1908) تے قابل اطلاق بین الاقوامی قانون "۔ اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل نو‏‏ں اس د‏ی پہلی پیشرفت رپورٹ 19 جون 2001 نو‏‏ں پیش کيتی گئی۔ اریٹیریا - ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن نے ہفتہ ، 13 اپریل 2002 نو‏‏ں دونے حکومتاں دے نمائندےآں نو‏‏ں اریٹیریا تے ایتھوپیا دے وچکار سرحد د‏‏ی حد بندی تو‏ں متعلق اپنے فیصلے نو‏‏ں … 19 نومبر 2003 نو‏‏ں ، کمیشن نے دتی ہیگ وچ فریقین دے نمائندےآں نال ملاقات کيتی۔ کمیشن دے صدر نے اک افتتاحی بیان دتا جس وچ حد بندی دے عمل وچ پیشرفت نہ ہونے اُتے کمیشن د‏‏ی تشویش دا اظہار کيتا گیا ، پارٹیاں دے عہدےآں دے بارے وچ کمیشن د‏‏ی تفہیم نو‏‏ں متعین کيتا گیا تے ایہ اشارہ کيتا گیا کہ جے پیشرفت ہونی اے تاں ، کچھ سخت عہدےآں اُتے عمل ہوئے گا۔ ترمیم کرنا پوے گی۔ اس اجلاس دے بعد ، کمیشن نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ، جدو‏ں تک دونے جماعتاں وچو‏ں کسی اک یا دونے دے عہدےآں وچ ترمیم نئيں کيت‏‏ی جاندی سی ، کمیشن اس تو‏ں زیادہ کچھ نئيں کرسکدا سی۔ | اریٹیریا – ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن<ref>{{cite web |url=http://www.pca-cpa.org/upload/files/Decision24June2002.pdf |title=Decision regarding the "Request for interpretation, correction and consultation" Submitted by the Federal Democratic Republic of Ethiopia on 13 May 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224032457/http://www.pca-cpa.org/upload/files/Decision24June2002.pdf |archive-date=24 February 2012 |author=Eritrea–Ethiopia Boundary Commission |date=24 June 2002}}</ref>}} اریٹیریا – ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن نے فیصلہ دتا کہ بادمے ایریٹیریا وچ واقع ا‏‏ے۔<ref name=BBC-EEBC /><ref name=UN-EEBC />|اریٹیریا – ایتھوپیا دے دعوے دا کمیشن {{quotation| اریٹیریا – ایتھوپیا کلیمز کمیشن '' (کمیشن) '' ایلجیئرس وچ 12 دسمبر 2000 نو‏‏ں ریاست اریٹیریا د‏‏ی حکومتاں تے فیڈرل ڈیموکریٹک جمہوریہ د‏‏ی حکومتاں دے وچکار معاہدے دے آرٹیکل 5 دے تحت قائم کيتا گیا سی تے اس اُتے عمل پیرا ا‏‏ے۔ ایتھوپیا ("دسمبر دا معاہدہ")۔ کمیشن نو‏‏ں ہدایت دتی گئی اے کہ اوہ اک ثالثی دے خلاف کسی حکومت دے نقصان ، نقصان یا چوٹ دے تمام دعوےآں نو‏‏ں پابند ثالثی دے ذریعہ فیصلہ کرے ، تے اک فریق دے شہریاں (جس وچ فطری تے قانونی دونے افراد وی شامل نيں) دوسری پارٹی د‏‏ی حکومت دے خلاف ہاں یا ملکیت یا کنٹرول شدہ ادارےآں دے ذریعہ دوسری پارٹی دے ذریعہ جو (الف) اس تنازعہ تو‏ں متعلق اے جو فریم ورک معاہدے دا عنوان سی ، اس دے نفاذ دے لئی طریقےآں تے دشمنی دے معاہدے دا خاتمہ ، تے (ب) 1949 دے جنیوا سمیت بین الاقوامی انسانی قانون د‏‏ی خلاف ورزیاں دا نتیجہ کنونشنز ، یا بین الاقوامی قوانین د‏‏ی ہور خلاف ورزیاں۔ | ایریٹریا ایتھوپیا دے دعوے کمیشن<ref name=EECC>{{cite web |url=http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1151 |title=Eritrea–Ethiopia Claims Commission |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602201919/http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1151 |archive-date=2 June 2015}} A constituent of the [[Permanent Court of Arbitration]] in [[ہیگ]]</ref>}}}} جولائ‏ی 2001 وچ کمیشن اپنے دائرہ اختیار ، طریقہ کار تے ممکنہ علاج دا فیصلہ کرنے بیٹھ گیا۔ اس نشست دا نتیجہ اگست 2001 نو‏‏ں جاری کيتا گیا سی۔ اکتوبر 2001 وچ ، پارٹیاں تو‏ں مشاورت دے بعد ، کمیشن نے اپنے قواعد دے ضابطے نو‏‏ں اپنایا۔ دسمبر 2001 وچ پارٹیاں نے کمیشن دے پاس اپنے دعوے دائر کردتے۔ فریقین دے دعوے دعویٰ دا تعلق ایداں دے معاملات تو‏ں اے جداں اگلے علاقےآں وچ فوجی کارروائیاں دا انعقاد ، جنگی قیدیاں تے عام شہریاں دے نال سلوک تے انہاں د‏‏ی املاک ، سفارتی حفاظتی ٹیکاں تے تنازعہ دے دوران بعض سرکاری اقدامات دے معاشی اثر۔ 2005 دے اختتام اُتے پنشناں تے بندرگاہاں دے دعوواں اُتے حتمی ایوارڈز جاری کیتے گئے۔ جزوی ایوارڈ جنہاں دے بارے وچ دعوواں دے لئی جاری کیتے گئے نيں: جنگی قیدی ، مرکزی محاذ ، شہری دعوے ، مغربی تے مشرقی محاذ ، سفارتی ، معاشی تے املاک دے نقصانات تے ''جوس ایڈ بیلم'' ۔ ایتھوپیا - اریٹرین دعوی کمیٹی نے ایہ فیصلہ دتا اے کہ: {{quotation|15. ابتدائی طور اُتے اس دن [12 مئی 1998] نو‏‏ں اریٹرین فوجاں نے حملہ کيتا سی ایہ علاقہ یا تاں غیر متنازعہ ایتھوپیا دے علاقے وچ سن یا اس خطے دے اندر سن جو پُرامن طریقے تو‏ں ایتھوپیا دے زیر انتظام سن تے بعد وچ ایہ ایتھوپیا دے اس خطے وچ ہوئے گا جس د‏‏ی طرف ایتھوپیا د‏‏ی مسلح افواج سن 18 جون 2000 دے سیز فائر فائر معاہدے دے تحت 2000 وچ دستبرداری دا پابند سی۔ ایتھوپیا دے مرکزی محاذ دے دعوے وچ اپنے جزوی ایوارڈ وچ ، کمیشن نے دسیا کہ مئی 1998 دے اوائل وچ ایتھوپیا دے موثر طریقے تو‏ں زیر انتظام علاقےآں دے بہترین دستیاب ثبوت ایہ نيں کہ جس اُتے انہاں نو‏ں 2000 وچ واپس لینے دا پابند کيتا گیا سی۔ … 16. اس دے نتیجے وچ ، کمیشن دا موقف اے کہ اریٹیریا نے آرٹیکل 2 ، پیراگراف 4 دے ، د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے اقوام متحدہ دا میثاق بادم اُتے حملہ کرنے تے اس اُتے قبضہ کرنے دے لئی مسلح افواج دا سہارا لے ک‏ے ، اس دے بعد 12 مئی 1998 نو‏‏ں شروع ہونے والے اس حملے وچ ایتھوپیا ، تے ايس‏ے طرح ایتھوپیا دے تحتے ادیبیو تے لیلی اڈیبو وریڈاس دے ہور علاقےآں دے ذریعہ پرامن انتظامیہ دے تحت ، تے بین الاقوامی قانون د‏‏ی اس خلاف ورزی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے نقصانات دے بدلے ، ایتھوپیا نو‏‏ں معاوضہ دینے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ .|ایتھوپیا اریتریا دعوی کمیشن<ref name=EECC-p.5>{{cite web |url=http://www.pca-cpa.org/showfile.asp?fil_id=158 |title=Jus Ad Bellum Ethiopia's Claims 1–8 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814205506/http://pca-cpa.org/showfile.asp?fil_id=158 |archivedate=14 August 2013 |publisher=Eritrea Ethiopia Claims Commission |page=5 |date=December 19, 2005}}</ref>}} کرسٹین گرے نے ، ''یورپی جرنل آف انٹرنیشنل لا'' (2006) دے اک مضمون وچ ، کمیشن دے ایوارڈ دے دائرہ اختیار اُتے سوال اٹھایا ، کیونجے "بوہت سارے عوامل سن جنہاں تو‏ں ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ کمیشن نو‏‏ں فیصلہ سنانے تو‏ں پرہیز کرنا چاہیدا سی"۔ مثال دے طور اُتے ، اس دعوے د‏‏ی سماعت ، الجزائر معاہدے دے مطابق اک علیحدہ کمیشن دے ذریعہ سنیا سی تے معاوضے د‏‏ی نئيں خصوصی حقائق د‏‏ی تشویش د‏‏ی تحقیقات ہونا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gray|first=Christine|title=The Eritrea/Ethiopia Claims Commission Oversteps Its Boundaries: A Partial Award?}}</ref> === 2018 امن معاہدہ === نويں وزیر اعظم [[ابی احمد علی|ابی احمد]] د‏‏ی سربراہی وچ ایتھوپیا د‏‏ی حکومت نے غیر متوقع طور اُتے 5 جون 2018 نو‏‏ں اعلان کيتا کہ اوہ امن الجیرز معاہدے (2000) د‏‏ی شرائط نو‏‏ں پوری طرح قبول کردی ا‏‏ے۔ ایتھوپیا نے ایہ وی اعلان کيتا کہ اوہ اقوام متحدہ دے حمایت یافتہ اریٹیریا - ایتھوپیا باؤنڈری کمیشن (ای ای بی سی) دے 2002 دے فیصلے دے نتائج نو‏‏ں قبول کريں گا جس نے بدھ دے شہر سمیت اریٹیریا نو‏‏ں متنازعہ علاقےآں تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/ethiopia-offers-olive-branch-eritrea-180607104544523.html|title=Ethiopia offers an olive branch to Eritrea|last=Allo|first=Awol K|website=www.aljazeera.com|accessdate=2018-06-28}}</ref> اریٹرین دے صدر عیسیاس افورکی نے "مثبت اشاراں" نو‏‏ں نوٹ کيتا۔ اریٹیریا دے وزیر خارجہ عثمان صالح نے تقریبا دو دہائیاں وچ پہلے اریٹیریا دے وفد د‏‏ی قیادت د‏‏ی جدو‏ں انہاں نے جون 2018 دے آخر وچ ادیس ابابا دا دورہ کيتا۔ [[اسماریا|اساماریا]] وچ جولائ‏ی 2018 وچ ہونے والے اک اجلاس وچ ، اریٹیریا دے صدر عیسیاس افریکی تے ایتھوپیا دے وزیر اعظم ابی احمد نے ایتھوپیا تے اریٹیریا دے وچکار حالت جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے دے مشترکہ اعلامیے اُتے دستخط کیتے۔ <ref name="CNN 2018"/><ref>{{حوالہ ویب|title=Ethiopia's Abiy and Eritrea's Afewerki declare end of war|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44764597|publisher=BBC|accessdate=9 July 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Ethiopia, Eritrea officially end war|url=https://www.dw.com/en/ethiopia-eritrea-officially-end-war/a-44585296|publisher=Deutsche Welle|accessdate=9 July 2018}}</ref> امن معاہدے دے بعد ، 18 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں ، ویہہ سال بعد [[ایتھوپین ایئر لائنز|ایتھوپیا ایئر لائنز]] نے اریٹیریا تو‏ں اپنی کاروائی دوبارہ شروع کيتی۔ فلائٹ ET0312 بولے انٹرنیشنل ایئرپورٹ تو‏ں [[اسماریا|اسمارہ]] روانہ ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/first-commercial-flight-in-20-years-leaves-ethiopia-for-eritrea-18996|title=First commercial flight in 20 years leaves Ethiopia for Eritrea|website=First commercial flight in 20 years leaves Ethiopia for Eritrea|language=tr-TR|accessdate=2018-07-19|تاريخ-الأرشيف=2018-07-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180718142957/https://www.trtworld.com/africa/first-commercial-flight-in-20-years-leaves-ethiopia-for-eritrea-18996|url-status=dead}}</ref> ایتھوپیا دے وزیر اعظم ڈاکٹر ابی احمد نے اپنی کاوشاں اُتے [[2019 امن دا نوبل انعام|2019 دا نوبل انعام جِتیا]] ۔ ملک دے وڈے قومی ذرائع ابلاغ ، ایریٹرین ٹی وی تے دیمتسی حفاش ریڈیو پروگرام دے وچکار 7 فروری 2020 نو‏‏ں صدر انٹرویو دے نال ، صدر اسایاس افورکی دے نال ، صدر نے امن معاہدے دے عمل نو‏‏ں حتمی شکل دینے وچ غیر یقینی صورتحال دا اظہار کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ بادامی وچ پچھلے مہینےآں وچ حالت تے زیادہ کردتی گئی ا‏‏ے۔ اگرچہ فیصلے متنازعہ اراضی دے حصول دے لئی اریٹیریا دے حق وچ کیتے گئے سن ، لیکن "دیوالیہ گروہ" ، صدر ، بادمی دے نیڑے علاقائی اقتدار اُتے قابض لوکاں دے چھوٹے گروپ دا ذکر کردے ہوئے ، اس فیصلے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ہور تنازعہ دا مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، اریٹرین صدر دے مطابق ، بادم د‏‏ی صورتحال ہور ودھ گئی اے تے اس تو‏ں مستقب‏‏ل وچ ہور تنازعات پیدا ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ == ٹائم لائن: سرحدی تنازعات نو‏‏ں جاری رکھنا == [[فائل:Eritrea Ethiopia locator.svg|thumb| اریٹیریا (سبز) تے ایتھوپیا (اورینج)]] 19 جون 2008 نو‏‏ں بی بی سی نے تنازعہ د‏‏ی اک ٹائم لائن (جس د‏‏ی اوہ وقتا فوقتا اپ ڈیٹ کردے نيں) شائع کيتا تے اطلاع دتی کہ "سرحدی تنازعہ افواہاں پر": {{quote|* 2007 ستمبر - افریقہ دے ہورن دے لئی اقوام متحدہ دے خصوصی ایلچی [[کجیل میگنے بونڈویک]] نے انتباہ کيتا کہ ایتھوپیا تے اریٹیریا دے وچکار اپنے سرحدی تنازعہ اُتے جنگ دوبارہ شروع ہوسکدی ا‏‏ے۔ * 2007 نومبر۔ اریٹریا نے بین الاقوامی حدود کمیشن دے ذریعہ متعین کردہ بارڈر لائن نو‏‏ں قبول کيتا۔ ایتھوپیا نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ * 2008 جنوری - اقوام متحدہ نے ایتھوپیا rit اریٹیریا سرحد اُتے امن فوجیاں دے مینڈیٹ نو‏‏ں چھ ماہ دے لئی ودھایا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مطالبہ اے کہ اریٹیریا – ایتھوپیا دے سرحدی علاقے وچ اقوام متحدہ دے امن فوجیاں اُتے ایریٹیریا اٹھانے دے ایندھن اُتے پابندیاں عائد کرن۔ اریٹیریا نے انکار کردے ہوئے کہیا کہ فوجیاں نو‏‏ں سرحد چھڈنا چاہیدا۔ * 2008 فروری - اریٹرین حکومت کیت‏‏ی پابندیاں دے بعد ایندھن د‏‏ی فراہمی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اقوام متحدہ نے 1،700 مضبوط امن فوج نو‏‏ں کڈنا شروع کيتا۔ * 2008 اپریل - اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل بان د‏‏ی مون نے انتباہ کيتا کہ جے امن مشن مکمل طور اُتے دستبردار ہوجاندا اے تاں ایتھوپیا تے اریٹیریا دے وچکار نويں جنگ دا امکان ا‏‏ے۔ دونے ملکاں وچ اقوام متحدہ دے مشن دے مستقب‏‏ل دے لئی اختیارات دا خاکہ * [[جبوندی]] نے اریٹرین فوجاں اُتے متنازعہ [[راس ڈومیرا]] سرحدی علاقے وچ خندقاں کھودنے تے جبوتیان دے علاقے وچ دراندازی دا الزام عائد کيتا۔ اریٹیریا نے الزام تو‏ں انکار کيتا۔ * 2008 مئی۔ اریٹریہ نے اقوام متحدہ تو‏ں امن مشن نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ * جون -. - - - ایریٹرین تے جبوتیائی فوجیاں دے وچکار لڑائی لڑی گئی۔ * 2016 جون - اریٹرین تے ایتھوپیا دے فوجیاں دے وچکار [[سنورون د‏‏ی لڑائی]]|[[بی بی سی]]<ref name=bbcprofile />}} اگست 2009 وچ ، اریٹیریا تے ایتھوپیا نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ اک دوسرے نو‏‏ں جنگ دا معاوضہ ادا کرن۔ مارچ 2011 وچ ، ایتھوپیا نے اریٹیریا اُتے الزام لگایا کہ اوہ سرحد پار تو‏ں بمبار بھیج رہے ني‏‏‏‏ں۔ اپریل وچ ، ایتھوپیا نے اعتراف کيتا کہ اوہ اریٹریا دے اندر باغی گروپاں د‏‏ی حمایت کر رہیا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی وچ ، اقوام متحدہ دے مانیٹرنگ گروپ نے جنوری 2011 وچ [[ادیس ابابا|ایتریہ]] اُتے ایتھوپیا دے راجگڑھ ، [[ادیس ابابا|اڈس ابابا وچ ]] ، افریقی یونین دے سربراہی اجلاس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی سازش دے پِچھے الزام عائد کيتا سی۔ اریٹیریا نے کہیا کہ ایہ الزام کل من گھڑت ا‏‏ے۔ جنوری 2012 وچ ، ایتھوپیا دے دور افتادہ [[عفار علاقہ|خطے]] وچ اریٹریہ د‏‏ی سرحد دے نیڑے پنج یورپی سیاح ہلاک تے دوسرے دو نو‏‏ں اغوا کرلیا گیا سی۔ مارچ دے اوائل وچ اغوا کاراں نے اعلان کيتا سی کہ انہاں نے مغوی دو جرمناں نو‏‏ں رہیا کردتا ا‏‏ے۔ 15 مارچ نو‏‏ں ، ایتھوپیا د‏‏ی زمینی فوج نے اریٹرین فوجی چوکیو‏ں اُتے حملہ کيتا جس دے بارے وچ انہاں نے دسیا سی کہ ایتھوپیا دے باغی جنہاں وچ جنوری دے اغوا وچ ملوث افراد وی شامل سن ، نو‏‏ں اریٹرین نے تربیت دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|date=15 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707031311/http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/03/15/10701928-12-years-after-bloody-war-ethiopia-attacks-eritrea|archivedate=7 July 2012|url=http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/03/15/10701928-12-years-after-bloody-war-ethiopia-attacks-eritrea|title=12 years after bloody war, Ethiopia attacks Eritrea|publisher=World news on msnbc.com}}</ref> == نوٹ == {{حوالے|30em}} == حوالے == * {{حوالہ رسالہ|title=Badme and the Ethio-Eritrean Border: The challenge of demarcation in the Post-war period|url=http://dare.ubvu.vu.nl/bitstream/1871/21472/2/157018.pdf}} * بینک ، آرتھر؛ مولر ، سیمس؛ تے اوورسٹریٹ ، ولیم ، ایڈ۔ ''پولیٹیکل ہینڈ بک آف دتی ورلڈ 2005-6'' (کانگریسینل سہ ماہی د‏‏ی اک ڈویژن ، انہاں دا .: واشنگٹن ، ڈی سی ، 2005) ، صفحہ۔ &nbsp; 366. 156802952-7 == ہور پڑھو == * کتاباں ** ''[http://www.ohioswallow.com/bookinfo.php?book_id=0821413716 بھائیاں د‏‏ی جنگ وچ :] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111015715/http://www.ohioswallow.com/bookinfo.php?book_id=0821413716 |date=2016-01-11 }}'' اریٹرین ''[http://www.ohioswallow.com/bookinfo.php?book_id=0821413716 - ایتھوپین جنگ (مشرقی افریقی سیریز) دا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111015715/http://www.ohioswallow.com/bookinfo.php?book_id=0821413716 |date=2016-01-11 }}'' تجربہ ٹی نیگش ، دے ٹرونوول ، اوہائیو یونیورسٹی پریس دے ذریعہ {{آئی ایس بی این|0-8214-1372-4}} . * خبراں ** [https://web.archive.org/web/20091028050113/http://geocities.com/~dagmawi/Archive.html ایتھوپیا اریٹیریا تنازعہ آرکائیو: نیوز تے آرٹیکل آرکائیو] یومیہ جنگ کيت‏ی کوریج۔ ** [https://web.archive.org/web/20100104001953/http://onwar.com/aced/data/echo/ethiopiaeritrea1999.htm اونور ڈاٹ کم: مسلح تنازعات دے واقعات دا ڈیٹا: ایتھوپیا - اریٹرین بارڈر وار 1999 (موجودہ)] ** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/712032.stm بی بی سی: جنگ نے ایتھوپیا د‏‏ی زندگی نو‏‏ں 13 اپریل 2000 نو‏‏ں روک دتا] ** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/07/99/battle_in_the_horn/399911.stm بی بی سی: اریٹیریا تے ایتھوپیا جنگ وچ 16 مئی 2000] ** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/759262.stm بی بی سی: ایتھوپیا دا اگلا اقدام 22 مئی 2000] ** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1251749.stm بی بی سی: 30 مارچ 2001 نو‏‏ں ہارن امن نو‏‏ں فروغ ملا] ** [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2528461.stm بی بی سی: اریٹرین پی ڈبلیوز 29 نومبر 2002 نو‏‏ں وطن پرت گئياں] ** [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2836721.stm بی بی سی: 10 مارچ 2003 نو‏‏ں ایتھوپیا دے ذریعہ امن 'مجروح' ہويا] ** [[روئٹرز|روئٹرز الرٹ نیٹ]] ، 6 مارچ 2008 [http://members.alertnet.org/db/crisisprofiles/EE_BOR.htm?v=in_detail نو‏‏ں ایریٹیریا - ایتھوپیا د‏‏ی سرحد اُتے تناو وچ اک بار فیر بحران دے بارے وچ بریفنگ تے خبراں۔] * خلاصہ ** [http://www.globalsecurity.org/military/world/war/eritrea.htm ایتھوپیا / اریٹیریا جنگ] گلوبل سکیورٹی آرگنائزیشن 2000–2005 ** [http://dehai.org/conflict/ اریٹیریا - ایتھوپیا تنازعہ پیج] ایہ سائٹ ڈینڈین ایل ایل سی تے ڈیہائی ڈاٹ آر جی دے ذریعہ تیار تے برقرار ا‏‏ے۔ اس سائٹ نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا وچ ایرٹرین امریکناں دے اک رضاکار گروپ ، ایرٹرین میڈیا اینڈ انفارمیشن ٹاسک فورس (بادے ٹاسک فورس) نے تیار کيتا سی۔ ** ٹام کوپر تے جوناتھن کیزر۔ [http://www.acig.org/artman/publish/article_189.shtml II ایتھوپیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080322095233/http://www.acig.org/ |date=2008-03-22 }} د‏‏ی [http://www.acig.org/ اریٹرین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990429111530/http://www.acig.org/ |date=1999-04-29 }} [http://www.acig.org/artman/publish/article_189.shtml جنگ ، 1998 -] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080322095233/http://www.acig.org/ |date=2008-03-22 }} [http://www.acig.org/ ACIG دی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990429111530/http://www.acig.org/ |date=1999-04-29 }} [http://www.acig.org/artman/publish/article_189.shtml 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080322095233/http://www.acig.org/ |date=2008-03-22 }} ویب سائٹ [http://www.acig.org/ ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990429111530/http://www.acig.org/ |date=1999-04-29 }} [http://www.acig.org/ ORG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990429111530/http://www.acig.org/ |date=1999-04-29 }} 2 ستمبر 2003۔ جنگ دے دوران فضائی طاقت دے استعمال کیت‏‏ی تفصیلات۔ * تجزیہ ** ابی لنک ، جون۔ 'حقیقت دے خلاف قانون؟ ایتھوپیا - اریٹرین دے سرحدی مسئلے اُتے غور کرنا۔ ' وچ : آندریا ڈی گتری ، ہیری پوسٹ تے گیبریلا وینٹورینی ، ایڈیٹس ، ایریٹریہ تے ایتھوپیا دے درمیان 1998 The2000 د‏‏ی جنگ: اک بین الاقوامی قانونی تناظر ، پی پی۔ &nbsp; 141–158۔ دتی ہیگ: ٹی ایم سی اسسر پریس۔ کیمبرج: کیمبرج یونیورسٹی پریس ، 2009۔ ** چیریٹی کسائ تے مکڈا مارو (2018) [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2018.1403747 تنوع د‏‏ی حکمت عملی تے ایتھوپیا] rit [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2018.1403747 اریٹیریا جنگ (1998–2000)] ، چھوٹی جنگاں تے شورش ، 29: 1 ، 68-90 ** کونیل ، ڈین [https://web.archive.org/web/20050420052103/http://www.afsc.org/pwork/0402/040218.htm ایریٹیریا - ایتھوپیا وار لومز] ، فوکس وچ خارجہ پالیسی 21 جنوری 2004 ** گلکس ، پیٹرک تے پلیٹ ، مارٹن۔ [https://web.archive.org/web/20050419233901/http://www.fpif.org/briefs/vol5/v5n25eritethiop.html ایتھوپیا تے اریٹیریا دے درمیان جنگ] ، فوکس جلد 5 وچ خارجہ پالیسی ، نمبر 25 اگست 2000 ** ہیملٹن ، پبلک اینڈ انٹرنیشنل افیئرز دے پرنسٹن جرنل وچ جلد 11 دے موسم بہار 2000 [https://web.archive.org/web/20060220080433/http://www.princeton.edu/~jpia/pdf2000/Vol11_Spring00_7.pdf وچ ایتھو - ایریٹرین تنازعہ تے بین الاقوامی ثالثی د‏‏ی کوششاں دا] کیون [https://web.archive.org/web/20060220080433/http://www.princeton.edu/~jpia/pdf2000/Vol11_Spring00_7.pdf تجزیہ] ** ریڈ ، رچرڈ [https://www.jstor.org/stable/3556909 "نويں تنازعات وچ پرانے دشواری: ایریٹریہ تے اس دے تعلقات ٹگرے دے نال کچھ مشاہدات ، آزادی د‏‏ی جدوجہد تو‏ں لے ک‏ے بین الملکی جنگ تک" ''افریقہ: بین الاقوامی افریقی ادارہ دا جرنل''] ، '''73''' (2003) ، پی پی۔ &nbsp; 369–401 ** عملہ۔ [http://dehai.org/conflict/home.htm?analysis.htm اریٹیریا - ایتھوپیا تنازعات دے تجزیہ دا صفحہ] ایہ سائٹ ڈینڈین ایل ایل سی تے ڈیہائی ڈاٹ آر جی دے ذریعہ تیار تے برقرار ا‏‏ے۔ اس سائٹ نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا وچ ایرٹرین امریکناں دے اک رضاکار گروپ ، ایرٹرین میڈیا اینڈ انفارمیشن ٹاسک فورس (بادے ٹاسک فورس) نے تیار کيتا سی۔ اس وچ غیر اریٹریین ذرائع تو‏ں دستاویزات دے نال نال اریٹرین دے تجزیے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ * ہور ** [http://www.dehai.org/demarcation-watch/index.html حد نگاہ واچ] ۔ حد بندی تنازعہ اُتے مضامین د‏‏ی اک لسٹ۔ ایہ سائٹ ڈینڈین ایل ایل سی تے dehai.org دے ذریعہ تیار تے برقرار ا‏‏ے۔ اس سائٹ نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے واشنگٹن میٹروپولیٹن ایریا وچ ایرٹرین امریکناں دے اک رضاکار گروپ ، ایرٹرین میڈیا اینڈ انفارمیشن ٹاسک فورس (بادے ٹاسک فورس) نے تیار کيتا سی۔ ** [https://www.youtube.com/watch?v=O5E0t6nvBZM آرمز وچ بھائی - اریٹریا] ۔ جنگ دے دوران جرنی مین پکچرز دے ذریعہ فلمایا گیا اک نیوز کلپ۔ [[گٹھ:ارتریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایتھوپیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ارتریا دے علاقائی تنازعات]] [[گٹھ:ایتھوپیا دے علاقائی تنازعات]] [[گٹھ:2000ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1999ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1998ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء وچ ایتھوپیا]] [[گٹھ:2000ء وچ اریٹیریا]] [[گٹھ:ایتھوپیا وچ 1999ء]] [[گٹھ:اریٹیریا وچ 1999ء]] [[گٹھ:ایتھوپیا وچ 1998ء]] [[گٹھ:اریٹیریا وچ 1998ء]] [[گٹھ:ممکنہ طور اُتے تریخ بیانات اُتے مشتمل تمام مضامین]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] d1ks5sn219usmdxnc90hk4j3tvv8fnu 0 90567 711609 705131 2026-09-23T11:48:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711609 wikitext text/x-wiki {{infobox war faction|name=Hayʼat Tahrir al-Sham<br />Organization for the Liberation of the Levant|strength=~31,000 (est. 2017)<ref name="surfacing">{{cite web|url=http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|title=Syria: Surfacing of 'Hai'at Tahrir al-Sham' Threatens Truce|first=Nazeer|last=Rida|date=30 January 2017|publisher=Asharq Al-Awsat|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215122504/http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|archivedate=15 February 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />15,000–30,000 (est. 2018)<ref name="Reality Check team 2019">{{cite web|author=Reality Check team|title=Syria: Who's in control of Idlib?|website=BBC News|date=22 June 2019|url=https://www.bbc.com/news/world-45401474|access-date=25 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727020858/https://www.bbc.com/news/world-45401474|archive-date=27 July 2019|url-status=live}}</ref><ref name="inevitable">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/confrontation-idlib-remains-inevitable-181017083159556.html|title=A confrontation in Idlib remains inevitable|author=Joe Macaron|publisher=Al-Jazeera|date=17 October 2018|accessdate=27 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027004204/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/confrontation-idlib-remains-inevitable-181017083159556.html|archive-date=27 October 2018|url-status=live}}</ref> <br /> 12,000–15,000 (est. 2020)<ref name="Reality Check 2020">{{cite web|author=Zulfiqar Ali|title=Syria: Who's in control of Idlib?|website=BBC News|date=18 February 2020|url=https://www.bbc.com/news/world-45401474|access-date=10 March 2020}}</ref>|url=|battles='''[[شامی خانہ جنگی]]''' * [[Inter-rebel conflict during the Syrian Civil War]] ** [[Idlib Governorate clashes (January–March 2017)]]<ref>{{cite news |date=14 February 2017 |title=Syria war: 'Dozens killed' as jihadists clash in Idlib |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38966601 |newspaper=BBC News |access-date=22 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018121613/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-38966601 |archive-date=18 October 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="morningstar">{{cite news |last=Tweedie |first=James |date=1 February 2017 |title=Syria: Factions jockey for position ahead of new peace talks |url=http://www.morningstaronline.co.uk/a-9b65-Syria-Factions-jockey-for-position-ahead-of-new-peace-talks |newspaper=BBC News |accessdate=15 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220175247/http://www.morningstaronline.co.uk/a-9b65-Syria-Factions-jockey-for-position-ahead-of-new-peace-talks |archive-date=20 February 2017 |url-status=dead |archivedate=20 February 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220175247/http://www.morningstaronline.co.uk/a-9b65-Syria-Factions-jockey-for-position-ahead-of-new-peace-talks }}</ref><ref name="newsok">{{cite news |last=Mroue |first=Bassem |date=14 February 2017|title=Clashes between 2 extremist groups kill scores in Syria |url=http://newsok.com/clashes-between-2-extremist-groups-kill-scores-in-syria/article/feed/1167334 |newspaper=Associated Press|location=Beirut}}</ref> ** [[Idlib Governorate clashes (July 2017)]] ** [[Syrian Liberation Front–Tahrir al-Sham conflict]] ** [[National Front for Liberation–Tahrir al-Sham conflict|5th Idlib inter-rebel conflict]] * [[Siege of al-Fu'ah and Kafriya]] * [[Daraa offensive (February–March 2017)]] * [[ISIL Daraa offensive (February 2017)]] * [[Qaboun offensive (February–March 2017)]] * [[2017 Hama offensive]] * [[Daraa offensive (June 2017)]] * [[Quneitra offensive (June 2017)]] * [[Syrian Civil War spillover in Lebanon]] ** [[Qalamoun offensive (July–August 2017)]] * [[Military intervention against ISIL]] * [[American-led intervention in Syria]] * [[شامی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت]] * [[East Ghouta inter-rebel conflict (April–May 2017)]] * [[Turkish military operation in Idlib Governorate]] * [[Northwestern Syria campaign (October 2017–present)]] * [[Eastern Syria insurgency (2017–present)]] * [[Rif Dimashq offensive (February–April 2018)]]<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/analysis/2018/02/23/understanding-eastern-ghouta-syria|title=Understanding Eastern Ghouta in Syria|agency=IRIN|date=23 February 2018}}</ref> * [[Northern Homs offensive (April–May 2018)]]<ref>{{Cite web|url=https://eldorar.com/node/121138|title="Liberation Sham" Tdk sites of the regime north of Homs .. And suffered losses (Photos)|work=El-Dorar al-Shamia|date=17 April 2018}}</ref> * [[2018 Southern Syria offensive]] * [[Idlib demilitarization (2018–2019)]] * [[National Front for Liberation–Tahrir al-Sham conflict]] * [[Northwestern Syria offensive (April-August 2019)]] * [[Northwestern Syria offensive (December 2019–March 2020)]] * [[Idlib Governorate clashes (June 2020)]]|opponents='''State opponents''' * {{flagcountry|Syria}} * {{flagcountry|Iran}} * {{flagcountry|Russia}} * {{Flag|Lebanon}} <small>(Until 2017)</small> * {{flag|United States}} * {{flag|Turkey}} (sometimes)<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib-idUSKCN1C81UN|title=Turkey seeks to isolate Syria Idlib jihadists opposing truce|date=3 October 2017|via=www.reuters.com|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143735/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib-idUSKCN1C81UN|archive-date=21 August 2019|url-status=live|newspaper=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |last1=Jones |first1=Dorian |title=Turkey Designates Al-Nusra Front as a Terrorist Organization {{!}} Voice of America – English |url=https://www.voanews.com/world-news/middle-east-dont-use/turkey-designates-al-nusra-front-terrorist-organization |accessdate=6 March 2020 |work=voanews.com |publisher=VOA News |date=4 June 2014 |language=en |archivedate=9 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809112917/https://www.voanews.com/world-news/middle-east-dont-use/turkey-designates-al-nusra-front-terrorist-organization}}</ref><ref name="reuters.com">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1LG1XM|title=Turkey designates Syria's Tahrir al-Sham as terrorist group|date=31 August 2018|via=www.reuters.com|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530012016/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-idUSKCN1LG1XM|archive-date=30 May 2019|url-status=live|newspaper=Reuters}}</ref> '''Non-state opponents''' * {{flagicon image|}} [[لواء زینبیون]] * {{flagicon image|Fatemiyoun Seal.svg}} [[Liwa Fatemiyoun]] * {{flagicon|Syrian Opposition}} [[آزاد شامی فوج]] groups <small>(Sometimes)</small> ** [[Turkish-backed Free Syrian Army|Syrian National Army]] *** [[فائل:WataniaTahrirFlag.svg|حدود|23px]] [[National Front for Liberation]] ** National Liberation Movement *** Men of God Brigade<ref name="wordpress.com">{{cite web|url=https://yallasouriya.wordpress.com/2016/04/09/syria-homs-div-liwa-rijal-allah-joins-harakat-tahrir-homs/|title=#Syria, Homs – Div Liwa Rijal Allah joins Harakat Tahrir Homs|date=9 April 2016|publisher=Yalla Souriya|access-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140017/https://yallasouriya.wordpress.com/2016/04/09/syria-homs-div-liwa-rijal-allah-joins-harakat-tahrir-homs/|archive-date=12 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="wordpress.com1">{{cite web|url=https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|title=The Moderate Rebels: A Growing List of Vetted Groups Fielding BGM-71 TOW Anti-Tank Guided Missiles|date=8 May 2015|publisher=Hasan Mustafa|access-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602182613/https://hasanmustafas.wordpress.com/2015/05/08/the-moderate-rebels-a-complete-and-growing-list-of-vetted-groups-fielding-tow-missiles/|archive-date=2 June 2016|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hizb ut-Tahrir.svg}} [[حزب التحریر]]<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2019/09/19/idlib-faces-a-fearsome-future-islamist-rule-or-mass-murder-syria-civil-war-hayat-tahrir-al-sham/ |title=Idlib Faces a Fearsome Future: Islamist Rule or Mass Murder |access-date=22 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920055615/https://foreignpolicy.com/2019/09/19/idlib-faces-a-fearsome-future-islamist-rule-or-mass-murder-syria-civil-war-hayat-tahrir-al-sham/ |archive-date=20 September 2019 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب اللہ]] * [[العباس برگیڈ]] * {{flagdeco|Iraq}} [[Harakat Hezbollah al-Nujaba]]<ref>{{cite web|url=https://syrian-mirror.net/ar/هجوم-مباغت-لهيئة-تحرير-الشام-في-ريف-حلب/|title=هجوم مباغت لهيئة تحرير الشام في ريف حلب يسفر عن مقتل 10 عناصر من ميليشيا النجباء العراقية|date=12 September 2017|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610070915/https://syrian-mirror.net/ar/%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D8%AA-%D9%84%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%AD%D9%84%D8%A8/|archive-date=2019-06-10|url-status=live}}</ref> * {{flagdeco|ISIL}} [[داعش]]|allies=* {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[Ansar al-Islam]] splinter faction * {{flagicon image|Infobox Ajnad al-Kavkaz flag.png}} [[اجناد القفقاز]] * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Katiba Abd Ar-Rahman<ref>{{cite web|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25655|title=Tarkhan's Jamaat (Katiba İbad ar-Rahman) Fighting In Hama Alongside Muslim Shishani|date=29 January 2018|publisher=Chechens in Syria|access-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204000107/http://www.chechensinsyria.com/?p=25655|archive-date=4 February 2018|url-status=live}}</ref> * Katibat Jabal al-Islam<ref>{{cite web|url=http://www.aymennjawad.org/18251/the-factions-of-north-latakia|title=The Factions of North Latakia|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|access-date=21 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921034355/http://www.aymennjawad.org/18251/the-factions-of-north-latakia|archive-date=21 September 2018|url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Caucasian Emirate.svg}} [[امارت قفقاز]] * {{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[Turkistan Islamic Party in Syria|Turkistan Islamic Party]] * [[فائل:JunudAlMakhdiFlag.png|25px]] [[جنود المہدی]]<ref>{{cite web|url=http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|title=More Detailed Information & Interview With Newly-Formed Tatar Group Junud Al-Makhdi Whose Amir Trained In North Caucasus With Khattab|date=3 July 2016|accessdate=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160906224306/http://www.chechensinsyria.com/?p=25129|archive-date=6 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|title=Foreign jihadists advertise role in Latakia fighting – The Long War Journal|accessdate=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915103030/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/07/foreign-jihadists-advertise-role-in-latakia-fighting.php|archive-date=15 September 2016|url-status=live}}</ref> * [[Malhama Tactical]]<ref>{{cite web|url=http://www.thefirearmblog.com/blog/2016/12/12/malhama-tactical-fanatics-tactical-guru/|title=Malhama Tactical, The Fanatics Tactical Guru!|date=12 December 2016|publisher=The Firearm Blog|access-date=29 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202085132/http://www.thefirearmblog.com/blog/2016/12/12/malhama-tactical-fanatics-tactical-guru/|archive-date=2 February 2017|url-status=live}}</ref> * Katibat al-Ghuraba al-Turkistan<ref>{{cite web |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/01/new-uighur-jihadist-group-emerges-in-syria.php |title=New Uighur jihadist group emerges in Syria |author=Caleb Weiss |work=[[Long War Journal]] |date=18 January 2018 |accessdate=19 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119043418/https://www.longwarjournal.org/archives/2018/01/new-uighur-jihadist-group-emerges-in-syria.php |archive-date=19 January 2018 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}} [[Jaysh al-Izza|Army of Glory]] * {{flagicon image|Jund al-Islam flag.png}} [[Jund al-Islam]] * {{flag|Turkey}}(sometimes)<ref>{{Cite web|url=https://www.clingendael.org/pub/2019/strategies-of-turkish-proxy-warfare-in-northern-syria/4-key-characteristics-of-turkish-use-of-syrian-armed-proxies/|title=Key characteristics of Turkish use of Syrian armed proxies &#124; Strategies of Turkish proxy warfare in northern Syria|website=clingendael.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/03/turkish-soldiers-killed-battle-syria-idlib-assad|title=Turkish soldiers killed as battle for control of Idlib escalates|first=Bethan McKernan Middle East|last=correspondent|date=3 February 2020|via=www.theguardian.com}}</ref> * {{USA}} (alleged)<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201802041029741873- |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200902141724/https://arabic.sputniknews.com/arab_world/201802041029741873-// |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/tunca-bengin/abdnin-suriye-ve-libya-oyunlari-6218451</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://afaq.tv/articles/view/details?id=3514 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718103722/https://afaq.tv/articles/view/details?id=3514 |dead-url=yes }}</ref>|next=|previous=* [[Al-Nusra Front]] (al-Qaeda in Syria) * [[Ansar al-Din Front]] * [[Nour al-Din al-Zenki Movement]]<ref name=defect>{{cite web|url=http://syriadirect.org/news/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|title=Nour e-Din a-Zinki defects from HTS, citing unwillingness to end rebel infighting|work=[[Syria Direct]]|date=20 July 2017|access-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725191422/http://syriadirect.org/news/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|archive-date=25 July 2017|url-status=live}}</ref> (January–July 2017) * [[Liwa al-Haqq (Idlib)|Liwa al-Haqq]] * [[Jaysh al-Sunna]] (Idlib and Aleppo)|allegiance={{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[Syrian Salvation Government]]<ref>{{cite web |url=http://www.kas.de/wf/doc/kas_52977-1522-2-30.pdf?180629110003 |title=From Jabhat al-Nusra to Hay'at Tahrir al-Sham: Evolution, Approach and Future |author=Aymen Jawad al-Tamimi| publisher=[[Konrad-Adenauer-Stiftung]] and [[Al-Nahrain Center for Strategic Studies]] | date=2018|access-date=19 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719083916/http://www.kas.de/wf/doc/kas_52977-1522-2-30.pdf?180629110003 |archive-date=19 July 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://syrianobserver.com/EN/features/21876/who_will_lead_idleb_new_salvation_government.html|title=Who Will Lead Idleb's New 'Salvation Government?'|author=[[Enab Baladi]]|publisher=Syrian Observer|date=9 November 2017|access-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143737/https://syrianobserver.com/EN/features/21876/who_will_lead_idleb_new_salvation_government.html|archive-date=21 August 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://futureuae.com/ar-ae/Mainpage/Item/3750/cloning-chaos-why-national-salvation-governments-fail-in-the-arab-region|title=Cloning Chaos Why National Salvation Governments Fail in the Arab Region|first=Middle East, politics, GCC, Iran, Syria, Iraq, Egypt, Saudi Arabia, UAE, Nuclear deal, Yemen, Trump, MENA, Turkey, Gulf Crisis, Qatar, Future for Advanced Research and|last=Studies|website=مركز المستقبل}}</ref>|partof=|area={{flag|Syria}}<br />{{flag|Lebanon}} (until August 2017)|native_name=هيئة تحرير الشام|headquarters=[[محافظہ ادلب]], [[شام]]|leaders=* [[ابو محمد الجولانی]] <small>(military chief, official leader since October 2017)</small><ref name=jaber /><ref name=fate>{{cite web|url=http://www.huffpostarabi.com/2017/10/02/story_n_18159996.html|title=Julani is a temporary leader of the "Liberation of the Sham" .. This is the fate of its former leader|work=[[ہف پوسٹ]]|date=2 October 2017|access-date=2 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002165746/http://www.huffpostarabi.com/2017/10/02/story_n_18159996.html|archive-date=2 October 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Abu Jaber Shaykh]] <small>(Shura council leader, official leader until October 2017)</small><ref name="new entity">{{cite web |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php |last=Joscelyn |first=Thomas |title=Al Qaeda and allies announce 'new entity' in Syria |website=Long War Journal |publisher=Foundation for Defense of Democracies |date=28 January 2017 |access-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529023948/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php |archive-date=29 May 2017 |url-status=live}}</ref><ref name=fate /> * [[Abu Khayr al-Masri]]{{KIA}} <small>(al-Qaeda deputy leader)</small><ref name="war" /> * Abu Ubeidah al-Kansafra{{KIA}}<br /><small>(top military commander)</small><ref>[https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ A prominent Tahrir al-Sham commander killed in southern Idlib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007174152/https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ |date=2021-10-07 }}, Islamic World News</ref>|clans=|ideology=[[اہل سنت]] [[Islamism]] * [[سلفی تحریک]] ** [[Salafist jihadism]] ** [[وہابی تحریک]]<ref>{{cite journal |last= Ghanmi |first= Elyès |last2= Punzet |first2= Agnieszka |date= 11 June 2013 |title= The involvement of Salafism/Wahhabism in the support and supply of arms to rebel groups around the world |url= http://www.europarl.europa. eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf |journal= [[یورپی پارلیمان]] |access-date= 29 January 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190624184433/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf |archive-date= 24 June 2019 |url-status= live}}</ref>|active=28 January 2017 – present|caption=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_gap = 20 | caption_align = center | image1 ={{!}}border | caption1 = Flag of Hayʼat Tahrir al-Sham | image2 = Hayyat Tahrir al-Sham logo.jpg{{!}}border | caption2 = Logo of Hayʼat Tahrir al-Sham | perrow = 2 | align = center }}|war= [[شامی خانہ جنگی]]<br /> تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|native_name_lang=ar|active2=}} '''ہیئت التحریر الشام''' ( {{Lang-ar|هيئة تحرير الشام}} ، " '''تنظیم برائے آزادی شام''' " یا " '''لیونٹ لبریشن کمیٹی''' ") ، جسنو‏ں عام طور اُتے '''تحریر الشام''' کہیا جاندا اے ، اک سرگرم سنی اسلامی عسکریت پسند گروپ اے جو [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ]] شامل ا‏‏ے۔ اس د‏ی تشکیل 28 جنوری 2017 نو‏‏ں جبہت فتح الشام (سابقہ النصرہ فرنٹ) ، انصارالدین فرنٹ ، جیش السنہ ، لواء الحق ، تے نور الدین الزنگی تحریک دے درمیان انضمام دے طور اُتے کيتی گئی سی۔ اعلان دے بعد اضافی گروپس تے افراد شامل ہوگئے۔ انضمام شدہ گروپ د‏‏ی قیادت فی الحال جبہت فتح الشام تے سابق احرار الشام قائدین ک‏ر رہ‏ے نيں ، حالانکہ ہائی کمان دوسرے گروپاں دے رہنماواں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بوہت سارے گروہاں تے افراد نو‏‏ں [[احرار الشام]] تو‏ں نظربند کردتا گیا ، اوہ اپنے زیادہ محافظ تے سلفی عناصر د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد تو‏ں انصارالدین محاذ <ref name="auto9">{{حوالہ ویب|url=http://nedaa-sy.com/en/news/4175|title=New component split from "Hay'at Tahrir al-Sham"|website=Syria Call|date=9 February 2018|accessdate=10 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213075603/http://www.nedaa-sy.com/en/news/4175|archivedate=13 February 2018}}</ref> تے نور الدین زنگی تحریک تب تو‏ں التحریر الشام تو‏ں وکھ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ 2019 وچ اس دے اندازا 20،000 ممبران سن ۔ <ref name="eightyears">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|title=Osama bin Laden: Eight years after his death, where is al-Qaeda?|last=Ali|first=Zulfiqar|date=7 May 2019|accessdate=20 May 2019|website=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509103908/https://www.bbc.com/news/world-asia-48056433|archivedate=9 May 2019}}</ref> انضمام دے باوجود ، تحریر الشام اُتے ایہ الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ خفیہ سطح اُتے [[القاعدہ]] د‏‏ی شامی شاخ دے طور اُتے کم کردی اے تے اسنو‏ں اس د‏ی شاخاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، <ref name="eightyears"/> تے اس گروپ دے بہت سارے سینئر شخصیتاں ، خاص طور اُتے ابو جابر ، نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا ايس‏ے طرح انتہائی خیالات۔ <ref name="al-Qaeda's grand plan">{{حوالہ ویب|url=http://stopterrorfinance.org/stories/511082466-al-qaeda-s-grand-plan-for-syria-passes-through-hayat-tahrir-al-sham|title=Al-Qaeda's Grand Plan for Syria Passes Through Hayat Tahrir al-Sham|first=CATF|last=Reports|accessdate=20 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170430221229/http://stopterrorfinance.org/stories/511082466-al-qaeda-s-grand-plan-for-syria-passes-through-hayat-tahrir-al-sham|archivedate=30 April 2017}}</ref> اُتے ، تحریر الشام نے باضابطہ طور اُتے القاعدہ دا حصہ بننے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے اک بیان وچ کہیا اے کہ ایہ گروپ "اک آزاد ادارہ اے نہ کہ سابقہ تنظیماں یا دھڑاں د‏‏ی توسیع"۔ <ref name="jaber">{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|title=Hay'at Tahrir al Sham leader calls for 'unity' in Syrian insurgency|website=Long War Journal|first=Thomas|last=Joscelyn|date=10 February 2017|accessdate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216005715/http://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/hayat-tahrir-al-sham-leader-calls-for-unity-in-syrian-insurgency.php|archivedate=16 February 2017}}</ref> ہور برآں ، کچھ دھڑاں جداں نور الدین الزنگی ، جو انضمام دا حصہ سن ، نو‏‏ں اک بار امریکا د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ہیئت تحریر الشام نے نجات شام (سیرین سالویشن) حکومت تو‏ں بیعت کيتی ، جو ادلب گورنریٹ وچ موجود شامی حزب اختلاف د‏‏ی اک متبادل حکومت ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib|date=18 September 2017|publisher=Enab Baladi|accessdate=13 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123205055/http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/|archivedate=23 November 2017}}</ref> == تریخ == === پس منظر === النصرہ / جے ایف ایس نے 2015–16 دے بیشتر حصار الشام دے نال تعاون کيتا۔ ممتاز احرار الشام عالم ابو جابر نے طویل عرصے تو‏ں النصرہ دے القاعدہ تو‏ں وابستہ افراد نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی وجہ دسنے دے طور اُتے تنقید کيت‏ی سی اوراسلامی باغی عناصر نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوششاں دا محور وی رہے سن ۔ <ref name="Joscelyn 2016 unite behind">{{حوالہ ویب|last=Joscelyn|first=Thomas|title=Aleppo-based rebel groups reportedly unite behind Ahrar al Sham's former top leader|website=FDD's Long War Journal|date=20 February 2016|url=//www.longwarjournal.org/archives/2016/02/zleppo-based-rebel-groups-unite-behind-ahrar-al-sham-former-top-leader.php|accessdate=18 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828090713/https://www.longwarjournal.org/archives/2016/02/zleppo-based-rebel-groups-unite-behind-ahrar-al-sham-former-top-leader.php|archivedate=28 August 2018}}</ref> انہاں نے احرار الشام ، جےش الاحرار دے اندر زیادہ تو‏ں زیادہ اسلام پسند تے کم قوم پرست دھڑے د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے احرار الشام نو‏‏ں جے ایف ایس وچ ضم کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ 2016 دے آخر وچ انضمام دیاں گلاں ہوئیاں ، لیکن ایہ ٹُٹ گئياں۔ 2017 دے اوائل وچ ایہ مقابلہ خاص طور اُتے احرار الشام دے ادلیب وچ حریف اسلام پسند گروہاں دے نال ہويا ، لیکن جیش الاحرار نے جے ڈی ایف وچ اک نويں تنظیم وچ ضم ہونے دے لئی احرار الشام تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کردتا۔ <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control">{{حوالہ ویب|title=How al-Qa'ida Lost Control of its Syrian Affiliate: The Inside Story – Combating Terrorism Center at West Point|last=Charles Lister|website=Combating Terrorism Center at West Point|date=15 February 2018|url=https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|accessdate=19 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201145330/https://ctc.usma.edu/al-qaida-lost-control-syrian-affiliate-inside-story/|archivedate=1 December 2018}}</ref> === تشکیل === عبداللہ المحیسی ، ابو طاہر الحموی ، تے عبد الرزاق المہدی نے اس گروپ د‏‏ی تشکیل اُتے کم کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|number=825807698423906304|user=ajaltamimi|title=#Syria: One might understand the...|access-date=28 February 2017|date=29 January 2017}}</ref> {{Better source|A tweet with unclear attribution of information}} نويں تشکیل دا اعلان 28 جنوری 2017 نو‏‏ں کيتا گیا سی۔ شام دے تجزیہ کار چارلس لیسٹر دے مطابق ، احرار الشام نے ایچ ٹی ایس تو‏ں 800-1000 دے نیڑے فریباں نو‏‏ں کھو دتا ، لیکن اس نے انضمام تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 6،000-8،000 ہور حصول اس د‏ی صفور الشام ، جیش المجاہدین ، فتاق یونین تے مغرب د‏‏ی صفاں وچ حاصل کرلئے لیونٹ فرنٹ دے حلب یونٹ ، تے جیش الاسلام دے ادلیب وچ قائم یونٹ۔ اس دوران جے ایف ایس نے احرار الشام تو‏ں کئی سو جنگجوواں نو‏‏ں کھو دتا ، لیکن اس نے حرکت نورن ال ال زنکی ، لیوا الحق ، جیش السنہ ، تے جبہت انصارالدین نو‏‏ں ایچ ٹی ایس وچ ضم کرنے تو‏ں 3000-5000 جنگجو حاصل کرلئے۔ <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control"/> حکومت نواز میڈیا دے مطابق ، 28 جنوری 2017 نو‏‏ں ، جس دن تحریر الشام تشکیل دتا گیا سی ، اس گروہ نے اپنی اشرافیہ یونٹاں ، "انجیمسی" دے قیام دا اعلان کيتا ، جنہاں وچو‏ں کچھ [[ادلب|ادلیب]] شہر وچ تعینات سن ، حکومت نواز میڈیا دے مطابق۔ <ref name="Jihadist elite units">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/video-jihadist-coalition-forms-elite-unit-combat-syrian-army/|title=VIDEO: Jihadist coalition forms elite unit to combat the Syrian Army|first=Chris|last=Tomson|date=14 March 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=16 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170316205650/https://www.almasdarnews.com/article/video-jihadist-coalition-forms-elite-unit-combat-syrian-army/|archivedate=16 March 2017}}</ref> {{Better source|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === طاقت دا استحکا‏م (جنوری تو‏ں اگست 2017) === [[فائل:Hayat Tahrir al-Sham fighters in Mushairfa, northeastern Hama.png|سجے|thumb|250x250px| اکتوبر 2017 وچ شمال مشرقی حما دے حملے دے دوران ، [[حماہ|حما دے]] شمال مشرق ، پنڈ مشیفہ وچ ، تحریر الشام دے جنگجو۔]] 30 جنوری نو‏‏ں ، باب الحوا بارڈر کراسنگ تے ہور نیڑےی علاقےآں وچ تحریر الشام تے احرار الشام دے ذریعہ متحرک ہونے د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں سن ، تے ایہ کہ دونے گروہاں وچ اک دوسرے دور وچ جھڑپاں د‏‏ی تیاری د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2018}} 30 جنوری نو‏‏ں ، اس د‏ی اطلاع ملی کہ تحریر الشام وچ نیڑے 31،000 جنگجو موجود سن ، جدو‏ں مارچ وچ تجزیہ کار چارلس لِسٹر نے دسیا کہ "ممکنہ طور اُتے 12،000 تو‏ں 14،000 جنگجوواں د‏‏ی کمانڈر نيں"۔ اس گروہ د‏‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی ، بہت سارے مقامی شامی باشندے اس گروپ نو‏‏ں '''ہیتش دے ناں تو‏ں جانا''' شروع '''کرچکے سن ''' ، جو عربی مخفف سی جس دا مطلب بطور محرک سی ، ايس‏ے طرح دا "داش" لیبل وی عرب دنیا دے بیشتر علاقےآں وچ داعش اُتے لاگو سی۔ اس لیبلنگ نے اشارہ کيتا سی کہ بوہت سارے شامی شہریاں نے تحریر الشام نو‏‏ں داعش تو‏ں مختلف نئيں دیکھیا ، خاص طور اُتے تحریر الشام دے حالیہ حملےآں تے 2014 وچ باغی فوجاں اُتے داعش دے وڈے پیمانے اُتے حملے دے درمیان مماثلت دتی گئی۔ <ref name="reshapes">{{حوالہ ویب|url=http://henryjacksonsociety.org/2017/02/06/analysis-al-qaeda-reshapes-the-insurgency-in-northern-syria/|title=Analysis: 'Al-Qaeda Reshapes the Insurgency in Northern Syria'|date=6 February 2017|last=Kyle Orton|publisher=[[Henry Jackson Society]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210104907/http://henryjacksonsociety.org/2017/02/06/analysis-al-qaeda-reshapes-the-insurgency-in-northern-syria/|archivedate=10 February 2017}}</ref> اتحادی فوج دے فضائی حملےآں تو‏ں ایچ ٹی ایس نو‏‏ں نقصان ہويا۔ یکم فروری 2017 نو‏‏ں ، حکومت دے حامی میڈیا نے اطلاع دتی کہ امریکا نے ادلب شہر وچ کارلٹن ہوٹل اُتے فضائی حملہ کيتا سی ، جس نو‏‏ں تحریر الشام دے سابق النصرہ جزو فوجیاں د‏‏ی رہائش دے لئی استعمال کردے سن ، تے ممتاز کمانڈراں د‏‏ی میٹنگ د‏‏ی میزبانی کردے سن ۔ ، <ref name="US airstrike on Carlton Hotel">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/us-led-coalition-airstrike-targets-carlton-hotel-idlib-city/|title=US-led Coalition airstrike targets Carlton Hotel in Idlib city|first=Andrew|last=Illingworth|date=1 February 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=1 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201060545/https://www.almasdarnews.com/article/us-led-coalition-airstrike-targets-carlton-hotel-idlib-city/|archivedate=1 February 2017}}</ref> اگرچہ حزب اختلاف دے ذرائع نے دسیا کہ ایہ ہوٹل شامی عرب ریڈ کریسنٹ دے ذریعہ استعمال ہويا سی ، تے امریکی مداخلت د‏‏ی تصدیق نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دن ، ایف ایس اے دے ایلیٹ ڈویژن اُتے تحریر الشام نے حملہ کيتا۔ <ref>{{Cite tweet|number=827284919546109953|user=badly_xeroxed|title=Urgent: Tahrir al-Sham attack #FSA Al...|access-date=28 February 2017|date=2 February 2017}}</ref> 3 فروری نو‏‏ں اک امریکی فضائی حملے وچ اک تحریر الشام ہیڈ کوارٹر ماریا <ref name="strikes down">{{حوالہ ویب|url=https://kyleorton1991.wordpress.com/2017/01/20/the-coalition-strikes-down-al-qaedas-leaders-in-syria/|title=The Coalition Strikes Down Al-Qaeda's Leaders In Syria|first=Kyle|last=Orton|date=20 January 2017|publisher=Kyle Orton|accessdate=20 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202074035/https://kyleorton1991.wordpress.com/2017/01/20/the-coalition-strikes-down-al-qaedas-leaders-in-syria/|archivedate=2 February 2017}}</ref> وچ Sarmin ، HTS تے دے 12 اراکین نو‏‏ں قتل جند الاقصی . ہلاک ہونے والے شدت پسنداں وچو‏ں 10 ایچ ٹی ایس ممبر سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-airstrikes-idUSKBN15I1YY|title=Air strikes kill 12 fighters in Syria's Idlib: monitor|website=Reuters|date=3 February 2017|accessdate=2 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170922152408/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-airstrikes-idUSKBN15I1YY|archivedate=22 September 2017}}</ref><ref name="11 terrorists killed">{{حوالہ ویب|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/pentagon-11-al-qaeda-terrorists-killed-in-airstrikes-near-idlib-syria.php|title=Pentagon: 11 al Qaeda terrorists killed in airstrikes near Idlib, Syria &#124; FDD's Long War Journal|date=8 February 2017|website=longwarjournal.org|accessdate=21 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619051934/https://www.longwarjournal.org/archives/2017/02/pentagon-11-al-qaeda-terrorists-killed-in-airstrikes-near-idlib-syria.php|archivedate=19 June 2019}}</ref> اس فضائی حملے وچ شدت پسند کمانڈر ابراہیم ال ریحل ابوبکر نو‏‏ں وی ہلاک کيتا گیا۔ باغیاں دے کنٹرول والے علاقےآں وچ شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایچ ٹی ایس دے خلاف مزاحمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ 3 فروری نو‏‏ں نعرہ دے تحت مظاہرہ شامیاں دے سینکڑاں "دے لئی کوئی جگہ نئيں اے [[القاعدہ|القائدہ]] دے شہراں وچ شام وچ " [[اتارب|Atarib]] ، [[اعزاز (شہر)|اعزاز]] ، [[معرۃ النعمان|Maarat تعالی نعمان]] HTS دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی. اس دے جواب وچ ، ایچ ٹی ایس دے حامیاں نے ال دانا ، ادلیب ، اتاریب تے [[خان شیخون]] وچ جوابی مظاہرے کیتے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://arabi21.com/story/982670/سوريون-يتظاهرون-بجمعة-لا-مكان-للقاعدة-في-سوريا-شاهد|title=Syrians demonstrating collecting "no place for a base in Syria"|website=Arabi 21|date=3 February 2017|accessdate=4 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730113435/http://arabi21.com/story/982670/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%8A%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A8%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%84%D8%A7-%D9%85%D9%83%D8%A7%D9%86-%D9%84%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF|archivedate=2017-07-30|url-status=live}}</ref> ادلب وچ حیات تحریر الشام وچ 3 فروری 2017 نو‏‏ں اس دے امیر ابو جابر د‏‏ی تصاویر لہراندے ہوئے احتجاج کيتا گیا سی۔ ایچ ٹی ایس دے عالم دین عبد اللہ المحسینی د‏‏ی تقریر وچ شرکت دے لئی داخلی طور اُتے بے گھر افراد تے غریب افراد نو‏‏ں [[موٹر سائیکل|موٹرسائیکلاں]] تے [[فریج|ریفریجریٹرز]] دے وعدےآں دے نال کھینچنے دے ذریعے جوڑا گیا۔ <ref>{{Cite tweet|number=828648275024683008|user=Charles_Lister|title=#JFS/#HTS also came under criticism...|access-date=28 February 2017|date=6 February 2017}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (February 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 4 فروری 2017 نو‏‏ں ، اک امریکی فضائی حملے وچ القاعدہ دے کمانڈر ابو ہانی المصری نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، جو اپنی موت دے وقت احرار الشام دا حصہ سی۔ دسیا گیا اے کہ اوہ اپنی موت تو‏ں پہلے تحریر الشام تو‏ں عیب دار ہونے والا سی۔ <ref name="11 terrorists killed"/> ايس‏ے دن ، تحریر الشام دے عہدیدار مصلح ال الانی نے تحریر الشام وچ شامل نہ ہونے اُتے دوسرے گروپاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا کہ کسی وی گروہ اُتے جو "اسلام دے لئی لڑی" لڑی جائے گی ، چاہے اوہ دہشت گرداں دے نامزد کیتے بغیر ہون۔ اپنے بیان وچ ، انہاں نے اشارہ کيتا کہ زیادہ تر احرار الشام دے جنگجوواں نے تحریر الشام وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی سی کہ مؤخر الذکر گروہ وچ دہشت گرداں دے نامزد افراد شامل سن ۔ <ref name="strikes down"/> 8 فروری دے لگ بھگ ، ابو محمد المقدسی نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی کہ النصرہ دے سابق نائب رہنما سمیع العریدی سمیت القاعدہ دے وفادار 2 سینئر جبہت فتح الشام نے قیام دے بعد تحریر الشام نو‏‏ں چھڈ دتا۔ <ref name="formation">{{حوالہ ویب|url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-formation-of-hayat-tahrir-al-sham-and-wider-tensions-in-the-syrian-insurgency|title=The Formation of Hay'at Tahrir al-Sham and Wider Tensions in the Syrian Insurgency|publisher=Combating Terrorism Center at West Point|accessdate=23 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170411215707/https://www.ctc.usma.edu/posts/the-formation-of-hayat-tahrir-al-sham-and-wider-tensions-in-the-syrian-insurgency|archivedate=11 April 2017}}</ref> ابو جابر نے 9 فروری نو‏‏ں اک تقریر جاری کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/09/new-video-mesaage-from-hayyat-taḥrir-al-shams-hisham-al-shaykh-first-words/|title=New video mesaage from Hayy'at Taḥrīr al-Shām's Hishām al-Shaykh: "First Words"|date=9 February 2017|website=Jihadology|accessdate=17 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216092840/http://jihadology.net/2017/02/09/new-video-mesaage-from-hayyat-ta%E1%B8%A5rir-al-shams-hisham-al-shaykh-first-words/|archivedate=2017-02-16|url-status=live}}</ref> انہاں نے اپنے گروپ نو‏‏ں "آزاد وجود" ہونے اُتے زور دتا تے "شام [[جہاد]] " وچ اپنے "بھائیاں" د‏‏ی تعریف کيتی۔ بیان شامل شیعہ مسلماناں اُتے توہین آمیز بیان بازی کہہ شیعاں ( "rejectionists") "علاقے نو‏‏ں غلام" گے باغیاں جنگ کھو جائے تو.<ref name="jaber"/> 12 فروری نو‏‏ں ، بونیان المرسس آپریشنز روم ، جس وچو‏ں تحریر الشام اک ممبر سی ، نے [[درعا|درعا دے]] ضلع مانشیہ وچ شامی فوج دے خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ تحریر الشام فورسز نے مبینہ طور اُتے 2 [[خودکش حملہ|خودکش بمباراں]] تے [[کار دھماکا|کار بماں]] تو‏ں حملہ شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=60794|title=At least 23 were killed today during an attack by the factions and Fateh al-Sham Front in Daraa al-Balad at the city of Daraa|website=[[Syrian Observatory for Human Rights]]|date=12 February 2017|accessdate=13 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213165613/http://www.syriahr.com/en/?p=60794|archivedate=13 February 2017}}</ref> 13 فروری نو‏‏ں ، شمالی حما تے جنوبی ادلیب وچ ، سابق اتحادی تحریر الشام تے جند القصصہ ، جسنو‏ں لیوا الا اقصی وی کہیا جاندا اے ، دے وچکار جھڑپاں شروع ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thestar.com.my/news/world/2017/02/13/jihadist-rebel-groups-clash-in-northwest-syria--monitor/|title=Jihadist rebel groups clash in northwest Syria – monitor|website=Reuters|date=13 February 2017|accessdate=13 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170213120204/http://www.thestar.com.my/news/world/2017/02/13/jihadist-rebel-groups-clash-in-northwest-syria--monitor/|archivedate=13 February 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jihadology.net/2017/02/13/new-statement-from-hayyat-taḥrir-al-sham-excuses-and-warning-for-the-liwa-al-aqsa-group/|title=New statement from Hayy'at Taḥrīr al-Shām: "Excuses and Warning for the Liwā' al-Āqsā Group"|date=13 February 2017|website=Jihadology|accessdate=17 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170216215434/http://jihadology.net/2017/02/13/new-statement-from-hayyat-ta%E1%B8%A5rir-al-sham-excuses-and-warning-for-the-liwa-al-aqsa-group/|archivedate=2017-02-16|url-status=live}}</ref> 15 فروری نو‏‏ں ، احرار الشام نے اپنے حالیہ عیباں اُتے اک انفوگراف شائع کيتا ، جس وچ ایہ دعوی کيتا گیا سی کہ صرف 955 جنگجوواں نے تحریر الشام تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="formation"/> رپورٹاں احرار الشام، جو کہ وی سن شام فوج ، Jaysh اللہ تعالی تو‏ں Izza ، شام وچ ترکستان اسلامی پارٹی ، تے Tamkin بریگیڈ جلد نامی اک نويں تنظیم د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ضم کرن گے شامی لبریشن فرنٹ .<ref name="executes hundred">{{حوالہ ویب|url=http://en.abna24.com/news/middle-east/jund-al-aqsa-executes-hundred-members-of-rival-groups-in-idlib.html|title=Jund al-Aqsa executes hundred members of rival groups in Idlib|last=FNA|date=15 February 2017|publisher=[[AhlulBayt News Agency (ABNA)]]|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224211409/http://en.abna24.com/news/middle-east/jund-al-aqsa-executes-hundred-members-of-rival-groups-in-idlib.html|archivedate=24 February 2017}}</ref><ref name="tens of terrorists">{{حوالہ ویب|url=http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13951205000681|title=Tens of Terrorists Killed, Wounded in Intensified Clashes amongst Rival Groups in Northern Syria|publisher=[[Farsnews]]|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224133730/http://en.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13951205000681|archivedate=24 February 2017}}</ref> 19 فروری نو‏‏ں ، ایچ ٹی ایس نے [[اتارب|عطاریب]] وچ ایف ایس اے دے مقامی کمانڈر انس ابراہیم نو‏‏ں گرفتار کيتا ، تے اس دے جواب وچ ، قصبے وچ ایچ ٹی ایس دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔ {{Better source|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 20 فروری نو‏‏ں اک Ma'arat امام نعمان شوری کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں پیدا کيتا گیا سی شام فوج ، احرار الشام، تے تحریر الشام.<ref>{{Cite tweet|number=833735053318451200|user=siteintelgroup|title=Tahrir al-Sham, Ahrar al-Sham, Faylaq...|date=20 Feb 2017}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="This claim needs references to better sources. (September 2017)">بہتر &nbsp; ذریعہ &nbsp; ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 22 فروری نو‏‏ں ، معرکہ آرائی دہشت گردی دے مرکز نے اطلاع دتی کہ جبت فتح الشام نے وکھ تھلگ ہونے دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے صوبہ ادلیب وچ جھڑپاں دے دوران احرار الشام د‏‏ی حالیہ توسیع دا مقابلہ کرنے دے لئی ، تحریر الشام گروپ تشکیل دتا سی۔ <ref name="formation"/> 22 فروری نو‏‏ں ، لیوا العسقہ دے آخری دو ہزار اک سو عسکریت پسنداں نے [[خان شیخون|خان حیات]] وچ حتمی پوزیشن چھڈ دتی ، حکومت نواز میڈیا وچ غیر مصدقہ اطلاعات دے نال کہ اوہ تحریر الثانیٰ دے نال مذاکرات دے انخلا دے معاہدے دے بعد ، صوبہ ارقہ وچ داعش وچ شامل ہونے والے ني‏‏‏‏ں۔ شم و ترکستان اسلامی پارٹی۔ <ref name="leaves for Raqqa">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/search-for-the-dead-begins-in-idlib-after-islamic-state-linked-brigade-leaves-for-raqqa/|title=Search for the dead begins in Idlib after Islamic State-linked brigade leaves for Raqqa|publisher=SyriaDirect|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170419043650/http://syriadirect.org/news/search-for-the-dead-begins-in-idlib-after-islamic-state-linked-brigade-leaves-for-raqqa/|archivedate=19 April 2017}}</ref> اس دے بعد ، تحریر الشام نے لیوا القصا نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا ، تے باقی کسی وی خلیاں نو‏‏ں دیکھنے دا وعدہ کيتا۔ <ref name="declare terminating">{{حوالہ ویب|url=https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/tahrir-al-sham-declare-terminating-liwa-al-aqsa.html|title=Tahrir al-Sham Declare Terminating Liwa al-Aqsa|last=SITE|publisher=siteintelgroup.com|accessdate=24 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170224213119/https://news.siteintelgroup.com/Jihadist-News/tahrir-al-sham-declare-terminating-liwa-al-aqsa.html|archivedate=24 February 2017|date=24 February 2017}}</ref> 26 فروری نو‏‏ں ، صوبہ ادلیب دے المستومومہ وچ امریکی فضائی حملے وچ ابو خیر المصری نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ، جو القاعدہ دا نائب رہنما سی۔ <ref name="war">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.com/war-terror-who-abu-khayr-al-masri-al-qaeda-second-command-killed-drone-strike-syria-2497897|title=War On Terror: Who Is Abu Khayr al-Masri? Al Qaeda Second In Command Killed In Drone Strike In Syria|date=26 February 2017|publisher=IB Times|accessdate=27 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227150020/http://www.ibtimes.com/war-terror-who-abu-khayr-al-masri-al-qaeda-second-command-killed-drone-strike-syria-2497897|archivedate=27 February 2017}}</ref><ref name="drone strike">{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/situation-report/syria-al-qaeda-deputy-killed-apparent-drone-strike|title=Syria: Al Qaeda Deputy Killed In Apparent Drone Strike|publisher=Stratfor}}</ref> فضائی حملے وچ اک ہور تحریر الشام عسکریت پسند وی ماریا گیا۔ <ref name="2 Tahrir al-Sham fighters killed">{{حوالہ ویب|url=http://orient-news.net/en/news_show/132758/0/Tahrir-al-Sham-fighters-killed-by-US-led-coalition-drone-near-Idlib|title=2 Tahrir al-Sham fighters killed by US-led coalition drone near Idlib|publisher=Orient News|accessdate=28 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004023807/https://www.orient-news.net/en/news_show/132758/0/Tahrir-al-Sham-fighters-killed-by-US-led-coalition-drone-near-Idlib|archivedate=4 October 2018}}</ref> ابو الخیر د‏‏ی موت تو‏ں ایچ ٹی ایس نو‏‏ں القائدہ دے کنٹرول تو‏ں دور ہونے دا فریضہ ملا۔ <ref name="Combating Terrorism Center at West Point 2018 How al-Qa`ida Lost Control"/> مارچ 2017 دے اوائل وچ ، صوبہ ادلیب دے مقامی رہائشیاں نے جنہاں نے ایف ایس اے دھڑاں د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، نے تحریر الشام اُتے بھلائی تو‏ں کدرے زیادہ نقصان پہنچانے دا الزام عائد کردے ہوئے کہیا کہ انہاں نے ایہ سب کيتا اے "لوکاں نو‏‏ں اغوا کرنا ، چوکیاں قائم کرنا تے رہائشیاں نو‏‏ں دہشت زدہ کرنا"۔ <ref name="rally against">{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/residents-rally-against-hardline-islamists-‘we’re-not-afraid-because-we’ve-got-nothing-to-lose’/#.WLclOfnwtik.twitter|title=Residents rally against hardline Islamists: 'We're not afraid because we've got nothing to lose'|publisher=SyriaDirect|accessdate=5 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170306135039/http://syriadirect.org/news/residents-rally-against-hardline-islamists-%E2%80%98we%E2%80%99re-not-afraid-because-we%E2%80%99ve-got-nothing-to-lose%E2%80%99/#.WLclOfnwtik.twitter|archivedate=2017-03-06|url-status=live}}</ref> 16 مارچ نو‏‏ں ، اک امریکی فضائی حملے وچ ، [[اتارب|اتاریب دے]] جنوب مغرب وچ واقع ، الجینح پنڈ وچ ، القاعدہ دے اجلاس اُتے حملہ کيتا گیا ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 29 افراد ہلاک تے ممکنہ طور اُتے 50 تو‏ں زیادہ عام شہری سن ۔ امریکا نے دعویٰ کيتا اے کہ اس ہڑتال وچ نشانہ بنائے گئے افراد "القاعدہ دے عسکریت پسند" سن لیکن شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) ، مقامی رہائشیاں تے مقامی عہدیداراں نے کہیا اے کہ اس عمارت وچ نمازیاں تو‏ں بھری اک مسجد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Triebert|first=Christiaan|title=CONFIRMED: US Responsible for Aleppo Mosque Bombing – bellingcat|url=https://www.bellingcat.com/news/mena/2017/03/16/us-missile-remains-reportedly-recovered-from-site-of-aleppo-mosque-bombing/|website=bellingcat|accessdate=18 March 2017|date=16 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170317233822/https://www.bellingcat.com/news/mena/2017/03/16/us-missile-remains-reportedly-recovered-from-site-of-aleppo-mosque-bombing/|archivedate=17 March 2017}}</ref> مقامی کارکناں دے مطابق 21 مارچ (مقامی وقت) د‏‏ی صبح ، صوبہ ادلیب دے راجگڑھ وچ امریکی ڈرون حملے وچ ایچ ٹی ایس دے اک اعلیٰ درجے دے کمانڈر ابو اسلام المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا۔ ڈرون حملے وچ ایچ ٹی ایس کمانڈر ابو العباس الدیر وی ماریا گیا۔ <ref name="high ranking jihadist killed">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/us-coalition-kills-high-ranking-jihadist-commander-idlib/|title=US Coalition kills high ranking jihadist commander in Idlib|first=Leith|last=Fadel|date=21 March 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=23 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170324083758/https://www.almasdarnews.com/article/us-coalition-kills-high-ranking-jihadist-commander-idlib/|archivedate=24 March 2017}}</ref> ايس‏ے دن ، تحریر الشام نے شام د‏‏ی سرکاری فوج دے خلاف 2017 وچ ہونے والے حما حملے دا آغاز کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=September 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 24 مارچ نو‏‏ں دو ٹرکاں بیڈ لے ک‏ے [[آٹا]] تے اک نال تعلق رکھنے والے IHH ترک امدادی ادارے -affiliated دے دروازے اُتے اک HTS چوکی اُتے روکیا گیا سی Sarmada . اس دے بعد ایچ ٹی ایس نے ٹرکاں تے آٹا نو‏‏ں ضبط کرلیا ، جس دا مقصد [[سراقب]] وچ بیکری سی۔ اس قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ 2 ہزار خاندان [[ڈبل روٹی|روٹی]] د‏‏ی مفت فراہمی تو‏ں منقطع ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://syriadirect.org/news/nusra-led-coalition-confiscates-flour-at-checkpoint-‘we-won’t-give-it-up’/|title=Former Al-Qaeda affiliate confiscates flour at checkpoint: 'We won't give it up'|website=Syria:direct|date=27 March 2017|accessdate=31 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401144931/http://syriadirect.org/news/nusra-led-coalition-confiscates-flour-at-checkpoint-%E2%80%98we-won%E2%80%99t-give-it-up%E2%80%99/|archivedate=2017-04-01|url-status=live}}</ref> اپریل 2017 وچ ، جیش الاسلام نے ایچ ٹی ایس اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں مشرقی غوطہ وچ اپنے زیر قبضہ علاقےآں تو‏ں بے دخل کردتا۔ <ref name="Petkova 2018">{{حوالہ ویب|last=Petkova|first=Mariya|title=Where is al-Qaeda in Syria?|publisher=Al Jazeera|date=1 March 2018|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/03/al-qaeda-syria-180301152110387.html|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190609180713/https://www.aljazeera.com/news/2018/03/al-qaeda-syria-180301152110387.html|archivedate=9 June 2019}}</ref> 3 مئی نو‏‏ں ، ایچ ٹی ایس نے ادلیب وچ اک گھر وچ چھاپے دے دوران ایف ایس اے دے سابق جنگجو سہیل محمد ہمود ، "ابو ٹو " نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، الحمود نے ایچ ٹی ایس دے بل بورڈ دے سامنے تمباکو نوشی د‏‏ی اک تصویر شائع کيت‏ی سی جس وچ سگریٹ نوشی اُتے پابندی سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aletihadpress.com/2017/05/04/لماذا-اعتقلت-جبهة-النصرة-سهيل-أبو-التا/|title=Why arrested victory Front "Suhail Abu tau"|website=Al-Etihad Press|date=4 May 2017|accessdate=4 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170507045054/http://aletihadpress.com/2017/05/04/%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%AA-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%A9-%D8%B3%D9%87%D9%8A%D9%84-%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7|archivedate=2017-05-07|url-status=live}}</ref> حکومت دے اک ذرائع ابلاغ دے ذرائع دے مطابق ، 20 مئی نو‏‏ں ، ابو عمارہ بٹالین دا مرکزی گروہ تحریر الشام وچ شامل ہوگیا ، جو ہن "تقریبا 50 50،000 عسکریت پسنداں د‏‏ی لڑائی اُتے فخر کردا اے "۔ <ref name="joins">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebel-group-joins-al-qaeda-franchise-syria/|title=Islamist rebel group joins Al-Qaeda franchise in Syria|first=Chris|last=Tomson|accessdate=21 May 2017|publisher=[[Al-Masdar News]]|date=21 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190511014426/https://www.almasdarnews.com/article/islamist-rebel-group-joins-al-qaeda-franchise-syria/|archivedate=11 May 2019}}</ref> اُتے ، حلب وچ واقع ابو عمارہ بٹالین دا خفیہ آپریشن یونٹ آزاد رہیا۔ <ref name="all4syria.info">{{حوالہ ویب|url=http://www.all4syria.info/Archive/412366|title=باستثناء قائدها جفالة… كتائب (أبو عمارة) تعلن انضمامها لـ (تحرير الشام)|publisher=All4Syria|accessdate=21 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729064939/http://www.all4syria.info/Archive/412366|archivedate=29 July 2017}}</ref> 27 مئی نو‏‏ں تحریر الشام تے Saraya اھل الشام دے نال جھڑپ [[داعش|اسلامی مملکت عراق تے شام]] وچ مغربی وچ Qalamoun پہاڑ دے نیڑے Arsal ، لبنان تے شام د‏‏ی سرحد . دونے اطراف تو‏ں 33 جنگجو مارے گئے۔ <ref name="arsal">{{حوالہ ویب|url=http://www.almayadeen.net/news/politics/57838/قتلى-وجرحى-بصفوف-داعش-والنصرة-في-جرود-عرسال-بينهم-مسؤولون-مي|title=Widening clashes between the front and the victory of the Lebanese organization Daesh Jarod Arsal|website=[[Al Mayadeen]]|date=27 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170702103152/http://www.almayadeen.net/news/politics/57838/%D9%82%D8%AA%D9%84%D9%89-%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AD%D9%89-%D8%A8%D8%B5%D9%81%D9%88%D9%81-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%A4%D9%88%D9%84%D9%88%D9%86-%D9%85%D9%8A|archivedate=2017-07-02|access-date=2020-09-19|url-status=live}}</ref> 2 جون 2017 نو‏‏ں ، ناردرن بریگیڈ دے کمانڈوز آف اسلام بریگیڈ نے مبینہ طور اُتے تحریر الشام وچ شمولیت اختیار کيتی ، حالانکہ اس یونٹ دے رہنما کیپٹن کوجا نے دسیا اے کہ اوہ حالے وی شمالی بریگیڈ دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto7">{{حوالہ ویب|url=http://www.alnour.com.lb/ar/news/security/2017-06-02_132729/كتيبة-تقاد-وكتائب-الإسلام-ينفيان-مبايعتهما-لـهيئة-تحرير-الشا|title="Battalion driven" and "Islam Brigades" deny Mbaiathma for "Sham edit body"|website=Al-Nour|date=2 June 2017|accessdate=4 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606062949/http://www.alnour.com.lb/ar/news/security/2017-06-02_132729/%D9%83%D8%AA%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%8A%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D9%87%D9%85%D8%A7-%D9%84%D9%80%D9%87%D9%8A%D8%A6%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7|archivedate=2017-06-06|url-status=live}}</ref><ref name="north">{{حوالہ ویب|url=http://www.all4syria.info/Archive/415034|title=Northern Brigade separates from Sham Legion|website=All4Syria|date=30 May 2017|accessdate=4 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728211429/http://www.all4syria.info/Archive/415034|archivedate=28 July 2017}}</ref> ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلےجوڑ== [[گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات]] [[گٹھ:اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:ایشیا وچ 2017ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں]] [[گٹھ:سلفی تنظیماں]] [[گٹھ:شام وچ 2017ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:شام وچ اسلامی دہشت گردی]] [[گٹھ:شام وچ قائم نیم فوجی تنظیماں]] [[گٹھ:صفحات مع یو آر ایل اغلاط]] [[گٹھ:ضد شیعیت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] mm4uzctz5539xf4wrffy8lpxgjlctpc 0 90786 711486 681424 2026-09-22T23:37:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711486 wikitext text/x-wiki == اہل ٹیماں == <ref name="regulations">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/2018-fifa-world-cup-russiatm-regulations-2843519.pdf?cloudid=ejmfg94ac7hypl9zmsys |title=Regulations – 2018 FIFA World Cup Russia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |access-date=16 نومبر 2017 |archive-date=2017-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712134322/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/84/35/19/regulationsfwc2018en_neutral.pdf }}</ref> {| class="wikitable" |- ! گروپ ! width="150" | قاتح ! width="150" | دوسرا مقام |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے|اے]] | {{Fb|URU}} | {{Fb|RUS}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی|بی]] | {{Fb|ESP}} | {{Fb|POR}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی|سی]] | {{Fb|FRA}} | {{Fb|DEN}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی|ڈی]] | {{Fb|CRO}} | {{Fb|ARG}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای|ای]] | {{Fb|BRA}} | {{Fb|SUI}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف|ایف]] | {{Fb|SWE}} | {{Fb|MEX}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی|جی]] | {{Fb|BEL}} | {{Fb|ENG}} |- ! [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ|ایچ]] | {{Fb|COL}} | {{Fb|JPN}} |} == بریکٹ == <section begin=bracket/>{{#استدعا:RoundN|N16 |style=white-space:nowrap|3rdplace=yes|bold_winner=high|widescore=yes |RD1=[[#16 دا راؤنڈ|16 دا راؤنڈ]] |RD2=[[#کوارٹر فائنل|کوارٹر فائنل]] |RD3=[[#سیمی فائنل|سیمی فائنل]] |RD4=[[#فائنل|فائنل]] |Consol=[[#تیسرا مقام میچ|تیسرا مقام میچ]] <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- Round of 16 --> |30 جون – [[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]]|{{Fb|URU}}|2|{{Fb|POR}}|1 |30 جون – [[قازان ارینا]]|{{Fb|FRA}}|4|{{Fb|ARG}}|3 |2 جولائ‏ی – [[کوسموس ارینا]]|{{Fb|BRA}}|2|{{Fb|MEX}}|0 |2 جولائ‏ی – [[روستوف ارینا]]|{{Fb|BEL}}|3|{{Fb|JPN}}|2 |1 جولائ‏ی – [[لوژنئکی اسٹیڈیم]]|{{Fb|ESP}}|1 (3)|{{Fb|RUS}} {{pso}}|1 (4) |1 جولائ‏ی – [[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]|{{Fb|CRO}} {{pso}}|1 (3)|{{Fb|DEN}}|1 (2) |3 جولائ‏ی – [[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]|{{Fb|SWE}}|1|{{Fb|SUI}}|0 |3 جولائ‏ی – [[اوتکریتئے ارینا]]|{{Fb|COL}}|1 (3)|{{Fb|ENG}} {{pso}}|1 (4) <!-- Quarter-finals --> |6 جولائ‏ی – [[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]|{{Fb|URU}}|0|{{Fb|FRA}}|2 |6 جولائ‏ی – [[قازان ارینا]]|{{Fb|BRA}}|1|{{Fb|BEL}}|2 |7 جولائ‏ی – [[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]]|{{Fb|RUS}}|2 (3)|{{Fb|CRO}} {{Pso}}|2 (4) |7 جولائ‏ی – [[کوسموس ارینا]]|{{Fb|SWE}}|0|{{Fb|ENG}}|2 <!-- Semi-finals --> |10 جولائ‏ی – [[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]|{{Fb|FRA}}|1|{{Fb|BEL}}|0 |11 جولائ‏ی – [[لوژنئکی اسٹیڈیم]]|{{Fb|CRO}} {{Aet}}|2|{{Fb|ENG}}|1 <!-- Final --> |15 جولائ‏ی – [[لوژنئکی اسٹیڈیم]]|{{Fb|FRA}}|4|{{Fb|CRO}}|2 <!-- 3rd Place --> |14 جولائ‏ی – [[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]|{{fb|BEL}}|2|{{fb|ENG}}|0 }}<section end=bracket/> == 16 دا راؤنڈ == === فرانس بمقابلہ ارجنٹائن === <section begin=r16-1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|30|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|FRA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#فرانس بمقابلہ ارجنٹائن|4–3}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331537/ |team2={{Fb|ARG}} |goals1= * [[انتون گریزمین|گریزمین]] {{گول|13|pen.}} * [[Benjamin Pavard|Pavard]] {{گول|57}} * [[کلیان مباپے|مباپے]] {{گول|64||68}} |goals2= * [[Ángel Di María|Di María]] {{گول|41}} * [[Gabriel Mercado|Mercado]] {{گول|48}} * [[Sergio Agüero|Agüero]] {{گول|90+3}} |stadium=[[قازان ارینا]]، [[قازان]] |attendance=42,873<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-50-0630-fra-arg-fulltime-pdf-2978911.pdf?cloudid=l8h65vfw78efsgdhw6rh |title=Match report – Round of 16 – France v Argentina |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=30 جون 2018 |access-date=30 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142623/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-50-0630-fra-arg-fulltime-pdf-2978911.pdf?cloudid=l8h65vfw78efsgdhw6rh }}</ref> |referee=[[Alireza Faghani]] ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) }}<section end=r16-1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _frank18h |pattern_b = _fra18ho |pattern_ra = _frank18h |pattern_sh = _POR18A |pattern_so = _fra18H |leftarm = 112855 |body = 112855 |rightarm = 112855 |shorts = 112855 |socks = F1030A |title = فرانس<ref name="FRA-ARG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-50-0630-fra-arg-tacticalstartlist-pdf-2978780.pdf?cloudid=miumldifqrl12r0z6iac |title=Tactical Line-up – Round of 16 – France v Argentina |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=30 جون 2018 |access-date=30 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142626/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-50-0630-fra-arg-tacticalstartlist-pdf-2978780.pdf?cloudid=miumldifqrl12r0z6iac }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _arg18H |pattern_ra = |pattern_sh = _arg18h |pattern_so = _arg18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = ارجنٹائن<ref name="FRA-ARG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[ہیوگو لوریس]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Benjamin Pavard]] || {{Yel|73}} |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] |- |CB ||'''5''' ||[[ساموئل اومتیندی]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] |- |CM ||'''6''' ||[[پاؤل پوگبا]] |- |RW ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] || || {{Suboff|89}} |- |AM ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] || || {{Suboff|83}} |- |LW ||'''14'''||[[Blaise Matuidi]] || {{Yel|72}} || {{Suboff|75}} |- |CF ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] || {{Yel|90+3}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''12'''||[[Corentin Tolisso]] || || {{Subon|75}} |- |FW ||'''18'''||[[Nabil Fekir]] || || {{Subon|83}} |- |FW ||'''20'''||[[Florian Thauvin]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[تصویر:FRA-ARG 2018-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Franco Armani]] |- |RB ||'''2''' ||[[Gabriel Mercado]] |- |CB ||'''17'''||[[Nicolás Otamendi]] || {{Yel|90+3}} |- |CB ||'''16'''||[[Marcos Rojo]] || {{Yel|11}} || {{Suboff|46}} |- |LB ||'''3''' ||[[Nicolás Tagliafico]] || {{Yel|19}} |- |CM ||'''15'''||[[Enzo Pérez]] || || {{Suboff|66}} |- |CM ||'''14'''||[[Javier Mascherano]] || {{Yel|43}} |- |CM ||'''7''' ||[[Éver Banega]] || {{Yel|50}} |- |RF ||'''22'''||[[Cristian Pavón]] || || {{Suboff|75}} |- |CF ||'''10'''||[[لیونل میسی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LF ||'''11'''||[[Ángel Di María]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''6''' ||[[Federico Fazio]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''19'''||[[Sergio Agüero]] || || {{Subon|66}} |- |MF ||'''13'''||[[Maximiliano Meza]] || || {{Subon|75}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Jorge Sampaoli]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[کلیان مباپے]] (فرانس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331537/#motm |title=France v Argentina – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=30 جون 2018 |access-date=30 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162013/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331537/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="FRA-ARG line-ups" /> <br />Reza Sokhandan ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />Mohammadreza Mansouri ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Julio Bascuñán]] ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Christian Schiemann ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === یوراگوئے بمقابلہ پرتگال === <section begin=r16-2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|30|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|URU}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#یوراگوئے بمقابلہ پرتگال|2–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331544/ |team2={{Fb|POR}} |goals1= * [[Edinson Cavani|Cavani]] {{گول|7||62}} |goals2= * [[Pepe (footballer, born 1983)|Pepe]] {{گول|55}} |stadium=[[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]]، [[سوچی]] |attendance=44,287<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-49-0630-uru-por-fulltime-pdf-2979193.pdf?cloudid=a7jclf27zzuzjo520mpz |title=Match report – Round of 16 – Uruguay v Portugal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=30 جون 2018 |access-date=30 جون 2018 |archive-date=2018-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630213932/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-49-0630-uru-por-fulltime-pdf-2979193.pdf?cloudid=a7jclf27zzuzjo520mpz }}</ref> |referee=[[César Arturo Ramos]] ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) }}<section end=r16-2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _uru18H |pattern_b = _uru18H |pattern_ra = _uru18H |pattern_sh = |pattern_so = _urug18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = یوراگوئے<ref name="URU-POR line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-49-0630-uru-por-tacticalstartlist-pdf-2978979.pdf?cloudid=datc0fn4ilg9aertqdff |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Uruguay v Portugal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=30 جون 2018 |access-date=30 جون 2018 |archive-date=2018-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630214146/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-49-0630-uru-por-tacticalstartlist-pdf-2978979.pdf?cloudid=datc0fn4ilg9aertqdff }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _portugal18a |pattern_b = _por18A |pattern_ra = _portugal18a |pattern_sh = _POR18A |pattern_so = _por18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = پرتگال<ref name="URU-POR line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Fernando Muslera]] |- |RB ||'''22'''||[[Martín Cáceres]] |- |CB ||'''2''' ||[[José Giménez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Diego Godín]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''17'''||[[Diego Laxalt]] |- |RM ||'''8''' ||[[Nahitan Nández]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''14'''||[[Lucas Torreira]] |- |CM ||'''15'''||[[Matías Vecino]] |- |LM ||'''6''' ||[[Rodrigo Bentancur]] || || {{Suboff|63}} |- |CF ||'''9''' ||[[لوئیس سواریز]] |- |CF ||'''21'''||[[Edinson Cavani]] || || {{Suboff|74}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Cristian Rodríguez]] || || {{Subon|63}} |- |FW ||'''11'''||[[Cristhian Stuani]] || || {{Subon|74}} |- |MF ||'''5''' ||[[Carlos Andrés Sánchez|Carlos Sánchez]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Tabárez]] |} |valign="top"|[[تصویر:URU-POR 2018-06-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Rui Patrício]] |- |RB ||'''15'''||[[Ricardo Pereira (footballer)|Ricardo Pereira]] |- |CB ||'''3''' ||[[Pepe (footballer, born 1983)|Pepe]] |- |CB ||'''6''' ||[[José Fonte]] |- |LB ||'''5''' ||[[Raphaël Guerreiro]] |- |RM ||'''11'''||[[Bernardo Silva]] |- |CM ||'''14'''||[[William Carvalho]] |- |CM ||'''23'''||[[Adrien Silva]] || || {{Suboff|65}} |- |LM ||'''10'''||[[João Mário (Portuguese footballer)|João Mário]] || || {{Suboff|84}} |- |CF ||'''17'''||[[Gonçalo Guedes]] || || {{Suboff|74}} |- |CF ||'''7''' ||[[کرسٹیانو رونالڈو]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|90+3}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''20'''||[[Ricardo Quaresma]] || || {{Subon|65}} |- |FW ||'''9''' ||[[André Silva (footballer, born 1995)|André Silva]] || || {{Subon|74}} |- |MF ||'''4''' ||[[Manuel Fernandes (footballer, born 1986)|Manuel Fernandes]] || || {{Subon|84}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Santos (Portuguese footballer)|Fernando Santos]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Edinson Cavani]] (یوراگوئے)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331544/#motm |title=Uruguay v Portugal – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=30 جون 2018 |access-date=30 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181958/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331544/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="URU-POR line-ups" /> <br />Marvin Torrentera ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />Miguel Hernández ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Corey Rockwell ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |} === ہسپانیہ بمقابلہ روس === <section begin=r16-3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|1|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|ESP}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#ہسپانیہ بمقابلہ روس|1–1}} |aet=yes |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331517/ |team2={{Fb|RUS}} |goals1= * [[Sergei Ignashevich|Ignashevich]] {{گول|12|o.g.}} |goals2= * [[Artem Dzyuba|Dzyuba]] {{گول|41|pen.}} |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-51-0701-esp-rus-fulltime-pdf-2979634.pdf?cloudid=rix0h2ufiablhohc1hsj |title=Match report – Round of 16 – Spain v Russia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=1 جولائ‏ی 2018 |access-date=1 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142631/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-51-0701-esp-rus-fulltime-pdf-2979634.pdf?cloudid=rix0h2ufiablhohc1hsj }}</ref> |referee=[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |penalties1= * [[Andrés Iniesta|Iniesta]] {{Pengoal}} * [[Gerard Piqué|Piqué]] {{Pengoal}} * [[Koke (footballer, born 1992)|Koke]] {{Penmiss}} * [[Sergio Ramos|Ramos]] {{Pengoal}} * [[Iago Aspas|Aspas]] {{Penmiss}} |penaltyscore=3–4 |penalties2= * {{Pengoal}} [[Fyodor Smolov|Smolov]] * {{Pengoal}} [[Sergei Ignashevich|Ignashevich]] * {{Pengoal}} [[Aleksandr Golovin (footballer)|Golovin]] * {{Pengoal}} [[دینیس چیریشف]] }}<section end=r16-3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _esp18h |pattern_b = _esp18h |pattern_ra = _esp18h |pattern_sh = _spanje18h |pattern_so = _esp18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 164697 |socks = 000000 |title = ہسپانیہ<ref name="ESP-RUS line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-51-0701-esp-rus-tacticalstartlist-pdf-2979495.pdf?cloudid=cjisihytk6zmh7qcqggt |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Spain v Russia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=1 جولائ‏ی 2018 |access-date=1 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142634/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-51-0701-esp-rus-tacticalstartlist-pdf-2979495.pdf?cloudid=cjisihytk6zmh7qcqggt }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rus18a |pattern_b = _rus18a |pattern_ra = _rus18a |pattern_sh = _rus18A |pattern_so = _rus18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = روس<ref name="ESP-RUS line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David de Gea]] |- |RB ||'''4''' ||[[Nacho (footballer, born 1990)|Nacho]] || || {{Suboff|70}} |- |CB ||'''3''' ||[[Gerard Piqué]] || {{Yel|40}} |- |CB ||'''15'''||[[Sergio Ramos]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''18'''||[[Jordi Alba]] |- |CM ||'''8''' ||[[Koke (footballer, born 1992)|Koke]] |- |CM ||'''5''' ||[[Sergio Busquets]] |- |RW ||'''21'''||[[David Silva]] || || {{Suboff|67}} |- |AM ||'''22'''||[[Isco]] |- |LW ||'''20'''||[[Marco Asensio]] || || {{Suboff|104}} |- |CF ||'''19'''||[[Diego Costa]] || || {{Suboff|80}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''6''' ||[[Andrés Iniesta]] || || {{Subon|67}} |- |DF ||'''2''' ||[[Dani Carvajal]] || || {{Subon|70}} |- |FW ||'''17'''||[[Iago Aspas]] || || {{Subon|80}} |- |FW ||'''9''' ||[[Rodrigo (footballer, born 1991)|Rodrigo]] || || {{Subon|104}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Hierro]] |} |valign="top"|[[تصویر:ESP-RUS 2018-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Igor Akinfeev]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |SW ||'''4''' ||[[Sergei Ignashevich]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ilya Kutepov]] || {{Yel|54}} |- |CB ||'''13'''||[[Fyodor Kudryashov]] |- |RWB||'''2''' ||[[Mário Figueira Fernandes|Mário Fernandes]] |- |LWB||'''18'''||[[Yuri Zhirkov]] || || {{Suboff|46}} |- |CM ||'''19'''||[[Aleksandr Samedov]] || || {{Suboff|61}} |- |CM ||'''11'''||[[Roman Zobnin]] || {{Yel|71}} |- |CM ||'''7''' ||[[Daler Kuzyayev]] || || {{Suboff|97}} |- |CF ||'''22'''||[[Artem Dzyuba]] || || {{Suboff|65}} |- |CF ||'''17'''||[[Aleksandr Golovin (footballer)|Aleksandr Golovin]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''14'''||[[Vladimir Granat]] || || {{Subon|46}} |- |MF ||'''6''' ||[[دینیس چیریشف]] || || {{Subon|61}} |- |FW ||'''10'''||[[Fyodor Smolov]] || || {{Subon|65}} |- |MF ||'''21'''||[[Aleksandr Yerokhin]] || || {{Subon|97}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Stanislav Cherchesov]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Igor Akinfeev]] (روس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331517/#motm |title=Spain v Russia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=1 جولائ‏ی 2018 |access-date=1 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162110/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331517/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ESP-RUS line-ups" /> <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />Erwin Zeinstra ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Nicolas Danos ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} === کرویئشا بمقابلہ ڈنمارک === <section begin=r16-4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|1|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|CRO}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#کرویئشا بمقابلہ ڈنمارک|1–1}} |aet=yes |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331498/ |team2={{Fb|DEN}} |goals1= * [[Mario Mandžukić|Mandžukić]] {{گول|4}} |goals2= * [[Mathias Jørgensen|M. Jørgensen]] {{گول|1}} |stadium=[[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]، [[نیژنی نووگورود]] |attendance=40,851<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-52-0701-cro-den-fulltime-pdf-2979944.pdf?cloudid=jq9prvpwlrv6snvywypi |title=Match report – Round of 16 – Croatia v Denmark |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=1 جولائ‏ی 2018 |access-date=1 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142637/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-52-0701-cro-den-fulltime-pdf-2979944.pdf?cloudid=jq9prvpwlrv6snvywypi }}</ref> |referee=[[Néstor Pitana]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) |penalties1= * [[Milan Badelj|Badelj]] {{Penmiss}} * [[Andrej Kramarić|Kramarić]] {{Pengoal}} * [[لوکا مودریچ|مودریچ]] {{Pengoal}} * [[Josip Pivarić|Pivarić]] {{Penmiss}} * [[Ivan Rakitić|Rakitić]] {{Pengoal}} |penaltyscore=3–2 |penalties2= * {{Penmiss}} [[Christian Eriksen|Eriksen]] * {{Pengoal}} [[Simon Kjær|Kjær]] * {{Pengoal}} [[Michael Krohn-Dehli|Krohn-Dehli]] * {{Penmiss}} [[Lasse Schöne|Schöne]] * {{Penmiss}} [[Nicolai Jørgensen|N. Jørgensen]] }}<section end=r16-4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cro18A |pattern_b = _cro18aw |pattern_ra = _cro18A |pattern_sh = _cro18a |pattern_so = _cro18a1 |leftarm = 000000 |body = 29459B |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = FF0000 |title = کرویئشا<ref name="CRO-DEN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-52-0701-cro-den-tacticalstartlist-pdf-2979670.pdf?cloudid=q5u9ydu7veyhmuwhudko |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Croatia v Denmark |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=1 جولائ‏ی 2018 |access-date=1 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701193953/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-52-0701-cro-den-tacticalstartlist-pdf-2979670.pdf?cloudid=q5u9ydu7veyhmuwhudko }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _dene18a |pattern_b = _den18A |pattern_ra = _dene18a |pattern_sh = _dene18a |pattern_so = _dene18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FF0000 |socks = FFFFFF |title = ڈنمارک<ref name="CRO-DEN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Danijel Subašić]] |- |RB ||'''2''' ||[[Šime Vrsaljko]] |- |CB ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] |- |CB ||'''21'''||[[Domagoj Vida]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ivan Strinić]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] |- |CM ||'''11'''||[[Marcelo Brozović]] || || {{Suboff|71}} |- |RW ||'''18'''||[[Ante Rebić]] |- |AM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] || || {{Suboff|97}} |- |CF ||'''17'''||[[Mario Mandžukić]] || || {{Suboff|108}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{Subon|71}} |- |DF ||'''22'''||[[Josip Pivarić]] || || {{Subon|81}} |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{Subon|97}} |- |MF ||'''19'''||[[Milan Badelj]] || || {{Subon|108}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |valign="top"|[[تصویر:CRO-DEN 2018-07-01.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Kasper Schmeichel]] |- |RB ||'''5''' ||[[Jonas Knudsen]] |- |CB ||'''4''' ||[[Simon Kjær]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''13'''||[[Mathias Jørgensen]] || {{Yel|115}} |- |LB ||'''14'''||[[Henrik Dalsgaard]] |- |CM ||'''6''' ||[[Andreas Christensen]] || || {{Suboff|46}} |- |CM ||'''8''' ||[[Thomas Delaney]] || || {{Suboff|98}} |- |CM ||'''10'''||[[Christian Eriksen]] |- |RF ||'''20'''||[[یوسف پولسن]] |- |CF ||'''21'''||[[Andreas Cornelius]] || || {{Suboff|66}} |- |LF ||'''11'''||[[Martin Braithwaite]] || || {{Suboff|106}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''19'''||[[Lasse Schöne]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''9''' ||[[Nicolai Jørgensen]] || || {{Subon|66}} |- |MF ||'''2''' ||[[Michael Krohn-Dehli]] || || {{Subon|98}} |- |FW ||'''23'''||[[Pione Sisto]] || || {{Subon|106}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|NOR}} [[Åge Hareide]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Kasper Schmeichel]] (ڈنمارک)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331498/#motm |title=Croatia v Denmark – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=1 جولائ‏ی 2018 |access-date=1 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181933/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331498/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="CRO-DEN line-ups" /> <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Juan Pablo Bellati ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Enrique Cáceres]] ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Eduardo Cardozo ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === برازیل بمقابلہ میکسیکو === <section begin=r16-5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|2|df=y}} |time=18:00 [[سماریا وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+04:00]]) |team1={{Fb-rt|BRA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#برازیل بمقابلہ میکسیکو|2–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331535/ |team2={{Fb|MEX}} |goals1= * [[نیمار]] {{گول|51}} * [[Roberto Firmino|Firmino]] {{گول|88}} |goals2= |stadium=[[کوسموس ارینا]]، [[سماریا، روس]] |attendance=41,970<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-53-0702-bra-mex-fulltime-pdf-2980315.pdf?cloudid=vnzih2otqmj4utrtypmc |title=Match report – Round of 16 – Brazil v Mexico |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=2 جولائ‏ی 2018 |access-date=2 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702233125/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-53-0702-bra-mex-fulltime-pdf-2980315.pdf?cloudid=vnzih2otqmj4utrtypmc }}</ref> |referee=[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) }}<section end=r16-5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra18h |pattern_b = _bra18h |pattern_ra = _bra18h |pattern_sh = _bra18h |pattern_so = _bra18H |leftarm = FFE400 |body = FFE400 |rightarm = FFE400 |shorts = 003CFF |socks = FFFFFF |title = برازیل<ref name="BRA-MEX line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-53-0702-bra-mex-tacticalstartlist-pdf-2980213.pdf?cloudid=hfbp33weswb9v6iwldsz |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Brazil v Mexico |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=2 جولائ‏ی 2018 |access-date=2 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142640/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-53-0702-bra-mex-tacticalstartlist-pdf-2980213.pdf?cloudid=hfbp33weswb9v6iwldsz }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mex18h |pattern_b = _mex18h |pattern_ra = _mex18h |pattern_sh = _mex18h |pattern_so = _mex18h |leftarm = 1A4D3E |body = 1A4D3E |rightarm = 1A4D3E |shorts = FFFFFF |socks = 960000 |title = میکسیکو<ref name="BRA-MEX line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson (footballer, born 1992)|Alisson]] |- |RB ||'''22'''||[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]] |- |CB ||'''2''' ||[[Thiago Silva]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''3''' ||[[Miranda (footballer)|Miranda]] |- |LB ||'''6''' ||[[Filipe Luís]] || {{Yel|43}} |- |CM ||'''15'''||[[Paulinho (footballer)|Paulinho]] || || {{Suboff|80}} |- |CM ||'''5''' ||[[Casemiro]] || {{Yel|59}} |- |RW ||'''19'''||[[Willian (footballer, born 1988)|Willian]] || || {{Suboff|90+1}} |- |AM ||'''11'''||[[Philippe Coutinho]] || || {{Suboff|86}} |- |LW ||'''10'''||[[نیمار]] |- |CF ||'''9''' ||[[Gabriel Jesus]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''17'''||[[Fernandinho (footballer)|Fernandinho]] || || {{Subon|80}} |- |FW ||'''20'''||[[Roberto Firmino]] || || {{Subon|86}} |- |DF ||'''13'''||[[Marquinhos]] || || {{Subon|90+1}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Tite (football manager)|Tite]] |} |valign="top"|[[تصویر:BRA-MEX 2018-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''13'''||[[Guillermo Ochoa]] |- |RB ||'''21'''||[[Edson Álvarez]] || {{Yel|38}} || {{Suboff|55}} |- |CB ||'''2''' ||[[Hugo Ayala]] |- |CB ||'''3''' ||[[Carlos Salcedo]] || {{Yel|77}} |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] |- |CM ||'''16'''||[[Héctor Herrera]] || {{Yel|55}} |- |CM ||'''4''' ||[[Rafael Márquez]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|46}} |- |CM ||'''18'''||[[Andrés Guardado]] || {{Yel|90+2}} |- |RF ||'''11'''||[[Carlos Vela]] |- |CF ||'''14'''||[[Javier Hernández]] || || {{Suboff|60}} |- |LF ||'''22'''||[[Hirving Lozano]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Miguel Layún]] || || {{Subon|46}} |- |MF ||'''6''' ||[[Jonathan dos Santos]] || || {{Subon|55}} |- |FW ||'''9''' ||[[Raúl Jiménez]] || || {{Subon|60}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Juan Carlos Osorio]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[نیمار]] (برازیل)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331535/#motm |title=Brazil v Mexico – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2 جولائ‏ی 2018 |access-date=2 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182006/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331535/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BRA-MEX line-ups" /> <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />Mauro Tonolini ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Antonio Mateu Lahoz]] ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Pau Cebrián Devís ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === بلجئیم بمقابلہ جاپان === <section begin=r16-6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|2|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BEL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#بلجئیم بمقابلہ جاپان|3–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331551/ |team2={{Fb|JPN}} |goals1= * [[Jan Vertonghen|Vertonghen]] {{گول|69}} * [[Marouane Fellaini|Fellaini]] {{گول|74}} * [[Nacer Chadli|Chadli]] {{گول|90+4}} |goals2= * [[Genki Haraguchi|Haraguchi]] {{گول|48}} * [[Takashi Inui|Inui]] {{گول|52}} |stadium=[[روستوف ارینا]]، [[روستوف-نا-دونو]] |attendance=41,466<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-54-0702-bel-jpn-fulltime-pdf-2980472.pdf?cloudid=ugv6xpyriwiy95zo8izr |title=Match report – Round of 16 – Belgium v Japan |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=2 جولائ‏ی 2018 |access-date=2 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142645/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-54-0702-bel-jpn-fulltime-pdf-2980472.pdf?cloudid=ugv6xpyriwiy95zo8izr }}</ref> |referee=[[Malang Diedhiou]] ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) }}<section end=r16-6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _belgica1819h |pattern_ra = |pattern_sh = _belg18h |pattern_so = _belg18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = بلجئیم<ref name="BEL-JPN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-54-0702-bel-jpn-tacticalstartlist-pdf-2980381.pdf?cloudid=yevjv3kq9gbnzoh9qka9 |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Belgium v Japan |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=2 جولائ‏ی 2018 |access-date=2 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142647/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-54-0702-bel-jpn-tacticalstartlist-pdf-2980381.pdf?cloudid=yevjv3kq9gbnzoh9qka9 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _jpn18h |pattern_b = _jpn18H |pattern_ra = _jpn18h |pattern_sh = _jpn18h |pattern_so = _jpn18h |leftarm = 000080 |body = 000080 |rightarm = 000080 |shorts = 000080 |socks = 000080 |title = جاپان<ref name="BEL-JPN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] |- |CB ||'''2''' ||[[Toby Alderweireld]] |- |CB ||'''4''' ||[[Vincent Kompany]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Vertonghen]] |- |RM ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] |- |CM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]] |- |CM ||'''6''' ||[[Axel Witsel]] |- |LM ||'''11'''||[[Yannick Ferreira Carrasco|Yannick Carrasco]] || || {{Suboff|65}} |- |RF ||'''14'''||[[Dries Mertens]] || || {{Suboff|65}} |- |CF ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] |- |LF ||'''10'''||[[Eden Hazard]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Marouane Fellaini]] || || {{Subon|65}} |- |MF ||'''22'''||[[Nacer Chadli]] || || {{Subon|65}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[تصویر:BEL-JPN 2018-07-02.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Eiji Kawashima]] |- |RB ||'''19'''||[[Hiroki Sakai]] |- |CB ||'''22'''||[[Maya Yoshida]] |- |CB ||'''3''' ||[[Gen Shoji]] |- |LB ||'''5''' ||[[Yuto Nagatomo]] |- |CM ||'''17'''||[[Makoto Hasebe]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''7''' ||[[Gaku Shibasaki]] || {{Yel|40}} || {{Suboff|81}} |- |RW ||'''8''' ||[[Genki Haraguchi]] || || {{Suboff|81}} |- |AM ||'''10'''||[[Shinji Kagawa]] |- |LW ||'''14'''||[[Takashi Inui]] |- |CF ||'''15'''||[[Yuya Osako]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''16'''||[[Hotaru Yamaguchi]] || || {{Subon|81}} |- |MF ||'''4''' ||[[Keisuke Honda]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Akira Nishino (footballer)|Akira Nishino]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Eden Hazard]] (بلجئیم)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331551/#motm |title=Belgium v Japan – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2 جولائ‏ی 2018 |access-date=2 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162016/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331551/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BEL-JPN line-ups" /> <br />Djibril Camara ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />El Hadji Samba ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Bakary Gassama]] ([[گیمبیا فٹ بال فیڈریشن|گیمبیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Jean Claude Birumushahu ([[فٹ بال فیڈریشن برونڈی|برونڈی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |} === سویڈن بمقابلہ سویٹزرلینڈ === <section begin=r16-7/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|3|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|SWE}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#سویڈن بمقابلہ سویٹزرلینڈ|1–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331514/ |team2={{Fb|SUI}} |goals1= * [[Emil Forsberg|Forsberg]] {{گول|66}} |goals2= |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]، [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=64,042<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-55-0703-swe-sui-fulltime-pdf-2981293.pdf?cloudid=x8euhzw50bbr0wy1voyg |title=Match report – Round of 16 – Sweden v Switzerland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=3 جولائ‏ی 2018 |access-date=3 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703190853/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-55-0703-swe-sui-fulltime-pdf-2981293.pdf?cloudid=x8euhzw50bbr0wy1voyg }}</ref> |referee=[[Damir Skomina]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) }}<section end=r16-7/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _swe1719h |pattern_b = _zwed18h |pattern_ra = _swe1719h |pattern_sh = _zwed18h |pattern_so = _zwed18h |leftarm = FFEC00 |body = FFEC00 |rightarm = FFEC00 |shorts = 0000DD |socks = FFEC00 |title = سویڈن<ref name="SWE-SUI line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-55-0703-swe-sui-tacticalstartlist-pdf-2981204.pdf?cloudid=llqogr845x5tgvqjhnor |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Sweden v Switzerland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=3 جولائ‏ی 2018 |access-date=3 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703190742/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-55-0703-swe-sui-tacticalstartlist-pdf-2981204.pdf?cloudid=llqogr845x5tgvqjhnor }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _suica1819h |pattern_b = _suica1819h |pattern_ra = _suica1819h |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = سویٹزرلینڈ<ref name="SWE-SUI line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Robin Olsen]] |- |RB ||'''2''' ||[[Mikael Lustig]] || {{Yel|31}} || {{Suboff|82}} |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] |- |CB ||'''4''' ||[[Andreas Granqvist]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''6''' ||[[Ludwig Augustinsson]] |- |RM ||'''17'''||[[Viktor Claesson]] |- |CM ||'''13'''||[[Gustav Svensson]] |- |CM ||'''8''' ||[[Albin Ekdal]] |- |LM ||'''10'''||[[Emil Forsberg]] || || {{Suboff|82}} |- |CF ||'''9''' ||[[Marcus Berg]] || || {{Suboff|90+1}} |- |CF ||'''20'''||[[Ola Toivonen]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''5''' ||[[Martin Olsson]] || || {{Subon|82}} |- |DF ||'''16'''||[[Emil Krafth]] || || {{Subon|82}} |- |FW ||'''22'''||[[Isaac Kiese Thelin]] || || {{Subon|90+1}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Janne Andersson]] |} |valign="top"|[[تصویر:SWE-SUI 2018-07-03.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yann Sommer]] |- |RB ||'''6''' ||[[Michael Lang (footballer)|Michael Lang]] || {{Sent off|0|90+4}} |- |CB ||'''20'''||[[یوهان ڈیجورو]] |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodríguez (footballer)|Ricardo Rodríguez]] |- |CM ||'''11'''||[[Valon Behrami]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|61}} |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] || {{Yel|68}} |- |RW ||'''23'''||[[Xherdan Shaqiri]] |- |AM ||'''15'''||[[Blerim Džemaili]] || || {{Suboff|73}} |- |LW ||'''14'''||[[Steven Zuber]] || || {{Suboff|73}} |- |CF ||'''19'''||[[Josip Drmić]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] || || {{Subon|73}} |- |FW ||'''9''' ||[[Haris Seferović]] || || {{Subon|73}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Vladimir Petković]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Emil Forsberg]] (سویڈن)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331514/#motm |title=Sweden v Switzerland – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=3 جولائ‏ی 2018 |access-date=3 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181916/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331514/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SWE-SUI line-ups" /> <br />Jure Praprotnik ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />Robert Vukan ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Nawaf Shukralla]] ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Yaser Tulefat ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === کولمبیا بمقابلہ انگلستان === <section begin=r16-8/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|3|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|COL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#کولمبیا بمقابلہ انگلستان|1–1}} |aet=yes |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331542/ |team2={{Fb|ENG}} |goals1= * [[Yerry Mina|Mina]] {{گول|90+3}} |goals2= * [[ہیری کین|Kane]] {{گول|57|pen.}} |stadium=[[اوتکریتئے ارینا]]، [[ماسکو]] |attendance=44,190<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-56-0703-col-eng-fulltime-pdf-2981688.pdf?cloudid=clvyozknxzlgjbbaqrui |title=Match report – Round of 16 – Colombia v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=3 جولائ‏ی 2018 |access-date=3 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704005828/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-56-0703-col-eng-fulltime-pdf-2981688.pdf?cloudid=clvyozknxzlgjbbaqrui }}</ref> |referee=[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) |penalties1= * [[Radamel Falcao|Falcao]] {{Pengoal}} * [[Juan Cuadrado|Ju. Cuadrado]] {{Pengoal}} * [[Luis Muriel|Muriel]] {{Pengoal}} * [[Mateus Uribe|Uribe]] {{Penmiss}} * [[Carlos Bacca|Bacca]] {{Penmiss}} |penaltyscore=3–4 |penalties2= * {{Pengoal}} [[ہیری کین|Kane]] * {{Pengoal}} [[Marcus Rashford|Rashford]] * {{Penmiss}} [[Jordan Henderson|Henderson]] * {{Pengoal}} [[Kieran Trippier|Trippier]] * {{Pengoal}} [[Eric Dier|Dier]] }}<section end=r16-8/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _col18h |pattern_b = _col18h |pattern_ra = _col18h |pattern_sh = _col18h2 |pattern_so = _col18h2 |leftarm = FFFF00 |body = FFFF00 |rightarm = FFFF00 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = کولمبیا<ref name="COL-ENG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-56-0703-col-eng-tacticalstartlist-pdf-2981372.pdf?cloudid=sz5v4igmsjufwpg723jk |title=Tactical Line-up – Round of 16 – Colombia v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=3 جولائ‏ی 2018 |access-date=3 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703190914/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-56-0703-col-eng-tacticalstartlist-pdf-2981372.pdf?cloudid=sz5v4igmsjufwpg723jk }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng18a |pattern_b = _eng18a |pattern_ra = _eng18a |pattern_sh = _eng18a2 |pattern_so = _eng18a |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = انگلستان<ref name="COL-ENG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David Ospina]] |- |RB ||'''4''' ||[[Santiago Arias]] || {{Yel|52}} || {{Suboff|116}} |- |CB ||'''13'''||[[Yerry Mina]] |- |CB ||'''23'''||[[Dávinson Sánchez]] |- |LB ||'''17'''||[[Johan Mojica]] |- |CM ||'''5''' ||[[Wílmar Barrios]] || {{Yel|41}} |- |CM ||'''6''' ||[[Carlos Sánchez Moreno|Carlos Sánchez]] || {{Yel|54}} || {{Suboff|79}} |- |CM ||'''16'''||[[Jefferson Lerma]] || || {{Suboff|61}} |- |RW ||'''11'''||[[Juan Cuadrado]] || {{Yel|118}} |- |LW ||'''20'''||[[Juan Fernando Quintero]] || || {{Suboff|88}} |- |CF ||'''9''' ||[[Radamel Falcao]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|63}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Carlos Bacca]] || {{Yel|64}} || {{Subon|61}} |- |MF ||'''15'''||[[Mateus Uribe]] || || {{Subon|79}} |- |FW ||'''14'''||[[Luis Muriel]] || || {{Subon|88}} |- |DF ||'''2''' ||[[Cristián Zapata]] || || {{Subon|116}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[José Pékerman]] |} |valign="top"|[[تصویر:COL-ENG 2018-07-03.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''2''' ||[[Kyle Walker]] || || {{Suboff|113}} |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] |- |CB ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] |- |DM ||'''8''' ||[[Jordan Henderson]] || {{Yel|56}} |- |CM ||'''20'''||[[Dele Alli]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''7''' ||[[Jesse Lingard]] || {{Yel|69}} |- |RM ||'''12'''||[[Kieran Trippier]] |- |LM ||'''18'''||[[Ashley Young]] || || {{Suboff|102}} |- |CF ||'''10'''||[[Raheem Sterling]] || || {{Suboff|88}} |- |CF ||'''9''' ||[[ہیری کین]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''4''' ||[[Eric Dier]] || || {{Subon|81}} |- |FW ||'''11'''||[[Jamie Vardy]] || || {{Subon|88}} |- |DF ||'''3''' ||[[Danny Rose (footballer, born 1990)|Danny Rose]] || || {{Subon|102}} |- |FW ||'''19'''||[[Marcus Rashford]] || || {{Subon|113}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[ہیری کین]] (انگلستان)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331542/#motm |title=Colombia v England – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=3 جولائ‏ی 2018 |access-date=3 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181925/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331542/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="COL-ENG line-ups" /> <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />Frank Anderson ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Matthew Conger]] ([[نیوزی لینڈ فٹ بال|نیوزی لینڈ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Tevita Makasini ([[ٹونگا فٹ بال ایسوسی ایشن|ٹونگا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) |} == کوارٹر فائنل == === یوراگوئے بمقابلہ فرانس === <section begin=qf1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|6|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|URU}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#یوراگوئے بمقابلہ فرانس|0–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331543/ |team2={{Fb|FRA}} |goals1= |goals2= * [[Raphaël Varane|Varane]] {{گول|40}} * [[انتون گریزمین|گریزمین]] {{گول|61}} |stadium=[[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]، [[نیژنی نووگورود]] |attendance=43,319<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-57-0706-uru-fra-fulltime-pdf-2982367.pdf?cloudid=zu6peytpxtyyzlqkmxcu |title=Match report – Quarter-final – Uruguay v France |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=6 جولائ‏ی 2018 |access-date=6 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706191634/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-57-0706-uru-fra-fulltime-pdf-2982367.pdf?cloudid=zu6peytpxtyyzlqkmxcu }}</ref> |referee=[[Néstor Pitana]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) }}<section end=qf1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _uru18H |pattern_b = _uru18H |pattern_ra = _uru18H |pattern_sh = |pattern_so = _urug18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = یوراگوئے<ref name="URU-FRA line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-57-0706-uru-fra-tacticalstartlist-pdf-2982241.pdf?cloudid=rilnmmj4yferohrh740s |title=Tactical Line-up – Quarter-final – Uruguay v France |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=6 جولائ‏ی 2018 |access-date=6 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162054/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-57-0706-uru-fra-tacticalstartlist-pdf-2982241.pdf?cloudid=rilnmmj4yferohrh740s }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _frank18a |pattern_b = _frank18a |pattern_ra = _frank18a |pattern_sh = _POR18A |pattern_so = _fra18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = فرانس<ref name="URU-FRA line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Fernando Muslera]] |- |RB ||'''22'''||[[Martín Cáceres]] |- |CB ||'''2''' ||[[José Giménez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Diego Godín]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''17'''||[[Diego Laxalt]] |- |RM ||'''8''' ||[[Nahitan Nández]] || || {{Suboff|73}} |- |CM ||'''14'''||[[Lucas Torreira]] |- |CM ||'''15'''||[[Matías Vecino]] |- |LM ||'''6''' ||[[Rodrigo Bentancur]] || {{Yel|38}} || {{Suboff|59}} |- |CF ||'''9''' ||[[لوئیس سواریز]] |- |CF ||'''11'''||[[Cristhian Stuani]] || || {{Suboff|59}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''18'''||[[Maxi Gómez]] || || {{Subon|59}} |- |MF ||'''7''' ||[[Cristian Rodríguez]] || {{Yel|69}} || {{Subon|59}} |- |FW ||'''20'''||[[Jonathan Urretaviscaya]] || || {{Subon|73}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Tabárez]] |} |valign="top"|[[تصویر:URU-FRA 2018-07-06.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[ہیوگو لوریس]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Benjamin Pavard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] |- |CB ||'''5''' ||[[ساموئل اومتیندی]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] || {{Yel|33}} |- |CM ||'''6''' ||[[پاؤل پوگبا]] |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] |- |RW ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] || {{Yel|69}} || {{Suboff|88}} |- |AM ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] || || {{Suboff|90+3}} |- |LW ||'''12'''||[[Corentin Tolisso]] || || {{Suboff|80}} |- |CF ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''15'''||[[Steven Nzonzi]] || || {{Subon|80}} |- |FW ||'''11'''||[[Ousmane Dembélé]] || || {{Subon|88}} |- |FW ||'''18'''||[[Nabil Fekir]] || || {{Subon|90+3}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[انتون گریزمین]] (فرانس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331543/#motm |title=Uruguay v France – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=6 جولائ‏ی 2018 |access-date=6 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226161943/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331543/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="URU-FRA line-ups" /> <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Juan Pablo Bellati ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Alireza Faghani]] ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Reza Sokhandan ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === برازیل بمقابلہ بلجئیم === <section begin=qf2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|6|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BRA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#برازیل بمقابلہ بلجئیم|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331538/ |team2={{Fb|BEL}} |goals1= * [[Renato Augusto]] {{گول|76}} |goals2= * [[Fernandinho (footballer)|Fernandinho]] {{گول|13|o.g.}} * [[Kevin De Bruyne|De Bruyne]] {{گول|31}} |stadium=[[قازان ارینا]]، [[قازان]] |attendance=42,873<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-58-0706-bra-bel-fulltime-pdf-2982663.pdf?cloudid=lmitcdvz2nsoapxx5bxq |title=Match report – Quarter-final – Brazil v Belgium |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=6 جولائ‏ی 2018 |access-date=6 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706215104/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-58-0706-bra-bel-fulltime-pdf-2982663.pdf?cloudid=lmitcdvz2nsoapxx5bxq }}</ref> |referee=[[Milorad Mažić]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) }}<section end=qf2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra18h |pattern_b = _bra18h |pattern_ra = _bra18h |pattern_sh = _bra18h |pattern_so = _bra18H |leftarm = FFE400 |body = FFE400 |rightarm = FFE400 |shorts = 003CFF |socks = FFFFFF |title = برازیل<ref name="BRA-BEL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-58-0706-bra-bel-tacticalstartlist-pdf-2982419.pdf?cloudid=ahulmjximpr087ewsjzr |title=Tactical Line-up – Quarter-final – Brazil v Belgium |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=6 جولائ‏ی 2018 |access-date=6 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706191707/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-58-0706-bra-bel-tacticalstartlist-pdf-2982419.pdf?cloudid=ahulmjximpr087ewsjzr }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _belgica1819h |pattern_ra = |pattern_sh = _belg18h |pattern_so = _belg18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = بلجئیم<ref name="BRA-BEL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson (footballer, born 1992)|Alisson]] |- |RB ||'''22'''||[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]] || {{Yel|90}} |- |CB ||'''2''' ||[[Thiago Silva]] |- |CB ||'''3''' ||[[Miranda (footballer)|Miranda]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''12'''||[[Marcelo (footballer, born 1988)|Marcelo]] |- |CM ||'''15'''||[[Paulinho (footballer)|Paulinho]] || || {{Suboff|73}} |- |CM ||'''17'''||[[Fernandinho (footballer)|Fernandinho]] || {{Yel|85}} |- |RW ||'''19'''||[[Willian (footballer, born 1988)|Willian]] || || {{Suboff|46}} |- |AM ||'''11'''||[[Philippe Coutinho]] |- |LW ||'''10'''||[[نیمار]] |- |CF ||'''9''' ||[[Gabriel Jesus]] || || {{Suboff|58}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''20'''||[[Roberto Firmino]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||[[Douglas Costa]] || || {{Subon|58}} |- |MF ||'''8''' ||[[Renato Augusto]] || || {{Subon|73}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Tite (football manager)|Tite]] |} |valign="top"|[[تصویر:BRA-BEL 2018-07-06.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] |- |CB ||'''2''' ||[[Toby Alderweireld]] || {{Yel|47}} |- |CB ||'''4''' ||[[Vincent Kompany]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Vertonghen]] |- |RM ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] || {{Yel|71}} |- |CM ||'''8''' ||[[Marouane Fellaini]] |- |CM ||'''6''' ||[[Axel Witsel]] |- |LM ||'''22'''||[[Nacer Chadli]] || || {{Suboff|83}} |- |RF ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]] |- |CF ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] || || {{Suboff|87}} |- |LF ||'''10'''||[[Eden Hazard]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''3''' ||[[Thomas Vermaelen]] || || {{Subon|83}} |- |MF ||'''17'''||[[Youri Tielemans]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Kevin De Bruyne]] (بلجئیم)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331538/#motm |title=Brazil v Belgium – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=6 جولائ‏ی 2018 |access-date=6 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162011/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331538/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BRA-BEL line-ups" /> <br />Milovan Ristić ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />Dalibor Đurđević ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Corey Rockwell ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} === سویڈن بمقابلہ انگلستان === <section begin=qf3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|7|df=y}} |time=18:00 [[سماریا وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+04:00]]) |team1={{Fb-rt|SWE}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#سویڈن بمقابلہ انگلستان|0–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331541/ |team2={{Fb|ENG}} |goals1= |goals2= * [[Harry Maguire|Maguire]] {{گول|30}} * [[Dele Alli|Alli]] {{گول|59}} |stadium=[[کوسموس ارینا]]، [[سماریا، روس]] |attendance=39,991<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-60-0707-swe-eng-fulltime-pdf-2983055.pdf?cloudid=o3awaoyalf7gwxwfu0z9 |title=Match report – Quarter-final – Sweden v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=7 جولائ‏ی 2018 |access-date=7 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707201612/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-60-0707-swe-eng-fulltime-pdf-2983055.pdf?cloudid=o3awaoyalf7gwxwfu0z9 }}</ref> |referee=[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) }}<section end=qf3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _swe1719h |pattern_b = _zwed18h |pattern_ra = _swe1719h |pattern_sh = _zwed18h |pattern_so = _zwed18h |leftarm = FFEC00 |body = FFEC00 |rightarm = FFEC00 |shorts = 0000DD |socks = FFEC00 |title = سویڈن<ref name="SWE-ENG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-60-0707-swe-eng-tacticalstartlist-pdf-2982958.pdf?cloudid=ayo0czkutbahniytrzwz |title=Tactical Line-up – Quarter-final – Sweden v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=7 جولائ‏ی 2018 |access-date=7 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707173338/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-60-0707-swe-eng-tacticalstartlist-pdf-2982958.pdf?cloudid=ayo0czkutbahniytrzwz }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng18a |pattern_b = _eng18a |pattern_ra = _eng18a |pattern_sh = _eng18a2 |pattern_so = _eng18a |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = انگلستان<ref name="SWE-ENG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Robin Olsen]] |- |RB ||'''16'''||[[Emil Krafth]] || || {{Suboff|85}} |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] |- |CB ||'''4''' ||[[Andreas Granqvist]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''6''' ||[[Ludwig Augustinsson]] |- |RM ||'''17'''||[[Viktor Claesson]] |- |CM ||'''7''' ||[[Sebastian Larsson]] || {{Yel|90+4}} |- |CM ||'''8''' ||[[Albin Ekdal]] |- |LM ||'''10'''||[[Emil Forsberg]] || || {{Suboff|65}} |- |CF ||'''9''' ||[[Marcus Berg]] |- |CF ||'''20'''||[[Ola Toivonen]] || || {{Suboff|65}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''11'''||[[John Guidetti]] || {{Yel|87}} || {{Subon|65}} |- |DF ||'''5''' ||[[Martin Olsson]] || || {{Subon|65}} |- |DF ||'''18'''||[[Pontus Jansson]] || || {{Subon|85}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Janne Andersson]] |} |valign="top"|[[تصویر:SWE-ENG 2018-07-07.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''2''' ||[[Kyle Walker]] |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] |- |CB ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] || {{Yel|87}} |- |DM ||'''8''' ||[[Jordan Henderson]] || || {{Suboff|85}} |- |CM ||'''20'''||[[Dele Alli]] || || {{Suboff|77}} |- |CM ||'''7''' ||[[Jesse Lingard]] |- |RM ||'''12'''||[[Kieran Trippier]] |- |LM ||'''18'''||[[Ashley Young]] |- |CF ||'''10'''||[[Raheem Sterling]] || || {{Suboff|90+1}} |- |CF ||'''9''' ||[[ہیری کین]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''17'''||[[Fabian Delph]] || || {{Subon|77}} |- |MF ||'''4''' ||[[Eric Dier]] || || {{Subon|85}} |- |FW ||'''19'''||[[Marcus Rashford]] || || {{Subon|90+1}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Jordan Pickford]] (انگلستان)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331541/#motm |title=Sweden v England – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=7 جولائ‏ی 2018 |access-date=7 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162039/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331541/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SWE-ENG line-ups" /> <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />Erwin Zeinstra ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Antonio Mateu Lahoz]] ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Pau Cebrián Devís ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} === روس بمقابلہ کرویئشا === <section begin=qf4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|7|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|RUS}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#روس بمقابلہ کرویئشا|2–2}} |aet=yes |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331504/ |team2={{Fb|CRO}} |goals1= * [[دینیس چیریشف|چیریشف]] {{گول|31}} * [[Mário Fernandes (footballer)|Fernandes]] {{گول|115}} |goals2= * [[Andrej Kramarić|Kramarić]] {{گول|39}} * [[Domagoj Vida|Vida]] {{گول|101}} |stadium=[[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]]، [[سوچی]] |attendance=44,287<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-59-0707-rus-cro-fulltime-pdf-2983373.pdf?cloudid=uno0nrkctywxiuups07n |title=Match report – Quarter-final – Russia v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=7 جولائ‏ی 2018 |access-date=7 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231155/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-59-0707-rus-cro-fulltime-pdf-2983373.pdf?cloudid=uno0nrkctywxiuups07n }}</ref> |referee=[[Sandro Ricci]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) |penalties1= * [[Fyodor Smolov|Smolov]] {{Penmiss}} * [[Alan Dzagoev|Dzagoev]] {{Pengoal}} * [[Mário Fernandes (footballer)|Fernandes]] {{Penmiss}} * [[Sergei Ignashevich|Ignashevich]] {{Pengoal}} * [[Daler Kuzyayev|Kuzyayev]] {{Pengoal}} |penaltyscore=3–4 |penalties2= * {{Pengoal}} [[Marcelo Brozović|Brozović]] * {{Penmiss}} [[Mateo Kovačić|Kovačić]] * {{Pengoal}} [[لوکا مودریچ|مودریچ]] * {{Pengoal}} [[Domagoj Vida|Vida]] * {{Pengoal}} [[Ivan Rakitić|Rakitić]] }}<section end=qf4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _russia1819h |pattern_b = _rus18h |pattern_ra = _russia1819h |pattern_sh = _rusl18h |pattern_so = _rusl18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = روس<ref name="RUS-CRO line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-59-0707-rus-cro-tacticalstartlist-pdf-2983104.pdf?cloudid=ze8dbw0ygeiigsuokz9g |title=Tactical Line-up – Quarter-final – Russia v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=7 جولائ‏ی 2018 |access-date=7 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707202148/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-59-0707-rus-cro-tacticalstartlist-pdf-2983104.pdf?cloudid=ze8dbw0ygeiigsuokz9g }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro18A |pattern_b = _cro18aw |pattern_ra = _cro18A |pattern_sh = _cro18a |pattern_so = _cro18a2 |leftarm = 000000 |body = 29459B |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = کرویئشا<ref name="RUS-CRO line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Igor Akinfeev]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Mário Fernandes (footballer)|Mário Fernandes]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ilya Kutepov]] |- |CB ||'''4''' ||[[Sergei Ignashevich]] |- |LB ||'''13'''||[[Fyodor Kudryashov]] |- |CM ||'''11'''||[[Roman Zobnin]] |- |CM ||'''7''' ||[[Daler Kuzyayev]] |- |RW ||'''19'''||[[Aleksandr Samedov]] || || {{Suboff|54}} |- |AM ||'''17'''||[[Aleksandr Golovin (footballer)|Aleksandr Golovin]] || || {{Suboff|102}} |- |LW ||'''6''' ||[[دینیس چیریشف]] || || {{Suboff|67}} |- |CF ||'''22'''||[[Artem Dzyuba]] || || {{Suboff|79}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''21'''||[[Aleksandr Yerokhin]] || || {{Subon|54}} |- |FW ||'''10'''||[[Fyodor Smolov]] || || {{Subon|67}} |- |MF ||'''8''' ||[[Yury Gazinsky]] || {{Yel|109}} || {{Subon|79}} |- |MF ||'''9''' ||[[Alan Dzagoev]] || || {{Subon|102}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Stanislav Cherchesov]] |} |valign="top"|[[تصویر:RUS-CRO 2018-07-07.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Danijel Subašić]] |- |RB ||'''2''' ||[[Šime Vrsaljko]] || || {{Suboff|97}} |- |CB ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] || {{Yel|35}} |- |CB ||'''21'''||[[Domagoj Vida]] || {{Yel|101}} |- |LB ||'''3''' ||[[Ivan Strinić]] || {{Yel|38}} || {{Suboff|74}} |- |CM ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] |- |CM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RW ||'''18'''||[[Ante Rebić]] |- |AM ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{Suboff|88}} |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] || || {{Suboff|63}} |- |CF ||'''17'''||[[Mario Mandžukić]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''11'''||[[Marcelo Brozović]] || || {{Subon|63}} |- |DF ||'''22'''||[[Josip Pivarić]] || {{Yel|114}} || {{Subon|74}} |- |MF ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{Subon|88}} |- |DF ||'''5''' ||[[Vedran Ćorluka]] || || {{Subon|97}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[لوکا مودریچ]] (کرویئشا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331504/#motm |title=Russia v Croatia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=7 جولائ‏ی 2018 |access-date=7 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162033/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331504/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="RUS-CRO line-ups" /> <br />Emerson de Carvalho ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Marcelo Van Gasse ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Janny Sikazwe]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن زیمبیا|زیمبیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Jerson Dos Santos ([[انگولی فٹ بال فیڈریشن|انگولہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} == سیمی فائنل == === فرانس بمقابلہ بلجئیم === <section begin=sf1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|10|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|FRA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#فرانس بمقابلہ بلجئیم|1–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331531/ |team2={{Fb|BEL}} |goals1= * [[ساموئل اومتیندی|اومتیندی]] {{گول|51}} |goals2= |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]، [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=64,286<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-61-0710-fra-bel-fulltime-pdf-2984295.pdf?cloudid=yq1a4jngeam17nxshqhl |title=Match report – Semi-final – France v Belgium |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=10 جولائ‏ی 2018 |access-date=10 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711021958/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-61-0710-fra-bel-fulltime-pdf-2984295.pdf?cloudid=yq1a4jngeam17nxshqhl }}</ref> |referee=[[Andrés Cunha]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) }}<section end=sf1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _frank18h |pattern_b = _fra18ho |pattern_ra = _frank18h |pattern_sh = _fra18a |pattern_so = _fra18H2 |leftarm = 112855 |body = 112855 |rightarm = 112855 |shorts = 112855 |socks = 112855 |title = فرانس<ref name="FRA-BEL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-61-0710-fra-bel-tacticalstartlist-pdf-2984192.pdf?cloudid=ilovavobczjqgqioqwn3 |title=Tactical Line-up – Semi-final – France v Belgium |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=10 جولائ‏ی 2018 |access-date=10 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710195008/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-61-0710-fra-bel-tacticalstartlist-pdf-2984192.pdf?cloudid=ilovavobczjqgqioqwn3 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _belgica1819h |pattern_ra = |pattern_sh = _belg18h |pattern_so = _belg18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = بلجئیم<ref name="FRA-BEL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[ہیوگو لوریس]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Benjamin Pavard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] |- |CB ||'''5''' ||[[ساموئل اومتیندی]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] |- |CM ||'''6''' ||[[پاؤل پوگبا]] |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] || {{Yel|87}} |- |RW ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] || {{Yel|90+3}} |- |AM ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] |- |LW ||'''14'''||[[Blaise Matuidi]] || || {{Suboff|86}} |- |CF ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] || || {{Suboff|85}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''15'''||[[Steven Nzonzi]] || || {{Subon|85}} |- |MF ||'''12'''||[[Corentin Tolisso]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[تصویر:FRA-BEL 2018-07-10.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] |- |CB ||'''2''' ||[[Toby Alderweireld]] || {{Yel|71}} |- |CB ||'''4''' ||[[Vincent Kompany]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Vertonghen]] || {{Yel|90+4}} |- |DM ||'''6''' ||[[Axel Witsel]] |- |CM ||'''19'''||[[Mousa Dembélé (Belgian footballer)|Mousa Dembélé]] || || {{Suboff|60}} |- |CM ||'''8''' ||[[Marouane Fellaini]] || || {{Suboff|80}} |- |RM ||'''22'''||[[Nacer Chadli]] || || {{Suboff|90+1}} |- |LM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]] |- |CF ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] |- |CF ||'''10'''||[[Eden Hazard]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|63}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''14'''||[[Dries Mertens]] || || {{Subon|60}} |- |MF ||'''11'''||[[Yannick Ferreira Carrasco|Yannick Carrasco]] || || {{Subon|80}} |- |FW ||'''21'''||[[Michy Batshuayi]] || || {{Subon|90+1}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[ساموئل اومتیندی]] (France)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331531/#motm |title=France v Belgium – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=10 جولائ‏ی 2018 |access-date=10 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182022/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331531/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="FRA-BEL line-ups" /> <br />Nicolás Tarán ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />[[Mauricio Espinosa]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[César Arturo Ramos]] ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#Reserve معاون ریفری|Reserve معاون ریفری]]:''' <br />Marvin Torrentera ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === کرویئشا بمقابلہ انگلستان === <section begin=sf2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|11|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|CRO}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#کرویئشا بمقابلہ انگلستان|2–1}} |aet=yes |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331522/ |team2={{Fb|ENG}} |goals1= * [[Ivan Perišić|Perišić]] {{گول|68}} * [[Mario Mandžukić|Mandžukić]] {{گول|109}} |goals2= * [[Kieran Trippier|Trippier]] {{گول|5}} |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-62-0711-cro-eng-fulltime-pdf-2984965.pdf?cloudid=wokewexwh4sfkhzk8qwz |title=Match report – Semi-final – Croatia v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=11 جولائ‏ی 2018 |access-date=11 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712025032/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-62-0711-cro-eng-fulltime-pdf-2984965.pdf?cloudid=wokewexwh4sfkhzk8qwz }}</ref> |referee=[[Cüneyt Çakır]] ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) }}<section end=sf2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cro18A |pattern_b = _cro18aw |pattern_ra = _cro18A |pattern_sh = _cro18a |pattern_so = _cro18a1 |leftarm = 000000 |body = 29459B |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = FF0000 |title = کرویئشا<ref name="CRO-ENG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-62-0711-cro-eng-tacticalstartlist-pdf-2984838.pdf?cloudid=jwrydllsz1qzt8javctr |title=Tactical Line-up – Semi-final – Croatia v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=11 جولائ‏ی 2018 |access-date=11 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712002611/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-62-0711-cro-eng-tacticalstartlist-pdf-2984838.pdf?cloudid=jwrydllsz1qzt8javctr }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng18h |pattern_b = _eng18h |pattern_ra = _eng18h |pattern_sh = _usa18h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = انگلستان<ref name="CRO-ENG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Danijel Subašić]] |- |RB ||'''2''' ||[[Šime Vrsaljko]] |- |CB ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] |- |CB ||'''21'''||[[Domagoj Vida]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ivan Strinić]] || || {{Suboff|95}} |- |CM ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] |- |CM ||'''11'''||[[Marcelo Brozović]] |- |RW ||'''18'''||[[Ante Rebić]] || {{Yel|96}} || {{Suboff|101}} |- |AM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|119}} |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] |- |CF ||'''17'''||[[Mario Mandžukić]] || {{Yel|48}} || {{Suboff|115}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''22'''||[[Josip Pivarić]] || || {{Subon|95}} |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{Subon|101}} |- |DF ||'''5''' ||[[Vedran Ćorluka]] || || {{Subon|115}} |- |MF ||'''19'''||[[Milan Badelj]] || || {{Subon|119}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |valign="top"|[[تصویر:CRO-ENG 2018-07-11.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''2''' ||[[Kyle Walker]] || {{Yel|54}} || {{Suboff|112}} |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] |- |CB ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] |- |DM ||'''8''' ||[[Jordan Henderson]] || || {{Suboff|97}} |- |CM ||'''20'''||[[Dele Alli]] |- |CM ||'''7''' ||[[Jesse Lingard]] |- |RM ||'''12'''||[[Kieran Trippier]] |- |LM ||'''18'''||[[Ashley Young]] || || {{Suboff|91}} |- |CF ||'''10'''||[[Raheem Sterling]] || || {{Suboff|74}} |- |CF ||'''9''' ||[[ہیری کین]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''19'''||[[Marcus Rashford]] || || {{Subon|74}} |- |DF ||'''3''' ||[[Danny Rose (footballer, born 1990)|Danny Rose]] || || {{Subon|91}} |- |MF ||'''4''' ||[[Eric Dier]] || || {{Subon|97}} |- |FW ||'''11'''||[[Jamie Vardy]] || || {{Subon|112}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Ivan Perišić]] (کرویئشا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331522/#motm |title=Croatia v England – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=11 جولائ‏ی 2018 |access-date=11 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181921/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331522/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="CRO-ENG line-ups" /> <br />Bahattin Duran ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />Tarık Ongun ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#ریزرو معاون ریفری|ریزرو معاون ریفری]]:''' <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} == تیسرا مقام میچ == <section begin=tpp/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|7|14|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BEL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ ناک آؤٹ مرحلہ#تیسرا مقام میچ|2–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331536/ |team2={{Fb|ENG}} |goals1= * [[Thomas Meunier|Meunier]] {{گول|4}} * [[Eden Hazard|E. Hazard]] {{گول|82}} |goals2= |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]، [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=64,406<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-63-0714-bel-eng-fulltime-pdf-2985660.pdf?cloudid=thmhafcmqb56v9scd67t |title=Match report – Play-off for third place – Belgium v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=14 جولائ‏ی 2018 |access-date=14 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727183623/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-63-0714-bel-eng-fulltime-pdf-2985660.pdf?cloudid=thmhafcmqb56v9scd67t }}</ref> |referee=[[Alireza Faghani]] ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) }}<section end=tpp/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bel18a |pattern_b = _bel18a |pattern_ra = _bel18a |pattern_sh = _belg18a |pattern_so = _belg18a |leftarm = FFD800 |body = FFD800 |rightarm = FFD800 |shorts = 000000 |socks = FFD800 |title = بلجئیم<ref name="BEL-ENG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-63-0714-bel-eng-tacticalstartlist-pdf-2985539.pdf?cloudid=dldhpoqsvbdkebbwoicl |title=Tactical Line-up – Play-off for third place – Belgium v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=14 جولائ‏ی 2018 |access-date=14 جولائ‏ی 2018 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714164805/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-63-0714-bel-eng-tacticalstartlist-pdf-2985539.pdf?cloudid=dldhpoqsvbdkebbwoicl }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng18a |pattern_b = _eng18a |pattern_ra = _eng18a |pattern_sh = _usa18h |pattern_so = _eng18a |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = انگلستان<ref name="BEL-ENG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] |- |CB ||'''2''' ||[[Toby Alderweireld]] |- |CB ||'''4''' ||[[Vincent Kompany]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Vertonghen]] |- |RM ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] |- |CM ||'''17'''||[[Youri Tielemans]] || || {{Suboff|78}} |- |CM ||'''6''' ||[[Axel Witsel]] || {{Yel|90+3}} |- |LM ||'''22'''||[[Nacer Chadli]] || || {{Suboff|39}} |- |RF ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]] |- |CF ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] || || {{Suboff|60}} |- |LF ||'''10'''||[[Eden Hazard]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''3''' ||[[Thomas Vermaelen]] || || {{Subon|39}} |- |FW ||'''14'''||[[Dries Mertens]] || || {{Subon|60}} |- |MF ||'''19'''||[[Mousa Dembélé (Belgian footballer)|Mousa Dembélé]] || || {{Subon|78}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[تصویر:BEL-ENG 2018-07-14.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''16'''||[[Phil Jones (footballer, born 1992)|Phil Jones]] |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] || {{Yel|52}} |- |CB ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] || {{Yel|76}} |- |DM ||'''4''' ||[[Eric Dier]] |- |CM ||'''21'''||[[Ruben Loftus-Cheek]] || || {{Suboff|84}} |- |CM ||'''17'''||[[Fabian Delph]] |- |RM ||'''12'''||[[Kieran Trippier]] |- |LM ||'''3''' ||[[Danny Rose (footballer, born 1990)|Danny Rose]] || || {{Suboff|46}} |- |CF ||'''10'''||[[Raheem Sterling]] || || {{Suboff|46}} |- |CF ||'''9''' ||[[ہیری کین]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Jesse Lingard]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''19'''||[[Marcus Rashford]] || || {{Subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Dele Alli]] || || {{Subon|84}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Eden Hazard]] (بلجئیم)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331536/#motm |title=Belgium v England – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 جولائ‏ی 2018 |access-date=14 جولائ‏ی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224181957/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331536/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BEL-ENG line-ups" /> <br />Reza Sokhandan ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />Mohammadreza Mansouri ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Malang Diedhiou]] ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#ریزرو معاون ریفری|ریزرو معاون ریفری]]:''' <br />Djibril Camara ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} == فائنل == {{اصل مضمون|2018ء فیفا عالمی کپ فائنل}} {{#lst:2018ء فیفا عالمی کپ فائنل|final}} {{#lst:2018ء فیفا عالمی کپ فائنل|Lineups}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{دفتری ویب سائٹ|https://www.fifa.com/worldcup/index.html}} * [https://www.fifa.com/worldcup/organisation/documents/index.html Official Documents and Match Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425225549/http://www.fifa.com/worldcup/organisation/documents/index.html |date=2018-04-25 }} {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] qs17ulzr7pwlrgzdx8k4z2twbu0drt8 0 91162 711578 708578 2026-09-23T08:21:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711578 wikitext text/x-wiki ایہ '''[[ایشیا]]''' دے '''[[جڑواں شہر|جڑواں شہراں]]''' د‏‏ی لسٹ {{ہور نام|انگریزی=List of twin towns and sister cities in Asia}} ا‏‏ے۔ == افغانستان == * [[کابل]] :{{پرچم تصویر|Turkey}} [[استنبول]]، [[ترکی]]<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Istanbul|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm|publisher=Greater Istanbul|accessdate=10 اپریل 2015}}</ref> :{{پرچم تصویر|RUS}} [[قازان]]، [[روس]]<ref>Cultures and Globalization: Cities, Cultural Policy and Governance by Helmut K Anheier, p.376</ref> :{{پرچم تصویر|Turkey}} [[انقرہ]]، [[ترکی]] (2003)<ref name="ankara.bel.tr">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara#۔V6zuCGVvfxs |access-date=2020-10-16 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190520/https://www.ankara.bel.tr/en/foreign-relations-department/sister-cities-of-ankara/#۔V6zuCGVvfxs |dead-url=yes }}</ref> * [[غزنی]] :{{پرچم تصویر|USA}} [[ہیورڈ، کیلیفورنیا]] (2006)<ref>https://www.windofhopeafghanistan.net/sister-city</ref> == آرمینیا == * [[یریوان]] :{{پرچم تصویر|USA}} [[کیمبرج، میساچوسٹس]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]<ref name="dept">[http://www.cambridgema.gov/deptann.cfm?story_id=1597 "A Message from the Peace Commission: Information on Cambridge's Sister Cities,"] 15 فروری 2008. Retrieved 12 اکتوبر 2008.</ref><ref name="thompson">Richard Thompson. [http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2008/10/12/looking_to_strengthen_family_ties_with_sister_cities/?page=full "Looking to strengthen family ties with 'sister cities'،"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213617/http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2008/10/12/looking_to_strengthen_family_ties_with_sister_cities/?page=full |date=2016-03-03 }} ''Boston Globe''، 12 اکتوبر 2008. Retrieved 12 اکتوبر 2008.</ref> == آذربائیجان == {{اصل مضمون|آذربائیجان دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == بنگلہ دیش == {{اصل مضمون|بنگلہ دیش دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == کمبوڈیا == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == چین == {{اصل مضمون|چین دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == مشرقی تیمور (مشرقی تیمور) == * [[آئنارو]] :{{پرچم تصویر|USA}} [[میڈیسون، وسکونسن]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]<ref>http://aideasttimor.org/masa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925210456/http://www.aideasttimor.org/masa.html |date=2019-09-25 }}</ref> == مصر == {{اصل مضمون|مصر دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == جارجیا == {{اصل مضمون|جارجیا دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == بھارت == {{اصل مضمون|بھارت دے جڑواں شہراں تے قصبےآں د‏‏ی فہرست}} == انڈونیشیا == {{اصل مضمون|انڈونیشیا دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == ایران == * [[تہران]]<ref>[http://www.irna.ir/en/News/82287372/ Sarajevo mayor's Tehran visit to give impetus to city diplomacy] 30 اکتوبر 2016</ref><ref>[http://en.mehrnews.com/news/108076/All-Tehran-s-sister-cities All Tehran’s sister cities.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825101117/https://en.mehrnews.com/news/108076/All-Tehran-s-sister-cities |date=2019-08-25 }}</ref><ref>[http://vestnikkavkaza.net/news/economy/71194.html The Capitals of Georgia and Iran to become twin cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825101104/http://vestnikkavkaza.net/news/economy/71194.html |date=2019-08-25 }} 22 مئی 2015</ref><ref>{{cite web|url=http://english.farsnews.com/newstext.aspx?nn=13920927001088 |title=Tehran, Ankara to Sign Sister City Agreement Today |publisher=FarsNews |accessdate=18 دسمبر 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://minsk.gov.by/en/city/|title=Minsk City Executive Committee|accessdate=29 اکتوبر 2015|archive-date=2017-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402003124/http://minsk.gov.by/en/city/|dead-url=yes}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090105114236/http://el.mos.ru/cgi-bin/pbl_web?vid=2&osn_id=0&id_rub=2368&news_unom=35877 "Тверская 13" 4.12.04]۔ el.mos.ru (in Russian)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ettelaat.com/etbarchive/1996-2014/2001/05/24/P8.pdf|title=Ettela't International|accessdate=29 اکتوبر 2015|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018145244/http://www.ettelaat.com/etbarchive/1996-2014/2001/05/24/P8.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/01/mar/1053.html |title=Tehran, Havana named sister cities |publisher=Payvand.com |date=22 نومبر 2006 |accessdate=15 مارچ 2011 |archive-date=2020-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411141138/http://www.payvand.com/news/01/mar/1053.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sistercitiesofla.com/tehran-2 |title=Tehran – Iran |publisher=Sister Cities of Los Angeles, Inc. |accessdate=3 جون 2015}}</ref> :{{پرچم تصویر|ROK}} [[سؤل]] :{{پرچم تصویر|USA}} [[لاس اینجلس]] :{{پرچم تصویر|CUB}} [[ہوانا]] :{{پرچم تصویر|RUS}} [[ماسکو]] :{{پرچم تصویر|BLR}} [[منسک]] :{{پرچم تصویر|TUR}} [[انقرہ]] :{{پرچم تصویر|GEO}} [[تبلیسی]] :{{پرچم تصویر|HUN}} [[بوداپست]] :{{پرچم تصویر|BIH}} [[سرائیوو]] * [[اصفہان]] :{{پرچم تصویر|MAS}} [[کوالا لمپور]]، [[ملائیشیا]]<ref>[http://www.council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx :Isfahan Islamic Council:<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012000000/http://www.council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx |date=12 اکتوبر 2007}}</ref> * [[مشہد]] :{{پرچم تصویر|PAK}} [[لاہور]]، [[پاکستان]]<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C02%5Cstory_2-3-2007_pg7_43 |title=Leading News Resource of Pakistan |publisher=Daily Times |date=2 مارچ 2007 |accessdate=1 ستمبر 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929013640/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C02%5Cstory_2-3-2007_pg7_43 |archivedate=29 ستمبر 2013}}</ref>{{Better source|date=ستمبر 2016}} :{{پرچم تصویر|MAS}} [[کوالا لمپور]]، ملائیشیا (اکتوبر 2006)<ref>(3 اکتوبر 2006)۔ [http://kuala-lumpur-news.newslib.com/story/453-3234431/ "Mashad-Kuala Lumpur Become Sister cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714174230/http://kuala-lumpur-news.newslib.com/story/453-3234431/ |date=14 جولائ‏ی 2011}}۔ ''Kuala Lumpur News''</ref> * [[کیش (ایران)]] :{{پرچم تصویر|MAS}} [[لانگکاوی]]، [[ملائیشیا]]<ref>{{cite web|last1=LTD|first1=Kaspid|title=Senior KFZO Advisor, Malaysian Ambassador Meet in Kish|url=http://en.kishairlines.ir/news/detail/Senior-KFZO-Advisor--Malaysian-Ambassador-Meet-in-Kish/1083/view/|website=en.kishairlines.ir|accessdate=26 اگست 2017|language=fa|archive-date=2015-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221055021/http://en.kishairlines.ir/news/detail/Senior-KFZO-Advisor--Malaysian-Ambassador-Meet-in-Kish/1083/view/|dead-url=yes}}</ref> == عراق == {{اصل مضمون|عراق دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == اسرائیل == {{اصل مضمون|اسرائیل دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} {{ہور ویکھو|#فلسطینی علاقہ جات}} == جاپان == {{اصل مضمون|جاپان دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == اردن == {{اصل مضمون|اردن دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == قازقستان == * [[نور سلطان]] :{{پرچم تصویر|Latvia}} [[ریگا]]، [[لٹویا]]<ref>{{cite web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |title=Twin cities of Riga |publisher=[[Riga City Council]] |accessdate=27 جولائ‏ی 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204021323/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |archivedate=4 دسمبر 2008}}{{Better source|date=ستمبر 2016}}</ref> :{{پرچم تصویر|POL}} [[گدانسک]]، [[پولستان]] (1996)<ref name="Gdańsk">{{cite web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html |title=Gdańsk Official website: 'Miasta partnerskie' |publisher= 2009 Urząd Miejski w Gdańsku |language=Polish, English |accessdate=11 جولائ‏ی 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html |archivedate=23 جولائ‏ی 2013}}</ref> :{{پرچم تصویر|Georgia}} [[تبلیسی]]، [[جارجیا]] (2005)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cite web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571 |title=Tbilisi Municipal Portal – Sister Cities |publisher= 2009 – Tbilisi City Hall |accessdate=16 جون 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724120155/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571 |archivedate=24 جولائ‏ی 2013}}</ref> :{{پرچم تصویر|Philippines}} [[منیلا]]، [[فلپائن]]<ref name="manila1">{{cite web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities |title=Existing Sister Cities |publisher=City of Manila |accessdate=2 ستمبر 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090806191943/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm |archivedate=6 اگست 2009}}</ref> :{{پرچم تصویر|PRC}} [[بیجنگ]]، [[چین]]<ref name="Beijing">{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=23 جون 2009|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|dead-url=yes}}</ref> == کرغیزستان == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == کویت == * [[کویت شہر]] :{{پرچم تصویر|MEX}} [[میکسیکو شہر]]، [[میکسیکو]]<ref name="Mexico-Kuwait">{{cite web|title=Acuerdo de Hermandad abrirá horizontes de colaboración|work=[[El Universal (Mexico City)|El Universal]]|url=http://www.eluniversaldf.mx/home/nota36162.html|access-date=2020-10-16|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923235920/http://www.eluniversaldf.mx/home/nota36162.html|dead-url=yes}}</ref> == لبنان == {{خالی قطعہ|date=اگست 2019}} == ملائیشیا == {{اصل مضمون|ملائیشیا دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == منگولیا == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == نیپال == * [[کاٹھمنڈو]] :{{پرچم تصویر|PRK}} [[پیانگ یانگ]]، [[شمالی کوریا]]<ref name="Corfield2013" /> == شمالی کوریا == * [[چونگجن]] :{{پرچم تصویر|CHN}} [[چانگچون]]، [[چین]]<ref name="en.c_Chan">{{cite web| title = Chongjin（D.P.R.K.）| publisher = Changchun Municipal People's Government| accessdate = 22 اکتوبر 2017| url = http://en.changchun.gov.cn/yc/Asia/Chongjin/201307/t20130712_1082954.htm| archive-date = 2018-09-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20180925072028/http://en.changchun.gov.cn/yc/Asia/Chongjin/201307/t20130712_1082954.htm| dead-url = yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[جیلن شہر]]، [[چین]]<ref name="engl_Chon">{{cite web | title = Chongjin（D.P.R.K.） | publisher = People's Government of Jilin | date = 12 اپریل 2011 | accessdate = 22 اکتوبر 2017 | url = http://english.jl.gov.cn/AboutJilin/SisterCities/201104/t20110412_975194.html | archive-date = 2017-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171023010419/http://english.jl.gov.cn/AboutJilin/SisterCities/201104/t20110412_975194.html | dead-url = yes }}</ref> * [[ہایجو]] :{{پرچم تصویر|Ecuador}} [[گواراندا]]، [[ایکواڈور]]<ref name="KCNA2008">{{cite web|title=Agreements Signed between DPRK and Ecuador|url=http://www.kcna.co.jp/item/2008/200804/news04/28.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908191556/http://www.kcna.co.jp/item/2008/200804/news04/28.htm|archive-date=8 ستمبر 2017|publisher=KCNA|date=27 اپریل 2008}}</ref> :{{پرچم تصویر|Russia}} [[اولان-اودے]]، [[روس]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908211646/http://www.kcna.co.jp/item/2012/201209/news30/20120930-08ee.html|archive-date=8 ستمبر 2017|url=http://www.kcna.co.jp/item/2012/201209/news30/20120930-08ee.html|date=30 ستمبر 2012|accessdate=3 دسمبر 2017|publisher=KCNA|title=Sister Relations Established between Cities in DPRK and Russia}}</ref> * [[ہامہونگ]] :{{پرچم تصویر|CHN}} [[شنگھائی]]، [[چین]]<ref name="Sun2008">{{cite book|last=Sun|first=Jiaming|title=Global Connectivity and Local Transformation: A Micro Approach to Studying the Effect of Globalization on Shanghai|url=https://books.google.com/books?id=O-vcCwAAQBAJ&pg=PA47|year=2008|publisher=University Press of America|isbn=978-1-4616-8182-3|page=47}}</ref> * [[کائسونگ]] :{{پرچم تصویر|Peru}} [[کوزکو]]، [[پیرو]]<ref name="cuidadhermanas">{{cite web|url=http://www.municusco.gob.pe/ver.php?id=6 |title=Ciudades Hermanas|trans-title=Sister Cities|publisher=Municipalidad del Cusco |language=Spanish |accessdate=23 ستمبر 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803122352/http://www.municusco.gob.pe/ver.php?id=6 |archivedate=3 اگست 2009}}</ref> * [[نامپو]] * {{پرچم تصویر|Mexico}} [[چیاوتیمپان]]، [[میکسیکو]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185926/http://kcna.co.jp/item/2003/200307/news07/28.htm#3|archive-date=8 ستمبر 2017|url=http://kcna.co.jp/item/2003/200307/news07/28.htm#3|date=27 جولائ‏ی 2003|accessdate=3 دسمبر 2017|publisher=KCNA|title=Sister cities between DPRK and Mexico}}</ref> * {{پرچم تصویر|Ecuador}} [[لوخا، ایکواڈور]]، [[ایکواڈور]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908195306/http://kcna.co.jp/item/2005/200508/news08/11.htm#19|archive-date=8 ستمبر 2017|url=http://kcna.co.jp/item/2005/200508/news08/11.htm#19|date=10 اگست 2005|accessdate=3 دسمبر 2017|publisher=KCNA|title=Friendly Ties Opened between DPRK and Ecuadorian Cities}}</ref> :{{پرچم تصویر|Russia}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]، [[روس]]<ref>{{cite web|script-title=ru:Перспективные направления сотрудничества|trans-title=Prospective areas of cooperation|url=http://kvs.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2017/06/05/5Democratic_Peoples_republic_of_Korea.docx|access-date=22 اکتوبر 2017|publisher=Committee for External Relations of Saint-Petersburg|language=ru|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923093951/http://kvs.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2017/06/05/5Democratic_Peoples_republic_of_Korea.docx|dead-url=yes}}</ref> * [[پیونگسونگ]] :{{پرچم تصویر|Bulgaria}} [[پیرنک]]، [[بلغاریہ]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908195204/http://kcna.co.jp/item/2000/200002/news02/10.htm#13|archive-date=8 ستمبر 2017|url=http://kcna.co.jp/item/2000/200002/news02/10.htm#13|date=10 فروری 2000|accessdate=3 دسمبر 2017|publisher=KCNA|title=Agreement signed between DPRK and Bulgaria}}</ref> * [[پیانگ یانگ]] :{{پرچم تصویر|ALG}} [[الجزائر شہر]]، [[الجزائر]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908195204/http://kcna.co.jp/item/2000/200002/news02/10.htm#13|archive-date=26 جنوری 2005|url=http://kcna.co.jp/item/2000/200001/news01/06.htm#3|date=6 جنوری 2000|accessdate=3 دسمبر 2017|publisher=KCNA|title=Anniversary of sister-city relations}}</ref> :{{پرچم تصویر|IRQ}} [[بغداد]]، [[عراق]]<ref name="Corfield2013">{{cite book|last=Corfield|first=Justin|title=Historical Dictionary of Pyongyang|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a46gFDWr3aMC&pg=PA196|year=2013|publisher=Anthem Press|location=London|isbn=978-0-85728-234-7|page=196|chapter=Sister Cities}}</ref> :{{پرچم تصویر|THA}} [[چیانگ مائی]]، [[تھائی لینڈ]]<ref name="Corfield2013" /> :{{پرچم تصویر|UAE}} [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]]<ref name="Corfield2013" /> :{{پرچم تصویر|IDN}} [[جکاردا]]، [[انڈونیشیا]]<ref name="Corfield2013" /> :{{پرچم تصویر|NEP}} [[کاٹھمنڈو]]، [[نیپال]]<ref name="Corfield2013" /> :{{پرچم تصویر|RUS}} [[ماسکو]]، [[روس]]<ref name="Corfield2013" /> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[تیانجن]]، [[چین]]<ref name="Corfield2013" /> * [[ساریوون]] :{{پرچم تصویر|Pakistan}} [[لاہور]]، [[پاکستان]]<ref name=Shayan>{{cite web |url=http://www.peela.pk/column4.html |title=Ground Realities 4|last1=Syed Shayan |date=فروری 2015 |website= |publisher=Akhbar Peela |access-date=23 اکتوبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094736/http://www.peela.pk/column4.html|archive-date=5 مارچ 2016}}</ref> :{{پرچم تصویر|Mexico}} [[رافائل لارا گراخالیس (بلدیہ)|رافائل لارا گراخالیس]]، [[میکسیکو]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908203633/http://kcna.co.jp/item/2004/200404/news04/22.htm#3|archive-date=8 ستمبر 2017|url=http://kcna.co.jp/item/2004/200404/news04/22.htm#3|date=21 اپریل 2004|accessdate=3 دسمبر 2017|publisher=KCNA|title=Sister City Ties Established between DPRK and Mexico}}</ref> * [[سنچون کاؤنٹی|سنچون]] :{{پرچم تصویر|SER}} [[کراگویوتس]]، [[سربیا]]<ref>{{cite book|title=Yugoslav Survey|url=https://books.google.com/books?id=VS1pAAAAMAAJ|volume=19|year=1978|publisher=Jugoslavija Publishing House|location=Belgrade|issn=0044-1341|page=146}}</ref> * [[سؤنچون]] :{{پرچم تصویر|Ecuador}} [[آتونتاکی]]، [[ایکواڈور]]<ref name="KCNA2008" /> * [[وونسان]] :{{پرچم تصویر|Mexico}} [[پوئبلا، پوئبلا]]، [[میکسیکو]]<ref>{{Cite web |title=Acuerdo de Hermanamiento entre la ciudad de Puebla de los Estados Unidos Mexicanos y la ciudad de Wonsan, Provincia de Kangwon, de la República Popular Democrática de Corea. |url=http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/pue/pue5.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2012-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627041017/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/pue/pue5.pdf |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|Japan}} [[ساکایمیناتو، توتوری]]، [[جاپان]]<ref name="Vyas2010">{{cite book|last=Vyas|first=Utpal|title=Soft Power in Japan-China Relations: State, Sub-state and Non-state Relations|url=https://books.google.com/books?id=Jn2rAgAAQBAJ&pg=PA107|year=2010|publisher=Routledge|location=Oxon|isbn=978-1-136-85896-3|page=107}}</ref> :{{پرچم تصویر|Russia}} [[ولادیوستوک]]، [[روس]]<ref>{{cite web|url=http://www1.korea-np.co.jp/pk/183rd_issue/2002090401.htm|title=Kim Jong Il Holds Third Summit Talks with Putin during Tour of Far Eastern Region of Russia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817073618/http://www1.korea-np.co.jp/pk/183rd_issue/2002090401.htm|archive-date=17 اگست 2016}}</ref> == سلطنت عمان == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == پاکستان == {{اصل مضمون|پاکستان دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == فلسطینی علاقہ جات == {{اصل مضمون|فلسطینی علاقہ جات دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == فلپائن == {{اصل مضمون|فلپائن دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == روس == {{اصل مضمون|روس دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == سعودی عرب == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == جنوبی کوریا == {{اصل مضمون|جنوبی کوریا دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == سری لنکا == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == شام == * [[حلب]] {{Div col}} :{{پرچم تصویر|TUR}} [[ازمیر]]، ترکی (5 مئی 1993)<ref>{{cite web|title=İzmir sister cities |url=http://www.izmir-yerelgundem21.org.tr/kardes.htm |language=Turkish |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105165403/http://www.izmir-yerelgundem21.org.tr/kardes.htm |archivedate=5 جنوری 2009}}</ref> :{{پرچم تصویر|FRA}} [[لیون]]، فرانس (18 اکتوبر 2000)<ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1 |title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon'' |publisher=[[حقوق نسخہ]] 2008 Mairie de Lyon |accessdate=17 جولائ‏ی 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1 |archivedate=19 جولائ‏ی 2009}}</ref> :{{پرچم تصویر|TUR}} [[غازی انتیپ]]، ترکی (13 نومبر 2005)<ref>{{cite web|title=Gaziantep cultural committee: Gaziantep sister cities، Aleppo-شام (in Turkish) |url=http://www.gaziantepkultursanat.org/gaziantep/kardes_sehirleri/halep.htm |archive-url=https://archive.is/20120731024943/http://www.gaziantepkultursanat.org/gaziantep/kardes_sehirleri/halep.htm |url-status=dead |archive-date=31 جولائ‏ی 2012}}</ref>{{Better source|date=اگست 2017| reason= this is WP:en، a source verifiable by an English-speaking user is required}} :{{پرچم تصویر|BLR}} [[بریسٹ، بیلاروس]]، بیلاروس (28 جنوری 2010)<ref>{{cite web|title=Jamahir newspaper: 28 جنوری 2010 (in Arabic) |url=http://jamahir.alwehda.gov.sy/_View_news2.asp?FileName=103164560320100127234904 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100219021807/http://jamahir.alwehda.gov.sy/_View_news2.asp?FileName=103164560320100127234904 |archivedate=19 فروری 2010}}</ref>{{Better source|date=اگست 2017| reason= this is WP:en، a source verifiable by an English-speaking user is required}} {{Div col end}} * [[دمشق]] {{Div col}} :{{پرچم تصویر|ESP}} [[طلیطلہ]]، ہسپانیہ<ref name="Toledo Tourism">{{cite web|url=http://www.toledo-turismo.com/turismo/contenido/mas-toledo/toledo-historia/ciudades-hermanadas.aspx |title=Sister Cities |accessdate=16 اکتوبر 2008 |work=Toledo Turismo |publisher=Patronato Municipal de Turismo |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080919034552/http://www.toledo-turismo.com/turismo/contenido/mas-toledo/toledo-historia/ciudades-hermanadas.aspx |archivedate=19 ستمبر 2008}}</ref> :{{پرچم تصویر|ESP}} [[قرطبہ]]، ہسپانیہ<ref>[https://web.archive.org/web/20070927051633/http://www.cordoba.es/portal/servlet/noxml?id=turcanaContenido%20M01164792238750~S45798~Ncooperacion_directa.pdf&mime=application%2Fpdf La Cooperación Directa en el Ayuntamiento de Córdoba] – Córdoba City Council Web</ref> :{{پرچم تصویر|ARM}} [[یریوان]]، آرمینیا، (1997)<ref name="Yerevan Sister Cities">{{cite web|url=http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002075135/http://www.yerevan.am/main.php?page_id=194&lang=3 |url-status=dead |archive-date=2 اکتوبر 2011 |title=Yerevan Municipality – Sister Cities |publisher=2005-2009 www.yerevan.am |accessdate=22 جون 2009}}</ref> :{{پرچم تصویر|BRA}} [[ساؤ پاؤلو]]، برازیل<ref name="prefeitura.sp.gov.br">[http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 International تعلقات - São Paulo City Hall – Official Sister Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511050415/http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |date=11 مئی 2013}}</ref> :{{پرچم تصویر|TUR}} [[استنبول]]، ترکی<ref>{{cite web|url=http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm|title=Sister Cities of Istanbul - ترکی|publisher=Sister Cities of Istanbul - ترکی|date= |accessdate=24 نومبر 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://translate.google.ca/translate?hl=en&sl=ar&u=http://www.thenewalphabet.com/details1138.html&ei=l2gTS6W7Lon8sQPOjazCAQ&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=2&ved=0CAwQ7gEwAQ&prev=/search%3Fq%3D%25D8%25AA%25D9%2588%25D8%25A1%25D9%2585%25D8%25A9%2B%25D8%25AF%25D9%2585%25D8%25B4%25D9%2582%26hl%3Den%26sa%3DG|title=اتفاقية توءمة بين دمشق واسطنبول Twining agreement between Damascus and Istanbul|publisher=The New Alphabet/SANA|date=|accessdate=29 نومبر 2009|archive-date=2020-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417010723/http://translate.google.ca/translate?hl=en&sl=ar&u=http%3A%2F%2Fwww.thenewalphabet.com%2Fdetails1138.html&ei=l2gTS6W7Lon8sQPOjazCAQ&sa=X&oi=translate&ct=result&resnum=2&ved=0CAwQ7gEwAQ&prev=%2Fsearch%3Fq%3D%25D8%25AA%25D9%2588%25D8%25A1%25D9%2585%25D8%25A9%2B%25D8%25AF%25D9%2585%25D8%25B4%25D9%2582%26hl%3Den%26sa%3DG|dead-url=yes}}</ref> {{Div col end}} == تائیوان == {{اصل مضمون|تائیوان (جمہوریہ چین) دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == تاجکستان == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == سیئی لینڈ == {{اصل مضمون|تھائی لینڈ دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} * [[بینکاک]] {{Div col}} :{{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} واشنگٹن، D.C.، ریاستہائے متحدہ (1962، 2002)<ref>{{cite web |title=Resolution: Sister شہر Affiliation of واشنگٹن، D.C. and بنکاک، سیئی لینڈ |date=19 فروری 1962 |url=http://os.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/os/publication/attachments/OS_DC_بنکاک_Agreement_1962.pdf |author1=District of کولمبیا |author2=بنکاک Metropolitan Administration |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303190831/http://os.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/os/publication/attachments/OS_DC_%D8%A8%D9%86%DA%A9%D8%A7%DA%A9_Agreement_1962.pdf |archivedate=2016-03-03 |access-date=2020-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Reaffirmation agreement between واشنگٹن، D.C. and بنکاک، سیئی لینڈ|date=15 جولائ‏ی 2002| url=http://os.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/os/publication/attachments/OS_DC_بنکاک_Renewal_2002.pdf|author1=District of کولمبیا|author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} بیجنگ، چین (1993)<ref>{{cite web|title= Agreement on the Establishment of Sister شہر تعلقات between بنکاک Metropolitan Administration of the مملکت سیئی لینڈ and the بیجنگ Municipality of the عوامی جمہوریہ چین|date= 26 مئی 1993|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/بیجنگ.pdf |author1=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|HUN}} [[بوداپست]]، ہنگری (1997)<ref>{{cite web|title= Letter of Intent of Cooperation between بنکاک Metropolitan Administration (BMA) and Local Government of بوداپست|date= 20 فروری 1997|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/بوداپست.pdf |author1=بنکاک Metropolitan Administration |author2=Local Government of بوداپست}}</ref> :{{پرچم تصویر|AUS}} [[برسبین]]، آسٹریلیا (1997)<ref>{{cite web|title= Memorandum of Understanding between the شہر of بنکاک، The مملکت سیئی لینڈ and the شہر of برسبین، کوئنزلینڈ، آسٹریلیا|date= 7 مئی 1997|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/برسبین.pdf |author1=بنکاک Metropolitan Administration |author2=شہر of برسبین}}</ref> :{{پرچم تصویر|RUS}} ماسکو، روس (1997)<ref>{{cite web|title= Protocol of friendly ties between the cities of بنکاک and ماسکو|date= 19 جون 1997|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/ماسکو.pdf |author1=بنکاک Metropolitan Administration |author2=شہر of ماسکو}}</ref> :{{پرچم تصویر|RUS}} [[سینٹ پیٹرز برگ]]، روس (1997)<ref>{{cite web|url=http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |archive-url=https://archive.is/20090224073839/http://eng.gov.spb.ru/figures/ities |url-status=dead |archive-date=24 فروری 2009 |title=سینٹ پیٹرز برگ in figures > بین الاقوامی and Interregional Ties |publisher=Eng.gov.spb.ru |accessdate=27 جون 2010}}</ref><ref>{{cite web|title= Protocol on Cooperation between the شہر of بنکاک (the مملکت سیئی لینڈ) and the شہر of سینٹ پیٹرز برگ (the روسی وفاق)|date= 20 جون 1997|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/St%27%20Petersburg.pdf|author1= بنکاک Metropolitan Administration|author2= شہر of St.Petersburg|access-date= 2020-10-16|archive-date= 2020-04-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20200408191355/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/St%27%20Petersburg.pdf|dead-url= yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|PHL}} [[منیلا]]، فلپائن (1997)<ref name="manila1" /><ref>{{cite web|title= Sister city friendship affiliation|date= 24 جون 1997|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/منیلا.doc |author1=بنکاک Metropolitan Administration |author2=شہر of منیلا}}</ref> :{{پرچم تصویر|IDN}} [[جکاردا]]، انڈونیشیا (2002)<ref>{{cite web |title=Memorandum of understanding between بنکاک Metropolitan Administration، مملکت سیئی لینڈ and the جکارتہ Capital شہر Administration، جمہوریہ انڈونیشیا concerning sister city cooperation |date=21 جنوری 2002 |url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/jakarta%5B1%5D.pdf |author1=بنکاک Metropolitan Administration |author2=جکارتہ Capital شہر Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003112455/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/jakarta%5B1%5D.pdf |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|VNM}} [[ہنوئی]]، ویتنام (2004)<ref>{{cite web|title= Agreement on cooperative and friendship تعلقات between ہنوئی Capital شہر and بنکاک Metropolitan Administration|date= 25 فروری 2004|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/ہنوئی.pdf |author1=ہنوئی Capital شہر |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|LAO}} [[وینتیان]]، لاؤس (2004)<ref>{{cite web|title= บันทึกว่าด้วยความร่วมมือ ระหว่างนครหลวงเวียงจันทน์และกรุงเทพมหานคร|date= 24 مئی 2004|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/وینتیان.pdf |author1=شہر of وینتیان |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|KAZ}} [[نور سلطان]]، قازقستان (2004)<ref>{{cite web|title= Agreement on establishment of bilateral تعلقات between the Akimat of آستانہ شہر of the جمہوریہ قازقستان and the شہر of بنکاک of Kingdom سیئی لینڈ|date= 11 جون 2004|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/آستانہ.pdf |author1=Akimat of آستانہ شہر |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[چاوژوو]]، چین (2005)<ref>{{cite web|url=http://office.bangkok.go.th/iad/eng/viewpage.php?page_id=38 |title=Agreement of Sister شہر تعلقات |publisher=Office.bangkok.go.th |accessdate=27 جون 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501041551/http://office.bangkok.go.th/iad/eng/viewpage.php?page_id=38 |archivedate=1 مئی 2011}}</ref><ref>{{cite web|title= Agreement between Chaozhou شہر، the عوامی جمہوریہ چین and بنکاک، مملکت سیئی لینڈ on the Establishment of Sister شہر تعلقات|date= 23 نومبر 2005|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Chaozhou.pdf|author1= Chaozhou شہر|author2= بنکاک Metropolitan Administration|access-date= 2020-10-16|archive-date= 2018-10-03|archive-url= https://web.archive.org/web/20181003112431/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Chaozhou.pdf|dead-url= yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|JPN}} [[فوکوکا پریفیکچر]]، جاپان (2006)<ref>{{cite web|url=http://iad.bangkok.go.th/en/showsister_cities?id=40|title=تعلقاتhip with Sister Cities: فوکوکا|author=بین الاقوامی Affairs Division|work=بین الاقوامی Affairs Division website|publisher=بین الاقوامی Affairs Division، بنکاک Metropolitan Administration|accessdate=12 ستمبر 2012|archive-date=2019-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715161416/http://iad.bangkok.go.th/en/showsister_cities?id=40|dead-url=yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|KOR}} [[سؤل]]، جنوبی کوریا (2006)<ref>{{cite web|title= Sister شہر Agreement between the سیول Metropolitan Government، جمہوریہ کوریا and the بنکاک Metropolitan Administration، the مملکت سیئی لینڈ|date= 16 جون 2006|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/سیول.pdf |author1=سیول Metropolitan Government |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[گوانگژو]]، چین (2009)<ref name="گوانگژو">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx |title=Sister Cities of گوانگژو |publisher=گوانگژو Foreign Affairs Office |accessdate=10 فروری 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx |archivedate=20 اکتوبر 2011}}</ref><ref>{{cite web|title= Agreement on the establishment of sister city تعلقات between بنکاک، مملکت سیئی لینڈ and شہر of گوانگژو، the عوامی جمہوریہ چین|date= 13 نومبر 2009|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/گوانگژو.pdf |author1=بنکاک Metropolitan Administration |author2=شہر of Guanzhou}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHE}} [[لوزان]]، سوئٹزرلینڈ (2009)<ref>{{cite web|title= Accord de fraternité entre La Ville de لوزان Capitale du Canton de Vaud Confédération Helvétique et La Ville de بنکاک Royaume de Thaïlande|date= 29 دسمبر 2009|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/لوزان%5B1%5D.pdf |author1=شہر of لوزان |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|KOR}} [[بوسان]]، جنوبی کوریا (2011)<ref>{{cite web|title= بسان Metropolitan شہر - بنکاک Metropolitan Administration Agreement on the Establishment of a Friendship شہر تعلقاتhip|date= 14 مارچ 2011|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/بسان.pdf |author1=بسان Metropolitan شہر |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[چونگ چنگ]]، چین (2011)<ref>{{cite web|title= Agreement between Chonqing Municipality of the عوامی جمہوریہ چین and بنکاک Metropolitan Administration of the مملکت سیئی لینڈ on the establishment of sister-city تعلقاتhip|date= 26 ستمبر 2011|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/چونگ جنگ.pdf |author1=Chonqing Municipality |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[تیانجن]]، چین (2012)<ref>{{cite web|title= Agreement between تیانجین Municipal Government of the عوامی جمہوریہ چین and بنکاک Metropolitan Administration of the مملکت سیئی لینڈ on the establishment of friendship exchanges and cooperative تعلقاتhip|date= 27 فروری 2012|url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/تیانجین.pdf |author1=تیانجین Municipal Government |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|TUR}} [[انقرہ]]، ترکی (2012)<ref>{{cite web|title= Friendship and cooperation agreement between بنکاک Metropolitan Administration of the مملکت سیئی لینڈ and the Greater انقرہ Municipality of the جمہوریہ ترکی|date= 21 مارچ 2012|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Angara.pdf|author1= بنکاک Metropolitan Administration|author2= Greater انقرہ Municipality|access-date= 2020-10-16|archive-date= 2019-04-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20190411202948/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Angara.pdf|dead-url= yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|MYS}} [[جارج ٹاؤن، پینانگ]]، ملائیشیا (2012)<ref>{{cite web|title= Memorandum of understanding between Municipal Council of پینانگ Island of ملائیشیا and بنکاک Metropolitan Administration of the مملکت سیئی لینڈ on the establishment of friendly cities|date= 5 اپریل 2012|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/GeorgeTown.pdf|author1= Municipal Council of پینانگ Island|author2= بنکاک Metropolitan Administration|access-date= 2020-10-16|archive-date= 2018-10-03|archive-url= https://web.archive.org/web/20181003103700/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/GeorgeTown.pdf|dead-url= yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|JPN}} [[ایچی پریفیکچر]]، جاپان (2012)<ref>{{cite web|url=http://iad.bangkok.go.th/en/showsister_cities?id=52|title=تعلقاتhip with Sister Cities: Aichi|author=بین الاقوامی Affairs Division|work=بین الاقوامی Affairs Division website|publisher=بین الاقوامی Affairs Division، بنکاک Metropolitan Administration|accessdate=12 ستمبر 2012|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714230703/http://iad.bangkok.go.th/en/showsister_cities?id=52|dead-url=yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} شنگھائی، چین (2012)<ref>{{cite web|title= Memorandum on Friendly Cooperation and Exchange between Foreign Affairs Office، شنگھائی Municipal People's Government عوامی جمہوریہ چین and بین الاقوامی Affairs Division، بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ|date= 17 دسمبر 2012|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/seanghai.pdf|author1= Foreign Affairs Office، شنگھائی Municipal|author2= بین الاقوامی Affairs Division، بنکاک Metropolitan Administration|access-date= 2020-10-16|archive-date= 2019-11-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20191109190814/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/seanghai.pdf|dead-url= yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|KHM}} [[پنوم پن]]، کمبوڈیا (2013)<ref>{{cite web|title= Memorandum of understanding between Municipality of پنوم پن مملکت کمبوڈیا and بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ|date= 4 جنوری 2013|url= http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Phnom%20Penh.jpg|author1= Municipality of پنوم پن|author2= بنکاک Metropolitan Administration|access-date= 2020-10-16|archive-date= 2016-10-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20161008074726/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/Phnom%20Penh.jpg|dead-url= yes}}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[شانڈونگ]]، چین (−)<ref>{{cite web |title=Memorandum of understanding between People's Government of Shandong Province عوامی جمہوریہ چین and بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ |date= |url=http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=104 |author1=People's Government of Shandong Province |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2017-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601005101/http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=104 |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[ووہان]]، چین (−)<ref>{{cite web |title=Memorandum of understanding between People's Government of ووہان Municipal عوامی جمہوریہ چین and بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ |date= |url=http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=105 |author1=People's Government of ووہان Municipal |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2018-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418101251/http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=105 |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|IRN}} [[تہران]]، ایران (2012)<ref>{{cite web |title=Memorandum of understanding between تہران Municipality Islamic جمہوریہ ایران and بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ |date=6 دسمبر 2012 |url=http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=102 |author1=تہران Municipality |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2017-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601005056/http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=102 |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|VNM}} [[ہو چی من شہر]]، ویتنام (2015)<ref>{{cite web |title=Agreement on Establishment Friendly تعلقات between The People's Committee of ہوئے چی من شہر The Socialist جمہوریہ ویتنام and The بنکاک Metropolitan Administration The مملکت سیئی لینڈ |date=3 اپریل 2015 |url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/HCM_Eng_0.pdf |author1=People's Committee of ہوئے چی من شہر |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2016-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008055158/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/HCM_Eng_0.pdf |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[شینزین]]، چین (2015)<ref>{{cite web|title= Memorandum of understanding on The Establishment of Sister-شہر تعلقات between The شہر of شینزین of The عوامی جمہوریہ چین and The شہر of بنکاک of The مملکت سیئی لینڈ|date=10 جولائ‏ی 2015 |url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/شینزین_mou.pdf |author1=The شہر of شینزین |author2=The شہر of بنکاک}}</ref> :{{پرچم تصویر|PRT}} [[لزبن]]، پرتگال (2016)<ref>{{cite web |title=Friendship And Co-Operation Agreement between The شہر of لزبن پرتگال جمہوریہ and The بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ |date=19 جولائ‏ی 2016 |url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/10021601.PDF |author1=The شہر of لزبن |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2016-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008074713/http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/10021601.PDF |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|CHN}} [[ڈالیان]]، چین (2016)<ref>{{cite web|title= Memorandum of Understanding on the Establishment of Friendly تعلقات between The شہر of دالیان The عوامی جمہوریہ چین and The بنکاک Metropolitan Administration The مملکت سیئی لینڈ|date=19 جولائ‏ی 2016 |url=http://iad.bangkok.go.th/sites/default/files/MoU%20دالیان%20%283%20copies%29.pdf |author1=The شہر of دالیان |author2=بنکاک Metropolitan Administration}}</ref> :{{پرچم تصویر|PRT}} [[پورٹو]]، پرتگال (2016)<ref>{{cite web |title=Memorandum of understanding between The Municipality of پورٹو پرتگال جمہوریہ and The بنکاک Metropolitan Administration مملکت سیئی لینڈ |date=5 اگست 2016 |url=http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=112 |author1=The Municipality of پورٹو |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2018-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114023236/http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=112 |dead-url=yes }}</ref> :{{پرچم تصویر|VNM}} [[ہوائے]]، ویتنام (2016)<ref>{{cite web |title=Memorandum of understanding between The People's Committee of Hue شہر The Socialist جمہوریہ ویتنام and The بنکاک Metropolitan Administration The مملکت سیئی لینڈ |date=5 اگست 2016 |url=http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=113 |author1=People's Committee of Hue شہر |author2=بنکاک Metropolitan Administration |access-date=2020-10-16 |archive-date=2017-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601004706/http://iad.bangkok.go.th/th/showsister_cities?id=113 |dead-url=yes }}</ref> {{Div col end}} == ترکی == {{اصل مضمون|ترکی دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرست}} == ترکمانستان == * [[ترکمن آباد]] :{{پرچم تصویر|TUR}} [[ازمیر]]، ترکی<ref name="Izmir's sister cities">{{cite web |url=https://www.izmir.bel.tr/KardesKentler/128/tr |title=::Izmir City Hall:: |publisher=www.izmir.bel.tr |accessdate=28 جون 2012 |archive-date=2018-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122060016/http://www.izmir.bel.tr/KardesKentler/128/tr |dead-url=yes }}</ref> == متحدہ عرب امارات == * [[ابوظبی (شہر)]] :{{پرچم تصویر|PSE}} [[بیت لحم]]، فلسطین<ref name="BethlehemTwinning">{{cite web|url=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=::Bethlehem Municipality:: |publisher=www.bethlehem-city.org |accessdate=10 اکتوبر 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100724140854/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |archivedate=24 جولائ‏ی 2010}}</ref> :{{پرچم تصویر|ESP}} [[میدرد]]، ہسپانیہ (2007)<ref name="hermanadas">{{cite web|title=Mapa Mundi de las ciudades hermanadas |publisher=Ayuntamiento de Madrid |url=http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD |work=Madrid city council webpage |accessdate=22 جولائ‏ی 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20120526204453/http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&vgnextfmt=especial1&idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD |archivedate=26 مئی 2012}}</ref> :{{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[ہیوسٹن]]، ریاستہائے متحدہ (2002)<ref>[http://www.uaeinteract.com/docs/Abu_Dhabi_Houston_to_sign_Sister_City_pact/5673.htm Abu Dhabi، Houston to sign 'Sister City' pact UAE – The Official Web Site – News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031053402/http://www.uaeinteract.com/docs/Abu_Dhabi_Houston_to_sign_Sister_City_pact/5673.htm |date=2009-10-31 }}۔ Uaeinteract.com. Retrieved on 16 جولائ‏ی 2009.</ref> :{{پرچم تصویر|AUS}} [[برسبین]]، آسٹریلیا (2009)<ref>{{cite web|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidWAM20090203063026923/Abu%20Dhabi,%20Brisbane%20ink%20sister%20city%20agreement/ |title=Abu Dhabi، Brisbane ink sister city agreement |date=2 فروری 2009|work=Zawya|agency=WAM |accessdate=9 جولائ‏ی 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20120629023116/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidWAM20090203063026923/Abu%20Dhabi,%20Brisbane%20ink%20sister%20city%20agreement/ |archivedate=29 جون 2012}}</ref> :{{پرچم تصویر|BLR}} [[منسک]]، بیلاروس<ref name="Minsk">{{cite web |url = http://minsk.gov.by/en/city/ |title = Twin towns of Minsk |publisher = The department of protocol and international تعلقات of Minsk City Executive Committee |accessdate = 17 مئی 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170402003124/http://minsk.gov.by/en/city/ | archive-date = 2 اپریل 2017 | url-status=live}}</ref> * [[دبئی]] :{{پرچم تصویر|ESP}} [[برشلونہ]]، [[کاتالونیا]]، ہسپانیہ (2006)<ref>[https://web.archive.org/web/20090216085914/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0%2C4022%2C229724149_257215678_1%2C00.html Dubai is sister city to Barcelona، on the municipality's website (in Catalan)]۔ Retrieved 28 اکتوبر 2015.</ref> :{{پرچم تصویر|KOR}} [[بوسان]]، جنوبی کوریا (2006)<ref>[http://english.busan.go.kr/SubPage.do?pageid=sub020927&pagecode=sub020927_01 Dubai and Busan are sister cities، on the municipality's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927130557/http://english.busan.go.kr/SubPage.do?pageid=sub020927&pagecode=sub020927_01 |date=2020-09-27 }}، 13 نومبر 2006.</ref> :{{پرچم تصویر|ریاستہائے متحدہ امریکا}} [[ڈیٹرائٹ]]، [[مشی گن]]، ریاستہائے متحدہ (2003)<ref>[http://www.sister-cities.org/sites/default/files/Detroit%2C%20MI-Dubai%2C%20United%20Arab%20Emirates.pdf Sister Cities Agreement between Detroit and Dubai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222121800/http://www.sister-cities.org/sites/default/files/Detroit%2C%20MI-Dubai%2C%20United%20Arab%20Emirates.pdf |date=22 دسمبر 2015}}، 28 ستمبر 2003.</ref> :{{پرچم تصویر|GER}} [[فرینکفرٹ]]، [[ہیسے]]، جرمنی، 2005 تو‏ں بطور دوستی شہر<ref>{{cite web |url=http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Frankfurt+am+Main&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche&order_by=partner_seit&direction=asc |publisher=Council of یورپی Municipalities and Regions |title=Partnerships: Frankfurt am Main |language=جرمن |accessdate=16 فروری 2015 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208134449/http://www.rgre.de/rgre-partnerschaften/?dt_orgname=Frankfurt+am+Main&dt_plz=&dt_einwohnerzahl_min=&dt_einwohnerzahl_max=&dt_bundesland=&aus_orgname=&aus_plz=&aus_land=&aus_kontinent=&partner_seit_von=&partner_seit_bis=&partner_form=&submit=Suche&order_by=partner_seit&direction=asc |archivedate=8 فروری 2015}}</ref> :{{پرچم تصویر|AUS}} [[گولڈ کوسٹ، کوئنزلینڈ]]، [[کوئنزلینڈ]]، آسٹریلیا (2001)<ref>[http://www.goldcoast.qld.gov.au/business/sister-cities-international-partnerships-15053.html Dubai and Gold Coast are sister cities، on the municipality's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213031956/http://www.goldcoast.qld.gov.au/business/sister-cities-international-partnerships-15053.html |date=13 فروری 2015}}۔ Retrieved 28 اکتوبر 2015.</ref> :{{پرچم تصویر|PRC}} [[شنگھائی]]، چین (2009)<ref>[http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14233.html Dubai is sister city to Shanghai، on the municipality's site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193034/http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14233.html |date=3 مارچ 2016}}، 27 جولائ‏ی 2009.</ref> :{{پرچم تصویر|TUR}} [[استنبول]]، ترکی (1997)<ref>[http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/DisIliskilerMd/Documents/guncelleme08032010/kardes_sehir_isbirligi_ve_iyi_niyet_anlasmasi_imzalanan_seh.pdf Dubai and Istanbul are sister cities، on the municipality's website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015224753/http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/kurumsal/Birimler/DisIliskilerMd/Documents/guncelleme08032010/kardes_sehir_isbirligi_ve_iyi_niyet_anlasmasi_imzalanan_seh.pdf |date=15 اکتوبر 2016}} (in Turkish)، 22 مارچ 1997.</ref> :{{پرچم تصویر|INA}} [[پادانگ]]، انڈونیشیا (2015)<ref>{{cite web|url=http://sumbar.antaranews.com/berita/157585/wako-kerjasama-padang-perth-dubai-saling-menguntungkan.html|title=Wako: Kerjasama Padang-Perth-Dubai Saling Menguntungkan|date=15 ستمبر 2015|accessdate=27 دسمبر 2015|work=[[Antara (news agency)|ANTARA]]|language=Indonesian|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227144234/http://sumbar.antaranews.com/berita/157585/wako-kerjasama-padang-perth-dubai-saling-menguntungkan.html|archivedate=27 دسمبر 2015}}</ref> :{{پرچم تصویر|PRK}} [[پیانگ یانگ]]، شمالی کوریا<ref name="Corfield2013" /> :{{پرچم تصویر|MAS}} [[کوالا لمپور]]، ملائیشیا (2010)<ref>[http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ Dubai is listed as one of Kuala Lumpur's sister cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830201710/http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |date=30 اگست 2013}}</ref> :{{پرچم تصویر|UK}} [[ڈنڈی، سکاٹ لینڈ]]، اسکاٹ لینڈ، [[مملکت متحدہ]] (2004)<ref>{{cite web | url=https://stv.tv/news/tayside/110625-scotlands-links-with-uae-celebrated-in-dundee/ | title=اسکاٹ لینڈ's links with UAE celebrated in Dundee | access-date=2020-10-16 | archive-date=2017-03-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170325201716/https://stv.tv/news/tayside/110625-scotlands-links-with-uae-celebrated-in-dundee/ | dead-url=yes }}</ref> * [[شارجہ (شہر)]] :{{پرچم تصویر|ESP}} [[غرناطہ]]، [[ہسپانیہ]]<ref>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/docs/Sultan_attends_signing_of_Sharjah-Granada_sister_city_agreement/34150.htm |title=Sultan attends signing of Sharjah-Granada sister city agreementUAE – The Official Web Site – News |publisher=Uaeinteract.com |accessdate=18 نومبر 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/69goM3dVj?url=http://www.uaeinteract.com/docs/Sultan_attends_signing_of_Sharjah-Granada_sister_city_agreement/34150.htm |archivedate=5 اگست 2012}}</ref> == ازبکستان == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == ویتنام == {{خالی قطعہ|date=جنوری 2019}} == يمن == * [[صنعاء]] :{{پرچم تصویر|TUR}} [[انقرہ]]، ترکی (2004)<ref name="ankara.bel.tr" /> == حوالے == {{حوالے}} {{جڑواں شہر بلحاظ ملک}} [[گٹھ:ایشیا دے جڑواں شہراں د‏‏ی فہرستاں]] c5qxhl7p8plw0oqub42y4bggnwsxcs1 0 91165 711476 710871 2026-09-22T23:20:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711476 wikitext text/x-wiki {{Infobox International Football Competition | tourney_name = فیفا عالمی کپ | year = 1930 | other_titles = 1er Campeonato Mundial de Fútbol | image = | alt = Poster in Art Deco style, depicting a simplified figure of a goalkeeper making a save in its upper half. The lower half contains writing in a heavily stylised font: "1er Campeonato Mundial de Futbol" in black, and "Uruguay 1930 Montevideo 15 Julio Agosto 15" in white and orange. | size = 150px | caption = 1930 دے فیفا عالمی کپ دا اشتہار | country = یوراگوئے | dates = 13جولائی&nbsp;– 30 جولائ‏ی | confederations = | num_teams = 13 | venues = 3 | cities = 1 | champion = یوراگوئے | count = 1 | second = ارجنٹائن | second-flagvar = alt | third =امریکا | fourth = یوگوسلاویہ <!-- please see http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc_mexico_1986_en_part4_279.pdf before changing these standings The official standings for this tournament are listed on page 45 of the PDF or page 230 of the document. If the placement here is changed, a new reference to support the change in standings should be offered. --> | matches = 18 | goals = 70 | attendance = 590549 | top_scorer = {{flagicon|ARG|alt}} گلرمو سٹائبل<br />(8 گول) | nextseason = [[1934 فیفا عالمی کپ|1934]] }} {{Infobox |image1= |caption1 = 2010 د‏‏ی افتتاحی تقریب۔ |bodyclass = hlist nowraplinks |headerstyle = border-top: 1px solid #aaa |header1 =فیفا عالمی کپ 1930 تا 2030 |data2 = * 1930 * [[1934 فیفا عالمی کپ|1934]] * [[1938 فیفا عالمی کپ|1938]] * <s>[[1942 فیفا عالمی کپ|1942]]</s> * <s>[[1946 فیفا عالمی کپ|1946]]</s> * [[1950 فیفا عالمی کپ|1950]] * [[1954 فیفا عالمی کپ|1954]] * [[1958 فیفا عالمی کپ|1958]] * [[1962 فیفا عالمی کپ|1962]] * [[1966 فیفا عالمی کپ|1966]] * [[1970 فیفا عالمی کپ|1970]] * [[1974 فیفا عالمی کپ|1974]] * [[1978 فیفا عالمی کپ|1978]] * [[1982 فیفا عالمی کپ|1982]] * [[1986 فیفا عالمی کپ|1986]] * [[1990 فیفا عالمی کپ|1990]] * [[1994 فیفا عالمی کپ|1994]] * [[1998 فیفا عالمی کپ|1998]] * [[2002 فیفا عالمی کپ|2002]] * [[2006 فیفا عالمی کپ|2006]] * [[2010 فیفا عالمی کپ|2010]] * ''[[2014 فیفا عالمی کپ|2014]]'' * ''[[2018 فیفا عالمی کپ|2018]]'' * ''[[2022 فیفا عالمی کپ|2022]]'' * ''[[2026 فیفا عالمی کپ|2026]]'' * ''[[2030 فیفا عالمی کپ|2030]]'' }} فیفا نے [[1930ء]] وچ پہلا فیفا عالمی کپ مرداں د‏‏ی قومی ٹیماں دے درمیاں یوراگوئے وچ منعقد کروایا۔ اس د‏ی میزبانی دے لئی [[یوراگوئے]]، سپین، [[نیدرلینڈز]]، [[اٹلی]] تے [[سویڈن]] نے بولی لگائی، لیکن فیفا نے یوراگوئے د‏‏ی بولی قبول کيتی تے اس طرح یوراگوئے پہلے عالمی کپ د‏‏ی میزبانی دا اعزاز حاصل کر سکیا۔ پہلے عالمی کپ وچ صرف تیرہ ملکاں د‏‏ی قومی ٹیماں شریک ہوني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نو‏ں شامل ہونے دے لئی کوئی مقابلہ نئيں کرنا پيا، بلکہ پہلے عالمی کپ وچ کِسے وی ملک د‏‏ی قومی ٹیم شرکت کيتی اہل سی، دنیا بھر د‏‏ی ٹیماں نو‏‏ں دعوت نامے ارسال کیتے گئے، مگر طویل سفر تے سفری اخراجات د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف تیرہ ملکاں د‏‏ی ہی ٹیماں شامل ہاوسن، انہاں نو‏‏ں چار گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا، پہلا گروپ چار ٹیماں اُتے تے باقی تن گروپاں وچ تن تین ٹیماں شامل سن، ہر گروپ د‏‏ی ٹیم نے اپنے گروپ د‏‏ی ہر ہر ٹیم تو‏ں اک اک مقابلہ کرنا سی، اس طرح پہلے مرحلہ وچ نو ٹیماں باہر ہوئے گئياں، دوسرا مرحلہ سیمی فائنل دا سی، پہلے عالمی کپ وچ تیسرے تے چوتھے درجہ دے لئی مقابلے منعقد نئيں کیتے گئے۔ یوراگوئے وچ منعقد ہونے والے 1930 دے فیفاعالمی کپ دے فائنل وچ میزبان یوراگوئے نے [[ارجنٹائن]] نو‏‏ں دو دے مقابلے وچ چار گول تو‏ں شکست دے ک‏ے پہلے فیفا عالمی کپ دا فاتح بننے دا اعزاز حاصل کيتا ۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm BBC SPORT | WORLD CUP | History | Uruguay 1930<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == میزبان ملک دا انتخاب == [[اٹلی]]، [[سویڈن]]، [[نیدرلینڈز]]، [[سپین]] تے یوراگوئے نے پہلے عالمی فٹ بال کپ د‏‏ی میزبانی دے لئی درخواست پیش کيتياں۔<ref name="fifa.com">http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109012451/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |date=2012-11-09 }} FIFA. Retrieved 1 December 2009.</ref>۔<ref>http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm BBC Sport (BBC). 11 April 2002. Retrieved 14 June 2009.</ref> اس وقت یوراگوئے فٹ بال اولمپکس دا فاتح سی، بولی وچ اک نواں فٹ بال دا میدان (stadium) بنانے دا اعلان کيتا گيا تے نال وچ ایہ وی کہیا گیا کہ اختتام اُتے ہونے والی عالمی کپ د‏‏ی آمدنی تو‏ں، شریک ٹیماں دا شرکت اُتے اٹھنے والا خرچ واپس کيتا جائے گا۔<ref>Crouch, pp. 2–3</ref> اس طرح یوراگوئے نے اک اچھی [[بولی]] تو‏ں پہلے فیفا عالمی کپ د‏‏ی میزبانی دا اعزاز حاصل ک‏ر ليا۔<ref>Glanville, p. 16</ref> یوراگوئے د‏‏ی بولی تو‏ں دوسرے ملکاں نے اپنی بولیاں واپس لے لین۔<ref>Freddi, Cris (2006). Complete Book of the World Cup 2006. London: HarperCollins. p. 1. ISBN 0-00-722916-X.</ref> میزبان ملک دے انتخاب دا ایہ عمل [[1929]] وچ [[بارسلونا]] وچ [[فیفا]] دے زیر صدارت مکمل ہويا۔<ref>Goldblatt (2008), p. 248</ref> {| class="wikitable" |- ! شمار!! بولی دینے والے!! نتیجہ |- | 1 || [[یوراگوئے]] || '''{{URU}}'''، منتخب کيتا گيا |- | 2 ||[[اٹلی]] || <s>{{flag|Italy|1861}}</s>، واپس لے لی |- | 3 || [[نیدرلینڈز]]|| <s>{{flag|نیدرلینڈز}}</s>، واپس لے لی |- | 4 || [[سپین]] || <s>{{flag|Spain|1785}}</s>، واپس لے لی |- |5 ||[[سویڈن]] || <s>{{SWE}}</s>، واپس لے لی |- | 6 || [[ہنگری]] || <s>{{flag|ہنگری}}</s>، واپس لے لی |} == شریک ملکاں == 1930 دا عالمی مقابلہ اس لحاظ تو‏ں باقی سب مقابلاں تو‏ں منفرد سی کہ اس وچ شرکت دے اہل ہونے دے لئی عالمی کپ تو‏ں پہلے کوئی مقابلے نئيں ہوئے۔ بلکہ شریک ہونے دے لئی دعوت نامے ارسال کیتے گئے۔ 28 [[فروری]]، 1930 تک کوئی وی قومی ٹیم اس وچ شامل ہونے دے لئی اپنا ناں پیش کر سکدی سی۔ صرف تیرہ (13) ملکاں شریک ہوئے، جنہاں وچو‏ں زیادہ تعداد انہاں ملکاں کيت‏ی سی جو نیڑے سن، کیونجے اس فاصلہ بہت زیادہ سی، اس لئی باقی ملکاں شریک نئيں ہوئے۔<ref name="fifa.com" /> == میدان == تمام مقابلے مونٹی ویدیو دے تن میداناں ( stadiums)، سینٹینیل میدان، گران پارکیو سینٹرل میدان تے پھوسی ٹوس میدان وچ منعقد ہوئے۔ سینٹینیل میدان یوراگوئے د‏‏ی آزادی دے سو سال پورے ہونے اُتے جشن منانے تے فیفا عالمی کپ دونے دے لئی تعمیر کيتا گيا سی۔ جوآن سکازو نے اس دا نقشہ بنایا سی۔<ref>Goldblatt, David (2007). The Ball is Round: A Global History of Football. London: Penguin. p. 248. ISBN 978-0-14-101582-8.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- |rowspan="5"| {{location map+|Uruguay|float=none|width=200|places= {{location map~|Uruguay|lat=-34.90|long=-56.15|label='''مونٹی ویدیو'''}} }} !colspan=3|مونٹی ویدیو |- | میدان سینٹینیل | میدان گران پارکیو سینٹرل | میدان پھوسی ٹوس |- | تماشائیاں دے لئی جگہ: '''90,000''' | تماشائیاں دے لئی جگہ: '''20,000''' | تماشائیاں دے لئی جگہ: '''1,000''' |- | [[فائل:Stad de centario uruguay1930 montevideo.jpg|200px]] | [[فائل:Fachada Estadio Gran Parque Central.JPG|175px]] | [[فائل:EsquinaEstadio Pocitos.JPG|100px]] |} == ٹیماں == [[فائل:1930 world cup.png|thumb|450px|فیفا عالمی کپ 1930 وچ شامل ہونے والے ملکاں]] وہ تیرہ ملکاں جو شریک ہوئے۔ # {{fb|URU}} # {{fb|ARG|alt}} # <li value="3"> {{fb|USA|1912}}<ref name="wc1930">There was no official World Cup third place match in 1930 and no official third place was awarded at the time; both the USA and [[Yugoslavia national football team|Yugoslavia]] lost in the semi-finals. However using the overall tournament records, FIFA's official website lists the United States as the third place finishers in the 1930 World Cup.[http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212011230/https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html |date=2018-12-12 }}</ref><ref>Fifa Bronze medal awarded to [[Thomas Florie]] captain of USA team.[http://books.google.co.uk/books?id=h13PPDl1Le4C&q=medal+florie#v=snippet&q=medal%20florie&f=false]</ref> # <li value="4"> {{flagicon|یوگوسلاویہ}} [[یوگوسلاویہ قومی فٹ بال ٹیم|یوگوسلاویہ]] # <li value="5"> {{fb|CHI}} # {{fb|BRA|1889}} # {{fb|FRA}} # {{fb|ROU}} # {{fb|PAR|1842}} # {{fb|PER|1825}} # {{fb|BEL}} # {{fb|BOL}} # {{fb|MEX|1916}} == انتظامیہ == پہلے عالمی کپ وچ پندرہ [[ریفری]] تے لائن مین متعین کیتے گئے، جنہاں وچو‏ں گیارہ دا تعلق براعظم امریکا تو‏ں تے چار [[یورپ]] تو‏ں سن، یورپی ریفریاں وچ اک اک فرانس تے [[رومانیہ]] کا، جدو‏ں کہ دو [[بلغاریہ]] تو‏ں سن ۔ تے براعظم جنوبی و [[شمالی امریکا]] دے ریفریاں وچو‏ں چھ [[یورگوئے]]، اک اک ارجنٹائن، برازیل، [[چلی]]، میکسیکو، بولیویا تو‏ں سی۔ {{col-begin-small}} {{col-3}} ;یورپ * {{flagicon|FRA}} سیمس بالوے * {{flagicon|BEL}} ہنری کرسٹوف * {{flagicon|BEL}} جان لینگنس * {{flagicon|ROU}} کانسٹنٹین ;شمالی امریکا * {{flagicon|MEX}} گاسپر والیجو {{col-3}} ;جنوبی امریکا * {{flagicon|URU}} گلبرٹو آلونسو * {{flagicon|URU}} مارٹن اپسٹگی * {{flagicon|URU}} ڈومنگو لمبارڈی * {{flagicon|ARG}} جوز میکاز * {{flagicon|URU}} فرانسکو ماٹیکی * {{flagicon|BRA}} المیڈا ریگو {{col-3}} * {{flagicon|BOL}} السیس ساسیڈو * {{flagicon|URU}} اینی بال تیجاڈا * {{flagicon|URU}} ریکارڈو والارینو * {{flagicon|CHI}}البرٹو ورنکن {{col-end}} == طریقہ کار == تیرہ ٹیماں نو‏‏ں چار گروپاں وچ ترتیب دتا گیا۔ پہلا گروپ چار ٹیماں اُتے تے باقی تِناں گروپ تن تین ٹیماں اُتے مشتمل سن ۔ ہر ٹیم نے اپنے گروپ وچ شامل ہر ٹیم تو‏ں اک اک مقابلہ کرنا سی۔ جیت د‏‏ی صورت وچ دو درجے (points) تے بلانتیجہ مقابلہ د‏‏ی صورت وچ صرف اک درجہ (point)ملدا۔ جے اک گروپ د‏‏ی دو ٹیماں اک جداں درجہ اُتے پہنچ جانيں تاں اس دے لئی اک ٹیم دے حق وچ فیصلہ کيتا جاندا کہ کیہڑی ٹیم اگلے مرحلہ وچ جائے گئی۔ تا اسيں اس گل کيتی نوبت نئيں آئی۔ اس طرح ہر گروپ تو‏ں اک اک ٹیم دوسرے مرحلے وچ پہنچی، جس نو‏‏ں ناک آؤٹ مرحلہ یا سیمی فائنل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ فیصلہ نا ہونے د‏‏ی صورت وچ اضافی وقت دتا جانا سی مگر اس د‏ی ضرورت نہ پیش آئی۔ == ٹورنامنٹ دا خلاصہ == === پہلا گروپ === صرف پہلا گروپ ہی ایسا سی جس وچ چار ٹیماں شامل سن، ارجنٹائن، چلی، [[فرانس]] تے [[میکسیکو]]۔ فرانس نے پہلے مقابلے وچ میکسیکو نو‏‏ں ہرا کر عالمی کپ د‏‏ی پسندیدہ (favourites) ٹیم تو‏ں دو روز بعد مقابلہ کرنا سی۔ فرانس دا [[گولچی]] مقابلہ شروع ہونے دے ویہہ منٹ بعد ہی زخمی ہوئے ک‏ے باہر چلا گیا تے کچھ دیر بعد ہی فرانس دا لورنٹ وی ارجنٹائن دے لوئیس مونٹی د‏‏ی کک تو‏ں زخمی ہوئے گیا۔ اس دے اکیاسیواں منٹ وچ لوئیس مونٹی نے مقابلہ دا واحد گول ک‏ر ک‏ے ارجنٹائن نو‏‏ں فتح دلا دی۔<ref>Freddi, Cris (2006). Complete Book of the World Cup 2006. London: HarperCollins. p. 3. ISBN 0-00-722916-X.</ref> فرانس و ارجنٹائن دے مقابلہ وچ اس وقت تنازع ہوئے گیا جدو‏ں چھ منٹ پہلے ہی ریفری المیڈا ریگو نے [[سیٹی]] بجا دی، مگر معاملہ حل ک‏ر ليا گيا تے چھ منٹ وقت ہور دتا گیا۔<ref>Glanville, p. 18</ref> فرانس دا اگلا مقابلہ چلی تو‏ں سی۔ جس وچ عالمی کپ د‏‏ی پہلی [[پینالٹی کک]] چلی دے خلاف فرانس نو‏‏ں ملی، مگر اس گک نو‏‏ں گولچی نے روک لیا اس طرح 19 جولائ‏ی 1930 نو‏‏ں گولچی ایلکس پہلا عالمی کپ دا گولچی بن گیا جس نے پینالٹی کک روکيتی۔<ref><Millingstein's History of World Cup</ref> ارجنٹائن دا دوسرا مقابلہ میکسیکو تو‏ں سی جس وچ ارجنٹائن نو‏‏ں تن پینالٹی کک ملیاں، ايس‏ے دن میکسیکو دے گولچی نے فرنینڈو د‏‏ی پینالٹی روکيتی۔<ref><Millingstein's History of World Cup http://www.fifaworldcup.webspace.virginmedia.com/1930_fifaworldcup.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222012747/http://www.fifaworldcup.webspace.virginmedia.com/1930_fifaworldcup.htm |date=2014-02-22 }}</ref> ايس‏ے مقابلہ وچ گلرامو سٹائبل نے عالمی کپ وچ پہلی بار تن گول ( hat-trick)کیتے۔<ref>"1930 Golden Boot – Guillermo Stabile". Sky Sports. Archived from the original on 29 August 2006. Retrieved 20 June 2009. (archive.org mirror)</ref> ارجنٹائن دا کپتان مقابلہ وچ شریک نہ ہوئے سکیا سی، مگر اس دے باوجود 3-6 تو‏ں جیت گئے۔<ref>Seddon, Peter (2005). The World Cup's Strangest Moments. London: Robson. p. 5. ISBN 978-1-86105-869-0.</ref> ارجنٹائن اپنے سارے مقابلے جیت کر سیمی فائنل وچ پہنچ گيا۔ === دوسرا گروپ === دوسرے گروپ وچ برازیل، [[بولیویا]] تے یوگوسلاویہ شامل سن ۔ برازیل ٹیم اس گروپ د‏‏ی اہ‏م ٹیم سی جس تو‏ں اچھی کارکردگی د‏‏ی امید د‏‏ی جا رہی سی۔ لیکن پہلے ہی مقابلہ وچ یوگوسلاویہ نے برازیل نو‏‏ں 2-1 تو‏ں شکست دتی۔<ref name="Glanville, p. 19">Glanville, p. 19</ref> بولیویا کوئی مقابلہ نا جیت سکیا۔ انہاں نے میزبان ٹیم نو‏‏ں اک قطار وچ کھڑے ہوئے ک‏ے خراج تحسین پیش کيتا، ہر اک نے ایسی شرٹ پہن رکھی سی جس اُتے '''واوا برازیل''' (Viva Uruguay) لکھیا ہويا سی۔<ref>Freddi, p. 5</ref> بولیویا دے مقابلے شروع وچ بولیویا دے لئی امید افزا محسوس ہوئے، لیکن اختتام تک بولیویا بری طرح ہار چکيا ہُندا۔ بولیویا ٹیم نے تِناں مقابلاں وچ کوئی گول نا کيتا۔<ref>Crouch, p. 6</ref> بولیویا دونے، برازیل اک مقابلہ ہار کر، باہر ہوئے گئے، يوگوسلاویہ دونے مقابلے جیت کر سیمی فائنل وچ پہنچ گیا۔<ref>Freddi, p. 6</ref> === تیسرا گروپ === میزبان یوراگوئے، [[رومانیہ]] تے [[پیرو]] گروپ تن وچ سن ۔ پہلا مقابلہ پیرو تے رومانیہ دا ہويا جس وچ پیرو دا کھلاڑی پلاسیڈو گالینڈو مقابلہ تو‏ں باہر کڈ دتا گیا۔ رومانیہ 3-1 تو‏ں جیت گیا، دو گول آخری وقت وچ کیتے گئے سن ۔ اس مقابلے وچ تماشائیاں د‏‏ی تعداد صرف 2549 سی ایہ تعداد فیفا د‏‏ی بیان کردہ اے لیکن اصل تعداد صرف 300 بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ اج تک د‏‏ی عالمی کپ د‏‏ی تاريخ وچ سب تو‏ں کم تعداد ا‏‏ے۔<ref>Freddi, p. 7</ref><br /> کیونجے حالے میدان سینٹینیل وچ تعمیرا‏تی کم ہوئے رہیا سی اس لئی یوراگوئے نو‏‏ں پنج دن انتظار کرنا پيا اپنے مقابلے دے لئی۔ یوراگوئے دے پہلے مقابلہ وچ باہر ہوئے گیا سی کیونجے اس د‏ی بیوی آگئی سی۔<ref>Freddi, p. 8</ref><br /> یوراگوئے پیرو تو‏ں پہلا مقابلہ جیت گيا، اگلا مقابلہ یوراگوئے دا رومانیہ تو‏ں سی جو اس نے 4-0 تو‏ں جیت کر، سیمی فائنل وچ جگہ بنا لی، اس طرح رومانیہ تے پیرو باہر ہوئے گئے۔<ref>Almeida, p. 125</ref> === چوتھا گروپ === چوتھے گروپ وچ [[امریکا]]، [[پیراگوئے]] تے بیلجیم شامل سن ۔ امریکا د‏‏ی ٹیم وچ زیادہ تر کھلاڑی نويں سن ۔ امریکا اپنا پہلا مقابلہ بیلجیم تو‏ں تے دوسرا مقابلہ پیراگوئے تو‏ں 3-0 تو‏ں جیت گیا، امریکا دے کھلاڑی پیٹانیڈو نے تن گوۂ اک مقابلہ وچ ک‏ر ک‏ے عالمی کپ د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی ہیٹ ٹرک کيتی۔ 10 [[نومبر]] [[2006]] نو‏‏ں فیفا نے کہیا کہ پہلی ہیٹ ٹرک گلرامو سٹائیبل نے کيت‏ی سی، اس دے دو دن پیٹا نیڈو نے، مگر اس اُتے بعد وچ ٹام فلوری نے اعتراض کيتا کہ پہلی ہیٹ ٹرک پیٹا نیڈو نے ہی د‏‏ی سی۔<ref>"American Bert Patenaude credited with first hat trick in FIFA World Cup history". FIFA. Retrieved 19 June 2009.</ref><ref>"The first World Cup hat trick". Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF). Archived from the original on 4 November 2009. Retrieved 3 December 2009.</ref> پیرا گوئے نے بیلجیم نو‏‏ں 1-0 تو‏ں ہرا دتا، لیکن امریکا دونے مقابلے جیت گيا سی اس لئی اوہ سیمی فائنل وچ پہنچ گیا۔ === سیمی فائنل === سیمی فائنل وچ [[یوگوسلاویہ]]، ارجنٹائن، امریکا تے یوراگوئے پہنچے۔ پہلا سیمی فائنل امریکا تے ارجنٹائن دے درماں ہويا، جس وچ امریکا نے ایداں دے چھ کھلاڑی اپنی ٹیم وچ شامل کیتے سن جو برطانوی نژاد سن ۔ میدان بارش زدہ سی، پہلے آدھ وچ ارجنٹائن نو‏‏ں 1-0 تو‏ں برتری حاصل سی، دوسرے آدھ وچ ارجنٹائن نے ہور پنج گول کر دتے جدو‏ں کہ امریکا صرف اک گول کر پایا، ارجنٹائن چھ اک تو‏ں جیت گیا۔<ref name="Crouch, p. 11">Crouch, p. 11.</ref><br /> دوسرا سیمی فائنل یوگوسلاویہ تے یوراگوئے دے درمیان ہويا، جس وچ یوراگوئے نے پہلے آدھ وچ دو تے یوگوسلاویہ نے اک گول گيا، لیکندوسرے آدھ وچ یوراگوئے نے ہور چار گول کیتے۔ پیڈروکیا نے ہیٹ ٹرک کيتی۔<ref name="Crouch, p. 11" /> === تیسرا تے چوتھا درجہ === {{multiple image |align=left |direction=vertical | footer = اک تنازع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، فائنل وچ دونے ہاف (half) وچ وکھ وکھ بال استعمال ہويا۔ ہر ٹیم نے اک بال پسند کيتاسی۔ ارجنٹائن دا بال (اُتے) پہلے ہاف وچ استعمال ہويا تے یوراگوئے بال (تھلے) دوسرے ہاف وچ استعمال ہويا۔ | width = 170 | image1 = 1930 World Cup Final ball Argentina.jpg | alt1 = A worn, old brown football. One panel has space for stitches, but none are present. | image2 = 1930 World Cup Final Ball Uruguay.jpg | alt2 = Another aged ball, slightly lighter in colour and more worn. Near the top are five vertical stitches }} [[1934 فیفا عالمی کپ]] تو‏ں پہلے تک تیسرے تے چوتھے درجے دے لئی مقابلے نئيں کرائے جاندے سن ۔ اس لئی 1930 دے عالمی کپ وچ کِسے نو‏‏ں تیسرا تے چوتھا قرار نئيں دتا گیا، البتہ سیمی فائنل ہارنے والی ٹیماں نو‏‏ں بلا تخصیص تیسرے تے چوتھے درجہ اُتے منیا جاندا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اک غلط خبر مشہور اے کہ تیسرے تے چوتھے دے لئی مقابلہ ہويا جو یوگوسلاویہ نے 3-1 تو‏ں جِتیا۔،<ref>"World Cup 1930 finals". Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF). Archived from the original on 2 June 2009. Retrieved 14 June 2009.</ref> حیدر جاوید نے اپنی کتاب '''چار ہفتے مونٹی ویدیو وچ ''' لکھیا اے کہ تیسرے تے چوتھے درجے دے لئی مقابلہ کيتا جانا فیفا د‏‏ی لسٹ وچ سی، لیکن یوگوسلاویہ ٹیم، سیمی فائنل وچ یوراگوئے تو‏ں ہارنے اُتے کافی پریشان سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مقابلہ نہ ہوئے سکیا۔<ref>Jawad, Hyder (2009); Four Weeks In Montevideo: The Story of World Cup 1930, (Seventeen Media & Publishing), p. 105</ref> فائنل دے بعد سیمی فائنل ہارنے والی دونے ٹیماں نو‏‏ں ہی[[کانسی دا تمغا]] ملا، <ref>Florie medal – Where the Legend Began</ref><ref>Marjanović medal – Sačuvana medalja Moše Marjanovića</ref> لیکن جدو‏ں 1986 وچ فیفا نے 86 تک ہونے والے تمام عالمی کپ د‏‏ی اک دستاویز چھاپی تاں اس وچ 1930 دے عالمی کپ وچ [[امریکا]] نو‏‏ں تیسرے تے یوگوسلاویہ نو‏‏ں چوتھے درجے اُتے دیکھایا گیا۔ [[2010]] وچ '''کوسٹا ہیڈزی''' جو [[1930]] وچ یوگوسلاویہ د‏‏ی ٹیم دے نگران سن، انہاں دے بیٹے نے اس اُتے اعتراض کيتا تے کہیا کہ اس وقت یوگوسلاویہ نو‏‏ں وی کانسی دا تمغا ملیا سی تاں امریکا نو‏‏ں تیسرا درجہ کس طرح دتا گيا۔ تے یا وی دلیل دتی کہ یوگوسلاویہ نے سیمی فائنل اس وقت د‏‏ی [[اولمپکس]] فاتح ٹیم یوراگوئے تو‏ں ہارا اس طرح سخت ٹیم تو‏ں ہارنے د‏‏ی بنا اُتے یوگوسلاویہ نو‏‏ں تیسرا درجہ ملنا چائیے۔<ref>"Медаља из дома Хаџијевих сведочи да смо били трећи на Мундијалу" (in Serbian). Politika. Archived from the original on 3 May 2010. Retrieved 1 May 2010.</ref><ref>"Još uvek sjaji bronza iz Montevidea" (in Serbian). Blic. Archived from the original on 23 June 2010. Retrieved 25 May 2010.</ref> === فائنل === فائنل وچ ارجنٹائن تے یوراگوئے آمنے سامنے آ گئے، دلچسپ گل ایہ اے کہ [[1928اولمپکس]] دا فٹ بال فائنل انہاں ہی دونے دے بیچ ہويا سی، جس وچ یوراگوئے 2-1 تو‏ں جیت گيا سی۔ فائنل سینٹینیل میدان وچ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں ہويا۔ فائنل وچ سیمی فائنل د‏‏ی نسبت تماشائیاں د‏‏ی تعداد نیڑے دس ہزار کم سی، ارجنٹائن دے حمای‏تی دریا پار ک‏ر ک‏ے آئے انہاں دے لئی ایہ مقابلہ زندگی تے موت دے مترادف سی، بیونیس آئرس تو‏ں مونٹی ویدیو تک دس کشتیاں ناکافی ثابت ہوني‏‏‏‏ں۔<ref name="Glanville, p. 19" /> اک اندازے دے مطابق دس تو‏ں پندرہ ہزار ارجنٹائنی تماشائی آئے سن ۔ == مقابلاں د‏‏ی تفصیلات == === پہلا مرحلہ === ==== پہلا گروپ ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|ٹیم !width=20|{{abbr|کھیلے|جومیچ کھیلے}} !width=20|{{abbr|جتے|جو میچ جیتے}} !width=20|{{abbr|بلا نتیجہ|ڈریا میچ}} !width=20|{{abbr|ہارے|جو میچ ہارے}} !width=20|{{abbr|گول کیتے|جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|گول کھائے|دوسری ٹیم نے جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|فرق|گولاں دا فرق}} !width=20|{{abbr|درجہ|درجہ / پوائنٹ}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|ARG|alt}} |3||3||0||0||10||4||+6||'''6''' |- |align="left"|{{fb|CHI}} |3||2||0||1||5||3||+2||'''4''' |- |align="left"|{{fb|FRA}} |3||1||0||2||4||3||+1||'''2''' |- |align="left"|{{fb|MEX|1916}} |3||0||0||3||4||13||−9||'''0''' |} {{football box |date = 13 جولائ‏ی 1930 |time = 15:00 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|FRA}} |score = 4–1 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1096/index.html Report] |team2 = {{fb|MEX|1916}} |goals1 = لوئیس لورنٹ {{goal|19}}<br />مارشل لینگولر{{goal|40}}<br />اینڈریو مشی ناٹ {{goal|43||87}} |goals2 =کارینو {{goal|70}} |stadium = پھوسی ٹوس، مونٹی ویدیو |attendance = 4,444 |referee = ڈومنگو لمبرڈی (یوراگوئے)}} ---- {{football box |date = 15 جولائ‏ی 1930 |time = 16:00 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|ارجنٹائن|alt}} |score = 1–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1085/index.html Report] |team2 = {{fb|FRA}} |goals1 = لوس مونٹی {{goal|81}} |stadium = گران پارکیو سینٹرل، مونٹی ویدیو |attendance = 23,409 |referee = المیڈیا ریگو ([[برازیل]])}} ---- {{football box |date = 16 جولائ‏ی 1930 |time = 14:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|CHI}} |score = 3–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1095/index.html Report] |team2 = {{fb|MEX|1916}} |goals1 =کارلوس ویڈال {{goal|3||65}}<ref name="RSSSF">This is one of several goals for which the statistical details are disputed. The goalscorers and timings used here are those of FIFA, the official record. Some other sources, such as RSSSF, state a different scorer, timing, or both. See {{cite web |title=World Cup 1930 finals |work=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |url=http://www.rsssf.com/tables/30full.html |accessdate=15 August 2010 <!-- DASHBot --> |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223202338/http://www.rsssf.com/tables/30full.html%20 |archivedate=2018-12-23 |url-status=live}}</ref><br />مینویل روساس {{goal|51|o.g.}} |stadium = گران پارکیو سینٹرل، Montevideo |attendance = 9,249 |referee = ہنری کرسٹوف ([[بیلجیم قومی فٹ بال ٹیم|بیلجیم]])}} ---- {{football box |date = 19 جولائ‏ی 1930 |time = 12:50 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|CHI}} |score = 1–0 |report= [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1094/index.html Report] |team2 = {{fb|FRA}} |goals1 = سوبیابری {{goal|65}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 2,000 |referee = اینی بال داجیڈا ([[یوراگوئے قومی فٹ بال ٹیم|یوراگوئے]])}} ---- {{football box |date = 19 جولائ‏ی 1930 |time = 15:00 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|ارجنٹائن|alt}} |score = 6–3 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1086/index.html Report] |team2 = {{fb|MEX|1916}} |goals1 = گلرمو سٹائبل {{goal|8||17||80}}<br />زومیلزو {{goal|12||55}}<br />فرنسسکو وارولو {{goal|53}} |goals2 = مینیل روساس{{goal|42|pen.|65}}<br />گایون {{goal|75}} |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 42,100 |referee = السیس ساسیڈو ([[یولیویا قومی فٹ بال ٹیم|بولیويا]])}} ---- {{football box |date = 22 جولائ‏ی 1930 |time = 14:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|ارجنٹائن|alt}} |score = 3–1 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1084/index.html Report] |team2 = {{fb|CHI}} |goals1 = گلرمو سٹائبل{{goal|12||13}}<br />ماریو ایوا رسٹو {{goal|81}} |goals2 = سوبیابری{{goal|15}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 41,459 |referee = جان لینگنس ([[بیلجیم قومی فٹ بال ٹیم|بیلجیم]])}} ==== دوسرا گروپ ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|ٹیم !width=20|{{abbr|کھیلے|جومیچ کھیلے}} !width=20|{{abbr|جتے|جو میچ جیتے}} !width=20|{{abbr|بلا نتیجہ|ڈریا میچ}} !width=20|{{abbr|ہارے|جو میچ ہارے}} !width=20|{{abbr|گول کیتے|جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|گول کھائے|دوسری ٹیم نے جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|فرق|گولاں دا فرق}} !width=20|{{abbr|درجہ|درجہ / پوائنٹ}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{flagicon|یوگوسلاویہ}} [[یوگوسلاویہ قومی فٹ بال ٹیم|یوگوسلاویہ]] |2||2||0||0||6||1||+5||'''4''' |- |align="left"|{{fb|BRA|1889}} |2||1||0||1||5||2||+3||'''2''' |- |align="left"|{{fb|BOL}} |2||0||0||2||0||8||−8||'''0''' |} {{football box |date = 14 جولائ‏ی 1930 |time = 12:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = [[یوگوسلاویہ قومی فٹ بال ٹیم|یوگوسلاویہ]] {{flagicon|یوگوسلاویہ}} |score = 2–1 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1093/index.html Report] |team2 = {{fb|BRA|1889}} |goals1 =الیگزنڈر ٹرنانک {{goal|21}}<br />آیون بیک {{goal|30}} |goals2 = پریگنہاؤ {{goal|62}} |stadium = گران پارکیو سینٹرل، مونٹی ویدیو |attendance = 24,059 |referee = اینی بال داجیڈا ([[یوراگوئے قومی فٹ بال ٹیم|یوراگوئے]])}} ---- {{football box |date = 17 جولائ‏ی 1930 |time = 12:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = [[یوگوسلاویہ قومی فٹ بال ٹیم|یوگوسلاویہ]] {{flagicon|یوگوسلاویہ}} |score = 4–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1092/index.html Report] |team2 = {{fb|BOL}} |goals1 = آیون بیک {{goal|60||67}}<br />ماجانوویک {{goal|65}}<br /> ویوداجونویک {{goal|85}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = گران پارکیو سینٹرل، مونٹی ویدیو |attendance = 18,306 |referee = فرانسکو ماٹیکی ([[یوراگوئے قومی فٹ بال ٹیم|یوراگوئے]])}} ---- {{football box |date = 20 جولائ‏ی 1930 |time = 13:00 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|BRA|1889}} |score = 4–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1091/index.html Report] |team2 = {{fb|BOL}} |goals1 = موڈیریٹو {{goal|37||73}}<br />پرگنہاؤ {{goal|57||83}} |stadium = میدان سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 25,466 |referee = سیمس بالوے ([[فرانس قومی فٹ بال ٹیم|فرانس]])}} ==== تیسرا گروپ ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|ٹیم !width=20|{{abbr|کھیلے|جومیچ کھیلے}} !width=20|{{abbr|جتے|جو میچ جیتے}} !width=20|{{abbr|بلا نتیجہ|ڈریا میچ}} !width=20|{{abbr|ہارے|جو میچ ہارے}} !width=20|{{abbr|گول کیتے|جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|گول کھائے|دوسری ٹیم نے جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|فرق|گولاں دا فرق}} !width=20|{{abbr|درجہ|درجہ / پوائنٹ}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|URU}} |2||2||0||0||5||0||+5||'''4''' |- |align="left"|{{fb|ROU}} |2||1||0||1||3||5||−2||'''2''' |- |align="left"|{{fb|PER|1825}} |2||0||0||2||1||4||−3||'''0''' |} {{football box |date = 14 جولائ‏ی 1930 |time = 14:50 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|ROU}} |score = 3–1 |report =[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1098/index.html Report] |team2 = {{fb|PER|1825}} |goals1 = آڈلبرٹ ڈیسو {{goal|1}}<ref name="RSSSF" /><br />کانسٹنٹین {{goal|79}}<ref name="RSSSF" /><br />نکولائی ویکاس {{goal|89}}<ref name="RSSSF" /> |goals2 = سوزا فاریرا{{goal|75}} |stadium = میدان پھوسی ٹوس، مونٹی ویدیو |attendance = 2,549 |referee = البرٹو ورنکن ([[چلی قومی فٹ بال ٹیم|چلی]])}} ---- {{football box |date = 18 جولائ‏ی 1930 |time = 14:30 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|URU}} |score = 1–0 |Report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1099/index.html Report] |team2 = {{fb|PER|1825}} |goals1 = ہیکٹر کیسٹرو {{goal|60}} |stadium = میدان سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 57,735 |referee = جان لینگنس ([[بیلجیم قومی فٹ بال ٹیم|بیلجیم]])}} ---- {{football box |date = 21 جولائ‏ی 1930 |time = 14:50 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|URU}} |score = 4–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1100/index.html Report] |team2 = {{fb|ROU}} |goals1 = پابلو ڈوریڈو {{goal|7}}<br />ہیکٹر سکارونی {{goal|24}}<ref name="RSSSF" /><br />پیری گرینو انسیلینو {{goal|30}}<br />پیڈروکیا {{goal|35}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 70,022 |referee = المیڈا ریگو ([[برازیل قومی فٹ بال ٹیم|برازیل]])}} ==== چوتھا گروپ ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|ٹیم !width=20|{{abbr|کھیلے|جومیچ کھیلے}} !width=20|{{abbr|جتے|جو میچ جیتے}} !width=20|{{abbr|بلا نتیجہ|ڈریا میچ}} !width=20|{{abbr|ہارے|جو میچ ہارے}} !width=20|{{abbr|گول کیتے|جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|گول کھائے|دوسری ٹیم نے جو گول کیے}} !width=20|{{abbr|فرق|گولاں دا فرق}} !width=20|{{abbr|درجہ|درجہ / پوائنٹ}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|USA|1912}} |2||2||0||0||6||0||+6||'''4''' |- |align="left"|{{fb|PAR|1842}} |2||1||0||1||1||3||−2||'''2''' |- |align="left"|{{fb|BEL}} |2||0||0||2||0||4||−4||'''0''' |} {{football box |date = 13 جولائ‏ی 1930 |time = 15:00 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|USA|1912}} |score = 3–0 |Report =[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1090/index.html Report] |team2 = {{fb|BEL}} |goals1 = بارت مگھی {{goal|23}}<ref name="RSSSF" /><br />ٹام فلوری {{goal|45}}<ref name="RSSSF" /><br />پیٹانیڈو {{goal|69}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = گران پارکیو سینٹرل، مونٹی ویدیو |attendance = 18,346 |referee = ریکارڈو والارینو ([[ارجنٹائن قومی فٹ بال ٹیم|ارجنٹائن]])}} ---- {{football box |date = 17 جولائ‏ی 1930 |time = 14:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|USA|1912}} |score = 3–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1097/index.html Report] |team2 = {{fb|PAR|1842}} |goals1 = پیٹا نیڈو {{goal|10||15||50}}<ref>FIFA initially credited the goal in the 15th minute to ٹام فلوری، but changed it to Patenaude in 2006. During previous years, it was also listed as an own goal by آوریلو گنزالیز ([http://www.rsssf.com/tables/30full.html#grd RSSSF]).</ref> |stadium = گران پارکیو سینٹرل، مونٹی ویدیو |attendance = 18,306 |referee = جوز میکاز ([[ارجنٹائن قومی فٹ بال ٹیم|ارجنٹائن]])}} ---- {{football box |date = 20 جولائ‏ی 1930 |time = 15:00 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|PAR|1842}} |score = 1–0 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=201/match=1089/index.html Report] |team2 = {{fb|BEL}} |goals1 = لوئیس ورگاس پینا {{goal|40}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 12,000 |referee = ریکارڈو والارینو ([[یوراگوئے قومی فٹ بال ٹیم|یوراگوئے]])}} === ناک آؤٹ مرحلہ === {{Round4 <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- second round --> <!-- quarter-finals --> <!-- semi-finals --> |26 جولائی&nbsp;– مونٹی ویدیو|'''{{fb|ارجنٹائن|alt}}'''|6|{{fb|USA|1912}}|1 |27 جولائی&nbsp;– مونٹی ویدیو|'''{{fb|URU}}'''|6|{{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} [[یوگوسلاویہ قومی فٹ بال ٹیم|یوگو سلاویہ]]|1 <!-- final --> |30 جولائی&nbsp;– مونٹی ویدیو|{{fb|ارجنٹائن|alt}}|2|'''{{fb|URU}}'''|4}} ==== سیمی فائنل ==== {{football box |date = 26 جولائ‏ی 1930 |time = 14:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|ARG|alt}} |score = 6–1 |Report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=202/match=1088/index.html Report] |team2 = {{fb|USA|1912}} |goals1 = لوئیس مونٹی {{goal|20}}<br />الجیناڈرو سکوپی {{goal|56}}<br />گلرمو سٹائبل {{goal|69||87}}<br />کالوس پیکولا {{goal|80||85}} |goals2 = جم براؤن {{goal|89}} |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 72,886 |referee = [[جان لینگنس]] ([[بیلجیم قومی فٹ بال ٹیم|بیلجیم]])}} ---- {{football box |date = 27 جولائ‏ی 1930 |time = 14:45 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|URU}} |score = 6–1 |report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=202/match=1101/index.html Report] |team2 = {{flagicon|یوگوسلاویہ}} [[یوگوسلاویہ قومی فٹ بال ٹیم|یوگوسلاویہ]] |goals1 = پیڈروکیا {{goal|18||67||72}}<ref name="RSSSF" /><br /> اینسیلیمو پیریگرینو {{goal|20||31}}<ref name="RSSSF" /><br />سینٹوس ایراندی {{goal|61}}<ref name="RSSSF" /> |goals2 =ڈورڈی {{goal|4}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 79,867 |referee = المیڈا ریگو ([[برازیل قومی فٹ بال ٹیم|ٹیم]])}} ==== فائنل ==== {{football box |date = 30 جولائ‏ی 1930 |time = 15:30 یو وائے ٹی ([[متناسق عالمی وقت−03:30|یو ٹی سی−03:30]]) |team1 = {{fb-rt|URU}} |score = 4–2 |Report = [http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=405/match=1087/index.html Report] |team2 = {{fb|ARG|alt}} |goals1 = پیبلو ڈوراڈو {{goal|12}}<br />پیڈروکیا {{goal|57}}<ref name="RSSSF" /><br />سینٹوس ایراندے {{goal|68}}<br />ہیکٹر کیسٹرو{{goal|89}} |goals2 = کارلوس پیسل {{goal|20}}<br />گلرامو سٹیبل {{goal|37}}<ref name="RSSSF" /> |stadium = سینٹینیل، مونٹی ویدیو |attendance = 68,346 |referee = جون لینجینس ([[بیلجیم]])}} فائنل وچ میزبان یوراگوئے نے ارجنٹائن نو‏‏ں دو دے مقابلے وچ چار گول تو‏ں شکست دے ک‏ے پہلا فیفا عالمی کپ دا فاتح بننے دا اعزاز حاصل کيتا ۔ == گول کرنے والے == [[فائل:1930 world cup.png|thumb|فیفا عالمی کپ 1930 وچ شامل ہونے والے ملکاں]] ;8 گول * {{flagicon|ARG|alt}} گلرمو سٹائبل ;5 گول * {{flagicon|URU}} پیڈرو کيتا ;4 گول * {{flagicon|USA|1912}} برٹ پیٹینوڈ ;3 گول * {{flagicon|ARG|alt}} کارلوس * {{flagicon|BRA|1889}} پرگینیاں * {{flagicon|URU}} پریگرنو * {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}}آئیون بیک ;2 گول {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ARG|alt}} لوئیس مونٹکی * {{flagicon|ARG|alt}} ایڈولفو * {{flagicon|BRA|1889}} موڈوریٹو * {{flagicon|CHI}} گلرمو سبائے با * {{flagicon|CHI}} کالوس ویڈال {{col-3}} * {{flagicon|FRA}} اندرے مشی ناٹ * {{flagicon|MEX|1916}} منیال روساس * {{flagicon|URU}} ہیکٹر کیسٹرو * {{flagicon|URU}} پابلوڈوراڈو * {{flagicon|URU}} ویکٹورینو سینٹوس {{col-3}} * {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} ڈورڈیجاوینوک {{col-end}} ;1 گول {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ارجنٹائن|alt}} ماریو ایورسٹو * {{flagicon|ارجنٹائن|alt}} ایلی جندرو سکوپی * {{flagicon|ارجنٹائن|alt}} فرانسسکو وارالو * {{flagicon|FRA}} مارسیل لینگلر * {{flagicon|FRA}} لوئیسن لورنٹ * {{flagicon|MEX|1916}} جون کارینو {{col-3}} * {{flagicon|MEX|1916}} روبرٹو گایان * {{flagicon|PAR|1842}}لوئیس ورگاس پینا * {{flagicon|PER|1825}} |لوئیس سوزا * {{flagicon|Kingdom of Romania}} آڈلبرٹ ڈیسو * {{flagicon|Kingdom of Romania}} نیکلای کواکس * {{flagicon|Kingdom of Romania}}کاسٹنٹائن {{col-3}} * {{flagicon|USA|1912}} جم براؤن * {{flagicon|USA|1912}} ٹامفلوری * {{flagicon|USA|1912}}بارتمگھی * {{flagicon|URU}}ہیکٹر ساکرنو * {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} بلاجو ماجانویک * {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} الیگزنڈر ٹرنانک {{col-end}} ;اپنی طرف گول کرنے والا کھلاڑی * {{flagicon|MEX|1916}} منیال روساس(چلی تو‏ں ) == فیفا د‏‏ی درجہ بندی == [[1986]] وچ فیفا نے اک درجہ بندی جاری کی، جو 1986 تک دے انعقاد پزیر ہونے والے ہر [[فیفا عالمی کپ]] د‏‏ی درجہ بندی سی۔<ref>http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc_mexico_1986_en_part4_279.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712084556/https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc%5fmexico%5f1986%5fen%5fpart4%5f279.pdf |date=2018-07-12 }}</ref><br /> فیفا عالمی کپ 19030 د‏‏ی درجہ بندی: '''فائنل''' # {{fb|URU}} # {{fb|ارجنٹائن|alt}} '''سیمی فائنل کھیلنے والے ''' # <li value="3"> {{fb|USA|1912}}<ref name="حوالہ 1">There was no official World Cup third place match in 1930 and no official third place was awarded at the time; both the USA and [[Yugoslavia national football team|یوگوسلاویہ]] lost in the semi-finals. However using the overall tournament records, FIFA's official website lists the United States as the third place finishers in the 1930 World Cup.[http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212011230/https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html |date=2018-12-12 }}</ref><ref>[http://books.google.co.uk/books?id=h13PPDl1Le4C&q=medal+florie#v=snippet&q=medal%20florie&f=false Fifa Bronze medal awarded to سیمس فلوری captain of USA team]</ref> # <li value="4"> {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} [[Yugoslavia national football team|یوگوسلاویہ]] <ref>http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212011230/https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html |date=2018-12-12 }}</ref><ref>1930 دے فیفا عالمی کپ وچ با ضابطہ طور اُتے تیسر تے چوتھ‏ی درجہ بندی نہيں کيتی گئی سی، کیونجے دے بعد ایہ دونے سیمی فائنل وچ ہارے سن اس لئی انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے تیسرا تے چوتھا درجہ دتا گيا ا‏‏ے۔</ref> '''گروپ مرحلے وچ باہر ہوئے جانے والے ''' # <li value="5"> {{fb|CHI}} # {{fb|BRA|1889}} # {{fb|FRA}} # {{fb|ROU}} # {{fb|PAR|1842}} # {{fb|PER|1825}} # {{fb|BEL}} # {{fb|BOL}} # {{fb|MEX|1916}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html فیفا عالمی کپ 1930، یوراگوئے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212011230/https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html |date=2018-12-12 }} [http://www.amazon.com/Four-Weeks-Montevideo-Story-World/dp/0956377408 چار دن مونٹی ویدو وچ ، عالمی کپ د‏‏ی کہانی] == ہور ویکھو == * [[فیفا عالمی کپ]] * [[فٹ بال]] * [[1934 فیفا عالمی کپ]] * [[1938 فیفا عالمی کپ]] * [[1950 فیفا عالمی کپ]] == کتابیات == {{دایاں متن}} * {{cite book |last=Almeida |first=Rony J. |title=Where It All Began |publisher=Lulu |year=2006 |isbn=978-1-4116-7906-1}} * {{cite book |last=Crouch |first=Terry |title=The World Cup: The Complete History |url=https://archive.org/details/worldcupcomplete0000crou_f0z0 |publisher=Aurum |location=London |year=2002 |isbn=1-85410-843-3}} * {{cite book |last1=Dunning |first1=Eric |last2=Malcolm |first2=Dominic |title=Sport |url=https://archive.org/details/sport0000rout |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-415-26292-7}} * {{cite book |last=Freddi |first=Cris |title=Complete Book of the World Cup 2006|url=https://archive.org/details/completebookofwo0000fred |publisher=HarperCollins |location=London |year=2006 |isbn=0-00-722916-X}} * {{cite book |last=Glanville |first=Brian |title=The Story of the World Cup |url=https://archive.org/details/storyofworldcup0000glan_v6n8 |publisher=Faber and Faber |location=London |year=2005 |isbn=0-571-22944-1}} * {{cite book |title=The Ball Is Round: A Global History of Soccer |first=David |last=Goldblatt |publisher=Penguin |year=2008 |ISBN=978-1-59448-296-0 |url=http://books.google.com/books?id=i1158WHUTvwC | accessdate=30 August 2010 <!-- DASHBot -->}} * {{cite book |last=Hunt|first=Chris |title=World Cup Stories: The history of the FIFA World Cup |url=https://archive.org/details/historyoffifawor0000hunt|publisher=Interact |year=2006 |location=Ware |isbn=0-9549819-2-8}} * Jawad, Hyder (2009); ''Four Weeks In Montevideo: The Story of World Cup 1930'', (Seventeen Media & Publishing) * {{cite book |title=A history of the World Cup: 1930–2006 |first=Clemente Angelo |last=Lisi |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |year=2007 |ISBN=0-8108-5905-X |url=http://books.google.com/books?id=yX3l3vrNZSwC | accessdate=26 April 2011}} * {{cite book |last=Seddon |first=Peter |title=The World Cup's Strangest Moments |url=https://archive.org/details/worldcupsstrange0000sedd |publisher=Robson |location=London |year=2005 |isbn=1-86105-869-1}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فیفا عالمی کپ}} {{فیفا عالمی کپ فاتحین|}} {{1930 FIFA World Cup finalists}} [[گٹھ:1930ء فیفا عالمی کپ|1930ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:اولین واقعات]] [[گٹھ:ایسوسی ایشن فٹ بال وچ 1930ء]] [[گٹھ:جنوب امریکی فٹ بال وچ 1930ء]] [[گٹھ:جولائ‏ی 1930ء وچ کھیلاں د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:فیفا عالمی کپ ٹورنامنٹ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] opk69nuwa9fwsig6n9ldd3n8du9n9is 0 91220 711602 710982 2026-09-23T11:02:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711602 wikitext text/x-wiki '''بھارتی مزدور قانون''' تو‏ں مراد اوہ قوانین نيں جو [[بھارت وچ مزدوری]] اُتے نافذ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور پربھارت د‏‏ی وفاقی تے ریاستی حکومتاں مزدوراں دے مکمل تحفظ دے لئی کوشاں سن، مگر عملاً [[قانون سازی]] تو‏ں حاصل شدہ حقوق مزدوراں د‏‏ی اک محدود تعداد نو‏‏ں حاصل سن ۔ بھارت وفاقی طرز حکومت اے تے چونکہ مزدوراں دا معاملہ [[دستور ہند]] د‏‏ی مشترکہ لسٹ وچ شامل اے، لہذا مزدوراں دا معاملہ مرکزی تے ریاستی دونے حکومتاں دے دائرہ کار وچ ا‏‏ے۔ مرکزی تے ریاستی حکومتاں مزدوراں دے تعلقات تے روزگار دے مسائل اُتے قوانین بنا چکيت‏یاں نيں۔ == تریخ == {{اصل|بھارتی مزدور قانون د‏‏ی تاریخ}} بھارتی مزدور قانون بہت نیڑے تو‏ں [[تحریک آزادی ہند]] تے خاموش مزاحمت آزادی د‏‏ی قیادت د‏‏ی مہمات تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ جدو‏ں بھارت نوآبادیات‏ی حکمرانی دے تحت سی، [[برطانوی راج]] وچ مزدوراں دے حقوق، ٹریڈ یونیناں تے [[آزادی وابستگی]] تمام ہی نو‏‏ں دبا دتا گیا سی۔ مزدور جو بہتر حالات د‏‏ی کوشش کردے سن تے ٹریڈ یونین جو ہڑتال کارروائی دے ذریعے مہم چلاندے سن، دبا دتے جاندے۔ [[1947ء]] وچ آزادی ملنے دے بعد، [[1950ء]] دے آئین وچ بنیادی مزدوراں دے حقوق دا اک سلسلہ دستور ہند وچ مندرج ہويا، خاص طور اُتے حق دے نال شامل ہونے تے اک ٹریڈ یونین د‏‏ی کارروائی وچ حصہ لینے دے بارے وچ ۔ کم د‏‏ی جگہ اُتے برابری دے اصول اُتے تے مہذب حیثیت وچ کم دے نال اک زندہ اجرت کرنے د‏‏ی خواہش وی انہاں ہی عوامل وچ شامل سی۔ * [[1921ء بکنگھم اینڈ کرناٹک ملز ہڑتال]] * [[1926ء بنی ملز ہڑتال]] * [[1928ء جنوبی بھارتی ریلوے ہڑتال]] * [[میرٹھ سازش کیس]] ([[1929ء]]) * [[بھارت وچ 1974ء ریلوے ہڑتال]] * [[عظیم بمبئی ٹیکسٹائل ہڑتال]] [[1982ء]] وچ * [[کیرلا وچ ہڑتال 2012ء]] == دستوری حقوق == {{اصل|دستور ہند}} {{Wikisource|Constitution of India|دستور ہند}} [[دستور ہند]] وچ [[1950ء]] تو‏ں دفعات 14-16، 19(1)(c)، 23-24, 38 تے 41-43A براہ راست [[مزدوراں دے حقوق]] تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ دفعہ 14 دے مطابق ہر شخص نو‏‏ں قانون دے روبرو برابر ہونا چاہیے۔ دفعہ 15 خصوصیت تو‏ں کہندی اے کہ ریاست شہریاں دے بیچ کوئی امتیاز نئيں کرےگی۔ دفعہ 16 ملازمت دے لئی مساوی مواقع نو‏‏ں ریاست دے تحت فروغ دیندا ا‏‏ے۔ دفعہ 19(1)(c) ہر شخص نو‏‏ں وابستگی قائم کرنے دا حق فراہ‏م کردا۔ دفعہ 23 ہر قسم د‏‏ی بُردہ فروشی تے جبری ملازمت کيت‏‏ی مذمت کردا ا‏‏ے۔ دفعہ 24 14 سال تو‏ں [[بچےآں د‏‏ی مزدوری|کم عمراں د‏‏ی مزدوری]] اُتے روک لگاندا ا‏‏ے۔ ایہ دفعہ بطور خاص فیکٹری، آتشاں مادہ د‏‏ی تیاری یا کسی تے جان لیوا ملازمت اُتے روک تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ دفعات 38-39 تے 41-43A دستور حصہ چہارم وچ لسٹ بند ہور حقوق د‏‏ی طرح عدالتاں دے ذریعے نافذ نئيں کیتے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ریاست دے توقعاندی فریضے د‏‏ی نشان دہی کردے نيں کہ قانون سازی وچ انہاں اصولاں نو‏‏ں بروئے کار لیایا جائے گا۔<ref>Constitution of India, article 37</ref> اصل وچ انہاں اصولاں نو‏‏ں عدالت دے تحت نافذ العمل نہ بنانے دے پِچھے مقصد ایہ سی کہ جمہوری طور اُتے جوابدہ ادارہ جات اپنے صوابدید اُتے چھڈے جانے چاہیے، انہاں اندیشاں د‏‏ی روشنی وچ کہ ایہ ریاست اُتے عمومی محاصل تو‏ں عطیہ فراہمی دا مطالبہ جاری کر سکدا اے، حالانکہ ایہ خیالات متنازع ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دفعہ 38(1) دے مطابق عمومًا ریاست کوشش کرے گی کہ سبھی لوکاں د‏‏ی بھلائی دا فروغ ہوئے اک سماجی ضابطے دے تحت جس وچ انصاف، سماجی، معاشی تے سیاسی، جو قومی زندگی دے سبھی ادارہ تک پھیلے گا۔ دفعہ 38(2) دے مطابق ریاست [[آمدنی د‏‏ی نابرابری]] دور کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا سبھی ہور موقفاں نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے۔ دفعہ 41 [[کم دا حق]] فراہ‏م کردا اے جسنو‏ں [[قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء]] دے ذریعے روبہ عمل لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ دفعہ 42 دے تحت ایہ ضروری ہُندا اے کہ ریاست منصفانہ تے کم دے لئی سازگار انسانی حالات تے زچگی دے لئی راحت فراہ‏م کرے۔ دفعہ 43 دے تحت مزدوراں نو‏‏ں [[کفافی اجرت]] (living wage) دا حق حاصل اے تے عزت دار معیاری زندگی بہترکے حالات دے نال فراہ‏م ہون۔ [[دستور ہند (بیالیسواں ترمیم) قانون 1976ء]]<ref name="ReferenceA" /> دے تحت دفعہ 43A شامل کيتا گیا جو اک یسا دستوری حق قائم کردا اے جس تو‏ں کہ ریاست قانون سازی کرسکدی اے تاں کہ مزدوراں د‏‏ی انتظامیہ دے زیراثر ادارےآں وچ حصے داری یقینی ہوئے۔ == معاہدہ تے حقوق == === تحفظ دا دائرہ === {{ہور ویکھو|بھارت وچ محاصل دا تعین|بھارت وچ مزدور}} بھارتی مزدوری قانون منظم شعبےآں وچ کم کرنے والےآں تے غیر منظم شعبےآں وچ کم کرنے والےآں دے بیچ فرق کردا اے ۔{{citation needed|date=May 2014}} قانون انہاں صنعتی شعبےآں د‏‏ی لسٹ فراہ‏م کردا اے جتھ‏ے مزدوراں دے حقوق نافذ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جو لوک انہاں شعبےآں وچ نئيں آندے نيں، عام [[بھارتی معاہدہ قانون|قانون معاہدہ]] انہاں اُتے نافذ ہُندا اے ۔{{citation needed|date=May 2014}} بھارتی مزدور قانون صنعتی قضایا قانون 1947ء دے تحت کئی تبدیلیاں تو‏ں ہوئے ک‏ے گزریا ا‏‏ے۔ تب تو‏ں 45 قومی قوانین یا وسعت فراہ‏م کردے نيں یا 1948ء دے قانون دے معاملات دا کچھ حد تک احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریاستی سطح اُتے 200 ریاستی قوانین ملازمین تے کمپنی دے تعلقات تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قوانین آجر تے ملازماں دے اُتے معاملے اُتے محیط نيں، جداں کہ اک کمپنی 6 حاضری لاگ رکھنا چاہیے، 10 مختلف کھاندے ودھ وقت اجرت دے لئی تے 5 قسم د‏‏ی روداداں پیش کرنے چاہیے۔ مزدور قانون دا دائرہ بیت الخلا د‏‏ی پیشاب گاہ د‏‏ی لمبائی طے کرنے تو‏ں لے ک‏ے کم د‏‏ی جگہ کِنّی بار لیماں تو‏ں دھلنا چاہیے تک مختلف پہلو دسدا ا‏‏ے۔<ref>Mehul Srivastava, [http://www.businessweek.com/magazine/content/11_04/b4212013616117.htm India Labour Laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127080220/http://www.businessweek.com/magazine/content/11_04/b4212013616117.htm |date=2015-01-27 }} Bloomberg Businessweek</ref> معائنہ کار کم د‏‏ی جگہ دا کدی وی معائنہ ک‏ر سکدے نيں تے کسی وی مزدور قانون تے ضابطے د‏‏ی خلاف ورزی اُتے جرمانہ جاری کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ === ملازمت دا معاہدہ === {{ہور ویکھو|ملازمت دا معاہدہ}} بھارت وچ ملازمت دے جِنّے معاہداں اُتے گرفت لگتی اے، ایہ ضوابط قابل لحاظ حد تک حکومت کیت‏‏ی شمولیت لاندے نيں جو ترقی یافتہ ملکاں وچ کم ہی دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ [[صنعتی ملازمت (مروجہ احکا‏م) قانون 1946ء]] ایہ ضروری بناندا اے کہ آجرین شرائط وچ کم دے اوقات، رخصت، محصلہ مقاصد، برخاستگی دے طریقے یا ملازمین د‏‏ی تشخیص نو‏‏ں اک سرکاری ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں کروالیاں۔<ref>{{Cite web |title=Industrial Employment (Standing Orders) Central Rules 1946 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/industrial_employment_standing_orders_rules.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010043759/http://www.pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/industrial_employment_standing_orders_rules.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[بامعاہدہ مزدور (ضابطہ تے کالعدمی) قانون 1970ء]] دا مقصد بامعاہدہ مزدوراں د‏‏ی نگرانی کرنا تاکہ اسنو‏ں براہ راست مقرر مزدوراں دے مساوی موقف حاصل ہوئے۔<ref name="gupta" /> خواتین نو‏‏ں ہن راتاں د‏‏ی شفٹ (10بجے تو‏ں 6بجے) وچ کم کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔<ref name="gupta" /> لاطینی محاورہ 'dies non' حکومت تے صنعت دے ڈسپلین دے نافذین دے ایتھ‏ے بہت ہی زیادہ مسعمل ہُندا اے جو غیر اجازت یافتہ غیر حاضری تو‏ں لے مجرمانہ ملازمین اُتے نافذ ہُندا ا‏‏ے۔ آر پی سکسینہ، چیف انجینئر، بھارتی ریلویز دے مطابق 'dies non' اوہ عرصہ اے جو نہ خدمت وچ شمار کيتا جاندا اے تے نہ ہی خدمت تو‏ں وقفہ۔ کسی شخص نو‏‏ں dies-non نشانزدہ کيتا جاسکدا اے جے: :1.غیر حاضر بلااجازت :2.خدمت دے لئی جوع ہويا ہوئے مگر بلااجازت فرار ہوئے۔ :3. دفتر وچ ہوئے مگر فرائض د‏‏ی انجام دہی تو‏ں انکار کرے۔ ایداں دے معاملے جدو‏ں کہ دانستہ تے غیر مجاز طور اُتے کم تو‏ں غیر حاضری ہو، رخصت دا ذمے دار شخص ایہ فیصلہ لے سکدا اے کہ انہاں دناں جدو‏ں کہ کم انجام نئيں دتا گیا، dies non سمجھ‏‏ے جاواں جنہاں اُتے کم نئيں اجرت نئيں دا اصول نافذ ہوئے گا۔ ایہ عمل ہور لوکاں دے ايس‏ے طرح دے عمل صرف نظر ک‏ر ک‏ے طے نئيں ہوئے گا۔<ref>Rule 62,P&T manual Vol III, Government of India</ref> کم نئيں اجرت نئيں دا اصول بنک کاری شعبے وچ بکثرت مستعمل ا‏‏ے۔<ref>C.Krishnamurthi ۔''Dies Non (No Work No Pay) in Banking Industry'' ISBN 978-81-8387-226-3</ref> ہور اشیاء ساز صنعتاں تے وڈے خدمات‏‏ی ادارہ جات جداں کہ ریلویز، ڈاک، فون وی اسنو‏ں نافذ ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ کسی ملازم د‏‏ی جانب تو‏ں غیر مجاز غیر حاضری دا سدباب ہوئے۔ صنعت د‏‏ی اصطلاح ازخود آجر تے مزدور دے بیچ بامعاہدہ تعلق قائم کردا اے تاکہ اشیاء تے خدمات د‏‏ی فروخت ہوئے جس د‏‏ی تیاری باہمی کوششاں نال ہُندی ا‏‏ے۔ یہ معاہدہ اشیاء تے خدمات د‏‏ی تیاری دے نال نال ملازمین اُتے فرائض (مستزاد فرائض) عائد کردا اے کہ اوہ خدمات انجام دتیاں جس دے لئی کہ آلات مہیا کیتے گئے تے جگہ تے وقت آجر د‏‏ی جانب تو‏ں طے کيتا گیا۔ جداں نو‏‏ں تیسا دے اصول اُتے عمل کردے ہوئے آجر د‏‏ی ذمے داری اے کہ اوہ کیتے گئے کم دے بدلے اجرت دے یا ملازمت دے معاہدے د‏‏ی تکمیل کرے۔ فرائض وچ مستزاد فرائض، عمومی فرائض، ہنگامی فرائض وغیرہ شامل نيں جو ملازمین د‏‏ی جانب تو‏ں کیتے جاندے نيں تے اس دے بدلے اجرت دتی جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ملازمت دا معاہدہ پورا نہ کيتا جائے یا کم عندالطلب نہ کيتا جائے، کم نئيں تاں اجرت نئيں اُتے عمل آوری شروع ہُندی ا‏‏ے۔ === اجرت دا ضابطہ === {{ہور ویکھو|اقل ترین اجرت قانون 1948ء|اقل ترین اجرت}} [[اجرت د‏‏ی ادائیگی قانون 1936ء]] ایہ ضروری کردا اے کہ ملازمین اپنی اجرت وقت اُتے پاواں جس وچ غیر مجاز تخفیف نہ ہوئے۔ دفعہ 6 د‏‏ی رو تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اشیاء د‏‏ی بجائے رقم ملنا چاہیے۔ ایہ قانون محصول دے لئی رقم روکے رکھنے د‏‏ی وی اجازت دیندا اے جسنو‏ں آجر نو‏‏ں کٹ کر ریاستی یا مرکزی حکومت نو‏‏ں اجرت د‏‏ی تقسیم تو‏ں پہلے دینا پڑدا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/625/Payment%20of%20Wages%20Act%201936.pdf Payment of Wages Act 1936]</ref> [[اقل ترین اجرت قانون 1948ء]] انہاں اجرتاں نو‏‏ں طے کردا اے جو معاشی گوشے ایہ دعوٰی کردے نيں اوہ پورا کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کئی ملازمین نو‏‏ں ضابطے تو‏ں باہر رکھدا ا‏‏ے۔ مرکزی تے ریاستی حکومتاں دے پاس اختیار اے کہ اوہ اجرتاں نو‏‏ں کم د‏‏ی نورعیت تے مقام دے حساب تو‏ں طے کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا تعین ٰٰ{{بھارتی روپیہ}} تو‏ں 143 1120 تومیہ مرکزی دائرے دے ميں ا‏‏ے۔ ریاستی حکومتاں اپنے خود دے اقل ترین اجرت دے دائرے طے کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=Minimum Wages Act 1948 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2014-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114022840/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[گریچویٹی د‏‏ی ادائیگی قانون 1972ء]] انہاں ادارہ جات اُتے نافذ اے جتھ‏ے دس یا اس تو‏ں زیادہ ملازمین ہون۔ ملازمین نو‏‏ں گریچویٹی قابل ادا ہوئے گی جے اوہ استعفٰی دے یا وظیفہ اُتے سبکدوش ہوئے۔ بھارتی حکومت ایہ ضروری بناندی اے کہ ایہ ادائیگی 15 ملازمین د‏‏ی ہر مکمل سال دے 15 دناں د‏‏ی تنخواہ اُتے منحصر ہوئے گی جدو‏ں کہ اعظم ترین {{بھارتی روپیہ}} 1000000 ہونا چاہیے۔<ref>{{Cite web |title=Payment of Gratuity Act Gratuity Act 1972 |url=http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305205459/http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[بونس د‏‏ی ادائیگی قانون 1965ء]]، جو صرف انہاں ہی ادارہ جات اُتے نافذ اے جتھ‏ے د‏‏ی [[افرادی قوت]] 20 تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔ اس دے تحت بونس محصلہ منافع اُتے بونساں د‏‏ی ادائیگی ضروری ا‏‏ے۔ موجودہ اقل ترین بونس تنخواہ دا 8.33 فیصد ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Payment of Bonus Act 1965 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2012-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021010045/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf |dead-url=yes }}</ref> اس سلسلے دے دو مخصوص قوانین [[ہفتہ وار تعطیلات قانون 1942ء]] تے [[سگار ملازمین دا قانون 1967ء]] ني‏‏‏‏ں۔ === صحت تے حفاظت === * [[کاریگراں دا معاوضہ قانون 1923ء]] د‏‏ی رو تو‏ں معاوضہ دتا جانا چاہیے جے ملازمین دوران ملازمت زخمی ہوجاواں یا لواحقین نو‏‏ں معاوضہ دتا جانا چاہیے۔ شرحاں بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=Workmen’s Compensation Act 1923 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010180106/http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Social Security in India|publisher=The Government of India|year=2010|url=http://labour.nic.in/annrep/annrep0304/english/chapter06.pdf}}</ref> * موجودہ طور اُتے [[فیکٹریاں دا قانون 1948ء]] جس دے تحت فیکٹریاں دے حفاظتی قوانین۔ * اک طریقہ کار دا دست کروانا جس تو‏ں عورتاں [[جنسی ہراسانی]] دے معاملےآں نو‏‏ں رپورٹ کرسکن۔ === وظیفہ جات تے سماجی بیمہ === {{اصل|بھارت وچ وظیفے|سماجی بیمہ}} [[ملازمین دا پراویڈنٹ فنڈ تے متفرق سہولیات قانون 1952ء]] نے [[بھارت دے ملازمین دے پراویڈنٹ فنڈ دا ادارہ]] د‏‏ی بنا رکھی۔ اس دا مقصد بڑبھاپے دے لئی وظیفے د‏‏ی سہولت منظم ملازمت پیشہ لوکاں نو‏‏ں فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ انہاں ملازمین دے لئی ایہ پراویڈنٹ فنڈ د‏‏ی سہولت تیار کردا اے جسنو‏ں ملازمین تے آجرین یکساں طور اُتے تعاون کردے نيں تے اقل ترین تعاون اجرت دا 10-12 فیصد سالانہ ا‏‏ے۔ ملازمت کيت‏‏ی سرکاری عمر د‏‏ی تکمیل د‏‏ی صورت وچ ملازمین اپنا وظیفہ حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://epfindia.nic.in/EPFAct1952.pdf Employees Provident Fund and Miscellaneous Provisions Act 1952] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021115053/http://epfindia.nic.in/EPFAct1952.pdf |date=2012-10-21 }}</ref> * [[اندرا گاندھی معمرین دے لئی وظیفہ اسکیم]] * [[قومی وظیفہ اسکیم]] * [[عوامی پراویڈنٹ فنڈ (بھارت)]] [[ملازمین دا ریاستی بیمہ]] صحت تے سماجی حفاظت بیمہ د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ [[ملازمین دے ریاستی بیمہ قانون 1948ء]] دے تحت بنایا گیا سی۔<ref>See [http://www.esickar.gov.in/esi_act.pdf Employees' State Insurance Act 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521031602/http://www.esickar.gov.in/esi_act.pdf |date=2014-05-21 }}</ref> [[غیرمنطم ملازمین د‏‏ی سماجی حفاظت قانون 2008ء]] وچ بنایا گیا سی تاکہ زندگی تے اپایج پن، صحت تے زچگی دے فائدے تے طویل العمری دا تحفظ غیر منظم ملازمین تک پہنچایا جا سکدا ا‏‏ے۔ "غیر منظم" تو‏ں مراد کھربیٹھے کاریگر، خودملازمتی لوک یا دہاڑی مزدور۔ مرکزی حکومت نے لوکاں د‏‏ی ضروریات د‏‏ی تکمیل دے لئی [[قومی سماجی حفاظتی بورڈ]] دے ذریعے رفاہی نظام بنانے دے بارے وچ سوچیا ا‏‏ے۔ [[زچگی د‏‏ی سہولت قانون 1961ء]] ہر اس خاتون ملازم دے لئی زچگی د‏‏ی سہولت مہیا کردا اے جو کسی ادارے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 80 دن کسی وی 12 مہینے د‏‏ی میعاد دوران وچ پورے کردی اے جو اس د‏ی متوقع زچگی تو‏ں فوری پہلے ہوئے۔<ref>{{Cite web |title=Maternity Benefit Act 1961 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702035021/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf |dead-url=yes }}</ref> == کم د‏‏ی جگہ وچ شرکت == === ٹریڈ یونین === {{اصل|بھارت وچ ٹریڈ یونین}} دستور ہند د‏‏ی دفعہ 19(1)(c) ہر شخص نو‏‏ں اک قابل نفاذ حق فراہ‏م کردی اے کہ "انجمناں یا یونیناں بنائی جاواں۔ [[ٹریڈ یونین قانون 1926ء]] جس د‏‏ی ترمیم [[2001ء]] وچ ہوئی سی، حکمرانی تے ٹریڈ یونیناں دے اصول طے کردا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Trade Unions Act 1926 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/trade_unions_act_1926.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2015-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421055739/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/trade_unions_act_1926.pdf |dead-url=yes }}</ref> === انتظامیہ وچ شرکت === {{ہور ویکھو|مساوی تعین|بھارتی کمپنی قانون}} [[تحریک آزادی ہند]] دے تناظر وچ جس وچ کہ [[موہن داس گاندھی]] تے کئی اوراں نے رائے دتی کہ ملازمین نو‏‏ں کمپنیاں د‏‏ی انتظامیہ وچ حصے داری دا اِنّا ہی حق حاصل اے جِنّا دے حصص گیرنداں (شیئر ہولڈرس) نو‏‏ں یا جائداد دے مالکاں کو،<ref>As Gandhi said, "my advice to the employers would be that they should willingly regard the workers as the real owners of the concerns which they fancy they have created" in 'Harijan' (31 مارچ 1946) reproduced in R Iyer (ed)، ''The Moral and Political Writing of Mahatma Gandhi'' (1987) vol 3, 197-199</ref> دستور وچ دفعہ 43A [[دستور ہند د‏‏ی بیالیسواں ترمیم]] دے ذریعے [[1976ء]] وچ شامل ہوئی۔<ref name="ReferenceA" /> اس سے [[مساوی تعین]] دے حق نو‏‏ں جگہ دتی گئی جس دے لئی ریاست نو‏‏ں اس گل دے لئی قانون سازی د‏‏ی ضرورت سی کہ "ملازمین نو‏‏ں تنظیمی ڈھانچاں دے انتظامیہ وچ شرکت نو‏‏ں یقینی بنایا جا سک‏‏ے"۔ اُتے حصہ چہارم وچ مذکور ہور حقوق د‏‏ی طرح ایہ براہ راست قابل نفاذ نئيں اے بلکہ ایہ ریاستی ارکان اُتے اک ذمے داری عائد کردی اے کہ انہاں اصولاں اُتے قانون سازی کيت‏ی جائے۔ [[1978ء]] وچ [[سچر رپورٹ]] وچ ایہ سفارش کيت‏ی گئی کہ ملازمین نو‏‏ں بورڈ وچ شامل کرنے دے لئی قانون سازی کيت‏ی جائے۔ اُتے اس د‏ی حالے تک عمل آوری نئيں ہوئی۔<ref>Ministry of Law, Justice and Company Affairs, ''Report of the High-Powered Expert Committee on Companies and Maintenance of Restrictive Trade Practices Acts'' (1978)</ref> [[صنعتی تنازعات قانون 1947ء]] د‏‏ی شق 3 مشترکہ [[عملی کونسل]]اں وچ شرکت دا حق دیندی اے تاکہ "ایداں دے اقدامات کیتے جاواں کہ آجر تے کاریگراں دے بیچ ہ‏م آہنگی تے بہتر تعلقات وچ سہولت ہوئے تے ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں باہمی مفاد یا توجہ دے معاملات پرتبصرہ کيتا جائے تے کوشش کيت‏ی جائے کہ انہاں معاملات وچ موجود اختلاف رائے نپٹائی جائے۔" اُتے ٹریڈ یونین انہاں مواقع نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اگے نئيں بڑھائے ني‏‏‏‏ں۔ نیشنل ٹیکسائیل ورکرز یونین بمقابلہ راماکرشنن مقدمے <ref>1983 AIR 75, 1983 SCR (1) 9. Noted by J Cottrell, 'Indian Judicial Activism, the Company and the Worker: A Note on National Textile Workers Union v Ramakrishnan' (1990) 39(2) The International and Comparative Law Quarterly 433</ref> وچ سپریم کورٹ دے جسٹس بھگوندی جے نے اک اک قائدانہ فیصلہ سنا‏تے ہوئے ایہ فیصلہ سنایا کہ ملازمین نو‏‏ں ایہ حق اے کہ کمپنی د‏‏ی مسدودی د‏‏ی درخواست اُتے انہاں د‏‏ی گل وی سنی جائے کیونجے انہاں دا مفاد راست متاثر ہوئے رہیا اے تے انہاں دے اس موقف د‏‏ی [[کمپنی قانون 1956ء]] د‏‏ی شق 398 دے لفظاں تو‏ں نفی نئيں ہُندی۔<ref>[[Excel Wearv. Union of India]]'' A.I.R. 1979 S.C. 25, 36</ref> === اجتماعی عمل === صنعتی تنازعات قانون 1947ء اس گل دا تعین کردا اے کہ ملازمین کس طرح صنعتی تنازعات تو‏ں جوج سکدے نيں جداں کہ قفل بندی، عارضی برخاستگی، ملازمت تو‏ں اخراج وغیرہ۔ ایہ قانونی عمل آوری دے ذرائع جداں کہ مصالحت تے مزدور تنازعات د‏‏ی فیصلہ سازی۔<ref>{{Cite web |title=Industrial Disputes Act 1947 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/inustrial_disputes_act_1947.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2009-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612051638/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/inustrial_disputes_act_1947.pdf |dead-url=yes }}</ref> بھارتی سیول سروسیس دے بنیادی اصولاں د‏‏ی رو تو‏ں (FR 17A) خدمات تو‏ں غیر مجاز غیر حاضری (i) انہاں ملازمین دے معاملے وچ جو صنعتی ڈھانچاں کم ک‏ر رہ‏ے نيں، جتھ‏ے ہڑتال صنعتی تنازعات قانون 1947ء دے تحت غیر قانونی قرار دتی گئی اے یا کسی ہور قانون دے تحت ایہی صورت حال ہو؛ (ii) ہور ملازمین دے معاملے وچ مشترکہ عمل د‏‏ی صورت وچ یا اک ملی جلے عمل دے حصے دے طور پر، جیساکہ ہڑتال دے دوران وچ کِسے جواز دے بغیر یا متعلقہ ارباب مجاز د‏‏ی نظراں وچ واجب وجہ دے بغیر، نو‏‏ں ایہ بتے کیہ جائے گا کہ ایہ اک رکاوٹ یا خدمت وچ خلل اے، تاوقتیکہ ارباب مجاز مبادا نہ سمجھاں، جداں کہ رخصت وچ سفر وچ تخفیف، نیم دائمانہ تے اہلیت کہ محکمہ جاندی امتحانات وچ حصہ لیا جائے، جس دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ مسلسل خدمت دا عرصہ درکار ہوئے۔<ref>Fundamental Rules, Government of India</ref> === جنسی امتیازات === دستور د‏‏ی دفعہ 39(d) د‏‏ی رو تو‏ں مرد و خواتین نو‏‏ں مساوی کم دے لئی مساوی اجرت ملنا چاہیے۔ [[مساوی اجرت قانون 1976ء]] ايس‏ے اصول د‏‏ی قانون سازی سی۔ == مساوات == {{اصل|قانونی برابری|امتیازات دا قانون}} دستور د‏‏ی دفعہ 14 د‏‏ی رو تو‏ں ہر شخص قانون د‏‏ی نظراں وچ برابر ا‏‏ے۔ دفعہ 15 خصوصیت تو‏ں کہندی اے کہ ریاست نو‏‏ں شہریاں دے بیچ امتیاز نئيں کرنا چاہیے تے دفعہ 16 سب دے لئی ملازمت وچ "مساوی حقوق" جاری کردی ا‏‏ے۔ دفعہ 23 ہر قسم د‏‏ی بُردہ فروشی تے جبری مزدوری نو‏‏ں رکدی اے، جدو‏ں کہ دفعہ 24 [[کم سنی د‏‏ی مزدوری]] اُتے فیکٹریاں، کاناں یا خطرنا‏‏ک ملازمتاں وچ روک لگاندی ا‏‏ے۔ * [[ذات اُتے مبنی نااہلیت خاتمہ قانون 1850ء]] === جنسی امتیازات === دفعہ 39(d) د‏‏ی رو تو‏ں مرداں تے عورتاں نو‏‏ں اک جداں کم دے لئی اک ورگی اجرت حاصل ہونا چاہیے۔ [[مساوی اجرت قانون 1976ء]] نے اس اصول نو‏‏ں قانون سازی وچ عملی جامہ پہنایا۔ * سپریم کورٹ نے ''[[رندھیر سنگھ بمقابلہ بھارتی یونین]]'' مقدمے وچ مساوی کم دے لئی مساوی اجرت دا فیصلہ سنایا کہ ایہ دستوری مقصد اے تے اس وجہ تو‏ں ایہ دستور دے آلات دے ذریعے نافذ العمل اے جیساکہ دفعہ 32 وچ مذکور ا‏‏ے۔ * ''[[آندھرا پردیش ریاست بمقابلہ جی سریدھوہت‏‏ا راؤ]]'' مقدمے وچ عدالت نے واضح کيتا کہ مساوی کم دے لئی مساوی اجرت دا ایہ مطلب ہرگز نئيں اے کہ اک زمرے دے سبھی ارکان اک ہی طرح د‏‏ی اجرت حاصل کرن گے بلا لحاظ اس دے کہ تجربہ، بھرتی دا ذریعہ، تعلیمی اسناد تے ہور خدمات دے متعلقات دے ۔ * ''[[مدھیہ پردیش ریاست بمقابلہ پرمود بارتیا]]'' مقدمے د‏‏ی رو تو‏ں تقابل دا مرکز صلاحیت، کوشش تے ذمے داری ہونا چاہیے اک جدو‏ں ملازمین یکساں حالات وچ کم انجام دتیاں۔ * ''[[میکینان میکینزی اینڈ نو‏‏ں بمقابلہ اڈورے ڈی کوسٹا]]'' مقدمے د‏‏ی رو تو‏ں اک وسیع تجزیے د‏‏ی ضرورت اے ایہ طے کرنے دے لئی کہ عمل در آمد کرنے والے فرائض یکساں اے کہ نني‏‏‏‏ں۔ === نقل مقام کرنے والے ملازمین === * [[بین ریاست نقل مقام ملازمین قانون 1979ء]] === ستم رسیدہ زمرے === * [[بندھوا مزدوری نظام (امتناع) قانون 1976ء]] [[بندھوا مزدوری]] اُتے امتناع عائد کردا اے مگر ایہ اندازہ کيتا گیا اے کہ دو تو‏ں پنج ملین بندھوا مزدور اج وی موجود نيں [[بھارت وچ مقروضہ بندش]] دے شکار ني‏‏‏‏ں۔<ref>RS Srivastava, 'Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern' (2005) [http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/ Cornell University Working Paper]</ref> * [[بھارت دے گھریلو ملازمین]] [[بھارت وچ کم سن مزدوری]] دستور د‏‏ی دفعہ 24 دے تحت فیکٹریاں، کاناں تے خطرنا‏‏ک ملازمتاں وچ ممنوع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح دفعہ 21 دے تحت ریاست مفت تے لازمی تعلیم 14 سال تک فراہ‏م کرے گی۔<ref>[[بین الاقوامی مزدوراں د‏‏ی تنظیم]]، "National Legislation and Policies Against Child Labour in India" ([http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |date=2012-08-09 }})</ref> اُتے عملی طور اُتے ایہ قوانین نافذ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ * [[سمنگلی (کم سنی د‏‏ی مزدوری)]] * [[بچےآں د‏‏ی نابالغی دے نظام عدل (نگرانی تے تحفظ) قانون 2000ء]] * [[کم سنی د‏‏ی مزدوری (امتناع تے تنسیخ) قانون 1986ء]] == ملازمت تو‏ں اخراج دا ضابطہ == {{ہور ویکھو|غیرمنصفانہ ملازمت تو‏ں اخراج}} بھارت دے سب تو‏ں زیادہ متنازع قوانین ملازمت تو‏ں اخراج تو‏ں متعلق [[صنعتی تنازعات قانون 1947ء]] وچ شامل ا‏‏ے۔ اک کاریگر جو اک سال تو‏ں زیادہ عرصے تک برسرخدمت رہیا ہو، اوہ ايس‏ے صورت وچ ہٹایا جا سکدا اے جدو‏ں کہ متعلقہ سرکاری دفتر تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی گئی ہوئے تے دتی گئی ہوئے۔<ref>[http://www.oecd.org/els/emp/India.pdf India Labour Regulations] OECD</ref> اس دے علاوہ برخاستگی تو‏ں پہلے واجبی وجوہات دتے جانے چاہیے تے حکومت کیت‏‏ی اجازت تو‏ں پہلے دو مہینے انتظار د‏‏ی میعاد اے تاکہ قانونی طور ملازمت ختم ہوئے سک‏‏ے۔ [[عارضی یا مستقل ملازم دا اخراج|عارضی یا مستقل ملازم دے اخراج]] د‏‏ی اجرت د‏‏ی ادائیگی ہونا چاہیے جو ہر تکمیل کردہ سال دے حساب تو‏ں سالانہ 15 دن د‏‏ی اوسط اجرت ا‏‏ے۔ اک ملازم جس نے مختلف نوٹساں تے ممکنہ کارروائیاں دے باوجود چار سال کم کيتا ہو، برخاستگی تو‏ں 60 دن پہلے د‏‏ی اجرت دا حق دار قرار پاندا اے جے حکومت آجر نو‏‏ں اسنو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی اجازت دے دے۔ کسی مستقل ملازم نو‏‏ں صرف ثابت شدہ بداخلاقی یا عادی غیر حاضری د‏‏ی صورت وچ برخاست کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔<ref name="sharma">{{cite web|url=http://www.southasiaexperts.se/pdf/Indian%20Labour%20Law%20PDF.pdf|title=Split Legal Regime in India‘s Labour Laws|author=Parul Sharma|date=فروری 2007}}</ref> صنعتی تنازعات قانون د‏‏ی رو تو‏ں ہر اوہ کمپنی جس دے 100 ملازمین ہون، مسدودی یا ملازمین نو‏‏ں نکالنے تو‏ں پہلے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں منظوری طلب کرنا ضروری ا‏‏ے۔<ref name="gupta">{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053408/https://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref> عملی طور اُتے ملازمین د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی اجازت شاذونادر ہی دتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="gupta" /> بھارتی قوانین د‏‏ی رو تو‏ں کمپنیاں نو‏‏ں مقامِ صنعت د‏‏ی مسدودی د‏‏ی صورت وچ ملازمین د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی اجازت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ حکومت اجازت دے وی سکدی اے یا انکار وی کرسکدی اے اگرچیکہ کمپنی کارروائی جاری رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مالی مشکلات د‏‏ی شکار کیو‏ں نہ ہوئے۔<ref>Basu et al, [http://siteresources.worldbank.org/INTDECSHRSMA/Resources/india.pdf Retrenchment, Labor Laws and Government Policy: An Analysis with Special Reference to India]، The World Bank</ref> اخراج تو‏ں متاثر ملازم اپیل دا حق رکھدا اے، اگرچیکہ حکومت برخاستگی د‏‏ی درخواست حکومت کیت‏‏ی منظورکردہ کیو‏ں نہ ہوئے۔ بھارتی مزدور ضابطے اپیل تے فیصلہ سازی دے کئی ارباب مجاز فراہ‏م کردے نيں – مصالحت دے افسر (conciliation officers)، مصالحت دے بورڈ، تحقیقا‏تی عدالتاں (courts of inquiry)، مزدور عدالتاں، صنعتی خصوصی عدالتاں (industrial tribunals) تے قومی صنعتی خصوصی عدالت (national industrial tribunal) – جو صنعتی تنازعات قانون دے تحت آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Lalit Bhasin, [http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan029043.pdf Labour and Employment Laws of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054424/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan029043.pdf |date=2016-03-04 }} United Nations</ref> مزدوراں د‏‏ی اپیل تے فیصلہ سازی دے طریقےآں دے علاوہ کوئی معاملہ متعلقہ ریاستی ہائی کورٹ یا بالآخر سپریم کورٹ تک پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ * ''[[بھارت فورج کمپنی لیمیٹیڈ بمقابلہ اتم منوہر نکاٹے]]'' (2005ء) [http://www.liiofindia.org/in/cases/cen/INSC/2005/45.html INSC 45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224163037/http://www.liiofindia.org/in/cases/cen/INSC/2005/45.html |date=2021-02-24 }} اس معاملے وچ اک ملازم چوتھ‏ی بار [[1983ء]] وچ سوندا ہويا پایا گیا سی۔ بھارت فورج نے صنعتی ملازمت قانون (1946ء) دے تحت تادیبی کارروائی شروع کيتی۔ پنج مہینے د‏‏ی کارروائی دے بعد ملازم خاطی پایا گیا تے برخاست کيتا گیا۔ ملازم نے مزدور عدالت وچ اپیل د‏‏ی تے ایہ استدعا کيتی کہ اس د‏ی برخاستگی بھارتی مزدور قوانین د‏‏ی رو تو‏ں غیر منصفانہ سی۔ مزدور عدالت نے ملازم د‏‏ی طرف داری د‏‏ی تے اس بازماموری 50% پس پشت اجرت دے نال کرنے دا حکم دتا۔ ایہ معاملہ کئی اپیلاں دے مرحلے تو‏ں گزریا تے بھارتی عدالیہ نظام اُتے چھایا رہیا۔ 22 سال دے بعد بھارت دے سپریم کورٹ نے اس د‏ی برخاستگی نو‏‏ں 2005ء وچ برقرار رکھیا۔<ref>Financial Times, [http://www.financialexpress.com/news/sleepy-system/124536 Sleepy System]، 21 جنوری 2005</ref><ref>Supreme Court of India, [http://indiankanoon.org/doc/763806/ Bharat Forge Co. Ltd vs Uttam Manohar Nakate on 18 جنوری، 2005]، CASE NO.: Appeal (civil) 4399 of 2002</ref> == بے روزگاری == * [[قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء]] * [[صنعت (ضابطہ تے ترقی) قانون 1951ء]] نے ایہ اعلان کيتا کہ تیاری د‏‏ی اوہ سبھی صنعتاں جو پہلی لسٹ وچ آندیاں نيں ریاستی حکومتاں د‏‏ی قانون سازی دے علاوہ مشترکہ مرکزی حکومت دے ضابطاں وچ آندی ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں 600 اشیاء دا تحفظ ہويا جو مختصر پیمانے دے کارخانےآں ہی وچ بنائے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ تعین ہويا کہ کون انہاں تجارتاں وچ داخل ہوئے سکدا اے تے اس تو‏ں وی ایہ کہ کمپنیاں وچ لسٹ بند اشیاء دے لئی ملازمین د‏‏ی تعداد طے کر دتی گئی۔ اس لسٹ وچ سبھی کلیدی تکنیکی تے صنعتی اشیاء نو‏‏ں 1950ء دے دہے وچ شامل کيتا گیا سی، جس وچ کچھ آہنی تے فولادی اشیاء، ایندھن تو‏ں حاصل اشیاء، موٹراں، مخصوص مشینری، مشینری اوزار، چینی مٹی د‏‏ی چیزاں تو‏ں لے ک‏ے سائنسی آلات شامل سن ۔<ref>{{Cite web |title=Industries (Development and Regulation) Act 1951 |url=http://www.nac.nic.in/pdf/child_labour.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119084332/http://www.nac.nic.in/pdf/child_labour.pdf |dead-url=yes }}</ref> == ریاستی قوانین == ہر ریاست مخصوص حالات دے لئی مخصوص مزدور ضابطے رکھ سکدی ا‏‏ے۔ === گجرات === [[2004ء]] وچ ریاست گجرات نے صنعتی تنازعات قانون ترمیم کردے ہوئے ریاست دے خصوصی برآمد علاقےآں دے (Special Export Zones) مزدور بازار وچ لچک پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ قانون انہاں علاقےآں د‏‏ی کمپنیاں نو‏‏ں ودھ ملازمین نو‏‏ں ملازمت تو‏ں بغیر سرکاری اجازت نکالنے دا اختیار دیندا اے، جس دے لئی انہاں نو‏ں رسمی نوٹس تے علیحدگی د‏‏ی اجرت دینا ضروری قرار دتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=bt2014>[http://businesstoday.intoday.in/story/goldman-sachs-says-reforms-to-create-110-mn-jobs-for-economy-in-10-yrs/1/204721.html Goldman Sachs says reforms to create 110 mn jobs for economy in 10 yrs] Business Today, مارچ 2014</ref> === مغربی بنگال === [[مغربی بنگال]] نے اپنے مزدور قوانین اُتے نظرثانی د‏‏ی اے جس تو‏ں ایہ عملاً ناممکن ہوچکيا اے کہ کسی نقصان رساں فیکٹری نو‏‏ں بند کيتا جاسک‏‏ے۔<ref name=bt2014 /> ایہ ریاستی قانون انہاں تمام کمپنیاں اُتے عائد ہُندا اے جتھ‏ے 50 یا اس تو‏ں ودھ ملازمین ہون۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Goldman-thumbs-up-for-Gujarat-model/articleshow/32878950.cms Goldman Thumbs Up for Gujarat Model] The Times of India</ref> == بھارتی مزدور قوانین دا بین الاقوامی موازنہ == ذیل دے جدول وچ بھارتی مزدور قوانین دے چینی تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے قوانین تو‏ں اختلافی نکات درج نيں، جیساکہ 2011ء وچ محسوس کيتا گیا اے: {| class="wikitable sortable" |+'''متعلقہ ضابطے تے مزدور قوانین د‏‏ی پیچیدگی'''<ref>{{cite web|title=Employing Workers – 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}</ref> |- ! قانون دا مطلوبہ عمل !! {{flag|India}} !! {{flag|China}} !! {{flag|United States}} |- | [[اقل ترین اجرت]] (US$/month) || {{INRConvert|6000}} /month<ref>[http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533. Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 1. اپریل 2011<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece Minimum wage hiked by Rs.15 – The Hindu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> || 182.5 || '''1242.6''' |- | معیاری کم دا دن || '''8 گھینٹے''' || 8 گھینٹے || 8 گھینٹے |- | کم دے دوران وچ آرام || '''ہر ساڈھے چھ گھینٹے اُتے ادھا گھنٹا''' || نئيں || نئيں |- | اعظم ترین [[ودھ وقت]] د‏‏ی حد || 200 گھینٹے سالانہ {{Attribution needed|date=جنوری 2016}} || '''432 گھینٹے سالانہ'''<ref>[http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier | Fair Labor Association<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> || کچھ نئيں |- | ودھ وقت دے لئی ودھ اجرت || '''100%''' || 50% || 50% |- | ملازمین د‏‏ی برخاستگی || '''ہاں، جے حکومت تو‏ں منظور ہوئے۔''' || ہاں، بنا حکومت کیت‏‏ی منظوری حکومت کیت‏‏ی منظوری || ہاں، بنا حکومت کیت‏‏ی منظوری |- | اک ملازم د‏‏ی برخاستگی دے لئی حکومت کیت‏‏ی منظوری ضروری اے ؟ || '''ہاں''' || نئيں || نئيں |- | نو ملازمین د‏‏ی برخاستگی دے لئی حکومت کیت‏‏ی منظوری ضروری اے ؟ || '''ہاں''' || نئيں || نئيں |- | [[عارضی یا مستقل ملازم دا اخراج|ملازمت تو‏ں اخراج]] دے لئی حکومت کیت‏‏ی منظوی مل جاندی ا‏‏ے۔ || '''شاذونادر'''<ref name=hamilton>{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 اگست 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}</ref><ref name=yale>{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=دسمبر 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|access-date=2020-10-16|archive-date=2013-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|dead-url=yes}}</ref> || اطلاق نئيں || اطلاق نئيں |- | برخاستگی وچ اولیت دے اصول منضبط || '''ہاں''' || '''ہاں''' || نئيں |- | [[علیحدگی تو‏ں متعلق ادائیگی|علیحدگی د‏‏ی اجرت]] ودھ از ضرورت برخاستگی<br />اس ملازم دے لئی جو اک سالہ میعاد مکمل کرے || 2.1 ہفتے د‏‏ی تنخواہ || '''4.3-ہفتے د‏‏ی تنخواہ''' || کچھ نئيں |- | علیحدگی د‏‏ی اجرت ودھ از ضرورت برخاستگی <br />اس ملازم دے لئی جو پنج سالہ میعاد مکمل کرے || 10.7-ہفتے د‏‏ی تنخواہ || '''21.7-ہفتے د‏‏ی تنخواہ''' || کچھ نئيں |} == تنقید تے اصلاحات == کئی مبصرین نے جواز پیش کيتا اے کہ بھارتی مزدور قانون د‏‏ی اصلاح ہونا چاہیے۔<ref>{{cite web|url=http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|title=IMF calls for urgent reform in Indian labour laws|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053413/http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTDECSHRSMA/Resources/india.pdf|title=Retrenchment, Labor Laws and Government Policy: An Analysis with Special Reference to India|author=Kaushik Basu, Gary S. Fields, and Shub Debgupta|publisher=World Bank}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlmri.googlepages.com/RCD_MILI.pdf|title=Contemporary Issues on Labour Law Reform in India|author=R. C. Datta / Milly Sil|access-date=2020-10-16|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226070930/http://atlmri.googlepages.com/RCD_MILI.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="oecd">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf|title=Economic survey of India 2007: Policy Brief|publisher=[[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053357/http://www.oecd.org/economy/surveys/39452196.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref><ref name="indialabourlawbbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|publisher=BBC|first=Kaushik|last=Basu|date=27 جون 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053353/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref><ref name="wboverview" /><ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 دسمبر 2008|work=The Economist|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053405/https://www.economist.com/special-report/2008/12/11/an-elephant-not-a-tiger|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref><ref name="gupta" /><ref name="indiamodel">{{cite web|url=http://www.foreignaffairs.org/20060701faessay85401-p0/gurcharan-das/the-india-model.html|title=The India Model|author=Gurcharan Das|publisher=Foreign Affairs|date=جولائی–اگست 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053401/https://www.foreignaffairs.com/20060701faessay85401-p0/gurcharan-das/the-india-model.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref> یہ قوانین رسمی تیاری شعبے د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ ثابت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="wboverview" /> [[عالمی بینک]] د‏‏ی 2008ء وچ جاری کر دہ رپورٹ دے مطابق، بھاری اصلاحات متوقع ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری خلاصے دے مطابق: {{Cquote|بھارت دا مزدور ضابطہ - دنیا وچ سب تو‏ں تحدیدات والا تے پیچیدہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں - رسمی تیاری صنعت د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ بنا اے جتھ‏ے اس د‏ی سب تو‏ں زیادہ عمل آوری ا‏‏ے۔ بہتر بنائے گئے مزدور قوانین زیادہ مزدوراں نو‏‏ں آمادہ کرسکدے نيں - بھارت دے بے روزگار ملیناں تے خستہ صفت ملازمتاں تو‏ں متاثرہ لوکاں دے لئی شدید سرمایہ کاری تے ملازمتاں بنا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ملک د‏‏ی ترقی دے رجحان دے پیش نظر امید دے دریچے نو‏‏ں مفقود نئيں کرنا چاہیے جس تو‏ں 80 ملین نوآمدکار دے حالات بہتر ہون گے جو اگلے دہے وچ ملازم پیشہ لوکاں وچ شامل ہون گے۔<ref>[[عالمی بینک]]، ''India Country Overview 2008''</ref>}} سابق وزیر اعظم [[منموہن سنگھ]] نے کہیا اے کہ نويں مزدور قوانین د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|title=New labour laws needed, says Manmohan|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=10 دسمبر 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053411/https://www.thehindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref> == ہور ویکھو == * [[بھارت د‏‏ی معیشت]] * [[مملکت متحدہ دا مزدور قانون]] * [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا مزدور قانون]] * [[جرمنی دا مزدور قانون]] * [[یورپی مزدور قانون]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:مزدوری]] sxw5b5bdpph1pcxerfoxvy6d2msmzl1 0 91333 711492 681430 2026-09-22T23:38:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711492 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | G1 || style=white-space:nowrap | {{Fb|BEL}} || 1 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group H|یوئیفا گروپ ایچ]] فاتح || 3 ستمبر 2017 || تیرہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (کوارٹر فائنل) || data-sort-value="5.1" | چوتھا مقام ([[1986ء فیفا عالمی کپ]]) || 5 || 3 |- | G2 || style=white-space:nowrap | {{Fb|PAN}} || 4 || [[کونکاکاف]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CONCACAF Fifth Round|کونکاکاف پنجواں راؤنڈ]] تیسرا مقام || 10 اکتوبر 2017 || پہلا || – || data-sort-value="1.0" | – || 49 || 55 |- | G3 || style=white-space:nowrap | {{Fb|TUN}} || 3 || [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CAF Third Round#Group A|کاف تیسرا راؤنڈ گروپ اے]] فاتح || 11 نومبر 2017 || پنجواں || [[2006ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="2.4" | گروپ مرحلہ ([[1978ء فیفا عالمی کپ]]، [[1998ء فیفا عالمی کپ]]، [[2002ء فیفا عالمی کپ]]، [[2006ء فیفا عالمی کپ]]) || 28 || 21 |- | G4 || style=white-space:nowrap | {{Fb|ENG}} || 2 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group F|یوئیفا گروپ ایف]] فاتح || 5 اکتوبر 2017 || پندرہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="8.1" | '''فاتح''' ([[1966ء فیفا عالمی کپ]]) || 12 || 12 |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === بلجئیم بمقابلہ پاناما === <section begin=g1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|18|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BEL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی#بلجئیم بمقابلہ پاناما|3–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331539/ |team2={{Fb|PAN}} |goals1= * [[Dries Mertens|Mertens]] {{گول|47}} * [[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{گول|69||75}} |goals2= |stadium=[[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]]، [[سوچی]] |attendance=43,257<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |title=Match report – Group G – Belgium v Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |archivedate=18 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> |referee=[[Janny Sikazwe]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن زیمبیا|زیمبیا]]) }}<section end=g1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _belgica1819h |pattern_ra = |pattern_sh = _belg18h |pattern_so = _belg18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = بلجئیم<ref name="BEL-PAN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-tacticalstartlist-pdf-2960638.pdf?cloudid=kbjsducvjflo5brzdnkz |title=Tactical Line-up – Group G – Belgium v Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618175346/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-tacticalstartlist-pdf-2960638.pdf?cloudid=kbjsducvjflo5brzdnkz |archivedate=18 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _pana18a |pattern_b = _pana18a |pattern_ra = _pana18a |pattern_sh = |pattern_so = _panama18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = پاناما<ref name="BEL-PAN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] |- |CB ||'''2''' ||[[Toby Alderweireld]] |- |CB ||'''20'''||[[Dedryck Boyata]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Vertonghen]] || {{Yel|59}} |- |RM ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] || {{Yel|14}} |- |CM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]] || {{Yel|88}} |- |CM ||'''6''' ||[[Axel Witsel]] || || {{Suboff|90}} |- |LM ||'''11'''||[[Yannick Ferreira Carrasco|Yannick Carrasco]] || || {{Suboff|74}} |- |RW ||'''14'''||[[Dries Mertens]] || || {{Suboff|83}} |- |LW ||'''10'''||[[Eden Hazard]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CF ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''19'''||[[Mousa Dembélé (Belgian footballer)|Mousa Dembélé]] || || {{Subon|74}} |- |MF ||'''16'''||[[Thorgan Hazard]] || || {{Subon|83}} |- |MF ||'''22'''||[[Nacer Chadli]] || || {{Subon|90}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[تصویر:BEL-PAN 2018-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jaime Penedo]] |- |RB ||'''2''' ||[[Michael Amir Murillo]] || {{Yel|51}} |- |CB ||'''5''' ||[[Román Torres]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Fidel Escobar]] |- |LB ||'''15'''||[[Erick Davis]] || {{Yel|18}} |- |DM ||'''6''' ||[[Gabriel Enrique Gómez|Gabriel Gómez]] |- |CM ||'''11'''||[[Armando Cooper]] || {{Yel|49}} |- |CM ||'''20'''||[[Aníbal Godoy]] || {{Yel|57}} |- |RW ||'''8''' ||[[Édgar Yoel Bárcenas|Édgar Bárcenas]] || {{Yel|45+2}} || {{Suboff|63}} |- |LW ||'''21'''||[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]] || || {{Suboff|63}} |- |CF ||'''7''' ||[[Blas Pérez]] || || {{Suboff|73}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Gabriel Torres]] || || {{Subon|63}} |- |FW ||'''10'''||[[Ismael Díaz (Panamanian footballer)|Ismael Díaz]] || || {{Subon|63}} |- |FW ||'''18'''||[[Luis Tejada]] || || {{Subon|73}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Hernán Darío Gómez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Romelu Lukaku]] (بلجئیم)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331539/#motm |title=Belgium v Panama – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141627/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331539/#motm |archivedate=12 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BEL-PAN line-ups" /> <br />Jerson Dos Santos ([[انگولی فٹ بال فیڈریشن|انگولہ]]) <br />Zakhele Siwela ([[جنوب افریقی فٹ بال ایسوسی ایشن|جنوب Africa]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ryuji Sato]] ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Toru Sagara ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |} === تونس بمقابلہ انگلستان === <section begin=g2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|18|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|TUN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی#تونس بمقابلہ انگلستان|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331554/ |team2={{Fb|ENG}} |goals1= * [[Ferjani Sassi|Sassi]] {{گول|35|pen.}} |goals2= * [[ہیری کین]] {{گول|11||90+1}} |stadium=[[وولگو گراد ارینا]]، [[وولگو گراد]] |attendance=41,064<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-14-0618-tun-eng-fulltime-pdf-2961262.pdf?cloudid=wx3oxvbaorcqeqrsypgt |title=Match report – Group G – Tunisia v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624153454/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-14-0618-tun-eng-fulltime-pdf-2961262.pdf?cloudid=wx3oxvbaorcqeqrsypgt |archivedate=24 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> |referee=[[Wilmar Roldán]] ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) }}<section end=g2/> {| width=92% |- |{{Football kit | pattern_la = _tunisia18h | pattern_b = _tunisia18h | pattern_ra = _tunisia18h | pattern_sh = _tunisia18h | pattern_so = _uhlsportfootballtunisia18h | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF |title = تونس<ref name="TUN-ENG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-14-0618-tun-eng-tacticalstartlist-pdf-2960973.pdf?cloudid=dahmpavm5tdd7zdhttdm |title=Tactical Line-up – Group G – Tunisia v England |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618203836/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-14-0618-tun-eng-tacticalstartlist-pdf-2960973.pdf?cloudid=dahmpavm5tdd7zdhttdm |archivedate=18 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _eng18a |pattern_b = _eng18a |pattern_ra = _eng18a |pattern_sh = _eng18a2 |pattern_so = _eng18a |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = انگلستان<ref name="TUN-ENG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''22'''||[[Mouez Hassen]] || || {{Suboff|16}} |- |RB ||'''11'''||[[Dylan Bronn]] |- |CB ||'''2''' ||[[Syam Ben Youssef]] |- |CB ||'''4''' ||[[Yassine Meriah]] |- |LB ||'''12'''||[[Ali Maâloul]] |- |CM ||'''13'''||[[Ferjani Sassi]] |- |CM ||'''17'''||[[Ellyes Skhiri]] |- |CM ||'''9''' ||[[Anice Badri]] |- |RF ||'''8''' ||[[Fakhreddine Ben Youssef]] |- |CF ||'''10'''||[[Wahbi Khazri]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|85}} |- |LF ||'''23'''||[[Naïm Sliti]] || || {{Suboff|74}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |GK ||'''1''' ||[[Farouk Ben Mustapha]] || || {{Subon|16}} |- |MF ||'''14'''||[[Mohamed Amine Ben Amor]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''19'''||[[Saber Khalifa]] || || {{Subon|85}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Nabil Maâloul]] |} |valign="top"|[[تصویر:TUN-ENG 2018-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''2''' ||[[Kyle Walker]] || {{Yel|33}} |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] |- |CB ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] |- |DM ||'''8''' ||[[Jordan Henderson]] |- |CM ||'''20'''||[[Dele Alli]] || || {{Suboff|80}} |- |CM ||'''7''' ||[[Jesse Lingard]] || || {{Suboff|90+3}} |- |RM ||'''12'''||[[Kieran Trippier]] |- |LM ||'''18'''||[[Ashley Young]] |- |CF ||'''10'''||[[Raheem Sterling]] || || {{Suboff|68}} |- |CF ||'''9''' ||[[ہیری کین]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''19'''||[[Marcus Rashford]] || || {{Subon|68}} |- |MF ||'''21'''||[[Ruben Loftus-Cheek]] || || {{Subon|80}} |- |MF ||'''4''' ||[[Eric Dier]] || || {{Subon|90+3}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[ہیری کین]] (انگلستان)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331554/#motm |title=Tunisia v England – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618185206/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331554/#motm |archivedate=18 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="TUN-ENG line-ups" /> <br />Alexander Guzmán ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />Cristian de la Cruz ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ricardo Montero (ریفری)|Ricardo Montero]] ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Hiroshi Yamauchi ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Sandro Ricci]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Emerson de Carvalho ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === بلجئیم بمقابلہ تونس === <section begin=g3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|23|df=y}} |time=15:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BEL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی#بلجئیم بمقابلہ تونس|5–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331547/ |team2={{Fb|TUN}} |goals1= * [[Eden Hazard|E. Hazard]] {{گول|6|pen.|51}} * [[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{گول|16||45+3}} * [[Michy Batshuayi|Batshuayi]] {{گول|90}} |goals2= * [[Dylan Bronn|Bronn]] {{گول|18}} * [[Wahbi Khazri|Khazri]] {{گول|90+3}} |stadium=[[اوتکریتئے ارینا]]، [[ماسکو]] |attendance=44,190<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-29-0623-bel-tun-fulltime-pdf-2966053.pdf?cloudid=mvgrahvkc0kmjpwvbwkq |title=Match report – Group G – Belgium v Tunisia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623165900/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-29-0623-bel-tun-fulltime-pdf-2966053.pdf?cloudid=mvgrahvkc0kmjpwvbwkq |archivedate=23 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> |referee=[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) }}<section end=g3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bel18a |pattern_b = _bel18a |pattern_ra = _bel18a |pattern_sh = _belg18a |pattern_so = _belg18a |leftarm = FFD800 |body = FFD800 |rightarm = FFD800 |shorts = 000000 |socks = FFD800 |title = بلجئیم<ref name="BEL-TUN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-29-0623-bel-tun-tacticalstartlist-pdf-2965883.pdf?cloudid=ux6rnq5fwmjyac1qhzzi |title=Tactical Line-up – Group G – Belgium v Tunisia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623141338/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-29-0623-bel-tun-tacticalstartlist-pdf-2965883.pdf?cloudid=ux6rnq5fwmjyac1qhzzi |archivedate=23 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> }} |{{Football kit | pattern_la = _tunisia18a | pattern_b = _tunisia18a | pattern_ra = _tunisia18a | pattern_sh = _tunisia18a | pattern_so = _uhlsportfootballtunisia18a | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = FF0000 | socks = FF0000 |title = تونس<ref name="BEL-TUN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] |- |CB ||'''2''' ||[[Toby Alderweireld]] |- |CB ||'''20'''||[[Dedryck Boyata]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Vertonghen]] |- |RM ||'''15'''||[[Thomas Meunier]] |- |CM ||'''7''' ||[[Kevin De Bruyne]] |- |CM ||'''6''' ||[[Axel Witsel]] |- |LM ||'''11'''||[[Yannick Ferreira Carrasco|Yannick Carrasco]] |- |RF ||'''14'''||[[Dries Mertens]] || || {{Suboff|86}} |- |CF ||'''9''' ||[[Romelu Lukaku]] || || {{Suboff|59}} |- |LF ||'''10'''||[[Eden Hazard]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|68}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Marouane Fellaini]] || || {{Subon|59}} |- |FW ||'''21'''||[[Michy Batshuayi]] || || {{Subon|68}} |- |MF ||'''17'''||[[Youri Tielemans]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |valign="top"|[[تصویر:BEL-TUN 2018-06-23.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Farouk Ben Mustapha]] |- |RB ||'''11'''||[[Dylan Bronn]] || || {{Suboff|24}} |- |CB ||'''2''' ||[[Syam Ben Youssef]] || || {{Suboff|41}} |- |CB ||'''4''' ||[[Yassine Meriah]] |- |LB ||'''12'''||[[Ali Maâloul]] |- |CM ||'''7''' ||[[Saîf-Eddine Khaoui]] |- |CM ||'''17'''||[[Ellyes Skhiri]] |- |CM ||'''13'''||[[Ferjani Sassi]] || {{Yel|14}} || {{Suboff|59}} |- |RF ||'''8''' ||[[Fakhreddine Ben Youssef]] |- |CF ||'''10'''||[[Wahbi Khazri]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LF ||'''9''' ||[[Anice Badri]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''21'''||[[Hamdi Nagguez]] || || {{Subon|24}} |- |DF ||'''3''' ||[[Yohan Benalouane]] || || {{Subon|41}} |- |FW ||'''23'''||[[Naïm Sliti]] || || {{Subon|59}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Nabil Maâloul]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Eden Hazard]] (بلجئیم)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331547/#motm |title=Belgium v Tunisia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623113406/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331547/#motm |archivedate=23 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BEL-TUN line-ups" /> <br />Corey Rockwell ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />Juan Zumba ([[سیلواڈوری فٹ بال فیڈریشن|ایل سیلواڈور]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Andrés Cunha]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Nicolás Tarán ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} === انگلستان بمقابلہ پاناما === <section begin=g4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|24|df=y}} |time=15:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|ENG}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی#انگلستان بمقابلہ پاناما|6–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331546/ |team2={{Fb|PAN}} |goals1= * [[John Stones|Stones]] {{گول|8||40}} * [[ہیری کین]] {{گول|22|pen.|45+1|pen.|62}} * [[Jesse Lingard|Lingard]] {{گول|36}} |goals2= * [[Felipe Baloy|Baloy]] {{گول|78}} |stadium=[[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]، [[نیژنی نووگورود]] |attendance=43,319<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-30-0624-eng-pan-fulltime-pdf-2967136.pdf?cloudid=zikvkjq0x0dgjhnso1qz |title=Match report – Group G – England v Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624153454/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-30-0624-eng-pan-fulltime-pdf-2967136.pdf?cloudid=zikvkjq0x0dgjhnso1qz |archivedate=24 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> |referee=[[Gehad Grisha]] ([[مصری فٹ بال ایسوسی ایشن|مصر]]) }}<section end=g4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _eng18h |pattern_b = _eng18h |pattern_ra = _eng18h |pattern_sh = _eng18h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 00007E |socks = FFFFFF |title = انگلستان<ref name="ENG-PAN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-30-0624-eng-pan-tacticalstartlist-pdf-2967015.pdf?cloudid=ltks1h0ekrsp9rkdzph1 |title=Tactical Line-up – Group G – England v Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180625144300/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-30-0624-eng-pan-tacticalstartlist-pdf-2967015.pdf?cloudid=ltks1h0ekrsp9rkdzph1 |archivedate=25 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _thinwhiteborder |pattern_b = _pana18h |pattern_ra = _thinwhiteborder |pattern_sh = |pattern_so = _panama18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = پاناما<ref name="ENG-PAN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''2''' ||[[Kyle Walker]] |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] |- |CB ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] |- |DM ||'''8''' ||[[Jordan Henderson]] |- |CM ||'''21'''||[[Ruben Loftus-Cheek]] || {{Yel|24}} |- |CM ||'''7''' ||[[Jesse Lingard]] || || {{Suboff|63}} |- |RM ||'''12'''||[[Kieran Trippier]] || || {{Suboff|70}} |- |LM ||'''18'''||[[Ashley Young]] |- |CF ||'''10'''||[[Raheem Sterling]] |- |CF ||'''9''' ||[[ہیری کین]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|63}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''11'''||[[Jamie Vardy]] || || {{Subon|63}} |- |DF ||'''17'''||[[Fabian Delph]] || || {{Subon|63}} |- |DF ||'''3''' ||[[Danny Rose (footballer, born 1990)|Danny Rose]] || || {{Subon|70}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |valign="top"|[[تصویر:ENG-PAN 2018-06-24.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jaime Penedo]] |- |RB ||'''2''' ||[[Michael Amir Murillo]] || {{Yel|72}} |- |CB ||'''5''' ||[[Román Torres]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Fidel Escobar]] || {{Yel|44}} |- |LB ||'''15'''||[[Erick Davis]] |- |DM ||'''6''' ||[[Gabriel Enrique Gómez|Gabriel Gómez]] || || {{Suboff|69}} |- |CM ||'''11'''||[[Armando Cooper]] || {{Yel|10}} |- |CM ||'''20'''||[[Aníbal Godoy]] || || {{Suboff|62}} |- |RW ||'''8''' ||[[Édgar Yoel Bárcenas|Édgar Bárcenas]] || || {{Suboff|69}} |- |LW ||'''21'''||[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]] |- |CF ||'''7''' ||[[Blas Pérez]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''19'''||[[Ricardo Ávila]] || || {{Subon|62}} |- |FW ||'''16'''||[[Abdiel Arroyo]] || || {{Subon|69}} |- |DF ||'''23'''||[[Felipe Baloy]] || || {{Subon|69}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Hernán Darío Gómez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[ہیری کین]] (انگلستان)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331546/#motm |title=England v Panama – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623113141/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331546/#motm |archivedate=23 جون 2018 |df=dmy-all}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ENG-PAN line-ups" /> <br />Redouane Achik ([[شاہی مراکشی فٹ بال فیڈریشن|مراکش]]) <br />Waleed Ahmed ([[سوڈان فٹ بال ایسوسی ایشن|سوڈان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Norbert Hauata]] ([[تاہیٹی فٹ بال فیڈریشن|تاہیٹی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Bertrand Brial ([[نیو کیلیڈونیائی فٹ بال فیڈریشن|نیو کیلیڈونیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) |} === انگلستان بمقابلہ بلجئیم === <section begin=g5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|28|df=y}} |time=20:00 [[کیلنن گراڈ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+02:00]]) |team1={{Fb-rt|ENG}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی#انگلستان بمقابلہ بلجئیم|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340182/ |team2={{Fb|BEL}} |goals1= |goals2= * [[Adnan Januzaj|Januzaj]] {{گول|51}} |stadium=[[کیلننگراڈ اسٹیڈیم]]، [[کیلننگراڈ]] |attendance=33,973<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-45-0628-eng-bel-fulltime-pdf-2973148.pdf?cloudid=jl35tkd3xntyqhi1lxwo |title=Match report – Group G – England v Belgium |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202055155/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-45-0628-eng-bel-fulltime-pdf-2973148.pdf?cloudid=jl35tkd3xntyqhi1lxwo }}</ref> |referee=[[Damir Skomina]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) }}<section end=g5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _eng18h |pattern_b = _eng18h |pattern_ra = _eng18h |pattern_sh = _eng18h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 00007E |socks = FFFFFF |title = انگلستان<ref name="ENG-BEL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-45-0628-eng-bel-tacticalstartlist-pdf-2972812.pdf?cloudid=tvn1my6l8xr9hnths5s7 |title=Tactical Line-up – Group G – England v Belgium |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628233341/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-45-0628-eng-bel-tacticalstartlist-pdf-2972812.pdf?cloudid=tvn1my6l8xr9hnths5s7 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _belgica1819h |pattern_ra = |pattern_sh = _belg18h |pattern_so = _belg18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = بلجئیم<ref name="ENG-BEL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jordan Pickford]] |- |CB ||'''16'''||[[Phil Jones (footballer, born 1992)|Phil Jones]] |- |CB ||'''5''' ||[[John Stones]] || || {{Suboff|46}} |- |CB ||'''15'''||[[Gary Cahill]] |- |DM ||'''4''' ||[[Eric Dier]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''21'''||[[Ruben Loftus-Cheek]] |- |CM ||'''17'''||[[Fabian Delph]] |- |RW ||'''22'''||[[Trent Alexander-Arnold]] || || {{Suboff|79}} |- |LW ||'''3''' ||[[Danny Rose (footballer, born 1990)|Danny Rose]] |- |CF ||'''19'''||[[Marcus Rashford]] |- |CF ||'''11'''||[[Jamie Vardy]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''6''' ||[[Harry Maguire]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''14'''||[[Danny Welbeck]] || || {{Subon|79}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Gareth Southgate]] |} |valign="top"|[[تصویر:ENG-BEL 2018-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[تیبو کورتوا]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''23'''||[[Leander Dendoncker]] || {{Yel|33}} |- |CB ||'''20'''||[[Dedryck Boyata]] |- |CB ||'''3''' ||[[Thomas Vermaelen]] || || {{Suboff|74}} |- |RM ||'''22'''||[[Nacer Chadli]] |- |CM ||'''8''' ||[[Marouane Fellaini]] |- |CM ||'''19'''||[[Mousa Dembélé (Belgian footballer)|Mousa Dembélé]] |- |LM ||'''16'''||[[Thorgan Hazard]] |- |RF ||'''18'''||[[Adnan Januzaj]] || || {{Suboff|86}} |- |CF ||'''21'''||[[Michy Batshuayi]] |- |LF ||'''17'''||[[Youri Tielemans]] || {{Yel|19}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''4''' ||[[Vincent Kompany]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''14'''||[[Dries Mertens]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Roberto Martínez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Adnan Januzaj]] (بلجئیم)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340182/#motm |title=England v Belgium – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182551/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340182/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ENG-BEL line-ups" /> <br />Jure Praprotnik ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />Robert Vukan ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mohammed Abdulla Hassan Mohamed]] ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Mohamed Al Hammadi ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) |} === پاناما بمقابلہ تیونس === <section begin=g6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|28|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|PAN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی#پاناما بمقابلہ تیونس|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331520/ |team2={{Fb|TUN}} |goals1= * [[Yassine Meriah|Meriah]] {{گول|33|o.g.}} |goals2= * [[Fakhreddine Ben Youssef|F. Ben Youssef]] {{گول|51}} * [[Wahbi Khazri|Khazri]] {{گول|66}} |stadium=[[موردوویا ارینا]]، [[سارانسک]] |attendance=37,168<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-46-0628-pan-tun-fulltime-pdf-2973168.pdf?cloudid=je1dkun1bemuqaavti3k |title=Match report – Group G – Panama v Tunisia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628233929/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-46-0628-pan-tun-fulltime-pdf-2973168.pdf?cloudid=je1dkun1bemuqaavti3k }}</ref> |referee=[[Nawaf Shukralla]] ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) }}<section end=g6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _thinwhiteborder |pattern_b = _pana18h |pattern_ra = _thinwhiteborder |pattern_sh = |pattern_so = _panama18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = پاناما<ref name="PAN-TUN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-46-0628-pan-tun-tacticalstartlist-pdf-2972793.pdf?cloudid=dqujkdor7tog5uv7vxba |title=Tactical Line-up – Group G – Panama v Tunisia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142856/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-46-0628-pan-tun-tacticalstartlist-pdf-2972793.pdf?cloudid=dqujkdor7tog5uv7vxba }}</ref> }} |{{Football kit | pattern_la = _tunisia18h | pattern_b = _tunisia18h | pattern_ra = _tunisia18h | pattern_sh = _tunisia18h | pattern_so = _uhlsportfootballtunisia18h | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF |title = تونس<ref name="PAN-TUN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Jaime Penedo]] |- |RB ||'''13'''||[[Adolfo Machado]] |- |CB ||'''5''' ||[[Román Torres]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|56}} |- |CB ||'''4''' ||[[Fidel Escobar]] |- |LB ||'''17'''||[[Luis Ovalle]] |- |DM ||'''6''' ||[[Gabriel Enrique Gómez|Gabriel Gómez]] || {{Yel|80}} |- |CM ||'''20'''||[[Aníbal Godoy]] |- |CM ||'''19'''||[[Ricardo Ávila]] || {{Yel|78}} || {{Suboff|81}} |- |RW ||'''8''' ||[[Édgar Yoel Bárcenas|Édgar Bárcenas]] |- |LW ||'''21'''||[[José Luis Rodríguez (footballer, born 1998)|José Luis Rodríguez]] |- |CF ||'''9''' ||[[Gabriel Torres]] || || {{Suboff|46}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''3''' ||[[Harold Cummings]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''18'''||[[Luis Tejada]] || {{Yel|90+6}} || {{Subon|56}} |- |FW ||'''16'''||[[Abdiel Arroyo]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Hernán Darío Gómez]] |} |valign="top"|[[تصویر:PAN-TUN 2018-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Aymen Mathlouthi]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''21'''||[[Hamdi Nagguez]] |- |CB ||'''6''' ||[[Rami Bedoui]] |- |CB ||'''4''' ||[[Yassine Meriah]] |- |LB ||'''5''' ||[[Oussama Haddadi]] |- |CM ||'''13'''||[[Ferjani Sassi]] || {{Yel|44}} || {{Suboff|46}} |- |CM ||'''17'''||[[Ellyes Skhiri]] |- |CM ||'''20'''||[[Ghailene Chaalali]] || {{Yel|90+3}} |- |RF ||'''8''' ||[[Fakhreddine Ben Youssef]] |- |CF ||'''10'''||[[Wahbi Khazri]] || || {{Suboff|89}} |- |LF ||'''23'''||[[Naïm Sliti]] || || {{Suboff|77}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Anice Badri]] || {{Yel|71}} || {{Subon|46}} |- |MF ||'''15'''||[[Ahmed Khalil (footballer, born 1994)|Ahmed Khalil]] || || {{Subon|77}} |- |MF ||'''18'''||[[Bassem Srarfi]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Nabil Maâloul]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Fakhreddine Ben Youssef]] (تونس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331520/#motm |title=Panama v Tunisia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183333/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331520/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="PAN-TUN line-ups" /> <br />Yaser Tulefat ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) <br />Taleb Al Maari ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mehdi Abid Charef]] ([[الجزائری فٹ بال فیڈریشن|الجزائر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Hiroshi Yamauchi ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Abdulrahman Al-Jassim]] ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />Marvin Torrentera ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />[[Sandro Ricci]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html 2018 FIFA World Cup Group A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615174346/https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html |date=2018-06-15 }}، FIFA.com {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] 3nh6oamqyul2ev4neywiufxofvz28re 0 91348 711487 681425 2026-09-22T23:37:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711487 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | E1 || style=white-space:nowrap | {{Fb|BRA}} || 1 || [[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|کونمیبول راؤنڈ رابن]] فاتح || 28 مارچ 2017 || اکیسواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (چوتھا مقام) || data-sort-value="8.5" | '''فاتح''' ([[1958ء فیفا عالمی کپ]]، [[1962ء فیفا عالمی کپ]]، [[1970ء فیفا عالمی کپ]]، [[1994ء فیفا عالمی کپ]]، [[2002ء فیفا عالمی کپ]]) || 2 || 2 |- | E2 || style=white-space:nowrap | {{Fb|SUI}} || 2 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Second Round|یوئیفا دوسرا راؤنڈ]] فاتح || 12 نومبر 2017 || گیارہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (16 دا راؤنڈ) || data-sort-value="4.3" | کوارٹر فائنل ([[1934ء فیفا عالمی کپ]]، [[1938ء فیفا عالمی کپ]]، [[1954ء فیفا عالمی کپ]]) || 11 || 6 |- | E3 || style=white-space:nowrap | {{Fb|CRC}} || 3 || [[کونکاکاف]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CONCACAF Fifth Round|کونکاکاف پنجواں راؤنڈ]] دوسرا مقام || 7 اکتوبر 2017 || پنجواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (کوارٹر فائنل) || data-sort-value="4.1" | کوارٹر فائنل ([[2014ء فیفا عالمی کپ]]) || 22 || 23 |- | E4 || style=white-space:nowrap | {{Fb|SRB}} || 4 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group D|یوئیفا گروپ ڈی]] فاتح || 9 اکتوبر 2017 || بارہواں{{refn|group=nb|This is the 2nd appearance of Serbia at the FIFA World Cup. However, FIFA considers Serbia as the successor team of [[Yugoslavia national football team|Yugoslavia]]، who qualified on 8 occasions, and [[Serbia and Montenegro national football team|Serbia and Montenegro]]، who qualified on 2 occasions.}} || [[2010ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="5.2" | چوتھا مقام ([[1930ء فیفا عالمی کپ]]، [[1962ء فیفا عالمی کپ]]){{refn|group=nb|Serbia's best result is group stage in [[2010ء فیفا عالمی کپ]]۔ However, FIFA considers Serbia as the successor team of [[Yugoslavia national football team|Yugoslavia]]۔}} || 38 || 34 |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === کوسٹاریکا بمقابلہ سربیا === <section begin=e1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|17|df=y}} |time=16:00 [[سماریا وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+04:00]]) |team1={{Fb-rt|CRC}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای#کوسٹاریکا بمقابلہ سربیا|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331529/ |team2={{Fb|SRB}} |goals1= |goals2= * [[Aleksandar Kolarov|Kolarov]] {{گول|56}} |stadium=[[کوسموس ارینا]], [[سماریا، روس]] |attendance=41,432<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-10-0617-crc-srb-fulltime-pdf-2959444.pdf?cloudid=op3dxw8ohx2n9rvgc7ka |title=Match report – Group E – Costa Rica v Serbia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |archive-date=19 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619094432/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-10-0617-crc-srb-fulltime-pdf-2959444.pdf?cloudid=op3dxw8ohx2n9rvgc7ka }}</ref> |referee=[[Malang Diedhiou]] ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) }}<section end=e1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _crc18h |pattern_b = _cosric18homey3 |pattern_ra = _crc18h |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 0000FF |socks = FF0000 |title = {{Nowrap|کوسٹاریکا}}<ref name="CRC-SRB line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-10-0617-crc-srb-tacticalstartlist-pdf-2959219.pdf?cloudid=qzwtvl8dyyorynvow7ys |title=Tactical Line-up – Group E – Costa Rica v Serbia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142550/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-10-0617-crc-srb-tacticalstartlist-pdf-2959219.pdf?cloudid=qzwtvl8dyyorynvow7ys }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _srb18a |pattern_b = _srb18a |pattern_ra = _srb18a |pattern_sh = _srb18a |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = سربیا<ref name="CRC-SRB line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Keylor Navas]] |- |SW ||'''3''' ||[[Giancarlo González]] |- |CB ||'''2''' ||[[Johnny Acosta]] |- |CB ||'''6''' ||[[Óscar Duarte (Costa Rican footballer)|Óscar Duarte]] |- |RWB||'''16'''||[[Cristian Gamboa]] |- |LWB||'''15'''||[[Francisco Calvo]] || {{Yel|22}} |- |CM ||'''20'''||[[David Guzmán]] || {{Yel|56}} || {{Suboff|73}} |- |CM ||'''5''' ||[[Celso Borges]] |- |RW ||'''11'''||[[Johan Venegas]] || || {{Suboff|60}} |- |LW ||'''10'''||[[Bryan Ruiz]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CF ||'''21'''||[[Marco Ureña]] || || {{Suboff|66}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Christian Bolaños]] || || {{Subon|60}} |- |FW ||'''12'''||[[Joel Campbell]] || || {{Subon|66}} |- |MF ||'''9''' ||[[Daniel Colindres]] || || {{Subon|73}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Ramírez (footballer)|Óscar Ramírez]] |} |valign="top"|[[تصویر:CRC-SRB 2018-06-17.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Vladimir Stojković]] |- |RB ||'''6''' ||[[Branislav Ivanović]] || {{Yel|59}} |- |CB ||'''15'''||[[Nikola Milenković]] |- |CB ||'''3''' ||[[Duško Tošić]] |- |LB ||'''11'''||[[Aleksandar Kolarov]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''21'''||[[Nemanja Matić]] |- |CM ||'''4''' ||[[Luka Milivojević]] |- |RW ||'''10'''||[[Dušan Tadić]] || || {{Suboff|83}} |- |AM ||'''20'''||[[Sergej Milinković-Savić]] |- |LW ||'''22'''||[[Adem Ljajić]] || || {{Suboff|70}} |- |CF ||'''9''' ||[[Aleksandar Mitrović (footballer)|Aleksandar Mitrović]] || || {{Suboff|90}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''17'''||[[Filip Kostić]] || || {{Subon|70}} |- |DF ||'''2''' ||[[Antonio Rukavina]] || || {{Subon|83}} |- |FW ||'''8''' ||[[Aleksandar Prijović]] || {{Yel|90+8}} || {{Subon|90}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Mladen Krstajić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Aleksandar Kolarov]] (سربیا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331529/#motm |title=Costa Rica v Serbia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162305/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331529/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="CRC-SRB line-ups" /> <br />Djibril Camara ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />El Hadji Samba ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Bamlak Tessema Weyesa]] ([[ایتھوپیائی فٹ بال فیڈریشن|ایتھوپیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Tikhon Kalugin ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Cyril Gringore ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === برازیل بمقابلہ سویٹزرلینڈ === <section begin=e2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|17|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BRA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای#برازیل بمقابلہ سویٹزرلینڈ|1–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331525/ |team2={{Fb|SUI}} |goals1= * [[Philippe Coutinho|Coutinho]] {{گول|20}} |goals2= * [[Steven Zuber|Zuber]] {{گول|50}} |stadium=[[روستوف ارینا]], [[روستوف-نا-دونو]] |attendance=43,109<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-09-0617-bra-sui-fulltime-pdf-2959995.pdf?cloudid=getncykenyfws1fen58f |title=Match report – Group E – Brazil v Switzerland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |archive-date=17 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617220020/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-09-0617-bra-sui-fulltime-pdf-2959995.pdf?cloudid=getncykenyfws1fen58f }}</ref> |referee=[[César Arturo Ramos]] ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) }}<section end=e2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra18h |pattern_b = _bra18h |pattern_ra = _bra18h |pattern_sh = _bra18h |pattern_so = _bra18H |leftarm = FFE400 |body = FFE400 |rightarm = FFE400 |shorts = 003CFF |socks = FFFFFF |title = برازیل<ref name="BRA-SUI line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-09-0617-bra-sui-tacticalstartlist-pdf-2959746.pdf?cloudid=o5yylofkofk11s4f85yy |title=Tactical Line-up – Group E – Brazil v Switzerland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |archive-date=17 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617193201/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-09-0617-bra-sui-tacticalstartlist-pdf-2959746.pdf?cloudid=o5yylofkofk11s4f85yy }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _suica1819h |pattern_b = _suica1819h |pattern_ra = _suica1819h |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = سویٹزرلینڈ<ref name="BRA-SUI line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson (footballer, born 1992)|Alisson]] |- |RB ||'''14'''||[[Danilo (footballer, born July 1991)|Danilo]] |- |CB ||'''2''' ||[[Thiago Silva]] |- |CB ||'''3''' ||[[Miranda (footballer)|Miranda]] |- |LB ||'''12'''||[[Marcelo (footballer, born 1988)|Marcelo]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''5''' ||[[Casemiro]] || {{Yel|47}} || {{Suboff|60}} |- |CM ||'''15'''||[[Paulinho (footballer)|Paulinho]] || || {{Suboff|67}} |- |RW ||'''19'''||[[Willian (footballer, born 1988)|Willian]] |- |AM ||'''11'''||[[Philippe Coutinho]] |- |LW ||'''10'''||[[نیمار]] |- |CF ||'''9''' ||[[Gabriel Jesus]] || || {{Suboff|79}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''17'''||[[Fernandinho (footballer)|Fernandinho]] || || {{Subon|60}} |- |MF ||'''8''' ||[[Renato Augusto]] || || {{Subon|67}} |- |FW ||'''20'''||[[Roberto Firmino]] || || {{Subon|79}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Tite (football manager)|Tite]] |} |valign="top"|[[تصویر:BRA-SUI 2018-06-17.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yann Sommer]] |- |RB ||'''2''' ||[[Stephan Lichtsteiner]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|31}} || {{Suboff|87}} |- |CB ||'''22'''||[[Fabian Schär]] || {{Yel|65}} |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodríguez (footballer)|Ricardo Rodríguez]] |- |CM ||'''11'''||[[Valon Behrami]] || {{Yel|68}} || {{Suboff|71}} |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] |- |RW ||'''23'''||[[Xherdan Shaqiri]] |- |AM ||'''15'''||[[Blerim Džemaili]] |- |LW ||'''14'''||[[Steven Zuber]] |- |CF ||'''9''' ||[[Haris Seferović]] || || {{Suboff|80}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''17'''||[[Denis Zakaria]] || || {{Subon|71}} |- |FW ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] || || {{Subon|80}} |- |DF ||'''6''' ||[[Michael Lang (footballer)|Michael Lang]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Vladimir Petković]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Philippe Coutinho]] (برازیل)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331525/#motm |title=Brazil v Switzerland – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=17 June 2018 |access-date=17 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162231/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331525/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BRA-SUI line-ups" /> <br />Marvin Torrentera ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />Miguel Hernández ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[John Pitti]] ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Gabriel Victoria ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === برازیل بمقابلہ کوسٹاریکا === <section begin=e3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|22|df=y}} |time=15:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|BRA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای#برازیل بمقابلہ کوسٹاریکا|2–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331540/ |team2={{Fb|CRC}} |goals1= * [[Philippe Coutinho|Coutinho]] {{گول|90+1}} * [[نیمار]] {{گول|90+7}} |goals2= |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]], [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=64,468<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-25-0622-bra-crc-fulltime-pdf-2964856.pdf?cloudid=wjscgoxelaxw7jmmd3xj |title=Match report – Group E – Brazil v Costa Rica |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-25-0622-bra-crc-fulltime-pdf-2964856.pdf?cloudid=wjscgoxelaxw7jmmd3xj }}</ref> |referee=[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) }}<section end=e3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _bra18a |pattern_b = _bra18a |pattern_ra = _bra18a |pattern_sh = _bra18h |pattern_so = _bra18A |leftarm = 003CFF |body = 003CFF |rightarm = 003CFF |shorts = 003CFF |socks = 003CFF |title = برازیل<ref name="BRA-CRC line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-25-0622-bra-crc-tacticalstartlist-pdf-2964692.pdf?cloudid=wqkez5qn5blenzdkf0i3 |title=Tactical Line-up – Group E – Brazil v Costa Rica |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142557/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-25-0622-bra-crc-tacticalstartlist-pdf-2964692.pdf?cloudid=wqkez5qn5blenzdkf0i3 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _crc18a |pattern_b = _crc18a |pattern_ra = _crc18a |pattern_sh = |pattern_so = _costarica18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = {{Nowrap|کوسٹاریکا}}<ref name="BRA-CRC line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson (footballer, born 1992)|Alisson]] |- |RB ||'''22'''||[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]] |- |CB ||'''2''' ||[[Thiago Silva]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''3''' ||[[Miranda (footballer)|Miranda]] |- |LB ||'''12'''||[[Marcelo (footballer, born 1988)|Marcelo]] |- |CM ||'''5''' ||[[Casemiro]] |- |CM ||'''15'''||[[Paulinho (footballer)|Paulinho]] || || {{Suboff|68}} |- |RW ||'''19'''||[[Willian (footballer, born 1988)|Willian]] || || {{Suboff|46}} |- |AM ||'''11'''||[[Philippe Coutinho]] || {{Yel|81}} |- |LW ||'''10'''||[[نیمار]] || {{Yel|81}} |- |CF ||'''9''' ||[[Gabriel Jesus]] || || {{Suboff|90+3}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Douglas Costa]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''20'''||[[Roberto Firmino]] || || {{Subon|68}} |- |MF ||'''17'''||[[Fernandinho (footballer)|Fernandinho]] || || {{Subon|90+3}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Tite (football manager)|Tite]] |} |valign="top"|[[تصویر:BRA-CRC 2018-06-22.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Keylor Navas]] |- |SW ||'''2''' ||[[Johnny Acosta]] || {{Yel|84}} |- |CB ||'''3''' ||[[Giancarlo González]] |- |CB ||'''6''' ||[[Óscar Duarte (Costa Rican footballer)|Óscar Duarte]] |- |RWB||'''16'''||[[Cristian Gamboa]] || || {{Suboff|75}} |- |LWB||'''8''' ||[[Bryan Oviedo]] |- |CM ||'''20'''||[[David Guzmán]] || || {{Suboff|83}} |- |CM ||'''5''' ||[[Celso Borges]] |- |RW ||'''11'''||[[Johan Venegas]] |- |LW ||'''10'''||[[Bryan Ruiz]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CF ||'''21'''||[[Marco Ureña]] || || {{Suboff|54}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Christian Bolaños]] || || {{Subon|54}} |- |DF ||'''15'''||[[Francisco Calvo]] || || {{Subon|75}} |- |MF ||'''17'''||[[Yeltsin Tejeda]] || || {{Subon|83}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Ramírez (footballer)|Óscar Ramírez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Philippe Coutinho]] (برازیل)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331540/#motm |title=Brazil v Costa Rica – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182137/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331540/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="BRA-CRC line-ups" /> <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />Erwin Zeinstra ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Damir Skomina]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Jure Praprotnik ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) |} === سربیا بمقابلہ سویٹزرلینڈ === <section begin=e4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|22|df=y}} |time=20:00 [[کیلنن گراڈ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+02:00]]) |team1={{Fb-rt|SRB}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای#سربیا بمقابلہ سویٹزرلینڈ|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340183/ |team2={{Fb|SUI}} |goals1= * [[Aleksandar Mitrović (footballer)|Mitrović]] {{گول|5}} |goals2= * [[Granit Xhaka|Xhaka]] {{گول|52}} * [[Xherdan Shaqiri|Shaqiri]] {{گول|90}} |stadium=[[کیلننگراڈ اسٹیڈیم]], [[کیلننگراڈ]] |attendance=33,167<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-26-0622-srb-sui-fulltime-pdf-2965422.pdf?cloudid=zyqenzopkz1grhakwd1q |title=Match report – Group E – Serbia v Switzerland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-26-0622-srb-sui-fulltime-pdf-2965422.pdf?cloudid=zyqenzopkz1grhakwd1q }}</ref> |referee=[[Felix Brych]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) }}<section end=e4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _srb18h |pattern_b = _srb18H |pattern_ra = _srb18h |pattern_sh = _srb18h |pattern_so = |leftarm = FF0005 |body = FF0005 |rightarm = FF0005 |shorts = FF0005 |socks = FF0005 |title = سربیا<ref name="SRB-SUI line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-26-0622-srb-sui-tacticalstartlist-pdf-2965152.pdf?cloudid=vojcu1bzkrsppctwpkpz |title=Tactical Line-up – Group E – Serbia v Switzerland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142601/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-26-0622-srb-sui-tacticalstartlist-pdf-2965152.pdf?cloudid=vojcu1bzkrsppctwpkpz }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sui18a |pattern_b = _sui18a |pattern_ra = _sui18a |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = سویٹزرلینڈ<ref name="SRB-SUI line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Vladimir Stojković]] |- |RB ||'''6''' ||[[Branislav Ivanović]] |- |CB ||'''15'''||[[Nikola Milenković]] |- |CB ||'''3''' ||[[Duško Tošić]] |- |LB ||'''11'''||[[Aleksandar Kolarov]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''21'''||[[Nemanja Matić]] || {{Yel|45+2}} |- |CM ||'''4''' ||[[Luka Milivojević]] || {{Yel|39}} || {{Suboff|81}} |- |RW ||'''10'''||[[Dušan Tadić]] |- |AM ||'''20'''||[[Sergej Milinković-Savić]] || {{Yel|34}} |- |LW ||'''17'''||[[Filip Kostić]] || || {{Suboff|64}} |- |CF ||'''9''' ||[[Aleksandar Mitrović (footballer)|Aleksandar Mitrović]] || {{Yel|87}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''22'''||[[Adem Ljajić]] || || {{Subon|64}} |- |FW ||'''18'''||[[Nemanja Radonjić]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Mladen Krstajić]] |} |valign="top"|[[تصویر:SRB-SUI 2018-06-22.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yann Sommer]] |- |RB ||'''2''' ||[[Stephan Lichtsteiner]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''22'''||[[Fabian Schär]] |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodríguez (footballer)|Ricardo Rodríguez]] |- |CM ||'''11'''||[[Valon Behrami]] |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] |- |RW ||'''23'''||[[Xherdan Shaqiri]] || {{Yel|90+1}} |- |AM ||'''15'''||[[Blerim Džemaili]] || || {{Suboff|73}} |- |LW ||'''14'''||[[Steven Zuber]] || || {{Suboff|90+4}} |- |CF ||'''9''' ||[[Haris Seferović]] || || {{Suboff|46}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''18'''||[[Mario Gavranović]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] || || {{Subon|73}} |- |FW ||'''19'''||[[Josip Drmić]] || || {{Subon|90+4}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Vladimir Petković]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Xherdan Shaqiri]] (سویٹزرلینڈ)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340183/#motm |title=Serbia v Switzerland – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=22 June 2018 |access-date=22 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162229/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340183/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SRB-SUI line-ups" /> <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Stefan Lupp ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Nawaf Shukralla]] ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Yaser Tulefat ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) |} === سربیا بمقابلہ برازیل === <section begin=e5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|27|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|SRB}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای#سربیا بمقابلہ برازیل|0–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331521/ |team2={{Fb|BRA}} |goals1= |goals2= * [[Paulinho (footballer)|Paulinho]] {{گول|36}} * [[Thiago Silva]] {{گول|68}} |stadium=[[اوتکریتئے ارینا]], [[ماسکو]] |attendance=44,190<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-41-0627-srb-bra-fulltime-pdf-2971904.pdf?cloudid=cht1mq9imq3gfvd7ulgg |title=Match report – Group E – Serbia v Brazil |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 June 2018 |access-date=27 June 2018 |archive-date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627230825/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-41-0627-srb-bra-fulltime-pdf-2971904.pdf?cloudid=cht1mq9imq3gfvd7ulgg }}</ref> |referee=[[Alireza Faghani]] ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) }}<section end=e5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _srb18h |pattern_b = _srb18H |pattern_ra = _srb18h |pattern_sh = _srb18h |pattern_so = |leftarm = FF0005 |body = FF0005 |rightarm = FF0005 |shorts = FF0005 |socks = FF0005 |title = سربیا<ref name="SRB-BRA line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-41-0627-srb-bra-tacticalstartlist-pdf-2971495.pdf?cloudid=x5eadmfjerb6odbattw0 |title=Tactical Line-up – Group E – Serbia v Brazil |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 June 2018 |access-date=27 June 2018 |archive-date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202350/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-41-0627-srb-bra-tacticalstartlist-pdf-2971495.pdf?cloudid=x5eadmfjerb6odbattw0 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _bra18h |pattern_b = _bra18h |pattern_ra = _bra18h |pattern_sh = _bra18h |pattern_so = _bra18H |leftarm = FFE400 |body = FFE400 |rightarm = FFE400 |shorts = 003CFF |socks = FFFFFF |title = برازیل<ref name="SRB-BRA line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Vladimir Stojković]] |- |RB ||'''2''' ||[[Antonio Rukavina]] |- |CB ||'''15'''||[[Nikola Milenković]] |- |CB ||'''13'''||[[Miloš Veljković]] |- |LB ||'''11'''||[[Aleksandar Kolarov]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''21'''||[[Nemanja Matić]] || {{Yel|48}} |- |CM ||'''20'''||[[Sergej Milinković-Savić]] |- |RW ||'''10'''||[[Dušan Tadić]] |- |AM ||'''22'''||[[Adem Ljajić]] || {{Yel|33}} || {{Suboff|75}} |- |LW ||'''17'''||[[Filip Kostić]] || || {{Suboff|82}} |- |CF ||'''9''' ||[[Aleksandar Mitrović (footballer)|Aleksandar Mitrović]] || {{Yel|70}} || {{Suboff|89}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Andrija Živković]] || || {{Subon|75}} |- |FW ||'''18'''||[[Nemanja Radonjić]] || || {{Subon|82}} |- |FW ||'''19'''||[[Luka Jović]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Mladen Krstajić]] |} |valign="top"|[[تصویر:SRB-BRA 2018-06-27.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alisson (footballer, born 1992)|Alisson]] |- |RB ||'''22'''||[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]] |- |CB ||'''2''' ||[[Thiago Silva]] |- |CB ||'''3''' ||[[Miranda (footballer)|Miranda]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''12'''||[[Marcelo (footballer, born 1988)|Marcelo]] || || {{Suboff|10}} |- |CM ||'''15'''||[[Paulinho (footballer)|Paulinho]] || || {{Suboff|66}} |- |CM ||'''5''' ||[[Casemiro]] |- |RW ||'''19'''||[[Willian (footballer, born 1988)|Willian]] |- |AM ||'''11'''||[[Philippe Coutinho]] || || {{Suboff|80}} |- |LW ||'''10'''||[[نیمار]] |- |CF ||'''9''' ||[[Gabriel Jesus]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''6''' ||[[Filipe Luís]] || || {{Subon|10}} |- |MF ||'''17'''||[[Fernandinho (footballer)|Fernandinho]] || || {{Subon|66}} |- |MF ||'''8''' ||[[Renato Augusto]] || || {{Subon|80}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Tite (football manager)|Tite]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Paulinho (footballer)|Paulinho]] (برازیل)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331521/#motm |title=Serbia v Brazil – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=27 June 2018 |access-date=27 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162251/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331521/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SRB-BRA line-ups" /> <br />Reza Sokhandan ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />Mohammadreza Mansouri ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Anouar Hmila ([[تونسی فٹ بال فیڈریشن|تونس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Paweł Sokolnicki ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === سویٹزرلینڈ بمقابلہ کوسٹاریکا === <section begin=e6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|27|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|SUI}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ای#سویٹزرلینڈ بمقابلہ کوسٹاریکا|2–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331534/ |team2={{Fb|CRC}} |goals1= * [[Blerim Džemaili|Džemaili]] {{گول|31}} * [[Josip Drmić|Drmić]] {{گول|88}} |goals2= * [[Kendall Waston|Waston]] {{گول|56}} * [[Yann Sommer|Sommer]] {{گول|90+3|o.g.}} |stadium=[[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]], [[نیژنی نووگورود]] |attendance=43,319<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-42-0627-sui-crc-fulltime-pdf-2971923.pdf?cloudid=fjtda2meel6sryckq68r |title=Match report – Group E – Switzerland v Costa Rica |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 June 2018 |access-date=27 June 2018 |archive-date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627230631/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-42-0627-sui-crc-fulltime-pdf-2971923.pdf?cloudid=fjtda2meel6sryckq68r }}</ref> |referee=[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) }}<section end=e6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _suica1819h |pattern_b = _suica1819h |pattern_ra = _suica1819h |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = سویٹزرلینڈ<ref name="SUI-CRC line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-42-0627-sui-crc-tacticalstartlist-pdf-2971513.pdf?cloudid=ikrd4ex3x0p9qzbnqq6d |title=Tactical Line-up – Group E – Switzerland v Costa Rica |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 June 2018 |access-date=27 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142606/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-42-0627-sui-crc-tacticalstartlist-pdf-2971513.pdf?cloudid=ikrd4ex3x0p9qzbnqq6d }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _crc18a |pattern_b = _crc18a |pattern_ra = _crc18a |pattern_sh = |pattern_so = _costarica18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = {{Nowrap|کوسٹاریکا}}<ref name="SUI-CRC line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Yann Sommer]] |- |RB ||'''2''' ||[[Stephan Lichtsteiner]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|37}} |- |CB ||'''22'''||[[Fabian Schär]] || {{Yel|83}} |- |CB ||'''5''' ||[[Manuel Akanji]] |- |LB ||'''13'''||[[Ricardo Rodríguez (footballer)|Ricardo Rodríguez]] |- |CM ||'''11'''||[[Valon Behrami]] || || {{Suboff|60}} |- |CM ||'''10'''||[[Granit Xhaka]] |- |RW ||'''23'''||[[Xherdan Shaqiri]] || || {{Suboff|81}} |- |AM ||'''15'''||[[Blerim Džemaili]] |- |LW ||'''7''' ||[[Breel Embolo]] |- |CF ||'''18'''||[[Mario Gavranović]] || || {{Suboff|69}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''17'''||[[Denis Zakaria]] || {{Yel|75}} || {{Subon|60}} |- |FW ||'''19'''||[[Josip Drmić]] || || {{Subon|69}} |- |DF ||'''6''' ||[[Michael Lang (footballer)|Michael Lang]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Vladimir Petković]] |} |valign="top"|[[تصویر:SUI-CRC 2018-06-27.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Keylor Navas]] |- |SW ||'''3''' ||[[Giancarlo González]] |- |CB ||'''2''' ||[[Johnny Acosta]] |- |CB ||'''19'''||[[Kendall Waston]] || {{Yel|89}} |- |RWB||'''16'''||[[Cristian Gamboa]] || {{Yel|11}} || {{Suboff|90+3}} |- |LWB||'''8''' ||[[Bryan Oviedo]] |- |CM ||'''5''' ||[[Celso Borges]] |- |CM ||'''20'''||[[David Guzmán]] || || {{Suboff|90+1}} |- |RW ||'''9''' ||[[Daniel Colindres]] || || {{Suboff|81}} |- |LW ||'''10'''||[[Bryan Ruiz]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CF ||'''12'''||[[Joel Campbell]] || {{Yel|29}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''13'''||[[Rodney Wallace (footballer)|Rodney Wallace]] || || {{Subon|81}} |- |MF ||'''14'''||[[Randall Azofeifa]] || || {{Subon|90+1}} |- |DF ||'''4''' ||[[Ian Smith (footballer, born 1998)|Ian Smith]] || || {{Subon|90+3}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Ramírez (footballer)|Óscar Ramírez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Blerim Džemaili]] (سویٹزرلینڈ)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331534/#motm |title=Switzerland v Costa Rica – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=27 June 2018 |access-date=27 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162242/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331534/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SUI-CRC line-ups" /> <br />Nicolas Danos ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />Cyril Gringore ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Norbert Hauata]] ([[تاہیٹی فٹ بال فیڈریشن|تاہیٹی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Bertrand Brial ([[نیو کیلیڈونیائی فٹ بال فیڈریشن|نیو کیلیڈونیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Szymon Marciniak]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html 2018 FIFA World Cup Group A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615174346/https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html |date=2018-06-15 }}، FIFA.com {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] jvf0j5v1srrz1yca2fd3y2h425du5sg 0 91353 711490 681428 2026-09-22T23:38:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711490 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | A1 || style=white-space:nowrap | {{Fb|RUS}} || 1 || [[یوئیفا]] || data-sort-value="*" | میزبان || 2 دسمبر 2010 || 11th{{refn|group=nb|This is the 4th appearance of Russia at the FIFA World Cup. However, FIFA considers Russia as the successor team of the [[سویت اتحاد قومی فٹ بال ٹیم|سویت اتحاد]]، who qualified on 7 occasions.}} || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] || data-sort-value="4.1" | چوتھا ([[1966ء فیفا عالمی کپ|1966ء]]){{refn|group=nb|روس د‏‏ی گروپ مرحلے وچ بہترین کارکردگی [[1994ء فیفا عالمی کپ|1994ء]]، [[2002ء فیفا عالمی کپ|2022ء]]، تے [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014ء]]۔ However, FIFA considers Russia as the successor team of the [[سویت اتحاد قومی فٹ بال ٹیم|سویت اتحاد]]۔}} || 65 || |- | A2 || style=white-space:nowrap | {{Fb|KSA}} || 4 || [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|ایشیائی]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – AFC Third Round#Group B|اے ایف سی تیسرا راؤنڈ گروپ بی]] دوسرا مقام || 5 ستمبر 2017 || پنجواں || [[2006ء فیفا عالمی کپ]] || data-sort-value="3.1" | 16 دا راؤنڈ ([[1994ء فیفا عالمی کپ]]) || 63 || |- | A3 || style=white-space:nowrap | {{Fb|EGY}} || 3 || [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن|افریقی]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CAF Third Round#Group E|کاف تیسرا راؤنڈ گروپ ای]] فاتح || 8 اکتوبر 2017 || تیسرا || [[1990ء فیفا عالمی کپ]] || data-sort-value="2.2" | پہلا مرحلہ ([[1934ء فیفا عالمی کپ]])، گروپ مرحلہ ([[1990ء فیفا عالمی کپ]]) || 30 || |- | A4 || style=white-space:nowrap | {{Fb|URU}} || 2 || [[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن|جنوب امریکی]] || [[2018 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|کونمیبول راؤنڈ رابن]] فائنل ہارا || 10 اکتوبر 2017 || تیرہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] || data-sort-value="8.2" | '''فاتح''' ([[1930ء فیفا عالمی کپ|1930ء]]، [[1950ء فیفا عالمی کپ|1950ء]]) || 17 || |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === روس بمقابلہ سعودی عرب === <section begin=a1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|14|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|RUS}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے#روس بمقابلہ سعودی عرب|5–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331503/ |team2={{Fb|KSA}} |goals1= * [[Yury Gazinsky|Gazinsky]] {{گول|12}} * [[دینیس چیریشف|چیریشف]] {{گول|43||90+1}} * [[Artem Dzyuba|Dzyuba]] {{گول|71}} * [[Aleksandr Golovin (footballer)|Golovin]] {{گول|90+4}} |goals2= |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-01-0614-rus-ksa-fulltime-pdf-2956344.pdf?cloudid=pu4pxs0jv3ldwtjexj9f |title=Match report – Group A – Russia v Saudi Arabia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=14 جون 2018 |access-date=14 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085222/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-01-0614-rus-ksa-fulltime-pdf-2956344.pdf?cloudid=pu4pxs0jv3ldwtjexj9f }}</ref> |referee=[[Néstor Pitana]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) }}<section end=a1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _russia1819h |pattern_b = _rus18h |pattern_ra = _russia1819h |pattern_sh = _rusl18h |pattern_so = _rusl18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = روس<ref name="RUS-KSA line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-01-0614-rus-ksa-tacticalstartlist-pdf-2956181.pdf?cloudid=tgny9veymr5i04uqbtht |title=Tactical Line-up – Group A – Russia v Saudi Arabia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=14 جون 2018 |access-date=14 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085245/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-01-0614-rus-ksa-tacticalstartlist-pdf-2956181.pdf?cloudid=tgny9veymr5i04uqbtht }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sarab18a |pattern_b = _ksa18a |pattern_ra = _sarab18a |pattern_sh = |pattern_so = _ksa18a |leftarm = 168D40 |body = 168D40 |rightarm = 168D40 |shorts = 168D40 |socks = 168D40 |title = {{Nowrap|سعودی عرب}}<ref name="RUS-KSA line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Igor Akinfeev]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Mário Figueira Fernandes|Mário Fernandes]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ilya Kutepov]] |- |CB ||'''4''' ||[[Sergei Ignashevich]] |- |LB ||'''18'''||[[Yuri Zhirkov]] |- |CM ||'''8''' ||[[Yury Gazinsky]] |- |CM ||'''11'''||[[Roman Zobnin]] |- |RW ||'''19'''||[[Aleksandr Samedov]] || || {{Suboff|64}} |- |AM ||'''9''' ||[[Alan Dzagoev]] || || {{Suboff|24}} |- |LW ||'''17'''||[[Aleksandr Golovin (footballer)|Aleksandr Golovin]] || {{Yel|88}} |- |CF ||'''10'''||[[Fyodor Smolov]] || || {{Suboff|70}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''6''' ||[[دینیس چیریشف]] || || {{Subon|24}} |- |MF ||'''7''' ||[[Daler Kuzyayev]] || || {{Subon|64}} |- |FW ||'''22'''||[[Artem Dzyuba]] || || {{Subon|70}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Stanislav Cherchesov]] |} |valign="top"|[[تصویر:RUS-KSA 2018-06-14.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Abdullah Al-Mayouf]] |- |RB ||'''6''' ||[[Mohammed Al-Breik]] |- |CB ||'''3''' ||[[اسامہ ہوساوی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''5''' ||[[عمر ہوساوی]] |- |LB ||'''13'''||[[Yasser Al-Shahrani]] |- |DM ||'''7''' ||[[سلمان الفرج]] |- |CM ||'''14'''||[[Abdullah Otayf]] || || {{Suboff|64}} |- |CM ||'''17'''||[[Taisir Al-Jassim]] || {{Yel|90+3}} |- |RW ||'''18'''||[[سالم الدوسری]] |- |LW ||'''8''' ||[[Yahya Al-Shehri]] || || {{Suboff|72}} |- |CF ||'''10'''||[[Mohammad Al-Sahlawi]] || || {{Suboff|85}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''19'''||[[Fahad Al-Muwallad]] || || {{Subon|64}} |- |MF ||'''9''' ||[[Hattan Bahebri]] || || {{Subon|72}} |- |FW ||'''20'''||[[Muhannad Assiri]] || || {{Subon|85}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Juan Antonio Pizzi]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[دینیس چیریشف]] (روس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331503/#motm |title=Russia v Saudi Arabia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 جون 2018 |access-date=14 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105182942/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331503/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="RUS-KSA line-ups" /> <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Juan Pablo Bellati ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Sandro Ricci]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Emerson de Carvalho ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === مصر بمقابلہ یوراگوئے === <section begin=a2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|15|df=y}} |time=17:00 [[یاکاٹرنبرگ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+05:00]]) |team1={{Fb-rt|EGY}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے#مصر بمقابلہ یوراگوئے|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300353632/ |team2={{Fb|URU}} |goals1= |goals2= * [[José Giménez|Giménez]] {{گول|89}} |stadium=[[مرکزی اسٹیڈیم (یاکاترنبرگ)|مرکزی اسٹیڈیم]]، [[یاکاترنبرگ]] |attendance=27,015<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-02-0615-egy-uru-fulltime-pdf-2957042.pdf?cloudid=knobvkvm8t3j8k07wjis |title=Match report – Group A – Egypt v Uruguay |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 جون 2018 |access-date=15 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153458/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-02-0615-egy-uru-fulltime-pdf-2957042.pdf?cloudid=knobvkvm8t3j8k07wjis }}</ref> |referee=[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) }}<section end=a2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _egito1819h |pattern_b = _egy18H |pattern_ra = _egito1819h |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = DD0000 |body = DD0000 |rightarm = DD0000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = مصر<ref name="EGY-URU line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-02-0615-egy-uru-tacticalstartlist-pdf-2956861.pdf?cloudid=lehxd98fdvc6gtmzpsqu |title=Tactical Line-up – Group A – Egypt v Uruguay |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 جون 2018 |access-date=15 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085248/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-02-0615-egy-uru-tacticalstartlist-pdf-2956861.pdf?cloudid=lehxd98fdvc6gtmzpsqu }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _uru18A |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = یوراگوئے<ref name="EGY-URU line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[محمد الشناوی]] |- |RB ||'''7''' ||[[Ahmed Fathy]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''2''' ||[[علی جبر]] |- |CB ||'''6''' ||[[Ahmed Hegazi (footballer)|Ahmed Hegazi]] || {{Yel|90+6}} |- |LB ||'''13'''||[[Mohamed Abdel-Shafy]] |- |CM ||'''8''' ||[[Tarek Hamed]] || || {{Suboff|50}} |- |CM ||'''17'''||[[Mohamed Elneny]] |- |RW ||'''22'''||[[Amr Warda]] || || {{Suboff|82}} |- |AM ||'''19'''||[[Abdallah Said]] |- |LW ||'''21'''||[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]] |- |CF ||'''9''' ||[[Marwan Mohsen]] || || {{Suboff|63}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Sam Morsy]] || {{Yel|90+4}} || {{Subon|50}} |- |FW ||'''11'''||[[محمود کہربا]] || || {{Subon|63}} |- |FW ||'''14'''||[[Ramadan Sobhi]] || || {{Subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[Héctor Cúper]] |} |valign="top"|[[تصویر:EGY-URU 2018-06-15.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Fernando Muslera]] |- |RB ||'''4''' ||[[Guillermo Varela]] |- |CB ||'''2''' ||[[José Giménez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Diego Godín]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''22'''||[[Martín Cáceres]] |- |RM ||'''8''' ||[[Nahitan Nández]] || || {{Suboff|58}} |- |CM ||'''15'''||[[Matías Vecino]] || || {{Suboff|87}} |- |CM ||'''6''' ||[[Rodrigo Bentancur]] |- |LM ||'''10'''||[[Giorgian De Arrascaeta]] || || {{Suboff|59}} |- |CF ||'''9''' ||[[لوئیس سواریز]] |- |CF ||'''21'''||[[Edinson Cavani]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Carlos Andrés Sánchez|Carlos Sánchez]] || || {{Subon|58}} |- |MF ||'''7''' ||[[Cristian Rodríguez]] || || {{Subon|59}} |- |MF ||'''14'''||[[Lucas Torreira]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Tabárez]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[محمد الشناوی]] (مصر)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300353632/#motm |title=Egypt v Uruguay – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=15 جون 2018 |access-date=15 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182434/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300353632/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="EGY-URU line-ups" /> <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />Erwin Zeinstra ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Milorad Mažić]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Milovan Ristić ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Cyril Gringore ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) |} === روس بمقابلہ مصر === <section begin=a3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|19|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|RUS}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے#روس بمقابلہ مصر|3–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331495/ |team2={{Fb|EGY}} |goals1= * [[Ahmed Fathy|Fathy]] {{گول|47|o.g.}} * [[دینیس چیریشف|چیریشف]] {{گول|59}} * [[Artem Dzyuba|Dzyuba]] {{گول|62}} |goals2= * [[محمد صلاح]] {{گول|73|pen.}} |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]، [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=64,468<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-17-0619-rus-egy-fulltime-pdf-2962362.pdf?cloudid=qp7kzexpmbr0jci4gbqx |title=Match report – Group A – Russia v Egypt |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153457/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-17-0619-rus-egy-fulltime-pdf-2962362.pdf?cloudid=qp7kzexpmbr0jci4gbqx }}</ref> |referee=[[Enrique Cáceres]] ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) }}<section end=a3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _russia1819h |pattern_b = _rus18h |pattern_ra = _russia1819h |pattern_sh = _rusl18h |pattern_so = _rus18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = E40303 |title = روس<ref name="RUS-EGY line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-17-0619-rus-egy-tacticalstartlist-pdf-2962082.pdf?cloudid=dcyvq3smcucdedprozuk |title=Tactical Line-up – Group A – Russia v Egypt |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085221/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-17-0619-rus-egy-tacticalstartlist-pdf-2962082.pdf?cloudid=dcyvq3smcucdedprozuk }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _wal18a |pattern_b = _egy18aw |pattern_ra = _wal18a |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = مصر<ref name="RUS-EGY line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Igor Akinfeev]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Mário Figueira Fernandes|Mário Fernandes]] |- |CB ||'''3''' ||[[Ilya Kutepov]] |- |CB ||'''4''' ||[[Sergei Ignashevich]] |- |LB ||'''18'''||[[Yuri Zhirkov]] || || {{Suboff|86}} |- |CM ||'''11'''||[[Roman Zobnin]] |- |CM ||'''8''' ||[[Yury Gazinsky]] |- |RW ||'''19'''||[[Aleksandr Samedov]] |- |AM ||'''17'''||[[Aleksandr Golovin (footballer)|Aleksandr Golovin]] |- |LW ||'''6''' ||[[دینیس چیریشف]] || || {{Suboff|74}} |- |CF ||'''22'''||[[Artem Dzyuba]] || || {{Suboff|79}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Daler Kuzyayev]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''10'''||[[Fyodor Smolov]] || {{Yel|84}} || {{Subon|79}} |- |DF ||'''13'''||[[Fyodor Kudryashov]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Stanislav Cherchesov]] |} |valign="top"|[[تصویر:RUS-EGY 2018-06-19.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[محمد الشناوی]] |- |RB ||'''7''' ||[[Ahmed Fathy]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''2''' ||[[علی جبر]] |- |CB ||'''6''' ||[[Ahmed Hegazi (footballer)|Ahmed Hegazi]] |- |LB ||'''13'''||[[Mohamed Abdel-Shafy]] |- |CM ||'''8''' ||[[Tarek Hamed]] |- |CM ||'''17'''||[[Mohamed Elneny]] || || {{Suboff|64}} |- |RW ||'''10'''||[[محمد صلاح]] |- |AM ||'''19'''||[[Abdallah Said]] |- |LW ||'''21'''||[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]] || {{Yel|57}} || {{Suboff|68}} |- |CF ||'''9''' ||[[Marwan Mohsen]] || || {{Suboff|82}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''22'''||[[Amr Warda]] || || {{Subon|64}} |- |FW ||'''14'''||[[Ramadan Sobhi]] || || {{Subon|68}} |- |FW ||'''11'''||[[محمود کہربا]] || || {{Subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[Héctor Cúper]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[دینیس چیریشف]] (روس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331495/#motm |title=Russia v Egypt – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182419/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331495/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="RUS-EGY line-ups" /> <br />Eduardo Cardozo ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) <br />Juan Zorrilla ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Cüneyt Çakır]] ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Bahattin Duran ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Szymon Marciniak]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) |} === یوراگوئے بمقابلہ سعودی عرب === <section begin=a4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|20|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|URU}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے#یوراگوئے بمقابلہ سعودی عرب|1–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331530/ |team2={{Fb|KSA}} |goals1= * [[لوئیس سواریز]] {{گول|23}} |goals2= |stadium=[[روستوف ارینا]]، [[روستوف-نا-دونو]] |attendance=42,678<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-18-0620-uru-ksa-fulltime-pdf-2963084.pdf?cloudid=amrtugnpmvj2eyd3ynxr |title=Match report – Group A – Uruguay v Saudi Arabia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=20 جون 2018 |access-date=20 جون 2018 |archive-date=2018-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620203720/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-18-0620-uru-ksa-fulltime-pdf-2963084.pdf?cloudid=amrtugnpmvj2eyd3ynxr }}</ref> |referee=[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) }}<section end=a4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _uru18H |pattern_b = _uru18H |pattern_ra = _uru18H |pattern_sh = |pattern_so = _urug18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = یوراگوئے<ref name="URU-KSA line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-18-0620-uru-ksa-tacticalstartlist-pdf-2962790.pdf?cloudid=bnbirntury3zh6bihqkl |title=Tactical Line-up – Group A – Uruguay v Saudi Arabia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=20 جون 2018 |access-date=20 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085244/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-18-0620-uru-ksa-tacticalstartlist-pdf-2962790.pdf?cloudid=bnbirntury3zh6bihqkl }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sarab18h |pattern_b = _ksa18h |pattern_ra = _sarab18h |pattern_sh = |pattern_so = _ksa18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = {{Nowrap|سعودی عرب}}<ref name="URU-KSA line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Fernando Muslera]] |- |RB ||'''4''' ||[[Guillermo Varela]] |- |CB ||'''2''' ||[[José Giménez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Diego Godín]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''22'''||[[Martín Cáceres]] |- |RM ||'''5''' ||[[Carlos Andrés Sánchez|Carlos Sánchez]] || || {{Suboff|82}} |- |CM ||'''15'''||[[Matías Vecino]] || || {{Suboff|59}} |- |CM ||'''6''' ||[[Rodrigo Bentancur]] |- |LM ||'''7''' ||[[Cristian Rodríguez]] || || {{Suboff|59}} |- |CF ||'''9''' ||[[لوئیس سواریز]] |- |CF ||'''21'''||[[Edinson Cavani]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''17'''||[[Diego Laxalt]] || || {{Subon|59}} |- |MF ||'''14'''||[[Lucas Torreira]] || || {{Subon|59}} |- |MF ||'''8''' ||[[Nahitan Nández]] || || {{Subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Tabárez]] |} |valign="top"|[[تصویر:URU-KSA 2018-06-20.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''22'''||[[Mohammed Al-Owais]] |- |RB ||'''6''' ||[[Mohammed Al-Breik]] |- |CB ||'''3''' ||[[اسامہ ہوساوی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''4''' ||[[Ali Al-Bulaihi]] |- |LB ||'''13'''||[[Yasser Al-Shahrani]] |- |DM ||'''14'''||[[Abdullah Otayf]] |- |CM ||'''7''' ||[[سلمان الفرج]] |- |CM ||'''17'''||[[Taisir Al-Jassim]] || || {{Suboff|44}} |- |RW ||'''9''' ||[[Hattan Bahebri]] || || {{Suboff|75}} |- |LW ||'''18'''||[[سالم الدوسری]] |- |CF ||'''19'''||[[Fahad Al-Muwallad]] || || {{Suboff|78}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''16'''||[[Housain Al-Mogahwi]] || || {{Subon|44}} |- |MF ||'''12'''||[[Mohamed Kanno]] || || {{Subon|75}} |- |FW ||'''10'''||[[Mohammad Al-Sahlawi]] || || {{Subon|78}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Juan Antonio Pizzi]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[لوئیس سواریز]] (یوراگوئے)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331530/#motm |title=Uruguay v Saudi Arabia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=20 جون 2018 |access-date=20 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105182947/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331530/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="URU-KSA line-ups" /> <br />Nicolas Danos ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />Cyril Gringore ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[John Pitti]] ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Gabriel Victoria ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Szymon Marciniak]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Paweł Sokolnicki ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === یوراگوئے بمقابلہ روس === <section begin=a5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|25|df=y}} |time=18:00 [[سماریا وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+04:00]]) |team1={{Fb-rt|URU}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے#یوراگوئے بمقابلہ روس|3–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331516/ |team2={{Fb|RUS}} |goals1= * [[لوئیس سواریز]] {{گول|10}} * [[دینیس چیریشف|چیریشف]] {{گول|23|o.g.}} * [[Edinson Cavani|Cavani]] {{گول|90}} |goals2= |stadium=[[کوسموس ارینا]]، [[سماریا، روس]] |attendance=41,970<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-33-0625-uru-rus-fulltime-pdf-2968253.pdf?cloudid=ukwztoeydswicw3fkq0d |title=Match report – Group A – Uruguay v Russia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 جون 2018 |access-date=25 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085250/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-33-0625-uru-rus-fulltime-pdf-2968253.pdf?cloudid=ukwztoeydswicw3fkq0d }}</ref> |referee=[[Malang Diedhiou]] ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) }}<section end=a5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _uru18H |pattern_b = _uru18H |pattern_ra = _uru18H |pattern_sh = |pattern_so = _urug18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = یوراگوئے<ref name="URU-RUS line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-33-0625-uru-rus-tacticalstartlist-pdf-2968030.pdf?cloudid=qorlvayr1fsbs25qoums |title=Tactical Line-up – Group A – Uruguay v Russia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 جون 2018 |access-date=25 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085241/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-33-0625-uru-rus-tacticalstartlist-pdf-2968030.pdf?cloudid=qorlvayr1fsbs25qoums }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _rus18a |pattern_b = _rus18a |pattern_ra = _rus18a |pattern_sh = _rus18A |pattern_so = _rus18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = روس<ref name="URU-RUS line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Fernando Muslera]] |- |CB ||'''19'''||[[Sebastián Coates]] |- |CB ||'''3''' ||[[Diego Godín]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''22'''||[[Martín Cáceres]] |- |DM ||'''14'''||[[Lucas Torreira]] |- |CM ||'''15'''||[[Matías Vecino]] |- |CM ||'''6''' ||[[Rodrigo Bentancur]] || {{Yel|59}} || {{Suboff|63}} |- |RW ||'''8''' ||[[Nahitan Nández]] || || {{Suboff|73}} |- |LW ||'''17'''||[[Diego Laxalt]] |- |CF ||'''9''' ||[[لوئیس سواریز]] |- |CF ||'''21'''||[[Edinson Cavani]] || || {{Suboff|90+3}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''10'''||[[Giorgian De Arrascaeta]] || || {{Subon|63}} |- |MF ||'''7''' ||[[Cristian Rodríguez]] || || {{Subon|73}} |- |FW ||'''18'''||[[Maxi Gómez]] || || {{Subon|90+3}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Óscar Tabárez]] |} |valign="top"|[[تصویر:URU-RUS 2018-06-25.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Igor Akinfeev]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''23'''||[[Igor Smolnikov]] || {{Sent off|2|27|36}} |- |CB ||'''3''' ||[[Ilya Kutepov]] |- |CB ||'''4''' ||[[Sergei Ignashevich]] |- |LB ||'''13'''||[[Fyodor Kudryashov]] |- |CM ||'''11'''||[[Roman Zobnin]] |- |CM ||'''8''' ||[[Yury Gazinsky]] || {{Yel|9}} || {{Suboff|46}} |- |RW ||'''19'''||[[Aleksandr Samedov]] |- |AM ||'''15'''||[[Aleksei Miranchuk]] || || {{Suboff|60}} |- |LW ||'''6''' ||[[دینیس چیریشف]] || || {{Suboff|38}} |- |CF ||'''22'''||[[Artem Dzyuba]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''2''' ||[[Mário Figueira Fernandes|Mário Fernandes]] || || {{Subon|38}} |- |MF ||'''7''' ||[[Daler Kuzyayev]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''10'''||[[Fyodor Smolov]] || || {{Subon|60}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Stanislav Cherchesov]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[لوئیس سواریز]] (یوراگوئے)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331516/#motm |title=Uruguay v Russia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=25 جون 2018 |access-date=25 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182417/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331516/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="URU-RUS line-ups" /> <br />Djibril Camara ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />El Hadji Samba ([[سینیگالی فٹ بال فیڈریشن|سینیگال]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Bamlak Tessema Weyesa]] ([[ایتھوپیائی فٹ بال فیڈریشن|ایتھوپیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Hasan Al Mahri ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Cyril Gringore ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === سعودی عرب بمقابلہ مصر === <section begin=a6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|25|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|KSA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے#سعودی عرب بمقابلہ مصر|2–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331509/ |team2={{Fb|EGY}} |goals1= * [[سلمان الفرج|الفرج]] {{گول|45+6|pen.}} * [[سالم الدوسری|الدوسری]] {{گول|90+5}} |goals2= * [[محمد صلاح]] {{گول|22}} |stadium=[[وولگو گراد ارینا]]، [[وولگو گراد]] |attendance=36,823<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-34-0625-ksa-egy-fulltime-pdf-2968280.pdf?cloudid=rsfgqnivvkgwkhlvrsah |title=Match report – Group A – Saudi Arabia v Egypt |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 جون 2018 |access-date=25 جون 2018 |archive-date=2018-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625185626/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-34-0625-ksa-egy-fulltime-pdf-2968280.pdf?cloudid=rsfgqnivvkgwkhlvrsah }}</ref> |referee=[[Wilmar Roldán]] ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) }}<section end=a6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sarab18a |pattern_b = _ksa18a |pattern_ra = _sarab18a |pattern_sh = |pattern_so = _ksa18a |leftarm = 168D40 |body = 168D40 |rightarm = 168D40 |shorts = 168D40 |socks = 168D40 |title = {{Nowrap|سعودی عرب}}<ref name="KSA-EGY line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-34-0625-ksa-egy-tacticalstartlist-pdf-2968043.pdf?cloudid=yaeicfvo1tbopjbwzhde |title=Tactical Line-up – Group A – Saudi Arabia v Egypt |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 جون 2018 |access-date=25 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915085249/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-34-0625-ksa-egy-tacticalstartlist-pdf-2968043.pdf?cloudid=yaeicfvo1tbopjbwzhde }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _wal18a |pattern_b = _egy18aw |pattern_ra = _wal18a |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = مصر<ref name="KSA-EGY line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''21'''||[[Yasser Al-Mosailem]] |- |RB ||'''6''' ||[[Mohammed Al-Breik]] |- |CB ||'''3''' ||[[اسامہ ہوساوی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''23'''||[[Motaz Hawsawi]] |- |LB ||'''13'''||[[Yasser Al-Shahrani]] |- |DM ||'''14'''||[[Abdullah Otayf]] |- |CM ||'''7''' ||[[سلمان الفرج]] |- |CM ||'''16'''||[[Housain Al-Mogahwi]] |- |RW ||'''9''' ||[[Hattan Bahebri]] || || {{Suboff|65}} |- |LW ||'''18'''||[[سالم الدوسری]] |- |CF ||'''19'''||[[Fahad Al-Muwallad]] || || {{Suboff|79}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''20'''||[[Muhannad Assiri]] || || {{Subon|65}} |- |MF ||'''8''' ||[[Yahya Al-Shehri]] || || {{Subon|79}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ESP}} [[Juan Antonio Pizzi]] |} |valign="top"|[[تصویر:KSA-EGY 2018-06-25.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[عصام الحضری]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''7''' ||[[Ahmed Fathy]] || {{Yel|86}} |- |CB ||'''2''' ||[[علی جبر]] || {{Yel|45+5}} |- |CB ||'''6''' ||[[Ahmed Hegazi (footballer)|Ahmed Hegazi]] |- |LB ||'''13'''||[[Mohamed Abdel-Shafy]] |- |CM ||'''17'''||[[Mohamed Elneny]] |- |CM ||'''8''' ||[[Tarek Hamed]] |- |RW ||'''10'''||[[محمد صلاح]] |- |AM ||'''19'''||[[Abdallah Said]] || || {{Suboff|45+7}} |- |LW ||'''21'''||[[Trézéguet (Egyptian footballer)|Trézéguet]] || || {{Suboff|81}} |- |CF ||'''9''' ||[[Marwan Mohsen]] || || {{Suboff|64}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''22'''||[[Amr Warda]] || || {{Subon|45+7}} |- |FW ||'''14'''||[[Ramadan Sobhi]] || || {{Subon|64}} |- |FW ||'''11'''||[[محمود کہربا]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[Héctor Cúper]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[محمد صلاح]] (مصر)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331509/#motm |title=Saudi Arabia v Egypt – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=25 جون 2018 |access-date=25 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182435/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331509/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="KSA-EGY line-ups" /> <br />Alexander Guzmán ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />Cristian de la Cruz ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ricardo Montero (ریفری)|Ricardo Montero]] ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Hiroshi Yamauchi ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html 2018 FIFA World Cup Group A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615174346/https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html |date=2018-06-15 }}، FIFA.com {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] 4mmpnv18fitx0v0odf98qtgsktn3i49 0 91386 711488 681426 2026-09-22T23:37:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711488 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | F1 || style=white-space:nowrap | {{Fb|GER}} || 1 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group C|یوئیفا گروپ سی]] فاتح || 5 اکتوبر 2017 || انیسواں{{refn|group=nb|Germany competed between 1951 and 1990 as West Germany.}} || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (چیمپئن) || data-sort-value="8.4" | '''فاتح''' ([[1954ء فیفا عالمی کپ]]، [[1974ء فیفا عالمی کپ]]، [[1990ء فیفا عالمی کپ]]، [[2014ء فیفا عالمی کپ]]) || 1 || 1 |- | F2 || style=white-space:nowrap | {{Fb|MEX}} || 2 || [[کونکاکاف]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CONCACAF Fifth Round|کونکاکاف پنجواں راؤنڈ]] فاتح || 1 ستمبر 2017 || سولہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (16 دا راؤنڈ) || data-sort-value="4.2" | کوارٹر فائنل ([[1970ء فیفا عالمی کپ]]، [[1986ء فیفا عالمی کپ]]) || 16 || 15 |- | F3 || style=white-space:nowrap | {{Fb|SWE}} || 3 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Second Round|یوئیفا دوسرا راؤنڈ]] فاتح || 13 نومبر 2017 || بارہواں || [[2006ء فیفا عالمی کپ]] (16 دا راؤنڈ) || data-sort-value="7.1" | دوسرا مقام ([[1958ء فیفا عالمی کپ]]) || 25 || 24 |- | F4 || style=white-space:nowrap | {{Fb|KOR}} || 4 || [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – AFC Third Round#Group A|اے ایف سی تیسرا راؤنڈ گروپ اے]] دوسرا مقام || 5 ستمبر 2017 || دسواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="5.1" | چوتھا مقام ([[2002ء فیفا عالمی کپ]]) || 62 || 57 |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === جرمنی بمقابلہ میکسیکو === <section begin=f1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|17|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|GER}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف#جرمنی بمقابلہ میکسیکو|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331502/ |team2={{Fb|MEX}} |goals1= |goals2= * [[Hirving Lozano|Lozano]] {{گول|35}} |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-11-0617-ger-mex-fulltime-pdf-2959718.pdf?cloudid=vdedmcpen3hfh1sym6yb |title=Match report – Group F – Germany v Mexico |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=17 جون 2018 |access-date=17 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-11-0617-ger-mex-fulltime-pdf-2959718.pdf?cloudid=vdedmcpen3hfh1sym6yb }}</ref> |referee=[[Alireza Faghani]] ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) }}<section end=f1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ger18home |pattern_b = _ger18H |pattern_ra = _ger18home |pattern_sh = _duit18h |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = جرمنی<ref name="GER-MEX line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-11-0617-ger-mex-tacticalstartlist-pdf-2959421.pdf?cloudid=uujwzqcsenwwoqcehisq |title=Tactical Line-up – Group F – Germany v Mexico |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=17 جون 2018 |access-date=17 جون 2018 |archive-date=2018-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165853/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-11-0617-ger-mex-tacticalstartlist-pdf-2959421.pdf?cloudid=uujwzqcsenwwoqcehisq }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mex18h |pattern_b = _mex18h |pattern_ra = _mex18h |pattern_sh = _mex18h |pattern_so = _mex18h |leftarm = 1A4D3E |body = 1A4D3E |rightarm = 1A4D3E |shorts = FFFFFF |socks = 960000 |title = میکسیکو<ref name="GER-MEX line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Manuel Neuer]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''18'''||[[Joshua Kimmich]] |- |CB ||'''17'''||[[Jérôme Boateng]] |- |CB ||'''5''' ||[[Mats Hummels]] || {{Yel|84}} |- |LB ||'''2''' ||[[Marvin Plattenhardt]] || || {{Suboff|79}} |- |CM ||'''8''' ||[[Toni Kroos]] |- |CM ||'''6''' ||[[سامی خضیرہ]] || || {{Suboff|60}} |- |RW ||'''13'''||[[Thomas Müller]] || {{Yel|83}} |- |AM ||'''10'''||[[مسعود اوزیل]] |- |LW ||'''7''' ||[[Julian Draxler]] |- |CF ||'''9''' ||[[Timo Werner]] || || {{Suboff|86}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''11'''||[[Marco Reus]] || || {{Subon|60}} |- |FW ||'''23'''||[[Mario Gómez]] || || {{Subon|79}} |- |MF ||'''20'''||[[Julian Brandt]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Joachim Löw]] |} |valign="top"|[[تصویر:GER-MEX 2018-06-17.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''13'''||[[Guillermo Ochoa]] |- |RB ||'''3''' ||[[Carlos Salcedo]] |- |CB ||'''2''' ||[[Hugo Ayala]] |- |CB ||'''15'''||[[Héctor Moreno]] || {{Yel|40}} |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] |- |CM ||'''16'''||[[Héctor Herrera]] || {{Yel|90}} |- |CM ||'''18'''||[[Andrés Guardado]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|74}} |- |RW ||'''7''' ||[[Miguel Layún]] |- |AM ||'''11'''||[[Carlos Vela]] || || {{Suboff|58}} |- |LW ||'''22'''||[[Hirving Lozano]] || || {{Suboff|66}} |- |CF ||'''14'''||[[Javier Hernández]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''21'''||[[Edson Álvarez]] || || {{Subon|58}} |- |FW ||'''9''' ||[[Raúl Jiménez]] || || {{Subon|66}} |- |DF ||'''4''' ||[[Rafael Márquez]] || || {{Subon|74}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Juan Carlos Osorio]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Hirving Lozano]] (میکسیکو)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331502/#motm |title=Germany v Mexico – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=17 جون 2018 |access-date=17 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162426/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331502/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="GER-MEX line-ups" /> <br />Reza Sokhandan ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />Mohammadreza Mansouri ([[فٹ بال فیڈریشن اسلامی جمہوریہ ایران|ایران]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mohammed Abdulla Hassan Mohamed]] ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Mohamed Al Hammadi ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) |} === سویڈن بمقابلہ جنوبی کوریا === <section begin=f2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|18|df=y}} |time=15:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|SWE}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف#سویڈن بمقابلہ جنوبی کوریا|1–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331499/ |team2={{Fb|KOR}} |goals1= * [[Andreas Granqvist|Granqvist]] {{گول|65|pen.}} |goals2= |stadium=[[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]، [[نیژنی نووگورود]] |attendance=42,300<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-12-0618-swe-kor-fulltime-pdf-2960617.pdf?cloudid=aoogee9ukgiqkqroqfm1 |title=Match report – Group F – Sweden v Korea Republic |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-12-0618-swe-kor-fulltime-pdf-2960617.pdf?cloudid=aoogee9ukgiqkqroqfm1 }}</ref> |referee=[[Joel Aguilar]] ([[سیلواڈوری فٹ بال فیڈریشن|ایل سیلواڈور]]) }}<section end=f2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _swe1719h |pattern_b = _zwed18h |pattern_ra = _swe1719h |pattern_sh = _zwed18h |pattern_so = _zwed18h |leftarm = FFEC00 |body = FFEC00 |rightarm = FFEC00 |shorts = 0000DD |socks = FFEC00 |title = سویڈن<ref name="SWE-KOR line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-12-0618-swe-kor-tacticalstartlist-pdf-2960427.pdf?cloudid=ndaty5j8dvp7nokyxnzt |title=Tactical Line-up – Group F – Sweden v Korea Republic |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142755/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-12-0618-swe-kor-tacticalstartlist-pdf-2960427.pdf?cloudid=ndaty5j8dvp7nokyxnzt }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _kor18a |pattern_b = _kor18a |pattern_ra = _kor18a |pattern_sh = |pattern_so = _kor18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = {{Nowrap|جنوبی کوریا}}<ref name="SWE-KOR line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Robin Olsen]] |- |RB ||'''6''' ||[[Ludwig Augustinsson]] |- |CB ||'''4''' ||[[Andreas Granqvist]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''18'''||[[Pontus Jansson]] |- |LB ||'''2''' ||[[Mikael Lustig]] |- |RM ||'''17'''||[[Viktor Claesson]] || {{Yel|61}} |- |CM ||'''7''' ||[[Sebastian Larsson]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''8''' ||[[Albin Ekdal]] || || {{Suboff|71}} |- |LM ||'''10'''||[[Emil Forsberg]] |- |CF ||'''9''' ||[[Marcus Berg]] |- |CF ||'''20'''||[[Ola Toivonen]] || || {{Suboff|77}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''15'''||[[Oscar Hiljemark]] || || {{Subon|71}} |- |FW ||'''22'''||[[Isaac Kiese Thelin]] || || {{Subon|77}} |- |MF ||'''13'''||[[Gustav Svensson]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Janne Andersson]] |} |valign="top"|[[تصویر:SWE-KOR 2018-06-18.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Cho Hyun-woo]] |- |RB ||'''2''' ||[[Lee Yong (footballer, born 1986)|Lee Yong]] |- |CB ||'''20'''||[[Jang Hyun-soo]] |- |CB ||'''19'''||[[Kim Young-gwon]] |- |LB ||'''6''' ||[[Park Joo-ho]] || || {{Suboff|28}} |- |CM ||'''17'''||[[Lee Jae-sung (footballer, born 1992)|Lee Jae-sung]] |- |CM ||'''16'''||[[Ki Sung-yueng]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''13'''||[[Koo Ja-cheol]] || || {{Suboff|73}} |- |RF ||'''11'''||[[Hwang Hee-chan]] || {{Yel|55}} |- |CF ||'''9''' ||[[Kim Shin-wook]] || {{Yel|13}} || {{Suboff|66}} |- |LF ||'''7''' ||[[Son Heung-min]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''12'''||[[Kim Min-woo (footballer)|Kim Min-woo]] || || {{Subon|28}} |- |MF ||'''15'''||[[Jung Woo-young]] || || {{Subon|66}} |- |MF ||'''10'''||[[Lee Seung-woo]] || || {{Subon|73}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Shin Tae-yong]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Andreas Granqvist]] (سویڈن)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331499/#motm |title=Sweden v Korea Republic – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=18 جون 2018 |access-date=18 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162357/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331499/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SWE-KOR line-ups" /> <br />Juan Zumba ([[سیلواڈوری فٹ بال فیڈریشن|ایل سیلواڈور]]) <br />Juan Carlos Mora ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Norbert Hauata]] ([[تاہیٹی فٹ بال فیڈریشن|تاہیٹی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Bertrand Brial ([[نیو کیلیڈونیائی فٹ بال فیڈریشن|نیو کیلیڈونیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Abdulrahman Al-Jassim]] ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />Taleb Al Maari ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === جنوبی کوریا بمقابلہ میکسیکو === <section begin=f3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|23|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|KOR}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف#جنوبی کوریا بمقابلہ میکسیکو|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331549/ |team2={{Fb|MEX}} |goals1= * [[Son Heung-min]] {{گول|90+3}} |goals2= * [[Carlos Vela|Vela]] {{گول|26|pen.}} * [[Javier Hernández|Hernández]] {{گول|66}} |stadium=[[روستوف ارینا]]، [[روستوف-نا-دونو]] |attendance=43,472<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-28-0623-kor-mex-fulltime-pdf-2966325.pdf?cloudid=pqsowqotl3ud0lzriuu6 |title=Match report – Group F – Korea Republic v Mexico |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-28-0623-kor-mex-fulltime-pdf-2966325.pdf?cloudid=pqsowqotl3ud0lzriuu6 }}</ref> |referee=[[Milorad Mažić]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) }}<section end=f3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kore18h |pattern_b = _kore18h |pattern_ra = _kore18h |pattern_sh = |pattern_so = _kor18H |leftarm = E20325 |body = E20325 |rightarm = E20325 |shorts = 000000 |socks = E20325 |title = {{Nowrap|جنوبی کوریا}}<ref name="KOR-MEX line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-28-0623-kor-mex-tacticalstartlist-pdf-2966033.pdf?cloudid=kdkv78mmdxiywpir34xd |title=Tactical Line-up – Group F – Korea Republic v Mexico |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142801/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-28-0623-kor-mex-tacticalstartlist-pdf-2966033.pdf?cloudid=kdkv78mmdxiywpir34xd }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _mex18a |pattern_b = _mex18a |pattern_ra = _mex18a |pattern_sh = _mex18a |pattern_so = _mex18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 960000 |socks = FFFFFF |title = میکسیکو<ref name="KOR-MEX line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Cho Hyun-woo]] |- |RB ||'''2''' ||[[Lee Yong (footballer, born 1986)|Lee Yong]] || {{Yel|63}} |- |CB ||'''20'''||[[Jang Hyun-soo]] |- |CB ||'''19'''||[[Kim Young-gwon]] || {{Yel|58}} |- |LB ||'''12'''||[[Kim Min-woo (footballer)|Kim Min-woo]] || || {{Suboff|84}} |- |RM ||'''18'''||[[Moon Seon-min]] || || {{Suboff|77}} |- |CM ||'''8''' ||[[Ju Se-jong]] || || {{Suboff|64}} |- |CM ||'''16'''||[[Ki Sung-yueng]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LM ||'''11'''||[[Hwang Hee-chan]] |- |CF ||'''17'''||[[Lee Jae-sung (footballer, born 1992)|Lee Jae-sung]] |- |CF ||'''7''' ||[[Son Heung-min]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''10'''||[[Lee Seung-woo]] || {{Yel|72}} || {{Subon|64}} |- |MF ||'''15'''||[[Jung Woo-young]] || {{Yel|80}} || {{Subon|77}} |- |DF ||'''14'''||[[Hong Chul]] || || {{Subon|84}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Shin Tae-yong]] |} |valign="top"|[[تصویر:KOR-MEX 2018-06-23.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''13'''||[[Guillermo Ochoa]] |- |RB ||'''21'''||[[Edson Álvarez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Carlos Salcedo]] |- |CB ||'''15'''||[[Héctor Moreno]] |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] |- |CM ||'''7''' ||[[Miguel Layún]] |- |CM ||'''16'''||[[Héctor Herrera]] |- |CM ||'''18'''||[[Andrés Guardado]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|68}} |- |RF ||'''11'''||[[Carlos Vela]] || || {{Suboff|77}} |- |CF ||'''14'''||[[Javier Hernández]] |- |LF ||'''22'''||[[Hirving Lozano]] || || {{Suboff|71}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''4''' ||[[Rafael Márquez]] || || {{Subon|68}} |- |MF ||'''17'''||[[Jesús Manuel Corona]] || || {{Subon|71}} |- |MF ||'''10'''||[[Giovani dos Santos]] || || {{Subon|77}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Juan Carlos Osorio]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Javier Hernández]] (میکسیکو)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331549/#motm |title=Korea Republic v Mexico – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162337/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331549/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="KOR-MEX line-ups" /> <br />Milovan Ristić ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />Dalibor Đurđević ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[John Pitti]] ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Gabriel Victoria ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === جرمنی بمقابلہ سویڈن === <section begin=f4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|23|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|GER}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف#جرمنی بمقابلہ سویڈن|2–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331501/ |team2={{Fb|SWE}} |goals1= * [[Marco Reus|Reus]] {{گول|48}} * [[Toni Kroos|Kroos]] {{گول|90+5}} |goals2= * [[Ola Toivonen|Toivonen]] {{گول|32}} |stadium=[[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]]، [[سوچی]] |attendance=44,287<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-27-0623-ger-swe-fulltime-pdf-2966678.pdf?cloudid=i7zc4ydqlapwd8eerliv |title=Match report – Group F – Germany v Sweden |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-27-0623-ger-swe-fulltime-pdf-2966678.pdf?cloudid=i7zc4ydqlapwd8eerliv }}</ref> |referee=[[Szymon Marciniak]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) }}<section end=f4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ger18home |pattern_b = _ger18H |pattern_ra = _ger18home |pattern_sh = _duit18h |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = جرمنی<ref name="GER-SWE line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-27-0623-ger-swe-tacticalstartlist-pdf-2966346.pdf?cloudid=xe8fmbsf3pgmaejkhkdk |title=Tactical Line-up – Group F – Germany v Sweden |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |archive-date=2018-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623221857/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-27-0623-ger-swe-tacticalstartlist-pdf-2966346.pdf?cloudid=xe8fmbsf3pgmaejkhkdk }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _zwed18a |pattern_b = _swe18a |pattern_ra = _zwed18a |pattern_sh = _zwed18a |pattern_so = _zwed18a |leftarm = 000060 |body = 000060 |rightarm = 000060 |shorts = 15244D |socks = 032392 |title = سویڈن<ref name="GER-SWE line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Manuel Neuer]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''18'''||[[Joshua Kimmich]] |- |CB ||'''16'''||[[Antonio Rüdiger]] |- |CB ||'''17'''||[[Jérôme Boateng]] || {{Sent off|2|71|82}} |- |LB ||'''3''' ||[[Jonas Hector]] || || {{Suboff|87}} |- |CM ||'''19'''||[[Sebastian Rudy]] || || {{Suboff|31}} |- |CM ||'''8''' ||[[Toni Kroos]] |- |RW ||'''13'''||[[Thomas Müller]] |- |AM ||'''7''' ||[[Julian Draxler]] || || {{Suboff|46}} |- |LW ||'''11'''||[[Marco Reus]] |- |CF ||'''9''' ||[[Timo Werner]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''21'''||[[İlkay Gündoğan]] || || {{Subon|31}} |- |FW ||'''23'''||[[Mario Gómez]] || || {{Subon|46}} |- |MF ||'''20'''||[[Julian Brandt]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Joachim Löw]] |} |valign="top"|[[تصویر:GER-SWE 2018-06-23.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Robin Olsen]] |- |RB ||'''2''' ||[[Mikael Lustig]] |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] |- |CB ||'''4''' ||[[Andreas Granqvist]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''6''' ||[[Ludwig Augustinsson]] |- |RM ||'''17'''||[[Viktor Claesson]] || || {{Suboff|74}} |- |CM ||'''7''' ||[[Sebastian Larsson]] || {{Yel|90+7}} |- |CM ||'''8''' ||[[Albin Ekdal]] || {{Yel|52}} |- |LM ||'''10'''||[[Emil Forsberg]] |- |CF ||'''9''' ||[[Marcus Berg]] || || {{Suboff|90}} |- |CF ||'''20'''||[[Ola Toivonen]] || || {{Suboff|78}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''21'''||[[Jimmy Durmaz]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''11'''||[[John Guidetti]] || || {{Subon|78}} |- |FW ||'''22'''||[[Isaac Kiese Thelin]] || || {{Subon|90}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Janne Andersson]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Marco Reus]] (جرمنی)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331501/#motm |title=Germany v Sweden – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=23 جون 2018 |access-date=23 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182227/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331501/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="GER-SWE line-ups" /> <br />Paweł Sokolnicki ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Tomasz Listkiewicz ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ryuji Sato]] ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Toru Sagara ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Clément Turpin]] ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Cyril Gringore ([[فرانسیسی فٹ بال فیڈریشن|فرانس]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === جنوبی کوریا بمقابلہ جرمنی === <section begin=f5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|27|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|KOR}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف#جنوبی کوریا بمقابلہ جرمنی|2–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331532/ |team2={{Fb|GER}} |goals1= * [[Kim Young-gwon]] {{گول|90+3}} * [[Son Heung-min]] {{گول|90+6}} |goals2= |stadium=[[قازان ارینا]]، [[قازان]] |attendance=41,835<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-43-0627-kor-ger-fulltime-pdf-2971396.pdf?cloudid=nvasmittjvlndnmprpiw |title=Match report – Group F – Korea Republic v Germany |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 جون 2018 |access-date=27 جون 2018 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202034411/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-43-0627-kor-ger-fulltime-pdf-2971396.pdf?cloudid=nvasmittjvlndnmprpiw }}</ref> |referee=[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) }}<section end=f5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _kore18h |pattern_b = _kore18h |pattern_ra = _kore18h |pattern_sh = |pattern_so = _kor18H |leftarm = E20325 |body = E20325 |rightarm = E20325 |shorts = 000000 |socks = E20325 |title = {{Nowrap|جنوبی کوریا}}<ref name="KOR-GER line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-43-0627-kor-ger-tacticalstartlist-pdf-2971214.pdf?cloudid=vp26cgdlpdhnx5ozjcd8 |title=Tactical Line-up – Group F – Korea Republic v Germany |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 جون 2018 |access-date=27 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142808/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-43-0627-kor-ger-tacticalstartlist-pdf-2971214.pdf?cloudid=vp26cgdlpdhnx5ozjcd8 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ger18a_1 |pattern_b = _ger18a_1 |pattern_ra = _ger18a_1 |pattern_sh = _ger18a_1 |pattern_so = _ger18a_1 |leftarm = 008B9F |body = 008B9F |rightarm = 008B9F |shorts = FFFFFF |socks = 008B9F |title = جرمنی<ref name="KOR-GER line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Cho Hyun-woo]] |- |RB ||'''2''' ||[[Lee Yong (footballer, born 1986)|Lee Yong]] |- |CB ||'''5''' ||[[Yun Young-sun]] |- |CB ||'''19'''||[[Kim Young-gwon]] |- |LB ||'''14'''||[[Hong Chul]] |- |RM ||'''17'''||[[Lee Jae-sung (footballer, born 1992)|Lee Jae-sung]] || {{Yel|23}} |- |CM ||'''15'''||[[Jung Woo-young]] || {{Yel|9}} |- |CM ||'''20'''||[[Jang Hyun-soo]] |- |LM ||'''18'''||[[Moon Seon-min]] || {{Yel|48}} || {{Suboff|69}} |- |CF ||'''13'''||[[Koo Ja-cheol]] || || {{Suboff|56}} |- |CF ||'''7''' ||[[Son Heung-min]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|65}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''11'''||[[Hwang Hee-chan]] || || {{Subon|56}} || {{Suboff|79}} |- |MF ||'''8''' ||[[Ju Se-jong]] || || {{Subon|69}} |- |DF ||'''22'''||[[Go Yo-han]] || || {{Subon|79}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Shin Tae-yong]] |} |valign="top"|[[تصویر:KOR-GER 2018-06-27.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Manuel Neuer]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''18'''||[[Joshua Kimmich]] |- |CB ||'''5''' ||[[Mats Hummels]] |- |CB ||'''15'''||[[Niklas Süle]] |- |LB ||'''3''' ||[[Jonas Hector]] || || {{Suboff|78}} |- |CM ||'''6''' ||[[سامی خضیرہ]] || || {{Suboff|58}} |- |CM ||'''8''' ||[[Toni Kroos]] |- |RW ||'''14'''||[[Leon Goretzka]] || || {{Suboff|63}} |- |AM ||'''10'''||[[مسعود اوزیل]] |- |LW ||'''11'''||[[Marco Reus]] |- |CF ||'''9''' ||[[Timo Werner]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''23'''||[[Mario Gómez]] || || {{Subon|58}} |- |FW ||'''13'''||[[Thomas Müller]] || || {{Subon|63}} |- |MF ||'''20'''||[[Julian Brandt]] || || {{Subon|78}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Joachim Löw]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Cho Hyun-woo]] (جنوبی کوریا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331532/#motm |title=Korea Republic v Germany – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=27 جون 2018 |access-date=27 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162356/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331532/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="KOR-GER line-ups" /> <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />Frank Anderson ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Julio Bascuñán]] ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Christian Schiemann ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />Corey Rockwell ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === میکسیکو بمقابلہ سویڈن === <section begin=f6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|27|df=y}} |time=19:00 [[یاکاٹرنبرگ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+05:00]]) |team1={{Fb-rt|MEX}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایف#میکسیکو بمقابلہ سویڈن|0–3}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331548/ |team2={{Fb|SWE}} |goals1= |goals2= * [[Ludwig Augustinsson|Augustinsson]] {{گول|50}} * [[Andreas Granqvist|Granqvist]] {{گول|62|pen.}} * [[Edson Álvarez|Álvarez]] {{گول|74|o.g.}} |stadium=[[مرکزی اسٹیڈیم (یاکاترنبرگ)|مرکزی اسٹیڈیم]]، [[یاکاترنبرگ]] |attendance=33,061<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-44-0627-mex-swe-fulltime-pdf-2971414.pdf?cloudid=t2a6nselayrmyidw3zkt |title=Match report – Group F – Mexico v Sweden |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 جون 2018 |access-date=27 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142813/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-44-0627-mex-swe-fulltime-pdf-2971414.pdf?cloudid=t2a6nselayrmyidw3zkt }}</ref> |referee=[[Néstor Pitana]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) }}<section end=f6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _mex18h |pattern_b = _mex18h |pattern_ra = _mex18h |pattern_sh = _mex18h |pattern_so = _mex18h |leftarm = 1A4D3E |body = 1A4D3E |rightarm = 1A4D3E |shorts = FFFFFF |socks = 960000 |title = میکسیکو<ref name="MEX-SWE line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-44-0627-mex-swe-tacticalstartlist-pdf-2971195.pdf?cloudid=lft1grpjvhc8zkhfaqpp |title=Tactical Line-up – Group F – Mexico v Sweden |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=27 جون 2018 |access-date=27 جون 2018 |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627202051/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-44-0627-mex-swe-tacticalstartlist-pdf-2971195.pdf?cloudid=lft1grpjvhc8zkhfaqpp }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _swe1719h |pattern_b = _zwed18h |pattern_ra = _swe1719h |pattern_sh = _zwed18h |pattern_so = _zwed18h |leftarm = FFEC00 |body = FFEC00 |rightarm = FFEC00 |shorts = 0000DD |socks = FFEC00 |title = سویڈن<ref name="MEX-SWE line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''13'''||[[Guillermo Ochoa]] |- |RB ||'''21'''||[[Edson Álvarez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Carlos Salcedo]] |- |CB ||'''15'''||[[Héctor Moreno]] || {{Yel|61}} |- |LB ||'''23'''||[[Jesús Gallardo]] || {{Yel|1}} || {{Suboff|65}} |- |CM ||'''18'''||[[Andrés Guardado]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|75}} |- |CM ||'''16'''||[[Héctor Herrera]] |- |RW ||'''7''' ||[[Miguel Layún]] || {{Yel|86}} || {{Suboff|89}} |- |AM ||'''11'''||[[Carlos Vela]] |- |LW ||'''22'''||[[Hirving Lozano]] |- |CF ||'''14'''||[[Javier Hernández]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Marco Fabián]] || || {{Subon|65}} |- |MF ||'''17'''||[[Jesús Manuel Corona]] || || {{Subon|75}} |- |FW ||'''19'''||[[Oribe Peralta]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|COL}} [[Juan Carlos Osorio]] |} |valign="top"|[[تصویر:MEX-SWE 2018-06-27.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Robin Olsen]] |- |RB ||'''2''' ||[[Mikael Lustig]] || {{Yel|88}} |- |CB ||'''3''' ||[[Victor Lindelöf]] |- |CB ||'''4''' ||[[Andreas Granqvist]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''6''' ||[[Ludwig Augustinsson]] |- |RM ||'''17'''||[[Viktor Claesson]] |- |CM ||'''7''' ||[[Sebastian Larsson]] || {{Yel|26}} || {{Suboff|57}} |- |CM ||'''8''' ||[[Albin Ekdal]] || || {{Suboff|80}} |- |LM ||'''10'''||[[Emil Forsberg]] |- |CF ||'''9''' ||[[Marcus Berg]] || || {{Suboff|68}} |- |CF ||'''20'''||[[Ola Toivonen]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''13'''||[[Gustav Svensson]] || || {{Subon|57}} |- |FW ||'''22'''||[[Isaac Kiese Thelin]] || || {{Subon|68}} |- |MF ||'''15'''||[[Oscar Hiljemark]] || || {{Subon|80}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Janne Andersson]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Ludwig Augustinsson]] (سویڈن)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331548/#motm |title=Mexico v Sweden – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=27 جون 2018 |access-date=27 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162412/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331548/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="MEX-SWE line-ups" /> <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Juan Pablo Bellati ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Andrés Cunha]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />[[Mauricio Espinosa]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html 2018 FIFA World Cup Group A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615174346/https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html |date=2018-06-15 }}، FIFA.com {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] pbxqayu01330j565z0hxbjdl070p7me 0 91389 711491 681429 2026-09-22T23:38:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711491 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | B1 || style=white-space:nowrap | {{fb|POR}} || 1 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group B|یوئیفا گروپ بی]] فاتح || 10 اکتوبر 2017 || ساتواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014]] || data-sort-value="6.1" | تیسرا مقام ([[1966ء فیفا عالمی کپ|1966]]) || 3 || |- | B2 || style=white-space:nowrap | {{fb|ESP}} || 2 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group G|یوئیفا گروپ جی]] فاتح || 6 اکتوبر 2017 || پندرہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014]] || data-sort-value="8.1" | '''فاتح''' ([[2010ء فیفا عالمی کپ|2010]]) || 8 || |- | B3 || style=white-space:nowrap | {{fb|MAR}} || 4 || [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن|CAF]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CAF Third Round#Group C|کاف تیسرا راؤنڈ گروپ سی]] فاتح || 11 نومبر 2017 || پنجواں || [[1998ء فیفا عالمی کپ|1998]] || data-sort-value="3.1" | 16 دا راؤنڈ ([[1986ء فیفا عالمی کپ|1986]]) || 48 || |- | B4 || style=white-space:nowrap | {{fb|IRN}} || 3 || [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|AFC]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – AFC Third Round#Group A|اے ایف سی تیسرا راؤنڈ گروپ اے]] فاتح || 12 جون 2017 || پنجواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014]] || data-sort-value="2.4" | گروپ مرحلہ ([[1978ء فیفا عالمی کپ|1978]]، [[1998ء فیفا عالمی کپ|1998]]، [[2006ء فیفا عالمی کپ|2006]]، [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014]]) || 34 || |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 December 2017|accessdate=20 December 2017|archive-date=28 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === مراکش بمقابلہ ایران === <section begin=b1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|15|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|MAR}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی#مراکش بمقابلہ ایران|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331526/ |team2={{Fb|IRN}} |goals1= |goals2= * [[Aziz Bouhaddouz|Bouhaddouz]] {{گول|90+5|o.g.}} |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]], [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=62,548<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-04-0615-mar-irn-fulltime-pdf-2957287.pdf?cloudid=blbvovm1253pu2epd6kp |title=Match report – Group B – Morocco v IR Iran |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 June 2018 |access-date=15 June 2018 |archive-date=15 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615191233/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-04-0615-mar-irn-fulltime-pdf-2957287.pdf?cloudid=blbvovm1253pu2epd6kp }}</ref> |referee=[[Cüneyt Çakır]] ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) }}<section end=b1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _mar18h |pattern_ra = _whiteborder |pattern_sh = _marok18h |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = D50414 |body = D50414 |rightarm = D50414 |shorts = 117957 |socks = D50414 |title = مراکش<ref name="MAR-IRN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-04-0615-mar-irn-tacticalstartlist-pdf-2957070.pdf?cloudid=zgkiadfrvsoqtp8lbyfx |title=Tactical Line-up – Group B – Morocco v IR Iran |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 June 2018 |access-date=15 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142411/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-04-0615-mar-irn-tacticalstartlist-pdf-2957070.pdf?cloudid=zgkiadfrvsoqtp8lbyfx }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _irn18home |pattern_b = _irn18H |pattern_ra = _irn18home |pattern_sh = _irn18home |pattern_so = _irn18home |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = ایران<ref name="MAR-IRN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Munir Mohand Mohamedi|Munir Mohamedi]] |- |CB ||'''2''' ||[[Achraf Hakimi]] |- |CB ||'''5''' ||[[Medhi Benatia]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''6''' ||[[Romain Saïss]] |- |RM ||'''14'''||[[Mbark Boussoufa]] |- |CM ||'''7''' ||[[Hakim Ziyech]] |- |CM ||'''8''' ||[[Karim El Ahmadi]] || {{Yel|34}} |- |LM ||'''18'''||[[Amine Harit]] || || {{Suboff|82}} |- |RF ||'''16'''||[[Nordin Amrabat]] || || {{Suboff|76}} |- |CF ||'''9''' ||[[Ayoub El Kaabi]] || || {{Suboff|77}} |- |LF ||'''10'''||[[Younès Belhanda]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''21'''||[[Sofyan Amrabat]] || || {{Subon|76}} |- |FW ||'''20'''||[[Aziz Bouhaddouz]] || || {{Subon|77}} |- |DF ||'''4''' ||[[Manuel da Costa (footballer)|Manuel da Costa]] || || {{Subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|FRA}} [[Hervé Renard]] |} |valign="top"|[[تصویر:MAR-IRN 2018-06-15.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alireza Beiranvand]] |- |CB ||'''23'''||[[Ramin Rezaeian]] |- |CB ||'''4''' ||[[Rouzbeh Cheshmi]] |- |CB ||'''8''' ||[[Morteza Pouraliganji]] |- |RM ||'''10'''||[[Karim Ansarifard]] || {{Yel|90+2}} |- |CM ||'''9''' ||[[Omid Ebrahimi]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''3''' ||[[Ehsan Hajsafi]] |- |LM ||'''7''' ||[[Masoud Shojaei]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|10}} || {{Suboff|68}} |- |RF ||'''18'''||[[Alireza Jahanbakhsh]] || {{Yel|47}} || {{Suboff|85}} |- |CF ||'''20'''||[[Sardar Azmoun]] |- |LF ||'''11'''||[[Vahid Amiri]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''17'''||[[Mehdi Taremi]] || || {{Subon|68}} |- |DF ||'''19'''||[[Majid Hosseini]] || || {{Subon|81}} |- |FW ||'''14'''||[[Saman Ghoddos]] || || {{Subon|85}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|POR}} [[Carlos Queiroz]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Amine Harit]] (مراکش)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331526/#motm |title=Morocco v IR Iran – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=15 June 2018 |access-date=15 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183148/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331526/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="MAR-IRN line-ups" /> <br />Bahattin Duran ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />Tarık Ongun ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Sergei Karasev]] ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Anton Averianov ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) |} === پرتگال بمقابلہ ہسپانیہ === <section begin=b2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|15|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|POR}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی#پرتگال بمقابلہ ہسپانیہ|3–3}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331524/ |team2={{Fb|ESP}} |goals1= * [[کرسٹیانو رونالڈو]] {{گول|4|pen.|44||88}} |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{گول|24||55}} * [[Nacho (footballer, born 1990)|Nacho]] {{گول|58}} |stadium=[[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]], [[سوچی]] |attendance=43,866<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-03-0615-por-esp-fulltime-pdf-2957672.pdf?cloudid=uicllwhyjnhmpjhxkp0l |title=Match report – Group B – Portugal v Spain |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 June 2018 |access-date=15 June 2018 |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153457/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-03-0615-por-esp-fulltime-pdf-2957672.pdf?cloudid=uicllwhyjnhmpjhxkp0l }}</ref> |referee=[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) }}<section end=b2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _portu18h |pattern_b = _por18H |pattern_ra = _portu18h |pattern_sh = _POR18H |pattern_so = _portu18h |leftarm = EB0527 |body = EB0527 |rightarm = EB0527 |shorts = EB0527 |socks = 006200 |title = پرتگال<ref name="POR-ESP line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-03-0615-por-esp-tacticalstartlist-pdf-2957305.pdf?cloudid=v3xuavb61uodetkd3sn7 |title=Tactical Line-up – Group B – Portugal v Spain |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=15 June 2018 |access-date=15 June 2018 |archive-date=15 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214956/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-03-0615-por-esp-tacticalstartlist-pdf-2957305.pdf?cloudid=v3xuavb61uodetkd3sn7 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _esp18a |pattern_b = _esp18aw |pattern_ra = _esp18a |pattern_sh = _esp18a |pattern_so = _esp18a |leftarm = F6FBFF |body = F6FBFF |rightarm = F6FBFF |shorts = FFFFFF |socks = F6FBFF |title = ہسپانیہ<ref name="POR-ESP line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Rui Patrício]] |- |RB ||'''21'''||[[Cédric Soares|Cédric]] |- |CB ||'''3''' ||[[Pepe (footballer, born 1983)|Pepe]] |- |CB ||'''6''' ||[[José Fonte]] |- |LB ||'''5''' ||[[Raphaël Guerreiro]] |- |CM ||'''14'''||[[William Carvalho]] |- |CM ||'''8''' ||[[João Moutinho]] |- |RW ||'''11'''||[[Bernardo Silva]] || || {{Suboff|69}} |- |AM ||'''17'''||[[Gonçalo Guedes]] || || {{Suboff|80}} |- |LW ||'''16'''||[[Bruno Fernandes (footballer, born 1994)|Bruno Fernandes]] || {{Yel|28}} || {{Suboff|68}} |- |CF ||'''7''' ||[[کرسٹیانو رونالڈو]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''10'''||[[João Mário (Portuguese footballer)|João Mário]] || || {{Subon|68}} |- |FW ||'''20'''||[[Ricardo Quaresma]] || || {{Subon|69}} |- |FW ||'''9''' ||[[André Silva (footballer, born 1995)|André Silva]] || || {{Subon|80}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Santos (Portuguese footballer)|Fernando Santos]] |} |valign="top"|[[تصویر:POR-ESP 2018-06-15.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David de Gea]] |- |RB ||'''4''' ||[[Nacho (footballer, born 1990)|Nacho]] |- |CB ||'''3''' ||[[Gerard Piqué]] |- |CB ||'''15'''||[[Sergio Ramos]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''18'''||[[Jordi Alba]] |- |CM ||'''5''' ||[[Sergio Busquets]] || {{Yel|17}} |- |CM ||'''8''' ||[[Koke (footballer, born 1992)|Koke]] |- |RW ||'''21'''||[[David Silva]] || || {{Suboff|86}} |- |AM ||'''22'''||[[Isco]] |- |LW ||'''6''' ||[[Andrés Iniesta]] || || {{Suboff|70}} |- |CF ||'''19'''||[[Diego Costa]] || || {{Suboff|77}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''10'''||[[Thiago Alcântara|Thiago]] || || {{Subon|70}} |- |FW ||'''17'''||[[Iago Aspas]] || || {{Subon|77}} |- |FW ||'''11'''||[[Lucas Vázquez]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Hierro]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[کرسٹیانو رونالڈو]] (پرتگال)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331524/#motm |title=Portugal v Spain – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=15 June 2018 |access-date=15 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182529/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331524/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="POR-ESP line-ups" /> <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />Mauro Tonolini ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ryuji Sato]] ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Toru Sagara ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === پرتگال بمقابلہ مراکش === <section begin=b3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|20|df=y}} |time=15:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|POR}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی#پرتگال بمقابلہ مراکش|1–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331511/ |team2={{Fb|MAR}} |goals1= * [[کرسٹیانو رونالڈو]] {{گول|4}} |goals2= |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]], [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-19-0620-por-mar-fulltime-pdf-2962768.pdf?cloudid=mii2jztnh9q1ysjpmwrv |title=Match report – Group B – Portugal v Morocco |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153457/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-19-0620-por-mar-fulltime-pdf-2962768.pdf?cloudid=mii2jztnh9q1ysjpmwrv }}</ref> |referee=[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) }}<section end=b3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _portugal18a |pattern_b = _por18A |pattern_ra = _portugal18a |pattern_sh = _POR18A |pattern_so = _por18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = پرتگال<ref name="POR-MAR line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-19-0620-por-mar-tacticalstartlist-pdf-2962626.pdf?cloudid=fzrbudczuybwd5yxxijm |title=Tactical Line-up – Group B – Portugal v Morocco |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |archive-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153355/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-19-0620-por-mar-tacticalstartlist-pdf-2962626.pdf?cloudid=fzrbudczuybwd5yxxijm }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _mar18h |pattern_ra = _whiteborder |pattern_sh = _marok18h |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = D50414 |body = D50414 |rightarm = D50414 |shorts = 117957 |socks = D50414 |title = مراکش<ref name="POR-MAR line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Rui Patrício]] |- |RB ||'''21'''||[[Cédric Soares|Cédric]] |- |CB ||'''3''' ||[[Pepe (footballer, born 1983)|Pepe]] |- |CB ||'''6''' ||[[José Fonte]] |- |LB ||'''5''' ||[[Raphaël Guerreiro]] |- |RM ||'''11'''||[[Bernardo Silva]] || || {{Suboff|59}} |- |CM ||'''14'''||[[William Carvalho]] |- |CM ||'''8''' ||[[João Moutinho]] || || {{Suboff|89}} |- |LM ||'''10'''||[[João Mário (Portuguese footballer)|João Mário]] || || {{Suboff|70}} |- |CF ||'''17'''||[[Gonçalo Guedes]] |- |CF ||'''7''' ||[[کرسٹیانو رونالڈو]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''18'''||[[Gelson Martins]] || || {{Subon|59}} |- |MF ||'''16'''||[[Bruno Fernandes (footballer, born 1994)|Bruno Fernandes]] || || {{Subon|70}} |- |MF ||'''23'''||[[Adrien Silva]] || {{Yel|90+2}} || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Santos (Portuguese footballer)|Fernando Santos]] |} |valign="top"|[[تصویر:POR-MAR 2018-06-20.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Munir Mohand Mohamedi|Munir Mohamedi]] |- |RB ||'''17'''||[[Nabil Dirar]] |- |CB ||'''5''' ||[[Medhi Benatia]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|40}} |- |CB ||'''4''' ||[[Manuel da Costa (footballer)|Manuel da Costa]] |- |LB ||'''2''' ||[[Achraf Hakimi]] |- |CM ||'''8''' ||[[Karim El Ahmadi]] || || {{Suboff|86}} |- |CM ||'''14'''||[[Mbark Boussoufa]] |- |RW ||'''16'''||[[Nordin Amrabat]] |- |AM ||'''10'''||[[Younès Belhanda]] || || {{Suboff|75}} |- |LW ||'''7''' ||[[Hakim Ziyech]] |- |CF ||'''13'''||[[Khalid Boutaïb]] || || {{Suboff|70}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Ayoub El Kaabi]] || || {{Subon|70}} |- |MF ||'''23'''||[[Mehdi Carcela]] || || {{Subon|75}} |- |MF ||'''11'''||[[Fayçal Fajr]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|FRA}} [[Hervé Renard]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[کرسٹیانو رونالڈو]] (پرتگال)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331511/#motm |title=Portugal v Morocco – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183131/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331511/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="POR-MAR line-ups" /> <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|Canada]]) <br />Frank Anderson ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Sergei Karasev]] ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Anton Averianov ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />Simon Lount ([[نیوزی لینڈ فٹ بال|نیوزی لینڈ]]) <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} === ایران بمقابلہ ہسپانیہ === <section begin=b4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|20|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|IRN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی#ایران بمقابلہ ہسپانیہ|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |team2={{Fb|ESP}} |goals1= |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{گول|54}} |stadium=[[قازان ارینا]], [[قازان]] |attendance=42,718<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-20-0620-irn-esp-fulltime-pdf-2963405.pdf?cloudid=upxyuyxyxyhs7bbximat |title=Match report – Group B – IR Iran v Spain |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153457/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-20-0620-irn-esp-fulltime-pdf-2963405.pdf?cloudid=upxyuyxyxyhs7bbximat }}</ref> |referee=[[Andrés Cunha]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) }}<section end=b4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _irn1819a |pattern_b = _irn18A |pattern_ra = _irn1819a |pattern_sh = _irn18away |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = EC0000 |body = EC0000 |rightarm = EC0000 |shorts = EC0000 |socks = EC0000 |title = ایران<ref name="IRN-ESP line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-20-0620-irn-esp-tacticalstartlist-pdf-2963115.pdf?cloudid=t1rvvfbpdhjykxpnfunf |title=Tactical Line-up – Group B – IR Iran v Spain |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142418/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-20-0620-irn-esp-tacticalstartlist-pdf-2963115.pdf?cloudid=t1rvvfbpdhjykxpnfunf }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _esp18a |pattern_b = _esp18aw |pattern_ra = _esp18a |pattern_sh = _esp18a |pattern_so = _esp18a |leftarm = F6FBFF |body = F6FBFF |rightarm = F6FBFF |shorts = FFFFFF |socks = F6FBFF |title = ہسپانیہ<ref name="IRN-ESP line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alireza Beiranvand]] |- |RB ||'''23'''||[[Ramin Rezaeian]] |- |CB ||'''19'''||[[Majid Hosseini]] |- |CB ||'''8''' ||[[Morteza Pouraliganji]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ehsan Hajsafi]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|69}} |- |CM ||'''9''' ||[[Omid Ebrahimi]] || {{Yel|90+2}} |- |CM ||'''6''' ||[[Saeid Ezatolahi]] |- |RW ||'''10'''||[[Karim Ansarifard]] || || {{Suboff|74}} |- |AM ||'''17'''||[[Mehdi Taremi]] |- |LW ||'''11'''||[[Vahid Amiri]] || {{Yel|79}} || {{Suboff|86}} |- |CF ||'''20'''||[[Sardar Azmoun]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''5''' ||[[Milad Mohammadi]] || || {{Subon|69}} |- |FW ||'''18'''||[[Alireza Jahanbakhsh]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''14'''||[[Saman Ghoddos]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|POR}} [[Carlos Queiroz]] |} |valign="top"|[[تصویر:IRN-ESP 2018-06-20.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David de Gea]] |- |RB ||'''2''' ||[[Dani Carvajal]] |- |CB ||'''3''' ||[[Gerard Piqué]] |- |CB ||'''15'''||[[Sergio Ramos]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''18'''||[[Jordi Alba]] |- |CM ||'''5''' ||[[Sergio Busquets]] |- |CM ||'''6''' ||[[Andrés Iniesta]] || || {{Suboff|71}} |- |RW ||'''21'''||[[David Silva]] |- |AM ||'''22'''||[[Isco]] |- |LW ||'''11'''||[[Lucas Vázquez]] || || {{Suboff|79}} |- |CF ||'''19'''||[[Diego Costa]] || || {{Suboff|89}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''8''' ||[[Koke (footballer, born 1992)|Koke]] || || {{Subon|71}} |- |MF ||'''20'''||[[Marco Asensio]] || || {{Subon|79}} |- |FW ||'''9''' ||[[Rodrigo (footballer, born 1991)|Rodrigo]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Hierro]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Diego Costa]] (ہسپانیہ)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/#motm |title=IR Iran v Spain – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=20 June 2018 |access-date=20 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183159/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="IRN-ESP line-ups" /> <br />Nicolás Tarán ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />[[Mauricio Espinosa]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Julio Bascuñán]] ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Christian Schiemann ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Alexander Guzmán ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === ایران بمقابلہ پرتگال === <section begin=b5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|25|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|IRN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی#ایران بمقابلہ پرتگال|1–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331500/ |team2={{Fb|POR}} |goals1= * [[Karim Ansarifard|Ansarifard]] {{گول|90+3|pen.}} |goals2= * [[Ricardo Quaresma|Quaresma]] {{گول|45}} |stadium=[[موردوویا ارینا]], [[سارانسک]] |attendance=41,685<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-35-0625-irn-por-fulltime-pdf-2968880.pdf?cloudid=zewu0wkymsfq0e37ok1t |title=Match report – Group B – IR Iran v Portugal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 June 2018 |access-date=25 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142421/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-35-0625-irn-por-fulltime-pdf-2968880.pdf?cloudid=zewu0wkymsfq0e37ok1t }}</ref> |referee=[[Enrique Cáceres]] ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) }}<section end=b5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _irn18home |pattern_b = _irn18H |pattern_ra = _irn18home |pattern_sh = _irn18home |pattern_so = _irn18home |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = ایران<ref name="IRN-POR line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-35-0625-irn-por-tacticalstartlist-pdf-2968359.pdf?cloudid=xtdqbigxfsrmas5vq8tk |title=Tactical Line-up – Group B – IR Iran v Portugal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 June 2018 |access-date=25 June 2018 |archive-date=26 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626001505/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-35-0625-irn-por-tacticalstartlist-pdf-2968359.pdf?cloudid=xtdqbigxfsrmas5vq8tk }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _portu18h |pattern_b = _por18H |pattern_ra = _portu18h |pattern_sh = _POR18H |pattern_so = _portu18h |leftarm = EB0527 |body = EB0527 |rightarm = EB0527 |shorts = EB0527 |socks = 006200 |title = پرتگال<ref name="IRN-POR line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Alireza Beiranvand]] |- |RB ||'''23'''||[[Ramin Rezaeian]] |- |CB ||'''19'''||[[Majid Hosseini]] |- |CB ||'''8''' ||[[Morteza Pouraliganji]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ehsan Hajsafi]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|52}} || {{Suboff|56}} |- |DM ||'''6''' ||[[Saeid Ezatolahi]] || || {{Suboff|76}} |- |CM ||'''18'''||[[Alireza Jahanbakhsh]] || || {{Suboff|70}} |- |CM ||'''9''' ||[[Omid Ebrahimi]] |- |RW ||'''17'''||[[Mehdi Taremi]] |- |LW ||'''11'''||[[Vahid Amiri]] |- |CF ||'''20'''||[[Sardar Azmoun]] || {{Yel|54}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''5''' ||[[Milad Mohammadi]] || || {{Subon|56}} |- |FW ||'''14'''||[[Saman Ghoddos]] || || {{Subon|70}} |- |FW ||'''10'''||[[Karim Ansarifard]] || || {{Subon|76}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|POR}} [[Carlos Queiroz]] |} |valign="top"|[[تصویر:IRN-POR 2018-06-25.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Rui Patrício]] |- |RB ||'''21'''||[[Cédric Soares|Cédric]] || {{Yel|90+8}} |- |CB ||'''3''' ||[[Pepe (footballer, born 1983)|Pepe]] |- |CB ||'''6''' ||[[José Fonte]] |- |LB ||'''5''' ||[[Raphaël Guerreiro]] || {{Yel|33}} |- |RM ||'''20'''||[[Ricardo Quaresma]] || {{Yel|64}} || {{Suboff|70}} |- |CM ||'''14'''||[[William Carvalho]] |- |CM ||'''23'''||[[Adrien Silva]] |- |LM ||'''10'''||[[João Mário (Portuguese footballer)|João Mário]] || || {{Suboff|84}} |- |CF ||'''9''' ||[[André Silva (footballer, born 1995)|André Silva]] || || {{Suboff|90+6}} |- |CF ||'''7''' ||[[کرسٹیانو رونالڈو]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|83}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''11'''||[[Bernardo Silva]] || || {{Subon|70}} |- |MF ||'''8''' ||[[João Moutinho]] || || {{Subon|84}} |- |FW ||'''17'''||[[Gonçalo Guedes]] || || {{Subon|90+6}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Santos (Portuguese footballer)|Fernando Santos]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Ricardo Quaresma]] (پرتگال)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331500/#motm |title=IR Iran v Portugal – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=25 June 2018 |access-date=25 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182512/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331500/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="IRN-POR line-ups" /> <br />Eduardo Cardozo ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) <br />Juan Zorrilla ([[پیراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|پیراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mehdi Abid Charef]] ([[الجزائری فٹ بال فیڈریشن|الجزائر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Anouar Hmila ([[تونسی فٹ بال فیڈریشن|تونس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === ہسپانیہ بمقابلہ مراکش === <section begin=b6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|25|df=y}} |time=20:00 [[کیلنن گراڈ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+02:00]]) |team1={{Fb-rt|ESP}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی#ہسپانیہ بمقابلہ مراکش|2–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340184/ |team2={{Fb|MAR}} |goals1= * [[Isco]] {{گول|19}} * [[Iago Aspas|Aspas]] {{گول|90+1}} |goals2= * [[Khalid Boutaïb|Boutaïb]] {{گول|14}} * [[Youssef En-Nesyri|En-Nesyri]] {{گول|81}} |stadium=[[کیلننگراڈ اسٹیڈیم]], [[کیلننگراڈ]] |attendance=33,973<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-36-0625-esp-mar-fulltime-pdf-2968855.pdf?cloudid=oljmpaegzl8kkhq0ql9k |title=Match report – Group B – Spain v Morocco |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 June 2018 |access-date=25 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142424/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-36-0625-esp-mar-fulltime-pdf-2968855.pdf?cloudid=oljmpaegzl8kkhq0ql9k }}</ref> |referee=[[Ravshan Irmatov]] ([[ازبکستان فٹ بال ایسوسی ایشن|ازبکستان]]) }}<section end=b6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _esp18h |pattern_b = _esp18h |pattern_ra = _esp18h |pattern_sh = _spanje18h |pattern_so = _esp18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = 0000FF |socks = 000000 |title = ہسپانیہ<ref name="ESP-MAR line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-36-0625-esp-mar-tacticalstartlist-pdf-2968377.pdf?cloudid=ss97coknhesoulnoin99 |title=Tactical Line-up – Group B – Spain v Morocco |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=25 June 2018 |access-date=25 June 2018 |archive-date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213412/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-36-0625-esp-mar-tacticalstartlist-pdf-2968377.pdf?cloudid=ss97coknhesoulnoin99 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _marok18a |pattern_ra = |pattern_sh = _marok18a |pattern_so = _marok18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = مراکش<ref name="ESP-MAR line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David de Gea]] |- |RB ||'''2''' ||[[Dani Carvajal]] |- |CB ||'''3''' ||[[Gerard Piqué]] |- |CB ||'''15'''||[[Sergio Ramos]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LB ||'''18'''||[[Jordi Alba]] |- |CM ||'''5''' ||[[Sergio Busquets]] |- |CM ||'''10'''||[[Thiago Alcântara|Thiago]] || || {{Suboff|74}} |- |RW ||'''21'''||[[David Silva]] || || {{Suboff|84}} |- |AM ||'''22'''||[[Isco]] |- |LW ||'''6''' ||[[Andrés Iniesta]] |- |CF ||'''19'''||[[Diego Costa]] || || {{Suboff|74}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''17'''||[[Iago Aspas]] || || {{Subon|74}} |- |MF ||'''20'''||[[Marco Asensio]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''9''' ||[[Rodrigo (footballer, born 1991)|Rodrigo]] || || {{Subon|84}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Fernando Hierro]] |} |valign="top"|[[تصویر:ESP-MAR 2018-06-25.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Munir Mohand Mohamedi|Munir Mohamedi]] || {{Yel|88}} |- |RB ||'''17'''||[[Nabil Dirar]] |- |CB ||'''4''' ||[[Manuel da Costa (footballer)|Manuel da Costa]] || {{Yel|31}} |- |CB ||'''6''' ||[[Romain Saïss]] |- |LB ||'''2''' ||[[Achraf Hakimi]] || {{Yel|90+3}} |- |CM ||'''8''' ||[[Karim El Ahmadi]] || {{Yel|21}} |- |CM ||'''14'''||[[Mbark Boussoufa]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|31}} |- |RW ||'''16'''||[[Nordin Amrabat]] || {{Yel|29}} |- |AM ||'''10'''||[[Younès Belhanda]] || || {{Suboff|63}} |- |LW ||'''7''' ||[[Hakim Ziyech]] || || {{Suboff|85}} |- |CF ||'''13'''||[[Khalid Boutaïb]] || || {{Suboff|72}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''11'''||[[Fayçal Fajr]] || || {{Subon|63}} |- |FW ||'''19'''||[[Youssef En-Nesyri]] || || {{Subon|72}} |- |FW ||'''20'''||[[Aziz Bouhaddouz]] || || {{Subon|85}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|FRA}} [[Hervé Renard]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Isco]] (ہسپانیہ)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340184/#motm |title=Spain v Morocco – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=25 June 2018 |access-date=25 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182528/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340184/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ESP-MAR line-ups" /> <br />[[Abdukhamidullo Rasulov]] ([[ازبکستان فٹ بال ایسوسی ایشن|ازبکستان]]) <br />Jakhongir Saidov ([[ازبکستان فٹ بال ایسوسی ایشن|ازبکستان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mohammed Abdulla Hassan Mohamed]] ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Mohamed Al Hammadi ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275077/index.html 2018ء فیفا عالمی کپ گروپ بی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411224040/http://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275077/index.html |date=2018-04-11 }}, FIFA.com {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] 0slf3jdwh7rrg063dmbz495rzc01kfz 0 91394 711494 681432 2026-09-22T23:39:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711494 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | D1 || style=white-space:nowrap | {{Fb|ARG}} || 1 || [[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|کونمیبول راؤنڈ رابن]] تیسرا مقام || 10 اکتوبر 2017 || سترہواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (دوسرا مقام) || data-sort-value="8.2" | '''فاتح''' ([[1978ء فیفا عالمی کپ]]، [[1986ء فیفا عالمی کپ]]) || 4 || 5 |- | D2 || style=white-space:nowrap | {{Fb|ISL}} || 3 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – یوئیفا گروپ آئی|یوئیفا گروپ آئی]] فاتح || 9 اکتوبر 2017 || پہلا || – || data-sort-value="1.0" | – || 21 || 22 |- | D3 || style=white-space:nowrap | {{Fb|CRO}} || 2 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Second Round|یوئیفا دوسرا راؤنڈ]] فاتح || 12 نومبر 2017 || پنجواں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="6.1" | تیسرا مقام ([[1998ء فیفا عالمی کپ]]) || 18 || 20 |- | D4 || style=white-space:nowrap | {{Fb|NGA}} || 4 || [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CAF Third Round#Group B|کاف تیسرا راؤنڈ گروپ بی]] فاتح || 7 اکتوبر 2017 || چھٹا || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (16 دا راؤنڈ) || data-sort-value="3.3" | 16 دا راؤنڈ ([[1994ء فیفا عالمی کپ]]، [[1998ء فیفا عالمی کپ]]، [[2014ء فیفا عالمی کپ]]) || 41 || 48 |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === ارجنٹائن بمقابلہ آئس لینڈ === <section begin=d1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|16|df=y}} |time=16:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|ARG}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی#ارجنٹائن بمقابلہ آئس لینڈ|1–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331515/ |team2={{Fb|ISL}} |goals1= * [[Sergio Agüero|Agüero]] {{گول|19}} |goals2= * [[Alfreð Finnbogason|Finnbogason]] {{گول|23}} |stadium=[[اوتکریتئے ارینا]]، [[ماسکو]] |attendance=44,190<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-07-0616-arg-isl-fulltime-pdf-2958227.pdf?cloudid=hmxx74lllmizrstuf6sb |title=Match report – Group D – Argentina v Iceland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153456/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-07-0616-arg-isl-fulltime-pdf-2958227.pdf?cloudid=hmxx74lllmizrstuf6sb }}</ref> |referee=[[Szymon Marciniak]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) }}<section end=d1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _arg18a |pattern_b = _arg18A |pattern_ra = _arg18a |pattern_sh = _arg18h |pattern_so = _arg18a |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = ارجنٹائن<ref name="ARG-ISL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-07-0616-arg-isl-tacticalstartlist-pdf-2958089.pdf?cloudid=wthnz4pecoqfgsppiitp |title=Tactical Line-up – Group D – Argentina v Iceland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084720/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-07-0616-arg-isl-tacticalstartlist-pdf-2958089.pdf?cloudid=wthnz4pecoqfgsppiitp }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ijsl18a |pattern_b = _isl18A |pattern_ra = _ijsl18a |pattern_sh = |pattern_so = _ijsl18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = آئس لینڈ<ref name="ARG-ISL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Willy Caballero]] |- |RB ||'''18'''||[[Eduardo Salvio]] |- |CB ||'''17'''||[[Nicolás Otamendi]] |- |CB ||'''16'''||[[Marcos Rojo]] |- |LB ||'''3''' ||[[Nicolás Tagliafico]] |- |CM ||'''14'''||[[Javier Mascherano]] |- |CM ||'''5''' ||[[Lucas Biglia]] || || {{Suboff|54}} |- |RW ||'''13'''||[[Maximiliano Meza]] || || {{Suboff|84}} |- |AM ||'''10'''||[[لیونل میسی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LW ||'''11'''||[[Ángel Di María]] || || {{Suboff|75}} |- |CF ||'''19'''||[[Sergio Agüero]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''7''' ||[[Éver Banega]] || || {{Subon|54}} |- |MF ||'''22'''||[[Cristian Pavón]] || || {{Subon|75}} |- |FW ||'''9''' ||[[Gonzalo Higuaín]] || || {{Subon|84}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Jorge Sampaoli]] |} |valign="top"|[[تصویر:ARG-ISL 2018-06-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Hannes Þór Halldórsson]] |- |RB ||'''2''' ||[[Birkir Már Sævarsson]] |- |CB ||'''14'''||[[Kári Árnason]] |- |CB ||'''6''' ||[[Ragnar Sigurðsson]] |- |LB ||'''18'''||[[Hörður Björgvin Magnússon]] |- |DM ||'''10'''||[[Gylfi Sigurðsson]] |- |CM ||'''17'''||[[Aron Gunnarsson]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|76}} |- |CM ||'''20'''||[[Emil Hallfreðsson]] |- |RW ||'''7''' ||[[Jóhann Berg Guðmundsson]] || || {{Suboff|63}} |- |LW ||'''8''' ||[[Birkir Bjarnason]] |- |CF ||'''11'''||[[Alfreð Finnbogason]] || || {{Suboff|89}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''19'''||[[Rúrik Gíslason]] || || {{Subon|63}} |- |DF ||'''23'''||[[Ari Freyr Skúlason]] || || {{Subon|76}} |- |FW ||'''9'''||[[Björn Bergmann Sigurðarson]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Heimir Hallgrímsson]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Hannes Þór Halldórsson]] (آئس لینڈ)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331515/#motm |title=Argentina v Iceland – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182708/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331515/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ARG-ISL line-ups" /> <br />Paweł Sokolnicki ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Tomasz Listkiewicz ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Wilmar Roldán]] ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Alexander Guzmán ([[کولمبیائی فٹ بال فیڈریشن|کولمبیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) |} === کرویئشا بمقابلہ نائجیریا === <section begin=d2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|16|df=y}} |time=21:00 [[کیلنن گراڈ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+02:00]]) |team1={{Fb-rt|CRO}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی#کرویئشا بمقابلہ نائجیریا|2–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331523/ |team2={{Fb|NGA}} |goals1= * [[Oghenekaro Etebo|Etebo]] {{گول|32|o.g.}} * [[لوکا مودریچ|مودریچ]] {{گول|71|pen.}} |goals2= |stadium=[[کیلننگراڈ اسٹیڈیم]]، [[کیلننگراڈ]] |attendance=31,136<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-08-0616-cro-nga-fulltime-pdf-2958863.pdf?cloudid=ysbfmfm3zpbjsi8lftkh |title=Match report – Group D – Croatia v Nigeria |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153456/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-08-0616-cro-nga-fulltime-pdf-2958863.pdf?cloudid=ysbfmfm3zpbjsi8lftkh }}</ref> |referee=[[Sandro Ricci]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) }}<section end=d2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cro18H |pattern_b = _cro18ho |pattern_ra = _cro18H |pattern_sh = _cro18h |pattern_so = _pol18H |leftarm = F40000 |body = FFFFFF |rightarm = F40000 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = کرویئشا<ref name="CRO-NGA line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-08-0616-cro-nga-tacticalstartlist-pdf-2958646.pdf?cloudid=xk0dbu3dv17hl4zefcod |title=Tactical Line-up – Group D – Croatia v Nigeria |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084708/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-08-0616-cro-nga-tacticalstartlist-pdf-2958646.pdf?cloudid=xk0dbu3dv17hl4zefcod }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ngra18a |pattern_b = _nga18a |pattern_ra = _ngra18a |pattern_sh = _nga18a |pattern_so = _nga18a |leftarm = 1A4030 |body = 1A4030 |rightarm = 1A4030 |shorts = 1A4030 |socks = 1A4030 |title = نائجیریا<ref name="CRO-NGA line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Danijel Subašić]] |- |RB ||'''2''' ||[[Šime Vrsaljko]] |- |CB ||'''21'''||[[Domagoj Vida]] |- |CB ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ivan Strinić]] |- |CM ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] || {{Yel|30}} |- |CM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RW ||'''18'''||[[Ante Rebić]] || || {{Suboff|78}} |- |AM ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{Suboff|60}} |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] |- |CF ||'''17'''||[[Mario Mandžukić]] || || {{Suboff|86}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''11'''||[[Marcelo Brozović]] || {{Yel|89}} || {{Subon|60}} |- |MF ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{Subon|78}} |- |FW ||'''20'''||[[Marko Pjaca]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |valign="top"|[[تصویر:CRO-NGA 2018-06-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Francis Uzoho]] |- |RB ||'''12'''||[[Shehu Abdullahi]] |- |CB ||'''6''' ||[[Leon Balogun]] |- |CB ||'''5''' ||[[William Troost-Ekong]] || {{Yel|70}} |- |LB ||'''2''' ||[[Brian Idowu]] |- |CM ||'''4''' ||[[Wilfred Ndidi]] |- |CM ||'''8''' ||[[Oghenekaro Etebo]] |- |RW ||'''11'''||[[Victor Moses]] |- |AM ||'''10'''||[[John Obi Mikel]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|88}} |- |LW ||'''18'''||[[Alex Iwobi]] || || {{Suboff|62}} |- |CF ||'''9''' ||[[Odion Ighalo]] || || {{Suboff|72}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''7''' ||[[Ahmed Musa]] || || {{Subon|62}} |- |FW ||'''14'''||[[Kelechi Iheanacho]] || || {{Subon|72}} |- |FW ||'''13'''||[[Simeon Nwankwo]] || || {{Subon|88}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|GER}} [[Gernot Rohr]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[لوکا مودریچ]] (کرویئشا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331523/#motm |title=Croatia v Nigeria – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182710/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331523/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="CRO-NGA line-ups" /> <br />Emerson de Carvalho ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Marcelo Van Gasse ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Antonio Mateu Lahoz]] ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Pau Cebrián Devís ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === ارجنٹائن بمقابلہ کرویئشا === <section begin=d3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|21|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|ARG}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی#ارجنٹائن بمقابلہ کرویئشا|0–3}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331513/ |team2={{Fb|CRO}} |goals1= |goals2= * [[Ante Rebić|Rebić]] {{گول|53}} * [[لوکا مودریچ|مودریچ]] {{گول|80}} * [[Ivan Rakitić|Rakitić]] {{گول|90+1}} |stadium=[[نزہنی نووگورود اسٹیڈیم]]، [[نیژنی نووگورود]] |attendance=43,319<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-23-0621-arg-cro-fulltime-pdf-2964278.pdf?cloudid=rreyld9smjelojvdapyl |title=Match report – Group D – Argentina v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=21 جون 2018 |access-date=21 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153456/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-23-0621-arg-cro-fulltime-pdf-2964278.pdf?cloudid=rreyld9smjelojvdapyl }}</ref> |referee=[[Ravshan Irmatov]] ([[ازبکستان فٹ بال ایسوسی ایشن|ازبکستان]]) }}<section end=d3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _arg18H |pattern_ra = |pattern_sh = _arg18a |pattern_so = _arg18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = ارجنٹائن<ref name="ARG-CRO line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-23-0621-arg-cro-tacticalstartlist-pdf-2964134.pdf?cloudid=opfhg3yrjnwu1lojqjok |title=Tactical Line-up – Group D – Argentina v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=21 جون 2018 |access-date=21 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084658/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-23-0621-arg-cro-tacticalstartlist-pdf-2964134.pdf?cloudid=opfhg3yrjnwu1lojqjok }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro18A |pattern_b = _cro18aw |pattern_ra = _cro18A |pattern_sh = _cro18a |pattern_so = _cro18a2 |leftarm = 000000 |body = 29459B |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = کرویئشا<ref name="ARG-CRO line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Willy Caballero]] |- |CB ||'''2''' ||[[Gabriel Mercado]] || {{Yel|51}} |- |CB ||'''17'''||[[Nicolás Otamendi]] || {{Yel|85}} |- |CB ||'''3''' ||[[Nicolás Tagliafico]] |- |RM ||'''18'''||[[Eduardo Salvio]] || || {{Suboff|56}} |- |CM ||'''14'''||[[Javier Mascherano]] |- |CM ||'''15'''||[[Enzo Pérez]] || || {{Suboff|68}} |- |LM ||'''8''' ||[[Marcos Acuña]] || {{Yel|87}} |- |RF ||'''10'''||[[لیونل میسی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CF ||'''19'''||[[Sergio Agüero]] || || {{Suboff|54}} |- |LF ||'''13'''||[[Maximiliano Meza]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Gonzalo Higuaín]] || || {{Subon|54}} |- |MF ||'''22'''||[[Cristian Pavón]] || || {{Subon|56}} |- |FW ||'''21'''||[[Paulo Dybala]] || || {{Subon|68}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Jorge Sampaoli]] |} |valign="top"|[[تصویر:ARG-CRO 2018-06-21.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Danijel Subašić]] |- |RB ||'''2''' ||[[Šime Vrsaljko]] || {{Yel|67}} |- |CB ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] |- |CB ||'''21'''||[[Domagoj Vida]] |- |LB ||'''3''' ||[[Ivan Strinić]] |- |CM ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] |- |CM ||'''11'''||[[Marcelo Brozović]] |- |RW ||'''18'''||[[Ante Rebić]] || {{Yel|39}} || {{Suboff|57}} |- |AM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] || || {{Suboff|82}} |- |CF ||'''17'''||[[Mario Mandžukić]] || {{Yel|58}} || {{Suboff|90+3}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] || || {{Subon|57}} |- |MF ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{Subon|82}} |- |DF ||'''5''' ||[[Vedran Ćorluka]] || {{Yel|90+4}} || {{Subon|90+3}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[لوکا مودریچ]] (کرویئشا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331513/#motm |title=Argentina v Croatia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=21 جون 2018 |access-date=21 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183640/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331513/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ARG-CRO line-ups" /> <br />[[Abdukhamidullo Rasulov]] ([[ازبکستان فٹ بال ایسوسی ایشن|ازبکستان]]) <br />Jakhongir Saidov ([[ازبکستان فٹ بال ایسوسی ایشن|ازبکستان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Norbert Hauata]] ([[تاہیٹی فٹ بال فیڈریشن|تاہیٹی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Bertrand Brial ([[نیو کیلیڈونیائی فٹ بال فیڈریشن|نیو کیلیڈونیا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Corey Rockwell ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |} === نائجیریا بمقابلہ آئس لینڈ === <section begin=d4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|22|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|NGA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی#نائجیریا بمقابلہ آئس لینڈ|2–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331497/ |team2={{Fb|ISL}} |goals1= * [[Ahmed Musa|Musa]] {{گول|49||75}} |goals2= |stadium=[[وولگو گراد ارینا]]، [[وولگو گراد]] |attendance=40,904<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-24-0622-nga-isl-fulltime-pdf-2965170.pdf?cloudid=x9veio9h7kg9xqurvgpt |title=Match report – Group D – Nigeria v Iceland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=22 جون 2018 |access-date=22 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153456/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-24-0622-nga-isl-fulltime-pdf-2965170.pdf?cloudid=x9veio9h7kg9xqurvgpt }}</ref> |referee=[[Matthew Conger]] ([[نیوزی لینڈ فٹ بال|نیوزی لینڈ]]) }}<section end=d4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ngra18h |pattern_b = _nga18H |pattern_ra = _ngra18h |pattern_sh = _usa18h |pattern_so = _nga18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 37FF5D |title = نائجیریا<ref name="NGA-ISL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-24-0622-nga-isl-tacticalstartlist-pdf-2964874.pdf?cloudid=mccmcoppyxlmxex4gkaa |title=Tactical Line-up – Group D – Nigeria v Iceland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=22 جون 2018 |access-date=22 جون 2018 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622165320/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-24-0622-nga-isl-tacticalstartlist-pdf-2964874.pdf?cloudid=mccmcoppyxlmxex4gkaa }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _ijsl18h |pattern_b = _isl18H |pattern_ra = _ijsl18h |pattern_sh = |pattern_so = _ijsl18h |leftarm = 0C2FFF |body = 0C2FFF |rightarm = 0C2FFF |shorts = 0C2FFF |socks = 0C2FFF |title = آئس لینڈ<ref name="NGA-ISL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Francis Uzoho]] |- |CB ||'''22'''||[[Kenneth Omeruo]] |- |CB ||'''5''' ||[[William Troost-Ekong]] |- |CB ||'''6''' ||[[Leon Balogun]] |- |DM ||'''10'''||[[John Obi Mikel]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''8''' ||[[Oghenekaro Etebo]] || || {{Suboff|90}} |- |CM ||'''4''' ||[[Wilfred Ndidi]] |- |RW ||'''11'''||[[Victor Moses]] |- |LW ||'''2''' ||[[Brian Idowu]] || {{Yel|44}} || {{Suboff|46}} |- |CF ||'''7''' ||[[Ahmed Musa]] |- |CF ||'''14'''||[[Kelechi Iheanacho]] || || {{Suboff|85}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''21'''||[[Tyronne Ebuehi]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''9''' ||[[Odion Ighalo]] || || {{Subon|85}} |- |FW ||'''18'''||[[Alex Iwobi]] || || {{Subon|90}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|GER}} [[Gernot Rohr]] |} |valign="top"|[[تصویر:NGA-ISL 2018-06-22.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Hannes Þór Halldórsson]] |- |RB ||'''2''' ||[[Birkir Már Sævarsson]] |- |CB ||'''14'''||[[Kári Árnason]] |- |CB ||'''6''' ||[[Ragnar Sigurðsson]] || || {{Suboff|65}} |- |LB ||'''18'''||[[Hörður Björgvin Magnússon]] |- |RM ||'''19'''||[[Rúrik Gíslason]] |- |CM ||'''17'''||[[Aron Gunnarsson]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|87}} |- |CM ||'''10'''||[[Gylfi Sigurðsson]] |- |LM ||'''8''' ||[[Birkir Bjarnason]] |- |CF ||'''22'''||[[Jón Daði Böðvarsson]] || || {{Suboff|71}} |- |CF ||'''11'''||[[Alfreð Finnbogason]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''5''' ||[[Sverrir Ingi Ingason]] || || {{Subon|65}} |- |FW ||'''9''' ||[[Björn Bergmann Sigurðarson]] || || {{Subon|71}} |- |DF ||'''23'''||[[Ari Freyr Skúlason]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Heimir Hallgrímsson]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Ahmed Musa]] (نائجیریا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331497/#motm |title=Nigeria v Iceland – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=22 جون 2018 |access-date=22 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183707/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331497/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="NGA-ISL line-ups" /> <br />Simon Lount ([[نیوزی لینڈ فٹ بال|نیوزی لینڈ]]) <br />Tevita Makasini ([[ٹونگا فٹ بال ایسوسی ایشن|ٹونگا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ricardo Montero (ریفری)|Ricardo Montero]] ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Hiroshi Yamauchi ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === نائجیریا بمقابلہ ارجنٹائن === <section begin=d5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|26|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|NGA}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی#نائجیریا بمقابلہ ارجنٹائن|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331519/ |team2={{Fb|ARG}} |goals1= * [[Victor Moses|Moses]] {{گول|51|pen.}} |goals2= * [[لیونل میسی]] {{گول|14}} * [[Marcos Rojo|Rojo]] {{گول|86}} |stadium=[[کریستوفسکی اسٹیڈیم]]، [[سینٹ پیٹرز برگ]] |attendance=64,468<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-39-0626-nga-arg-fulltime-pdf-2970672.pdf?cloudid=ruwat1fihouipfuexwfe |title=Match report – Group D – Nigeria v Argentina |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archive-date=2018-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626220503/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-39-0626-nga-arg-fulltime-pdf-2970672.pdf?cloudid=ruwat1fihouipfuexwfe }}</ref> |referee=[[Cüneyt Çakır]] ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) }}<section end=d5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ngra18a |pattern_b = _nga18a |pattern_ra = _ngra18a |pattern_sh = _nga18a |pattern_so = _nga18a |leftarm = 1A4030 |body = 1A4030 |rightarm = 1A4030 |shorts = 1A4030 |socks = 1A4030 |title = نائجیریا<ref name="NGA-ARG line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-39-0626-nga-arg-tacticalstartlist-pdf-2970166.pdf?cloudid=jov1ouzccpfm5egmlvdv |title=Tactical Line-up – Group D – Nigeria v Argentina |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archive-date=2018-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192419/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-39-0626-nga-arg-tacticalstartlist-pdf-2970166.pdf?cloudid=jov1ouzccpfm5egmlvdv }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _arg18H |pattern_ra = |pattern_sh = _arg18h |pattern_so = _arg18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = ارجنٹائن<ref name="NGA-ARG line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''23'''||[[Francis Uzoho]] |- |CB ||'''6''' ||[[Leon Balogun]] || {{Yel|32}} |- |CB ||'''5''' ||[[William Troost-Ekong]] |- |CB ||'''22'''||[[Kenneth Omeruo]] || || {{Suboff|90}} |- |DM ||'''10'''||[[John Obi Mikel]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|90+1}} |- |CM ||'''8''' ||[[Oghenekaro Etebo]] |- |CM ||'''4''' ||[[Wilfred Ndidi]] |- |RW ||'''11'''||[[Victor Moses]] |- |LW ||'''2''' ||[[Brian Idowu]] |- |CF ||'''7''' ||[[Ahmed Musa]] || || {{Suboff|90+2}} |- |CF ||'''14'''||[[Kelechi Iheanacho]] || || {{Suboff|46}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Odion Ighalo]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''18'''||[[Alex Iwobi]] || || {{Subon|90}} |- |FW ||'''13'''||[[Simeon Nwankwo]] || || {{Subon|90+2}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|GER}} [[Gernot Rohr]] |} |valign="top"|[[تصویر:NGA-ARG 2018-06-26.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Franco Armani]] |- |RB ||'''2''' ||[[Gabriel Mercado]] |- |CB ||'''17'''||[[Nicolás Otamendi]] |- |CB ||'''16'''||[[Marcos Rojo]] |- |LB ||'''3''' ||[[Nicolás Tagliafico]] || || {{Suboff|80}} |- |RM ||'''15'''||[[Enzo Pérez]] || || {{Suboff|61}} |- |CM ||'''14'''||[[Javier Mascherano]] || {{Yel|49}} |- |CM ||'''7''' ||[[Éver Banega]] || {{Yel|64}} |- |LM ||'''11'''||[[Ángel Di María]] || || {{Suboff|72}} |- |CF ||'''10'''||[[لیونل میسی]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|90+4}} |- |CF ||'''9''' ||[[Gonzalo Higuaín]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''22'''||[[Cristian Pavón]] || || {{Subon|61}} |- |MF ||'''13'''||[[Maximiliano Meza]] || || {{Subon|72}} |- |FW ||'''19'''||[[Sergio Agüero]] || || {{Subon|80}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Jorge Sampaoli]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[لیونل میسی]] (ارجنٹائن)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331519/#motm |title=Nigeria v Argentina – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183654/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331519/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="NGA-ARG line-ups" /> <br />Bahattin Duran ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />Tarık Ongun ([[ترکی فٹ بال فیڈریشن|ترکی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Björn Kuipers]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paweł Gil]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />Paweł Sokolnicki ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === آئس لینڈ بمقابلہ کرویئشا === <section begin=d6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|26|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|ISL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ڈی#آئس لینڈ بمقابلہ کرویئشا|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331510/ |team2={{Fb|CRO}} |goals1= * [[Gylfi Sigurðsson|G. Sigurðsson]] {{گول|76|pen.}} |goals2= * [[Milan Badelj|Badelj]] {{گول|53}} * [[Ivan Perišić|Perišić]] {{گول|90}} |stadium=[[روستوف ارینا]]، [[روستوف-نا-دونو]] |attendance=43,472<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-40-0626-isl-cro-fulltime-pdf-2970653.pdf?cloudid=fluxpn6buvpgtqncqbny |title=Match report – Group D – Iceland v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084717/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-40-0626-isl-cro-fulltime-pdf-2970653.pdf?cloudid=fluxpn6buvpgtqncqbny }}</ref> |referee=[[Antonio Mateu Lahoz]] ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) }}<section end=d6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _ijsl18a |pattern_b = _isl18A |pattern_ra = _ijsl18a |pattern_sh = |pattern_so = _ijsl18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = آئس لینڈ<ref name="ISL-CRO line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-40-0626-isl-cro-tacticalstartlist-pdf-2970184.pdf?cloudid=mhi9ignt7jaxbfqhnsvw |title=Tactical Line-up – Group D – Iceland v Croatia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915084716/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-40-0626-isl-cro-tacticalstartlist-pdf-2970184.pdf?cloudid=mhi9ignt7jaxbfqhnsvw }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _cro18A |pattern_b = _cro18aw |pattern_ra = _cro18A |pattern_sh = _cro18a |pattern_so = _cro18a2 |leftarm = 000000 |body = 29459B |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = کرویئشا<ref name="ISL-CRO line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Hannes Þór Halldórsson]] |- |RB ||'''2''' ||[[Birkir Már Sævarsson]] || {{Yel|84}} |- |CB ||'''5''' ||[[Sverrir Ingi Ingason]] |- |CB ||'''6''' ||[[Ragnar Sigurðsson]] || || {{Suboff|70}} |- |LB ||'''18'''||[[Hörður Björgvin Magnússon]] |- |CM ||'''17'''||[[Aron Gunnarsson]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''20'''||[[Emil Hallfreðsson]] || {{Yel|59}} |- |RW ||'''7''' ||[[Jóhann Berg Guðmundsson]] |- |AM ||'''10'''||[[Gylfi Sigurðsson]] |- |LW ||'''8''' ||[[Birkir Bjarnason]] || || {{Suboff|90}} |- |CF ||'''11'''||[[Alfreð Finnbogason]] || {{Yel|64}} || {{Suboff|85}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Björn Bergmann Sigurðarson]] || || {{Subon|70}} |- |MF ||'''4''' ||[[Albert Guðmundsson (footballer, born 1997)|Albert Guðmundsson]] || || {{Subon|85}} |- |MF ||'''21'''||[[Arnór Ingvi Traustason]] || || {{Subon|90}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Heimir Hallgrímsson]] |} |valign="top"|[[تصویر:ISL-CRO 2018-06-26.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''12'''||[[Lovre Kalinić]] |- |RB ||'''13'''||[[Tin Jedvaj]] || {{Yel|83}} |- |CB ||'''5''' ||[[Vedran Ćorluka]] |- |CB ||'''15'''||[[Duje Ćaleta-Car]] |- |LB ||'''22'''||[[Josip Pivarić]] |- |CM ||'''10'''||[[لوکا مودریچ]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|65}} |- |CM ||'''19'''||[[Milan Badelj]] |- |RW ||'''20'''||[[Marko Pjaca]] || {{Yel|14}} || {{Suboff|70}} |- |AM ||'''8''' ||[[Mateo Kovačić]] || || {{Suboff|81}} |- |LW ||'''4''' ||[[Ivan Perišić]] |- |CF ||'''9''' ||[[Andrej Kramarić]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''14'''||[[Filip Bradarić]] || || {{Subon|65}} |- |DF ||'''6''' ||[[Dejan Lovren]] || || {{Subon|70}} |- |MF ||'''7''' ||[[Ivan Rakitić]] || || {{Subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Zlatko Dalić]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Milan Badelj]] (کرویئشا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331510/#motm |title=Iceland v Croatia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182714/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331510/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="ISL-CRO line-ups" /> <br />Pau Cebrián Devís ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[John Pitti]] ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Gabriel Victoria ([[پانامائی فٹ بال فیڈریشن|پاناما]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|FIFA World Cup 2018 group D}} * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275079/index.html 2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422114651/http://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275079/index.html |date=2018-04-22 }}، FIFA.com {{2018 FIFA World Cup}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] euyua2mmy1rs0oblbrbmad65da8hs49 0 91398 711556 708825 2026-09-23T06:35:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711556 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Nicknames of the states, 1884.jpg|thumb|ریاستی عرفیت]] ایہ '''لسٹ امریکی ریاستی عرفیت''' (List of U.S. state nicknames) اے - == ریاستی عرفیت == {| class="wikitable" |- ! ریاست!! عرفیت |- | {{flag|Alabama}}<br />(کوئی سرکاری عرفیت نئيں)<ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = Emblems Index | date = | publisher = State of Alabama | url = http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/ | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225251/http://www.archives.alabama.gov/kids_emblems/%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> | * Cotton Plantation State<ref name="ala" />* Cotton State<ref name=AL>{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html |title=Alabama Emblems, Symbols and Honors |accessdate=2007-03-18 |date=2006-04-20 |publisher=Alabama Department of Archives & History |quote=Alabama does not have an official nickname. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225303/http://www.archives.state.al.us/emblems/emblems.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * Heart of Dixie (used on [[Vehicle registration plates of Alabama|license plates]])<ref name=AL /><ref>{{cite web |url=http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html |title=Heart of Dixie |accessdate=2007-03-18 |date=2004-06-29 |work=Alabama Emblems, Symbols and Honors |publisher=Alabama Department of Archives & History |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225249/http://www.archives.state.al.us/emblems/Heart_of_Dixie.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (First of Four Parts) | date=2008-01-06 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2007-12-31-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105214253/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-05 | url-status=live}}</ref> * Lizard State<ref name="ala">[http://www.netstate.com/states/intro/al_intro.htm Introduction to Alabama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207234557/http://netstate.com/states/intro/al_intro.htm |date=2016-02-07 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * [[Northern Flicker|Yellowhammer]] State<ref name=AL /> |- | {{flag|Alaska}} | * Land of the [[آفتاب نصف شب]]<ref name=ak /> * Land of the Noonday Moon<ref name=ak /> * '''The Last Frontier''' (presently used on license plates)<ref name="ak">[http://www.netstate.com/states/intro/ak_intro.htm The Last Frontier State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208163712/http://netstate.com/states/intro/ak_intro.htm |date=2016-02-08 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref><ref name="alaska">{{cite web |url=http://www.commerce.state.ak.us/ded/dev/student_info/student.htm |title=Alaska Division of Economic Development |accessdate=2011-07-30 |publisher=Alaska Division of Economic Development |author=Alaska Division of Economic Development |date=2010-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105214337/https://www.commerce.alaska.gov/ |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> * [[الاسک‏ا د‏‏ی خریداری]] (named after U.S. Secretary of State [[William H. Seward]])<ref name=ak />* Seward's Ice Box, Icebergia, Polaria, Walrussia, and [[انڈریو جانسن|Johnson]]'s Polar Bear Garden were satirical names coined by members of the [[امریکی کانگرس|U.S. Congress]] during debate over the [[الاسک‏ا د‏‏ی خریداری]]<ref name=ak /> |- | {{flag|Arizona}} | * [[اپاچی]] State<ref name=az />* [[آزٹیک]] State<ref name=az />* Baby State (Because Arizona is the newest continental state in the Union)<ref name=az /> * [[تانبا]] State<ref name=az /> * '''[[گرینڈ کینین]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Arizona|license plates]])<ref name="az">[http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm Introduction to Arizona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000434/http://www.netstate.com/states/intro/az_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref><ref>[http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp Ariz. HB 2549] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120729082312/http://www.azleg.gov/FormatDocument.asp?inDoc=/legtext/50leg/1r/bills/hb2549o.asp |date=2012-07-29 }} Officially adopted by Arizona on February 14, 2011</ref> * [[اطالیہ]] of America<ref name=az />* Sand Hill State<ref name=az />* Sunset State<ref name=az />* Sweetheart State (See below)<ref name=az />* [[ویلنٹائن ڈے|Valentine]] State (Arizona gained statehood on February 14, 1912)<ref name=az /> |- | {{flag|Arkansas}} |* [[ریچھ]] State<ref name=ark />* [[Bowie knife|Bowie]] State<ref name=ark />* [[Hot spring|Hot Springs]] State<ref name=ark /> * Land of Opportunity (former official nickname; previously used on [[Vehicle registration plates of Arkansas|license plates]])<ref name=ark /> * '''The Natural State''' (currently used on license plates)<ref name=ark /><ref>[http://law.justia.com/codes/arkansas/2010/title-1/chapter-4/1-4-106/ Arkansas §&nbsp;1-4-106 – State nickname] Retrieved Feb. 28, 2011</ref> * [[Boar|Razorback]] State<ref name=ark />* [[Arkansas toothpick|Toothpick]] State<ref name="ark">[http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm Introduction to Arkansas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221212457/http://www.netstate.com/states/intro/ar_intro.htm |date=2016-02-21 }}, US States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Wonder State<ref name=ark /> |- | {{flag|California}} | * El Dorado State<ref name=nie /> * '''The Golden State'''<ref>[http://law.onecle.com/california/government/420.75.html California Government Code Section 420.75] Retrieved Feb. 28, 2011</ref><ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = State Symbols | date = | publisher = State of California | url = http://www.library.ca.gov/history/symbols.html#Heading13 | work = California State Library | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/#Heading13 | archivedate = 2019-01-05 | url-status = live}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of California|license plates]]) * The Eureka State<ref>{{cite web |author=SHG Resources |url=http://www.shgresources.com/ca/symbols/motto/ |title=California Symbols, State Motto |publisher=SHG Resources |date= |accessdate=2013-05-24 |archive-date=2013-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119091349/http://www.shgresources.com/ca/symbols/motto/ |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Colorado}} | * [[American bison|Buffalo]] [[High Plains (United States)|Plains]] State<ref name=COnetstate>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm | title = Colorado | work = NetState.com | publisher = NState, LLC. | accessdate = 2007-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> (no longer used) * '''Centennial State'''<ref name=COnames>{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Name | title = Colorado State Name and Nicknames | work = Colorado State Symbols & Emblems | publisher = [[کولوراڈو|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives#Name | archive-date = 2019-01-07 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190110051112/https://www.colorado.gov/archives | archivedate = 10 جنوری 2019 | url-status = live}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of Colorado|license plates]]. Colorado was admitted to the Union in 1876.) * Colorful Colorado<ref name=COnames /> (previously used on [[Vehicle registration plates of Colorado|license plates]])* [[Aquilegia caerulea|Columbine]] State<ref name=COflower>{{cite web | url = http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm#Flower | title = Colorado State Flower | work = Colorado State Symbols & Emblems | publisher = [[کولوراڈو|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives | accessdate = 2007-02-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214317/https://www.colorado.gov/archives#Flower | archivedate = 2019-01-05 | url-status = live}}</ref> * Highest State<ref name=COnetstate />* [[سیسہ]] State<ref name=COnetstate /> (no longer used)* Mother of Rivers<ref name=COwater>{{cite web | url = http://www.coloradohistory.org/RIPsigns/show_markertext.asp?id=797 | title = Colorado Water History | format = asp | publisher = Colorado Historical Society | accessdate = 2007-11-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225322/https://www.historycolorado.org/?id=797%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * [[سلسلہ کوہ راکی|Rocky Mountain]] Empire<ref name = wikiDenver>{{cite web | url = [[:en:Denver, Colorado]] | title = Denver | work = wikipedia.org | publisher = Wikipedia | accessdate = 2007-05-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225258/[[:en:Denver, Colorado]] | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> (no longer used) * [[سلسلہ کوہ راکی|Rocky Mountain]] State<ref name=COusatourist>{{cite web | url = http://www.usatourist.com/english/places/colorado/index.html | title = Colorado | work = USAtourist.com | publisher = USATourist | accessdate = 2007-02-21 | archive-date = 2010-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100410204830/http://usatourist.com/english/places/colorado/index.html | dead-url = yes }}</ref> (no longer used) * [[چاندی]] State<ref name=COnetstate /> (no longer used; see Nevada)* [[Skiing|Ski]] Country USA<ref name=CSCUSA>{{Cite web |title=Colorado Ski Country USA history |url=http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |access-date=2020-10-18 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://archive.is/20140316180331/http://www.coloradoski.com/cscusa-history-contact |dead-url=yes }}</ref> * [[سویٹزرلینڈ]] of America<ref name="colo">[http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm Introduction to Colorado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/co_intro.htm%20 |date=2018-12-24 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> (no longer used) |- | {{flag|Connecticut}} | * '''Constitution State''' (official, but not technically identified as a nickname)<ref>[http://www.cga.ct.gov/current/pub/chap_033.htm#sec_3-110a Conn. Stat. Sec. 3-110a], retrieved Nov. 4, 2013</ref> * Nutmeg State<ref name=nie />* Blue Law State<ref name=nie />* Freestone State<ref name=nie />* Land of Steady Habits<ref name=nie /> |- | {{flag|Delaware}} |* Chemical Capital<ref name=del />* [[شرکہ|Corporate]] Capital (due to the state's business-friendly laws)<ref name=del /> * Diamond State (allusion to the [[Flag of Delaware|state flag]])<ref name=del /> * [[Blue Hen of Delaware|Blue Hen]] State or Blue Hen Chicken State<ref name="PopikSmoky">Barry Popik, [http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary12/ Smoky City], barrypopik.com website, March 27, 2005</ref> * '''The First State'''<ref name=del /><ref>[http://delcode.delaware.gov/title29/c003/#318 Delaware Code Title 29 Section 318] retrieved on February 28, 2011</ref> (Delaware was the first state to ratify the [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین]]; currently used on [[Vehicle registration plates of Delaware|license plates]]) * Home of Tax Free Shopping<ref name=del />* [[New Sweden]]<ref name=del />* [[آڑو]] State<ref name="del">[http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm Introduction to Delaware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000340/http://www.netstate.com/states/intro/de_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Small Wonder<ref name=del />* [[چچا سام]]'s Pocket Handkerchief<ref name=del /> |- | {{flag|Washington, D.C.}} | * Nation's Capital<ref name="farhi">Farhi, Paul. (2010, July 30). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/29/AR2010072905868.html After initial obscurity, 'The DMV' nickname for Washington area picks up speed]. ''[[واشنگٹن پوسٹ]]''. Retrieved 20 December 2013.</ref> * DMV (nickname for the broader metropolitan area of Washington, D.C., Maryland, and Virginia)<ref name="farhi" /> |- | {{flag|Florida}} |* [[American alligator|Alligator]] State<ref name=fla /> * [[Everglades|Everglade]] State<ref name="fla">[http://www.netstate.com/states/intro/fl_intro.htm Introduction to Florida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411092453/http://netstate.com/states/intro/fl_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Flower State<ref name=fla />* [[خلیج میکسیکو|Gulf]] State<ref name=fla /> * [[Spanish Florida|La Florida]] * [[مالٹا (پھل)|Orange]] State<ref name=fla /> * Peninsula State or Peninsular State<ref name=PopikSmoky /> * '''Sunshine State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Florida|license plates]]) |- | {{flag|Georgia (U.S. state)|name=Georgia}} | * '''[[آڑو]] State'''<ref name=GAnames>{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&id=State_Symbols&action=openTo#idState_Symbols | title = Quick Facts: State Symbols | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130514021800/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/QuickFacts.jsp?hl=y&id=State_Symbols&action=openTo#idState_Symbols | dead-url = yes }}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of Georgia (U.S. state)|license plates]]) <!-- * [[Buzzard]] State (from laws Georgia introduced to protect buzzards)<ref name="حوالہ 1">{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | format = [[ایچ ٹی ایم ایل]] | publisher = [http://www.aboutus.org/NetState.com NetState] | accessdate = 2008-03-03| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | archivedate = 24 دسمبر 2018}}</ref> --> * [[Georgia cracker|Cracker State]] — Along with Florida, Georgia had been called "The Cracker State" in earlier times, perhaps a derogatory term that referred to immigrants, called "crackers," from the mountains of Virginia and North Carolina.<ref name="حوالہ 5">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=/Folklife/CustomsandLocalTraditions&id=h-552 | title = Folklife: Customs and Local Traditions | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2012-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121009041406/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?path=%2FFolklife%2FCustomsandLocalTraditions&id=h-552 | dead-url = yes }}</ref> See also [[Atlanta Crackers#Origin of the team's name|Atlanta Crackers: Origin of the name]] * Empire State of the South — Refers to economic leadership<ref name="حوالہ 2">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018&hl=y | title = History & Archaeology: Antebellum Industrialization | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2013-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130405154630/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1018 | dead-url = yes }}</ref> * Yankee-land of the South: Similarly to the above nickname, "Yankee-land of the South" speaks to industrial and economic development in the south. This nickname may be used in a derogatory sense.<ref name="حوالہ 4">{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm | title = Georgia | work = State Flags Flowers Birds Symbols and Emblems State Quarters Geography and Maps Newspapers History and Economy for the 50 States | publisher = [http://www.aboutus.org/NetState.com NetState] | accessdate = 2008-03-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225237/http://www.netstate.com/states/intro/ga_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * [[Goober Peas|Goober]] State — Refers to peanuts, the official state crop.<ref name="حوالہ 3">{{cite web | url = http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&hl=y | title = Land & Resources: Peanuts | work = The New Georgia Encyclopedia | publisher = [[University of Georgia Press]] | accessdate = 2008-03-03 | archive-date = 2011-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805150437/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1809&hl=y | dead-url = yes }}</ref> * State of Adventure (On highway welcome signs) <!-- Deleted image removed: [[تصویر:Welcome sign Georgia State.jpg|thumbnail|سجے|Welcome sign Georgia State]] --> |- | {{flag|Hawaii}} | * '''Aloha State''' (officially the "popular" name,<ref>[http://www.capitol.hawaii.gov/hrscurrent/Vol01_Ch0001-0042F/HRS0005/HRS_0005-0007.htm], Haw. Rev. Stat. §&nbsp;5-7, retrieved Nov. 4, 2013</ref> currently used on [[Vehicle registration plates of Hawaii|license plates]])<ref name="hi">[http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm Introduction to Hawaii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 |date=2018-12-26 }}, 50 States.</ref> * Paradise * The Islands of Aloha * Paradise of the Pacific<ref name=hi /> * Pineapple State<ref name=hi /> * Rainbow State<ref>{{cite web |url=http://www.guidebookamerica.com/news/hawaii_rainbow/index.htm |title=HAWAII: A RAINBOW OF CULTURAL RICHES: A world of traditions blending for centuries offers cultural activities of colorful diversity |publisher=Guidebookamerica.com |date= |accessdate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225332/http://www.guidebookamerica.com/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * Youngest State<ref name=hi /> |- | {{flag|Idaho}} |* '''[[جواہرات|Gem]] State'''<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Second of Four Parts) | date=2008-01-12 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-13-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225231/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> * Gem of the Mountains<ref name="ida">[http://www.netstate.com/states/intro/id_intro.htm Introduction to Idaho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920092147/http://netstate.com/states/intro/id_intro.htm |date=2012-09-20 }}, 50 States.</ref> * Little Ida<ref name=ida /> * [[آلو|Spud]] State<ref name=spud>{{cite web | url = http://www.superpages.com/states/ID/history.html | title = SuperPages: Idaho History | accessdate = 2008-03-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225243/https://www.superpages.com/states/ID/history.html%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Potatonia * Little Ida<ref name="ida" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Idaho|license plates]]) |- | {{flag|Illinois}}<ref name=ILnames>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm | title = Illinois | work = Illinois State Symbols & Emblems | accessdate = 2007-04-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> | * Land of Lincoln<ref name="ill" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Illinois|license plates]]) * '''Prairie State'''<ref name="ill" /> * Corn State<ref name="ill">[http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm#nickname Introduction to Illinois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226000421/http://www.netstate.com/states/intro/il_intro.htm%20#nickname |date=2018-12-26 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * Inland Empire State * Garden of the West<ref name="ill" /> |- | {{flag|Indiana}} | * Crossroads of America (previously used on [[Vehicle registration plates of Indiana|license plates]]) * '''[[Hoosier]] State'''<ref name="Hoosier_State">The unofficial sobriquet of the [[انڈیانا]] has given rise to the humorous constructions Hoosierana (the land of Hoosiers; see uses in [http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm Indiana Journalism Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912120101/http://www.depauw.edu/library/archives/ijhof/inductees/thomassond.htm |date=2005-09-12 }} and [http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html by sports journalist Frank DeFord] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105033436/http://www.highbeam.com/doc/1P1-28003622.html |date=2012-11-05 }}) and Hoosierstan (the place of Hoosiers).</ref> |- | {{flag|Iowa}} | * '''[[Black Hawk (Sauk leader)|Hawkeye]] State'''<ref>{{cite web| title=Iowa State Nickname – "The Hawkeye State"| url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html| publisher=State Symbols USA| accessdate=May 24, 2013| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20| archivedate=2018-12-24| url-status=live}}</ref> * Land of the Rolling Prairie * Tall Corn State |- | {{flag|Kansas}} | * America's Bread Basket * Wheat State (previously used on [[Vehicle registration plates of Kansas|license plates]]) * Home of Beautiful Women<ref>{{cite web |url=http://www.roadsideamerica.com/attract/KSPRAwatertowers.html |title=Kansas Signage |accessdate=2007-03-26 |publisher=roadsideamerica.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225308/https://www.roadsideamerica.com/notfound.html |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * Central State<ref name=nie />* '''Sunflower State'''<ref name=nie /> |- | {{flag|Kentucky}} | * '''[[Smooth Meadow-grass|Bluegrass]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Kentucky|license plates]])<ref name="ky">[http://www.netstate.com/states/intro/ky_intro.htm Introduction to Kentucky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411093953/http://netstate.com/states/intro/ky_intro.htm |date=2016-04-11 }}, 50 States.</ref> * Corn-cracker State (reported in 1881)<ref name=PopikSmoky /> * The Dark and Bloody Ground State (an allusion to battles between the Creek , [[Shawnee]], [[Chickasaw]], and [[چروکی]] tribes)<ref name=ky />* [[Hemp]] State<ref name=ky /> * [[تمباکو]] State<ref name=ky /> |- | {{flag|Louisiana}} | * [[Bayou]] State (previously used on [[Vehicle registration plates of Louisiana|license plates]]) * Child of the Mississippi * [[Louisiana Creole people|Creole]] State<ref name=nie />* Fisherman's Paradise* [[نیدرلینڈز|Holland]] of America * '''[[Brown Pelican|Pelican]] State'''<ref name=nie /> * Sportsman's Paradise<!-- see [[لوویزیانا]] Talk page --> (currently used on license plates) * Sugar State |- | {{flag|Maine}} | * Vacationland (currently used on [[Vehicle registration plates of Maine|license plates]]) * '''[[صنوبر]] Tree State'''<ref>{{cite web|url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |title=State Nicknames |publisher=50states.com |date= |accessdate=2013-05-24}}</ref> * Lumber State<ref name=nie /> |- | {{flag|Maryland}} | * America in Miniature<ref>Judy Colbert, ''Off the Beaten Path: Maryland and Delaware'', 8th ed., 2007, ISBN 15385485.</ref> * [[خلیج چیساپیک|Chesapeake]] State<ref name="netmd" /> * [[Cockade]] State<ref name="netmd" /> * Crab State{{Citation needed|date=April 2009}} * Free State<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Third of Four Parts) | date=2008-01-19 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa2.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107145720/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-07 | url-status=live}}</ref> * Monumental State<ref name="netmd" /> * '''Old Line State'''<ref name="netmd" /> * [[Oyster]] State<ref name="netmd">{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm |title=The State of Maryland – An Introduction to the Old Line State from |publisher=Netstate.Com |date= |accessdate=2013-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225306/http://www.netstate.com/states/intro/md_intro.htm%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> * [[Henrietta Maria of France|Queen]] State<ref name="netmd" /> * [[Diamondback terrapin|Terrapin]] State<ref>{{Cite web |title=Archives of Maryland Online |url=http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |access-date=2020-10-18 |archive-date=2012-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503092142/http://www.msa.md.gov/megafile/msa/speccol/sc2900/sc2908/html/oldline.html |dead-url=yes }}</ref> |- | {{flag|Massachusetts}} | * [[baked beans|Baked Bean]] State<ref name=mass />* Codfish State (formerly represented on license plates by a codfish) * '''The Bay State'''<ref name="mass">[http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm Introduction to Massachusetts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813143816/http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm |date=2017-08-13 }}, 50 States, retrieved April 24, 2009.</ref> * The Commonwealth{{Citation needed|date=April 2009}} * Old Colony State<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/368402/Massachusetts Massachusetts (state, United States)], [[انسائیکلوپیڈیا بریطانیکا]], retrieved April 24, 2009.</ref> * Pilgrim State<ref name=mass />* The Spirit of America (currently used on [[Vehicle registration plates of Massachusetts|license plates]]) * The People's Republic of Massachusetts (colloquial) * Taxachusetts (colloquial)<ref>Andrew Ryan, [http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html Report: 'Taxachusetts' label remains part of Massachusetts' past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022003454/http://www.boston.com/news/globe/city_region/breaking_news/2007/04/report_taxachus.html |date=2012-10-22 }}, ''[[Boston Globe]]'', April 6, 2007.</ref><ref>Daniel J. Flynn, [http://www.forbes.com/2008/10/22/massachusetts-income-tax-oped-cx_df_1022flynn.html 'Taxachusetts' no more?], ''[[فوربس میگزین|Forbes]]'', October 22, 2008.</ref><ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html 'Taxachusetts' Voters May Eliminate State Income Tax] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026071950/http://www.foxnews.com/story/0,2933,433702,00.html |date=2012-10-26 }}, [[Fox News]], October 7, 2008.</ref><ref>Michael D. Shear, [http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html Giuliani Backers Attack 'Taxachusetts Romney'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525063229/http://voices.washingtonpost.com/44/2007/12/12/giuliani_backers_attack_taxach.html |date=2017-05-25 }}, ''[[واشنگٹن پوسٹ|The Washington Post]]'', December 12, 2007.</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4111010 Slate's Chatterbox: The Myth of 'Taxachusetts'], [[این پی ار]], October 15, 2004.</ref> |- | {{flag|Michigan}} | * '''The [[عظیم جھلیاں (امریکا)|عظیم جھلیاں]] State''' (previously used on [[Vehicle registration plates of Michigan|license plates]]) * Mitten State * Winter Water Wonderland (previously used on license plates) * [[Wolverine]] State<ref name=PopikSmoky /> * The World's Motor Capital * America's High Five |- | {{flag|Minnesota}} | * Butter Country * Gopher State<ref name=nie /> * Land of 10,000 Lakes ("10,000 Lakes" currently used on [[Vehicle registration plates of Minnesota|license plates]]) * Land of Lakes * Land of Sky-Blue Waters * New England of the West<ref name=nie /> * '''North Star State''' * State of Hockey<ref>Jess Myers, [http://sports.espn.go.com/nhl/allstar2004/columns/story?id=1724057 Hockey roots run deep in Minnesota], ESPN.com, February 10, 2004</ref> * Vikings State * Bread and Butter State<ref name=nie /> |- | {{flag|Mississippi}} | * Hospitality State (previously used on [[Vehicle registration plates of Mississippi|license plates]]) * '''[[Magnolia grandiflora|Magnolia]] State''' * The South's Warmest Welcome * The Birthplace of America's Music (currently being used on [[Vehicle registration plates of Mississippi|license plates]]) * The Bayou State<ref name=nie /> |- | {{flag|Missouri}} | * [[Gold bullion|Bullion]] State<ref name=nie /> * [[غار]] State * Gateway State * [[Bellwether]] State * Lead State * The Great Rivers State * [[سلسلہ کوہ اوزارک|Ozark]] State * '''Show-Me State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Missouri|license plates]]) |- | {{flag|Montana}} | * Big Sky Country (currently used on [[Vehicle registration plates of Montana|license plates]]) * The Last Best Place<ref>[http://www.nytimes.com/2008/08/18/us/18trademark.html?_r=1&em In Montana, a Popular Expression Is Taken Off the Endangered List] نیو یارک ٹائمز، August 17, 2008; Retrieved February 28, 2011</ref> * '''Treasure State''' (previously used on license plates) |- | {{flag|Nebraska}} | * Beef State (previously used on [[Vehicle registration plates of Nebraska|license plates]]) * '''Cornhusker State''' (technically the name in a popular sense rather than a nickname,<ref>[http://nebraskalegislature.gov/laws/statutes.php?statute=90-101], Nebraska Rev. Stat. §&nbsp;90-101, retrieved Nov. 4, 2013</ref> previously used on license plates) * Tree Planter's State * Blackwater State<ref name=nie /> |- | {{flag|Nevada}} | * Battle Born State (refers to the fact that Nevada joined the Union during the [[امریکی خانہ جنگی|Civil War]]) * [[Artemisia tridentata|Sagebrush]] State * '''[[چاندی]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Nevada|license plates]]) |- | {{flag|New Hampshire}} | * '''[[Granite]] State'''<ref name="NHnickname">{{cite web | url =http://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html | title =New Hampshire Almanac>Fast New Hampshire Facts | work =State of New Hampshire official website | accessdate =October 12, 2012 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20190105214312/https://www.nh.gov/almanac/ | archivedate =2019-01-05 | url-status =live}}</ref> * Mother of Rivers<ref name=NHnickname /> * Live Free or Die (motto currently used on license plates)<ref name=NHnickname /> * [[White Mountains (New Hampshire)|White Mountain]] State<ref name=NHnickname /> |- | {{flag|New Jersey}} | * '''Garden State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of New Jersey|license plates]])* [[Crossroads of the American Revolution Association|The Crossroads of the Revolution]] (previously used on license plates) * The Tomato State * The Armpit of America<ref>[http://www.latimes.com/nation/shareitnow/la-sh-dove-kills-ad-calling-new-jersey-the-armpit-of-america-20140304-story.html Dove kills ad calling New Jersey 'the Armpit of America'], [[Los Angeles Times]], 2014-03-04</ref> |- | {{flag|New Mexico}} | * [[Cactus]] State<ref name=SHG-NM /> * The Colorful State * '''Land of Enchantment'''<ref>New Mexico Revised Statutes, Sec. 12-3-4-N, retrieved Nov. 4, 2013</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of New Mexico|license plates]]) * Land of Sunshine (predates "Land of Enchantment"; this earlier nickname highlighted the large percentage of sunshine received statewide)<ref name="SHG-NM">[http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ New Mexico Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617031414/http://www.shgresources.com/nm/symbols/names/ |date=2013-06-17 }}, SHG Resources website, accessed July 7, 2008</ref> * New [[اندلوسیا]]<ref name=SHG-NM /> * The Outer Space State * The Tex-Mex State * The Spanish State{{Citation needed|date=October 2008}} |- | {{flag|New York}} | * '''[[Empire State]]''' (currently used on [[Vehicle registration plates of New York|license plates]])<ref name=nie /> * Excelsior State<ref name=nie /> |- | {{flag|North Carolina}} | * '''Old North State'''<ref name="nc">[http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm Introduction to North Carolina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323161110/http://www.netstate.com/states/intro/nc_intro.htm |date=2016-03-23 }}, 50 States, retrieved February 28, 2011.</ref> * [[Tar Heel]] State<ref name=nc /> * [[Turpentine]] State<ref>{{cite news | first = | last = | coauthors = | title = Why We are Called Tar Heels | date = | publisher = UNC Libraries | url = http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html | work = | pages = | accessdate = 2008-01-26 | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225301/http://www.lib.unc.edu/ncc/tarheel.html%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Variety Vacationland<ref>[http://www.lib.unc.edu/ncc/vacationland/index.html Variety Vacationland Postcard Exhibit] Retrieved February 28, 2011.</ref> * [[Rip Van Winkle]] State * [[Land of the Sky]] * First in Flight State (currently used on [[Vehicle registration plates of North Carolina|license plates]]) |- | {{flag|North Dakota}} | * [[Richardson's Ground Squirrel|Flickertail]] State * '''[[International Peace Garden|Peace Garden]] State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of North Dakota|license plates]]) * [[Rough Riders|Rough Rider]] State * [[Sioux]] State |- | {{flag|Ohio}} | * ''' Buckeye State'''<ref name=PopikSmoky /> * Birthplace of Aviation<ref name=OH>{{cite web |url=http://www.enquirer.com/editions/2003/06/14/loc_ohioflight14.html |title=It's official: Ohio IS the birthplace of aviation |accessdate=2007-04-06 |date=2003-06-14 |publisher=The Cincinnati Enquirer}}</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of Ohio|license plates]]) * Mother of Modern Presidents * The Heart Of It All<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&lpg=PP1&pg=PA293#v=onepage&q&f=false | title=Mr. E. 2003: Manifest Lessons from Ohio's Bicentennial Celebration | publisher=iUniverse | author=Elkins, Keith A. | year=2011 | pages=293 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225304/https://books.google.com/books?id=eJfQouwIMNgC&lpg=PP1&pg=PA293&hl=en#v=onepage&q&f=false | archivedate=2018-12-24 | access-date=2014-11-25 | url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Oklahoma}} | * Native America (currently used on [[Vehicle registration plates of Oklahoma|license plates]]) * Land of the Red Man * '''[[Sooners|Sooner]] State'''<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=Nicknames: America's 50 States (Fourth of Four Parts) | date=2008-01-26 | publisher=VOA Special English program | url=http://www.voanews.com/specialenglish/archive/2008-01/2008-01-16-voa3.cfm | work=Voice of America | pages= | accessdate=2009-01-04 | language= | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110051120/https://learningenglish.voanews.com/ | archivedate=2019-01-10 | url-status=live}}</ref> <!-- though "official" is the wrong word in this case --><!-- though "official" is the wrong word in this case --> |- | {{flag|Oregon}} | * '''[[American Beaver|Beaver]] State''' * Union State * Pacific Wonderland (previously used on [[Vehicle registration plates of Oregon|license plates]] and currently available on an extra cost plate)<ref name=OR>{{cite web |url=http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html |title=Oregon's license plate from 1960 to circa 1966 |accessdate=2007-07-12 |publisher=Plate Shack |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225305/http://www.plateshack.com/oregon/oregon3.html%20 |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> * Sunset State * Webfoot State<ref name=nie /> |- | {{flag|Pennsylvania}} | * [[Liberty Bell]] State * Independence State * '''[[Keystone (architecture)|Keystone]] State'''<ref name=PopikSmoky /> * Quaker State * Toll Booth State<ref name="Daniel B. Klein, and John Majewski">{{cite web|title=Turnpikes and Toll Roads in Nineteenth Century America|url=http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|accessdate=8 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225234/http://eh.net/encyclopedia/article/klein.majewski.turnpikes|archivedate=2018-12-24|url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Puerto Rico}} | * '''Isla del Encanto''' ("Island of Enchantment") (currently used on [[Vehicle registration plates of Puerto Rico|license plates]]) * Borinquen (name given by indigenous people, the Tainos)<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1998/3/98.03.04.x.html |title=98.03.04: The Taínos of Puerto Rico: Rediscovering Borinquen |publisher=Yale.edu |date= |accessdate=2013-05-24}}</ref> * The Shining Star of the Caribbean * Progress Island<ref>{{cite web|title=Progress Island U.S.A.|url=[[:en:Progress Island U.S.A]].|work=Progress Island U.S.A.|publisher=wikipedia|accessdate=20 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225253/[[:en:Progress Island U.S.A]].|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> |- | {{flag|Rhode Island}} | * Little Rhody<ref name=PopikSmoky /> * '''Ocean State''' (currently used on [[Vehicle registration plates of Rhode Island|license plates]]) |- | {{flag|South Carolina}} | * '''[[Sabal palmetto|Palmetto State]]'''<ref name=PopikSmoky /> * Sandlapper State * [[آیوڈین]] Products State (no longer used)<ref name=SC>{{cite web |url=http://www.scencyclopedia.com/iodine.htm |title=Iodine |accessdate=2007-04-06 |date=2007-04-14 |publisher=South Carolina Encyclopedia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225318/http://www.scencyclopedia.org/sce/ |archivedate=2018-12-24 |url-status=dead}}</ref> (previously used on [[Vehicle registration plates of South Carolina|license plates]]) |- | {{flag|South Dakota}} | * [[Artesian aquifer|Artesian]] State<ref name=SHG-SD /> * [[Blizzard]] State<ref name=SHG-SD /> * [[Coyote]] State<ref name="SHG-SD">[http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ South Dakota Symbols, State Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616172203/http://www.shgresources.com/sd/symbols/names/ |date=2013-06-16 }}, SHG Resources website, accessed July 7, 2008</ref> * Land of Infinite Variety * '''The [[رشمور پہاڑی]] State'''<ref>[http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&Statute=1-6-16.5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105050718/http://legis.state.sd.us/statutes/DisplayStatute.aspx?Type=Statute&Statute=1-6-16.5 |date=2013-11-05 }}, S.D. Laws 1-6-16.5, retrieved Nov. 4, 2013</ref> (officially adopted in 1980 in place of the former nickname of Sunshine State)<ref name=SHG-SD /> * Sunshine State<ref name=SHG-SD /> |- | {{flag|Tennessee}} | * Big Bend State (refers to the [[دریائے ٹینیسی]])<ref name="TNbluebook">[http://www.state.tn.us/sos/bluebook/07-08/46-Symbols%20&%20Honors.pdf Tennessee Symbols and Honors], in [[Tennessee Blue Book]]</ref> * Butternut State (refers to the tan color of the uniforms worn by Tennessee soldiers in the [[امریکی خانہ جنگی]])<ref name=TNbluebook /> * Hog and [[Hominy]] State<ref name=TNbluebook /> * The Mother of Southwestern Statesmen<ref name=TNbluebook /> * '''Volunteer State'''<ref name=TNbluebook /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Tennessee|license plates]]) |- | {{flag|Texas}} | * Friendship State<ref name="ELT">{{cite news | url=http://www.enchantedlearning.com/usa/states/texas/ | title=Texas:Facts, Map, and State Symbols | work=EnchantedLearing.com | accessdate=2008-03-09 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224225309/https://www.enchantedlearning.com/nosuchfile.html | archivedate=2018-12-24 | url-status=live}}</ref> * '''Lone Star State'''<ref name=PopikSmoky /><ref name="ELT" /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Texas|license plates]]) * Chili State |- | {{flag|Utah}} | * '''Beehive State''' * [[Mormon]] State<ref name=mormon>{{cite web | url = http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm | title = NetState: Utah | accessdate = 2008-03-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224225238/http://www.netstate.com/states/intro/ut_intro.htm%20 | archivedate = 2018-12-24 | url-status = live}}</ref> * Friendly State (formerly used on [[Vehicle registration plates of Utah|license plates]])<ref>{{cite web | title = State it on a plate — Over the years, slogans, designs have taken some poetic license | publisher = [[Deseret News]] | url = http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 | access-date = 2020-10-18 | archive-date = 2009-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090822222036/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,660210998,00.html?pg=1 }}</ref> |- | {{flag|Vermont}} | * '''Green Mountain State'''<ref name=PopikSmoky /> (currently used on [[Vehicle registration plates of Vermont|license plates]]) |- | {{flag|Virginia}} | * Mother of Presidents<ref name=nie /> * Mother of States<ref name=nie /> * '''The Old Dominion'''<ref name=PopikSmoky /> * The Commonwealth |- | {{flag|Washington}} | * '''Evergreen State'''<ref name="WA">{{cite web | title = Symbols of Washington State | publisher = Washington State Legislature | url = http://www.leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | accessdate = 2012-08-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190105214351/http://leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx | archivedate = 2019-01-05 | url-status = dead}}</ref> (currently used on [[Vehicle registration plates of Washington|license plates]]) * Apple State |- | {{flag|West Virginia}} | * '''Mountain State''' (previously used on [[Vehicle registration plates of West Virginia|license plates]]) * ''Almost Heaven''' * Panhandle State<ref name=nie /> |- | {{flag|Wisconsin}} | * America's Dairyland (currently used on [[Vehicle registration plates of Wisconsin|license plates]]) * Cheese State * '''[[American Badger|Badger]] State'''<ref name=nie>{{Cite NIE|wstitle=States, Popular Names of}}</ref> |- | {{flag|Wyoming}} | * Cowboy State * '''Equality State''' * Park State * Like No Place On Earth * Forever West (On highway welcome signs) |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{ریاستی نشان}} {{فہارست ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ریاستیں}} [[گٹھ:علامات ریاستہائے متحدہ بلحاظ ریاست]] [[گٹھ:عرفیت]] bh68cdn7wg3q1s7jjc7bllpt57h3efm 0 91401 711489 681427 2026-09-22T23:38:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711489 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | H1 || style=white-space:nowrap | {{Fb|POL}} || 1 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group E|یوئیفا گروپ ای]] فاتح || 8 اکتوبر 2017 || اٹھواں || [[2006ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="6.2" | تیسرا مقام ([[1974ء فیفا عالمی کپ]]، [[1982ء فیفا عالمی کپ]]) || 6 || 8 |- | H2 || style=white-space:nowrap | {{Fb|SEN}} || 3 || [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – CAF Third Round#Group D|کاف تیسرا راؤنڈ گروپ ڈی]] فاتح || 10 نومبر 2017 || دوسرا || [[2002ء فیفا عالمی کپ]] (کوارٹر فائنل) || data-sort-value="4.1" | کوارٹر فائنل ([[2002ء فیفا عالمی کپ]]) || 32 || 27 |- | H3 || style=white-space:nowrap | {{Fb|COL}} || 2 || [[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|کونمیبول راؤنڈ رابن]] چوتھا مقام || 10 اکتوبر 2017 || چھٹا || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (کوارٹر فائنل) || data-sort-value="4.1" | کوارٹر فائنل ([[2014ء فیفا عالمی کپ]]) || 13 || 16 |- | H4 || style=white-space:nowrap | {{Fb|JPN}} || 4 || [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – AFC Third Round#Group B|اے ایف سی تیسرا راؤنڈ گروپ بی]] فاتح || 31 اگست 2017 || چھٹا || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="3.2" | 16 دا راؤنڈ ([[2002ء فیفا عالمی کپ]]، [[2010ء فیفا عالمی کپ]]) || 44 || 61 |} ;نوٹس {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === کولمبیا بمقابلہ جاپان === <section begin=h1/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|19|df=y}} |time=15:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|COL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ#کولمبیا بمقابلہ جاپان|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331550/ |team2={{Fb|JPN}} |goals1= * [[Juan Fernando Quintero|Quintero]] {{گول|39}} |goals2= * [[Shinji Kagawa|Kagawa]] {{گول|6|pen.}} * [[Yuya Osako|Osako]] {{گول|73}} |stadium=[[موردوویا ارینا]]، [[سارانسک]] |attendance=40,842<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-16-0619-col-jpn-fulltime-pdf-2961742.pdf?cloudid=blplwfzviahclhgi8ye0 |title=Match report – Group H – Colombia v Japan |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619163237/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-16-0619-col-jpn-fulltime-pdf-2961742.pdf?cloudid=blplwfzviahclhgi8ye0 }}</ref> |referee=[[Damir Skomina]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) }}<section end=h1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _col18h |pattern_b = _col18h |pattern_ra = _col18h |pattern_sh = _col18h2 |pattern_so = _col18h2 |leftarm = FFFF00 |body = FFFF00 |rightarm = FFFF00 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = کولمبیا<ref name="COL-JPN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-16-0619-col-jpn-tacticalstartlist-pdf-2961605.pdf?cloudid=j6xkdvgknfxdzay14jwo |title=Tactical Line-up – Group H – Colombia v Japan |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619140515/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-16-0619-col-jpn-tacticalstartlist-pdf-2961605.pdf?cloudid=j6xkdvgknfxdzay14jwo }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _jpn18h |pattern_b = _jpn18H |pattern_ra = _jpn18h |pattern_sh = _jpn18h |pattern_so = _jpn18h |leftarm = 000080 |body = 000080 |rightarm = 000080 |shorts = 000080 |socks = 000080 |title = جاپان<ref name="COL-JPN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David Ospina]] |- |RB ||'''4''' ||[[Santiago Arias]] |- |CB ||'''23'''||[[Dávinson Sánchez]] |- |CB ||'''3''' ||[[Óscar Murillo]] |- |LB ||'''17'''||[[Johan Mojica]] |- |CM ||'''6''' ||[[Carlos Sánchez Moreno|Carlos Sánchez]] || {{Sent off|0|3}} |- |CM ||'''16'''||[[Jefferson Lerma]] |- |RW ||'''11'''||[[Juan Cuadrado]] || || {{Suboff|31}} |- |AM ||'''20'''||[[Juan Fernando Quintero]] || || {{Suboff|59}} |- |LW ||'''21'''||[[José Izquierdo (footballer, born 1992)|José Izquierdo]] || || {{Suboff|70}} |- |CF ||'''9''' ||[[Radamel Falcao]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''5''' ||[[Wílmar Barrios]] || {{Yel|64}} || {{Subon|31}} |- |MF ||'''10'''||[[James Rodríguez]] || {{Yel|86}} || {{Subon|59}} |- |FW ||'''7''' ||[[Carlos Bacca]] || || {{Subon|70}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[José Pékerman]] |} |valign="top"|[[تصویر:COL-JPN 2018-06-19.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Eiji Kawashima]] || {{Yel|90+4}} |- |RB ||'''19'''||[[Hiroki Sakai]] |- |CB ||'''22'''||[[Maya Yoshida]] |- |CB ||'''3''' ||[[Gen Shoji]] |- |LB ||'''5''' ||[[Yuto Nagatomo]] |- |CM ||'''17'''||[[Makoto Hasebe]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''7''' ||[[Gaku Shibasaki]] || || {{Suboff|80}} |- |RW ||'''8''' ||[[Genki Haraguchi]] |- |AM ||'''10'''||[[Shinji Kagawa]] || || {{Suboff|70}} |- |LW ||'''14'''||[[Takashi Inui]] |- |CF ||'''15'''||[[Yuya Osako]] || || {{Suboff|85}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''4''' ||[[Keisuke Honda]] || || {{Subon|70}} |- |MF ||'''16'''||[[Hotaru Yamaguchi]] || || {{Subon|80}} |- |FW ||'''9''' ||[[Shinji Okazaki]] || || {{Subon|85}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Akira Nishino (footballer)|Akira Nishino]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Yuya Osako]] (جاپان)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331550/#motm |title=Colombia v Japan – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162524/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331550/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="COL-JPN line-ups" /> <br />Jure Praprotnik ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />Robert Vukan ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سلووینیا|سلووینیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mehdi Abid Charef]] ([[الجزائری فٹ بال فیڈریشن|الجزائر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Anouar Hmila ([[تونسی فٹ بال فیڈریشن|تونس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Sander van Roekel ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} === پولینڈ بمقابلہ سینیگال === <section begin=h2/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|19|df=y}} |time=18:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|POL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ#پولینڈ بمقابلہ سینیگال|1–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331545/ |team2={{Fb|SEN}} |goals1= * [[Grzegorz Krychowiak|Krychowiak]] {{گول|86}} |goals2= * [[Thiago Cionek|Cionek]] {{گول|37|o.g.}} * [[M'Baye Niang|Niang]] {{گول|60}} |stadium=[[اوتکریتئے ارینا]]، [[ماسکو]] |attendance=44,190<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-15-0619-pol-sen-fulltime-pdf-2962058.pdf?cloudid=ctebjrsvctebfxq4fvjw |title=Match report – Group H – Poland v Senegal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619190012/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-15-0619-pol-sen-fulltime-pdf-2962058.pdf?cloudid=ctebjrsvctebfxq4fvjw }}</ref> |referee=[[Nawaf Shukralla]] ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) }}<section end=h2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _pole18a |pattern_b = _pole18a |pattern_ra = _pole18a |pattern_sh = _poland18h |pattern_so = _poland18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = F9001C |socks = FFFFFF |title = پولینڈ<ref name="POL-SEN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-15-0619-pol-sen-tacticalstartlist-pdf-2961769.pdf?cloudid=qbtiu1wathyko9kkudff |title=Tactical Line-up – Group H – Poland v Senegal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142917/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-15-0619-pol-sen-tacticalstartlist-pdf-2961769.pdf?cloudid=qbtiu1wathyko9kkudff }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sen18h |pattern_b = _sen18H |pattern_ra = _sen18h |pattern_sh = _sen18H |pattern_so = |leftarm = 168E5D |body = 168E5D |rightarm = 168E5D |shorts = 168E5D |socks = 168E5D |title = سینیگال<ref name="POL-SEN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Wojciech Szczęsny]] |- |RB ||'''20'''||[[Łukasz Piszczek]] || || {{Suboff|83}} |- |CB ||'''4''' ||[[Thiago Cionek]] |- |CB ||'''2''' ||[[Michał Pazdan]] |- |LB ||'''13'''||[[Maciej Rybus]] |- |CM ||'''10'''||[[Grzegorz Krychowiak]] || {{Yel|12}} |- |CM ||'''19'''||[[Piotr Zieliński]] |- |RW ||'''16'''||[[Jakub Błaszczykowski]] || || {{Suboff|46}} |- |AM ||'''7''' ||[[Arkadiusz Milik]] || || {{Suboff|73}} |- |LW ||'''11'''||[[Kamil Grosicki]] |- |CF ||'''9''' ||[[Robert Lewandowski]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''5''' ||[[Jan Bednarek (footballer)|Jan Bednarek]] || || {{Subon|46}} |- |FW ||'''23'''||[[Dawid Kownacki]] || || {{Subon|73}} |- |DF ||'''18'''||[[Bartosz Bereszyński]] || || {{Subon|83}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Adam Nawałka]] |} |valign="top"|[[تصویر:POL-SEN 2018-06-19.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Khadim N'Diaye]] |- |RB ||'''22'''||[[Moussa Wagué]] |- |CB ||'''3''' ||[[Kalidou Koulibaly]] |- |CB ||'''6''' ||[[Salif Sané]] || {{Yel|49}} |- |LB ||'''12'''||[[Youssouf Sabaly]] |- |RM ||'''10'''||[[Sadio Mané]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''13'''||[[Alfred N'Diaye]] || || {{Suboff|87}} |- |CM ||'''5''' ||[[Idrissa Gueye]] || {{Yel|72}} |- |LM ||'''18'''||[[Ismaïla Sarr]] |- |CF ||'''9''' ||[[Mame Biram Diouf]] || || {{Suboff|62}} |- |CF ||'''19'''||[[M'Baye Niang]] || || {{Suboff|75}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''11'''||[[Cheikh N'Doye]] || || {{Subon|62}} |- |FW ||'''14'''||[[Moussa Konaté (footballer)|Moussa Konaté]] || || {{Subon|75}} |- |MF ||'''8''' ||[[Cheikhou Kouyaté]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Aliou Cissé]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[M'Baye Niang]] (سینیگال)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331545/#motm |title=Poland v Senegal – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=19 جون 2018 |access-date=19 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162506/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331545/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="POL-SEN line-ups" /> <br />Yaser Tulefat ([[بحرین فٹ بال ایسوسی ایشن|بحرین]]) <br />Taleb Al Maari ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Abdulrahman Al-Jassim]] ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Mohamed Al Hammadi ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Artur Soares Dias]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) |} === جاپان بمقابلہ سینیگال === <section begin=h3/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|24|df=y}} |time=20:00 [[یاکاٹرنبرگ وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+05:00]]) |team1={{Fb-rt|JPN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ#جاپان بمقابلہ سینیگال|2–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331505/ |team2={{Fb|SEN}} |goals1= * [[Takashi Inui|Inui]] {{گول|34}} * [[Keisuke Honda|Honda]] {{گول|78}} |goals2= * [[Sadio Mané|Mané]] {{گول|11}} * [[Moussa Wagué|Wagué]] {{گول|71}} |stadium=[[مرکزی اسٹیڈیم (یاکاترنبرگ)|مرکزی اسٹیڈیم]]، [[یاکاترنبرگ]] |attendance=32,572<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-32-0624-jpn-sen-fulltime-pdf-2967412.pdf?cloudid=ngieplzzfhiy4qtbdvmm |title=Match report – Group H – Japan v Senegal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |archive-date=2018-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625123712/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-32-0624-jpn-sen-fulltime-pdf-2967412.pdf?cloudid=ngieplzzfhiy4qtbdvmm }}</ref> |referee=[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) }}<section end=h3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _jpn18h |pattern_b = _jpn18H |pattern_ra = _jpn18h |pattern_sh = _jpn18h |pattern_so = _jpn18h |leftarm = 000080 |body = 000080 |rightarm = 000080 |shorts = 000080 |socks = 000080 |title = جاپان<ref name="JPN-SEN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-32-0624-jpn-sen-tacticalstartlist-pdf-2967155.pdf?cloudid=oudypkncduzpl2wlxvrd |title=Tactical Line-up – Group H – Japan v Senegal |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624175818/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-32-0624-jpn-sen-tacticalstartlist-pdf-2967155.pdf?cloudid=oudypkncduzpl2wlxvrd }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _sen18a |pattern_b = _sen18A |pattern_ra = _sen18a |pattern_sh = _sen18A |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = سینیگال<ref name="JPN-SEN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Eiji Kawashima]] |- |RB ||'''19'''||[[Hiroki Sakai]] |- |CB ||'''22'''||[[Maya Yoshida]] |- |CB ||'''3''' ||[[Gen Shoji]] |- |LB ||'''5''' ||[[Yuto Nagatomo]] |- |CM ||'''17'''||[[Makoto Hasebe]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{Yel|90+4}} |- |CM ||'''7''' ||[[Gaku Shibasaki]] |- |RW ||'''8''' ||[[Genki Haraguchi]] || || {{Suboff|75}} |- |AM ||'''10'''||[[Shinji Kagawa]] || || {{Suboff|72}} |- |LW ||'''14'''||[[Takashi Inui]] || {{Yel|68}} || {{Suboff|87}} |- |CF ||'''15'''||[[Yuya Osako]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''4'''||[[Keisuke Honda]] || || {{Subon|72}} |- |FW ||'''9'''||[[Shinji Okazaki]] || || {{Subon|75}} |- |MF ||'''11'''||[[Takashi Usami]] || || {{Subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Akira Nishino (footballer)|Akira Nishino]] |} |valign="top"|[[تصویر:JPN-SEN 2018-06-24.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Khadim N'Diaye]] |- |RB ||'''12'''||[[Youssouf Sabaly]] || {{Yel|90}} |- |CB ||'''3''' ||[[Kalidou Koulibaly]] |- |CB ||'''6''' ||[[Salif Sané]] |- |LB ||'''22'''||[[Moussa Wagué]] |- |CM ||'''17'''||[[Badou Ndiaye]] || || {{Suboff|81}} |- |CM ||'''13'''||[[Alfred N'Diaye]] || || {{Suboff|65}} |- |CM ||'''5''' ||[[Idrissa Gueye]] |- |RF ||'''18'''||[[Ismaïla Sarr]] |- |CF ||'''19'''||[[M'Baye Niang]] || {{Yel|59}} || {{Suboff|86}} |- |LF ||'''10'''||[[Sadio Mané]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''8'''||[[Cheikhou Kouyaté]] || || {{Subon|65}} |- |MF ||'''11'''||[[Cheikh N'Doye]] || {{Yel|90+1}} || {{Subon|81}} |- |FW ||'''9'''||[[Mame Biram Diouf]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Aliou Cissé]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Sadio Mané]] (سینیگال)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331505/#motm |title=Japan v Senegal – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162530/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331505/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="JPN-SEN line-ups" /> <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />Mauro Tonolini ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Abdulrahman Al-Jassim]] ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Taleb Al Maari ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Massimiliano Irrati]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === پولینڈ بمقابلہ کولمبیا === <section begin=h4/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|24|df=y}} |time=21:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|POL}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ#پولینڈ بمقابلہ کولمبیا|0–3}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331508/ |team2={{Fb|COL}} |goals1= |goals2= * [[Yerry Mina|Mina]] {{گول|40}} * [[Radamel Falcao|Falcao]] {{گول|70}} * [[Juan Cuadrado|Ju. Cuadrado]] {{گول|75}} |stadium=[[قازان ارینا]]، [[قازان]] |attendance=42,873<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-31-0624-pol-col-fulltime-pdf-2967700.pdf?cloudid=rn1rau23bfjhzi9clze9 |title=Match report – Group H – Poland v Colombia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142922/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-31-0624-pol-col-fulltime-pdf-2967700.pdf?cloudid=rn1rau23bfjhzi9clze9 }}</ref> |referee=[[César Arturo Ramos]] ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) }}<section end=h4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _pole18a |pattern_b = _pole18a |pattern_ra = _pole18a |pattern_sh = _poland18h |pattern_so = _poland18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = F9001C |socks = FFFFFF |title = پولینڈ<ref name="POL-COL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-31-0624-pol-col-tacticalstartlist-pdf-2967430.pdf?cloudid=ciquv4wthef1e1dtbnkj |title=Tactical Line-up – Group H – Poland v Colombia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624204613/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-31-0624-pol-col-tacticalstartlist-pdf-2967430.pdf?cloudid=ciquv4wthef1e1dtbnkj }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _col18A |pattern_b = _col18A |pattern_ra = _col18A |pattern_sh = _col18A2 |pattern_so = _col18A |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 0000FF |socks = 0000FF |title = کولمبیا<ref name="POL-COL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Wojciech Szczęsny]] |- |CB ||'''20'''||[[Łukasz Piszczek]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Bednarek (footballer)|Jan Bednarek]] || {{Yel|61}} |- |CB ||'''2''' ||[[Michał Pazdan]] || || {{Suboff|80}} |- |RM ||'''18'''||[[Bartosz Bereszyński]] || || {{Suboff|72}} |- |CM ||'''10'''||[[Grzegorz Krychowiak]] |- |CM ||'''6''' ||[[Jacek Góralski]] || {{Yel|85}} |- |LM ||'''13'''||[[Maciej Rybus]] |- |RF ||'''19'''||[[Piotr Zieliński]] |- |CF ||'''9''' ||[[Robert Lewandowski]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LF ||'''23'''||[[Dawid Kownacki]] || || {{Suboff|57}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''11'''||[[Kamil Grosicki]] || || {{Subon|57}} |- |FW ||'''14'''||[[Łukasz Teodorczyk]] || || {{Subon|72}} |- |DF ||'''15'''||[[Kamil Glik]] || || {{Subon|80}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Adam Nawałka]] |} |valign="top"|[[تصویر:POL-COL 2018-06-24.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David Ospina]] |- |RB ||'''4''' ||[[Santiago Arias]] |- |CB ||'''23'''||[[Dávinson Sánchez]] |- |CB ||'''13'''||[[Yerry Mina]] |- |LB ||'''17'''||[[Johan Mojica]] |- |CM ||'''8''' ||[[Abel Aguilar]] || || {{Suboff|32}} |- |CM ||'''5''' ||[[Wílmar Barrios]] |- |RW ||'''11'''||[[Juan Cuadrado]] |- |AM ||'''20'''||[[Juan Fernando Quintero]] || || {{Suboff|73}} |- |LW ||'''10'''||[[James Rodríguez]] |- |CF ||'''9''' ||[[Radamel Falcao]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|78}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''15'''||[[Mateus Uribe]] || || {{Subon|32}} |- |MF ||'''16'''||[[Jefferson Lerma]] || || {{Subon|73}} |- |FW ||'''7''' ||[[Carlos Bacca]] || || {{Subon|78}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[José Pékerman]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[James Rodríguez]] (کولمبیا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331508/#motm |title=Poland v Colombia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=24 جون 2018 |access-date=24 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182346/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331508/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="POL-COL line-ups" /> <br />Marvin Torrentera ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />Miguel Hernández ([[میکسیکی فٹ بال فیڈریشن|میکسیکو]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Julio Bascuñán]] ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Christian Schiemann ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === جاپان بمقابلہ پولینڈ === <section begin=h5/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|28|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+03:00]]) |team1={{Fb-rt|JPN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ#جاپان بمقابلہ پولینڈ|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331507/ |team2={{Fb|POL}} |goals1= |goals2= * [[Jan Bednarek (footballer)|Bednarek]] {{گول|59}} |stadium=[[وولگو گراد ارینا]]، [[وولگو گراد]] |attendance=42,189<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-47-0628-jpn-pol-fulltime-pdf-2972718.pdf?cloudid=b2z2iuctcjm6sercac5f |title=Match report – Group H – Japan v Poland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701082726/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-47-0628-jpn-pol-fulltime-pdf-2972718.pdf?cloudid=b2z2iuctcjm6sercac5f }}</ref> |referee=[[Janny Sikazwe]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن زیمبیا|زیمبیا]]) }}<section end=h5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _jpn18h |pattern_b = _jpn18H |pattern_ra = _jpn18h |pattern_sh = _jpn18h |pattern_so = _jpn18h |leftarm = 000080 |body = 000080 |rightarm = 000080 |shorts = 000080 |socks = 000080 |title = جاپان<ref name="JPN-POL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-47-0628-jpn-pol-tacticalstartlist-pdf-2972471.pdf?cloudid=kjviooph2klzdqpujdw2 |title=Tactical Line-up – Group H – Japan v Poland |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628154026/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-47-0628-jpn-pol-tacticalstartlist-pdf-2972471.pdf?cloudid=kjviooph2klzdqpujdw2 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _pole18a |pattern_b = _pole18a |pattern_ra = _pole18a |pattern_sh = _pol18h |pattern_so = _poland18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = F9001C |socks = FFFFFF |title = پولینڈ<ref name="JPN-POL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Eiji Kawashima]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''19'''||[[Hiroki Sakai]] |- |CB ||'''22'''||[[Maya Yoshida]] |- |CB ||'''20'''||[[Tomoaki Makino]] || {{Yel|66}} |- |LB ||'''5''' ||[[Yuto Nagatomo]] |- |CM ||'''16'''||[[Hotaru Yamaguchi]] |- |CM ||'''7''' ||[[Gaku Shibasaki]] |- |RW ||'''21'''||[[Gōtoku Sakai]] |- |AM ||'''9''' ||[[Shinji Okazaki]] || || {{Suboff|47}} |- |LW ||'''11'''||[[Takashi Usami]] || || {{Suboff|65}} |- |CF ||'''13'''||[[Yoshinori Muto]] || || {{Suboff|82}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''15'''||[[Yuya Osako]] || || {{Subon|47}} |- |MF ||'''14'''||[[Takashi Inui]] || || {{Subon|65}} |- |MF ||'''17'''||[[Makoto Hasebe]] || || {{Subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Akira Nishino (footballer)|Akira Nishino]] |} |valign="top"|[[تصویر:JPN-POL 2018-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''22'''||[[Łukasz Fabiański]] |- |CB ||'''18'''||[[Bartosz Bereszyński]] |- |CB ||'''15'''||[[Kamil Glik]] |- |CB ||'''5''' ||[[Jan Bednarek (footballer)|Jan Bednarek]] |- |RM ||'''21'''||[[Rafał Kurzawa]] || || {{Suboff|79}} |- |CM ||'''10'''||[[Grzegorz Krychowiak]] |- |CM ||'''6''' ||[[Jacek Góralski]] |- |LM ||'''3''' ||[[Artur Jędrzejczyk]] |- |RF ||'''19'''||[[Piotr Zieliński]] || || {{Suboff|79}} |- |CF ||'''9''' ||[[Robert Lewandowski]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |LF ||'''11'''||[[Kamil Grosicki]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''14'''||[[Łukasz Teodorczyk]] || || {{Subon|79}} |- |MF ||'''17'''||[[Sławomir Peszko]] || || {{Subon|79}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Adam Nawałka]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Jan Bednarek (footballer)|Jan Bednarek]] (پولینڈ)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331507/#motm |title=Japan v Poland – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226162513/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331507/#motm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="JPN-POL line-ups" /> <br />Jerson Dos Santos ([[انگولی فٹ بال فیڈریشن|انگولہ]]) <br />Zakhele Siwela ([[جنوب افریقی فٹ بال ایسوسی ایشن|جنوب Africa]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ricardo Montero (ریفری)|Ricardo Montero]] ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Juan Carlos Mora ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Gery Vargas]] ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === سینیگال بمقابلہ کولمبیا === <section begin=h6/>{{خانہ فٹ بال |date={{تریخ آغاز|2018|6|28|df=y}} |time=18:00 [[سماریا وقت]] ([[متناسق عالمی وقت+04:00]]) |team1={{Fb-rt|SEN}} |score={{Score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ ایچ#سینیگال بمقابلہ کولمبیا|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331553/ |team2={{Fb|COL}} |goals1= |goals2= * [[Yerry Mina|Mina]] {{گول|74}} |stadium=[[کوسموس ارینا]]، [[سماریا، روس]] |attendance=41,970<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-48-0628-sen-col-fulltime-pdf-2972687.pdf?cloudid=znvdbrgoa6r8tekeoayu |title=Match report – Group H – Senegal v Colombia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142927/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-48-0628-sen-col-fulltime-pdf-2972687.pdf?cloudid=znvdbrgoa6r8tekeoayu }}</ref> |referee=[[Milorad Mažić]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) }}<section end=h6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _sen18h |pattern_b = _sen18H |pattern_ra = _sen18h |pattern_sh = _sen18H |pattern_so = |leftarm = 168E5D |body = 168E5D |rightarm = 168E5D |shorts = 168E5D |socks = 168E5D |title = سینیگال<ref name="SEN-COL line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-48-0628-sen-col-tacticalstartlist-pdf-2972436.pdf?cloudid=d8mq7ekaiywtsn9vb81c |title=Tactical Line-up – Group H – Senegal v Colombia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142929/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-48-0628-sen-col-tacticalstartlist-pdf-2972436.pdf?cloudid=d8mq7ekaiywtsn9vb81c }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _col18h |pattern_b = _col18h |pattern_ra = _col18h |pattern_sh = _col18h2 |pattern_so = _col18h2 |leftarm = FFFF00 |body = FFFF00 |rightarm = FFFF00 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = کولمبیا<ref name="SEN-COL line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Khadim N'Diaye]] |- |RB ||'''21'''||[[Lamine Gassama]] |- |CB ||'''6''' ||[[Salif Sané]] |- |CB ||'''3''' ||[[Kalidou Koulibaly]] |- |LB ||'''12'''||[[Youssouf Sabaly]] || || {{Suboff|74}} |- |RM ||'''18'''||[[Ismaïla Sarr]] |- |CM ||'''8''' ||[[Cheikhou Kouyaté]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''5''' ||[[Idrissa Gueye]] |- |LM ||'''10'''||[[Sadio Mané]] |- |CF ||'''20'''||[[Keita Baldé]] || || {{Suboff|80}} |- |CF ||'''19'''||[[M'Baye Niang]] || {{Yel|51}} || {{Suboff|86}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''22'''||[[Moussa Wagué]] || || {{Subon|74}} |- |FW ||'''14'''||[[Moussa Konaté (footballer)|Moussa Konaté]] || || {{Subon|80}} |- |FW ||'''15'''||[[Diafra Sakho]] || || {{Subon|86}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Aliou Cissé]] |} |valign="top"|[[تصویر:SEN-COL 2018-06-28.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[David Ospina]] |- |RB ||'''4''' ||[[Santiago Arias]] |- |CB ||'''23'''||[[Dávinson Sánchez]] |- |CB ||'''13'''||[[Yerry Mina]] |- |LB ||'''17'''||[[Johan Mojica]] || {{Yel|45}} |- |CM ||'''15'''||[[Mateus Uribe]] || || {{Suboff|83}} |- |CM ||'''6''' ||[[Carlos Sánchez Moreno|Carlos Sánchez]] |- |RW ||'''11'''||[[Juan Cuadrado]] |- |AM ||'''20'''||[[Juan Fernando Quintero]] |- |LW ||'''10'''||[[James Rodríguez]] || || {{Suboff|31}} |- |CF ||'''9''' ||[[Radamel Falcao]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || || {{Suboff|89}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''14'''||[[Luis Muriel]] || || {{Subon|31}} |- |MF ||'''16'''||[[Jefferson Lerma]] || || {{Subon|83}} |- |FW ||'''19'''||[[Miguel Borja]] || || {{Subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{پرچم تصویر|ARG}} [[José Pékerman]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Yerry Mina]] (کولمبیا)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331553/#motm |title=Senegal v Colombia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=28 جون 2018 |access-date=28 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182327/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331553/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="SEN-COL line-ups" /> <br />Milovan Ristić ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />Dalibor Đurđević ([[فٹ بال ایسوسی ایشن سربیا|سربیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Bamlak Tessema Weyesa]] ([[ایتھوپیائی فٹ بال فیڈریشن|ایتھوپیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Hasan Al Mahri ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Elenito Di Liberatore ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html 2018 FIFA World Cup Group A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615174346/https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275075/index.html |date=2018-06-15 }}، FIFA.com {{2018ء فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] dlqxxkabmkgngd0nw5mfggu2mtfkca4 0 91405 711493 681431 2026-09-22T23:39:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711493 wikitext text/x-wiki == ٹیماں == {| class="wikitable sortable" |- !rowspan=2| قرعہ درجہ !rowspan=2| ٹیم !rowspan=2| پوٹ !rowspan=2| کنفیڈریشن !rowspan=2| طریقۂ<br />اہلیت !rowspan=2| تریخ<br />اہلیت !rowspan=2 data-sort-type="number"| فائنل وچ <br />شرکت !rowspan=2| آخری بار<br />شرکت !rowspan=2| سابقہ بہترین<br />کارکردگی !colspan=2| [[فیفا عالمی درجہ بندی|فیفا درجہ]] |- ! اکتوبر 2017{{refn|group=nb|The rankings of اکتوبر 2017 were used for [[2018 FIFA World Cup seeding|seeding for the final draw]]۔}} ! جون 2018 |- | C1 || style=white-space:nowrap | {{fb|FRA}} || 1 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group A|یوئیفا گروپ اے]] فاتح || 10 اکتوبر 2017 || پندرہويں || [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014ء]] (فاتحکوارٹر فائنل) || data-sort-value="8.1" | '''فاتح''' ([[1998ء فیفا عالمی کپ|1998ء]]) || 7 || 7 |- | C2 || style=white-space:nowrap | {{fb|AUS}} || 4 || [[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|ایشیائی]] || [[2018 FIFA World Cup qualification (CONCACAF–AFC play-off)|کونکاکاف بمقابلہ اے ایف سی میچ]] فاتح || 15 نومبر 2017 || پنجويں || [[2014ء فیفا عالمی کپ]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="3.1" | 16 دا راؤنڈ ([[2006ء فیفا عالمی کپ]]) || 43 || 36 |- | C3 || style=white-space:nowrap | {{fb|PER}} || 2 || [[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن|جنوب امریکی]] || [[2018 FIFA World Cup qualification (OFC–CONMEBOL play-off)|او ایف سی بمقابلہ کونمیبول میچ]] فاتح || 15 نومبر 2017 || پنجويں || [[1982ء فیفا عالمی کپ]] (پہلا گروپ مرحلہ) || data-sort-value="4.2" | کوائٹر فائنل ([[1970ء فیفا عالمی کپ|1970ء]])، دوسرا مرحلہ ([[1978ء فیفا عالمی کپ|1978ء]]) || 10 || 11 |- | C4 || style=white-space:nowrap | {{fb|DEN}} || 3 || [[یوئیفا]] || [[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Second Round|یوئیفا دوسرا راؤنڈ]] فاتح || 14 نومبر 2017 || پنجويں || [[2010ء فیفا عالمی کپ|2010ء]] (گروپ مرحلہ) || data-sort-value="4.1" | کواٹر فائنل ([[1998ء فیفا عالمی کپ|1998ء]]) || 19 || 12 |} ;حواشی {{حوالے|group=nb}} == مقام == {{2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی جدول}} == میچ == تمام اوقات [[روس وچ وقت]] دے مطابق نيں۔<ref name="match schedule">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|title=FIFA World Cup Russia 2018 – Match Schedule|publisher=FIFA.com|date=20 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228234846/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/66/71/62/2018fwc_matchschedule_20122017_en_neutral.pdf|dead-url=yes}}</ref> === فرانس بمقابلہ آسٹریلیا === <section begin=c1/>{{Football box |date={{Start date|2018|6|16|df=y}} |time=13:00 [[ماسکو وقت]] ([[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|FRA}} |score={{score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی#فرانس بمقابلہ آسٹریلیا|2–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331533/ |team2={{fb|AUS}} |goals1= * [[انتون گریزمین|گریزمین]] {{گول|58|pen.}} * [[Aziz Behich|Behich]] {{گول|81|o.g.}} |goals2= * [[Mile Jedinak|Jedinak]] {{گول|62|pen.}} |stadium=[[قازان ارینا]]، [[قازان]] |attendance=41,279<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-05-0616-fra-aus-fulltime-pdf-2958120.pdf?cloudid=d0nb6lisuh3rgphcyvwv |title=Match report – Group C – France-Australia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153457/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-05-0616-fra-aus-fulltime-pdf-2958120.pdf?cloudid=d0nb6lisuh3rgphcyvwv }}</ref> |referee=[[Andrés Cunha]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) }}<section end=c1/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _frank18h |pattern_b = _frank18h |pattern_ra = _frank18h |pattern_sh = _POR18A |pattern_so = _fra18H2 |leftarm = 123163 |body = 123163 |rightarm = 123163 |shorts = FFFFFF |socks = 112855 |title = فرانس<ref name="FRA-AUS line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-05-0616-fra-aus-tacticalstartlist-pdf-2957976.pdf?cloudid=khohjgcs796ntj1tsauf |title=Tactical Line-up – Group C – France-Australia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130748/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-05-0616-fra-aus-tacticalstartlist-pdf-2957976.pdf?cloudid=khohjgcs796ntj1tsauf |dead-url=yes }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _austr18h |pattern_b = _austr18h |pattern_ra = _austr18h |pattern_sh = |pattern_so = _aus18H |leftarm = FFBB00 |body = FFBB00 |rightarm = FFBB00 |shorts = FFBB00 |socks = FFBB00 |title = آسٹریلیا<ref name="FRA-AUS line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[ہیوگو لوریس]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Benjamin Pavard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] |- |CB ||'''5''' ||[[ساموئل اومتیندی]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] |- |CM ||'''12'''||[[Corentin Tolisso]] || {{yel|76}} || {{suboff|78}} |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] |- |CM ||'''6''' ||[[پاؤل پوگبا]] |- |RF ||'''11'''||[[Ousmane Dembélé]] || || {{suboff|70}} |- |CF ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] |- |LF ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] || || {{suboff|70}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] || || {{subon|70}} |- |FW ||'''18'''||[[Nabil Fekir]] || || {{subon|70}} |- |MF ||'''14'''||[[Blaise Matuidi]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[تصویر:FRA-AUS 2018-06-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Mathew Ryan]] |- |RB ||'''19'''||[[Josh Risdon]] || {{yel|57}} |- |CB ||'''5''' ||[[Mark Milligan]] |- |CB ||'''20'''||[[Trent Sainsbury]] |- |LB ||'''16'''||[[Aziz Behich]] || {{yel|87}} |- |CM ||'''15'''||[[Mile Jedinak]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''13'''||[[Aaron Mooy]] |- |RW ||'''7''' ||[[Mathew Leckie]] || {{yel|13}} |- |AM ||'''23'''||[[Tom Rogic]] || || {{suboff|72}} |- |LW ||'''10'''||[[Robbie Kruse]] || || {{suboff|84}} |- |CF ||'''11'''||[[Andrew Nabbout]] || || {{suboff|64}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Tomi Juric]] || || {{subon|64}} |- |MF ||'''22'''||[[Jackson Irvine]] || || {{subon|72}} |- |FW ||'''17'''||[[Daniel Arzani]] || || {{subon|84}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NED}} [[Bert van Marwijk]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[انتون گریزمین]] (فرانس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331533/#motm |title=France v Australia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182611/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331533/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="FRA-AUS line-ups" /> <br />Nicolás Tarán ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />[[Mauricio Espinosa]] ([[یوراگوئی فٹ بال ایسوسی ایشن|یوراگوئے]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Julio Bascuñán]] ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Christian Schiemann ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />Gery Vargas ([[بولیویائی فٹ بال فیڈریشن|بولیویا]]) <br />Hernán Maidana ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />Tiago Martins ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === پیرو بمقابلہ ڈنمارک === <section begin=c2/>{{Football box |date={{Start date|2018|6|16|df=y}} |time=19:00 [[ماسکو وقت]] ([[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|PER}} |score={{score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی#پیرو بمقابلہ ڈنمارک|0–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331528/ |team2={{fb|DEN}} |goals1= |goals2= * [[یوسف پولسن]] {{گول|59}} |stadium=[[موردوویا ارینا]]، [[سارانسک]] |attendance=40,502<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-06-0616-per-den-fulltime-pdf-2958626.pdf?cloudid=ndfeo9denffngezwh3ds |title=Match report – Group C – Peru-Denmark |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153457/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-06-0616-per-den-fulltime-pdf-2958626.pdf?cloudid=ndfeo9denffngezwh3ds }}</ref> |referee=[[Bakary Gassama]] ([[گیمبیا فٹ بال فیڈریشن|گیمبیا]]) }}<section end=c2/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _peru18h |pattern_b = _peru18h |pattern_ra = _peru18h |pattern_sh = _per18h |pattern_so = _per18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = پیرو<ref name="PER-DEN line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-06-0616-per-den-tacticalstartlist-pdf-2958245.pdf?cloudid=k0zzlg5krzlf1bewy1tv |title=Tactical Line-up – Group C – Peru-Denmark |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616203906/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-06-0616-per-den-tacticalstartlist-pdf-2958245.pdf?cloudid=k0zzlg5krzlf1bewy1tv }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _dene18h |pattern_b = _dene18h |pattern_ra = _dene18h |pattern_sh = _dene18a |pattern_so = _dene18h |leftarm = F90000 |body = F90000 |rightarm = F90000 |shorts = F90000 |socks = F90000 |title = ڈنمارک<ref name="PER-DEN line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Pedro Gallese]] |- |RB ||'''17'''||[[Luis Advíncula]] |- |CB ||'''2''' ||[[Alberto Junior Rodríguez|Alberto Rodríguez]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''15'''||[[Christian Ramos]] |- |LB ||'''6''' ||[[Miguel Trauco]] |- |CM ||'''13'''||[[Renato Tapia]] || {{yel|38}} || {{suboff|87}} |- |CM ||'''19'''||[[Yoshimar Yotún]] |- |RW ||'''18'''||[[André Carrillo]] |- |AM ||'''8''' ||[[Christian Cueva]] |- |LW ||'''20'''||[[Edison Flores]] || || {{suboff|62}} |- |CF ||'''10'''||[[Jefferson Farfán]] || || {{suboff|85}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''9''' ||[[Paolo Guerrero]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''11'''||[[Raúl Ruidíaz]] || || {{subon|85}} |- |MF ||'''23'''||[[Pedro Aquino]] || || {{subon|87}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Ricardo Gareca]] |} |valign="top"|[[تصویر:PER-DEN 2018-06-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Kasper Schmeichel]] |- |RB ||'''14'''||[[Henrik Dalsgaard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Simon Kjær]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''6''' ||[[Andreas Christensen]] || || {{suboff|81}} |- |LB ||'''17'''||[[Jens Stryger Larsen]] |- |CM ||'''7''' ||[[William Kvist]] || || {{suboff|35}} |- |CM ||'''10'''||[[Christian Eriksen]] |- |CM ||'''8''' ||[[Thomas Delaney]] || {{yel|86}} |- |RF ||'''20'''||[[یوسف پولسن]] || {{yel|90+3}} |- |CF ||'''9''' ||[[Nicolai Jørgensen]] |- |LF ||'''23'''||[[Pione Sisto]] || || {{suboff|67}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''19'''||[[Lasse Schöne]] || || {{subon|35}} |- |FW ||'''11'''||[[Martin Braithwaite]] || || {{subon|67}} |- |DF ||'''13'''||[[Mathias Jørgensen]] || || {{subon|81}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NOR}} [[Åge Hareide]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[یوسف پولسن]] (ڈنمارک)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331528/#motm |title=Peru v Denmark – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=16 جون 2018 |access-date=16 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183511/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331528/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="PER-DEN line-ups" /> <br />Jean Claude Birumushahu ([[فٹ بال فیڈریشن برونڈی|برونڈی]]) <br />Abdelhak Etchiali ([[الجزائری فٹ بال فیڈریشن|الجزائر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Mehdi Abid Charef]] ([[الجزائری فٹ بال فیڈریشن|الجزائر]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Anouar Hmila ([[تونسی فٹ بال فیڈریشن|تونس]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Felix Zwayer]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) |} === ڈنمارک بمقابلہ آسٹریلیا === <section begin=c3/>{{Football box |date={{Start date|2018|6|21|df=y}} |time=16:00 [[سماریا وقت|SAMT]] ([[UTC+04:00|UTC+4]]) |team1={{fb-rt|DEN}} |score={{score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی#ڈنمارک بمقابلہ آسٹریلیا|1–1}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331518/ |team2={{fb|AUS}} |goals1= * [[Christian Eriksen|Eriksen]] {{گول|7}} |goals2= * [[Mile Jedinak|Jedinak]] {{گول|38|pen.}} |stadium=[[کوسموس ارینا]]، [[سماریا، روس]] |attendance=40,727<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-22-0621-den-aus-fulltime-pdf-2963836.pdf?cloudid=wv5yv0zaqrwrs8likcxr |title=Match report – Group C – Denmark v Australia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=21 June 2018 |access-date=21 June 2018 |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153456/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-22-0621-den-aus-fulltime-pdf-2963836.pdf?cloudid=wv5yv0zaqrwrs8likcxr }}</ref> |referee=[[Antonio Mateu Lahoz]] ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) }}<section end=c3/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _dene18a |pattern_b = _den18A |pattern_ra = _dene18a |pattern_sh = _dene18a |pattern_so = _dene18a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FF0000 |socks = FFFFFF |title = ڈنمارک<ref name="DEN-AUS line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-22-0621-den-aus-tacticalstartlist-pdf-2963675.pdf?cloudid=gibh9fwxvmyk50samwfp |title=Tactical Line-up – Group C – Denmark v Australia |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=21 June 2018 |access-date=21 June 2018 |archive-date=8 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142448/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-22-0621-den-aus-tacticalstartlist-pdf-2963675.pdf?cloudid=gibh9fwxvmyk50samwfp }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _austr18a |pattern_b = _aus18A |pattern_ra = _austr18a |pattern_sh = |pattern_so = _aus18A |leftarm = 24403C |body = 213A36 |rightarm = 24403C |shorts = 213A36 |socks = 213A36 |title = آسٹریلیا<ref name="DEN-AUS line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Kasper Schmeichel]] |- |RB ||'''14'''||[[Henrik Dalsgaard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Simon Kjær]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''6''' ||[[Andreas Christensen]] |- |LB ||'''17'''||[[Jens Stryger Larsen]] |- |CM ||'''8''' ||[[Thomas Delaney]] |- |CM ||'''19'''||[[Lasse Schöne]] |- |CM ||'''10'''||[[Christian Eriksen]] |- |RF ||'''20'''||[[یوسف پولسن]] || {{yel|37}} || {{suboff|59}} |- |CF ||'''9''' ||[[Nicolai Jørgensen]] || || {{suboff|68}} |- |LF ||'''23'''||[[Pione Sisto]] || {{yel|84}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''11'''||[[Martin Braithwaite]] || || {{subon|59}} |- |FW ||'''21'''||[[Andreas Cornelius]] || || {{subon|68}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NOR}} [[Åge Hareide]] |} |valign="top"|[[تصویر:DEN-AUS 2018-06-21.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Mathew Ryan]] |- |RB ||'''19'''||[[Josh Risdon]] |- |CB ||'''20'''||[[Trent Sainsbury]] |- |CB ||'''5''' ||[[Mark Milligan]] |- |LB ||'''16'''||[[Aziz Behich]] |- |CM ||'''15'''||[[Mile Jedinak]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CM ||'''13'''||[[Aaron Mooy]] |- |RW ||'''7''' ||[[Mathew Leckie]] |- |AM ||'''23'''||[[Tom Rogic]] || || {{suboff|82}} |- |LW ||'''10'''||[[Robbie Kruse]] || || {{suboff|68}} |- |CF ||'''11'''||[[Andrew Nabbout]] || || {{suboff|75}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''17'''||[[Daniel Arzani]] || || {{subon|68}} |- |FW ||'''9''' ||[[Tomi Juric]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''22'''||[[Jackson Irvine]] || || {{subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NED}} [[Bert van Marwijk]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[Christian Eriksen]] (ڈنمارک)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331518/#motm |title=Denmark v Australia – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=21 June 2018 |access-date=21 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224182627/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331518/#motm |archivedate=2018-12-24 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="DEN-AUS line-ups" /> <br />Pau Cebrián Devís ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />Roberto Díaz Pérez ([[شاہی ہسپانوی فٹ بال فیڈریشن|ہسپانیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Bamlak Tessema Weyesa]] ([[ایتھوپیائی فٹ بال فیڈریشن|ایتھوپیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Juan Carlos Mora ([[کوسٹا ریکی فٹ بال فیڈریشن|کوسٹاریکا]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mark Geiger]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />[[Joe Fletcher (ریفری)|Joe Fletcher]] ([[کینیڈین ساکر ایسوسی ایشن|کینیڈا]]) <br />[[Paolo Valeri]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) |} === فرانس بمقابلہ پیرو === <section begin=c4/>{{Football box |date={{Start date|2018|6|21|df=y}} |time=20:00 [[یاکاٹرنبرگ وقت|YEKT]] ([[UTC+05:00|UTC+5]]) |team1={{fb-rt|FRA}} |score={{score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی#فرانس بمقابلہ پیرو|1–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331527/ |team2={{fb|PER}} |goals1= * [[کلیان مباپے|مباپے]] {{گول|34}} |goals2= |stadium=[[مرکزی اسٹیڈیم (یاکاترنبرگ)|مرکزی اسٹیڈیم]]، [[یاکاترنبرگ]] |attendance=32,789<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-21-0621-fra-per-fulltime-pdf-2964152.pdf?cloudid=qebpwnoqfgaibj4c0xz5 |title=Match report – Group C – France v Peru |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=21 جون 2018 |access-date=21 جون 2018 |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624153456/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-21-0621-fra-per-fulltime-pdf-2964152.pdf?cloudid=qebpwnoqfgaibj4c0xz5 }}</ref> |referee=[[Mohammed Abdulla Hassan Mohamed]] ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) }}<section end=c4/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _frank18h |pattern_b = _fra18ho |pattern_ra = _frank18h |pattern_sh = _fra18a |pattern_so = _fra18H |leftarm = 112855 |body = 112855 |rightarm = 112855 |shorts = 112855 |socks = F1030A |title = فرانس<ref name="FRA-PER line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-21-0621-fra-per-tacticalstartlist-pdf-2963856.pdf?cloudid=o32tkhwsftjuhlm2lma4 |title=Tactical Line-up – Group C – France v Peru |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=21 جون 2018 |access-date=21 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142452/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-21-0621-fra-per-tacticalstartlist-pdf-2963856.pdf?cloudid=o32tkhwsftjuhlm2lma4 }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _per18h |pattern_b = _per18H |pattern_ra = _per18h |pattern_sh = _per18H |pattern_so = _per18h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = پیرو<ref name="FRA-PER line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[ہیوگو لوریس]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |RB ||'''2''' ||[[Benjamin Pavard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] |- |CB ||'''5''' ||[[ساموئل اومتیندی]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] |- |CM ||'''6''' ||[[پاؤل پوگبا]] || {{yel|86}} || {{suboff|89}} |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] |- |RW ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] || || {{suboff|75}} |- |AM ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] || || {{suboff|80}} |- |LW ||'''14'''||[[Blaise Matuidi]] || {{yel|16}} |- |CF ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''11'''||[[Ousmane Dembélé]] || || {{subon|75}} |- |FW ||'''18'''||[[Nabil Fekir]] || || {{subon|80}} |- |MF ||'''15'''||[[Steven Nzonzi]] || || {{subon|89}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |valign="top"|[[تصویر:FRA-PER 2018-06-21.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Pedro Gallese]] |- |RB ||'''17'''||[[Luis Advíncula]] |- |CB ||'''15'''||[[Christian Ramos]] |- |CB ||'''2''' ||[[Alberto Junior Rodríguez|Alberto Rodríguez]] || || {{suboff|46}} |- |LB ||'''6''' ||[[Miguel Trauco]] |- |CM ||'''23'''||[[Pedro Aquino]] || {{yel|81}} |- |CM ||'''19'''||[[Yoshimar Yotún]] || || {{suboff|46}} |- |RW ||'''18'''||[[André Carrillo]] |- |AM ||'''8''' ||[[Christian Cueva]] || || {{suboff|82}} |- |LW ||'''20'''||[[Edison Flores]] |- |CF ||'''9''' ||[[Paolo Guerrero]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{yel|23}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''10'''||[[Jefferson Farfán]] || || {{subon|46}} |- |DF ||'''4''' ||[[Anderson Santamaría]] || || {{subon|46}} |- |FW ||'''11'''||[[Raúl Ruidíaz]] || || {{subon|82}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Ricardo Gareca]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[کلیان مباپے]] (فرانس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331527/#motm |title=France v Peru – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=21 جون 2018 |access-date=21 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183502/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331527/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="FRA-PER line-ups" /> <br />Mohamed Al Hammadi ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />Hasan Al Mahri ([[متحدہ عرب امارات فٹ بال ایسوسی ایشن|متحدہ عرب امارات]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Janny Sikazwe]] ([[فٹ بال ایسوسی ایشن زیمبیا|زیمبیا]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Jerson Dos Santos ([[انگولی فٹ بال فیڈریشن|انگولہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Daniele Orsato]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Abdulrahman Al-Jassim]] ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />Taleb Al Maari ([[قطر فٹ بال ایسوسی ایشن|قطر]]) <br />[[Szymon Marciniak]] ([[پولش فٹ بال ایسوسی ایشن|پولینڈ]]) |} === ڈنمارک بمقابلہ فرانس === <section begin=c5/>{{Football box |date={{Start date|2018|6|26|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت|MSK]] ([[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|DEN}} |score={{score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی#ڈنمارک بمقابلہ فرانس|0–0}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331512/ |team2={{fb|FRA}} |goals1= |goals2= |stadium=[[لوژنئکی اسٹیڈیم]]، [[ماسکو]] |attendance=78,011<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-37-0626-den-fra-fulltime-pdf-2970066.pdf?cloudid=zqrivlhq0vm1zrz9c8zd |title=Match report – Group C – Denmark v France |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archive-date=2018-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708142455/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-37-0626-den-fra-fulltime-pdf-2970066.pdf?cloudid=zqrivlhq0vm1zrz9c8zd }}</ref> |referee=[[Sandro Ricci]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) }}<section end=c5/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _dene18h |pattern_b = _dene18h |pattern_ra = _dene18h |pattern_sh = _dene18h |pattern_so = _dene18h |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = ڈنمارک<ref name="DEN-FRA line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-37-0626-den-fra-tacticalstartlist-pdf-2969863.pdf?cloudid=hfczs0l3kds9xmee0imr |title=Tactical Line-up – Group C – Denmark v France |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archive-date=2018-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626163839/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-37-0626-den-fra-tacticalstartlist-pdf-2969863.pdf?cloudid=hfczs0l3kds9xmee0imr }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _frank18a |pattern_b = _frank18a |pattern_ra = _frank18a |pattern_sh = _fra18a |pattern_so = _fra18A |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 123163 |socks = FFFFFF |title = فرانس<ref name="DEN-FRA line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Kasper Schmeichel]] |- |RB ||'''14'''||[[Henrik Dalsgaard]] |- |CB ||'''4''' ||[[Simon Kjær]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''6''' ||[[Andreas Christensen]] |- |LB ||'''17'''||[[Jens Stryger Larsen]] |- |CM ||'''8''' ||[[Thomas Delaney]] || || {{suboff|90+2}} |- |CM ||'''13'''||[[Mathias Jørgensen]] || {{yel|45+3}} |- |CM ||'''10'''||[[Christian Eriksen]] |- |RF ||'''23'''||[[Pione Sisto]] || || {{suboff|60}} |- |CF ||'''21'''||[[Andreas Cornelius]] || || {{suboff|75}} |- |LF ||'''11'''||[[Martin Braithwaite]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''15'''||[[Viktor Fischer]] || || {{subon|60}} |- |FW ||'''12'''||[[Kasper Dolberg]] || || {{subon|75}} |- |MF ||'''18'''||[[Lukas Lerager]] || || {{subon|90+2}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NOR}} [[Åge Hareide]] |} |valign="top"|[[تصویر:DEN-FRA 2018-06-26.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''16'''||[[Steve Mandanda]] |- |RB ||'''19'''||[[Djibril Sidibé (footballer, born 1992)|Djibril Sidibé]] |- |CB ||'''4''' ||[[Raphaël Varane]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |CB ||'''3''' ||[[Presnel Kimpembe]] |- |LB ||'''21'''||[[Lucas Hernández]] || || {{suboff|50}} |- |CM ||'''13'''||[[N'Golo Kanté]] |- |CM ||'''15'''||[[Steven Nzonzi]] |- |RW ||'''11'''||[[Ousmane Dembélé]] || || {{suboff|78}} |- |AM ||'''7''' ||[[انتون گریزمین]] || || {{suboff|68}} |- |LW ||'''8'''||[[Thomas Lemar]] |- |CF ||'''9''' ||[[Olivier Giroud]] |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |DF ||'''22'''||[[Benjamin Mendy]] || || {{subon|50}} |- |FW ||'''18'''||[[Nabil Fekir]] || || {{subon|68}} |- |FW ||'''10'''||[[کلیان مباپے]] || || {{subon|78}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|[[Didier Deschamps]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[N'Golo Kanté]] (فرانس)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331512/#motm |title=Denmark v France – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=26 جون 2018 |access-date=26 جون 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183437/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331512/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="DEN-FRA line-ups" /> <br />Emerson de Carvalho ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Marcelo Van Gasse ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Gianluca Rocchi]] ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Mauro Tonolini ([[اطالوی فٹ بال فیڈریشن|اطالیہ]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Mauro Vigliano]] ([[ارجنٹائن فٹ بال ایسوسی ایشن|ارجنٹائن]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Wilton Sampaio]] ([[برازیلی فٹ بال کنفیڈریشن|برازیل]]) <br />Carlos Astroza ([[فٹ بال فیڈریشن چلی|چلی]]) <br />[[Tiago Martins (ریفری)|Tiago Martins]] ([[پرتگیزی فٹ بال فیڈریشن|پرتگال]]) |} === آسٹریلیا بمقابلہ پیرو === <section begin=c6/>{{Football box |date={{Start date|2018|6|26|df=y}} |time=17:00 [[ماسکو وقت|MSK]] ([[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|AUS}} |score={{score link|2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی#آسٹریلیا بمقابلہ پیرو|0–2}} |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331506/ |team2={{fb|PER}} |goals1= |goals2= * [[André Carrillo|Carrillo]] {{گول|18}} * [[Paolo Guerrero|Guerrero]] {{گول|50}} |stadium=[[فیشت اولمپک اسٹیڈیم]], [[سوچی]] |attendance=44,073<ref>{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-38-0626-aus-per-fulltime-pdf-2970085.pdf?cloudid=po3epfozmsh7prew4nfl |title=Match report – Group C – Australia v Peru |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 June 2018 |access-date=26 June 2018 |archive-date=26 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192347/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-38-0626-aus-per-fulltime-pdf-2970085.pdf?cloudid=po3epfozmsh7prew4nfl }}</ref> |referee=[[Sergei Karasev]] ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) }}<section end=c6/> {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _austr18h |pattern_b = _austr18h |pattern_ra = _austr18h |pattern_sh = |pattern_so = _aus18H |leftarm = FFBB00 |body = FFBB00 |rightarm = FFBB00 |shorts = FFBB00 |socks = FFBB00 |title = آسٹریلیا<ref name="AUS-PER line-ups">{{cite web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/eng-38-0626-aus-per-tacticalstartlist-pdf-2969884.pdf?cloudid=dmfpjvze5tcmy7yowl4m |title=Tactical Line-up – Group C – Australia v Peru |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=26 June 2018 |access-date=26 June 2018 |archive-date=26 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626164157/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-38-0626-aus-per-tacticalstartlist-pdf-2969884.pdf?cloudid=dmfpjvze5tcmy7yowl4m }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _peru18a |pattern_b = _peru18a |pattern_ra = _peru18a |pattern_sh = _per18a |pattern_so = _peru18a |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = پیرو<ref name="AUS-PER line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Mathew Ryan]] |- |RB ||'''19'''||[[Josh Risdon]] |- |CB ||'''20'''||[[Trent Sainsbury]] |- |CB ||'''5''' ||[[Mark Milligan]] || {{yel|88}} |- |LB ||'''16'''||[[Aziz Behich]] |- |CM ||'''15'''||[[Mile Jedinak]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) || {{yel|10}} |- |CM ||'''13'''||[[Aaron Mooy]] |- |RW ||'''7''' ||[[Mathew Leckie]] |- |AM ||'''23'''||[[Tom Rogic]] || {{yel|66}} || {{suboff|72}} |- |LW ||'''10'''||[[Robbie Kruse]] || || {{suboff|58}} |- |CF ||'''9''' ||[[Tomi Juric]] || || {{suboff|53}} |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |FW ||'''4''' ||[[Tim Cahill]] || || {{subon|53}} |- |MF ||'''17'''||[[Daniel Arzani]] || {{yel|60}} || {{subon|58}} |- |MF ||'''22'''||[[Jackson Irvine]] || || {{subon|72}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|NED}} [[Bert van Marwijk]] |} |valign="top"|[[تصویر:AUS-PER 2018-06-26.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||[[Pedro Gallese]] |- |RB ||'''17'''||[[Luis Advíncula]] |- |CB ||'''15'''||[[Christian Ramos]] |- |CB ||'''4''' ||[[Anderson Santamaría]] |- |LB ||'''6''' ||[[Miguel Trauco]] |- |CM ||'''13'''||[[Renato Tapia]] || || {{suboff|63}} |- |CM ||'''19'''||[[Yoshimar Yotún]] || {{yel|45}} || {{suboff|46}} |- |RW ||'''18'''||[[André Carrillo]] || || {{suboff|79}} |- |AM ||'''8''' ||[[Christian Cueva]] |- |LW ||'''20'''||[[Edison Flores]] |- |CF ||'''9''' ||[[Paolo Guerrero]] ([[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]) |- |colspan=3|'''متبادل:''' |- |MF ||'''23'''||[[Pedro Aquino]] || || {{subon|46}} |- |MF ||'''7''' ||[[Paolo Hurtado]] || {{yel|79}} || {{subon|63}} |- |MF ||'''16'''||[[Wilder Cartagena]] || || {{subon|79}} |- |colspan=3|'''مینیجر:''' |- |colspan=3|{{flagicon|ARG}} [[Ricardo Gareca]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''میچ دا بہترین کھلاڑی:''' <br />[[André Carrillo]] (پیرو)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331506/#motm |title=Australia v Peru – Man of the Match |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=26 June 2018 |access-date=26 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105183518/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331506/#motm |archivedate=2019-01-05 |url-status=live}}</ref> '''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)|معاون ریفری]]:'''<ref name="AUS-PER line-ups" /> <br />Anton Averianov ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />Tikhon Kalugin ([[روسی فٹ بال یونین|روس]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#چوتھا اہلکار|چوتھا اہلکار]]:''' <br />[[Ryuji Sato]] ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[معاون ریفری (ایسوسی ایشن فٹ بال)#پنجواں اہلکار|پنجواں اہلکار]]:''' <br />Toru Sagara ([[جاپان فٹ بال ایسوسی ایشن|جاپان]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Danny Makkelie]] ([[شاہی ڈچ فٹ بال ایسوسی ایشن|نیدرلینڈز]]) <br />'''[[ویڈیو معاون ریفری#معاون ویڈیو معاون ریفری|معاون ویڈیو معاون ریفری]]:''' <br />[[Jair Marrufo]] ([[ریاستہائے متحدہ ساکر فیڈریشن|ریاستہائے متحدہ]]) <br />Mark Borsch ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) <br />[[Bastian Dankert]] ([[جرمن فٹ بال ایسوسی ایشن|جرمنی]]) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|FIFA World Cup 2018 group C|FIFA World Cup 2018 group C}} * [https://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275079/index.html 2018ء فیفا عالمی کپ گروپ سی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422114651/http://www.fifa.com/worldcup/groups/group=275079/index.html |date=2018-04-22 }}، FIFA.com {{2018 FIFA World Cup}} [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] detbw1hif181vlxdhhoq7t8wxcu1wr2 0 95078 711471 568518 2026-09-22T18:55:44Z ~2026-49449-44 45189 711471 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: #FFFFF0; width: 305px" | style="background:#006400" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="3" color="#006400">جامعہ طبی علوم لاہور''' |- | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+2" color="white"><font>''' '''<font size="3" color="#006400">University of Health Sciences, Lahore<font>''' |- align="center" |- |[[دیس]] : || [[پاکستان]] |- |[[صوبا]] : || [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[File:Flag of Punjab.svg|30px]] |- |بݨݨ ورھا : || 2002 |- |قِسم : || سرکاری |- |مرکزی کیمپس : || [[لہور]] |- |کُل کیمپس : || |- |[[چانسلر]] : || [[گورنر پاکستانی پنجاب|گورنر پنجاب]] |- |[[چانسلر|وائس چانسلر]] : || |- |[[پڑھیار]] [[گݨتی]] : || |- |[[ویب سائیٹ]] : || [https://www.uhs.edu.pk ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی] |- |} '''ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور''' [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دے شہر [[لہور]] وچ اک سرکاری میڈیکل [[یونیورسٹی]] اے ۔ ایہ یونیورسٹی اکتوبر 2002 وچ بݨی سی ۔ == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] jrjw196nlg9qosxnb75pvdd9mx7cmjy 711472 711471 2026-09-22T18:56:21Z ~2026-49449-44 45189 711472 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: #FFFFF0; width: 305px" | style="background:#006400" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="3" color="#006400">جامعہ طبی علوم لاہور''' |- | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+2" color="white"><font>'''جامعہ طبی علوم لاہور '''<font size="3" color="#006400">University of Health Sciences, Lahore<font>''' |- align="center" |- |[[دیس]] : || [[پاکستان]] |- |[[صوبا]] : || [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[File:Flag of Punjab.svg|30px]] |- |بݨݨ ورھا : || 2002 |- |قِسم : || سرکاری |- |مرکزی کیمپس : || [[لہور]] |- |کُل کیمپس : || |- |[[چانسلر]] : || [[گورنر پاکستانی پنجاب|گورنر پنجاب]] |- |[[چانسلر|وائس چانسلر]] : || |- |[[پڑھیار]] [[گݨتی]] : || |- |[[ویب سائیٹ]] : || [https://www.uhs.edu.pk ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی] |- |} '''جامعہ طبی علوم لاہور''' [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دے شہر [[لہور]] وچ اک سرکاری میڈیکل [[یونیورسٹی]] اے ۔ ایہ یونیورسٹی اکتوبر 2002 وچ بݨی سی ۔ == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] omb7bph13n1zpqjsq3g9770kyp97q8k 711531 711472 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 568518 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid #000000; float: left; clear: right; margin-left: 2em; margin-bottom: 0.9em; background: #FFFFF0; width: 305px" | style="background:#006400" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=white>ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور<font>''' |- | style="background:white" align="center" width="200px" colspan=2 |'''<font size="3" color=#006400>University of Health Sciences, Lahore<font>''' |- align="center" |- |[[دیس]] : || [[پاکستان]] |- |[[صوبا]] : || [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[File:Flag of Punjab.svg|30px]] |- |بݨݨ ورھا : || 2002 |- |قِسم : || سرکاری |- |مرکزی کیمپس : || [[لہور]] |- |کُل کیمپس : || |- |[[چانسلر]] : || [[گورنر پاکستانی پنجاب|گورنر پنجاب]] |- |[[چانسلر|وائس چانسلر]] : || |- |[[پڑھیار]] [[گݨتی]] : || |- |[[ویب سائیٹ]] : || [https://www.uhs.edu.pk ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی] |- |} '''ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور''' [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دے شہر [[لہور]] وچ اک سرکاری میڈیکل [[یونیورسٹی]] اے ۔ ایہ یونیورسٹی اکتوبر 2002 وچ بݨی سی ۔ == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] r8brhrwakc1t521yemszxlnv760qclx 0 98884 711565 643666 2026-09-23T07:39:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711565 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=اوکا گور|image=Avika Gor at the protest against Delhi rape case.jpg|caption=گور دلی گینگ ریپ کیس دے خلاف وچ|birth_name=اوکا سمیر گور|birth_date={{Birth date and age|1997|06|30|df=yes}}|birth_place=[[ممبئی]]، [[مہاراشٹر]]، [[بھارت]]|nationality=بھارتی|occupation=[[اداکارہ]]|years_active=2008–ہن}}'''اوکا گور''' (جم 30 جون 1997) <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/avika-gor-turns-19-happy-birthday-sasural-simar-ka-manish-raisinghan-lifetv-17189-2016-06-30|title=Avika Gor turns 19, brings in her birthday with Sasural Simar Ka actor Manish Raisinghan?|last=جون 30|first=India Today Web Desk|last2=جون 30|first2=2016UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2020-04-21|last3=Ist|first3=2016 12:14}}</ref> اک بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ مکھ طور اُتے ٹالیوڈّ فلم انڈسٹری اتے ہندی ٹیلی وژن سوپ اوپیرا وچ کم کردی اے۔ اوہ ہندی ٹیلیوژن دی لڑی ''[[بالکا ودھو]]'' وچ انندی دے کردار نبھاؤن لئی جانی جاندی اے۔ اس دیاں کجھ کامیاب فلماں وچ ائیلا جمپالا (2013)، سنیما چوپستھا ماوا (2015) اتے راجو گڑی گدھی 3 (2019) شامل ہن۔ == کریئر == اسنے ہندی ٹیلیوژن دی شروعات سال 2008 وچ [[بالکا ودھو]] نال کیتی سی۔ اسنے ٹالیوڈّ وچ اپنی فلم سنیما دی شروعات 2013 وچ ائیلا جمپالا نال کیتی سی۔ اوکا نے تیجی دکھنی بھارتی قومانتری فلم اوارڈاں وچ سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی فلم ائیلا جمپالا (2013) وچ اسدے کردار لئی سائیما انعام حاصل کیتا سی۔ == ٹیلیوژن == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !سال ! شو ! بولی ! کردار ! نوٹ |- | 2008–2010 ! scope="row" | ''[[بالکا ودھو]]'' | rowspan="6" | [[ہندی بولی|ہندی]] | انندی جگدیش سنگھ | بال کلاکار / عورت لیڈ<br /><br /><br /><br /> ڈیبیو سوپ اوپیرا |- | 2009 ! scope="row" | ''انڈیا'ج گوٹ ٹیلینٹ (سیزن 1)'' | مہمان / انندی | شاندار احتتام وچ مظاہرہ |- | 2008 ! scope="row" | ''شہزادہ اریان'' | نوجوان شہزادی بھیروی | عورت لیڈ |- | 2011–2016 ! scope="row" | ''[[سسرال سمر کا]]'' | رولی سدھنت بھاردواج | عورت لیڈ |- | 2012 ! scope="row" | ''جھلک دکھلا جا (موسم 5)'' | مقابلے باز | وائیلڈ کارڈ داخلہ کرن والا |- | 2014 ! scope="row" | ''بے انتہا'' | مہمان / رولی | ہولی ایپیسوڈ لئی |- | 2014 ! scope="row" | ''کونچیم ٹچ لو انٹے چیپٹا ایس 1'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | مہمان | ایپیسوڈ 11 |- | 2015 ! scope="row" | ''کامیڈی نائیٹس بچاؤ'' | rowspan="6" | [[ہندی بولی|ہندی]] | مہمان | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[بگّ بوس (سیزن 11)|بگّ بوس 11]]'' | مہمان | اس دے شو لاڈو نوں مُتحرک کرن لئی |- | 2017–2018 ! scope="row" | ''لاڈو - ویرپر کی مردانی'' | انشکا سنگوان / انشکا یوراج چودھری / جہی سیٹھی | عورت لیڈ |- | rowspan="5" | 2019 ! scope="row" | ''فیئر پھیکٹر: ختروں کے کھلاڑی 9'' | مقابلے باز | دوجے ہفتے ختم ہویا |- ! scope="row" | ''رسوئی چیمپین 5'' | بھاگیدار | |- ! scope="row" | خطرہ خطرہ | مہمان | |- ! scope="row" | ''کونچیم ٹچ لو انٹے چیپٹا ایس 4'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | مہمان | قصہ 14 |- ! scope="row" | ''سکستھ سینس ایس 3'' | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | بھاگیدار | |- |} == فلموگرافی == {| class="wikitable" |+کنجی | style="background:#FFFFCC;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |فلماں نوں اشارہ کردا اے جو اجے جاری نہیں کیتیاں گئیاں ہن |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%;" ! scope="col" |سال ! scope="col" | سرلیکھ ! scope="col" | کردار ! scope="col" | بولیاں ! scope="col" | نوٹ ! class="unsortable" scope="col" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | 2009 ! scope="row" | ''مارننگ واک'' | گارگی | rowspan="3" | [[ہندی بولی|ہندی]] | بال اداکار وجوں | |- | 2010 ! scope="row" | ''پاٹھشالا'' | اوکا | بال اداکار وجوں | |- | 2012 ! scope="row" | ''تیز'' | پیا رینا | بال اداکار وجوں | |- | 2013 ! scope="row" | ائیلا جمپالا | عما دیوی | rowspan="4" | [[تیلگو بولی|تیلگو]] | فیمیل لیڈ وجوں ڈیبیو | |- | 2014 ! scope="row" | ''لکشمی راوے ماں انترک'' | لکشمی | | |- | 2015 ! scope="row" | ''سنیما چوپستھا ماوا'' | پرنیتا چیٹرجی | | |- | 2015 ! scope="row" | ''تھانُ نینُ'' | کیرتھی | | |- | 2015 ! scope="row" | کیئر آف پھٹپاتھ 2 | گیتا | [[کنڑ بولی|کنڑ]] | | style="text-align:center;" | <ref name="Care of Footpath 2">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums|title=Avika Gor comes to Sandalwood|date=7 جنوری 2014|work=The Times Of India|accessdate=2021-01-03|archivedate=2014-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110160855/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2014-01-07/news-interviews/45953978_1_avika-gor-sandalwood-slums}}</ref> |- | 2015 ! scope="row" | کل دیم ینگ | گیتا | ہندی | | |- |2015 ! scope="row" | ''مانجا'' | کیرتھی | rowspan="2" | تیلگو | | |- |2016 ! scope="row" | ''ایکادکی پوتھاوُ چناودا'' | عائشہ / عملہ | | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nikhil-to-revisit-his-Happy-Days-look-in-Ekkadiki-Pothavu-Chinnavada/articleshow/52689103.cms|title=Nikhil to revisit his Happy Days look in Ekkadiki Pothavu Chinnavada|last=Nayak|first=Elina Priyadarshini|date=16 جنوری 2017|website=The Times of India|access-date=5 مئی 2017}}</ref> |- | 2019 ! scope="row" | ''ناٹسروابھوما'' | لاڑی | کنڑ | "تاج سماچارا" گانے وچ خاص روپ | |- | 2019 ! scope="row" | ''راجُ گڑی گادھی 3'' | مایہ | تیلگو | | |} == چھوٹیاں فلماں == {| class="wikitable sortable" !سال ! فلم ! بولی ! نوٹ ! class="unsortable" | {{Tooltip|Ref.|Reference(s)}} |- | 2016 ! scope="row" | ''انکہی باتیں'' | ہندی | | style="text-align:center;" | <ref name="ht1">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/tv/i-took-a-break-to-understand-what-i-want-avika-gor/story-Vaw9d6VS1IO1Eu9IMPbyMP.html|title=I took a break to understand what I want: Avika Gor|date=19 مئی 2017|work=Hindustan Times|access-date=5 جون 2017}}</ref> |- | 2017 ! scope="row" | ''آئی، می، مائیسیلف'' | ہندی | لکھاری وی | style="text-align:center;" | |- |} == اوارڈ اتے نامزدگی == {| class="wikitable" !سال ! اوارڈ تقریب ! گٹھ ! شو / فلم ! نتیجہ |- | rowspan="2" | 2008 | rowspan="2" | 8 ویں بھارتی ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ | سبتوں ودھیا بال کلاکار | rowspan="5" | ''[[بالکا ودھو]]'' |rowspan="2" {{Won}}<ref name="ITA 2008">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |title=The Idea ITA Awards, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820113249/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2008 |archivedate=20 اگست 2010}}</ref><ref name="ITA 2008 Nominees">{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |title=IndianTelevisionAcademy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217190145/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=28 |archive-date=17 فروری 2012|date=24 اکتوبر 2008}}</ref> |- | سبتوں ودھیا اداکارہ - ڈرامہ (جیوری) |- | rowspan="2" | 2009 | 12 واں راجیو گاندھی قومی انعام | ینگ پروڈیجی |{{Won}}<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/rajiv-gandhi-awards-presented/article209749.ece|title=Rajiv Gandhi awards presented | location=Chennai, India | work=The Hindu|date=20 اگست 2009}}</ref><ref>[http://www.sify.com/movies/shahid-katrina-win-rajiv-gandhi-national-award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html Shahid, Katrina win Rajiv Gandhi National Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021155358/http://sify.com/movies/Shahid-Katrina-win-Rajiv-Gandhi-National-Award-imagegallery-bollywood-jiumHmhecib.html |date=2010-10-21 }}۔ Sify.com. Retrieved on 27 نومبر 2015.</ref> |- | 9 ویں بھارتی ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ | rowspan="2" | سبتوں ودھیا بال کلاکار |{{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |title=The Idea ITA Awards, 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909212242/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2009 |archivedate=9 ستمبر 2015}}</ref> |- | 2010 | 10 ویں انڈین ٹیلیوژن اکیڈمی اوارڈ |{{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820113113/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2010 |url-status=dead |archive-date=20 اگست 2010 |title=The ITA Awards » The Indian Television Academy Awards|work=IndianTelevisionAcademy.com|date=27 نومبر 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |title=The 10th Indian Television Academy Awards – Top −4|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201183607/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/event_details.php?id=48 |archive-date=1 فروری 2014 |work=IndianTelevisionAcademy.com |date=6 اکتوبر 2010}}</ref> |- | 2014 | تیجا دکھن بھارتی قومانتری مووی اوارڈ | rowspan="2" | سبتوں ودھیا خواتین ڈیبیو (تیلگو) لئی سما اوارڈ | rowspan="2" | ائیلا جمپالا |{{Won}} |} == ایہہ وی ویکھو == * [[:en:List of Indian television actresses|بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں دی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہری لنک == * {{IMDb name|2203296}} * {{بالیوڈّ ہنگامہ|avika-gor}} * Avika Gor on Instagram [[گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی بال اداکاراواں]] [[گٹھ:جم 1997]] [[گٹھ:زندہ لوک]] hi33gw42qewcxhsrmtdnxe2vxq6kp2z 0 99481 711605 706801 2026-09-23T11:16:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711605 wikitext text/x-wiki '''بیبی عائشہ''' ( {{lang-ps|بي بي عایشه}} ; 'بیبی' ستکار دا شبد اے جسدا مطلب اے "لیڈی"؛ جم '''عائشہ''' '''مہمدزئی'''، <ref name="CNN2012">{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2012/12/16/us/aesha-surgery-healing/index.html|title=For Aesha, healing comes in many forms|date=20 دسمبر 2012|publisher=CNN|access-date=11 فروری 2015}}</ref> امریکہ وچ قانونی نام: '''آئیشا مہمدزئی''' ) اک [[افغانستان|افغان]] عورت اے جسدا وکرت چہرہ گرمیاں 2010 دے [[ٹائم (پترکا)|ٹائم رسالے]] دے کور اتے دکھائی دتا سی۔ [[File:Bibi Aisha Cover of Time.jpg|thumb|198x198px| ''[[ٹائم (پترکا)|ٹائم]]'' دے کور اُتے عائشہ|link=Special:FilePath/Bibi_Aisha_Cover_of_Time.jpg]] [[تصویر:Presentación_World_Press_Photo_2011.jpg|thumb|200x200px| عائشہ دی تصویر نوں سال 2011 وچ اک ورلڈ پریس فوٹو پرستتی وچ دکھایا گیا سی۔]] اسدی کہانی پہلی وار دسمبر 2009 وچ ''دی ڈیلی بیسٹ'' وچ چھپی سی، جس نے ڈاکٹراں نوں اسدی مفت مدد کرن دی پیش کش کردیاں، لکھن لئی راغب کیتا۔ [[کیلیفورنیا]] وچ گراسمین برن فاؤنڈیشن نے پنر اساری سرجری کرن دا وعدہ کیتا اتے سال 2010 دی بسنت وچ اس دے ویزے دا انعقاد کرنا شروع کیتا۔ ایبیسی نیوز دی ڈائن سائیئر نے اصل وچ مارچ 2010 وچ اسدی مشکل نوں کور کیتا اتے 2014 وچ اسدی کہانی نوں دوبارہ کور کیتا۔ == افغانستان وچ زندگی == عائشہ نوں اپنی زندگی دی شروعات وچ ہی بہت دکھ جھلنے پئے، اسنے اپنی ماں نوں گوایا اتے اسنوں اک جوان لڑکی دے روپ وچ ویاہ کرن لئی مجبور کیتا گیا۔<ref name="CNN2012"/> 'بعد' دے نام نال جانی جاندے اک مشق وچ عائشہ دے پیؤ نے اس نوں اک طالبان لڑاکو نوں وعدے وجوں سونپیا جدوں اوہ 12 سالاں دی سی، اس قتل دے معاوضے وجوں جو اسدے پروار دے اک میمبر نے کیتا سی۔ اس دا ویاہ 14 دی عمر وچ ہویا سی اتے ویاہ توں بعد اس نال بدسلوکی کیتی گئی۔ 18 سال دی عمر وچ اوہ بدسلوکی توں بچن لئی بھجّ گئی پر پولیس نے اس نوں پھڑھ لیا اتے پنج مہینیاں لئی جیل وچ سٹّ دتا، جس توں بعد اوہ اپنے پروار کول واپس پرط گئی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/02/27/aesha-mohammadzai-nose-ears-taliban_n_2773994.html|title=Afghan Woman Who Had Nose, Ears Cut Off By Taliban Recovers|last=Grenoble|first=Ryan|date=27 فروری 2013|work=[[Huffington Post]]|access-date=11 فروری 2015}}</ref> اسدے پیؤ نے اسنوں اپنے شوہر دے پروار کول واپس بھیج دتا۔ اس دے بھجن دا بدلہ لین لئی، اسدے سہرے، شوہر اتے تن ہور خاندانی میمبراں نے عائشہ نوں پہاڑاں وچ لے گئے، جتھے اسدے نکّ اتے کنّ کٹّ دتے اتے اسنوں مرن لئی چھڈّ دتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2010/10/13/130527903/bibi-aisha-disfigured-afghan-woman-featured-on-time-cover-visits-u-s|title=Bibi Aisha, Disfigured Afghan Woman Featured On 'Time' Cover, Visits U.S.|last=Bates|first=Karen Grigsby|date=13 اکتوبر 2010|work=[[National Public Radio]] blog: The Two-Way|access-date=27 نومبر 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101112133515/http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2010/10/13/130527903/bibi-aisha-disfigured-afghan-woman-featured-on-time-cover-visits-u-s|archive-date=12 نومبر 2010}}</ref> بعد وچ مدد اہلکاراں ولوں عائشہ نوں بچایا گیا۔ کجھ سوتراں نے اس دے اختلاف وچ طالبان دے ہر میمبر دے کردار نوں ووادت دسیا۔ <ref>Ann Jones, '[http://www.thenation.com/article/154020/afghan-women-have-already-been-abandoned Afghan Women Have Already Been Abandoned]'، ''[[The Nation]]'' (12 اگست 2010)۔</ref><ref>Ahmad Omed Khpalwak, '[http://www.uruknet.info/?p=m72562&hd=&size=1&l=e Taliban Not Responsible for Cutting Aisha's Nose, Ear]'، ''[[Uruknet]]'' (6 دسمبر 2010)۔</ref> == ٹائم رسالے وچ دکھّ == عائشہ نوں [[ٹائم (پترکا)|ٹائم]] میگزین دے اگست 2010 دے کور اتے پردرشت کیتا گیا سی اتے اس نال متعلق لیکھ، "افغان خواتین اتے طالبان دی واپسی" لکھیا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html|title=Afghan Women and the Return of the Taliban|last=Baker|first=Aryn|date=29 جولائی 2010|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=27 نومبر 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5s2Dybv1t?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html|archive-date=2010-08-16|accessdate=2021-01-17|archivedate=2013-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130804041134/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html}}</ref> کور تصویر نے بہت اختلاف پیدا کیتا۔<ref name="AOL">{{Cite news|url=http://www.aolnews.com/world/article/disfigured-afghan-on-cover-of-time-heads-to-us/19582078|title=Disfigured Afghan on Cover of Time Heads to US|date=5 اگست 2010|work=[[AOL News]]|access-date=27 نومبر 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101022124150/http://www.aolnews.com/world/article/disfigured-afghan-on-cover-of-time-heads-to-us/19582078|archive-date=22 اکتوبر 2010|accessdate=2021-01-17|archivedate=2010-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101022124150/http://www.aolnews.com/world/article/disfigured-afghan-on-cover-of-time-heads-to-us/19582078}}</ref> تصویر اتے اس دے کور دا سرلیکھ، "کی ہندا جے اسیں افغانستان چھڈّ دندے" نے [[افغانستان وچ لڑائی (2001–14)|افغان لڑائی]] دی اہلیت بارے بحث نوں اتیجت کیتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/08/05/world/asia/05afghan.html?src=mv|title=Portrait of Pain Ignites Debate Over Afghan War|last=Nordland|first=Ron|date=4 اگست 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=27 نومبر 2010}}</ref> ایہہ فوٹو [[دکھنی افریقہ]] دے فوٹوگرافر [[جوڈی بیبر]] نے لئی سی اتے اسنوں سال 2010 لئی ورلڈ پریس فوٹو اوارڈ نال نوازیا گیا گیا سی۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/02/11/us-photography-prize-idUSTRE71A1XA20110211|title=Top press award for photo of disfigured Afghan woman|last=Webb|first=Sara|date=11 فروری 2011|work=[[Reuters]]|access-date=11 فروری 2011|accessdate=2021-01-17|archivedate=2011-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110214110618/http://www.reuters.com/article/2011/02/11/us-photography-prize-idUSTRE71A1XA20110211}}</ref> کئی وار عائشہ دی تصویر دی تلنا سٹیو میککری ولوں لئی گئی [[افغان گرل|شرط گلا]] دی [[افغان گرل]] تصویر نال کیتی جاندی اے۔ <ref>{{Cite news|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2010/12/afghan-women/rubin-text|title=Veiled Rebellion|last=Rubin|first=Elizabeth|date=دسمبر 2010|work=[[National Geographic Magazine]]|access-date=27 نومبر 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206212113/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/12/afghan-women/rubin-text|archive-date=6 دسمبر 2010|accessdate=2021-01-17|archivedate=2010-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206212113/http://ngm.nationalgeographic.com/2010/12/afghan-women/rubin-text}}</ref> == امریکہ وچ زندگی == اگست 2010 وچ ٹائم دے کور وچ تصویر لگن توں تھوڑھی دیر بعد عائشہ نوں مفت پنر اساری سرجری کراؤن لئی امریکہ امریکہ بھیجیا گیا سی۔<ref name="AOL"/> [[کیلیفورنیا]] پہنچن توں بعد اسنوں دماغی اسنتلن دا ساہمنا کرنا پیا، اسنوں غیر-مرگی دے دورے، پینک اٹیک اتے [[سوے-ہانی|اپنے-اپنے نوں نقصان پہنچایا]] جس لئی ہسپتال داخل ہونا ضروری سی۔ سرجن ماہراں نے ایہہ سٹہ کڈھیا کہ اوہ پنر اساری سرجری عمل وچ مریض دیاں ذمہ واریاں نوں سنبھالن لئی ‘بھاوناتمک طور’ تے تیار’ نہیں سی۔ <ref name="Saving Aesha">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/interactive/2012/05/world/saving.aesha/?hpt=hp_c2|title=Saving Aesha|work=CNN}}</ref> جدوں اسدی پنر سرجناتمک سرجری وچ دیری ہوئی، اس نوں [[نیو یارک|نیویارک]] دے کئینز وچ افغان عورتاں لئی عورتاں دی پناہ دتی گئی، پر اس نے سٹاف اتے ہور وسنیکاں لئی بہت ساریاں مشکلاں کھڑھیاں کیتیاں، جس وچ پناہ گھر وچ رکھے گئے روممیٹ وی اس نال رہندے سن۔ دوائیاں دی تبدیلی نال عائشہ دی حالت وچ سدھار ہویا اتے دورے پینے بند ہو گئے۔ بعد وِ عائشہ دی نفسیات حالت وچ انا سدھار ہویا کہ اوہ اپنے ووہار نوں نینترت کرن لئی دوائیاں لینا بند کر سکی۔ 2012 دے شروع ہندیاں ہی عائشہ لئی وکرت چہرے دی مڑ اساری دی تیاری شروع ہوئی۔<ref name="Saving Aesha"/> نویں نکّ بناؤن لئی کافی ٹشو حاصل کرن لئی کئی مہینیاں دوران اسدے متھے دا وستار کیتا گیا۔ اسدی نویں نکّ دا اکار اس دے اپنے سریر توں اپاستھی دی ورتوں کرکے تیار کیتا گیا سی اتے اسدے کھبے ہتھ دے ٹشو وی اندرونی پرط لئی ورتے گئے سن۔ عائشہ دیاں کل 12 مکمل سرجریاں ہوئیاں ہن۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oRAokVK_R2w Video chronicling her surgery by the American Society of Plastic Surgeons (Nov 2014)]</ref> 2014 وچ ایبیسی نیوز نے عائشہ نوں دوبارہ ویکھیا اتے اسدی نویں نکّ دا خلاصہ کیتا جس نے اسدی دکھّ نوں بدل دتا اے۔ عائشہ نوں اک افگان-امریکی جوڑے گود لیا اے اتے اوہ ہن [[میریلینڈ]] وچ رہندی اے۔<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9QBeakiLzNY "Meet Aesha, a Symbol of Strength and Triumph" ABC News video (جولائی 2014)]</ref> اوہ [[انگریزی بولی|انگریزی]] اتے [[گنت]] دی پڑھائی کردی اے اتے اک پولیس اہلکار بنن دی اچھا رکھدی اے۔<ref name="Saving Aesha"/> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہری لنک == * [http://www.cnn.com/interactive/2012/05/world/saving.aesha/index.html سیونگ آشا] * [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html افغان عورت اتے طالبان دی واپسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804041134/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html |date=2013-08-04 }}، ''ٹائم'' میگزین دی کور سٹوری * [https://www.youtube.com/watch?v=VMFblSRP82o بے رحمی والی افغان عورت نے طاقت لبھی] Diane [https://www.youtube.com/watch?v=VMFblSRP82o Sauyer] ایبیسی [https://www.youtube.com/watch?v=VMFblSRP82o نیوز] سپیشل بیبی عائشہ تے * [http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2009-12-28/afghanistans-unspeakable-crime/ اک انجان اپرادھ]، گیل ٹیزیمیک لیمن ولوں اصل روزانہ جانور دی کہانی * [https://web.archive.org/web/20150211141553/http://grossmanburnfoundation.org/success-stories/bibi-aisha/ گراسمین برن فاؤنڈیشن بیبی عائشہ پیج] [[گٹھ:پشتون لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] f1dxozgx0vbhizfmpxv2usuxo9xc8hx 0 100918 711530 711351 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 660824 wikitext text/x-wiki پاکستانی چینی کھانے مختلف طرز تے انداذ وچ تیار کيتے جاندے نيں۔جو پاکستان وچ ہر سطح اُتے عوام وچ بے حد مقبول نيں۔ [[پاکستان]] وچ مقیم چینی تارکین وطن نےوکھ پاکستانی طرز دے چینی کھانے تیار کیتے نيں۔و1و === تریخ === اج دے دور وچ پاکستانی علاقیاں وچ بنن والے چینی کھابیاں د‏‏ی تریخ 1930 د‏‏ی دہائی وچ قائم ریستوراناں تو‏ں ملدی اے ۔انہاں وچو‏ں اک [[کراچی]] وچ اے بی سی چینی ریسٹورنٹ اے جو کدی چاؤ انلائ د‏‏ی سرپرستی وچ چلا کردا سی تے 1988 تک چلدا رہیا۔ فاسٹ فوڈ تے براعظمی کھابیاں د‏‏ی مخالفت دے باوجود چینی ریستوران لوکاں وچ بہت مشہور نيں خاص طور اُتے نوجوان اسنو‏ں زیادہ پسند کردے نيں. جداں کجھ نويں کھلے ہوئے ریستوراں شہر کراچی وچ ترقی ک‏ر رہ‏ے نيں۔کراچی وچ چینی ریستوراں وچ پیش کیتے جان والے چینی کھانے پاکستانی طرز دے اثرات دے نال تیار کیتے جاندے نيں و2و اسلام آباد وچ قائم فینکس ریسٹورنٹ اپنے چینی کھابیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت پسند کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے پسند کرن آلیاں وچ سابق صدر پرویز مشرف تے سابق وزیر اعظم شوکت عزیز شامل نيں۔ مشرف دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ انہاں دے جھینگاں ، تلا ہويا گائے دا گوشت تے لہسن دے چپس تو‏ں لطف اندوز ہُندے رہیاں نيں و3و و4و چکن منچورین ، جو اک مشہور پاکستانی چینی پکوانہاں وچو‏ں اک اے ایہ اک انڈو چینی ڈش اے جو عام طور اُتے اک مصالحہ دار چٹنی وچ کدی کدائيں سبزیاں دے نال چکن ڈال کر تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مکمل طور اُتے ہندوستان وچ چینی ریستوراں د‏‏ی تخلیق اے جو عام طور اُتے ہندوستان تے پاکستان وچ کھایا جاندا اے تریخ تے روايتی چینی کھاناں تو‏ں بوہت گھٹ مشابہت رکھدا اے ۔و5و === پاکستانی چینی پکوان === کچھ مشہور پاکستانی چینی کھانے ذیل نيں۔ ==== چکن منچورین ==== تلی ہوئی مرغی دے ٹکڑےآں والی اک مشہور ڈش جس وچ سرخ کیچپ نو‏‏ں شامل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عام طور اُتے انڈے یا چکن فرائڈ چاول دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ==== مٹھا تے کھٹا چکن یا جھیںگے ==== گوشت ، شملہ مرچ ، پیاز تے انناس دے ٹکڑےآں کینال اک سرخ میٹھی تے کھٹی چٹنی وی پائی جاندی اے ==== چائہور چاول ==== باسمتی چاول د‏‏ی سب تو‏ں عام شکل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں مشہور چائنیزچاول د‏‏ی ترکیب وچ انڈا ،مرغی اورسبزیاں شامل ہُندیاں نيں۔ ==== مرغی شہد دے نال ==== مرغی نو‏‏ں میٹھے شہد دے پیسٹ وچ ڈبو کر تلا جاندا ا‏‏ے۔ ==== چینی سوپ ==== چکن مکئی دا سوپ تے گرم تے کھٹا سوپ ریستوران ، گھراں تے ٹی وی وچ ہر جگہ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں سرکہ (سرکا) تے مرچ کالی مرچ دے نال پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[گٹھ:چینی پکوان]] o3l7ynqpfk0en4reycazguc1rrzrtsq 0 101883 711527 592705 2026-09-23T03:28:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711527 wikitext text/x-wiki {{Infobox women's national cricket team | name = افغانستان | image = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | caption = افغانستان دا پرطم | captain = جگہ خالی | first_wmatch = vs {{flagicon|Tajikistan}} [[تاجکستان قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم|تاجکستان]] [[دوشنبے]] وچ 2012 | asofdate = 23 مارچ 2015}} '''افغانستان قومی سوانیاں کرکٹ ٹیم''' نے [[افغانستان]] وچ بین الاقوامی [[سوانیاں دا کرکٹ|سوانیاں کرکٹ]] میچاں وچ افغانستان د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی سی۔ ایہ ٹیم پہلی بار 2010 وچ تشکیل دتی گئی سی ، <ref>[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hggxgX3DXpIIlABoUQtfKyblQkgg?docId=CNG.725519d0a8e414c790293b772e140526.121 First women's cricket team for Afghanistan]</ref> لیکن 2014 وچ ختم کردتی گئی۔ بھانويں اس ٹیم نے کدی وی آئی سی سی دے مقابلے وچ کوئی بین الاقوامی کرکٹ نئيں کھیلی لیکن اس دے باوجود [[کویت]] وچ منعقدہ اے سی سی ویمن ٹوئنٹی 20 وچ حصہ لینے دا شیڈول سی ، جو 17 تو‏ں 25 فروری تک جاری رہیا۔ اس دور وچ افغانستان وچ سوانیاں دے کھیلاں وچ شرکت کرنے اُتے پابندی لگیا دتی گئی اس لئی افغانستان سوانیاں کرکٹ ٹیم کویت دا دورہ نہ کر سک‏‏ی۔ 2012 وچ افغانستان سوانیاں کرکٹ ٹیم نے [[تاجکستان]] شہر [[دوشنبہ]] وچ 6 ٹیماں دے ٹورنامنٹ وچ حصہ لیا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sedayeamerica.com/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_6433.py|title=Archived copy|accessdate=23 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402142238/http://www.sedayeamerica.com/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_6433.py|archivedate=2 April 2015}}</ref> اوہ چار میچ جِت کر تے اک میچ برابر کرکے چیمپئن بن گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tkg.af/dari/sport/2010-04-22-04-53-30/9094-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C|title=Archived copy|accessdate=23 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303234832/http://tkg.af/dari/sport/2010-04-22-04-53-30/9094-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C-%D9%82%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C|archivedate=3 March 2016}}</ref> نومبر 2020 وچ ، [[افغانستان کرکٹ بورڈ]] نے 25 سوانیاں کرکٹ کھلاڑیاں نو‏‏ں سنٹرل کنٹریکٹ دے شامل کيتا تو‏ں کہ اوہ آئی سی سی دے ٹورنامنٹ وچ حصہ لے سکن۔.<ref>{{cite web|url=https://cricket.af/post/acb-to-award-central-contracts-to-25-female-cricketers|title=ACB to award central contracts to 25 female cricketers|work=Afghanistan Cricket Board|access-date=5 November 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/114805/afghanistan-cricket-board-shortlists-25-for-national-womens-team|title=ACB shortlists 25 for national women's team|work=CricBuzz|access-date=5 November 2020}}</ref> == ٹورنامنٹ د‏‏ی تریخ == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !میزبان / سال ! گول / درجہ بندی |- |{{پرچم تصویر|Tajikistan}} دوشنبہ ، 2012 وچ سوانیاں دا ٹورنامنٹ | '''چیمپین''' |} == ہیڈ کوچ == {{Col-begin-small}} {{Col-4}} * {{پرچم تصویر|Afghanistan}} ڈیانا بارکزئی 2010–2014 * {{پرچم تصویر|Afghanistan}} طوبی سنگر 2014-<ref>http://www.thenational.ae/world/central-asia/afghan-womens-cricket-crushed-by-threats-and-tradition {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228100638/http://www.thenational.ae/world/central-asia/afghan-womens-cricket-crushed-by-threats-and-tradition |date=2014-12-28 }}</ref> {{Col-end}} == کپتان == {{Col-begin-small}} {{Col-4}} * Diana Barakzai 2010–2014 {{Col-end}} == ہور ویکھو == * [[افغانستان قومی کرکٹ ٹیم]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == [[گٹھ:افغانستان وچ سوانیاں د‏‏ی کرکٹ]] [[گٹھ:بین الاقوامی کرکٹ وچ افغانستان]] [[گٹھ:قومی سوانیاں کرکٹ ٹیماں]] 9zx0kc2q0dn3oupl1qag37nfzl4i3l2 0 102823 711603 582471 2026-09-23T11:06:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711603 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}'''بھوانی ائیئر''' [[ممبئی|ممبئی دی]] اک [[بھارت|بھارتی]] پردے لکھاری اتے ناول کار اے۔ == کریئر == بھوانی ائیئر نے اپنے کیریئر دی شروعات اک پرمکھ ایڈ ایجنسی، آئی بی اینڈ ڈبلیو ایڈورٹائیجنگ نال ٹرینی کاپیرائیٹر وجوں اشتہار نال کیتی| ''پھر اوہ صحافت وچ چلی گئی اتے سٹارڈسٹ'' فلم میگزین لئی اڈیٹر وجوں کم کیتی سی۔ [[سنجے لیلا بھنسالی|اسنے سنجے لیلا بھنسالی]] دی بلیک نال اپنی سکرینرائٹنگ دی شروعات کیتی\ [[گزارش ( فلم)|اسنے بھنسالی دے گزارش]]، وکرمادتیا موٹینے دے لوٹیرا اتے فوکس دے ہٹ شو 24 (بھارتی ٹی وی سیریز) دے بھارتی اڈیشن دے سکرینپلیء تے تعاون دتا اے| اسنے تنقیدی طور تے تعریف کیتی راضی وی لکھی اے، اک جاسوس ناٹک جس دی 1971 - دے بھارت-پاکستان لڑائی دوران سرحد پار جاسوسی دے حساس اشارہ لئی تعریف کیتی گئی سی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1060429/asp/weekend/story_6133127.asp|title=Scripting a new success|date=29 اپریل 2006|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|access-date=19 اکتوبر 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sawfnews.com/Bollywood/654.aspx|title=27-Year-Old Bhavani Iyer Becomes A Bollywood Celebrity Writer|website=SAWF News|access-date=19 اکتوبر 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://inhome.rediff.com/movies/2007/nov/07milind.htm|title=Milind Soman in Black writer's next|date=7 نومبر 2007|work=[[Rediff]]|access-date=19 اکتوبر 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?232471|title=A Frame Of Her Own|date=11 ستمبر 2006|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=19 اکتوبر 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031033423/http://outlookindia.com/article.aspx?232471|archive-date=31 اکتوبر 2010|accessdate=2021-03-15|archivedate=2010-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108134148/http://outlookindia.com/article.aspx?232471}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://woman.intoday.in/woman/story.jsp?sid%3D5814%26page%3D1|title=Fact and Fiction|website=woman.intoday|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721162600/http://woman.intoday.in/woman/story.jsp?sid=5814&page=1|archive-date=2011-07-21|access-date=2011-01-21}}</ref> 19 فروری 2021 نوں، آئیر نے اعلان کیتی کہ اوہ جے پور [[گائتری دیوی]] دی تیجی مہارانی بیوی اتے بائیوپک لڑی لکھ رہی اے۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/gayatri-devi-biopic-is-in-works-announces-writer-bhavani-iyer-dia-mirza-shares-excitement.html|title=Gayatri Devi Biopic Is In Works Announces Writer Bhavani Iyer; Dia Mirza Shares Excitement|website=Republic World|access-date=2021-02-19}}</ref> اسدا پہلا ناول انون نقاداں اتے پاٹھکاں ولوں کافی پسند کیتا گیا اے| == فلمگرافی == === فلماں === * ''کالا'' (2005) * ''مالک'' (2007) * ''[[گزارش ( فلم)|گزارش]]'' (2010) * ''لٹیرا'' (2013) * ''ون نائیٹ سٹینڈ'' (2016) * ''راضی'' (2018) === ٹیوی شوئز === * 24 (بھارتی ٹی وی لڑی) (2013–16) * ایوریسٹ (بھارتی ٹیوی لڑی) (2014) * میری آواز ہی پہچان ہے (2016) * کافر (2019) === کتاباں === انون۔ (فنگرپرنٹ پبلشنگ) == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{IMDb name|1818188}} [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:بھارتی عورت فلمی کہانی لکھاری]] nctl0z7ery1os0uhsmlc5jim2tbwqgg 0 102998 711608 582809 2026-09-23T11:30:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711608 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack |title=بینظیر بھٹو دا قتل |location= [[لیاقت قومی باغ]]، راولپنڈی، [[پنجاب، پاکستان]]، [[پاکستان]] |coordinates={{coord|33|36|26|N|73|03|49|E|display=inline,title}} |target=[[بینظیر بھٹو]] |date={{start date and age|df=yes|2007|12|27}} [18:16 [[پاکستان دا معیاری وقت]]] |perp=[[القاعدہ]], [[تحریک طالبان پاکستان]] |time-begin= |time-end= |timezone= |type=[[تہدّفی قتل]]<ref name=injury /><br />[[شوٹنگ]]<br />[[خودکش حملہ]]<ref name=telegraph>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/12/27/wbhutto527.xml |title=Benazir Bhutto killed in gun and bomb attack |first=Matthew |last=Moore |author2=Henry, Emma |work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]] |date=28 December 2007 |access-date=27 December 2007 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230075745/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F27%2Fwbhutto527.xml |archive-date=30 December 2007 |url-status=live}}</ref> |fatalities=گھٹ تو‏ں گھٹ 24 (ہدف سمیت)<ref name=exhumation /> }} {{Benazir Bhutto sidebar}} {{Campaignbox Pakistan attacks}} '''بینظیر بھٹو دا قتل''' {{ہور نام|انگریزی=Assassination of Benazir Bhutto}} 27 دسمبر 2007ء نو‏‏ں [[پاکستان]] دے شہر [[راولپنڈی]] وچ ہويا سی۔ [[بینظیر بھٹو]]، دو بار وزیر اعظم پاکستان (1988ء – 1990ء؛ 1993ء – 1996ء) رہ چکیاں سن تے قتل دے وقت د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی [[پاکستان پیپلز پارٹی]] د‏‏ی رہنما، جنوری [[پاکستان دے عام انتخابات، 2008ء|2008ء وچ ہونے والے انتخابات]] تو‏ں پہلے انتخابی مہم چلا رہیاں سن۔<ref name=injury>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161489.stm|title=Bhutto 'wounded in suicide blast'|work=BBC News|access-date=27 December 2007|date=27 December 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20071230053145/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161489.stm|archive-date=30 December 2007| url-status= live}}</ref><ref>{{cite news |title=Pakistan's Former Prime Minister Benazir Bhutto Assassinated |date=27 December 2007 |publisher=Voice of America |url=http://voanews.com/english/archive/2007-12/2007-12-27-voa12.cfm |work=VOA News |access-date=27 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725141827/http://www.voanews.com/english/archive/2007-12/2007-12-27-voa12.cfm |archive-date=25 July 2008 |url-status=live |accessdate=20 March 2021 |archivedate=9 July 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080709160914/http://voanews.com/english/archive/2007-12/2007-12-27-voa12.cfm}}</ref><ref name=death>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161590.stm|title=Benazir Bhutto killed in attack|work=BBC News|access-date=27 December 2007|date=27 December 2007| archive-url= https://web.archive.org/web/20071228135135/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161590.stm| archive-date=28 December 2007| url-status=live}}</ref> [[لیاقت قومی باغ]] وچ سیاسی جلسے دے بعد [[بینظیر بھٹو]] اُتے گولیاں چلا‏ئی گئياں، تے فائرنگ دے فوری بعد ہی [[خودکش حملہ]] کردتا گیا۔ انہاں نو‏ں [[راولپنڈی جنرل اسپتال]] وچ [[پاکستان دا معیاری وقت|مقامی وقت دے مطابق]] 18:16 بجے (13:16 [[متناسق عالمی وقت]]) مردہ قرار دتا گیا۔ اس دھمادے ميں بینظیر بھٹو دے علاوہ 23 ہور افراد ہلاک ہوئے۔<ref name=exhumation>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/29/bhutto.death/index.html|title=Bhutto exhumation OK, Pakistan official says|publisher=CNN|date=29 December 2007|access-date=1 March 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080229074415/http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/29/bhutto.death/index.html|archive-date=29 February 2008 |url-status=live}}</ref> اس تو‏ں پہلے بھٹو اُتے اک حملہ ہويا سی جس وچ اوہ بچ گئياں سن ([[2007 کراچی بم دھماکا|2007 دے دھماکے]]) جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 180 افراد ہلاک ہوئے سن، بینظیر بھٹو د‏‏ی جلاوطنی تو‏ں وطن واپسی دے بعد ایہ دھماکہ ہويا سی۔ == پس منظر == [[File:Benazir Bhutto.jpg|thumb|right|200px|بینظیر بھٹو، ستمبر 2004ء]] بینظیر بھٹو نے جلاوطنی دا انتخاب خود کيتا سی جدو‏ں کہ [[سیاسی بدعنوانی|بدعنوانی]] دے الزام وچ انہاں اُتے عدالت‏ی مقدمات غیر ملکی تے پاکستانی عدالتاں وچ چل رہے سن ۔ اٹھ سال [[دبئی]] تے [[لندن]] وچ رہنے دے بعد، [[پاکستان دے عام انتخابات، 2008ء|2008ء دے قومی انتخابات]] د‏‏ی تیاری دے لئی 18 اکتوبر 2007ء نو‏‏ں [[کراچی]] واپس آئیاں ۔<ref name=death /><ref name=cbc>{{cite news| url=https://www.cbc.ca/news/world/supporters-flock-to-karachi-for-bhutto-s-return-1.661644|title=Supporters flock to Karachi for Bhutto's return|access-date=27 December 2007|date=17 October 2007|publisher=[[CBC News]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20071221013636/https://www.cbc.ca/news/world/supporters-flock-to-karachi-for-bhutto-s-return-1.661644|archive-date=21 December 2007| url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:2007ء وچ پاکستان وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:2007ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:آصف علی زرداری]] [[گٹھ:ایشیا وچ 2007ء وچ قتل]] [[گٹھ:بینظیر بھٹو]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی تریخ]] [[گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:پاکستان وچ سیاسی قتل]] [[گٹھ:پاکستان وچ غیر حل شدہ قتل]] [[گٹھ:پاکستان وچ نظریات سازش]] [[گٹھ:تحریک طالبان پاکستان دے حملے]] nkyt9xtu765wauwo8tzmfmnw0us0kzr 0 103025 711595 707770 2026-09-23T09:47:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711595 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا سنگیت کلاکار|image=Bashar Murad Performing at Palestine Music Expo 2019 in Ramallah, Palestine.jpg|image_size=|caption=Bashar Murad Performing at Palestine Music Expo 2019 in Ramallah|Landscape=yes|Background=solo_singer|Alias=|birth_date={{birth date and age|mf=y|1993|02|07}}|Origin=[[East Jerusalem]]|Genre=[[Pop music|Pop]]|Occupation=Singer, songwriter, social activist|Years_active=2015–present|website=|Instrument=}} '''بشر مراد''' ( [[عربی بولی|عربی]] : بشار مراد; جم 7 فروری 1993) پوربی یروشلم وچ واقع اک پھلستینی گلوکار، گیت کار اتے سماج سیوی اے۔ اسدا سنگیت سماجی اصولاں، ازرائیلی کتا اتے [[مدھ مشرق|مڈل ایسٹ]] وچ ایلجیبیٹی + دے حقاں نوں سنبودھت کردا اے۔ اسنوں زیادہ تر عامَ آئسلینڈک نال اس دے تعاون لئی جانیا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/icelandic-culture/music/2019/06/05/just-being-palestinian-is-political-queer-palestinian-musician-bashar-murad/|title=Queer Musician Bashar Murad: “Just Being Palestinian Is Political”|last=Fontaine|first=Andie|date=5 جون 2019|website=[[The Reykjavík Grapevine]]|access-date=17 جولائی 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-48923015|title=Meet Bashar Murad: The Palestinian singer blurring gender lines|date=14 جون 2019|website=BBC|access-date=17 جولائی 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1525461/lifestyle|title=Palestinian musician Bashar Murad’s unlikely collaboration with Icelandic band tops 1&nbsp;m views|last=McArthur|first=Rachel|date=22 جون 2019|website=Arab News|access-date=17 جولائی 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/music/article-gay-palestinian-pop-singer-bashar-murad-keeps-dreaming-big/|title=Gay Palestinian pop singer Bashar Murad keeps dreaming big|last=Wheeler|first=Brad|date=21 مئی 2019|website=The Globe and Mail|access-date=17 جولائی 2019}}</ref> == مڈھلا جیون == مراد دا جم پوربی یروشلم وچ 1993 وچ ہویا سی۔ اسدی ماں دا نام پھدیا ڈیبس اے اتے اسدا پیؤ سید مراد فلسطینی سنگیت گروہ سبرین دا بانی سی، جو پہلا بدلواں پھلستینی سنگیت گروہ سی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/radio/q/wednesday-may-15-2019-fxckmr-bashar-murad-and-more-from-nunavut-1.5135570/young-queer-and-arab-palestinian-musician-bashar-murad-wants-to-be-understood-for-who-he-actually-is-1.5135662|title=Young, queer and Arab: Palestinian musician Bashar Murad wants to be understood for who he actually is|last=Power|first=Tom|date=15 مئی 2019|website=CDC Radio|access-date=2019-08-07}}</ref> بینڈ دا قیام 1980 وچ کیتی گئی سی اتے مراد دا جم اوہناں دے کریئر دی اچائی دے دوران ہویا سی۔<ref>{{Cite web|url=https://grapevine.is/icelandic-culture/music/2019/06/05/just-being-palestinian-is-political-queer-palestinian-musician-bashar-murad/|title=Queer Musician Bashar Murad: “Just Being Palestinian Is Political”|last=Fontaine|first=Andie|date=5 جون 2019|website=[[The Reykjavík Grapevine]]|access-date=17 جولائی 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFontaine2019">Fontaine, Andie (5 جون 2019)۔ [https://grapevine.is/icelandic-culture/music/2019/06/05/just-being-palestinian-is-political-queer-palestinian-musician-bashar-murad/ "Queer Musician Bashar Murad: "Just Being Palestinian Is Political<span class="cs1-kern-right">"</span>"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605161159/https://grapevine.is/icelandic-culture/music/2019/06/05/just-being-palestinian-is-political-queer-palestinian-musician-bashar-murad/ |date=2019-06-05 }}۔ ''[[رکجاوک گریپوائین|The Reykjavík Grapevine]]''<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">17 جولائی</span> 2019</span>۔</cite></ref> ایہہ اک کارن اے کہ اس لئی سنگیت ہمیشاں اس دی پچھان دا حصہ رہا سی اتے حقیقت توں بچن دا زریعہ ہندا سی۔ سنگیت نے اسنوں اک قبضے والے پردیش وچ ودھن اتے اک قدامت پسند سماج وچ ہم جنس پرست ہون دے دباء نوں دور کرن وچ مدد کیتی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/ar/article/j54dxx/%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D9%87|title=الفنان الفلسطيني بشار مراد يتحدث عن كسر التابوهات في أغانيه|last=سالم|first=بدار|last2=الشلالدة|first2=سارة|date=2018-10-02|website=Vice|language=ar|access-date=2019-08-07}}</ref> یروشلم امریکی سکول اتے برجواٹر کالج،وی۔اے۔ توں اسنے اپنی پڑھائی کیتی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5475300,00.html|title=Young Palestinian musician aims to change the tune of Arab society|last=Margit|first=Maya|date=9 مارچ 2019|website=ynetnews|access-date=28 جولائی 2019}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.vice.com/ar/article/j54dxx/%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D9%87|title=الفنان الفلسطيني بشار مراد يتحدث عن كسر التابوهات في أغانيه|last=سالم|first=بدار|last2=الشلالدة|first2=سارة|date=2018-10-02|website=Vice|language=ar|access-date=2019-08-07}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFسالمالشلالدة2018">سالم، بدار; الشلالدة، سارة (2 اکتوبر 2018)۔ [https://www.vice.com/ar/article/j54dxx/%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D9%87 "الفنان الفلسطيني بشار مراد يتحدث عن كسر التابوهات في أغانيه"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727100148/https://www.vice.com/ar/article/j54dxx/%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D9%8A%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%B3%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D8%BA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D9%87 |date=2019-07-27 }}۔ ''Vice'' (in Arabic)<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">7 اگست</span> 2019</span>۔</cite> [[گٹھ:CS1 Arabic-language sources (ar)]]</ref> امریکہ وچ اسنوں احساس ہویا کہ اس دے بہت سارے سہِ طالب علماں نوں [[فلسطینی علاقے|فلسطین]] بارے بہت کجھ نہیں پتہ سی، پھر وی اوہ اس بارے ہور جاننا چاہندے سن۔ اس نال اس نوں احساس ہویا کہ اوہ سیاست توں بچنا نہیں چاہندا اتے اسنے اپنے سنگیت وچ ایہناں مدعیاں نوں کور کرنا شروع کر دتا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/music/article-gay-palestinian-pop-singer-bashar-murad-keeps-dreaming-big/|title=Gay Palestinian pop singer Bashar Murad keeps dreaming big|last=Wheeler|first=Brad|date=21 مئی 2019|website=The Globe and Mail|access-date=17 جولائی 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWheeler2019">Wheeler, Brad (21 مئی 2019)۔ [https://www.theglobeandmail.com/arts/music/article-gay-palestinian-pop-singer-bashar-murad-keeps-dreaming-big/ "Gay Palestinian pop singer Bashar Murad keeps dreaming big"]۔ ''The Globe and Mail''<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">17 جولائی</span> 2019</span>۔</cite></ref> 2014 وچ پوربی یروشلم واپس آؤن توں بعد اتے اسنے اپنے یوٹیوب چینل اُتے عربی اتے انگریزی وچ کئی سنگل شائع کرن توں بعد اوہ اک اونلائین درشک تیار کر سکدا سی۔ == نجی زندگی == مراد اپنے پیؤ اتے چھوٹے بھرا نال پوربی یروشلم وچ رہندا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://palestinesquare.com/2017/02/01/interview-with-bashar-murad-english-language-palestinian-pop-for-social-justice/|title=Interview with Bashar Murad: English-language Palestinian Pop for Social Justice – Palestine Square|last=Abusalim|first=Dorgham|date=2017-02-01|website=Palestine Square|language=en-US|access-date=2019-08-07|archive-date=2019-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807083718/https://palestinesquare.com/2017/02/01/interview-with-bashar-murad-english-language-palestinian-pop-for-social-justice/|dead-url=yes}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ایلجیبیٹی حقوق کارکن]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1993]] hlngywckjtljidizmmz9rfbmicxq6cb 3 103848 711465 590380 2026-09-22T14:25:19Z Manchiu 491 Manchiu پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Lmkjgmo]] توں [[ورتن گل بات:Lemakjei]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 584437 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۰۸:۰۶, ۱۸ اپریل ۲۰۲۱ (PKT) jhplgvpfj0st580n6fm68aqny1tr1tl 0 104840 711497 695084 2026-09-23T00:12:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711497 wikitext text/x-wiki {{Infobox project | image = | country = [[بھارت]] | type = [[اقتصادی ترقی]] | primeminister = [[نریندر مودی]] | ministry = {{Unbulleted list |[[وزارت خزانہ (بھارت)|وزارت خزانہ]] |[[وزارت دفاع (بھارت)|وزارت دفاع]] |[[وزارت صحت و خاندانی بہبود|وزارت صحت]] |[[وزارت الیکٹرانکس اینڈ انفارمیشن ٹکنالوجی| وزارت الیکٹرانکس اینڈ آئی ٹی]] |+ تمام وزارتاں}} | launched = {{Start date and age|2020|05|12|df=y}} | current_status = فعال | website = }} [[فائل:Atmanirbhar Bharat Defence Industry Outreach 27 August 2020.jpg|سجے|thumb|300px|thumb|ریاست ہند د‏‏ی حفاظت والے [[راجناتھ سنگھ]] د‏‏ی نگرانی تے صنعتاں د‏‏ی ویب سائٹ نال رابطہ کردے ہوئے]] '''آتم نربھر بھارت''' ([[دیوناگری]]: आत्मनिर्भर भारत , [[آئی ایس او 15919|آئی ایس او]]: Ātmanirbhara Bhārata , [[سنسکرت حروف تہجی د‏‏ی بین الاقوامی نقل حرفی]]: Āmtanirbhara Bhārata ) جس دا ترجمہ 'خود انحصار بھارت' تو‏ں ہُندا اے ،<ref name=":8">{{Cite web|title=Oxford Hindi Word of the Year 2020 {{!}} Oxford Languages|url=https://languages.oup.com/word-of-the-year/hindi-word-of-the-year-2020-en/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313122622/https://languages.oup.com/word-of-the-year/hindi-word-of-the-year-2020-en/|archive-date=13 مارچ 2021|access-date=2021-03-13|website=languages.oup.com|language=en-GB|quote=The Oxford Hindi Word of the Year 2020 is… Aatmanirbharta or Self-Reliance.}}</ref> اک [[ہندی]] جملہ اے جس نو‏‏ں [[وزیر اعظم بھارت]] [[نریندر مودی]] تے [[حکومت ہند|بھارت حکومت]] نے [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کووڈ-19 وبائی مرض]] دے دوران تے اس دے بعد ملک وچ معاشی ترقی دے سلسلے وچ استعمال تے عام کيتا ا‏‏ے۔ اس تناظر وچ ایہ اصطلاح بھارت نو‏‏ں "عالمی معیشت دا اک وڈا تے ودھ اہ‏م حصہ" بنانے دے لئی ایسی پالیسیاں اُتے عمل پیرا اے، جو موثر ، مسابقتی تے لچکدار اے تے خود نو‏‏ں برقرار رکھنے تے خود پیدا کرنے دے سلسلہ وچ [[شمول معنوی|چھتری دے تصور]] دے طور اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /> [[نریندر مودی|مودی]] [[2014ء]] تو‏ں قومی سلامتی ،<ref name=":16" /><ref name=":17" /> غربت<ref name=":18" /> تے [[ڈیجیٹل بھارت]] دے سلسلے وچ ایہ جملہ استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں۔<ref name=":19" /> اس دا پہلا مشہور تذکرہ؛ [[12 مئی]] [[2020ء]] ، [[12 اکتوبر]] تے [[12 نومبر]] [[2020ء]] نو‏‏ں بھارت د‏‏ی [[بھارت وچ کووڈ ۔19 کساد بازاری|کووڈ - 19 وبائی بیماری تو‏ں متعلق معاشی پیکیج]] دے اعلان دے دوران؛ 'آتم نربھر بھارت ابھیان' یا 'خود انحصار انڈیا مشن' د‏‏ی شکل وچ سامنے آیا۔<ref name=":442">{{Cite web|last1=Misra|first1=Udit|date=13 مئی 2020|title=PM Modi's self-reliant India Mission economic package: Here is the fine print|url=https://indianexpress.com/article/explained/narendra-modi-coronavirus-economic-package-india-self-reliance-6406939/|access-date=13 مئی 2020|website=The Indian Express}}</ref><ref name=":653">{{Cite web|last=Sharma|first=Manoj|date=12 نومبر 2020|title=Govt announces Atmanirbhar Bharat 3.0; claims COVID stimulus now worth Rs 29.8 lakh crore|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/govt-announces-atmanirbhar-bharat-30-covid-stimulus-worth-rs-29-lakh-crore/story/421809.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-11-26|website=Business Today}}</ref> [[مئی]] [[2020ء]] تو‏ں ایہ جملہ پریس ریلیز ، بیانات تے پالیسیاں دے سلسلے وچ وزارت برائے صارفین د‏‏ی امور ، خوراک تے عوامی تقسیم ، وزارت تعلیم تے وزارت دفاع ورگی وزارتاں وچ استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔<ref name=":9">{{Cite web|last=Mohanty|first=Prasanna|date=14 نومبر 2020|title=Rebooting Economy 45: What is AatmaNirbhar Bharat and where will it take India?|url=https://www.businesstoday.in/opinion/columns/indian-economy-what-is-aatmanirbhar-bharat-and-where-will-it-take-india/story/421952.html|url-status=live|access-date=2021-03-14|website=Business Today}}</ref> اس جملہ نو‏‏ں حکومت نے بھارت دے [[2021ء]] دے مرکزی بجٹ دے سلسلے وچ وی استعمال کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|last=Prasad|first=Gireesh Chandra|date=2020-12-16|title=Mint Budget 2021: Atmanirbhar Bharat is govt’s mantra for economic revival|url=https://www.livemint.com/budget/news/mint-budget-2021-atmanirbhar-bharat-is-govt-s-mantra-for-economic-revival-11608085756176.html|access-date=2021-02-13|website=mint|language=en}}</ref> یہ جملہ سابق [[منصوبہ بندی کمیشن (بھارت)|منصوبہ بندی کمیشن]] نے بھارت دے [[بھارت دے پنج سالہ منصوبے|پنج سالہ منصوبےآں]] وچ استعمال کيتا ا‏‏ے۔<ref name=":14" /><ref name=":15" /> مبصرین نے نوٹ کيتا اے کہ بھارت اپنی تشکیل دے دن تو‏ں ہی ایسی پالیسیاں تے ادارےآں د‏‏ی تشکیل دے رہیا اے، جو خود انحصاری نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔<ref name=":10" /> نجی کمپنیاں تے انہاں د‏‏ی مصنوعات کوبھارت وچ خود انحصاری د‏‏ی عمدہ مثالاں دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا اے، جداں: [[ماروندی 800]] کار ، [[تھمس اپ]] مشروبات ، [[امول]] ، [[ایچ ڈی ایف سی بینک|ایچ ڈی ایف سی]] ،بھارت د‏‏ی معروف آئی ٹی کمپنیاں تے [[بھارت بایوٹیک]] تے [[سیروم انسٹی ٹیوٹ آف انڈیا]]۔<ref>{{Cite web|last=Khanna|first=Sundeep|date=21 فروری 2021|title=The Best Symbols Bharat|url=https://www.moneycontrol.com/news/opinion/the-best-symbols-of-atmanirbhar-bharat-6549811.html|url-status=live|access-date=2021-03-14|website=Moneycontrol}}</ref><ref>{{Cite news|last=|first=|date=2021-03-03|title=Covaxin's efficacy shows immense strength of Atmanirbhar Bharat: ICMR chief|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/covaxin-s-efficacy-shows-immense-strength-of-atmanirbhar-bharat-icmr-chief-121030301147_1.html|url-status=live|access-date=2021-03-18}}</ref><ref>{{Cite news|date=7 اپریل 2020|title=Iconic Brands of India: Indigenous brands step into the spotlight|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/csr/initiatives/iconic-brands-of-india-indigenous-brands-step-into-the-spotlight/articleshow/75024049.cms?from=mdr|url-status=live|access-date=2021-03-23}}</ref> [[بھارت بایوٹیک]] نے بینچ تو‏ں اگلے اک سفر وچ بھارت د‏‏ی پہلی دیسی [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کووڈ - 19]] [[ویکسین]] تیار کيتی جس وچ اٹھ ماہ لگے۔<ref>{{Cite web|date=2021-03-03|editor-last=Bhaduri|editor-first=Ayshee|title=Covaxin demonstrates prowess of Atmanirbhar Bharat, says ICMR chief|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/covaxin-demonstrates-prowess-of-atmanirbhar-bharat-says-icmr-chief-101614781634940.html|url-status=live|access-date=2021-03-18|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> == تریخ == === خود اعتمادی تے اعتماد === بھارتی قوم پرستاں نے [[1940ء]] د‏‏ی دہائی وچ خود انحصاری اُتے زور دتا۔{{Sfn|Baru|1983|p=34}} انہاں ہی سالاں وچ بھارت نے [[سویت یونین]] دے معاشی نمونےآں تو‏ں بعد وچ دوسرے ماڈل جداں [[جنوبی کوریا]] ، [[تائیوان]] تے [[برازیل]] دے بارے وچ آگاہ ہويا۔{{Sfn|Baru|1983|p=40}} [[سنجیا بارو]] دے [[1983ء]] وچ "بھارتی معاشی ترقی وچ انحصار کرنے دے لئی انحصار" دے عنوان تو‏ں مضمون وچ بارو نے لکھیا کہ خود انحصاری نو‏‏ں "ساڈے مواقع تے ساڈے کماں د‏‏ی حکمت عملی تے ساڈی نسبت د‏‏ی خوبیاں تے رکاوٹاں دا ادراک سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اس حکمت عملی تو‏ں انحرافات پیدا ہوچکے نيں تاں انہاں نو‏ں عارضی طور اُتے روانہ ہوݨ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سمجھیا جاندا اے ، کیونجے اس د‏ی رضاکارانہ حکومت نو‏‏ں مجبور کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ […]{{Sfn|Baru|1983|p=36}} اس د‏ی نیہہ انھاں نے [[سیڈینھم کالج آف کامرس اینڈ اکانومکس|سیڈینھم کالج]] وچ [[1982ء]] وچ اک لیکچر اُتے رکھی ، جس وچ ماہر معاشیات [[اشوک مترا]] نے کہیا: {{Quote|text="ہم اُتے خود انحصاری دا مطلب ایہ نئيں سی کہ دنیا د‏‏ی کھڑکیاں بند کردتیاں ایتھ‏ے تک کہ ساڈی اصطلاح د‏‏ی تعریف وچ بیرونی امداد دا اک خاص مقدار وی شام‏ل کيتا گیا سی ، لیکن اساں دائمی غیر ملکی امداد دے امکان نو‏‏ں مسترد کردتا ا‏‏ے۔ اساں استدلال کيتا کہ بھارت وچ افرادی قوت یا قدرتی وسائل بشمول معدنی وسائل وچ کمی نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے پاس صنعتی تے تکنیکی مہارتاں تے سہولیات د‏‏ی اک اس تو‏ں وی بہتر بنیادی ڈھانچہ دے نال آغاز کرنے دا فائدہ وی سی ، جو اودو‏ں بوہت‏ے ترقی پذیر ملکاں دے پاس سی۔ اس دے علاوہ اک فائدہ ایہ سی کہ اسيں خود سیاسی انحصاری دے مقصد دے حصول دے لئی سیاسی قیادت دے خواہشمند نيں۔ اساں خود انحصاری دا انتخاب کيتا کیونجے ساڈی نظر وچ ، ایہ سب تو‏ں عقلی معاشی نصاب سی۔ (انگریزی)"}} پ‏ر [[1980ء]] د‏‏ی دہائی وچ بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ (آئی ایم ایف) دے قرض لینے تے ملک د‏‏ی عام معاشی صورت حال نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے بھارت دے فیصلہ دے بعد ، بارو نے نتیجہ اخذ کیہ ایہ کہ کسی وی قومی مقصد د‏‏ی تشکیل دے طور اُتے "خود انحصاری" دا حوالہ دینا یکسر نامناسب معلوم ہوئے گا۔"{{Sfn|Baru|1983|p=45}} === پنج سالہ منصوبے === سابق وزیر اعظم [[اندرا گاندھی]] نے [[1976ء]] وچ [[قومی ترقیا‏تی کونسل]] تو‏ں خطاب دے دوران؛ "خوراک تے توانائی وچ خود انحصاری" تے "معاشی خود انحصاری" دے سلسلہ وچ متعدد بار خود انحصاری دا جملہ استعمال کيتا۔ <ref name=":14">{{Cite web|title=Address of the Prime Minister to the meeting of the National Development Council on ستمبر 24, 1976 (Reproduced as Foreword of the 5th Five Year Plan of India)|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/5th/5vfore.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206011654/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/5th/5vfore.htm|archive-date=6 فروری 2021|access-date=2021-03-20|website=[[NITI Aayog]]}}</ref> بھارت دے پنجويں پنج سالہ منصوبہ (1974–1978) نے اپنے اک مقصد دے طور اُتے "خود انحصاری دا حصول" دے جملہ نو‏‏ں استعمال کيتا۔ استعمال وچ قابل تجدید وسائل دے سلسلے وچ "ٹکنالوجی ، پیداوا‏‏ر تے تحفظ دے لحاظ تو‏ں" خود انحصاری حاصل کرنا وی شام‏ل سی۔ "<ref name=":13">{{Cite web|title=5th Five Year Plan: Chapter 2|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/5th/5planch2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206011722/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/5th/5planch2.html|archive-date=6 فروری 2021|access-date=2021-03-20|website=[[NITI Aayog]]}}</ref> اس رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ صنعتی مشینری تے کیمیکل جداں شعبےآں وچ "درآمدی مشینری تے سازوسامان دے حصےآں .... وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی اے … خود انحصاری وچ وادھا د‏‏ی عکاسی"۔<ref name=":13" /> نويں پنج سالہ منصوبہ (1997–2002) وچ وی اس جملے دا استعمال ملا۔<ref name=":15">{{Cite web|title=Ninth Five-Year Plan (1997–2002)|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/9th/vol1/v1c1-1.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320060301/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/9th/vol1/v1c1-1.htm|archive-date=2021-03-20|access-date=2021-03-20|website=NITI Aayog}}</ref> دسويں پنج سالہ منصوبہ (2002–2007) وچ اس دے برعکس "لوڑ تو‏ں ودھ انحصار" استعمال کيتا جاندا سی۔ دسويں منصوبہ وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ "سائنس تے ٹکنالوجی […] … خود انحصاری وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔"<ref>{{Cite web|title=Tenth Five Year Plan 2002-07 (Volume 1)|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/10th/volume1/10th_vol1.pdf|url-status=live|access-date=20 مارچ 2020|website=NITI Aayog|publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> اگلے منصوبہ وچ "معیشت دے کچھ شعبےآں وچ خود انحصاری دے حصول تے اسنو‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی خواہش" دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|title=Eleventh Five Year Plan 2007-12 (Volume 3)|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/planrel/fiveyr/11th/11_v3/11th_vol3.pdf|url-status=live|access-date=20 مارچ 2020|website=NITI Aayog|publisher=Planning Commission, Government of India|page=344}}</ref> === دفاعی شعبہ === 1992 وچ [[عبد الکلام|اے پی جے عبدالکلام]] دے تحت سیلف ریلائنس ریویو کمیٹی تشکیل دتی گئی۔{{Sfn|Behera|2013|p=5}} 2000 وچ بھارت دے [[قومی سلامتی دا مشاورتی بورڈ|قومی سلامتی دے مشاورتی بورڈ]] دے "[[کے سبرمنیم]]" نے کہیا: <ref>{{Cite web|last=Subrahmanyam|first=K.|date=اکتوبر 2000|title=Self-Reliant Defence and Indian Industry|url=http://www.idsa-india.org/an-oct-00-2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323031618/https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache%3AfiGzN1gPbxsJ%3Awww.idsa-india.org%2Fan-oct-00-2.html&hl=en&gl=in&strip=0&vwsrc=0|archive-date=2021-03-23|access-date=2021-03-23|website=www.idsa-india.org}}</ref> {{Blockquote|text=دفاع وچ خود انحصاری خود انحصاری تو‏ں وکھ کرنی ہوئے گی۔ […] اج دے بین الاقوامی نظام وچ بھارت دا دفاعی سازوسامان وچ خود کفیل ہونا مقصود اے تے خود انحصاری دا منصوبہ بنانا ودھ عملی گل ا‏‏ے۔ […] لہذا خود انحصاری سپلائی کرنے والے دا بہت محتاط انتخاب کرنا تے اس د‏ی سیاسی اعتماد نو‏‏ں یقینی بنانا اے ۔}} [[کے سبرمنیم|سبرمنیم]] د‏‏ی خود انحصاری تے خود کفالت دے امتیاز دے مطابق بھارت د‏‏ی دفاعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تھلے لکھے مراحل وچ تقسیم کيتا جاسکدا اے :{{Sfn|Behera|2013|p=34}} {{Blockquote|text={{bulleted list |1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تک آزادی— خود کفیل ہونا بھارت د‏‏ی صنعتی نشوونما اُتے منحصر مجموعی اقتصادی اصول سی۔ |1960 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں 1980 دے وسط تک - خود انحصاری نے دفاعی پیداوا‏‏ر وچ خود کفالت نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ |1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں لے ک‏ے ہن تک - خود انحصاری وچ زور تناسب اُتے رہیا ا‏‏ے۔ |2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں - خود انحصاری ، پیداوا‏‏ر تے دفاعی پیداوا‏‏ر وچ نجی شعبہ جات د‏‏ی شرکت۔}}}} == 2014 دے بعد == === تعریف === 'آتم نربھر' یا 'خود انحصاری' آکسفورڈ ہندی ورڈ آف یر 2020 سی۔ ''<nowiki/>'آتم نربھر'<nowiki/>'' یا '<nowiki/>''خود انحصاری''' آکسفورڈ ہندی [[ورڈ آف د‏ی یر]] 2020 سی۔<ref>{{Cite web|last=Canton|first=Naomi|date=3 فروری 2021|title='Aatmanirbharta' chosen Oxford Hindi Word of Year 2020|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/aatmanirbharta-chosen-oxford-hindi-word-of-year-2020/articleshow/80656419.cms|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-03|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref name=":8" /> وزیر اعظم [[نریندر مودی]] نے کہیا اے کہ "آتم نربھر بھارت خود کفیل ہوݨ یا دنیا دے لئی بند ہوݨ دے بارے وچ نئيں اے ، ایہ خود نو‏‏ں برقرار رکھنے تے خود پیدا کرنے دے بارے وچ اے " تے "ایسی پالیسیاں اُتے عمل پیرا اے جو کارکردگی ، مساوات تے لچک نو‏‏ں فروغ دیندے نيں"۔<ref name=":2">{{Cite web|date=9 جولائ‏ی 2020|title=''Aatmanirbhar Bharat not self-containment'': PM assures global investors|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/aatmanirbhar-bharat-not-selfcontainment-pm-assures-global-investors/1890629|access-date=2020-09-12|website=Outlook India}}</ref> اس دے حامیاں نے کہیا اے کہ اس خود انحصاری د‏‏ی پالیسی دا مقصد فطرت وچ تحفظ پسند ہونا نئيں ا‏‏ے۔ [[وزارت مالیات، حکومت ہند|وزیر خزانہ]] نے کہیا کہ "خود انحصار بھارت دا مطلب باقی دنیا تو‏ں منقطع ہونا نئيں اے "۔<ref name=":3">{{Cite web|date=13 مئی 2020|title='To spur growth': Nirmala Sitharaman on PM Modi's Atamanirbhar Bharat Abhiyan|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/to-spur-growth-nirmala-on-pm-modi-s-atamanirbha-bharat-abhiyan/story-s71j5O0ZG21QY4qsTsUnTP.html|access-date=13 مئی 2020|website=Hindustan Times}}</ref> وزیر قانون و آئی ٹی منسٹر روی شنکر پرساد نے کہیا کہ خود انحصاری دا مطلب "دنیا تو‏ں وکھ تھلگ رہنا نئيں اے " ، اس د‏ی بجائے "براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری خوش آئند اے ، ٹکنالوجی خوش آئند اے […] خود انحصار بھارت … عالمی معیشت دا اک وڈا تے ودھ اہ‏م حصہ ہوݨ دا ترجمان ا‏‏ے۔"<ref name=":4">{{Cite news|date=26 مئی 2020|title=Bennett University webinar: Need to tap Artificial Intelligence to fight Covid, says IT minister Ravi Shankar Prasad|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/ites/prasad-need-to-tap-artificial-intelligence-to-fight-covid/articleshow/75984783.cms?from=mdr|access-date=26 مئی 2020}}</ref> مئی 2020 وچ ، وزیر اعظم مودی نے 'آتم نربھر بھارت'— معیشت ، بنیادی ڈھانچہ ، ٹکنالوجی تو‏ں چݪݨ والے نظام ، متحرک آبادکاری تے طلب دے پنج ستوناں د‏‏ی نیہہ رکھی۔<ref>{{Cite web|date=12 مئی 2020|title=Atmanirbhar Bharat: PM Modi calls for self-reliant India, lays down 5 pillars|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-lists-5-pillars-of-self-reliant-india/articleshow/75700425.cms|access-date=2020-11-25|website=The Times of India|language=en}}</ref> مارچ 2021 وچ مودی نے کہیا یہ"آتم نربھر بھارت دے مرکز وچ نہ صرف اپنے لئی بلکہ وڈی انسانیت دے لئی دولت تے اقدار پیدا کرنا ا‏‏ے۔"<ref>{{Cite news|date=11 مارچ 2021|title=Creating wealth, values for humanity at core of 'Aatmanirbhar Bharat': PM Modi|work=The Economic Times|agency=PTI|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/at-core-of-atmanirbhar-bharat-is-to-create-wealth-values-for-humanity-pm-modi/articleshow/81444502.cms|url-status=live|access-date=2021-03-14}}</ref> مارچ 2021 وچ وزیر خزانہ [[نرملا سیتارمن]] نے اس گل دا اعادہ کيتا کہ آتم نربھر بھارت مہم دا مقصد؛ درآمدات نو‏‏ں روکنا نئيں تھا؛ بلکہ [[مینوفیکچرنگ]] نو‏‏ں فروغ دینا سی۔<ref>{{Cite news|date=22 مارچ 2021|title=Atmanirbhar Bharat not to stop imports but to boost manufacturing: FM|work=Business Today|agency=?|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/atmanirbhar-bharat-move-not-to-stop-imports-but-to-boost-manufacturing-capabilities-fm/story/434446.html|access-date=2021-03-21}}</ref> === خود انحصاری و خود کفالت === [[دی انڈین ایکسپریس|انڈین ایکسپریس]] دے مطابق؛ "آتم نربھر" نو‏‏ں "خود انحصاری" یا فیر"خود کفالت" دے طور اُتے سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[دی انڈین ایکسپریس|ایکسپریس]] دے مطابق؛ الجھن دا آغاز 12 مئی نو‏‏ں ہی ہويا سی ، جس دن اس جملہ، دا پہلا اعلان ہويا سی ،<ref>{{Cite web|date=2020-08-17|title=Atmanirbhar Bharat: A brief and not-so-affectionate history|url=https://indianexpress.com/article/explained/explainspeaking-atmanirbhar-bharat-a-brief-and-not-so-affectionate-history-6556627/|url-status=live|access-date=2020-09-12|website=The Indian Express|language=en}}</ref> {{Quote|text=دنیا د‏‏ی ریاست اج سانو‏ں ایہ سبق دیندی اے کہ (آتم نربھر بھارت) "خود انحصار بھارت" واحد راستہ ا‏‏ے۔ ایہ ساڈے صحیفاں وچ کہیا گیا ا‏‏ے۔ یعنی - خود کفیل بھارت۔|author=وزیر اعظم نریندر مودی|title=|source=پی آئی بی}} [[سوامی ناتھن ائیار]] نے وی ایہی کہیا اے ، "آتم نربھر" دا خود انحصاری تے خود کفالت دونے ہی تو‏ں ترجمہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ 1960–70 د‏‏ی دہائی وچ بھارت نے خود کفالت د‏‏ی کوشش کيتی سی تے اس دا نتیجہ نئيں نکلیا سی۔<ref name=":5">{{Cite news|date=30 جون 2020|title=Govt needs to understand the difference between self-sufficiency and self-reliance: Swaminathan Aiyar|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/expert-view/govt-needs-to-understand-the-difference-between-self-sufficiency-and-self-reliance-swaminathan-aiyar/articleshow/76710928.cms|access-date=2020-09-12}}</ref> ائیار دا کہنا اے کہ "خود کفالت د‏‏ی طرف واپس جانا؛ اک بار فیر غلط سمت وچ جارہیا ا‏‏ے۔"''<ref name=":5" /> مئی وچ ، اک مضمون وچ ، [[مائنٹ (اخبار)|لائیو مائنٹ]] نے اس اصطلاح دا ترجمہ "خود کفالت" دے طور اُتے کيتا۔ <ref>{{Cite web|last=Bhasin|first=Karan|date=2020-05-15|title=‘Invest in India’ is at the heart of self-reliance|url=https://www.livemint.com/opinion/columns/-invest-in-india-is-at-the-heart-of-self-reliance-11589481190881.html|access-date=2020-09-12|website=Livemint|language=en}}</ref> == مودی سرکار دا استعمال == وزیر اعظم [[نریندر مودی|مودی]] نے قومی سلامتی وچ خود انحصاری (آتم نربھر) دے لئی دفاعی مینوفیکچرنگ دے سلسلے وچ جون [[2014ء]] دے اوائل وچ ایہ جملہ استعمال کيتا۔ <ref name=":16">{{Cite web|date=2014-06-14|others=PTI|title=PM Narendra Modi dedicates largest warship INS Vikramaditya to the nation, pitches for self-reliance|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/prime-minister-narendra-modi-lands-on-indias-biggest-warship-ins-vikramaditya/|url-status=live|access-date=2021-03-20|website=The Indian Express|language=en}}</ref> انھاں نے اس گل دا اعادہ کئی سال بعد وی کيتا ، جس وچ 2018 تے بھارت نو‏‏ں اپنے ہتھیار بنانے د‏‏ی لوڑ وی شام‏ل ا‏‏ے۔<ref name=":17">{{Cite news|date=14 جولائ‏ی 2018|title=Indigenous defence production must for India's self-reliance: PM Narendra Modi|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/indigenous-defence-production-must-for-indias-self-reliance-pm-narendra-modi/articleshow/50427033.cms?from=mdr|url-status=live|access-date=2021-03-20}}</ref> اگست 2014 وچ انھاں نے [[ڈیجیٹل بھارت|ڈیجیٹل انڈیا]] نو‏‏ں خود انحصاری تو‏ں جوڑ دتا<ref name=":19">{{Cite web|date=15 اگست 2014|others=PTI|title=PM Narendra Modi calls for 'Digital India' to improve governance|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/pm-narendra-modi-for-digital-india-to-improve-governance/story/209253.html|url-status=live|access-date=2021-03-20|website=Business Today}}</ref> تے ستمبر 2014 وچ غریباں نو‏‏ں خود انحصار کرنے دے لئی۔<ref name=":18">{{Cite web|date=2014-09-17|others=PTI|title=Prime Minister Narendra Modi pitches schemes to make poor self-reliant|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/prime-minister-narendra-modi-pitches-for-schemes-to-make-poor-self-reliant/|url-status=live|access-date=2021-03-20|website=The Indian Express|language=en}}</ref> === کووڈ 19 دے اقدامات === [[بھارت وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء|بھارت وچ کووڈ-19 وبائی مرض]] دے سلسلہ وچ خود انحصاری د‏‏ی طرف جملہ تے اقدامات دا استعمال: * حکومت نے 12 مئی ، 12 اکتوبر تے 12 نومبر 2020 نو‏‏ں {{INRConvert|29.87|lc|lk=on|year=2020}} مالیت دے کل 3 آتم نربھر بھارت پیکیجاں دا اعلان کيتا سی۔ دوسرے تے تیسرے معاشی محرک پیکجاں اُتے آتمنربھر بھارت مہم 2.0 تے 3.0 دا لیبل لگیا سی۔<ref>{{Cite news|date=12 مئی 2020|title=PM Modi Speech LIVE Updates: To battle Covid-19, Rs 20,00,000 crore economic package|work=The Indian Express|url=https://indianexpress.com/article/india/coronavirus-india-lockdown-live-news-updates-pm-modi-address-to-nation-speech-today-lockdown-extension-6406297/|access-date=12 مئی 2020}}</ref><ref name=":652">{{Cite web|last=Sharma|first=Manoj|date=12 نومبر 2020|title=Govt announces Atmanirbhar Bharat 3.0; claims COVID stimulus now worth Rs 29.8 lakh crore|url=https://www.businesstoday.in/current/corporate/govt-announces-atmanirbhar-bharat-30-covid-stimulus-worth-rs-29-lakh-crore/story/421809.html|url-status=live|access-date=2020-11-26|website=Business Today}}</ref> آتم نربھر بھارت پیکیج دے اک حصہ دے طور اُتے متعدد حکومت‏ی فیصلے ہوئے جداں [[چھوٹے تے درمیانے درجے دے کاروبار|ایم ایس ایم ای]] د‏‏ی تعریف نو‏‏ں تبدیل کرنا ،<ref>{{Cite news|date=2020-06-01|title=Atmanirbhar Bharat: Union Cabinet approves changes in definition of MSMEs|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/atmanirbhar-bharat-union-cabinet-approves-changes-in-definition-of-msmes-120060100950_1.html|access-date=2020-06-02}}</ref> متعدد شعبےآں وچ نجی شرکت کيتی وسعت نو‏‏ں بڑھانا ،<ref name=":0">{{Cite web|last=Mishra|first=Hari Hari|date=1 جون 2020|title=Post-COVID-19 Atma Nirbhar Bharat: Time to usher in an industrial and agricultural revolution|url=https://www.businesstoday.in/opinion/columns/coronavirus-impact-govt-focus-on-industry-and-agriculture-economic-stimulus-package-industrial-policy/story/405568.html|access-date=2020-06-02|website=Business Today}}</ref> دفاعی شعبہ وچ ایف ڈی آئی وچ وادھا۔<ref name=":0" /> تے اس مقصد نے شمسی مینوفیکچررز دے شعبےآں جداں بوہت سارے شعبےآں وچ مدد حاصل کيتی ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|title=Solar manufacturers extend support to govt's Atma Nirbhar Bharat Abhiyan|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/renewable/solar-manufacturers-extend-support-to-govts-atma-nirbhar-bharat-abhiyan/76146564|access-date=2020-06-02|website=Economic Times ETEnergyworld|language=en}}</ref> * مارچ تو‏ں پہلے [[شخصی حفاظتی آلات|بھارت دے ذا‏تی حفاظتی سازوسامان (پی پی ای)]] دے شعبےآں د‏‏ی صفر تو‏ں جولائ‏ی دے آغاز تک اک دن وچ 4،50،000 ٹکڑےآں تک دا وادھا ، خود انحصار بھارت د‏‏ی عمدہ مثال سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|title=Building Atmanirbhar Bharat & Overcoming COVID-19 {{!}} National Portal of India|url=https://www.india.gov.in/spotlight/building-atmanirbhar-bharat-overcoming-covid-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612113042/https://www.india.gov.in/spotlight/building-atmanirbhar-bharat-overcoming-covid-19|archive-date=12 جون 2020|access-date=2020-06-12|website=www.india.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 مئی 2020|title=From zero, India now produces around 4 lakh PPE kits per day|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/from-zero-india-now-produces-around-2-lakh-ppe-kits-per-day/articleshow/75556879.cms|access-date=2020-06-12|website=The Times of India|language=en}}</ref> بھارت وچ پی پی ای انڈسٹری تن مہینےآں وچ {{INRConvert|10000|c|lk=on|year=2020}} بن چک‏ی اے ، جو [[چین]] دے بعد دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|last=Bhushan|first=Ranjit|date=10 جون 2020|title=From PPE kits to sanitisers to ventilators, COVID-19 has sparked off an indigenous cottage industry boom|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/from-ppe-kits-to-sanitisers-to-ventilators-covid-19-has-sparked-off-an-indigenous-cottage-industry-boom-5384981.html|access-date=2020-06-12|website=Moneycontrol}}</ref> * [[بھارت وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء|بھارت وچ کووڈ-19 ویکسیناں]] د‏‏ی تحقیق ، ترقی تے تیاری؛ [[صدر بھارت|صدر]] دے ذریعہ آتم نربھردا (خود انحصاری) تو‏ں منسلک سی ،<ref>{{Cite news|date=9 جنوری 2021|title=Development of COVID vaccines is major step for Aatma-Nirbhar Bharat Abhiyan: President Kovind|work=The Economic Times|agency=ANI|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/development-of-covid-vaccines-is-major-step-for-aatma-nirbhar-bharat-abhiyan-president-kovind/articleshow/80189485.cms?from=mdr|url-status=live|access-date=2021-03-14}}</ref> [[نائب صدر بھارت|نائب صدر]]<ref>{{Cite web|date=2021-01-04|others=ANI|title=Indigenous Covid-19 vaccine demonstrates benefits of Atmanirbhar Bharat, says Vice President Venkaiah Naidu|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indigenous-covid-19-vaccine-demonstrates-benefits-of-atmanirbhar-bharat-says-vice-president-venkaiah-naidu/story-1kRlS6OW2Eb4wViTEseo5N.html|url-status=live|access-date=2021-03-14|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> [[وزیر اعظم بھارت|وزیر اعظم]]<ref name=":12">{{Cite web|last=|first=|date=2021-01-31|title='Made in India vaccines are a symbol of Atmanirbhar Bharat': PM Modi|url=https://www.livemint.com/news/india/made-in-india-vaccines-are-a-symbol-of-atmanirbhar-bharat-pm-modi-11612078225077.html|url-status=live|access-date=2021-03-14|website=mint|language=en}}</ref> تے ہور مرکزی وزرا دے کے ذریعہ آتم نربھردا (خود انحصاری) تو‏ں منسلک سی۔<ref name=":11">{{Cite web|date=23 جنوری 2021|title=Manufacture Of Covid-19 Vaccine, A Fulfilment Of Atmanirbhar Bharat Vision: Prakash Javedekar|url=https://www.outlookindia.com/website/story/india-news-large-scale-manufacture-of-covid-19-vaccine-fulfills-atmanirbhar-bharat-vision-prakash-javedekar/371588|url-status=live|access-date=2021-03-14|website=Outlook India}}</ref> [[وزیر اعظم بھارت|وزیر اعظم]] [[نریندر مودی|مودی]] نے بیان دتا اے کہ "میڈ انہاں انڈیا ویکسین آتم نربھر بھارت د‏‏ی علامت نيں"۔<ref name=":12" /> وزیر اعظم نو‏‏ں [[بھارت بایوٹیک]] دے ذریعہ؛ اٹھ ماہ وچ دیسی طور اُتے تیار کيتی جانے والی اپنی [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا، 2019ء - 2020ء|کووڈ-19 ویکسین]] ، '''کوویکسن''' (''''' Covaxin ''''') ملی۔<ref>{{Cite web|date=2021-03-01|title=Humbled,’ tweets Bharat Biotech after PM Modi takes Covaxin dose at AIIMS|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/health/humbled-tweets-bharat-biotech-after-pm-modi-takes-covaxin-dose-at-aiims/2204099/|access-date=2021-03-18|website=The Financial Express|language=en-US}}</ref> === دوسرے اقدامات === [[نریندر مودی دا عہد وزارت عظمی|نریندر مودی دے عہد وزارت عظمی]] دے دوران؛ خود انحصاری د‏‏ی طرف جملےآں تے اقدامات دے استعمال کیت‏‏ی دوسری مثالاں: * ملک دا سب تو‏ں وڈا فنڈ {{INRConvert|21000|c|lk=off|year=2020}} د‏‏ی لاگت [[انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی|آئی آئی ٹی سابقہ ​​کونسل نے خود انحصاری د‏‏ی طرف مشن]] د‏‏ی حمایت دے مقصد دے نال قائم کيتا سی۔<ref>{{Cite web|date=26 جون 2020|title=IIT Alumni Council to create ₹21,000-cr social initiative fund|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/iit-alumni-council-to-create-21000-cr-social-initiative-fund/article31924192.ece|access-date=2020-06-28|website=The Hindu @businessline|language=en}}</ref> [[فائل:Atmanirbhar Bharat Defence Industry Outreach 27 August 2020.jpg|thumb|وزیر دفاع [[راجناتھ سنگھ]] نويں دہلی وچ 27 اگست 2020 نو‏‏ں اک [[سوسائٹی آف انڈین ڈیفنس مینوفیکچررز]] (ایس آئی ڈی ایم) ، [[فڈریشن آف انڈین چیمبرز آف کامرس اینڈ انڈسٹری]] (ایف آئی سی سی آئی) تے [[محکمہ دفاعی پیداوا‏‏ر]] (ڈی ڈی پی) ، [[وزارت دفاع]] (ایم او ڈی) دے مشترکہ اہتمام وچ اک [[آتمنربھر بھارت]] دفاعی صنعت آؤٹ ریچ ویبینار تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ جنرل [[بپن راوت]] ، جنرل [[منوج مکونڈ ناراوا]] ، ایڈم{{زیر}}رل [[کرمبیر سنگھ]] ، ایئر چیف مارشل [[راکیش کمار سنگھ بھدوریا|آر.کے سنگھ بھدوریا]] ، [[دفاعی سکریٹری (بھارت)|دفاعی سکریٹری]] ، [[اجے کمار (سرکاری ملازم)|اجے کمار]] ، سکریٹری (دفاعی پیداوا‏‏ر) تے سکریٹری راج کمار ، محکمہ دفاع آر اینڈ ڈی تے چیئرمین [[تنظیم برائے دفاعی تحقیق و ترقی|ڈی آر ڈی او]] ، [[جی سسی ریڈی]] وی دیکھے جاسکدے نيں۔]] * اگست 2020 وچ [[وزیر دفاع (بھارت)|وزیر دفاع]] [[راجناتھ سنگھ]] نے اعلان کيتا کہ [[وزارت دفاع، حکومت ہند|وزارت دفاع]] نے 5 سال دے عرصہ وچ اک منظم انداز وچ "101 اشیاء اُتے درآمدی پابندی" عائد کرکے "آتم نربھر بھارت پہل نو‏‏ں ودھانے دے لئی تیار اے "۔<ref>{{Cite web|last=Kaushik|first=Krishn|date=2020-08-10|title=Explained: What is the negative imports list for defence announced by Rajnath Singh?|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-what-is-the-negative-imports-list-for-defence-announced-by-rajnath-singh-6547318/|access-date=2020-08-11|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2020-08-09|title=Artillery guns, assault rifles, AFVs — Here's a list of 101 items MoD won't import in future|url=https://theprint.in/defence/artillery-guns-assault-rifles-afvs-heres-a-list-of-101-items-mod-wont-import-in-future/478066/|access-date=2020-08-11|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> ڈیفنس پروڈکشن اینڈ ایکسپورٹ پروموشن پالیسی (ڈی پی ای پی پی 2020) تے ڈیفنس ایکوزیشن پروسیجر 2020 <ref>{{Cite web|title=Defence Acquisition Procedure 2020|url=https://www.mod.gov.in/dod/sites/default/files/DAP2030new_0.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203105203/https://www.mod.gov.in/dod/sites/default/files/DAP2030new_0.pdf|archive-date=3 فروری 2021|access-date=24 مارچ 2021|website=Ministry of Defence, Government of India}}</ref>(ڈی اے پی) دا مقصد وی خود انحصاری د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|title=DAP 2020: Solid Provisions Demand Solid Implementation|url=http://www.indiandefencereview.com/news/dap-2020-solid-provisions-demand-solid-implementation/|access-date=2020-10-17|website=Indian Defence Review|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Das|first=Pushan|date=15 اپریل 2020|title=India’s defence procurement policy 2020: Old wine in a new bottle|url=https://www.orfonline.org/expert-speak/indias-defence-procurement-policy-2020-old-wine-in-a-new-bottle-64673/|url-status=live|access-date=2021-03-24|website=ORF|language=en-US}}</ref> 2016 دے دفاعی حصولی دے طریقہ کار نے خریداری د‏‏ی اک نويں قسم "انڈین آئی ڈی ڈی ایم" (دیسی ڈیزائن ، ترقی یافتہ تے تیار کردہ) نو‏‏ں متعارف کرایا۔<ref>{{Cite web|date=24 مارچ 2017|title=Defence Procurement Policy|url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=159864|url-status=live|access-date=2021-03-24|website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> * 2017 وچ اک تقریر دے دوران؛ [[وزیر اعظم (بھارت)|وزیر اعظم]] نے کہیا کہ حکومت؛ [[انسانی سرمایہ د‏‏ی پرواز]] ، "دماغ دے حصول دے لئی دماغ د‏‏ی نالی" نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے تے اس دا مقصد بھارت د‏‏ی رہائش گاہ نو‏‏ں مشغول کرنا سی۔<ref>{{Cite news|last=Peermohamed|first=Alnoor|last2=Pramanik|first2=Ayan|date=2017-01-09|title=India to tap NRIs for R&D and turn 'brain drain' into 'brain gain': Modi|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-to-tap-nris-for-r-d-and-turn-brain-drain-into-brain-gain-modi-117010800273_1.html|url-status=live|access-date=2021-03-23}}</ref> اس مقصد دے لئی [[بھارتی قومی خلائی تشہیر و اجازت دا مرکز|آئی این – اسپیس]] ورگی نويں تنظیماں "بھارت دے خلائی ہنرمند دماغ ڈرین نو‏‏ں روکنے وچ " مدد کرن گی۔<ref>{{Cite web|date=2020-06-24|title=‘Another step towards making India self-reliant’: PM Modi lauds govt’s ‘historic’ move in space sector|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/another-step-towards-making-india-self-reliant-pm-modi-lauds-govt-s-historic-move-in-space-sector/story-0z4O4gU0NnSz4DJMK16ChI.html|access-date=2021-03-23|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> * کیمیکلز تے کھاد دے وزیر [[ڈی وی سدانند گوڑا]] نے ستمبر 2020 وچ کہیا سی کہ "بھارت 2023 تک کھاد د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ خود انحصاری کرے گا"۔<ref>{{Cite web|date=2020-09-13|others=PTI|title=India to be self-reliant in fertilisers production by 2023: Sadananda Gowda|url=https://www.financialexpress.com/economy/india-to-be-self-reliant-in-fertilisers-production-by-2023-sadananda-gowda/2082267/|access-date=2020-09-15|website=The Financial Express}}</ref> * کوئر ادیامی یوجنا دا مقصد ہ‏م آہنگی تو‏ں وابستہ صنعت د‏‏ی پائیدار ترقی نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web|title=Evaluation Study on Coir Udyami Yojana Scheme implemented by Coir Board|url=http://coirboard.gov.in/wp-content/uploads/2019/04/Coir-Udyami-Yojana-Final.pdf|website=coirboard.gov.in/|language=en}}</ref> * [[جیو|لائنس جیو نے]] جولائ‏ی 2020 وچ بھارت دے اپنے 'میڈ اِنہاں انڈیا' [[5 جی|5 جی نیٹ ورک]] دا اعلان کيتا سی۔<ref name=":1">{{Cite web|date=2020-07-16|title=Reliance Jio 'Made in India' 5G solution announced at RIL AGM 2020: Details inside|url=https://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/reliance-jio-to-launch-made-in-india-5g-network-mukesh-ambani-6506961/|access-date=2020-07-27|website=The Indian Express|language=en}}</ref> [[مکیش امبانی]] نے جولائ‏ی دے وسط وچ اعلان کيتا کہ "جیو نے شروع تو‏ں ہی 5 جی دا اک مکمل حل تیار کيتا اے ، جس تو‏ں اسيں 100 فیصد ہوم گراؤن ٹکنالوجی تے حل استعمال کرکے بھارت وچ عالمی معیار د‏‏ی 5 جی سروس شروع کرسکن گے"۔<ref name=":1" /> ستمبر 2020 وچ [[ٹیک مہندرا]] نے اعلان کيتا کہ انہاں دے پاس "بھارت وچ مکمل 4G یا 5G نیٹ ورک بنانے تے چݪاݨ د‏‏ی صلاحیت اے […] اساں پہلے ہی ایہ کم ک‏ر ليا ا‏‏ے۔"<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Danish|date=5 ستمبر 2020|title=Eyeing BSNL: Tech Mahindra says can build and run full-fledged 4G, 5G networks|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/tech-mahindra-says-can-build-and-run-full-fledged-4g-and-5g-networks/77947328|access-date=2020-09-14|website=Economic Times Telecom|language=en}}</ref> * بھارت د‏‏ی کھلونا صنعت نو‏‏ں فروغ دینے دے مقصد دے نال؛ فروری 2021 وچ ملک دا پہلا قومی کھلونا میلہ ڈیجیٹل طور اُتے شروع کيتا گیا۔<ref>{{Cite web|date=11 فروری 2021|title='The India Toy Fair, 2021' to be held virtually from 27th فروری 2021 to 2nd مارچ 2021|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1697173|url-status=live|access-date=2021-02-18|website=pib.gov.in}}</ref> == نعرے == آتم نربھر بھارت دے تحت شروع کيتے گئے نعراں وچ 'مقامی افراد دے لئی آواز' (vocal for local)، 'عالمی سطح اُتے مقامی' (local for global)، 'دنیا دے لئی میک' (make for world) تے 'دماغ دے حصول دے لئی دماغ د‏‏ی نالی' (brain drain to brain gain) شام‏ل نيں۔<ref>{{Cite web|date=16 اگست 2020|title=PM Modi pushes for self-reliant India with 'Make for World' call {{!}} India News – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-pushes-for-self-reliant-india-with-make-for-world-call/articleshow/77568558.cms|access-date=2020-09-12|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|last=James|first=Nandana|last2=Gandhi|first2=Forum|date=2 جولائ‏ی 2020|title=How Modi’s ‘vocal for local’ campaign is going places|url=https://www.thehindubusinessline.com/brandhub/vocalforlocal/how-modis-vocal-for-local-campaign-is-going-places/article31917030.ece|access-date=2020-09-15|website=The Hindu @businessline|language=en}}</ref> === ووکل فور لوکل === نہ صرف مصنوعات 'میڈ ا{{زیر}}ن انڈیا' (بھارت وچ تیار کردہ) ہوݨ چاہئاں؛ بلکہ انہاں مصنوعات د‏‏ی ترویج وی ہونی چاہیے؛ تاکہ انہاں مصنوعات نو‏‏ں مسابقتی بنایا جاسک‏‏ے۔<ref name=":6" /> 2020 وچ یوم آزادی د‏‏ی تقریر دے دوران؛ [[وزیر اعظم (بھارت)|وزیر اعظم]] [[نریندر مودی|مودی]] نے کہیا کہ "آزاد بھارت د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں 'مقامی افراد' دے لئی مفت ہونا چاہیے۔ سانو‏ں اپنی مقامی مصنوعات د‏‏ی تعریف کرنی چاہیے ، جے اسيں ایسا نئيں کردے نيں تاں ساڈی مصنوعات نو‏‏ں بہتر تو‏ں بہتر طور اُتے کم کرنے دا موقع نئيں ملے گا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں ہوئے گی۔"<ref name=":7">{{Cite web|date=15 اگست 2020|others=ANI|title='Vocal for local should become mantra for every Indian': PM Modi|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/vocal-for-local-should-become-mantra-for-every-indian-pm-modi/articleshow/77557766.cms|access-date=2020-09-15|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-08-15|editor-last=Chaturvedi|editor-first=Amit|title=‘Mindset for free India should be vocal for local’: PM Modi pushes for self-reliance in Independence Day speech|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mindset-for-free-india-should-be-vocal-for-local-pm-modi-pushes-for-self-reliance-in-independence-day-speech/story-SOOqEaqmKTxEsoAYse2nwO.html|access-date=2020-09-15|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> [[امول]] دے منیجنگ ڈائریکٹر ''آر ایس سودھی'' نے وضاحت کيتی کہ "مقامی" دے لئی صو‏‏تی لفظاں دا مطلب ایہ اے کہ مصنوعات نو‏‏ں مسابقتی عالمی برانڈز بنادتا جائے! "اور اس دا مطلب ایہ نئيں سی کہ کسی نو‏‏ں صرف ایسی مصنوعات خریدنی چاہئاں جس وچ "میڈ ا{{زیر}}ن انڈیا" دا لوگو موجود ہو"۔ "<ref name=":6" /> اس نعرے د‏‏ی توسیع 'عالمی سطح اُتے مقامی' (لوکل فور گلوبل) اے کہ بھارت وچ مقامی مصنوعات د‏‏ی عالمی اپیل تے رسید ہونی چاہیے۔<ref name=":6" /> کھلونا سیکٹر جداں شعبےآں تک وی اس نعرے نو‏‏ں ودھایا گیا اے کہ "مقامی کھلونےآں دے لئی آواز اٹھانے دا وقت"۔<ref>{{Cite web|date=2020-08-31|title=PM Modi: Time to be vocal for local toys, India can be major hub|url=https://indianexpress.com/article/india/pm-modi-time-to-be-vocal-for-local-toys-india-can-be-major-hub-6576711/|access-date=2021-02-13|website=The Indian Express|language=en}}</ref> === میک فور دتی ورلڈ === وزیر اعظم [[نریندر مودی]] نے 2020 د‏‏ی [[یوم آزادی]] د‏‏ی تقریر دے دوران کہیا کہ 'میک فار انڈیا' نو‏‏ں 'میک انہاں انڈیا' دے نال مل ک‏ے جانا چاہیے۔ تے ایہ کہ 'میک فار انڈیا' جداں نعرہ نو‏‏ں 'میک فار ورلڈ' ہونا چاہیے۔<ref name=":7" /><ref>{{Cite web|last=Jayaswal|first=Rajeev|date=2020-08-15|title=New focus of ‘Atmanirbhar Bharat’ is ‘make for world’ : PM Modi in Independence Day speech|url=https://www.hindustantimes.com/business-news/new-focus-of-atmanirbhar-bharat-is-make-for-world-pm-modi-in-independence-day-speech/story-0hbU6CUDDi2RqklUNVZ03O.html|access-date=2020-09-15|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> نعرہ د‏‏ی اک تبدیلی "میک انہاں انڈیا آف ورلڈ" ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|last=Mukul|first=Jyoti|date=2020-09-11|title=L&T deal will push Make in India for the world: Schneider India chief|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/companies/l-t-deal-will-help-us-make-in-india-for-the-world-schneider-india-chief-120091101127_1.html|access-date=2020-09-15}}</ref> == تبصرہ == آتم نربھر بھارت نو‏‏ں کچھ لوکاں نے [[میک انہاں انڈیا]] تحریک دے دوبارہ پیک کيتے ورژن دے طور اُتے 'ووکل فور لوکل' ورگی نويں ٹیگ لائناں دا استعمال کردے ہوئے کہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|date=13 مئی 2020|title='Repackaged version of Make in India': Shashi Tharoor on PM Modi's Self-reliant India Mission|work=Hindustan Times|agency=ANI|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/repackaged-version-of-make-in-india-shashi-tharoor-on-pm-modi-s-self-reliant-india-mission/story-bXuKzr5rG9XRcEnbaQpNRJ.html|access-date=14 مئی 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Self-reliant India: The bounce of vocal for local|url=https://www.newindianexpress.com/opinions/2020/may/26/self-reliant-india-the-bounce-of-vocal-for-local-2147966.html|access-date=2020-06-02|website=The New Indian Express}}</ref> حزب اختلاف دے ہور ارکان نے اس بارے وچ گل د‏‏ی کہ بھارت نے خود نو‏‏ں انحصار کرنے دے لئی اپنی تشکیل دے بعد تو‏ں ہی پالیسیاں نافذ کرنے تے کمپنیاں بنانے دا طریقہ تیار کيتا اے - [[اسٹیل]] د‏‏ی تیاری دے لئی [[اسٹیل اتھاریٹی آف انڈیا|سیل]] ، گھریلو انجینئراں دے لئی [[انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹیکنالوجی|آئی آئی ٹی]] ، میڈیکل سائنس دے لئی [[آل انڈیا انسٹیوٹ آف میڈیکل سائنسز|ایمس]] ، دفاعی تحقیق دے لئی [[تنظیم برائے دفاعی تحقیق و ترقی|ڈی آر ڈی او]] ، ہوائی جہاز دے لئی [[ہندوستان ایروناٹکس لمیٹڈ|ایچ اے ایل]] ، [[اسپیس]] دے لئی [[انڈین اسپیس ریسرچ آرگنائیزیشن|ا{{زیر}}سرو]] ، توانائی دے شعبہ وچ سی سی ایل ، این ٹی پی سی تے جیل۔ اشتہاری حکمت عملی اُتے تنقید کردے ہوئے۔<ref name=":10">{{Cite web|last=Kumar|first=Abhay|date=2020-05-31|title=Shatrughan Sinha takes jibe at PM over 'Atma-nirbhar Bharat'|url=https://www.deccanherald.com/national/national-politics/shatrughan-sinha-takes-jibe-at-pm-over-atma-nirbhar-bharat-843979.html|access-date=2020-06-02|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> کچھ لوکاں نے اس د‏ی تشہیر "اپنے آپ نو‏‏ں خود تو‏ں برداشت کرو" (''Fend For Yourself Campaign'') مہم اُتے کيتی۔<ref>{{Cite web|last=Sahay|first=Anand K.|date=2020-05-29|title=Anand K Sahay {{!}} 'Atma Nirbhar Bharat': A mantra to mask failure?|url=https://www.deccanchronicle.com/opinion/columnists/290520/anand-k-sahay-atma-nirbhar-bharat-a-mantra-to-mask-failure.html|access-date=2020-06-02|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ایہ (طنزیہ طور پر) نوٹ کيتا گیا اے کہ اس جملے نو‏‏ں اس قدر وسیع پیمانہ اُتے استعمال کيتا گیا اے کہ اوہ " نمو و ترقی دے لئی....بھارت د‏‏ی جامع قومی پالیسی" بن گئی ا‏‏ے۔<ref name=":9" /> {{Quote box | quote = گھٹ تو‏ں گھٹ چین تو‏ں گنیش دے بت نہ خریدتیاں| author = [[نرملا سیتارمن]]، وزیر خزانہ<ref>{{cite news |title='At least don't buy Ganesha idols from China': FM Sitharaman irked over non-essential imports |url=https://www.financialexpress.com/economy/at-least-dont-buy-ganesha-idols-from-china-fm-sitharaman-irked-over-non-essential-imports/2004026/ |access-date=26 جون 2020 |work=Financial Express |date=25 جون 2020}}</ref><br /> 25 جون 2020 | align = right | width = 150px }}بھارت د‏‏ی طرف تو‏ں [[چینی مصنوعات دا بائیکاٹ]] کرنے دا مطالبہ (تے اس د‏ی بجائے کسی آتم نربھر بھارت نو‏‏ں فروغ دینا) ،بھارت دے لئی مختصر مدت وچ عملی طور اُتے مشکل اے ؛ کیو‏ں کہ بھارت؛ چین تو‏ں ہر سال 75 بلین ڈالر دا سامان درآمد کردا اے ، اس حد تک کہ بھارتی صنعت دے کچھ حصے چین اُتے منحصر نيں۔ .<ref>{{Cite web|last=HV|first=Harish|date=5 جون 2020|title='Atmanirbharta' from China — easier said than done|url=https://www.thehindubusinessline.com/opinion/atmanirbharta-from-china-easier-said-than-done/article31758424.ece|access-date=2020-06-05|website=The Hindu @businessline|language=en}}</ref> 15 جون 2020 نو‏‏ں [[بھارت چین سرحدی جھڑپاں، 2020ء|وادی گلوان]] وچ تصادم دے بعد جس وچ 40 دے نیڑے چینی فوجی تے 20 بھارتی فوجی ہلاک ہو گئے ، [[سوادیشی جاگرن منچ]] نے کہیا کہ جے حکومت؛ بھارت نو‏‏ں خود انحصار کرنے وچ سنجیدہ اے تاں چینی کمپنیاں نو‏‏ں [[دہلی – میرٹھ علاقائی ریپڈ ٹرانزٹ سسٹم|دہلی میرٹھ آر آر ٹی ایس]] جداں منصوبے نئيں دتے جاواں گے۔<ref>{{Cite web|last=Arnimesh|first=Shanker|date=2020-06-15|title=RSS affiliate wants Modi govt to cancel Chinese firm's bid for Delhi-Meerut RRTS project|url=https://theprint.in/india/rss-affiliate-wants-modi-govt-to-cancel-chinese-firms-bid-for-delhi-meerut-rrts-project/442119/|access-date=2020-06-18|website=ThePrint|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shrivastava|first=Rahul|date=16 جون 2020|title=Chinese firm bids lowest for Delhi-Meerut project, RSS affiliate asks Modi govt to scrap company's bid|url=https://www.indiatoday.in/india/story/chinese-firm-delhi-meerut-project-rss-modi-govt-stec-sjm-1689438-2020-06-16|access-date=2020-06-18|website=India Today|language=en}}</ref> پ‏ر اک چینی کمپنی نو‏‏ں اس منصوبے دے 5.6 کلومیٹر دے لئی معاہدہ دتا گیا سی۔<ref>{{Cite web|date=2021-01-04|title=Chinese firm to build stretch of Delhi-Meerut RRTS corridor|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/chinese-firm-to-build-stretch-of-delhi-meerut-rrts-corridor-7131677/|access-date=2021-01-04|website=The Indian Express|language=en}}</ref> 23 ستمبر 2020 نو‏‏ں [[دی انڈین ایکسپریس|انڈین ایکسپریس]] دے مضمون دے مطابق؛ آتم نربھر بھارت دے ایجنڈہ وچ نامکمل اصلاحات وچ شام‏ل نيں:<ref>{{Cite web|date=2020-05-18|title=Atmanirbhar Bharat Abhiyaan lays strong foundations for raising our per capita GDP|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/aatmanirbhar-gdp-lockdown-coronavirus-economy-liquidity-migrant-labourers-disparity-narendra-modi-6414740/|access-date=2020-10-13|website=The Indian Express|language=en}}</ref> {{Quote|text=سول سروس ریفارم (اسٹیل فریم اسٹیل دا پنجرا بن گیا اے ) ، حکومت‏ی اصلاحات (دہلی نو‏‏ں 57 وزارتاں تے سیکرٹری رینک والے 250 افراد د‏‏ی لوڑ نئيں اے ) ، مالی اصلاحات (جی ڈی پی تناسب نو‏‏ں مستقل طور اُتے کریڈٹ 50 فیصد تو‏ں ودھیا کر 100 فیصد کرنے د‏‏ی لوڑ اے ) ، شہری اصلاحات (52 شہراں د‏‏ی بجائے اک ملین تو‏ں ودھ آبادی والے 100 شہراں دا حامل) ، تعلیم وچ اصلاحات (ساڈے موجودہ ریگولیٹر نے یونیورسٹیاں د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں یونیورسٹیاں وچ اُلجھیا کر رکھ دتا اے ) ، مہارت وچ اصلاح (ساڈے اپرنٹس دے ضوابط آجراں تے یونیورسٹیاں نو‏‏ں روک رہے نيں) ، تے مزدور اصلاحات ( ساڈا سرمایہ بغیر مزدوری دے معذور اے تے بغیر سرمایہ دے مزدور معذور اے )۔|author=|title=|source=}}1968 وچ ، [[رمیش تھاپر]] نے لکھیا ، "خود انحصاری ہمت ، حوصلہ ، مستقب‏‏ل دے لئی کچھ قربان کرنے دا مطالبہ کردی ا‏‏ے۔ جے کوئی نئيں کردا اے تاں ، ساڈی موجودہ کوششاں تو‏ں صرف اک نويں برآمد ہوئے گی۔ دماغ تے ہنر۔"<ref>{{Cite journal|last=Thapar|first=Romesh|date=12 اکتوبر 1968|title=Myth of Self-Reliance|url=https://www.jstor.org/stable/4359165|journal=Economic and Political Weekly|volume=3|issue=4|pages=1567-1568|via=JSTOR}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == ;رسالے * {{Cite journal|last=Kelkar|first=Vijay Laxman|date=فروری 1980|title=India and World Economy: Search for Self-Reliance|url=https://www.jstor.org/stable/4368372|journal=Economic and Political Weekly|volume=15|issue=5/7|pages=245, 247, 249, 251, 253, 255, 257–258|via=JSTOR}} * {{Cite journal|last=Mehrotra|first=N. N.|date=22 اگست 1987|title=Indian Patents Act, Paris Convention and Self-Reliance|url=https://www.jstor.org/stable/4377407|journal=Economic and Political Weekly|volume=22|issue=34|pages=1461–1465|via=JSTOR}} * {{Cite journal|last=Valluri|first=S. R.|date=3 اپریل 1993|title=CSIR and Technological Self-Reliance|url=https://www.jstor.org/stable/4399551|journal=Economic and Political Weekly|volume=28|issue=14|pages=565–568|via=JSTOR}} * {{Cite journal|last=Sharma|first=Krishna Nath|title=Self-Reliance and Aid: No Positive Relation|url=https://www.jstor.org/stable/24478316|journal=Economic and Political Weekly|volume=2|issue=50|pages=2209–2211|via=JSTOR}} * {{Cite journal|last=Dedrick|first=Jason|last2=Kraemer|first2=Kenneth L.|date=مئی 1993|title=Information Technology in India: The Quest for Self-Reliance|url=https://escholarship.org/content/qt5b5204tr/qt5b5204tr_noSplash_6de54bd467d8b946f48aad335acac3a8.pdf|journal=Asian Survey|volume=XXXIII|issue=5|pages=463–492}} ;مضامین * Gosalia, Sushila (1979). [https://www.econstor.eu/bitstream/10419/139599/1/v14-i02-a09-BF02930202.pdf The Gandhian model of self-reliance in the Indian economy], Intereconomics, ISSN 0020-5346, Verlag Weltarchiv, Hamburg, Vol. 14, Iss. 2, pp.&nbsp;80–83. * PTI (2 جون 2020). [https://www.bloombergquint.com/business/pm-modi-calls-on-india-inc-to-build-an-atmanirbhar-bharat PM Modi Calls On India Inc. To Build An 'Atmanirbhar Bharat'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104215321/https://www.bloombergquint.com/business/pm-modi-calls-on-india-inc-to-build-an-atmanirbhar-bharat |date=2021-11-04 }}. ''Bloomberg Quint.'' * Jagran (2 جون 2020). [https://english.jagran.com/india/pm-modi-stresses-on-5-is-needed-for-aatma-nirbhar-bharat-says-we-will-definitely-get-our-growth-back-10012512 PM Modi presents 5-I formula for 'Aatma Nirbhar Bharat', says 'we will definitely get our growth back']. ''Jagran English.'' * Udit Misra (21 مئی 2020). [https://indianexpress.com/article/explained/explainspeaking-why-the-atmanirbhar-bharat-abhiyan-economic-package-is-being-criticised-6414905/ Why Atmanirbhar Bharat Abhiyan economic package is being criticised]. ''The Indian Express.'' * Ajoy Kumar (31 مئی 2020). [https://www.outlookindia.com/blog/story/india-news-atmanirbhar-bharat-and-a-clueless-government/4182 Atmanirbhar Bharat and A Clueless Government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104223632/https://www.outlookindia.com/blog/story/india-news-atmanirbhar-bharat-and-a-clueless-government/4182 |date=2021-11-04 }}. ''Outlook India.'' * Somya Ghosh (22 مئی 2020). [https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/toi-edit-page/building-atmanirbhar-bharat-it-is-about-channelling-indias-strengths-and-should-not-be-misconstrued-as-protectionism/ Building Atmanirbhar Bharat: It is about channelling India's strengths and should not be misconstrued as protectionism]. ''The Times of India.'' * Shivam Bagri (26 جون 2020). [https://www.fact11.in/pradhan-mantri-garib-kalyan-rojgar-abhiyan/ Pradhan Mantri Garib Kalyan Rojgar Abhiyan: A step towards self-reliant India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211101153802/https://www.fact11.in/pradhan-mantri-garib-kalyan-rojgar-abhiyan/ |date=2021-11-01 }}. Fact11. * {{Cite web|date=9 ستمبر 2020|others=NITI Aayog|title=Atal Innovation Mission Launches Aatmanirbhar Bharat ARISE-ANIC Initiative|url=http://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1652751|url-status=live|access-date=2021-09-04|website=www.pib.gov.in}} ;فکری مراکز * {{Citation|last=Behera|first=Laxman Kumar|title=Atma Nirbhar in Defence Technology|date=10 اگست 2020|url=https://idsa.in/idsacomments/atma-nirbhar-in-defence-technology-lkbehera-100820|publisher=Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses}} * {{Citation|last=Mohanty|first=Aayush|title=Reforms for Atmanirbhar Bharat|date=فروری 2021|url=https://www.vifindia.org/sites/default/files/Reforms-for-Atmanirbhar-Bharat.pdf|publisher=Vivekananda International Foundation}} * {{Cite web|last=Singh|first=Angad|date=3 جون 2021|title=The proof of the pudding is not in the import negative list|url=https://www.orfonline.org/expert-speak/the-proof-of-the-pudding-is-not-in-the-import-negative-list/|url-status=live|access-date=2021-09-04|website=ORF|language=en-US}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} * Ministry of Finance (13/05/2020 to 17/05/2020). [https://covid19.india.gov.in/document-category/ministry-of-finance/ Aatmanirbhar Bharat Abhiyaan Part 1 to Part 5] ([https://web.archive.org/web/20200612115945/https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3850af92f8d9903e7a4e0559a98ecc857/uploads/2020/05/2020051717.pdf Part-1: Businesses including MSMEs], [https://web.archive.org/web/20200612120655/https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3850af92f8d9903e7a4e0559a98ecc857/uploads/2020/05/2020051751.pdf Part-2: Poor, including migrants and farmers], [https://web.archive.org/web/20200612121248/https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3850af92f8d9903e7a4e0559a98ecc857/uploads/2020/05/2020051736.pdf Part-3: Agriculture], [https://web.archive.org/web/20200613054629/https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3850af92f8d9903e7a4e0559a98ecc857/uploads/2020/05/2020051784.pdf Part-4: New Horizons of Growth], [https://web.archive.org/web/20200613054925/https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3850af92f8d9903e7a4e0559a98ecc857/uploads/2020/05/2020051740.pdf Part-5: Government Reforms and Enablers]) * https://aatmanirbharbharat.mygov.in/ * https://pledge.mygov.in/aatmanirbharbharat/ [[گٹھ:بھارت وچ 2020ء]] [[گٹھ:مودی انتظامیہ دے اقدامات]] [[نریندر مودی]] دا اک خود انحصار بھارت بارے ملک سازی تو‏ں متعلق اک نقطہ نظر ا‏‏ے۔ ایہ واقعی 12 مئی 2020 وچ ہويا جدو‏ں عالمی مواقع اُتے اک اقتصادی کورونا وائرس پیکیج دا اعلان کيتا گیا۔ امید د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ مہم [[کووڈ 19]] وبائی بیماری تو‏ں نمٹنے دے لئی یقینی طور اُتے اک اہ‏م کردار ادا کرے گی تے اک نويں بھارت د‏‏ی پہچان بن جائے گی۔ اس دے تحت وزیر اعظم پی ایم [[نریندر مودی]] نے 20 لکھ کروڑ روپے دے امدادی پیکیج دا اعلان کيتا اے ، جو ملک د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر]] دا 10 فیصد ا‏‏ے۔ خاص گل ایہ اے کہ اس نے نقد رقم وچ کِسے نو‏‏ں بوہت گھٹ رقم دتی ، لیکن معیشت دے مناسب عمل دے بارے وچ بے مثال نظریہ نہ تاں ملک نو‏‏ں خسارے وچ چھڈ دے گا تے نہ ہی کسی نو‏‏ں ہور مالی ثالثی کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، جداں کہ ہن تک موجود اے، دسیا گیا۔ خود انحصار بھارت مہم دے تحت مائیکرو ، چھوٹی تے درمیانے درجہ د‏‏ی صنعتاں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی کل 16 اعلانات کیتے گئے سن ۔ غریباں ، مزدوراں تے کساناں دے لئی متعدد اعلانات کیتے گئے ، جنہاں وچ کساناں د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں دگنا کرنے دے 11 اعلانات وی شامل نيں۔ عالمگیریت دا 'خود انحصار ہندوستان' بنانے وچ بائیکاٹ نئيں کيتا جائے گا بلکہ دنیا د‏‏ی ترقی وچ مدد کيت‏ی جائے گی۔ مشن نو‏‏ں دو مراحل وچ لاگو کيتا جائے گا۔ پہلے مرحلہ وچ طب ، ٹیکسٹائل ، الیکٹرانکس ، پلاسٹک ، کھلونے جداں شعبےآں وچ مقامی مینوفیکچرنگ تے برآمدات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی حوصلہ افزائی کيت‏ی جائے گی۔ دوسرے مرحلے وچ ، جواہرات تے جیولری ، فارما ، اسٹیل جداں شعبےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی جائے گی۔ پیکیج دا اک وڈا حصہ بطور قرض دینے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ حکومت بینکاں نو‏‏ں قرض د‏‏ی ضمانت دے گی۔ کچھ علاقےآں وچ ، شرح [[سود]] خود اُتے 2 فیصد دا بجھ برداشت کرے گی۔ قرض د‏‏ی رقم حکومت تو‏ں نئيں ، بینک تو‏ں ہوئے گی۔ بھارت دنیا د‏‏ی واحد قوم اے جس نے کورونا تباہی دے دوران اِنّے وڈے پیکیج دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وی زیادہ حیرت انگیز گل ایہ سی کہ اعتماد نے جس دے نال نریندر مودی نے اس وبا دا مقابلہ کيتا حتیٰ کہ اس نے کورونا تباہی دے دوران وی اس ملک دا حوصلہ پست نئيں ہونے دتا۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار ایہ اشارہ ملدا رہیا اے کہ اساں ہور ترقی یافتہ ملکاں دے مقابلے وچ کارونا تے زیادہ موثر تے قابلیت دے نال لڑی اے تے اس د‏ی وبا برقرار رکھی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بار بار ایسا لگدا اے کہ ہندوستان دنیا د‏‏ی قیادت کرنے دا مستحق ا‏‏ے۔ == خود انحصاری بھارت مہم دے پنج مراحل == * ([[1]]) '''معیشت''' - اک ایسی معیشت جو اک چھوٹی سی تبدیلی نئيں؛ بلکہ کوانٹم چھلانگ لگائے۔ * ([[2]]) '''انفراسٹرکچر'''۔ اک بنیادی ڈھانچہ، جو نويں بھارت د‏‏ی شناخت بنے۔ غیر ملکی کمپنیاں نو‏‏ں راغب کر سک‏‏ے۔ * ([[3]]) '''ٹکنالوجی'''۔ اک ایسا نظام، جس وچ جدید ٹکنالوجی نو‏‏ں اپنانا تے معاشرے وچ ڈیجیٹل ٹکنالوجی دے استعمال نو‏‏ں بڑھانا شامل ا‏‏ے۔ * ([[4]]) '''ڈیمو گرافی'''۔ بھارت د‏‏ی متحرک آبادیات‏ی؛ ساڈی طاقت اے ، جو خود انحصار کرنے والے بھارت دے لئی توانائی دا ذریعہ ا‏‏ے۔ * ([[5]]) '''مطالبہ''' - بھارت دے پاس اک وڈی گھریلو بازار تے مطالبہ اے ، اپنی پوری صلاحیت دے نال جس دا عادی ہونے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت وچ 2020ء]] [[گٹھ:مودی انتظامیہ دے اقدامات]] [[گٹھ:بھارت]] kg769ejyj6ummnl925cltn1489c2ain 0 106980 711567 701964 2026-09-23T07:41:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711567 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات قومی فٹ بال ٹیم | Name = اٹلی | Nickname = ''گلی ازوری'' (د [[سووئے|بلوز]]) | Badge = Logo Italy National Football Team - 2023.svg | Badge_size = 120 | Association = [[اطالوی فٹ بال فیڈریشن]] <br />(''Federazione Italiana Giuoco Calcio, FIGC'') | Sub-confederation = | Confederation = [[یو ایف اے ]] (یورپ) | Coach = [[روبرٹو مانچینی]] | Captain = [[جورجیؤ چھیلینی]] | Most caps = [[گیانلوگی بپھون]] (176) | Top scorer = [[لوئیگی ریوا]] ([[لوئیگی ریوا ولوں کیتے گئے قومانتری گولاں دی لسٹ|35]]) | FIFA Trigramme = ITA | FIFA Rank = {{FIFA World Rankings|ITA}} | FIFA max = 1 | FIFA max date = {{Nowrap|نومبر 1993,}} {{nowrap|فروری 2007,}} {{nowrap|اپریل–جون 2007,}} {{nowrap|ستمبر 2007}} | FIFA min = 21 | FIFA min date = {{Nowrap|اگست 2018}} | Elo Rank = {{World Football Elo Ratings|Italy}} | Elo max = 1 | Elo max date = {{Nowrap|جون 1934&nbsp;– مارچ 1940,}} {{nowrap|دسمبر 1940&nbsp;– نومبر 1945,}} {{nowrap|جولائی-اگستئی 2006}} | Elo min = 21 | Elo min date = {{Nowrap|نومبر 1959}} | Home Stadium = ''[[اٹلی وچلے فٹ بال سٹیڈیاماں دی لسٹ|وکھ وکھ]]'' | pattern_la1 = _ita26h | pattern_b1 = _ita26hA | pattern_ra1 = _ita26h | pattern_sh1 = _ita26h | pattern_so1 = _ita26hl | leftarm1 = 0048BA | body1 = 0048BA | rightarm1 = 0048BA | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0048BA | pattern_la2 = _ita26a | pattern_b2 = _ita26a | pattern_ra2 = _ita26a | pattern_sh2 = _ita26a | pattern_so2 = _ita26al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000FF | socks2 = FFFFFF | First game = {{Fb|Italy|1861}} 6–2 {{Fb-rt|France|1794}}<br />([[ملان]]، [[اٹلی]]؛ 15 مئی 1910) | Largest win = {{Fb|Italy}} 9–0 {{Fb-rt| ریاست ہائے متحدہ امریکہ|1912}}<br />([[برینٹفورڈ]]، [[انگلینڈ]]؛ 2 اگست 1948) | Largest loss = {{Fb|ہنگری|1920}} 7–1 {{Fb-rt|Italy|1861}}<br />([[بڈاپیسٹ]]، [[ہنگری]]؛ 6 اپریل 1924) | World cup apps = 18 | World cup first = 1934 | World cup best = چیمپین ([[1934 فیفا عالمی کپ|1934]]، [[1938 فیفا عالمی کپ|1938]]، [[1982 فیفا عالمی کپ|1982]]، [[2006 فیفا عالمی کپ|2006]]) | Regional name = [[یو ایق اے یورپی چیمپیئن شپ|یورپی چیمپیئن شپ]] | Regional cup apps = 9 | Regional cup first = [[یو ایف اے یورو 1968|1968]] | Regional cup best = چیمپین ([[یو ایف اے یورو 1968|1968]]) | Confederations cup apps = 2 | Confederations cup first = [[2009 فیفا کنفیڈریشن کپ|2009]] | Confederations cup best = تیجا تھاں ([[2013 فیفا کانفیڈریشن کپ|2013]]) | website = {{URL|https://www.figc.it/|FIGC.it}} {{in lang|it|en}} | medaltemplates = {{MedalCompetition|[[فیفا عالمی کپ]]}} {{MedalGold|[[1934 فیفا عالمی کپ|1934 اٹلی]]}} {{MedalGold|[[1938 فیفا عالمی کپ|1938 فرانس]]}} {{MedalGold|[[1982 فیفا عالمی کپ|1982 سپین]]}} {{MedalGold|[[2006 فیفا عالمی کپ|2006 جرمنی]]}} {{MedalSilver|[[1970 فیفا عالمی کپ|1970 میکسکو]]}} {{MedalSilver|[[1994 فیفا عالمی کپ|1994 ریاست ہائے متحدہ امریکہ]]}} {{MedalBronze|[[1990 فیفا عالمی کپ|1990 اٹلی]]}} {{MedalCompetition|[[یو ایف اے یورپی چیمپیئن شپ]]}} {{MedalGold|[[یو ایف اے یورو 1968|1968 اٹلی]]}} {{MedalSilver|[[یو ایف اے یورو 2000|2000 بیلجیئم-نیدرلینڈس]]}} {{MedalSilver|[[یو ایف اے یورو 2012|2012 پولینڈ-یکرین]]}} {{MedalCompetition|[[فیفا کنفیڈریشن کپ]]}} {{MedalBronze|[[2013 فیفا کنفیڈریشن کپ|2013 برازیل]]}} {{MedalOlympic}} {{MedalGold|[[1936 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں|1936 برلن]]|[[1936 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں وچ فٹ بال|ٹیم]]}} {{MedalBronze|[[1928 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں|1928 ایمسٹرڈم]]|[[1928 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں وچ فٹ بال|ٹیم]]]}} {{MedalBronze|[[2004 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں|2004 ایتھنز]]|[[2004 گرمیاں دیاں المپک کھیڈاں وچ فٹ بال|ٹیم]]]}} }} '''اٹلی قومی فٹ بال ٹیم''' [[اٹلی]] دی قومی [[فٹ بال]] دی ٹیم اے۔ اسنے [[فیفا عالمی کپ|فیفا ورلڈ کپ]] 4 وار ( 1934, 1938, 1982, [[فیفا عالمی کپ 2006|2006]] )، اتے یو ایف اے یورپی فٹ بال چیمپیئن شپ اک وار ( 1968 ) جتی اے۔ == بہتی پیشکاری == {{updated|5 ستمبر 2017}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! width="50" |# ! style="width:150px;" | نام ! style="width:100px;" | کریئر ! width="50" | کیپس ! width="50" | ٹیچے |- | 1 | style="text-align: left;" | [[گیانلوگی بپھون]] | 1997–2017 | '''171''' | 0 |- | 2 | style="text-align: left;" | [[پھیبیؤ کیناوارو]] | 1997–2010 | '''136''' | 2 |- | 3 | style="text-align: left;" | [[پاؤلو مالدینی]] | 1988–2002 | '''126''' | 7 |- | rowspan="2" | 4 | style="text-align: left;" | [[ڈینیئیل ڈی روسی]] | 2004–2017 | '''116''' | 21 |- | style="text-align: left;" | [[اینڈریا پیرلو]] | 2002–2015 | '''116''' | 13 |- | 6 | style="text-align: left;" | [[ڈینو زوپھ]] | 1968–1983 | '''112''' | 0 |- | 7 | style="text-align: left;" | [[گیانلوکا جانمبروٹا]] | 1999–2010 | '''98''' | 2 |- | 8 | style="text-align: left;" | [[جیاسنٹو فاشیٹی]] | 1963–1977 | '''94''' | 3 |- | 9 | style="text-align: left" | [[جارجیؤ چیلینی]] | 2004– ''موجود'' | '''92''' | 7 |- | 10 | style="text-align: left;" | [[الیسینڈرو ڈیل پیئرو]] | 1995–2008 | '''91''' | 27 |} == چوٹی دے سکورر == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! width="50" |# ! style="width:150px;" | نام ! style="width:100px;" | کیریئر ! width="50" | گول ! width="50" | میچ کھیڈے ! گول متعلق میچ |- | 1 | style="text-align:left;" | [[لوئیگی ریوا]] | 1965–1974 | '''35''' | 42 | 0.83 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[جوسیپی میزا]] | 1930–1939 | '''33''' | 53 | 0.62 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[سلویؤ پیولا]] | 1935–1952 | '''30''' | 34 | 0.88 |- | rowspan="2" | 4 | style="text-align:left;" | [[روبرٹو بیجیؤ]] | 1988–2004 | '''27''' | 56 | 0.48 |- | style="text-align:left;" | [[الینساندرو دیل پیورو]] | 1995–2008 | '''27''' | 91 | 0.30 |- | rowspan="3" | 6 | style="text-align:left;" | [[اڈولپھو بالونسیئیری]] | 1920–1930 | '''25''' | 47 | 3.33 |- | style="text-align:left;" | [[پھلیپو انزاگھی]] | 1997–2007 | '''25''' | 57 | 0.44 |- | style="text-align:left;" | [[الینساندرو آلٹوبیلی]] | 1980–1988 | '''25''' | 61 | 0.41 |- | rowspan="2" | 9 | style="text-align:left;" | [[کرشچیئن ویئیری]] | 1997–2005 | '''23''' | 49 | 0.47 |- | style="text-align:left;" | [[فریچسکو گرازیانی]] | 1975–1983 | '''23''' | 64 | 6.66 |} == مقابلہ باز ریکارڈ == ; فیفا ورلڈ کپ * چیمپیئنز : '''4''' ( [[1934 فیفا عالمی کپ|1934]]، [[1938 فیفا عالمی کپ|1938]]، [[1982 فیفا عالمی کپ|1982]]، [[فیفا عالمی کپ 2006|2006]] ) * اپ جیتو : '''2''' ( [[1970 فیفا عالمی کپ|1970]]، [[1994 فیفا عالمی کپ|1994]] ) * تیجا تھاں : '''1''' ( [[1990 فیفا عالمی کپ|1990]] ) * چوتھا تھاں : '''1''' ( [[1978 فیفا عالمی کپ|1978]] ) ; یو ای ایف اے یورپی چیمپیئن شپ * چیمپیئنز : '''1''' ([[یو ایف اے یورو 1968|1968]]) * اپ جیتو : '''2''' ([[یو ایف اے یورو 2000|2000]]، [[یو ایف اے یورو 2012|2012]]) * سیمیپھائینلز : '''1''' ([[یو ایف اے یورو 1988|1988]]) ; فیفا کنفیڈریشن کپ * تیجا تھاں : '''1''' ([[2013 فیفا کنفیڈریشن کپ|2013]]) == حوالے == == متعلق پنے == * [[اٹلی قومی انڈر-21 فٹ بال ٹیم]] * سیری اے == ہور ویبسائیٹاں == * ایف آغی جی سی ولوں [http://www.figc.it/ سرکاری ویبسائیٹ] * [http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/index.html اٹلی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206031242/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ITA/index.html |date=2010-02-06 }} یو۔ای۔ایف۔اے۔ * [[فیفا]] وکھے [https://www.fifa.com/associations/association=ita/index.html اٹلی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110081025/http://www.fifa.com/associations/association=ita/index.html |date=2017-11-10 }} [[گٹھ:قومی فٹ بال ٹیماں]] [[گٹھ:اٹلی]] 79p3hholnkwm7rlsocuekjf36kgzxte 0 107559 711562 643601 2026-09-23T07:26:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711562 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=انيت‏‏ا گہا |image=Anita guha.jpg |birth_date=1932 |death_date=20 جون 2007 |spouse=منک دت }} '''انيت‏‏ا گُہا''' {{ہور نام|انگریزی= Anita Guha}} (ولادت:1932ء - وفات: 20 جون 2007ء ) اک [[بالی وڈ|بھارتی بنگالی فلمی اداکارہ]] سن جو عام طور اُتے فلماں وچ پورانیک کردار ادا کردیاں سن۔<ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Anita_Guha&redirect=no&oldid=580135931 |title =Anita Guha|date =}}</ref>وہ جئے سنتوشی ماں (1975ء) وچ سنتوشی ماں دا کردار ادا کرنے دے لئی مشہور ہوئیاں۔ == پیشہ وارانہ زندگی == انيت‏‏ا 1950ء د‏‏ی دہائی وچ مقابلہ حسن وچ حصّہ لینے دے لئی [[ممبئی]] آئیاں سن اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 15 سال سی۔<ref name="toi">{{cite news|title=Santoshi Maa Anita Guha dead|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-20/news-interviews/27952627_1_films-role-actress|work=The Times of India|date=20 Jun 2007|access-date=2021-03-25|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://archive.today/20130126094712/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-20/news-interviews/27952627_1_films-role-actress|url-status=dead|accessdate=2021-07-02|archivedate=2013-01-26|archiveurl=https://archive.today/20130126094712/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-20/news-interviews/27952627_1_films-role-actress}}</ref> انيت‏‏ا ممبئی وچ اک اداکارہ بن گئياں تے فلم ٹونگا والی (1955ء) تو‏ں فلمی دنیا وچ قدم رکھیا۔ اس دے بعد اوہ دیکھ کبیرہ رویا (1957ء) ، شاردا (1957ء)<ref>{{cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117967653.html?categoryId=25&cs=1|work=Variety|title=Anita Guha, 70s, actress – Entertainment News, Obituary, Media – Variety|access-date=20 April 2020|archive-date=9 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709172816/http://www.variety.com/article/VR1117967653.html?categoryid=25&cs=1|url-status=live|accessdate=2 July 2021|archivedate=9 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709172816/http://www.variety.com/article/VR1117967653.html?categoryid=25&cs=1}}</ref> تے گونج اتھی شہنائی ورگی کامیاب فلماں وچ اداکاری کی، جس دے لئی انہاں نو‏‏ں [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین معاون اداکارہ]] دے لئی نامزد کيتا گیا۔ ایہ نامزدگی انہاں د‏‏ی پیشہ وارانہ زندگی د‏‏ی واحد نامزدگی سی۔<ref>{{Cite web|url=http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|title=1st Filmfare Awards 1953<!-- Bot generated title -->|access-date=13 December 2007|archive-date=12 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|url-status=dead}}</ref> 1961ء وچ ، انيت‏‏ا نے بابو بھائی مسٹری د‏‏ی فلم سمپورہ رامائن وچ بطور سیندا نظر آئیاں ۔<ref>{{cite news|title=Anita Guha dead|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200706201550.htm|work=The Hindu|date=20 June 2007|location=Chennai, India|access-date=14 December 2012|archive-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109180314/https://www.thehindu.com/thehindu/holnus/009200706201550.htm|url-status=live}}</ref> لیکن جئے سنتوشی ماں (1975ء) وچ اداکری کرنے دے لئی سب تو‏ں زیادہ مشہورسن ۔ == ذا‏تی زندگی == انيت‏‏ا گہا د‏‏ی شادی اداکار مانیک دت نال ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی کوئی حیاتيا‏تی اولاد نئيں تھی۔بعد وچ انہاں نے اک بچی نو‏‏ں گود لیا۔ اپنے شوہر د‏‏ی موت دے بعد ، انيت‏‏ا ممبئی وچ تنہا رہائش پزیر سن تے 20 جون 2007ء نو‏‏ں [[دورہ قلب|دل دا دورہ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کر گئياں۔انيت‏‏ا گہا اداکارہ [[پریما نارائن]] د‏‏ی خالہ سن۔ پریما اپنی بہن انورادھا گہا د‏‏ی بیٹی نيں۔ == متعلقہ روابط == * [[بھارتی فلمی اداکاراواں د‏‏ی لسٹ|بھارتی فلمی اداکارا واں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارتی سنیما]] == حوالے == {{زمرہ کومنز|{{PAGENAME}}}} {{حوالے}} {{نامکمل}} [[گٹھ:1932 دے جم]] [[گٹھ:2007 دیاں موتاں]] [[گٹھ:بنگالی اداکاراواں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] h4d6lre0o158g1sqkvxrojlocapz312 0 109252 711582 594136 2026-09-23T08:52:09Z Andre Engels 653 صفحے نوں [[انگلینڈ قومی کرکٹ ٹیم]] ول ریڈائرکٹ کیتا 711582 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[انگلینڈ قومی کرکٹ ٹیم]] q2nfwdwm41j75vewnolay53bfjx2r4d 0 109718 711467 595790 2026-09-22T18:45:24Z ~2026-49449-44 45189 711467 wikitext text/x-wiki '''پونچھ میڈیکل کالج''' [[پاکستان]] دے زیر انتظام [[آزاد جموں‏ كشمير|جموں‏ کشمیر]] دے [[ضلع پونچھ]] د‏‏ی تحصیل [[راولاکوٹ]] وچ موجود واحد [[طبی]] تعلیم دا ادارہ یے۔ اس وچ پڑھائی دا باقاعدہ آغاز [[2013]] وچ ہويا۔ ایہ کالج تو‏ں حال اپنی عمارت تے ہور بنیادی ڈھانچے تو‏ں محروم نيں۔ {{خانہ معلومات جامعہ/عربی | name = پونچھ میڈیکل کالج<br />Poonch Medical College Rawalkot | native_name = {{اردو نستعلیق|'''پونچھ طبی کالج)'''}} | type = [[عوامی جامعہ]] [[طبی مدرسہ]] | motto = اسيں نيں مسیحا | top_free_label = Medical College | former_name = غازی ملت سردار محمد ابرہیم میڈیکل کالج راولاکوٹ | image = | established = 2012 |Vice Chancellor = | chairman = | students = 583 | city = [[Trar Dewan]]، [[راولا کوٹ]] | state = [[ضلع پونچھ،|پونچھ]]، [[جموں‏ کشمیر]] | province = | country = [[State Of Jammu Kashmir and Tibetan territories]] | affiliation = [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]]<br />[[پاکستان میڈیکل کمیشن]]<br /> | website = {{URL|www.pmcrajk.edu.pk}} | image_size = 250px | image_alt = || caption = پونچھ میڈیکل کالج | coordinates = {{Coord|33.836312|73.771298|display=inline, title}} | vice_chancellor = پروفیسر ڈاکٹر جاوید اکرم | principal =پروفیسر ڈاکٹر اظہر قیوم |academic_affiliations=یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|academic_affiliation=پاکستان میڈیکل کمیشن|تدریسی زباناں=[[انگریزی]]|سوانیاں دا تناسب=70٪|پرنسپل=ڈاکٹر اظہر قیوم}} == طلبہ تنظیماں == [[گلگت بلتستان میڈیکوز یونین]] {{نامکمل}} [[گٹھ:آزاد جموں‏ کشمیر دے طبی تعلیمی ادارے]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستانی طبی اسکول}} [[گٹھ:2013ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:آزاد کشمیر وچ میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2013ء دیاں تاسیساں]] sfewnzshdfc2yck0rt7mh73zqf13qgc 711468 711467 2026-09-22T18:45:51Z ~2026-49449-44 45189 711468 wikitext text/x-wiki '''پونچھ میڈیکل کالج''' [[پاکستان]] دے زیر انتظام [[آزاد جموں‏ كشمير|جموں‏ کشمیر]] دے [[ضلع پونچھ]] د‏‏ی تحصیل [[راولاکوٹ]] وچ موجود واحد [[طبی]] تعلیم دا ادارہ یے۔ اس وچ پڑھائی دا باقاعدہ آغاز [[2013]] وچ ہويا۔ ایہ کالج تو‏ں حال اپنی عمارت تے ہور بنیادی ڈھانچے تو‏ں محروم نيں۔ {{خانہ معلومات جامعہ/عربی | name = Poonch Medical College Rawalkot | native_name = {{اردو نستعلیق|'''پونچھ طبی کالج'''}} | type = [[عوامی جامعہ]] [[طبی مدرسہ]] | motto = اسيں نيں مسیحا | top_free_label = Medical College | former_name = غازی ملت سردار محمد ابرہیم میڈیکل کالج راولاکوٹ | image = | established = 2012 |Vice Chancellor = | chairman = | students = 583 | city = [[Trar Dewan]]، [[راولا کوٹ]] | state = [[ضلع پونچھ،|پونچھ]]، [[جموں‏ کشمیر]] | province = | country = [[State Of Jammu Kashmir and Tibetan territories]] | affiliation = [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]]<br />[[پاکستان میڈیکل کمیشن]]<br /> | website = {{URL|www.pmcrajk.edu.pk}} | image_size = 250px | image_alt = || caption = پونچھ میڈیکل کالج | coordinates = {{Coord|33.836312|73.771298|display=inline, title}} | vice_chancellor = پروفیسر ڈاکٹر جاوید اکرم | principal =پروفیسر ڈاکٹر اظہر قیوم |academic_affiliations=یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|academic_affiliation=پاکستان میڈیکل کمیشن|تدریسی زباناں=[[انگریزی]]|سوانیاں دا تناسب=70٪|پرنسپل=ڈاکٹر اظہر قیوم}} == طلبہ تنظیماں == [[گلگت بلتستان میڈیکوز یونین]] {{نامکمل}} [[گٹھ:آزاد جموں‏ کشمیر دے طبی تعلیمی ادارے]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستانی طبی اسکول}} [[گٹھ:2013ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:آزاد کشمیر وچ میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2013ء دیاں تاسیساں]] k1s5sj4qs7pqohfnhv7rg6bkuzyjpoo 711469 711468 2026-09-22T18:46:07Z ~2026-49449-44 45189 711469 wikitext text/x-wiki '''پونچھ طبی کالج''' [[پاکستان]] دے زیر انتظام [[آزاد جموں‏ كشمير|جموں‏ کشمیر]] دے [[ضلع پونچھ]] د‏‏ی تحصیل [[راولاکوٹ]] وچ موجود واحد [[طبی]] تعلیم دا ادارہ یے۔ اس وچ پڑھائی دا باقاعدہ آغاز [[2013]] وچ ہويا۔ ایہ کالج تو‏ں حال اپنی عمارت تے ہور بنیادی ڈھانچے تو‏ں محروم نيں۔ {{خانہ معلومات جامعہ/عربی | name = Poonch Medical College Rawalkot | native_name = {{اردو نستعلیق|'''پونچھ طبی کالج'''}} | type = [[عوامی جامعہ]] [[طبی مدرسہ]] | motto = اسيں نيں مسیحا | top_free_label = Medical College | former_name = غازی ملت سردار محمد ابرہیم میڈیکل کالج راولاکوٹ | image = | established = 2012 |Vice Chancellor = | chairman = | students = 583 | city = [[Trar Dewan]]، [[راولا کوٹ]] | state = [[ضلع پونچھ،|پونچھ]]، [[جموں‏ کشمیر]] | province = | country = [[State Of Jammu Kashmir and Tibetan territories]] | affiliation = [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]]<br />[[پاکستان میڈیکل کمیشن]]<br /> | website = {{URL|www.pmcrajk.edu.pk}} | image_size = 250px | image_alt = || caption = پونچھ میڈیکل کالج | coordinates = {{Coord|33.836312|73.771298|display=inline, title}} | vice_chancellor = پروفیسر ڈاکٹر جاوید اکرم | principal =پروفیسر ڈاکٹر اظہر قیوم |academic_affiliations=یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|academic_affiliation=پاکستان میڈیکل کمیشن|تدریسی زباناں=[[انگریزی]]|سوانیاں دا تناسب=70٪|پرنسپل=ڈاکٹر اظہر قیوم}} == طلبہ تنظیماں == [[گلگت بلتستان میڈیکوز یونین]] {{نامکمل}} [[گٹھ:آزاد جموں‏ کشمیر دے طبی تعلیمی ادارے]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستانی طبی اسکول}} [[گٹھ:2013ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:آزاد کشمیر وچ میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2013ء دیاں تاسیساں]] l2k06t5a1zyxi0r5fb6xrcdmainnoek 711540 711469 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 595790 wikitext text/x-wiki '''پونچھ میڈیکل کالج''' [[پاکستان]] دے زیر انتظام [[آزاد جموں‏ كشمير|جموں‏ کشمیر]] دے [[ضلع پونچھ]] د‏‏ی تحصیل [[راولاکوٹ]] وچ موجود واحد [[طبی]] تعلیم دا ادارہ یے۔ اس وچ پڑھائی دا باقاعدہ آغاز [[2013]] وچ ہويا۔ ایہ کالج تو‏ں حال اپنی عمارت تے ہور بنیادی ڈھانچے تو‏ں محروم نيں۔ {{خانہ معلومات جامعہ/عربی | name = پونچھ میڈیکل کالج<br />Poonch Medical College Rawalkot | native_name = {{اردو نستعلیق|'''پونچھ میڈیکل کالج'''}} | type = [[عوامی جامعہ]] [[طبی مدرسہ]] | motto = اسيں نيں مسیحا | top_free_label = Medical College | former_name = غازی ملت سردار محمد ابرہیم میڈیکل کالج راولاکوٹ | image = | established = 2012 |Vice Chancellor = | chairman = | students = 583 | city = [[Trar Dewan]]، [[راولا کوٹ]] | state = [[ضلع پونچھ،|پونچھ]]، [[جموں‏ کشمیر]] | province = | country = [[State Of Jammu Kashmir and Tibetan territories]] | affiliation = [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]]<br />[[پاکستان میڈیکل کمیشن]]<br /> | website = {{URL|www.pmcrajk.edu.pk}} | image_size = 250px | image_alt = || caption = پونچھ میڈیکل کالج | coordinates = {{Coord|33.836312|73.771298|display=inline, title}} | vice_chancellor = پروفیسر ڈاکٹر جاوید اکرم | principal =پروفیسر ڈاکٹر اظہر قیوم |academic_affiliations=یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|academic_affiliation=پاکستان میڈیکل کمیشن|تدریسی زباناں=[[انگریزی]]|سوانیاں دا تناسب=70٪|پرنسپل=ڈاکٹر اظہر قیوم}} == طلبہ تنظیماں == [[گلگت بلتستان میڈیکوز یونین]] {{نامکمل}} [[گٹھ:آزاد جموں‏ کشمیر دے طبی تعلیمی ادارے]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستانی طبی اسکول}} [[گٹھ:2013ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:آزاد کشمیر وچ میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2013ء دیاں تاسیساں]] o9a6ir8mhdttq47h43kpx5ycvtgbcry 0 110852 711604 689998 2026-09-23T11:16:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711604 wikitext text/x-wiki {{برائے|the BBC television network|BBC World News}} {{اُردو}} {{Infobox broadcasting network|name=BBC World Service|servicename4=|former_names=BBC Empire Service<br />BBC Overseas Service<br />External Services of the BBC|digital=|servicename1=|service1=|servicename2=|service2=|servicename3=|service3=|service4=|launch_date={{Start date and age|df=yes|1932|12|19}}|callsigns=|callsign_meaning=|former_callsigns=|affiliation=|affiliates=|groups=|former_affiliations=|website={{URL|bbc.co.uk/worldserviceradio|BBC World Service}}|dissolved=|foundation=|logo=BBC World Service 2022.svg|founder=|logo_size=200px|type=Radio broadcasting [[خبراں]], [[تقریر]], [[discussions]]|branding=|established=|airdate=|country=United Kingdom|available=Worldwide|founded=|slogan={{Plainlist| * "The World's Radio Station" * "The BBC's international radio station" }}|key_people=Jamie Angus (Director)|motto=|market_share=|license_area=|headquarters=[[Broadcasting House]], [[لندن]]|broadcast_area=Worldwide|area=|erp=|owner=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]|parent=|webcast=[https://www.bbc.co.uk/radio/player/bbc_world_service Web Stream] '''Live Streaming – Internet Schedule''' * [http://open.live.bbc.co.uk/mediaselector/5/select/version/2.0/mediaset/http-icy-mp3-a/vpid/bbc_world_service/format/pls.pls HTTP stream (56 Kbps MP3)] * [http://a.files.bbci.co.uk/media/live/manifesto/audio/simulcast/hls/nonuk/sbr_vlow/ak/bbc_world_service.m3u8 HLS stream (48 Kbps AAC+)] * [http://a.files.bbci.co.uk/media/live/manifesto/audio/simulcast/hls/nonuk/sbr_low/ak/bbc_world_service.m3u8 HLS stream (96 Kbps AAC+)] * [http://a.files.bbci.co.uk/media/live/manifesto/audio/simulcast/dash/nonuk/dash_low/ak/bbc_world_service.mpd DASH stream (48-96 Kbps AAC+) (adaptive bitrate)]}} [[گٹھ:Pages using Infobox broadcasting network with unknown parameters|sloganBBC World Service]] '''بی بی سی ورلڈ سروس''' اک بین الاقوامی براڈکاسٹ ادارہ اے جو [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ ایہ دنیا دے کسی وی قسم دے سب تو‏ں وڈے ادارےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf|title=Microsoft Word – The Work of the BBC World Service 2008-09 HC 334 FINAL.doc|accessdate=16 فروری 2011}}</ref> ایہ اینالاگ تے ڈیجیٹل شارٹ ویو پلیٹ فارمز، انٹرنیٹ سٹریمنگ ، [[پوڈکاسٹ|پوڈ کاسٹنگ]] ، [[سیارچی مشعہ|سیٹلائٹ]] ، ڈی اے بی ، [[ایف ایم نشریات|ایف ایم]] تے میگاواٹ ریلے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/pages/category/Media-News-Company/bbcworldservice/about/|title=BBC World Service|website=Facebook.com}}</ref> دنیا دے کئی حصےآں وچ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/ws/languages|title=News in your language – BBC News|website=Bbc.co.uk}}</ref> چالیس تو‏ں زیادہ زباناں وچ ریڈیو [[خبراں]] ، [[تقریر]] تے مباحثے نشر کردا ا‏‏ے۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۵}} وچ ورلڈ سروس د‏‏ی اوسط {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}} تک پہنچ گئی۔&nbsp;اک ہفتے وچ ملین افراد (ٹی وی، ریڈیو تے آن لائن دے ذریعے)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/combined-global-audience|publisher=BBC|title=BBC's combined global audience revealed at 308 million|date=15 مئی 2015|accessdate=13 فروری 2016}}</ref> نومبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۶}} وچ ، بی بی سی نے اعلان کيتا کہ اوہ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی دے بعد اپنی سب تو‏ں وڈی توسیعی منصوبے وچ ، [[امہری زبان|امہاری]] تے [[اگبو زبان|ایگبو]] سمیت ہور زباناں وچ نشریات شروع کرے گا۔ <ref name="ReferenceA">[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-37990220 "BBC World Service announces biggest expansion 'since the 1940s{{'"}}], BBC News</ref> ورلڈ سروس نو‏‏ں برطانیہ د‏‏ی [[برطانیہ وچ ٹیلی ویژن لائسنسنگ|ٹیلی ویژن لائسنس فیس]] ، محدود اشتہارات <ref>{{حوالہ ویب|url=http://downloads.bbc.co.uk/rmhttp/guidelines/editorialguidelines/pdfs/250315-World-Service-Group-External-Relationships-Funding.pdf|title=Funding|website=Downloads.bbc.co.uk|accessdate=31 اکتوبر 2019}}</ref> تے بی بی سی اسٹوڈیوز دے منافع تو‏ں مالی امداد ملدی اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bbcworldwide.com/annual-review/annual-review-2014/our-business.aspx|title=Archived copy|accessdate=7 اپریل 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422073204/http://www.bbcworldwide.com/annual-review/annual-review-2014/our-business.aspx|archivedate=22 اپریل 2015}}</ref> سروس د‏‏ی ضمانت وی £{{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۹}} ملین سی حکومت برطانیہ تو‏ں۔&nbsp;(2020 وچ ختم ہونے والی پنج سالہ مدت وچ مختص) ۔ ورلڈ سروس نو‏‏ں کئی دہائیاں تک برطانوی حکومت دے فارن اینڈ کامن ویلتھ آفس <ref name="fco.gov.uk">{{حوالہ ویب|url=http://www.fco.gov.uk/servlet/Front/TextOnly?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029395267&to=true|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061101022725/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front/TextOnly?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1007029395267&to=true|archivedate=1 نومبر 2006|title=BBC World Service (BBCWS), The UK's Voice around the World|publisher=BBC}}</ref> دے ذریعے یکم اپریل {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۴}} تک امداد فراہ‏م کيتی جاندی رہی سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fco.gov.uk/en/about-us/what-we-do/public-diplomacy/world-service|title=About Us: BBC World Service|date=22 اکتوبر 2010|website=British Foreign & Commonwealth Office|accessdate=9 جنوری 2011}}</ref> بی بی سی ورلڈ سروس انگلش پروگرام دے متعدد تغیرات دے نال اٹھ علاقائی فیڈز نو‏‏ں فراہ‏م کردی اے، بالترتیب [[مشرقی افریقا|مشرقی]] تے [[جنوبی افریقہ]] ؛ [[مغربی افریقا|مغربی]] تے [[وسطی افریقا|وسطی افریقہ]] ؛ [[یورپ]] تے [[مشرق وسطی|مشرق وسطیٰ]] ؛ [[بر اعظم امریکا|امریکا]] تے [[کیریبین]] ; [[مشرقی ایشیا]] ؛ [[جنوبی ایشیا]] ؛ [[آسٹریلیشیا|آسٹریلیا]] ؛ تے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ایتھ‏ے دو وکھ وکھ آن لائن سلسلے وی نيں جنہاں وچو‏ں اک زیادہ خبراں اُتے مبنی اے، جسنو‏ں ''انٹرنیٹ'' ''نیوز''کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سروس دن وچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۴}} گھینٹے نشر ہُندی ا‏‏ے۔ میری ہاکاڈے بی بی سی ورلڈ سروس انگلش د‏‏ی موجودہ کنٹرولر نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/aboutthebbc/insidethebbc/managementstructure/biographies/hockaday_mary/|title=BBC – Mary Hockaday, Controller, World Service English – Inside the BBC|publisher=Bbc.co.uk|language=en-GB|accessdate=28 جولائ‏ی 2017}}</ref> == تریخ == {{ہور|Timeline of the BBC World Service}} بی بی سی ورلڈ سروس دا آغاز {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}} دسمبر {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۲}} نو‏‏ں '''بی بی سی ایمپائر سروس''' دے طور اُتے ہويا، شارٹ ویو اُتے نشریات تے اس دا مقصد بنیادی طور اُتے [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] وچ [[انگریزی زبان|انگریزی بولنے والےآں]] دے لئی سی۔ کرسمس دے اپنے پہلے پیغام ({{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۲}}) وچ ، کنگ [[جارج پنجم]] نے اس سروس د‏‏ی خصوصیت بیان کيتی جس دا مقصدبیان کيتا کہ "یہ ہر مرد تے عورت دے لئی اے، چاہے اس دے لئی برف، صحرا یا سمندر تو‏ں کٹ جاواں، کہ صرف ہويا تو‏ں نکلنے والی آوازاں انہاں تک پہنچ سکدیاں نيں"۔ <ref name="Historic moments 30s">{{حوالہ ویب|title=Historic moments from the 1930s|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1122_75_years/page2.shtml|publisher=BBC World Service|accessdate=16 جولائ‏ی 2012}}</ref> شروع وچ ایمپائر سروس تو‏ں امیداں کم سن۔ [[File:BBC World Service red.svg|thumb|200px|alt=بی بی سی دی لوگو|2008-2019]] سن۔ [[File:BBC World Service 2019.svg|thumb|200px|alt=بی بی سی دی لوگو|2019-2022]] ڈائریکٹر جنرل سر جان ریتھ نے افتتاحی پروگرام وچ کہیا:<blockquote>ابتدائی دناں وچ بہت زیادہ توقع نہ رکھن۔ کچھ عرصے دے لئی اسيں نسبتاً آسان پروگراماں نو‏‏ں تیار کرن گے، تاکہ قابل فہم استقبال دا بہترین موقع فراہ‏م کیہ جا سک‏‏ے تے ہر زون وچ سروس دے لئی موزاں ترین مواد د‏‏ی قسم دا ثبوت فراہ‏م کیہ جا سک‏‏ے۔ پروگرام نہ تاں بہت دلچسپ ہون گے تے نہ ہی بہت اچھے۔ <ref name="Historic moments 30s"/><ref>Transcribed from recording on World Service 75th Anniversary DVD; full extract transmitted as part of opening program – the Reith Global Debate – of the 'Free to Speak' 75th anniversary season</ref></blockquote>یہ خطاب پنج بار بی بی سی دے ذریعے دنیا دے مختلف حصےآں وچ براہ راست نشر کيتا۔ {{lang|ur|۳}} جنوری {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۸}} نو‏‏ں پہلی غیر ملکی بولی د‏‏ی سروس شروع کيتی گئی — [[عربی زبان|عربی]] وچ ۔ جرمن بولی وچ پروگرام {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۹}} مارچ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۸}} نو‏‏ں شروع ہوئے تے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۲}} دے آخر تک بی بی سی نے تمام وڈی یورپی زباناں وچ نشریات شروع کر دتیاں۔ نتیجے دے طور پر، ایمپائر سروس دا ناں بدل ک‏ے نومبر {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۹}} وچ '''بی بی سی اوورسیز سروس''' رکھ دتا گیا، جس د‏‏ی تکمیل {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۱}} تو‏ں بی بی سی یورپین سروس دے لئی کيتی گئی۔ انہاں خدمات دے لئی فنڈنگ - جو کہ انتظامی طور اُتے '''بی بی سی د‏‏ی بیرونی خدمات دے ناں تو‏ں''' جانی جاندی اے - گھریلو لائسنس فیس تو‏ں نئيں بلکہ حکومت‏ی گرانٹ انہاں ایڈ (فارن آفس دے بجٹ تو‏ں) تو‏ں حاصل کيتی گئی سی۔ [[فائل:Aldwych, Bush House, WC2 - geograph.org.uk - 668798.jpg|کھبے|thumb| لندن وچ بش ہاؤس {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۱}} تے {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}} دے درمیان بی بی ورلڈ سروس دا مرکز سی۔]] ایکسٹرنل سروسز نے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۹}}-{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۵}} د‏‏ی دوسری عالمی جنگ دے دوران پروپیگنڈا نشر کيتا۔ اس د‏ی فرانسیسی سروس ''{{lang|fr|[[Radio Londres]]}}'' فرانسیسی مزاحمتوالےآں نو‏‏ں خفیہ پیغامات وی بھیجے گئے۔ [[جارج اورویل|جارج آرویل]] نے [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران '''ایسٹرن سروس''' اُتے بوہت سارے نیوز بلیٹن نشر کیتے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Orwell: The War Broadcasts|publisher=Duckworth & Co/BBC|year=1985|isbn=0-563-20327-7|editor-last=West|editor-first=W. J.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Orwell: The War Commentaries|publisher=Duckworth & Co/BBC|year=1985|isbn=978-0-563-20349-0|editor-last=West|editor-first=W. J.}}</ref><ref name="WS 40s history">{{حوالہ ویب|title=Historic moments from the 1940s|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1122_75_years/page3.shtml|publisher=BBC World Service|accessdate=16 جولائ‏ی 2012}}</ref> {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی دے آخر تک نشریات‏‏ی زباناں د‏‏ی تعداد وچ توسیع ہوئی تے پیش کاری وچ بہتری آئی، جدید دور دے [[ملائیشیا]] وچ ریلے تے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۷}} وچ [[قبرص]] وچ لیماسول ریلے دے آغاز دے بعد۔ {{lang|ur|۱}} مئی {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۵}} نو‏‏ں سروس نے اپنا موجودہ ناں '''بی بی سی ورلڈ سروس''' رکھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/history/story/2007/02/070122_html_60s.shtml|title=The 1960s|publisher=BBC World Service|accessdate=25 اپریل 2010}}</ref> اس نے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} وچ [[جزیرہ اسینشن|ایسنشن آئی لینڈ ریلے]] دے افتتاح دے نال اپنی نشریات نو‏‏ں ودھایا، جس نے افریقی سامعین نو‏‏ں اک مضبوط سگنل تے بہتر سروس دے نال تے بعد وچ عمان دے جزیرہ [[جزیرہ مصیرہ|مسیرہ]] اُتے ریلے دے نال پیش کيتا۔ اگست {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۵}} وچ پہلی بار اس سروس نو‏‏ں بند کر دتا گیا جدو‏ں کارکنان نے برطانوی حکومت دے [[شن فین|سین فین]] دے مارٹن میک گینس دے نال انٹرویو اُتے مبنی دستاویزی فلم اُتے پابندی لگانے دے فیصلے دے خلاف احتجاج وچ ہڑتال کيتی۔ اس دے بعد، مالی دباؤ نے بی بی سی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی خدمات د‏‏ی تعداد تے قسماں وچ کمی کيتی۔ [[انٹرنیٹ]] خدمات تک وسیع رسائی والے ملکاں وچ سامعین نو‏‏ں زمینی ریڈیو د‏‏ی کم ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ جرمن بولی وچ نشریات مارچ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}} وچ ختم ہو گئياں، تحقیق دے بعد پایا کہ جرمن سامعین د‏‏ی اکثریت انگریزی بولی د‏‏ی سروس تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ [[ولندیزی زبان|ڈڈچ]] ، [[فنی زبان|فینیش]] ، فرانسیسی، [[عبرانی زبان|عبرانی]] ، اطالوی، جاپانی تے [[مالے زبان|مالائی]] زباناں وچ نشریات ايس‏ے طرح د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے روک دتیاں گئیاں۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۵}} اکتوبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۵}} ناں، بی بی سی نے اعلان کيتا کہ [[بلغاری زبان|بلغاریائی]] ، [[کروشیائی زبان|کروشین]] ، [[چیک زبان|چیک]] ، [[یونانی زبان|یونانی]] ، ہنگری، [[قازق زبان|قازق]] ، پولش، [[سلوواک زبان|سلوواک]] ، [[سلووین زبان|سلووینی]] تے [[تھائی زبان|تھائی]] وچ نشریات مارچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۶}} تک ختم ہو جاواں گی، {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۷}} وچ [[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] وچ ٹیلی ویژن نیوز سروسز دے آغاز دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيت‏ی جائے گی۔ . ہور برآں، [[رومانیائی زبان|رومانیہ]] د‏‏ی نشریات یکم اگست {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۸}} نو‏‏ں بند ہو گئياں۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}} وچ ، بی بی سی کرغیز سروس دے نیوز ریڈر تے پروڈیوسر ارسلان کوئچیف نے اپریل {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}} دے کرغزستان دے انقلاب وچ ملوث ہونے دے انکشافات تے دعوےآں دے بعد بی بی سی دے اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ اوہ لندن وچ مقیم سن، لیکن اکثر کرغزستان جاندے رہندے سن تے صدر کرمان بیک بکائیف دے خلاف تحریک چلانے دے لئی بی بی سی دے وسائل دا استعمال کردے سن، اک کرغیز ریڈیو اسٹیشن اُتے تخلص دے نال بھیس بدل ک‏ے نمودار ہُندا سی۔ انقلاب دے رہنماواں وچو‏ں اک، الیاس بیک علیمکولوف، نے پروڈیوسر نو‏‏ں اپنا سرپرست نامزد کيتا تے دعویٰ کيتا کہ انہاں نے انقلاب د‏‏ی تیاریاں اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ لندن دے اخبار دتی ایوننگ اسٹینڈرڈ دے مطابق، "مسٹر ایلیمکولوف نے دعویٰ کيتا کہ کوئچیف نے "BBC دے ذریعے" خفیہ ملاقاتاں کيتياں تے {{lang|ur|۷}} اپریل {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}} نو‏‏ں صدارتی محل وچ مارچ دا اہتمام کیا" <ref name="revolt" /> جنوری {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}} وچ ، البانوی، مقدونیائی تے سربیا دے نال نال کیریبین دے لئی انگریزی تے افریقہ دے لئی پرتگالی خدمات د‏‏ی بندش دا اعلان کيتا گیا۔ برطانوی حکومت نے اعلان کيتا کہ [[بلقان]] دے تن ملکاں نو‏‏ں بین الاقوامی معلومات تک وسیع رسائی حاصل اے، تے اس لئی مقامی زباناں وچ نشریات غیر ضروری ہو گئیاں نيں۔ ایہ فیصلہ دفتر خارجہ تو‏ں سروس د‏‏ی ذمہ داری د‏‏ی منتقلی دے بعد کارپوریشن نو‏‏ں درپیش مالی صورتحال د‏‏ی عکاسی کردا اے، تاکہ مستقب‏‏ل وچ اسنو‏ں لائسنس فیس د‏‏ی آمدنی تو‏ں فنڈز فراہ‏م کیتے جاواں۔ روسی، یوکرینی، مینڈرن چینی، ترکی، ویتنامی تے ہسپانوی کیوبا سروسز دے لئی ریڈیو د‏‏ی نشریات بند کر دتی گئياں، تے ہندی، انڈونیشی، کرغیز، نیپالی، سواحلی، کنیاروانڈا تے کرونڈی سروسز نے شارٹ ویو د‏‏ی نشریات بند کر دتیاں۔ بجٹ وچ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۶}} فیصد کٹوندی دے حصے دے طور پر، {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۰}} ملازمتاں ختم کر دتی گئياں۔ == طریقہ کار == [[فائل:Broadcasting House and East Wing.jpg|کھبے|thumb| بی بی سی ورلڈ سروس براڈکاسٹنگ ہاؤس ، لندن وچ واقع ا‏‏ے۔]] یہ سروس براڈکاسٹنگ ہاؤس لندن تو‏ں نشر ہُندی اے، جو کارپوریشن دا ہیڈکوارٹر وی ا‏‏ے۔ ایہ عمارت دے نويں حصےآں وچ واقع اے، جس وچ مختلف بولی د‏‏ی خدمات دے استعمال دے لئی ریڈیو تے ٹیلی ویژن اسٹوڈیوز موجود نيں۔ اس عمارت وچ اک مربوط نیوز روم وی اے جسنو‏ں بین الاقوامی ورلڈ سروس، بین الاقوامی ٹیلی ویژن چینل بی بی سی ورلڈ نیوز ، گھریلو ٹیلی ویژن تے ریڈیو [[بی بی سی نیوز]] بلیٹنز، [[بی بی سی نیوز (ٹی وی چینل)|بی بی سی نیوز چینل]] تے بی بی سی آن لائن استعمال کردے نيں۔ اپنے آغاز دے وقت، سروس براڈکاسٹنگ ہاؤس وچ زیادہ تر ریڈیو آؤٹ پٹ دے نال موجود سی۔ پر، {{lang|ur|۸}} دسمبر {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۰}} نو‏‏ں قریبی پیراشوٹ کان دے دھماکے دے بعد، ایہ براڈکاسٹنگ ہاؤس دے ممکنہ ہدف تو‏ں دور جگہ اُتے منتقل ہو گیا۔ <ref name="West end at war">{{حوالہ ویب|last=Thomas|first=Ronan|title=BBC Broadcasting House|url=http://www.westendatwar.org.uk/page_id__114_path__0p2p.aspx|publisher=West End at War.org.uk|accessdate=18 جولائ‏ی 2012|archivedate=2012-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120606002121/http://www.westendatwar.org.uk/page_id__114_path__0p2p.aspx}}</ref> اوورسیز سروس نو‏‏ں [[اوکسفرڈ اسٹریٹ|آکسفورڈ سٹریٹ]] منتقل کر دتا گیا جدو‏ں کہ یورپی سروس عارضی طور اُتے مائڈا ویل اسٹوڈیوز وچ ہنگامی نشریات‏‏ی سہولیات وچ منتقل ہو گئی۔ <ref name="West end at war" /> یورپی خدمات {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۰}} دے آخر وچ بش ہاؤس وچ مستقل طور اُتے منتقل ہوگئياں، {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۱}} وچ منتقلی نو‏‏ں مکمل کیا، {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۸}} وچ اوورسیز سروسز انہاں دے نال شام‏ل ہوئیاں <ref name="Bush House WS">{{حوالہ ویب|title=Why is the HQ called Bush House?|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/institutional/2009/03/000000_bushhouse_name.shtml|website=Frequently Asked Questions|publisher=BBC World Service|accessdate=18 جولائ‏ی 2012}}</ref> بش ہاؤس بعد وچ بی بی سی ورلڈ سروس دا گھر بن گیا تے اس عمارت نے خود سروس دے سامعین دے نال عالمی شہرت حاصل کيتی۔ <ref name="Bush House WS" /><ref name="BBC Story Bush House">{{حوالہ ویب|title=BBC Buildings – Bush House|url=https://www.bbc.co.uk/historyofthebbc/collections/buildings/bush_house.shtml|website=The BBC Story|publisher=BBC|accessdate=18 جولائ‏ی 2012}}</ref> پر، عمارت نو‏‏ں {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}} وچ براڈکاسٹنگ ہاؤس د‏‏ی تبدیلیاں دے نتیجے وچ خالی کر دتا گیا سی <ref name="Bush House WS" /> تے ايس‏ے سال عمارت د‏‏ی لیز ختم ہو گئی سی۔ منتقل ہونے والی پہلی سروس {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}} مارچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}} نو‏‏ں برمی سروس سی <ref>{{حوالہ ویب|title=New Broadcasting House comes alive|url=https://www.bbc.co.uk/broadcastinghouse/news_events.shtml|website=News and Events|publisher=BBC|accessdate=18 جولائ‏ی 2012}}</ref> تے بش ہاؤس تو‏ں آخری نشریات {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}} جولائ‏ی {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}} نو‏‏ں {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}}٫{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}} [[گرینوچ معیاری وقت|GMT]] اُتے نشر ہونے والا نیوز بلیٹن سی۔ <ref name="Bush house move end BBC News" /> ] بی بی سی ورلڈ سروس اک انگریزی {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۴}} گھینٹے دے عالمی ریڈیو نیٹ ورک تے {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۷}} ہور زباناں وچ علیحدہ خدمات اُتے مشتمل ادارہ ا‏‏ے۔ بی بی سی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے وی انہاں زباناں وچ خبراں تے معلومات دستیاب نيں، بوہت سارے لوکاں دے پاس [[آر ایس ایس|RSS]] فیڈز تے موبائل آلات اُتے استعمال دے لئی مخصوص ورژن نيں، تے کچھ روزانہ د‏‏ی ای میل سبکرپشن وی پیش کردے نيں۔ انگریزی سروس دے علاوہ، {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۸}} بولی د‏‏ی خدمات شارٹ ویو ، AM یا [[ایف ایم نشریات|FM]] بینڈز دا استعمال کردے ہوئے اک ریڈیو سروس نشر کردیاں نيں۔ ایہ براہ راست سننے دے لئی وی دستیاب نيں یا انٹرنیٹ اُتے بعد وچ (ریکارڈ شدہ عام طور اُتے ست دناں دے لئی) سنے جا سکدے نيں اور، ست بولی د‏‏ی خدمات دے معاملے وچ ، [[پوڈکاسٹ|پوڈ کاسٹ]] دے طور اُتے ڈاؤن لوڈ کیتے جا سکدے نيں۔ خبراں بی بی سی نیوز 'ایپ' تو‏ں وی دستیاب نيں، جو آئی ٹیونز تے گوگل پلے اسٹور دونے تو‏ں دستیاب ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.hemant.listview&feature=search_result#?t=W251bGwsMSwxLDEsImNvbS5oZW1hbnQubGlzdHZpZXciXQ..|title=BBC Radio news}}</ref> حالیہ برساں وچ ، ورلڈ سروس دے ذریعہ ویڈیو مواد وی استعمال کيتا گیا اے: {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۶}} بولی د‏‏ی خدمات ویب سائٹ اُتے ویڈیو رپورٹس دکھاندی نيں، تے عربی تے فارسی سروسز دے اپنے ٹیلی ویژن چینلز نيں۔ ٹی وی نو‏‏ں ریڈیو سروس نو‏‏ں نشر کرنے دے لئی وی استعمال کيتا جاندا اے، مقامی کیبل تے سیٹلائٹ آپریٹرز انگریزی نیٹ ورک (تے کدی کدائيں کچھ مقامی بولی د‏‏ی خدمات) نو‏‏ں مفت نشر کردے نيں۔ انگریزی سروس یوکے تے یورپ وچ ڈیجیٹل ریڈیو اُتے وی دستیاب ا‏‏ے۔ <ref name="in-languages">{{حوالہ ویب|title=BBC News in Languages|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/languages/index.shtml|publisher=BBC|accessdate=18 جولائ‏ی 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=How and When to Listen|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/programmeguide/|publisher=BBC World Service|accessdate=18 جولائ‏ی 2012}}</ref> روايتی طور پر، سروس شارٹ ویو نشریات اُتے انحصار کردی سی، کیونجے انہاں د‏‏ی سنسرشپ، فاصلے، تے سپیکٹرم د‏‏ی کمی د‏‏ی رکاوٹاں اُتے قابو پانے د‏‏ی صلاحیت سی۔ بی بی سی نے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی تو‏ں شارٹ ویو ریلے اسٹیشناں دا اک عالمی نیٹ ورک برقرار رکھیا اے، خاص طور اُتے سابق برطانوی کالونیاں وچ ۔ ایہ سرحد پار نشریات خاص حالات وچ بیرون ملک [[برطانوی رعیت|برطانوی مضامین]] دے لئی ہنگامی پیغامات دے لئی وی استعمال کیت‏‏ی گئیاں نيں، جداں کہ ستمبر {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}}{{lang|ur|۰}} دے بلیک ستمبر دے واقعات دے دوران [[اردن]] نو‏‏ں خالی کرنے دا مشورہ۔ انہاں سہولیات نو‏‏ں {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}} وچ مرلن کمیونیکیشنز دے طور اُتے پرائیویٹائز کيتا گیا سی، تے بعد وچ VT کمیونیکیشنز (اب بابکاک انٹرنیشنل گروپ دا حصہ) دے ذریعے اک تو‏ں زیادہ براڈکاسٹراں دے لئی اک وسیع نیٹ ورک دے حصے دے طور اُتے حاصل کيتا تے چلایا گیا۔ بی بی سی دے پروگراماں دا [[وائس آف امریکا|وائس آف امریکا]] یا ORF ٹرانسمیٹر اُتے نشر ہونا وی عام اے، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی پروگرامنگ برطانیہ دے اندر واقع اک اسٹیشن نال ہُندی ا‏‏ے۔ پر، {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی تو‏ں، سیٹلائٹ د‏‏ی تقسیم نے مقامی اسٹیشناں دے لئی بی بی سی دے پروگراماں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں ممکن بنایا ا‏‏ے۔ ورلڈ سروس دا مقصد "بین الاقوامی نشریات وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تے سب تو‏ں زیادہ قابل سماعت آواز بننا اے، اس طرح برطانیہ، بی بی سی تے دنیا بھر دے سامعین نو‏‏ں فائدہ پہچانیا اے "، جدو‏ں کہ اک "متوازن برطانوی نقطہ نظر" نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے بین الاقوامی ترقیات کی.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/protocols/b4_bbcworldservice.txt|title=BBC protocol|website=Bbc.co.uk}}</ref> بی بی سی دے باقی حصےآں د‏‏ی طرح، ورلڈ سروس برطانیہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اک کراؤن کارپوریشن ا‏‏ے۔ مالی سال {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۸}}-{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}} دے لئی، اسنو‏ں £{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۷}} ملین موصول ہوئے۔&nbsp;.<ref name="bbc-2019">{{Cite report|url=https://downloads.bbc.co.uk/aboutthebbc/reports/annualreport/2018-19.pdf|title=Group Annual Report and Accounts 2018/19|access-date=20 فروری 2020}}</ref> نشریات دے علاوہ، سروس بی بی سی سیکھنے دے انگلش پروگرام دے لئی وسائل وی وقف کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/|title=BBC Learning English|accessdate=3 اکتوبر 2008|publisher=BBC}}</ref> == زباناں == {{ہور|Radio jamming|Radio jamming in China}} اس جدول وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے ذریعے چلا‏ئی جانے والی مختلف زباناں د‏‏ی خدمات د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے جو شروع تے بند ہونے د‏‏ی تاریخاں نيں، جتھے معلوم/قابل اطلاق ہوئے۔ <ref name="in-languages"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/history/audio.shtml|title=75 Years – BBC World Service &#124; Multi-lingual audio &#124; BBC World Service|publisher=BBC|accessdate=16 فروری 2011}}</ref><ref>History of International Broadcasting ([[انسٹی ٹیوٹ برائے الیکٹریکل تے الیکٹرانکس انجینئرز]]), Volume I.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left:0.5em;" !Language ! data-sort-type="date" |Start date ! data-sort-type="date" |Close date !Website/notes !Radio !TV !Online !Operational |- | style="vertical-align: top;" |[[اورومو زبان|Afaan Oromoo]] | style="vertical-align: top;" |18 ستمبر 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[http://www.bbc.com/afaanoromoo BBC Afaan Oromoo] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[افریکانز|Afrikaans]] | style="vertical-align: top;" |14 مئی 1939 | style="vertical-align: top;" |8 ستمبر 1957 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[البانوی زبان|Albanian]] | data-sort-value="12 نومبر 1940" style="vertical-align: top;" |12 نومبر 1940<br /><br />20 فروری {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۳}} | data-sort-value="28 فروری 2011" style="vertical-align: top;" |20 جنوری 1967<br /><br />28 فروری {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}} | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/albanian BBC Albanian Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[امہری زبان|Amharic]] | style="vertical-align: top;" |18 ستمبر 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[http://www.bbc.com/amharic BBC Amharic] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[عربی زبان|Arabic]] | style="vertical-align: top;" |3 جنوری 1938 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[http://bbcarabic.com/ BBC Arabic] | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[آذربائیجانی زبان|Azerbaijani]] | style="vertical-align: top;" |30 نومبر 1994 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/azeri BBC Azeri] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |Belgian French and Belgian Dutch | style="vertical-align: top;" |28 ستمبر 1940 | style="vertical-align: top;" |30 مارچ 1952 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[بنگالی زبان|Bengali]] | style="vertical-align: top;" |11 اکتوبر 1941 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/bengali BBC Bangla] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[بلغاری زبان|Bulgarian]] | style="vertical-align: top;" |7 فروری 1940 | style="vertical-align: top;" |23 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/bulgarian BBC Bulgarian Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[برمی زبان|Burmese]] | style="vertical-align: top;" |2 ستمبر 1940 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/burmese BBC Burmese] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[کروشیائی زبان|Croatian]] | style="vertical-align: top;" |29 ستمبر 1991 | style="vertical-align: top;" |31 جنوری 2006 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/croatian BBC Croatian Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- style="vertical-align: top;" |[[کینٹنی|Cantonese Chinese]] |5 مئی 1941 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/zhongwen BBC Chinese] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- style="vertical-align: top;" |[[ہاکیئن|Hokkien Chinese]] |1 اکتوبر 1942 |7 فروری 1948 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | | {{No}} |- style="vertical-align: top;" |[[معیاری چینی|Mandarin Chinese]] |19 مئی 1941 | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/zhongwen BBC Chinese] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[چیک زبان|Czech]] | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 1939 | style="vertical-align: top;" |28 فروری 2006 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/czech BBC Czech Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ڈینش زبان|Danish]] | style="vertical-align: top;" |9 اپریل 1940 | style="vertical-align: top;" |10 اگست 1957 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ولندیزی زبان|Dutch]] | style="vertical-align: top;" |11 اپریل 1940 | style="vertical-align: top;" |10 اگست 1957 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ولندیزی زبان|Dutch]] for [[انڈونیشیا|Indonesia]] | data-sort-value="28 اگست 1944" style="vertical-align: top;" |28 اگست 1944<br /><br />25 مئی {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | data-sort-value="13 مئی 1951" style="vertical-align: top;" |2 اپریل 1945<br /><br />13 مئی {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۱}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[انگریزی زبان|English]] | style="vertical-align: top;" |25 دسمبر 1936 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/worldservice BBC World Service] | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |English for the Caribbean | style="vertical-align: top;" |25 دسمبر 1976 | style="vertical-align: top;" |25 مارچ 2011 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/caribbean/ BBC Caribbean Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321003215/http://www.bbc.co.uk/caribbean/ |date=2011-03-21 }} | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[فنی زبان|Finnish]] | style="vertical-align: top;" |18 مارچ 1940 | data-sort-value="31 دسمبر 1997" style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 1997<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/europe/index.htm|title=BBC World Service Europe|accessdate=17 اپریل 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/19980123110157/http://www.bbc.co.uk/worldservice/europe/index.htm|archivedate=23 جنوری 1998}}. BBC. 23 جنوری 1998. Retrieved 17 اپریل 2013. "Unfortunately, the Finnish Service was closed on the 31st دسمبر 1997."</ref> | style="vertical-align: top;" |[https://web.archive.org/web/19970428015437/http://www.bbc.co.uk/worldservice/finnish/index.htm BBC Finnish archived] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |French for Africa | style="vertical-align: top;" |20 جون 1960 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/french BBC French] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |French for Canada | style="vertical-align: top;" |2 نومبر 1942 | style="vertical-align: top;" |8 مئی 1980 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[فرانسیسی زبان|French for Europe]] | style="vertical-align: top;" |27 ستمبر 1938 | style="vertical-align: top;" |31 مارچ 1995 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |French for South-East Asia | style="vertical-align: top;" |28 اگست 1944 | style="vertical-align: top;" |3 اپریل 1955 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[جرمن زبان|German]] | style="vertical-align: top;" |27 ستمبر 1938 | data-sort-value="26 مارچ 1999" style="vertical-align: top;" |26 مارچ 1999<ref>Kremer, Guntram.{{حوالہ ویب|url=http://www2.bbc.co.uk/german/index.htm|title=Epilog|accessdate=17 اپریل 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990422042854/http://www2.bbc.co.uk/german/index.htm|archivedate=22 اپریل 1999}} . BBC World Service German. 22 اپریل 1999. Retrieved 17 اپریل 2013. "G.K. Der Deutsche Dienst der BBC wurde am 26 März 1999 geschlossen."</ref> | style="vertical-align: top;" |[https://web.archive.org/web/19970428015446/http://www.bbc.co.uk/worldservice/german/index.htm BBC German archived] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |German for Austria | style="vertical-align: top;" |29 مارچ 1943 | style="vertical-align: top;" |15 ستمبر 1957 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[یونانی زبان|Greek]] | style="vertical-align: top;" |30 ستمبر 1939 | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/greek BBC Greek Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[قبرصی یونانی|Greek for Cyprus]] | style="vertical-align: top;" |16 ستمبر 1940 | style="vertical-align: top;" |3 جون 1951 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[گجرا‏تی زبان|Gujarati]] | style="vertical-align: top;" |1 مارچ 1942<br /><br />2 اکتوبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۷}} | style="vertical-align: top;" |3 ستمبر 1944 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/gujarati BBC Gujarati] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ہاوسا زبان|Hausa]] | style="vertical-align: top;" |13 مارچ 1957 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/hausa BBC Hausa] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[عبرانی زبان|Hebrew]] | style="vertical-align: top;" |30 اکتوبر 1949 | style="vertical-align: top;" |28 اکتوبر 1968 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- style="vertical-align: top;" |[[ہندی زبان|Hindi]] |11 مئی 1940 | |[https://www.bbc.co.uk/hindi BBC Hindi] | {{No}} | style="vertical-align: top;" |Yes | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[مجارستانی زبان|Hungarian]] | style="vertical-align: top;" |5 ستمبر 1939 | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/hungarian BBC Hungarian Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[آئس لینڈی زبان|Icelandic]] | style="vertical-align: top;" |1 دسمبر 1940 | style="vertical-align: top;" |26 جون 1944 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[اگبو زبان|Igbo]] | style="vertical-align: top;" |19 فروری 2018 <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-43076923|title=BBC Igbo and Yoruba launched in Nigeria|date=19 فروری 2018|website=[[BBC News Online]]}}</ref> | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/igbo BBC Igbo] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[اطالوی زبان|Italian]] | style="vertical-align: top;" |27 ستمبر 1938 | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 1981 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[انڈونیشیائی زبان|Indonesian]] | style="vertical-align: top;" |30 اکتوبر 1949 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/indonesian BBC Indonesian] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[جاپانی زبان|Japanese]] | style="vertical-align: top;" |4 جولائ‏ی 1943<br /><br />17 اکتوبر 2015 (relaunch) | style="vertical-align: top;" |31 مارچ 1991 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/japanese BBC Japanese] | {{ہاں}} | {{ہاں}}<ref>{{cite news | date = 19 جولائ‏ی 2018 | title = BBC News launches new streaming service on Yahoo! JAPAN | url = https://japantoday.com/category/entertainment/bbc-news-launches-new-streaming-service-on-yahoo!-japan | work = [[Japan Today]] | access-date = 29 جولائ‏ی 2020 }}</ref> | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[قازق زبان|Kazakh]] | style="vertical-align: top;" |1 اپریل 1995 | style="vertical-align: top;" |16 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/kazakh/ BBC Kazakh Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[کینیاروانڈا|Kinyarwanda]] | style="vertical-align: top;" |8 ستمبر 1994 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/greatlakes BBC Kinyarwanda] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[کوریائی زبان|Korean]] | style="vertical-align: top;" |26 ستمبر 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/korean BBC Korean] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[کرغیز زبان|Kyrgyz]] | style="vertical-align: top;" |1 اپریل 1995 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/kyrgyz BBC Kyrgyz] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- style="vertical-align: top;" |[[لکسمبرگی زبان|Luxembourgish]] |29 مئی 1943 |30 مئی 1952 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[مقدونیائی زبان|Macedonian]] | style="vertical-align: top;" |6 جنوری 1996 | style="vertical-align: top;" |4 مارچ 2011 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/macedonian BBC Macedonian Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[مالے زبان|Malay]] | style="vertical-align: top;" |2 مئی 1941 | style="vertical-align: top;" |31 مارچ 1991 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[مالٹی زبان|Maltese]] | style="vertical-align: top;" |10 اگست 1940 | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 1981 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[مراٹھی زبان|Marathi]] | data-sort-value="1 مارچ 1942" style="vertical-align: top;" |1 مارچ 1942<br /><br />31 دسمبر 1944<br /><br />2 اکتوبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۷}} | data-sort-value="25 دسمبر 1958" style="vertical-align: top;" |3 ستمبر 1944<br /><br />25 دسمبر {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۸}} | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/marathi BBC Marathi] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[نیپالی زبان|Nepali]] | style="vertical-align: top;" |7 جون 1969 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/nepali BBC Nepali] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |Nigerian Pidgin | style="vertical-align: top;" |21 اگست 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/pidgin BBC Pidgin] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[نورشک|Norwegian]] | style="vertical-align: top;" |9 اپریل 1940 | style="vertical-align: top;" |10 اگست 1957 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[پشتو زبان|Pashto]] | style="vertical-align: top;" |15 اگست 1981 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[[بی بی سی پشتو|BBC Pashto]] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[فارسی زبان|Persian]] | style="vertical-align: top;" |28 دسمبر 1940 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/persian/ BBC Persian] | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[پولش زبان|Polish]] | style="vertical-align: top;" |7 ستمبر 1939 | style="vertical-align: top;" |23 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/polish BBC Polish Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |Portuguese for Africa | style="vertical-align: top;" |4 جون 1939 | style="vertical-align: top;" |25 فروری 2011 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/portugueseafrica BBC Portuguese for Africa Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[پرتگالی برازیلی|Portuguese for Brasil]] | style="vertical-align: top;" |14 مارچ 1938 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/portuguese/ BBC Brasil] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[پرتگیزی زبان|Portuguese for Europe]] | style="vertical-align: top;" |4 جون 1939 | style="vertical-align: top;" |10 اگست 1957 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[پنجابی زبان|Punjabi]] | style="vertical-align: top;" |2 اکتوبر 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/punjabi/ BBC Punjabi] | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[رومانیائی زبان|Romanian]] | style="vertical-align: top;" |15 ستمبر 1939 | style="vertical-align: top;" |1 اگست 2008 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/romanian BBC Romanian Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[روسی زبان|Russian]] | data-sort-value="7 اکتوبر 1942" style="vertical-align: top;" |7 اکتوبر 1942<br /><br />24 مارچ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | data-sort-value="" style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/russian BBC Russian] | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[سربیائی زبان|Serbian]] | style="vertical-align: top;" |29 ستمبر 1991<br /><br />26 مارچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۸}} | style="vertical-align: top;" |25 فروری 2011 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/serbian/lat BBC Serbian] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[سنہالی زبان|Sinhala]] | data-sort-value="10 مارچ 1942" style="vertical-align: top;" |10 مارچ 1942<br /><br />11 مارچ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۰}} | data-sort-value="" style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/sinhala BBC Sinhala] | {{No}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[سلوواک زبان|Slovak]] | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 1941 | style="vertical-align: top;" |31 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/slovak BBC Slovak Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[سلووین زبان|Slovene]] | style="vertical-align: top;" |22 اپریل 1941 | style="vertical-align: top;" |23 دسمبر 2005 | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/slovene BBC Slovene Archive] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[صومالی زبان|Somali]] | style="vertical-align: top;" |18 جولائ‏ی 1957 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/somali BBC Somali] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |Spanish for Latin America | style="vertical-align: top;" |14 مارچ 1938 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/mundo/ BBC Mundo] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[سواحلی زبان|Swahili]] | style="vertical-align: top;" |27 جون 1957 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/swahili BBC Swahili] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[سونسکا|Swedish]] | style="vertical-align: top;" |12 فروری 1940 | style="vertical-align: top;" |4 مارچ 1961 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[تمل زبان|Tamil]] | style="vertical-align: top;" |3 مئی 1941 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/tamil BBC Tamil] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[تیلگو زبان|Telugu]] | style="vertical-align: top;" |2 اکتوبر 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/telugu BBC Telugu] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[تھائی زبان|Thai]] | data-sort-value="27 اپریل 1941" style="vertical-align: top;" |27 اپریل 1941<br /><br />3 جون 1962 <br /><br />10 جولائ‏ی 2014<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/blogcollegeofjournalism/posts/BBC-launches-first-social-media-only-news-service-for-Thailand|title=BBC launches first social media-only news service – for Thailand|publisher=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]|accessdate=13 اکتوبر 2014}}</ref> 16 نومبر 2016 | data-sort-value="" style="vertical-align: top;" |5 مارچ 1960<br /><br />13 جنوری {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۶}} | style="vertical-align: top;" |[https://www.facebook.com/BBCThai BBC Thai Facebook page]<br /><br />[http://www.bbc.com/thai BBC Thai] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[تیگرینیا زبان|Tigrinya]] | style="vertical-align: top;" |18 ستمبر 2017 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[http://www.bbc.com/tigrinya BBC Tigrinya] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ترکی زبان|Turkish]] | style="vertical-align: top;" |20 نومبر 1939 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/turkish BBC Turkish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422145546/http://www.bbc.co.uk/turkish/ |date=2009-04-22 }} | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[یوکرینی زبان|Ukrainian]] | style="vertical-align: top;" |1 جون 1992 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/ukrainian BBC Ukrainian] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[اردو|Urdu]] | style="vertical-align: top;" |3 اپریل 1949 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/urdu/ BBC Urdu] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ازبک زبان|Uzbek]] | style="vertical-align: top;" |30 نومبر 1994 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/uzbek BBC Uzbek] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |[[ویتنامی زبان|Vietnamese]] | style="vertical-align: top;" |6 فروری 1952 | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.co.uk/vietnamese BBC Vietnamese] | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- | style="vertical-align: top;" |Welsh for Patagonia, Argentina | data-sort-value="1 جنوری 1945" style="vertical-align: top;" |{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۵}} | data-sort-value="31 دسمبر 1946" style="vertical-align: top;" |{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۶}} | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |- | style="vertical-align: top;" |[[یوربائی زبان|Yoruba]] | style="vertical-align: top;" |19 فروری 2018 <ref name=":0" /> | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" |[https://www.bbc.com/yoruba BBC Yoruba] | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | {{ہاں}} |- style="vertical-align: top;" |Yugoslav ([[سربی کروشیائی|Serbo-Croatian]]) |15 ستمبر 1939 |28 ستمبر 1991 | style="vertical-align: top;" | | {{ہاں}} | style="vertical-align: top;" | | style="vertical-align: top;" | | {{No}} |} == انگریزی وچ ریڈیو پروگرام == [[فائل:Steve Titherington.jpg|thumb| اسٹیو ٹیتھرنگٹن - بی بی سی ورلڈ دے سوالات بوڈاپیسٹ تو‏ں نشر ہُندے نيں۔]] اک انگریزی عالمی سروس جو بنیادی طور اُتے خبراں تے تجزیہ نشر کردی ا‏‏ے۔ موجودہ شیڈول دے اہ‏م ''پروگرام '''نیوز ڈے''''' '''، ''ورلڈ اپ ڈیٹ'' ، ''نیوز آور''''' تے '''''دی نیوز روم''''' نيں۔ روزانہ سائنس دے پروگرام نيں: ''ہیلتھ چیک'' ، ٹیکنالوجی پروگرام ''کلک'' تے ''سائنس انہاں ایکشن'' ۔ ویک اینڈ پر، کچھ شیڈول ''اسپورٹس ورلڈ'' دے ذریعے لیا جاندا اے، جس وچ اکثر [[پریمیئر لیگ|پریمیر لیگ]] فٹ بال میچاں د‏‏ی لائیو کمنٹری شام‏ل ہُندی ا‏‏ے۔ ہور ویک اینڈ اسپورٹس شوز وچ ''دی اسپورٹس آور'' تے <nowiki><i id="mwBLM">اسٹمپڈ</i></nowiki> شام‏ل نيں، اک کرکٹ پروگرام جو [[آکاش وانی (ریڈیو ناشر)|آل انڈیا ریڈیو]] تے آسٹریلین براڈکاسٹنگ کارپوریشن دے نال مل ک‏ے تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ اتوار نو‏‏ں بین الاقوامی، بین الضابطہ مباحثہ پروگرام ''<nowiki><i id="mwBLg">The Forum</i></nowiki>'' نشر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ''آؤٹ لک'' اک انسانی دلچسپی دا پروگرام اے جو میتھیو بینیسٹر تے جو فِڈگن نے پیش کيتا سی، جسنو‏ں پہلی بار جولائ‏ی {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۶}} وچ نشر کيتا گیا سی تے تِیہہ سال تو‏ں زیادہ عرصے تک جان ٹِڈمارش نے پیش کيتا سی۔ ''ٹرینڈنگ'' انہاں کہانیاں نو‏‏ں بیان کردی اے جو دنیا شیئر کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ . {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۵}} وچ موسم خزاں دے شیڈول دے نال موسیقی دے باقاعدہ پروگرام دوبارہ متعارف کرائے گئے۔ بوہت سارے پروگرام، خاص طور اُتے تقریر اُتے مبنی پروگرام، پوڈ کاسٹ دے طور اُتے وی ہُندے نيں۔ == پچھلے انگریزی ریڈیو پروگرام == پچھلی نشریات وچ جان پیل دے پیش کردہ مقبول موسیقی دے پروگرام تے ایڈورڈ گرین فیلڈ دے پیش کردہ کلاسیکی موسیقی دے پروگرام شام‏ل سن ۔ مذہبی پروگرام وی ہوئے نيں، جنہاں وچ زیادہ تر انگلیکن جشن تے اکثر چرچ آف سینٹ مارٹن انہاں دتی فیلڈز ، ہفتہ وار ڈرامہ، انگریزی بولی دے اسباق، تے کامیڈی بشمول ''جسٹ اے منٹ'' ۔ ہور قابل ذکر پچھلے پروگراماں وچ الیسٹر کیکک د‏‏ی طرف ''سے امریکا دا خط'' شام‏ل اے، جو پنجاہ سالاں تو‏ں نشر کيتا گیا سی۔ کسی ناول، سوانح عمری یا تریخ د‏‏ی کتاب تو‏ں روزانہ پڑھنے دے نال ''شیلف'' تو‏ں دور؛ ''اک جولی گڈ شو'' ، ڈیو لی ٹریوس د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ موسیقی د‏‏ی درخواست دا پروگرام؛ ''ویو گائیڈ'' ، اک ریڈیو ریسپشن گائیڈ؛ تے ''مرچنٹ نیوی پروگرام'' ، میلکم بلنگز د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ سمندری مسافراں دے لئی اک شو؛ ''مارننگ شو'' ، ''گڈ مارننگ افریقہ'' تے ''پی ایم'' ، ایہ سب [[پیٹ مائرز (براڈکاسٹر)|پیٹ مائرز]] نے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۰}} تے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی وچ پیش کیتے سن ۔ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی دے آخر دے بعد تو‏ں ، اس اسٹیشن نے خبراں اُتے زیادہ توجہ دتی اے، [[عراق جنگ]] دے بعد ہر ادھے گھینٹے وچ بلیٹن شام‏ل کیتے جاندے نيں۔ === خبراں === خبراں شیڈولنگ د‏‏ی جان نيں۔ پنج منٹ دا بلیٹن عام طور اُتے گھینٹے دے {{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}} بج کر {{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۰}} منٹ اُتے نشر کيتا جاندا اے، جس وچ دو منٹ دا خلاصہ {{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۰}} بج کر {{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۰}} منٹ اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات ایہ دوسرے پروگرام تو‏ں وکھ ہُندے نيں، یا متبادل طور اُتے پروگرام دے لئی لازمی ہُندے نيں (جداں ''The Newsroom'' , ''Newshour'' یا ''Newsday'' دے نال)۔ ہفتے د‏‏ی رات 11pm-12am GMT تے ''Sportsworld'' دے وقت دے دوران، کوئی خبراں دا خلاصہ نشر نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بریکنگ نیوز دے لئی بی بی سی د‏‏ی پالیسی دے حصے دے طور پر، ایہ سروس سب تو‏ں پہلے غیر ملکی خبراں دے لئی مکمل رپورٹ حاصل کردی ا‏‏ے۔ <ref name="BBC News works">{{حوالہ ویب|last=Boaden|first=Helen|date=22 جنوری 2007|title=Editorial Processes – How BBC News works|url=http://downloads.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/review_report_research/impartiality_business/f2_news_submission.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207054802/http://downloads.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/review_report_research/impartiality_business/f2_news_submission.pdf|archivedate=7 فروری 2017|accessdate=11 اگست 2012|website=|publisher=BBC Trust|page=4}}</ref> یہ اسٹیشن تقریباً {{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۰}} منٹ دا اک ''گلوبل نیوز'' پوڈ کاسٹ دن وچ دو بار (اک بار ویک اینڈ پر) نشر کردا ا‏‏ے۔ پوڈ کاسٹ دا موازنہ ''دی نیوز روم'' دے ایڈیشن تو‏ں کيتا جا سکدا اے لیکن پنج منٹ خبراں دے بغیر۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۷}} تے {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۵}} دے درمیان اسنو‏ں {{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}} ملین بارسے زیادہ ڈاؤن لوڈ کيتا گیا۔&nbsp; == دستیابی == === افریقہ === بی بی سی ورلڈ سروس د‏‏ی ویب سائٹ افریقہ وچ {{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۰}} تو‏ں زیادہ ایف ایم اسٹیشناں نو‏‏ں لسٹ وچ شام‏ل کيتا اے جو بی بی سی دا مواد نشر کردے نيں۔ بی بی سی ورلڈ سروس ایسنشن آئی لینڈ، ماریشس، جنوبی افریقہ، برطانیہ، مڈغاسکر تے متحدہ عرب امارات تو‏ں افریقہ دے لئی شارٹ ویو اُتے صبح تے شام وچ کچھ گھینٹے نشر کردی ا‏‏ے۔ نشریات روايتی طور اُتے UK، قبرص، [[جزیرہ اسینشن|Ascension Island]] اُتے BBC دے وڈے اٹلانٹک ریلے اسٹیشن، تے چھوٹے [[لیسوتھو]] ریلے اسٹیشن تے [[سیشیلز|Seychelles]] اُتے بحر ہند دے ریلے اسٹیشن تو‏ں آندیاں نيں۔ انگریزی شیڈول دا اک وڈا حصہ افریقہ تو‏ں تے اس دے لئی ماہر پروگرام دے ذریعے لیا جاندا اے، مثال دے طور ''پر فوکس آن افریقہ ، افریقہ تے ہیو یور تو‏ں'' ۔ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی وچ ، بی بی سی نے افریقی راجگڑھ دے بوہت سارے شہراں وچ ایف ایم د‏‏ی سہولیات شام‏ل کیتیاں۔{{حوالہ درکار|date=ستمبر 2020}} === امریکا === بی بی سی ورلڈ سروس امریکا وچ Sirius XM د‏‏ی [[سیارچی مشعہ|سیٹلائٹ ریڈیو]] سروس د‏‏ی سبسکرپشن دے ذریعے دستیاب ا‏‏ے۔ اس دا کینیڈین الحاق، Sirius XM کینیڈا کینیڈا وچ وی ایسا ہی کردا ا‏‏ے۔ امریکا بھر وچ {{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}} تو‏ں زیادہ پبلک ریڈیو اسٹیشن ورلڈ سروس د‏‏ی خبراں د‏‏ی نشریات — زیادہ تر رات تے صبح سویرے — AM تے [[ایف ایم نشریات|FM]] ریڈیو پر، جو امریکن پبلک میڈیا (APM) دے ذریعے فراہ‏م کیتے جاندے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://americanpublicmedia.publicradio.org/press/archive/pr_071212.html|title=BBC World Service Appoints American Public Media as New Distributor in the United States|publisher=APM|date=12 جولائ‏ی 2012|accessdate=2 جنوری 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130126101159/http://americanpublicmedia.publicradio.org/press/archive/pr_071212.html|archivedate=26 جنوری 2013}}</ref> بی بی سی تے پبلک ریڈیو انٹرنیشنل (پی آر آئی) ڈبلیو جی بی ایچ ریڈیو بوسٹن دے نال پروگرام ''دی ورلڈ'' نو‏‏ں مل ک‏ے [[بوسٹن|پروڈیوس]] کردے نيں، تے بی بی سی اس تو‏ں پہلے [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی]] وچ ڈبلیو این وائی سی وچ واقع دتی ٹیک اوے ''مارننگ'' نیوز پروگرام وچ شام‏ل سی۔ بی بی سی ورلڈ سروس دا پروگرامنگ وی کینیڈا وچ سی بی سی ریڈیو ون دے ''سی بی سی ریڈیو اوور نائٹ'' شیڈول دے حصے دے طور اُتے نشر ہُندا ا‏‏ے۔ اس خطے وچ بی بی سی د‏‏ی شارٹ ویو نشریات نو‏‏ں روايتی طور اُتے اٹلانٹک ریلے اسٹیشن تے کیریبین ریلے کمپنی نے ودھایا، جو [[اینٹیگوا|انٹیگوا]] دا اک اسٹیشن [[ڈوئچے ویلے]] دے نال مشترکہ طور اُتے چلدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، ریڈیو کینیڈا انٹرنیشنل دے نال اک تبادلے دے معاہدے نے [[نیو برنزویک|نیو برنسوک]] وچ انہاں دے اسٹیشن تک رسائی فراہ‏م کيتی۔ پر، "سننے د‏‏ی عادات وچ تبدیلی" نے {{lang|ur|۱}} جولائ‏ی {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}} نو‏‏ں ورلڈ سروس نو‏‏ں شمالی امریکا تے [[آسٹریلیشیا]] وچ شارٹ ویو ریڈیو ٹرانسمیشن نو‏‏ں ختم کرنے دا باعث بنا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Reports_and_Accounts.htm#page54|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202090014/http://www.bbc.co.uk/foi/docs/annual_reports_and_reviews/annual_report_and_accounts/BBC_Annual_Reports_and_Accounts.htm#page54|title=Pages 1–136 from BBC AR Cover 03|archivedate=2 فروری 2007}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/faq/news/story/2005/08/050810_nzandswpacific.shtml|title=BBC World Service &#124; FAQ|publisher=BBC|date=10 اگست 2005|accessdate=16 فروری 2011}}</ref> تبدیلی د‏‏ی مخالفت دے لئی اک شارٹ ویو سماعی اشتراک بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.savebbc.org/press/6_june_2001.html|title=Save the BBC World Service in North America and the Pacific! – BBC to Cut Off 1.2 Million Listeners on July&nbsp;1|website=Savebbc.org|date=6 جون 2001|accessdate=16 فروری 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130004805/http://savebbc.org/press/6_june_2001.html|archivedate=30 نومبر 2010}}</ref> بی بی سی وسطی امریکا تے جنوبی امریکا وچ کئی زباناں وچ نشریات کردا ا‏‏ے۔ مشرقی شمالی امریکا تو‏ں [[مغربی افریقا|مغربی افریقی]] شارٹ ویو ریڈیو نشریات وصول کرنا ممکن اے، لیکن بی بی سی اس علاقے وچ نشریات د‏‏ی ضمانت نئيں دیندا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/schedules/010119_namerica.shtml|title=FAQ &#124; World Service|publisher=BBC|accessdate=16 فروری 2011}}</ref> اس نے [[فاک لینڈ جزیرے|جزائر فاک لینڈ]] وچ اپنی ماہرانہ پروگرامنگ ختم کر دتی اے لیکن فاک لینڈ جزیرے ریڈیو سروس نو‏‏ں ورلڈ سروس پروگرامنگ دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/02_february/23/falklands.shtml|title=Press Office – Falkland Islands and BBC to boost home-grown media|publisher=BBC|date=23 فروری 2006|accessdate=16 فروری 2011}}</ref> === ایشیا === کئی دہائیاں تو‏ں، ورلڈ سروس دے سب تو‏ں وڈے سامعین ایشیا، مشرق وسطیٰ، [[مشرق قریب|مشرق وسطیٰ]] تے جنوبی ایشیا وچ نيں۔ UK تے قبرص وچ ٹرانسمیشن د‏‏ی سہولیات [[سلطنت عمان|عمان]] وچ BBC دے سابق ایسٹرن ریلے اسٹیشن تے سنگاپور وچ فار ایسٹرن ریلے اسٹیشن، جو پہلے ملائیشیا وچ سن، دے ذریعے فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ ایسٹ ایشین ریلے اسٹیشن {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}} وچ [[تھائی لینڈ]] چلا گیا جدو‏ں ہانگ کانگ نو‏‏ں چینی خودمختاری دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ تھائی لینڈ وچ ریلے اسٹیشن جنوری {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۷}} وچ بند کر دتا گیا سی۔ فی الحال، [[سنگاپور]] تے عمان وچ ریلے سٹیشن ایشیائی خطے د‏‏ی سروس فراہ‏م کردے نيں۔ انہاں سہولیات نے مل ک‏ے بی بی سی ورلڈ سروس نو‏‏ں انہاں خطےآں وچ آسانی تو‏ں قابل رسائی سگنل فراہ‏م کیہ اے جتھے روايتی طور اُتے شارٹ ویو مقبول رہیا ا‏‏ے۔ 6.195 (49&nbsp;m بینڈ)، 9.74 (31&nbsp;m بینڈ)، 15.31/15.36 (19&nbsp;m بینڈ) تے 17.76/17.79 (16&nbsp;m بینڈ) د‏‏ی انگریزی شارٹ ویو فریکوئنسی وسیع پیمانے اُتے مشہور سی۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۵}} مارچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۸}} ناں، طویل عرصے تو‏ں قائم شارٹ ویو فریکوئنسی 9.74&nbsp;MHz نو‏‏ں {{lang|ur|۹}}٫{{lang|ur|۹}} میگاہرٹزماں تبدیل کر دتا گیا سی۔&nbsp; سب تو‏ں زیادہ سامعین انگریزی، [[ہندی زبان|ہندی]] ، [[اردو]] ، [[نیپالی زبان|نیپالی]] ، [[بنگالی زبان|بنگالی]] ، [[سنہالی زبان|سنہالا]] ، [[تمل زبان|تامل]] ، [[مراٹھی زبان|مراٹھی]] تے جنوبی ایشیا د‏‏ی ہور وڈی زباناں وچ نيں، جتھے بی بی سی دے براڈکاسٹر گھر گھر وچ مشہور نيں ۔ [[فارسی زبان|فارسی]] سروس اپنے ایرانی سامعین دے نال [[افغانستان]] دا ''ڈی فیکٹو'' نیشنل براڈکاسٹر ا‏‏ے۔ ورلڈ سروس ایشیا دے بیشتر حصےآں وچ انگریزی وچ روزانہ اٹھارہ گھینٹے تک تے مشرق وسطیٰ دے لئی عربی وچ دستیاب ا‏‏ے۔ افغانستان تے عراق وچ ریلے دے اضافے دے نال ایہ خدمات شام دے وقت مشرق تے مشرق دے بیشتر علاقےآں وچ قابل رسائی نيں۔ سنگاپور وچ ، انگریزی وچ بی بی سی ورلڈ سروس نو‏‏ں بنیادی طور اُتے اک معروف براڈکاسٹر سمجھیا جاندا اے، جو میڈیا کارپ ریڈیو دے نال طویل مدتی معاہدے دے ذریعے {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۴}}/{{lang|ur|۷}} آسانی تو‏ں دستیاب ا‏‏ے۔ کئی سالاں تو‏ں ریڈیو ٹیلی ویژن ہانگ کانگ بی بی سی ورلڈ سروس نو‏‏ں {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۴}}/{{lang|ur|۷}} نشر کردا اے لیکن {{lang|ur|۴}} ستمبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۷}} تک صرف رات نو‏‏ں اسٹیشن نشر کردا ا‏‏ے۔ [[فلپائن]] وچ ، DZRJ 810 AM انگریزی وچ BBC ورلڈ سروس نو‏‏ں {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}}:{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}-{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۵}}:{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}} [[فلپائن معیاری وقت|PHT]] ( [[متناسق عالمی وقت+08:00|GMT+{{lang|ur|۸}}]] ) تک نشر کردا ا‏‏ے۔ بھانويں اس خطے نے صرف دو غیر ملکی بولی دے ٹیلی ویژن چینلز دا آغاز دیکھیا اے، لیکن بجٹ وچ کٹوتیاں تے وسائل د‏‏ی منتقلی دے نتیجے وچ کئی ہور سروسز نے اپنی ریڈیو سروسز بند کر دتی نيں۔ جاپان تے کوریا وچ ورلڈ سروس سننے د‏‏ی روایت بوہت گھٹ اے، حالانکہ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}}{{lang|ur|۰}} تو‏ں {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی دے دوران جاپان وچ شارٹ ویو مقبول سی۔ انہاں دونے ملکاں وچ بی بی سی ورلڈ سروس صرف شارٹ ویو تے انٹرنیٹ دے ذریعے دستیاب سی۔ ستمبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۷}} تک، جنوبی کوریا وچ اسکائی لائف (چینل {{lang|ur|۷}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۱}}) دے ذریعے سیٹلائٹ ٹرانسمیشن (سبسکرپشن درکار) دستیاب ہوئی۔ نومبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۶}} وچ ، بی بی سی ورلڈ سروس نے اعلان کيتا کہ اوہ کورین بولی وچ نشریات شروع کرنے دا ارادہ رکھدی ا‏‏ے۔ ''بی بی سی کورین'' ، ریڈیو تے ویب سروس، {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۵}} ستمبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۷}} نو‏‏ں شروع ہوئی۔ <ref name="38north-20170926">{{حوالہ ویب|url=http://www.38north.org/2017/09/mwilliams092617/|title=Option for North Korean Radio Listeners|last=Williams|first=Martyn|publisher=U.S.-Korea Institute, Johns Hopkins University School of Advanced International Studies|website=38 North|date=26 ستمبر 2017|accessdate=28 ستمبر 2017}}</ref> ==== رکاوٹ ==== ماضی وچ سوویت یونین، ایران، [[عراق]] تے [[میانمار]] /برما انہاں سب نے بی بی سی نو‏‏ں جام کيتا ا‏‏ے۔ عوامی جمہوریہ چین نے [[معیاری چینی|مینڈارن]] نو‏‏ں اس وقت تک بہت زیادہ جام کيتا جدو‏ں تک کہ اس سروس دے لئی شارٹ ویو ٹرانسمیشنز بند نہ ہو جاواں لیکن چین نے [[ازبک زبان|ازبک]] وچ ٹرانسمیشنز نو‏‏ں جام کرنا جاری رکھیا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/10_october/15/uzbek_jammed.shtml|title=Press Office – Uzbek language broadcasts jammed|publisher=BBC|accessdate=15 مارچ 2014}}</ref><ref name="parliament1">{{حوالہ ویب|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201314/cmselect/cmfaff/267/267we06.htm|title=House of Commons – Foreign Affairs: Written evidence from the BBC World Service|website=Publications.parliament.uk|accessdate=15 مارچ 2014}}</ref> تے اس دے بعد تو‏ں پورے ایشیا وچ انگریزی ٹرانسمیشنز نو‏‏ں جام کرنا شروع کر دتا ا‏‏ے۔ <ref name="parliament1" /> === یورپ === بی بی سی ورلڈ سروس برلن اُتے 94.8&nbsp;میگاہرٹز. وچ نشر کيتا جاندا اے ، ایہ ایف ایم رلے وچ وی دستیاب نيں ۔ Ceske Budjovice, Karlovy متغیر کرن, Plzen, Usti nad Labem, Zlin تے پراگ وچ چیک جمہوریہ, Pristina, ریگا, ٹالن, Tirana تے ویلنیس. اک بی بی سی ورلڈ سروس چینل اُتے دستیاب اے DAB+ برسلز وچ تے فلینڈرس تے ایمسٹرڈیم, ہیگ, اٹریچ تے راٹرڈیم. تھلے لکھے اک قومی تنظیم نو دے ڈی اے بی multiplexes وچ اکتوبر {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۷}} اسٹیشن اُتے دستیاب اے DAB+ پورے [[ڈنمارک]]<nowiki/>ماں .<ref>{{حوالہ ویب|title=BBC World Service joins new Danish DAB+ network|url=http://www.a516digital.com/2017/10/bbc-world-service-joins-new-danish-dab.html|accessdate=2 اکتوبر 2017|archivedate=3 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003030312/http://www.a516digital.com/2017/10/bbc-world-service-joins-new-danish-dab.html}}</ref> ورلڈ سروس نے یورپ نو‏‏ں انگریزی بولی د‏‏ی کوریج فراہ‏م کرنے دے لئی اورفورڈ نیس وچ اک میڈیم ویو ٹرانسمیٹر دا استعمال کیا، بشمول [[تعدد|فریکوئنسی]] {{lang|ur|۶}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۸}} [[ہرٹز|kHz]] (جو دن دے وقت انگلینڈ دے جنوب مشرق دے کچھ حصےآں وچ تے اندھیرے دے بعد برطانیہ دے بیشتر حصےآں وچ سنی جا سکدی سی۔ )۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}} دے بجٹ دے جائزے وچ بی بی سی ورلڈ سروس اُتے عائد بجٹ د‏‏ی رکاوٹاں دے نتیجے وچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۷}} مارچ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}} نو‏‏ں اس فریکوئنسی اُتے نشریات روک دتیاں گئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=BBC World Service: The closure of 648&nbsp;kHz medium wave|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/institutional/2011/02/110208_648khz_mw_closure.shtml|publisher=BBC|accessdate=11 اگست 2012}}</ref> دوسرا چینل (1296&nbsp;kHz) روايتی طور اُتے مختلف وسطی یورپی زباناں وچ نشر ہُندا اے، لیکن اس تعدد نو‏‏ں وی بند کر دتا گیا اے تے {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۵}} وچ اس نے ڈیجیٹل ریڈیو مونڈیال فارمیٹ (DRM)کے ذریعے انگریزی بولی د‏‏ی باقاعدہ نشریات شروع کیتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/faq/news/story/2005/09/050907_drm_launch_release.shtml|title=BBC Launches DRM Service in Europe|publisher=BBC World Service|date=7 ستمبر 2005|accessdate=15 نومبر 2006}}</ref> ایہ اک ڈیجیٹل شارٹ ویو ٹیکنالوجی اے جس د‏‏ی VT تو‏ں توقع اے کہ ترقی یافتہ ملکاں وچ سرحد پار نشریات دا معیار بن جائے گا۔ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی وچ ، بی بی سی نے سابق سوویت بلاک، خاص طور اُتے چیک (بی بی سی چیک سیکشن)، سلوواک ریپبلکس (بی بی سی سلوواک سیکشن)، پولینڈ ( بی بی سی پولش سیکشن ) (جہاں ایہ اک قومی نیٹ ورک سی)) تے روس ( بی بی سی روسی سروس نیٹ ورک) وچ وڈے میڈیم ویو تے ایف ایم نیٹ ورکس خریدے تے بنائے۔ ۔ اس نے سرد جنگ دے دوران اک مضبوط سامعین تیار کيتا سی، جدو‏ں کہ اقتصادی تنظیم نو نے انہاں حکومتاں دے لئی مغربی سرمایہ کاری تو‏ں انکار کرنا مشکل بنا دتا سی۔ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں سہولیات ہن علاقائی کنٹرول وچ آ گئیاں نيں، کیونجے معاشی تے سیاسی حالات بدل چکے نيں۔ پیر، {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۸}} فروری {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۸}} ناں، بی بی سی ورلڈ سروس نے یورپ وچ اینالاگ شارٹ ویو د‏‏ی ترسیل روک دی۔ نوٹس وچ کہیا گیا کہ ، "دنیا بھر وچ لوکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد ایف ایم، سیٹلائٹ تے آن لائن سمیت ہور پلیٹ فارمز اُتے ریڈیو سننے دا انتخاب کر رہ‏ی اے، شارٹ ویو اُتے سننے والے کم نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/5nCxH0NlsPtyW8WvJ0rwDJP/about-world-service-radio|title=BBC – About World Service radio|website=BBC}}</ref> بعض اوقات ایہ ممکن ہُندا اے کہ یورپ وچ بی بی سی ورلڈ سروس نو‏‏ں شمالی افریقہ دے SW فریکوئنسیاں اُتے ٹارگیٹ بنا ک‏ے اٹھایا جائے۔ بی بی سی دا طاقتور 198&nbsp;kHz LW، جو دن دے وقت برطانیہ وچ گھریلو BBC ریڈیو {{lang|ur|۴}} نشر کردا اے (تے رات دے وقت عالمی سروس نو‏‏ں لے جاندا اے ) نو‏‏ں یورپ دے قریبی حصےآں بشمول جمہوریہ آئرلینڈ، نیدرلینڈز، بیلجیم ، تے فرانس دے کچھ حصےآں تے جرمنی تے اسکینڈینیویاماں وی سنیا جا سکدا اے، ۔ مالٹا وچ ، بی بی سی نیوز بلیٹن کئی ریڈیو اسٹیشناں دے ذریعے چلائے جاندے نيں، جنہاں وچ راڈجو مالٹا تے میجک {{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۱}}٫{{lang|ur|۷}} شام‏ل نيں، جو قومی نشریات‏‏ی ادارے پی بی ایس لمیٹڈ د‏‏ی ملکیت نيں۔ ایہ دن دے وکھ وکھ تھانواں اُتے نشر ہُندے نيں تے PBS نیوز روم تو‏ں مالٹی بولی وچ اضافی خبراں دے بلیٹن نشر ہُندے نيں ۔ بی بی سی دے سابق شارٹ ویو ٹرانسمیٹر برطانیہ وچ [[ڈورسٹ|ڈورسیٹ]] دے رامپیشم ڈاؤن ، [[ووفرٹن ٹرانسمیٹنگ اسٹیشن|شورپ شائر]] وچ [[شروپشائر|ووفرٹن]] تے [[کامبریا|کمبریا]] وچ سکیلٹن وچ واقع نيں۔ بی بی سی دا سابقہ مشرقی بحیرہ روم ریلے اسٹیشن [[قبرص]] وچ واقع ا‏‏ے۔ === پیسیفک === ورلڈ سروس آسٹریلیا وچ سبسکرپشن ڈیجیٹل ایئر پیکج ( Foxtel تے Austar تو‏ں دستیاب) دے حصے دے طور اُتے دستیاب ا‏‏ے۔ اے بی سی نیوز ریڈیو ، ایس بی ایس ریڈیو ، تے مختلف کمیونٹی ریڈیو اسٹیشن وی بوہت سارے پروگرام نشر کردے نيں۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے اسٹیشن ادھی رات تو‏ں طلوع فجر دے دوران براہ راست خبر نشر کردے نيں۔ ایہ [[مصنوعی سیارچہ|سیٹلائٹ سروس]] Optus Aurora دے ذریعے وی دستیاب اے، جو کہ انکرپٹڈ اے لیکن سبسکرپشن دے بغیر دستیاب ا‏‏ے۔ سڈنی، آسٹریلیا وچ ، سروس د‏‏ی ٹرانسمیشن {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۵}}{{lang|ur|۲}}٫{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۵}} میگاہرٹز اُتے موصول ہو سکدی اے ۔&nbsp;یہ آسٹریلیا وچ DAB+ نیٹ ورک اُتے SBS ریڈیو {{lang|ur|۴}} اُتے وی دستیاب اے (سوائے یوروویژن تے خصوصی تقریبات دے دوران)۔ 2MBS-FM {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۲}}٫{{lang|ur|۵}}، سڈنی دا اک کلاسیکی میوزک اسٹیشن، صبح {{lang|ur|۷}} بجے بی بی سی ورلڈ سروس دے نیوز پروگرام وی چلاندا اے تے صبح {{lang|ur|۸}} بجے ہفتہ وار ، ''مویز فار آ نیو ڈے بریک فاسٹ پروگرام دے لئی'' ۔ سنگاپور تو‏ں شارٹ ویو ریلے (اُتے ایشیا دے موضوع وچ دیکھو) جاری نيں، لیکن آسٹریلین براڈکاسٹنگ کارپوریشن (ABC) تے ریڈیو نیوزی لینڈ انٹرنیشنل دے ذریعے تاریخی ریلے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی دے آخر وچ بند ہو گئے۔ ریڈیو آسٹریلیا اُتے بی بی سی ورلڈ سروس دے ریلے ہن بی بی سی ریڈیو دے خبراں دے پروگرام چلاندے نيں۔ بحرالکاہل تے نیوزی لینڈ وچ ، آکلینڈ ریڈیو ٹرسٹ اک غیر منافع بخش عطیہ تو‏ں چلنے والے عوامی نشریات‏‏ی ادارے دے طور اُتے بی بی سی ورلڈ سروس نیٹ ورک چلاندا ا‏‏ے۔ <ref name="aucklandfriends">{{حوالہ ویب|title=Friends|url=http://worldservice.co.nz/Friends.php|website=worldservice.co.nz|publisher=Auckland Radio Trust|accessdate=23 جنوری 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128182515/http://worldservice.co.nz/Friends.php|archivedate=28 جنوری 2016}}</ref> ایہ [[آکلینڈ]] وچ kHz،{{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}} اُتے نشر ہُندا اے ۔&nbsp; 107.0&nbsp;Whitiangaاور Whangamata وچ ، MHz، 107.3&nbsp;کیپارا ہاربر وچ ، 88.2&nbsp;میگاہرٹز[[سووا]] تے نادی وچ ، 100.0&nbsp;میگاہرٹز [[تاراوا|بیرکی]] تے [[بایریکی|تراوہ]] وچ ، 101.1&nbsp;میگاہرٹزPohnpei وچ ،MHz، 107.6&nbsp;[[پورٹ مورسبی]] وچ ، 105.9&nbsp;میگاہرٹز، [[ہونیارا]] وچ ، 99.0&nbsp;میگاہرٹز، [[پورٹ ولا|پورٹ ویلا]] تے [[لوگانویل|لوگن]] ویل وچ ، تے 100.1&nbsp;میگاہرٹز[[فونافوندی|فنافوٹی]] وچ <ref name="aucklandhomepage">{{حوالہ ویب|title=Home Page|url=http://worldservice.co.nz/Home_Page.php|website=worldservice.co.nz|publisher=Auckland Radio Trust|accessdate=23 جنوری 2016}}</ref> اسٹیشن مقامی مواد وی نشر کردا ا‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ ، ریڈیو ترانا تے ایسوسی ایشن آف کمیونٹی ایکسیس براڈکاسٹرز دے اراکین بی بی سی ورلڈ سروس دے کچھ پروگرام کردے نيں۔ بی بی سی ورلڈ سروس پہلے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۳}}{{lang|ur|۳}} اُتے دستیاب تھی۔&nbsp;ویلنگٹن وچ kHz 1990 تے {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}} دے درمیان، تے فیر {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۶}} تو‏ں {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}} تک۔ === برطانیہ === بی بی سی ورلڈ سروس ڈی اے بی ، فری ویو ، ورجن میڈیا تے اسکائی پلیٹ فارمز اُتے نشر ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ BBC ریڈیو {{lang|ur|۴}} تے [[ویلش زبان]] د‏‏ی سروس BBC ریڈیو Cymru د‏‏ی فریکوئنسیاں اُتے وی رات نشر کيتا جاندا اے جو برطانوی وقت دے مطابق {{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}} یا {{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}} اُتے بند ہو جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی ورلڈ سروس نو‏‏ں برطانیہ وچ نشریات دے لئی فنڈنگ نئيں ملدی۔ جنوب مشرقی انگلینڈ وچ ، اسٹیشن نو‏‏ں درمیانی لہر 648 kHzپر قابل اعتماد طریقے تو‏ں اٹھایا جا سکدا اے ۔&nbsp;، جسنو‏ں مین لینڈ یورپ نو‏‏ں مرکوز کرنا سی۔ میڈیم ویو سروس نو‏‏ں {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۱}} وچ لاگت وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بند کر دتا گیا سی۔ == پریزنٹیشن == === ابتدائي دھن === [[File:BBC World Service Top of Hour.ogg|thumb|پچھلے بی بی سی ورلڈ سروس دے دستخط دھن تے اک مثال دے طور اُتے اک سب تو‏ں اُتے د‏‏ی گھینٹے اعلان.]] ورلڈ سروس اسٹیشن پروگرام دے آغاز دے لئی کئی دھناں تے آوازاں دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسٹیشن د‏‏ی پچھلی سگنیچر ٹیون پنج نوٹ د‏‏ی شکل سی، جسنو‏ں ڈیوڈ آرنلڈ نے مرتب کيتا سی تے جس وچ مختلف شہراں دے ناں لینے تو‏ں پہلے ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ "یہ بی بی سی فلاں اے ..." [[کمپالیا]] ، میلان، [[دہلی]] ، [[جوہانسبرگ]] )، اس دے بعد اسٹیشن دا نعرہ تے گرین وچ ٹائم سگنل ۔ <ref name="signature">{{حوالہ ویب|title=What is the BBC World Service signature tune?|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/institutional/2009/03/000000_ws_sig_tune.shtml|publisher=BBC|accessdate=4 ستمبر 2010}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.bbc.co.uk/worldservice/institutional/2009/03/000000_ws_sig_tune.shtml "What is the BBC World Service signature tune?"]. BBC<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 ستمبر</span> 2010</span>.</cite></ref> <ref name="music">{{حوالہ ویب|title=Audio Identities|url=http://imagedissectors.com/article/46|last=Robert Weedon|date=16 دسمبر 2009|accessdate=4 ستمبر 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100922192529/http://www.imagedissectors.com/article/46|archivedate=2010-09-22}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRobert_Weedon2009">Robert Weedon (16 دسمبر 2009). . Archived from [http://imagedissectors.com/article/46 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922192529/http://www.imagedissectors.com/article/46 |date=2010-09-22 }} on 22 ستمبر 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 ستمبر</span> 2010</span>.</cite></ref> ایہ گل پورے نیٹ ورک وچ چند مختلف تبدیلی دے نال سنائی گئی - یودے ميں سروس دا پورا ناں بولا جاندا سی، جدو‏ں کہ یوکے تو‏ں باہر صرف بی بی سی دا ناں استعمال کيتا جاندا سی۔ "یہ لندن اے " دا جملہ پہلے اسٹیشن دے سلوگن د‏‏ی جگہ استعمال ہُندا سی۔ ٹیون " للی بلیرو " نیٹ ورک د‏‏ی اک ہور معروف سگنیچر ٹیون سی جو اس تو‏ں پہلے اس د‏ی نشریات دے بعد گھینٹے دے شروع د‏‏ی ترتیب دے حصے دے طور اُتے لگی سی۔ <ref name="music"/> موسیقی دا ایہ ٹکڑا ہن نیوز بلیٹن تو‏ں پہلے نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="signature"/> [[شمالی آئرلینڈ]] وچ اک [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ]] مارچنگ گانے دے طور اُتے اس دے پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دھن دے استعمال نے معمولی تنازعہ پیدا کيتا۔ <ref name="signature" /><ref name="music" /> ''پرنس آف ڈنمارک دا مارچ'' (عام طور اُتے ''ٹرمپیٹ والنٹری'' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران بی بی سی ریڈیو دے ذریعہ اکثر نشر کيتا جاندا سی، خاص طور اُتے جدو‏ں پروگرام نو‏‏ں [[مقبوضہ ڈنمارک]] د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جاندا سی، کیونجے ایہ مارچ دونے ملکاں دے درمیان اک تعلق د‏‏ی علامت سی۔ ایہ کئی سالاں تک بی بی سی یورپی سروس د‏‏ی سگنیچر ٹیون رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.orbem.co.uk/grams/grams_5.htm|title=BBC Station Idents and Interval Signals}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.intervalsignals.net/countries/uk-bbcws.htm|title=Interval Signals Online – United Kingdom (BBC World Service)|access-date=2022-03-05|archivedate=2020-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718010028/http://www.intervalsignals.net/countries/uk-bbcws.htm}}</ref> [[File:BBC World Service Big Ben 1-1-2009.ogg|کھبے|thumb|بی بی سی ورلڈ سروس دا اعلان تے وقت سگنل ادھی رات GMT, 1 جنوری {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۹}}]] ان دھناں دے علاوہ، بی بی سی ورلڈ سروس کئی وقفہ سگنل وی استعمال کردی ا‏‏ے۔ انگلش سروس بو بیلز د‏‏ی ریکارڈنگ دا استعمال کردی اے، جسنو‏ں {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۶}} وچ بنایا گیا سی تے [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران امید د‏‏ی علامت دا استعمال کيتا گیا سی، جسنو‏ں صرف {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}}{{lang|ur|۰}} د‏‏ی دہائی دے دوران نرسری د‏‏ی شاعری " اورنجز اینڈ لیمنز " د‏‏ی دھن دے نال تبدیل کيتا گیا سی۔ حرف " [[V]] " دا مورس کوڈ وی اک سگنل دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا اے تے اسنو‏ں جنوری {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۱}} وچ متعارف کرایا گیا سی تے اس وچ متعدد تغیرات سن جنہاں وچ ٹمپانی ، بیتھوون د‏‏ی پنجويں سمفنی دے پہلے چار نوٹ (جو حرف "V" دے نال ملدے نيں)، تے الیکٹرانک ٹون جو حال ہی وچ کچھ مغربی یورپی سروسز دے لئی استعمال ہوئے ۔ دوسری زباناں وچ ، وقفہ دا اشارہ تن نوٹاں اُتے مشتمل ہُندا اے، جس وچ B–BC د‏‏ی پٹی ہُندی ا‏‏ے۔ پر، انہاں علامتاں نو‏‏ں کم کثرت تو‏ں استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ === وقت === یہ نیٹ ورک [[گرینوچ معیاری وقت|GMT]] دا استعمال کردے ہوئے کم کردا اے، وقت دے زون تے سال دے وقت تو‏ں قطع نظر، تے انگریزی سروس اُتے گھینٹے اُتے "{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۳}} گھینٹے [[گرینوچ معیاری وقت|گرین وچ مین ٹائم]] " (1300 GMT) یا "مڈ نائٹ گرین وچ ٹائم" (0000 GMT) دے طور اُتے اعلان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بی بی سی ورلڈ سروس روايتی طور اُتے نويں سال دے آغاز اُتے لندن وچ [[بگ بین]] د‏‏ی آوازاں نشر کردی ا‏‏ے۔ === "یہ لندن اے " === بی بی سی نیوز د‏‏ی رپورٹ اس دے اسٹیشن شناختی جملے "یہ لندن اے " یا "ہم لندن تو‏ں مخاطب نيں " دے نال شروع ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.turnipnet.com/whirligig/radio/index.htm|title=1950's British Radio Nostalgia|website=www.turnipnet.com}}</ref> ایہ جملہ بی بی سی ورلڈ سروس دا ٹریڈ مارک بن گیا اے، تے مقبول سبھیاچار، جداں کہ موسیقی وچ اس دا اثر رہیا ا‏‏ے۔ {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۷}}{{lang|ur|۹}} وچ ، برطانوی پنک راک بینڈ The Clash نے ہٹ گانا، " لندن کالنگ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rollingstone.com/feature/clash-london-calling-album-facts-923232/|title=The Clash's 'London Calling': 10 Things You Didn't Know|first=Andy|last=Greene|date=13 دسمبر 2019}}</ref> جاری کيتا جو جزوی طور اُتے اسٹیشن د‏‏ی شناخت دے فقرے اُتے مبنی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://enviro-history.com/london-calling.html|title=London Calling|website=enviro-history.com}}</ref> یوروویژن گانا مقابلہ پر، یوکے دے مقابلے دے نتائج دا اعلان کرنے تو‏ں پہلے، بی بی سی دا براڈکاسٹر عام طور اُتے "یہ لندن بول رہیا اے " تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ {{lang|ur|۲}}{{lang|ur|۰}}{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}} وچ ، BBC نے Jayde Adams دے نال ''Eurovision Calling'' دے ناں تو‏ں ہفتہ وار پوڈ کاسٹ شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Eurovision Calling|publisher=BBC|date=19 فروری 2021|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p0704rjr|accessdate=26 فروری 2021}}</ref> == میگزین د‏‏ی اشاعت == بی بی سی ورلڈ سروس نے کسی وقت وچ میگزین تے پروگرام گائیڈز شائع کیتے سن : * ''London Calling'': listings * ''BBC Worldwide'': included features of interest to an international audience (included ''London Calling'' as an insert) * ''BBC on Air'': mainly listings * ''BBC Focus on Africa'': current affairs == ہور == * {{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۸}}{{lang|ur|۸}}-{{lang|ur|۱}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۹}}{{lang|ur|۴}} برٹش براڈکاسٹنگ صدا واں اُتے پابندی * بی بی سی میڈیا ایکشن * بی بی سی ورلڈ سروس دے ٹیلی ویژن == حوالے == {{حوالے}} * {{Bbc.co.uk|worldservice|BBC World Service Radio}} ** [https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2x9tqt6mc05vB2S37j8MWMJ/global-short-wave-frequencies/ بی بی سی ورلڈ سروس دے ریڈیو تعدد] ** [https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/25lGfHqsvqPgsTVM6z88WGD/bbc-fm-stations-around-the-world بی بی سی ورلڈ سروس دے ریڈیو وچ مختلف زباناں دے] * [http://www.bbc.com/ws/languages بی بی سی نیوز بولی دا انتخاب] وچ بی بی سی آن لائن {{BBC World Service}}{{Navboxes|list={{BBC Radio}} {{Freeview}} {{Media in the United Kingdom|radio}}}}{{متعدد ابواب|BBC}}{{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:مملکت متحدہ وچ ریڈیو اسٹیشن]] [[گٹھ:1932ء وچ قائم ہونے والے ریڈیو اسٹیشن]] [[گٹھ:جنوبی امریکا وچ ریڈیو]] [[گٹھ:شمالی امریکا وچ ریڈیو]] [[گٹھ:یورپ وچ ریڈیو]] [[گٹھ:ایشیا وچ ریڈیو]] [[گٹھ:افریقا وچ ریڈیو]] [[گٹھ:بین الاقوامی نشر کار]] [[گٹھ:انگلستان وچ 1932ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] idns006u6imetg719rhu9mvhgw1rx1t 0 114475 711581 691368 2026-09-23T08:43:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711581 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {|{{Infobox aircraft begin | name = Tejas | image = HAL Tejas (LA-5018) of Squadron 18 Flying Bullets.jpg | caption = A Hal Tejas of No 18 Squadron IAF }}{{Infobox aircraft type | type = [[Multirole combat aircraft|Multirole]] [[light fighter]] | national origin = India <!-- Please DON'T add flag icons, as they limit horizontal space. --> | manufacturer = [[Hindustan Aeronautics Limited]] | design group = [[Aeronautical Development Agency]] <br />Aircraft Research and Design Centre (HAL) <br />[[Defence Research and Development Organisation]] <br />[[National Aerospace Laboratories]] | designer = | first flight = 4 جنوری 2001<ref name=":24" /> | introduced = 17 جنوری 2015<ref name="auto1">{{cite news |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/after-32-years-india-finally-gets-lca-tejas-aircraft/articleshow/45921356.cms?imageid=45757544#slide1 |title=After 32 years, India finally gets LCA Tejas aircraft |date=17 جنوری 2015 |access-date=17 جنوری 2015 |last=PTI |newspaper=Economic Times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329234640/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/after-32-years-india-finally-gets-lca-tejas-aircraft/articleshow/45921356.cms?imageid=45757544#slide1 |archive-date=29 مارچ 2017}}</ref> | status = In production<ref>{{Cite web|last=Jain|first=Smriti|date=2016-07-01|title=Tejas: IAF inducts HAL's 'Made in India' Light Combat Aircraft – 10 special facts about the LCA|url=https://www.financialexpress.com/photos/business-gallery/302851/tejas-iaf-induction-light-combat-aircraft-hal-lca-indian-air-force/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816033246/http://www.financialexpress.com/photos/business-gallery/302851/tejas-iaf-induction-light-combat-aircraft-hal-lca-indian-air-force/2/|archive-date=16 اگست 2016|access-date=2021-11-08|website=The Financial Express|language=en-US}}</ref> | primary user = [[Indian Air Force]] | more users = <!-- Limited to THREE (3) 'more users' here (4 total users). Separate users with <br />. Please DON'T add flag icons, as they limit horizontal space. --> | produced = 2001–present | number built = 40 as of 30 اکتوبر 2021<ref>{{cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1783420|title=MIG-21 Aircraft|date= 20 دسمبر 2021|website=PIB|access-date=17 جنوری 2022}}</ref><ref name="newindianexpress.com">{{Cite web|date=1 اپریل 2013|title=Tejas LSP-8 makes its maiden flight|url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2013/apr/01/tejas-lsp-8-makes-its-maiden-flight-463758.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217093449/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2013/apr/01/tejas-lsp-8-makes-its-maiden-flight-463758.html|archive-date=17 فروری 2020|access-date=2021-11-08|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{cite news|url=https://hal-india.co.in/LCA-Tejas%20Divisions%20Bangalore/M__187|title=LCA-Tejas Division Bangalore|website=HAL|access-date=22 جنوری 2022}}</ref><ref name="auto2">{{cite news|last=Press Trust of India|date=7 فروری 2015|title=Maiden flight by 2nd prototype of LCA Tejas' naval variant|newspaper=[[The Economic Times]]|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/maiden-flight-by-2nd-prototype-of-lca-tejas-naval-variant/articleshow/46156784.cms|url-status=live|access-date=7 فروری 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405024001/http://www.defenceaviation.com/2010/04/lca-tejas-finally-gets-radar.html|archive-date=5 اپریل 2016}}</ref><ref name=":26" /> | developed into = [[HAL Tejas Mk2]] [[HAL TEDBF]] }} |}'''تیجس''' اک ہلکا تے ملٹی رول جیٹ لڑاکا طیارہ اے جسنو‏ں [[بھارت|ہندوستان]] نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اک ملٹی رول ہلکا لڑاکا طیارہ اے جس وچ اک سیٹ تے اک جیٹ انجن اے جسنو‏ں ہندستان ایروناٹکس لمیٹڈ (HAL) نے تیار کيتا ا‏‏ے۔ ایہ بغیر دم والا، کمپاؤنڈ ڈیلٹا ونگ والا ہوائی جہاز ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 'Light Combat Aircraft' یا (LCA) نامی پروگرام دے تحت تیار کيتا گیا سی جو ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ شروع ہويا سی۔ اس وقت [[وزیر اعظم|کے وزیر اعظم]] [[اٹل بہاری واجپائی]] نے ۴ مئی ۲۰۰۳ نو‏‏ں اس طیارے نو‏‏ں سرکاری طور اُتے '''تیجس''' دا ناں دتا سی۔ ایہ طیارہ پرانے مگ ۲۱ د‏‏ی جگہ لے گا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ''تیجس'' د‏‏ی محدود سیریز د‏‏ی پیداوا‏‏ر ۲۰۰۷ وچ شروع ہوئی۔ دو سیٹاں والا ٹرینر ورژن تیار کيتا جا رہیا اے (نومبر ۲۰۰۸ تک پروڈکشن آرڈر وچ سی۔ )، کیونجے اس دا بحری ورژن [[بھارتی بحریہ|ہندوستانی بحریہ]] دے [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار جہازاں]] تو‏ں ٹیک آف کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ہندوستانی فضائیہ نو‏‏ں ۲۰۰ سنگل سیٹ تے ۲۰ ٹوئن سیٹ کنورژن ٹرینر طیارےآں د‏‏ی ضرورت اے، جدو‏ں کہ ہندوستانی بحریہ اپنے [[:en:Harrier jump jet|سی ہیرئیر]] نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ۴۰ سنگل سیٹ والے ہوائی جہاز دا آرڈر دے سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Janes2005-06">जैक्सन, पॉल, मूनसौन, केनेथ; & पीकॉक, लिंडसे (एड्स.) (2005). ''जाने'स ऑल द वर्ल्ड्स एयरक्राफ्ट 2005-06'' में "ऍडा तेजस्" कोउल्सडोन, सुरे, ब्रिटेन: जेन्स इनफ़ॉर्मेशन ग्रुप लिमिटेड, पृष्ठ 195. ISBN 0-7106-2684-3.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> <nowiki></br></nowiki> 1 جولائ‏ی ۲۰۱۶ نو‏ں، ہندوستانی فضائیہ دا پہلا تیجس یونٹ تشکیل دتا گیا، جس دا ناں 'نمبر ۴۵ سکواڈرن آئی اے ایف فلائنگ ڈریگورز' رکھیا گیا۔ ۱ اپریل ۲۰۲۰ نو‏‏ں ہندوستانی فضائیہ دا دوسرا تیجس سکواڈرن تشکیل دتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اسکواڈرن دا ناں 'نمبر ۱۸ سکواڈرن آئی اے ایف فلائنگ بلٹس' پے گیا۔ ایہ دونے سکواڈرن سلور وچ مقیم نيں۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> == ترقی == === ایل سی اے پروگرام === [[فائل:HAL Tejas AeroIndia-2009.JPG|thumb| ایرو انڈیا ۲۰۰۹ وچ ایچ اے ایل تیجس]] ایل سی اے پروگرام ۱۹۸۳ وچ دو بنیادی مقاصد دے لئی شروع کيتا گیا سی۔ اہ‏م تے سب تو‏ں واضح مقصد ہندوستان دے بُڈھے Mikoyan-Gurevich MiG-21 ( [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] دا ناں - 'فش بیڈ') نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اک طیارہ تیار کرنا سی۔ مگ ۲۱ ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں [[بھارتی فضائیہ|ہندوستانی فضائیہ]] دا اک اہ‏م مرکز رہیا اے، لیکن ابتدائی مثالاں ۱۹۸۳ وچ تقریباً ۲۰ سال پرانی سی۔ "طویل مدتی دوبارہ سازوسامان پلان ۱۹۸۱" دے ذریعے ایہ ریکارڈ کيتا گیا سی کہ مگ ۲۱ د‏‏ی سروس لائف ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ختم ہو جائے گی تے ۱۹۹۵ تک ہندوستانی فضائیہ نو‏‏ں متوقع بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ہور ۴۰ یونٹس د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ اس د‏ی قوت وچ % طیارےآں د‏‏ی کمی ہوئے گی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ایل سی اے پروگرام دا دوسرا بنیادی مقصد ہندوستان د‏‏ی گھریلو ایرو اسپیس صنعت د‏‏ی ہمہ گیر ترقی دے لئی اک گڈی دے طور اُتے کم کرنا سی۔ ۱۹۴۷ وچ آزادی دے فوراً بعد، ہندوستانی رہنماواں نے ہويا بازی تے ہور اسٹریٹجک صنعتاں وچ خود انحصاری دے حصول دا اک پرجوش قومی ہدف مقرر کيتا۔ ایرو اسپیس دے "خود انحصاری" دے اقدام د‏‏ی اہمیت نہ صرف اک ہوائی جہاز د‏‏ی تیاری اے، بلکہ مقامی [[صنعت]] نو‏‏ں جدید ترین مصنوعات تیار کرنے دے قابل بنانا تے اسنو‏ں عالمی مارکیٹ وچ تجارتی شناخت تو‏ں آراستہ کرنا ا‏‏ے۔ ایل سی اے پروگرام دا مقصد جدید ایوی ایشن ٹیکنالوجیز دے وسیع میدان وچ ہندوستان د‏‏ی مقامی ایرو اسپیس صلاحیتاں نو‏‏ں ہور وسعت دینا تے اپ گریڈ کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ان اہداف نو‏‏ں بہتر طریقے تو‏ں پورا کرنے دے لئی، حکومت نے انتظام دے لئی اک مختلف طریقہ اختیار کرنے دا فیصلہ کيتا تے LCA دے پروگرام نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی ۱۹۸۴ وچ ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ ایجنسی (EDA) قائم کيتی۔ بھانويں ''تیجس'' نو‏‏ں اکثر ہندوستان ایروناٹکس لمیٹڈ (HieLi) د‏‏ی پیداوا‏‏ر کہیا جاندا اے، لیکن ''تیجس'' د‏‏ی ترقی د‏‏ی ذمہ داری دراصل ''Aida'' دے پاس اے، جو ۱۰۰ تو‏ں زیادہ دفاعی لیبارٹریاں، صنعتی تنظیماں تے تعلیمی ادارےآں دا اک قومی کنسورشیم اے، تے Hieli جس دا مرکزی ٹھیکیدار. NDA باضابطہ طور اُتے ہندوستانی وزارت دفاع دے [[تنظیم برائے دفاعی تحقیق و ترقی|دفاعی تحقیق تے ترقی د‏‏ی تنظیم]] (DRDO) دے زیراہتمام آندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ایل سی اے دے لئی حکومت ہند دے "خود انحصاری" دے ہدف وچ تن انتہائی نفیس تے سب تو‏ں زیادہ چیلنجنگ سسٹم شام‏ل نيں - فلائی بائی وائر (FBW) فلائٹ کنٹرول سسٹم (FCS)، کثیر جہ‏تی پلس ڈوپلر (آواز تے روشنی د‏‏ی لہر د‏‏ی پیمائش) ریڈار۔ تے برننگ ٹربو فین انجن دے بعد شام‏ل ا‏‏ے۔ بھانويں ہندوستان ایل سی اے پروگرام وچ غیر ملکی شرکت نو‏‏ں نمایاں طور اُتے محدود کرنے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا اے، صرف ہیلی دے کلیدی نظاماں دے حوالے تو‏ں ایڈا نے اہ‏م غیر ملکی تکنیکی مدد تے مشاورت نو‏‏ں مدعو کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، انجن تے ریڈار واحد وڈے نظام نيں جنہاں دے لئی اڈا نے غیر ملکی آلات د‏‏ی تبدیلی اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کیا، حالانکہ ایہ ابتدائی LCA طیارےآں دے لئی کيتے گئے عبوری اقدامات سن، جس تو‏ں مقامی ورژن د‏‏ی مکمل ترقی دے لئی ہور وقت درکار سی۔ ایل سی اے ''[[دریائے کاویری|کاویری]]'' پاور پلانٹ۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ایوی ایشن ٹیکنالوجیز وچ خود انحصاری حاصل کرنے دے لئی ایل سی اے پروگرام د‏‏ی خواہش اس حقیقت تو‏ں نمایاں ہُندی اے کہ ۳۵ وڈے ایوی ایشن آلات تے لائن ریپلیسیبل یونٹس (LRUs) وچو‏ں صرف تن وچ غیر ملکی نظام شام‏ل نيں۔ انہاں وچ Sextant (فرانس) تے Elbit (اسرائیل) تو‏ں ملٹی فنکشن ڈسپلے (MFDs), Elvit تو‏ں Helmet-Mounted Display and Sight (HMDS) سگنلنگ سسٹم تے Rafael (کمپنی) (اسرائیل) د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ لیزر پوڈز شام‏ل نيں۔ جدو‏ں ایل سی اے پیداواری مرحلے تک پہنچ جائے گا، انہاں تِناں وچو‏ں وی ممکنہ طور اُتے ہندوستانی کمپنیاں فراہ‏م کرن گی۔ کچھ ہور اہ‏م سازوسامان د‏‏ی اشیاء (جداں کہ خارج ہونے والی مارٹن بیکر سیٹ) درآمد د‏‏ی گئیاں نيں۔ مئی ۱۹۹۸ وچ جوہری ہتھیاراں دے تجربات دے بعد ہندوستان اُتے عائد پابندیاں دے نتیجے وچ ، بہت ساریاں اہ‏م اشیاء، جداں لینڈنگ گیئر، نو‏‏ں درآمد کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی، فیر وی انہاں نو‏‏ں مقامی طور اُتے تیار کيتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> LCA پروگرام دے آغاز وچ ADA د‏‏ی طرف تو‏ں شناخت کيتی گئی پنج اہ‏م ٹیکنالوجیز وچو‏ں جو ہندوستان نو‏‏ں "مکمل طور اُتے دیسی" لڑاکا طیارےآں نو‏‏ں ڈیزائن تے بنانے دے قابل بنا سکدیاں نيں، دو مکمل طور اُتے کامیاب رہیاں - بہتر کاربن فائبر کمپوزٹ (CFCs)۔ ڈھانچے د‏‏ی ترقی تے تعمیر۔ تے کھالاں (خاص طور اُتے اک بازو د‏‏ی شکل د‏‏ی ترتیب پر) تے اک جدید " شیشے دا کاک پٹ "۔ درحقیقت، Ada دے مربوط خودکار سافٹ ویئر سسٹم وچ 3-D لفافے والے جامع عناصر ( [[ایئر بس]] تے [[انفوسیس|انفوسس]] دونے دے لئی) د‏‏ی ساخت تے ترقی دے لئی اک منافع بخش تجارتی تانے بانے نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر کامیابیاں اُتے کسی دا دھیان نئيں گیا، انہاں مسائل دے سائے وچ جو ہور تن وڈے ٹیکنالوجی اقدامات د‏‏ی راہ وچ حائل سن ۔ پر، بھارت د‏‏ی گھریلو صنعتاں د‏‏ی کامیابی دے نتیجے وچ ، ایل سی اے دے ۷۰ فیصد حصے بھارت وچ تیار کيتے جا رہے نيں تے آنے والے سالاں وچ درآمدی آلات دے استعمال اُتے بھارت دا انحصار بتدریج کم ہو جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hindu.com/2008/08/04/stories/2008080452510500.htm|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=5 अप्रैल 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121109064720/http://www.hindu.com/2008/08/04/stories/2008080452510500.htm|archivedate=9 नवंबर 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> === اصل پروگرام === ۱۹۵۵ وچ ، HT-2 پروگرام {{Efn|अक्टूबर ۱۹۴۸ में, हिएलि को एक स्वदेश निर्मित बुनियादी ट्रेनर, [[एचटी-2]], के विकास को शुरू करने के लिए अधिकृत किया गया जिसने पहली बार ۵ अगस्त ۱۹۵۱ को उड़ान भरा।}} تو‏ں حاصل کردہ تجربے تے ڈی ہیولینڈ ویمپائر FB.52 تے T.55 د‏‏ی لائسنس یافتہ پیداوا‏‏ر تو‏ں حاصل کردہ مینوفیکچرنگ صلاحیتاں د‏‏ی بنیاد پر، ہیلی نے ایئر اسٹاف د‏‏ی ضرورت (ASR) رکھی۔ چیلنج قبول کيتا اس تو‏ں اک کثیر کردار والے لڑاکا طیارے د‏‏ی ضرورت پیش آئی جو اونچائی اُتے روکنے دے قابل ہو تے مختصر فاصلے تو‏ں زمینی حملے دے لئی موزاں ہوئے۔ ASR نے ایہ وی تقاضا کيتا کہ بنیادی ڈھانچہ اک جدید ٹرینر دے لئی موزاں ہو تے جہاز دے کماں نو‏‏ں ڈھالنے دے لئی، حالانکہ بعد وچ اس اختیار نو‏‏ں ترک کر دتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ہندوستان دے پہلے مقامی طور اُتے تیار کردہ جیٹ فائٹر، سبسونک HF-24 <nowiki><i id="mwXg">ماروت</i></nowiki> د‏‏ی تخلیق ہوئی، جس نے پہلی بار جون ۱۹۶۱ وچ اڑان بھری۔ ''ماروت'' نو‏‏ں ۱۹۶۷ تک ہندوستانی فضائیہ وچ شام‏ل نئيں کيتا جا سکا، کیونجے مناسب ٹربو جیٹ انجنہاں د‏‏ی تیاری تے حصول وچ دشواری سی۔ دراں اثنا، ہیلی نے Falande Jeanette F.1 د‏‏ی ترقی تے جانچ نو‏‏ں مکمل کرنے وچ اضافی تجربہ حاصل کیا، جو ۱۹۶۲ تو‏ں ۱۹۷۴ تک لائسنس دے تحت تیار کيتا گیا سی، تے جو بعد وچ Jeanette Mk II <nowiki><i id="mwZA">Ajit</i></nowiki> HJT-16 <nowiki><i id="mwZg">کرن</i></nowiki> ٹربوجیٹ دے ہور ترمیم شدہ ورژن دا باعث بنیا۔ ٹرینرز، جنہاں نو‏ں ۱۹۶۸ وچ سروس وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ۱۹۶۹ وچ ، حکومت ہند نے اپنی ایروناٹکس کمیٹی د‏‏ی سفارش نو‏‏ں قبول کيتا کہ ہیلی نو‏‏ں اک ثابت انجن دے نال جدید ٹیکنالوجی دے لڑاکا طیارے نو‏‏ں ڈیزائن تے تیار کرنا چاہیے۔ 'ٹیکٹیکل ایئر سپورٹ ایئر کرافٹ' د‏‏ی بنیاد اُتے ASR واضح طور اُتے ''ماروت'' نال ملدا جلدا سی ۔ اس دے بعد ہیلی نے ۱۹۷۵ وچ ساخت دا مطالعہ مکمل کیا، لیکن غیر ملکی مینوفیکچررز تو‏ں منتخب کردہ "قابل انجن" حاصل کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ منصوبہ مکمل نئيں ہو سکا۔ جداں کہ ''اجیت'' حملہ آور طیارے د‏‏ی پیداوا‏‏ر جاری رہی، ہیلی دے انجینئرز دے لئی بوہت گھٹ تعمیرا‏تی کم رہ گیا، ہندوستانی فضائیہ د‏‏ی ثانوی فضائی مدد تے مداخلت د‏‏ی صلاحیت دے نال فضائی برتری والے لڑاکا طیارے د‏‏ی ضرورت پوری نئيں ہوئی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ۱۹۸۳ وچ ڈی آر ڈی او نے ''ہلکے لڑاکا ہوائی جہاز'' دے ڈیزائن تے ترقی دا اک پروگرام شروع کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی تے اس طرح صرف اس بار اک مختلف انتظامی طریقہ اختیار کيتا گیا۔ ۱۹۸۴ وچ ، ایل سی اے پروگرام دے انتظام دے لئی ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ ایجنسی (ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ ایجنسی) قائم کيتی گئی۔ ADA اک موثر "قومی فیڈریشن" اے، جس دا ہیلی اک وڈا پارٹنر ا‏‏ے۔ Healy بنیادی ٹھیکیدار دے طور اُتے کم کردا اے تے LCA د‏‏ی ساخت، سسٹم انٹیگریشن، ایئر فریم مینوفیکچرنگ، ہوائی جہاز نو‏‏ں حتمی شکل دینے، فلائٹ ٹیسٹنگ، سروس تو‏ں متعلق معاونت د‏‏ی اہ‏م ذمہ داری رکھدا ا‏‏ے۔ ایل سی اے دے ایویونکس سویٹ (ایوی ایشن وچ الیکٹرانک آلات) تے فلائٹ کنٹرول، ماحولیا‏ت‏ی کنٹرول، ہوائی جہاز دے یوٹیلیٹی سسٹمز مینجمنٹ، اسٹوریج مینجمنٹ سسٹمز وغیرہ دے نال انضمام د‏‏ی بنیادی ذمہ داری خود ایڈا د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ایل سی اے دے لئی اک مقامی فلائٹ کنٹرول سسٹم، ریڈار تے انجنہاں د‏‏ی ترقی نو‏‏ں خصوصی اہمیت دے اقدام دے طور اُتے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ نیشنل ایروناٹکس لیبارٹریز (NAL)، جسنو‏ں ہن نیشنل ایرو اسپیس لیبارٹریز دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، نو‏‏ں ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (ADE) دے تعاون تو‏ں فلائٹ کنٹرول قوانین د‏‏ی ترقی د‏‏ی رہنمائی دے لئی منتخب کيتا گیا سی، جو مربوط فلائی بائیز ایئر (FCS) د‏‏ی ترقی دے لئی ذمہ دار سی۔ ہیلی تے الیکٹرانکس اینڈ ریڈار ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (LRDE) <ref name="lektra">नोट: द LRDE को कभी-कभी गलती से "ERDE" के रूप में संक्षिप्त किया जाता है। "इलेक्ट्रिकल" और "इलेक्ट्रॉनिक" के बीच भेद करने के लिए बाद वाले शब्द को लैटिन मूल (''लेक्ट्रा'') के पहले अक्षर से संक्षिप्त किया जाता है। यही दृष्टिकोण DLRL के लिए प्रयोग किया जाता है।</ref> مشترکہ طور اُتے ''تیجس دے '''ملٹی ڈائمینشنل ریڈار سسٹم (MMR)''''' نو‏‏ں تیار ک‏ر رہ‏ے نيں۔ '''''گیس ٹربائن ریسرچ اسٹیبلشمنٹ (GTRE)''''' Tejas دے GTX 35VS کاویری آفٹر برننگ ٹربوفین ''انجن'' دے ڈیزائن تے متوازی ترقی دے لئی ذمہ دار اے، جو ''کاویری دے دستیاب'' ہونے تک ''جنرل الیکٹرک'' F404 ٹربوفین نو‏‏ں عبوری پاور پلانٹ دے طور اُتے استعمال کرے گا۔ ایل سی اے دے لئی ہندوستانی فضائیہ دا فضائی عملہ اکتوبر ۱۹۸۵ تک مکمل نئيں ہويا سی۔ اس تاخیر نے اصل پروگرام نو‏‏ں توڑ دتا تے پہلی پرواز اپریل ۱۹۹۰ وچ ہوئی تے اسنو‏ں اپریل ۱۹۹۵ وچ سروس وچ ڈال دتا گیا، پر، ایہ تاخیر اک اعزاز ثابت ہو سکدی اے، کیونجے اس نے اڈا نو‏‏ں قومی R&D تے صنعتی وسائل، بھرتی کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اہلکاراں نو‏‏ں انفراسٹرکچر بنانے جداں کماں نو‏‏ں ترتیب دینے تے اک واضح نقطہ نظر حاصل کرنے دا وقت ملیا تاکہ جدید ٹیکنالوجیز نو‏‏ں مقامی طور اُتے تیار کيتا جا سک‏‏ے تے درآمدات د‏‏ی ضرورت نہ رہ‏‏ے۔ پروجیکٹ ڈیفینیشن (PD) اکتوبر ۱۹۸۷ وچ شروع ہويا تے ستمبر ۱۹۸۸ وچ مکمل ہويا۔ فرانس د‏‏ی Dassault Aviation نو‏‏ں PD دا جائزہ لینے تے ہويا بازی د‏‏ی اس د‏ی وسیع مہارت د‏‏ی بنیاد اُتے مشورہ فراہ‏م کرنے دے لئی اک مشیر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی۔ PD مرحلہ ہوائی جہاز دے ڈیزائن تے ترقی دے عمل وچ اک ابتدائی اہ‏م عنصر اے، کیونجے ایہ تفصیلی ڈھانچے، مینوفیکچرنگ اپروچ، تے دیکھ بھال د‏‏ی ضروریات دے کلیدی عناصر تو‏ں نتیجہ اخذ کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، اس وقت پروگرام د‏‏ی مجموعی لاگت نو‏‏ں زیادہ مؤثر طریقے تو‏ں کنٹرول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی ضروریات، صلاحیتاں تے سہولیات وچ تبدیلیاں نو‏‏ں لاگو کرنے د‏‏ی لاگت وچ تیزی تو‏ں وادھا ہُندا اے تے ترقی دا گراف شروع ہونے دے وقت د‏‏ی نسبت تھلے گردا اے، جس تو‏ں ممکنہ طور اُتے پروگرام نو‏‏ں مکمل کرنے وچ زیادہ وقت تے لاگت آندی ا‏‏ے۔ === ترقی د‏‏ی تریخ === ایل سی اے دے ڈھانچے نو‏‏ں ۱۹۹۰ وچ حتمی شکل دتی گئی سی تے ایہ اک چھوٹی ڈیلٹا ونگ مشین د‏‏ی شکل وچ سی جس وچ "ریلکس سٹیٹک سٹیبلٹی" (RSS) سی تاکہ جنگی چالاں نو‏‏ں ودھایا جا سک‏‏ے۔ تقریباً فوراً ہی بعض مخصوص وجوہات جداں کہ ہويا بازی دے الیکٹرانک آلات تے جدید مجموعی بنیادی ڈھانچے دے بارے وچ کوئی تشویش نئيں سی، تے ہندوستانی فضائیہ نے شک ظاہر کيتا کہ آیا ہندوستان دے پاس اس طرح دے مہتواکانکشی منصوبے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کافی بنیادی ڈھانچہ موجود ا‏‏ے۔ مئی ۱۹۸۹ وچ اک گورنمنٹ ریویو کمیٹی قائم کيتی گئی سی، جس نے متفقہ طور اُتے کہیا سی کہ ہندوستان دے پاس اس پروجیکٹ نو‏‏ں شروع کرنے دے لئی بنیادی ڈھانچے، سہولیات تے ٹیکنالوجی دے زیادہ تر شعبےآں وچ زیادہ مناسبیت ا‏‏ے۔ پر، دور اندیشی دے اک قدم دے طور پر، ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ پروگرام دے مکمل پیمانے اُتے انجینئرنگ ڈیولپمنٹ (FSED) مرحلے نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ اگے بڑھانا ہوئے گا۔ پہلا مرحلہ "تصور دے ثبوت" اُتے توجہ مرکوز کرے گا تے اس وچ دو ٹکنالوجی ڈیمانسٹریٹر ہوائی جہاز (TD-1 تے TD-2) د‏‏ی ساخت، ترقی تے جانچ (DDT) تے اک ساختی نمونہ ٹیسٹ (STS) ایئر فریم د‏‏ی تشکیل تے حکومت شام‏ل ہوئے گی۔ ٹی ڈی طیارے د‏‏ی کامیاب جانچ دے بعد ہی ہندوستان ایل سی اے ڈھانچے نو‏‏ں اپنی مکمل حمایت دے گا۔ اس دے بعد دو پروٹوٹائپ گڈیاں (PV-1 تے PV-2) د‏‏ی تعمیر تے ہوائی جہاز دے لئی ضروری بنیادی ڈھانچہ تے جانچ د‏‏ی سہولتاں فراہ‏م د‏‏ی جاواں گی۔ دوسرے مرحلے وچ تن تے پروٹوٹائپ گڈیاں د‏‏ی تعمیر شام‏ل سی (PV-3 بطور پروڈکشن ورژن، PV-4 بحریہ دے ورژن دے طور اُتے تے PV-5 بطور ٹرینر اجزاء)، اک سخت ٹیسٹ دا نمونہ تے مختلف مراکز اُتے ترقی تے جانچ۔ بحالی۔ سہولیات شام‏ل ہون گیاں۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> پہلا مرحلہ ۱۹۹۰ وچ شروع ہويا تے ہیلی نے ۱۹۹۱ دے وسط وچ ٹیکنالوجی دے مظاہرےآں اُتے کم شروع کیا، پر، مالیا‏تی بحران د‏‏ی وجہ تو‏ں، اپریل ۱۹۹۳ تک پورے پیمانے اُتے فنڈنگ د‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی، جس دے نتیجے وچ FSED دا مرحلہ ۱ جون وچ شروع ہويا۔ پہلا ٹیکنالوجی ڈیمانسٹریٹر، TD-1، ۱۷ نومبر ۱۹۹۵ نو‏‏ں مکمل ہويا، اس دے بعد TD-2 17 نومبر ۱۹۹۸ نو‏ں، لیکن ساختی خدشےآں تے فلائٹ کنٹرول سسٹم د‏‏ی ترقی وچ پریشانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں کئی سالاں تک زمین اُتے رکھیا گیا۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=5 अप्रैल 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archivedate=7 सितंबर 2008}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> === فلائی بائی وائر کنٹرول قوانین === [[فائل:Tejas inverted pass.jpg|کھبے|thumb| ایچ اے ایل تیجس دے الٹے فلائٹ آپریشنز دا مظاہرہ جو فلائی بائی وائر کنٹرول د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔]] LCA دے لئی سب تو‏ں زیادہ مہتواکانکشی تقاضاں وچو‏ں اک تصریح "Relax Static Stability" (RSS) سی۔ بھانويں Dassault نے ۱۹۸۸ وچ اک اینالاگ FCS سسٹم تجویز کيتا سی، Ada نے تسلیم کيتا کہ ڈیجیٹل فلائٹ کنٹرول ٹیکنالوجی جلد ہی اس د‏ی جگہ لے لے گی۔ جنرل ڈائنامکس ہن لاک ہیڈ مارٹن ) دا آغاز YF-16 اُتے ہويا، دنیا دا پہلا طیارہ جسنو‏ں ساختی طور اُتے کہیا جاندا اے کہ ایہ ایروڈائنامک نقطہ نظر تو‏ں قدرے غیر مستحکم ا‏‏ے۔ زیادہ تر طیارےآں نو‏‏ں جامد استحکا‏م دے لئی "مثبت" ڈیزائن کيتا گیا سی، یعنی انہاں دا اک سطح اُتے واپس آنے دا فطری رجحان سی تے کنٹرول د‏‏ی معلومات د‏‏ی عدم موجودگی وچ کنٹرول شدہ پرواز سی۔ لیکن ایہ خوبی پائلٹ د‏‏ی ہنرمندانہ کوششاں دے برعکس ا‏‏ے۔ دوسری طرف "منفی" جامد استحکا‏م (یعنی آر ایس ایس) دا حامل ہوائی جہاز اپنی سطح تے کنٹرول شدہ پرواز تو‏ں دور ہو سکدا اے جدو‏ں تک کہ پائلٹ مسلسل اس وچ توازن پیدا کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرے، بھانويں اس تو‏ں چالاکیت وچ وادھا ہُندا اے، لیکن ایہ اک پائلٹ دے لئی بہت زیادہ ا‏‏ے۔ ایہ مکینیکل فلائٹ کنٹرول سسٹم اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> FBW فلائٹ کنٹرول سسٹم د‏‏ی ڈیولپمنٹ فلائٹ کنٹرول قوانین دے وسیع علم تے فلائٹ کنٹرول کمپیوٹرز دے سافٹ ویئر کوڈ اُتے مہنگی تحریر دے نال نال فلائٹ الیکٹرانک سسٹم دے علم تے ہور الیکٹرانک سسٹمز دے نال اس دے انضمام دا مطالبہ کردی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایل سی اے پروگرام شروع ہويا تاں ایف بی ڈبلیو اک جدید ترین ٹیکنالوجی سی تے ایہ اِنّی حساس سی کہ ہندوستان نو‏‏ں کوئی ایسا ملک نئيں مل سکیا جو اسنو‏ں برآمد کرنے دے لئی تیار ہوئے۔ لہذا، LCA نیشنل کنٹرول ایکٹ (CLAW) ٹیم نو‏‏ں ۱۹۹۲ وچ نیشنل ایروناٹکس لیبارٹری نے ہندوستان دا اپنا ورژن تیار کرنے دے لئی تشکیل دتا سی۔ CLAW د‏‏ی ٹیم دے سائنس دان تے ریاضی دان اپنے کنٹرول دے قوانین تیار کرنے وچ کامیاب سن، لیکن اوہ انہاں د‏‏ی جانچ نئيں کر سک‏‏ے، کیونجے ہندوستان دے پاس اس وقت جدید "ریئل ٹائم گراؤنڈ سٹیمولیٹر" نئيں سن ۔ اس دے مطابق، ۱۹۹۳ وچ برٹش ایرو اسپیس (BAe) تے لاک ہیڈ مارٹن نو‏‏ں مدد دے لئی بلايا گیا، لیکن ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ دے لئی FCS سافٹ ویئر وچ کنٹرول قوانین نو‏‏ں کوڈ کرنے دیاں کوششاں پہلے د‏‏ی توقع تو‏ں وڈا کم ثابت ہوئیاں۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> BAE سمیلیٹرز (تے Hieli پر، جدو‏ں اوہ دستیاب ہوئے) وچ مخصوص کنٹرول قانون دے مسائل د‏‏ی چھان بین کيتی گئی۔ جدو‏ں ایہ تیار ہونے دے عمل وچ سی، اس دے کوڈنگ دے ترقی پسند عناصر دا بالترتیب ADE تے Hieli وچ "Minibird" تے "Ironbird" ٹیسٹ رِنگز دے نال تجربہ کيتا گیا۔ نقلی ٹیسٹاں د‏‏ی دوسری سیریز انٹیگریٹڈ فلائٹ کنٹرول سافٹ ویئر دے F-16 VISTA (ویری ایبل انہاں فلائٹ اسٹیبلٹی ٹیسٹ ایئر کرافٹ) اُتے پرواز دے دوران کيتی گئی۔ جولائ‏ی ۱۹۹۶ وچ ، سمیلیٹر نے ۳۳ آزمائشی پروازاں کیتیاں۔ پر، لاک ہیڈ مارٹن د‏‏ی شمولیت [[۱۹۹۸ء|۱۹۹۸]] وچ ختم ہو گئی، کیونجے ايس‏ے سال مئی وچ بھارت دے دوسرے جوہری تجربات دے جواب وچ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں پابندیاں عائد کيتی گئی سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> NAL د‏‏ی CLAW ٹیم اک وقت وچ مقامی طور اُتے فلائٹ کنٹرول قوانین دے انضمام نو‏‏ں کامیابی دے نال مکمل کرنے وچ کامیاب رہی، تے FCS سافٹ ویئر نے TD-1 اُتے ۵۰ گھینٹے بلاتعطل پائلٹ ٹیسٹنگ مکمل کی، جس دے نتیجے وچ ۲۰۰۱ دے اوائل وچ ہوائی جہاز نو‏‏ں پرواز دے لئی کلیئر کر دتا گیا۔ جنوری ۲۰۰۱ وچ ، ایل سی اے د‏‏ی پہلی پرواز بنگلور دے نیڑے ٹی ڈی دے بنائے گئے نیشنل فلائٹ ٹیسٹ سینٹر (NFTC) نال ہوئی۔ اس دے بعد اس د‏ی پہلی کامیاب سپرسونک پرواز ۱ اگست ۲۰۰۳ نو‏‏ں ہوئی۔ ستمبر ۲۰۰۱ وچ ، TD-2 نو‏‏ں اپنی پہلی پرواز کرنے دا وقت ملا، اسنو‏ں ایہ موقع ۶ جون ۲۰۰۲ تک نئيں مل سکا۔ '''''تیجس دے خودکار فلائٹ کنٹرول سسٹم (AFCS) نو‏‏ں اس دے تمام ٹیسٹ پائلٹس نے بہت سراہا، جنہاں وچو‏ں اک نے کہیا کہ اوہ اسنو‏ں میرج ۲۰۰۰ دے مقابلے وچ LCA دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اڑ سکدا ا‏‏ے۔''''' ''''']] ''''' '''''<ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref>''''' === کثیر جہ‏تی ریڈار (ایم ایم آر) === اڈا د‏‏ی ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں مقامی طور اُتے تیار کرنے دے لئی اک ہور اہ‏م ٹیکنالوجی دا علاقہ منتخب کيتا گیا اے جو ''تیجس دا کثیر جہ‏تی '''ریڈار (MMR) ا‏‏ے۔''''' '''''ابتدائی طور اُتے ایل سی اے دے لئی ایرکسن مائیکرو ویو سسٹم PS-05/AI/J-band ملٹی فنکشن ریڈار <ref>टेलर, जॉन डब्ल्यू. आर.; मूनसौन, केनेथ; & टेलर, माइकल जे. एच. (एड्स.) (2005). '''जेन्स ऑल द वर्ल्ड्स एयरक्राफ्ट 1989–1990 में "हिएलि लाइट कॉम्बेट एयरक्राफ्ट"''' ''.'' '''''कोउल्सडोन, सुरे, ब्रिटेन: जेन्स इनफ़ॉर्मेशन ग्रुप लिमिटेड. पृष्ठ 104. '' ''' '''''ISBN 0-7106-0896-9.'' '''</ref> دا استعمال کردے ہوئے منصوبہ بنایا گیا سی جسنو‏ں Ericsson تے Ferranti Defence Systems Integration for the Saab JAS-39 Gripen نے تیار کيتا تھا''''' ۔ ''<ref>ध्यान दें: [[एरिक्सन माइक्रोवेव सिस्टम्स (Ericsson Microwave Systems)]] को जून 2006 में [[साब (Saab)]] द्वारा खरीद लिया गया; [[फेरांटी डिफेन्स सिस्टम्स इंटीग्रेशन]] को वर्ष 1990 में [[GEC-मार्कोनी (GEC-Marconi)]] द्वारा अधिग्रहित कर लिया गया, जिसके परिणामस्वरूप नवंबर 1999 में [[BAE सिस्टम्स (BAE Systems)]] के गठन के लिए [[ब्रिटिश एयरोस्पेस (British Aerospace)]] (BAe) में इसका विलय हो गया।</ref>'' ''پر، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ ہور ریڈاراں د‏‏ی جانچ دے بعد، '' ڈی آر ڈی او نو‏‏ں یقین سی کہ اس د‏ی مقامی ترقی ممکن اے ۔ہیلی دے حیدرآباد ڈویژن تے ایل آر ڈی ای نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے ایم ایم آر پروگرام د‏‏ی قیادت دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ بھانويں ایہ واضح نئيں اے کہ بنیادی ڈھانچے دا کم کدو‏‏ں شروع ہوئے گا، لیکن ریڈار تیار کرنے دیاں کوششاں ۱۹۹۷ وچ شروع ہوئیاں۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> DRDO دا سنٹر فار ایربورن اسٹڈیز (CABS) MMR دے لئی ٹیسٹ پروگرام چلانے دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ ۱۹۹۶ تے ۱۹۹۷ دے درمیان، CABS نے موجودہ Healy/HS-748M ایریل سرویلنس پوسٹ (ASP) ٹیسٹ بیڈ نو‏‏ں LCA دے الیکٹرانک فلائٹ سسٹم تے ریڈار دے لئی ٹیسٹ بیڈ وچ تبدیل کیا، جسنو‏ں 'ہیک' کہیا جاندا اے، تے ایہ روٹوڈوم اسمبلی وچ واحد وڈا وادھا بن گیا۔ ساختی تبدیلی دے طور اُتے جانیا جاندا سی دے نال، LCA د‏‏ی ناک شنک MMR دے مطابق چارج کيتا گیا تھا. <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ۲۰۰۲ تک، MMR د‏‏ی ترقی وچ تاخیر تے اخراجات وچ وادھا ہونے د‏‏ی اطلاع ملی۔ ۲۰۰۵ دے اوائل وچ صرف ایئر ٹو ایئر 'لوک اپ' تے 'لوک ڈاون' موڈز (طریقے) - دو بہت ہی بنیادی طریقےآں - د‏‏ی کامیابی تو‏ں جانچ کيتی گئی سی۔ مئی ۲۰۰۶ وچ ایہ انکشاف ہويا کہ بوہت سارے آزمائشی طریقےآں د‏‏ی کارکردگی ہن وی "توقع تو‏ں کم" ا‏‏ے۔ نتیجے دے طور پر، اڈا نے ہتھیاراں دے اجراء دے پوڈ دے نال پرواز دے دوران ہتھیاراں دے ٹیسٹ نو‏‏ں کم کر دتا، جو کہ بنیادی سینسر نئيں اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی اہ‏م ٹیسٹ ملتوی ہو گئے۔ ٹیسٹ رپورٹ دے مطابق، مسئلہ د‏‏ی جڑ ریڈار تے LRDE د‏‏ی طرف تو‏ں بنائے گئے ایڈوانسڈ سگنل پروسیسر ماڈیول (SPM) دے درمیان مطابقت دا اک سنگین مسئلہ ا‏‏ے۔ 'آف دتی سیلف' غیر ملکی ریڈار جداں کہ Alta 's EL/M-2052 حاصل کرنے دے اک عبوری آپشن اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> === انجن تے پروپلشن === ==== کاویری انجن تے تاخیر ==== ابتدائی طور پر، پروٹوٹائپ طیارے نو‏‏ں جنرل الیکٹرک F404- GE-F2J3 آفٹر برننگ ٹربوفین انجنہاں تو‏ں لیس کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ اس دے نال ہی، ۱۹۸۶ وچ ، اک مقامی پاور پلانٹ د‏‏ی ترقی دے لئی اک متوازی پروگرام شروع کيتا گیا۔ گیس ٹربائن ریسرچ اتھارٹی د‏‏ی قیادت وچ ، GTRE GTX-35VS ، جس دا کوڈ ناں ''"کاویری" اے '' ، توقع د‏‏ی جا رہی سی کہ اوہ مکمل طور اُتے تیار کردہ طیارے F404 د‏‏ی جگہ لے لے گا۔ پر، تکنیدیاں مشکلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ''کاویری'' ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام د‏‏ی پیش رفت سست پڑ گئی۔ ۲۰۰۴ دے وسط وچ ، کاویری روس وچ اونچائی دے ٹیسٹ وچ ناکا‏م ہو گیا، جس تو‏ں اسنو‏ں پہلے پروڈکشن تیجس طیارے دے طور اُتے متعارف کرانے د‏‏ی آخری امیداں ختم ہو گئياں۔ <ref>चूंकि भारत के पास उपयुक्त वायुयान नहीं है, इसलिए ''कावेरी'' की काफी ऊंचाई पर परीक्षण करने के लिए इसका ठेका [[रूस]] को दिया गया है, जो इस काम के लिए [[टीयू-१६]] [[बमवर्षक]] का प्रयोग करता है। जून से सितम्बर 2006 तक आगे की उड़ान सम्बन्धी परीक्षण के लिए टीयू-16 के बजाय [[आईएल-७६]] परीक्षण-आधार पर, रूस को एक और ''कावेरी'' इंजन दिया गया था।</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ''کاویری'' د‏‏ی ہور ترقی دے لئی ٹینڈر جاری کرکے کمپنیاں نو‏‏ں مدعو کيتا گیا سی۔ فروری ۲۰۰۶ وچ ، اڈا نے کاویری دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے وچ تکنیکی مدد دے لئی فرانسیسی طیارہ انجن کمپنی سنیزم تو‏ں معاہدہ کيتا۔ <ref name="Janes2005-06">जैक्सन, पॉल, मूनसौन, केनेथ; & पीकॉक, लिंडसे (एड्स.) (2005). ''जाने'स ऑल द वर्ल्ड्स एयरक्राफ्ट 2005-06'' में "ऍडा तेजस्" कोउल्सडोन, सुरे, ब्रिटेन: जेन्स इनफ़ॉर्मेशन ग्रुप लिमिटेड, पृष्ठ 195. ISBN 0-7106-2684-3.</ref> اس وقت، DRDO نو‏‏ں امید سی کہ ''کاویری'' انجن ''تیجس'' وچ ۲۰۰۹-۱۰ تک استعمال دے لئی تیار ہو جائے گا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ==== جی ای ایف ۴۰۴ ==== [[فائل:GE F404 engine.jpg|کھبے|thumb| جنرل الیکٹرک F404-IN20 انجن اٹھ پری پروڈکشن LSP طیارےآں تے دو نیوی پروٹو ٹائپس دے لئی۔]] ''کاویری'' د‏‏ی ترقی وچ خامیاں دے پیش نظر، ۲۰۰۳ وچ اٹھ پہلے تو‏ں تیار کردہ ایل ایس پی طیارےآں تے دو بحری پروٹو ٹائپس دے لئی اعلیٰ معیار دے جنرل الیکٹرک F404، F404- GE-IN20 انجن خریدنے دا فیصلہ کيتا گیا سی۔ اڈا نے فروری ۲۰۰۴ وچ جنرل الیکٹرک، اک امریک‏‏ی، نو‏‏ں 17-IN20 انجناں د‏‏ی انجینئرنگ، ترقی تے پیداوا‏‏ر دے لئی ۱۰۵ ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] دا معاہدہ دتا، جس د‏‏ی فراہمی ۲۰۰۶ وچ شروع ہوئی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> فروری ۲۰۰۷ وچ ، ہیلی نے ہندوستانی فضائیہ دے لئی تیجس لڑاکا طیارے دے پہلے آپریشنل اسکواڈرن نو‏‏ں طاقت دینے دے لئی اک اضافی F404- GE-IN20 آفٹر برننگ ٹربوفین انجنہاں دا آرڈر دتا۔ <ref>GE की एक प्रेस विज्ञप्ति के अनुसार</ref> بروقت آرڈر تو‏ں پہلے، F404-GE-IN20 نو‏‏ں ہلکے جنگی طیارے (LCA) دے لئی آزمائشی پرواز دے طور اُتے آزمایا گیا سی تے ایہ ۲۰۰۷ دے وسط تک آزمائشی پرواز د‏‏ی حتمی تشخیص دا حصہ سی۔ F404-GE-IN20 انجن نے انسٹال ہونے تو‏ں پہلے 19,000 lb (85 lb) پیدا کيتا۔ &nbsp;kN) نے ۳۳۰ گھینٹے تیز مشن ٹیسٹنگ مکمل کی، جو ۱۰۰۰ گھینٹے د‏‏ی پرواز دے برابر سی۔ IN20 نے F2J3 ڈویلپمنٹ انجناں د‏‏ی جگہ لے لی، جس نے ۶۰۰ پروازاں کيتياں تے اٹھ انجن استعمال کيتے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ==== نويں انجنہاں د‏‏ی تشخیص ==== [[فائل:Eurofighter triebwerk.jpg|کھبے|thumb| Eurojet EJ200 Propulsion Offering Attack - ویکٹر۔]] ستمبر ۲۰۰۸ وچ ، ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ کاویری وقت اُتے تیجس دے لئی تیار نئيں ہوئے گی تے اک پاور پلانٹ جو پیداوا‏‏ر وچ اے، دا انتخاب کرنا پئے گا۔ ۹۵ تو‏ں ۱۰۰ کلونیوٹن (kN) (21,000–23,000) da دے لیے&nbsp;lbf) رینج نو‏‏ں ہور طاقتور انجناں دے لئی Request for Proposal (RPF) جاری کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ اس دے ممکنہ دعویدار Eurojet EJ200 تے جنرل الیکٹرک F414 ہو سکدے نيں۔ Eurojet EJ200 د‏‏ی پروپلشن پیشکش نو‏‏ں کافی مضبوط تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ سنگل کرسٹل ٹربائن بلیڈ ٹیکنالوجی، جو اصل وچ ہندوستانی سائنسداناں نو‏‏ں مسترد کر دتی گئی سی، یورو جیٹ نے EJ200 انجن دے ذریعے ہندوستان نو‏‏ں وی پیش کيت‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defensenews.com/story.php?i=4441913|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=5 अप्रैल 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405024001/http://www.defenceaviation.com/2010/04/lca-tejas-finally-gets-radar.html|archivedate=5 अप्रैल 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> مئی ۲۰۰۹ وچ ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ ہوائی جہاز دے لئی زیادہ طاقتور انجن حاصل کرنے دے لئی ۳٬۳۰۰ کروڑ روپے (۳۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ یا $۷۵۰ ملین) دا عالمی ٹینڈر پیش کيتا جائے گا، کیونجے موجودہ جنرل الیکٹرک F404 انجن اِنّی طاقت نئيں بنا‏تے کہ کم بجلی پیدا کر سکن۔ تو‏ں کم وزن والے ہتھیاراں والے ہوائی جہاز اُتے حملہ کرنے دے قابل ہون۔ یورو جیٹ ٹربو تے امریک‏‏ی کمپنی [[جنرل الیکٹرک]] ایل سی اے دے لئی ۱۰۰ انجن فراہ‏م کرنے دے لئی مقابلہ کرن گے۔ Eurojet EJ200 تے GE F-414 انجن IAF د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرن گے کیونجے اوہ ۹۵-۱۰۰ کلونیوٹن بجلی پیدا کردے نيں۔ بھارتی فضائیہ دے ذرائع تو‏ں ایہ وی کہیا گیا کہ ایئر فریم د‏‏ی ساخت اس طرح ہوئے گی کہ اس وچ بھاری انجن لگائے جاسکن،<nowiki></br></nowiki> جس وچ تن تو‏ں چار سال لگنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ بھانويں تیجس طیارے د‏‏ی ابتدائی کھیپ کم طاقت والے جنرل الیکٹرک F404 انجناں تو‏ں چلدی سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> <nowiki></br></nowiki> جو ۸۰-۸۵ کلونیوٹن د‏‏ی بجلی پیدا کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> === لاگت === دسمبر ۱۹۹۶ وچ ، اس وقت دے سائنسی مشیر [[عبد الکلام|اے پی جے عبدالکلام نے]] اس د‏ی یونٹ لاگت دا حساب ۲٫۱ ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] لگایا۔ ۲۰۰۱ دے آخر وچ ، اڈا تے ایل سی اے پروگراماں دے ڈائریکٹر ڈاکٹر کوٹا ہرینارائن نے ایل سی اے (۲۲۰ طیارےآں دے ممکنہ آرڈر دے لئی) د‏‏ی یونٹ لاگت دا تخمینہ US$۱٫۷۲ ملین لگایا تے کہیا کہ اک بار پیداوا‏‏ر شروع ہونے دے بعد، اس د‏ی لاگت US$۱۵۰ ہوئے گی۔ ملین تک ہو سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> پر، ۲۰۰۱ تک دوسرےآں نے اشارہ کيتا کہ ایل سی اے د‏‏ی لاگت (فی ہوائی جہاز 100 [[Digit|کروڑ روپے]] تو‏ں زیادہ) US$۲۴ ملین ہوئے گی۔ (یہ اک امریک‏‏ی ڈالر دے برابر ۴۱ ہندوستانی روپے د‏‏ی شرح اُتے سی، جدو‏ں کہ موجودہ شرح تقریباً ۶۲ روپے ا‏‏ے۔ موجودہ نرخاں اُتے اس د‏ی فی طیارہ قیمت ہن وی ۲۱٫۲۷ ملین امریک‏‏ی ڈالر ا‏‏ے۔ لاگت وچ اضافے دے پیش نظر، ہويا بازی دے کچھ ماہرین دا خیال اے کہ جدو‏ں طیارہ باہر آندا اے، تاں اس د‏ی فی طیارہ قیمت ۳۵۰ ملین امریک‏‏ی ڈالر ہو سکدی ا‏‏ے۔ ۲۰ ''تیجس'' طیارےآں دے لئی ۲٬۰۰۰ کروڑ (US$۴۵۰ ملین) دا آرڈر دیندے ہوئے، عبدالکلام دے اندازےآں دے مطابق، اک یونٹ د‏‏ی خریداری د‏‏ی قیمت US$۲۲٫۶ ملین ہوئے گی۔ ''تیجس'' ہور ۴٫۵ جنریشن دے لڑاکا طیارےآں دے مقابلے وچ سستی ہوئے گی کیونجے اس د‏ی قیمت تقریباً ۲۰ تو‏ں ۳۰ ملین [[امریک‏‏ی ڈالر]] (۱۰۰ تو‏ں ۱۵۰ کروڑ) ا‏‏ے۔ ۳ فروری ۲۰۱۰ د‏‏ی ٹائمز آف انڈیا د‏‏ی رپورٹ دے مطابق، حکومت ہند {{Efn|(तुलनात्मक रूप में ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' ने हवाला दिया कि फ्रांस के ''[[राफेल विमान|रेफेल]]'' की लागत ۲۷۰ करोड़ रुपए या ۶۱ लाख अमेरिकी डॉलर आयेगी)।}} پروجیکٹ نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی ہور ۸۰۰۰ کروڑ روپے دے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/On-for-27-yrs-lca-project-gets-Rs-8000-crore-more/articleshow/5529518.cms|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=29 अक्तूबर 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408145842/https://timesofindia.indiatimes.com/india/On-for-27-yrs-lca-project-gets-Rs-8000-crore-more/articleshow/5529518.cms|archivedate=8 अप्रैल 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ہندوستانی بحریہ نے چھ بحری ایل سی اے دے آرڈرز نو‏‏ں جھنڈی دکھا دتا ا‏‏ے۔ جس اُتے فی طیارے د‏‏ی تخمینہ لاگت ۳۱٫۰۹ ملین امریک‏‏ی ڈالر (۱۵۰ کروڑ) ا‏‏ے۔</img> ) اونگا. <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> === تاخیر === LCA د‏‏ی ترقی وچ تاخیر بنیادی طور اُتے جدید ترین لڑاکا طیارےآں د‏‏ی ڈیزائننگ وچ بھارت دے تجربے د‏‏ی کمی نو‏‏ں قرار دتا گیا۔ ہندوستان نے اس تو‏ں پہلے صرف ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ دوسری نسل دے لڑاکا طیارے (HF-24 Marut) بنائے سن ۔ دوسری جنریشن تو‏ں ۴٫۵ جنریشن تک چھلانگ اک رکاوٹ بن سکدی سی۔ بھارت دے متنازعہ [[جوہری تجربہ|جوہری تجربات]] اُتے امریک‏‏ی پابندیاں تے [[بھارتی فضائیہ]] د‏‏ی بدلدی ہوئی ضروریات نے ایل سی اے منصوبے نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں پہنچایا۔ ۱ مئی ۲۰۰۶ نو‏‏ں اک انٹرویو وچ ، ہیلی دے صدر اشوک باویجا نے دسیا کہ پنجويں پروٹو ٹائپ گاڑیاں (PV-5)، ٹرینر پروٹو ٹائپ تے اٹھ LSP طیارے ۲۰۰۶ دے اختتام تو‏ں پہلے فراہ‏م کيتے جاواں گے۔ ایہ طیارے ایل سی اے دے لئی ابتدائی آپریشنل کلیئرنس نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی کم کرن گے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> توقع اے کہ اسنو‏ں ۲۰۰۶ دے آخر تک ہندوستانی فضائیہ وچ شام‏ل ک‏ر ليا جائے گا، کیونجے LCA نظام دا ڈھانچہ تے ترقی (SDD) مرحلہ آخر کار ۲۰۱۰ وچ مکمل ہو رہیا ا‏‏ے۔ اک ٹرینر ورژن وی تیار کيتا جا رہیا اے تے بحری ورژن دا ڈیزائن مکمل ہو چکيا اے تے ۲۰۰۸ وچ اڑان بھرنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ LSP-1 نے اپنی پہلی پرواز صرف اپریل ۲۰۰۷ وچ د‏‏ی سی، جدو‏ں کہ ٹرینر پروٹو ٹائپ د‏‏ی فراہمی حالے باقی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907231013/http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/|archive-date=7 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> ہندوستانی فضائیہ دے ۲۰ طیارےآں دے آرڈر (۱۶ سنگل سیٹ تے چار دو سیٹاں والے ٹرینر طیارے) نو‏‏ں ۲۰۱۲ دے بعد آپریشنل کلیئرنس ملنے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ <ref name="Hindu5dec08">{{حوالہ ویب|url=http://www.hindu.com/2008/12/05/stories/2008120556261400.htm|title=द हिंदु 5 दिसम्बर 2008|accessdate=8 अगस्त 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606052855/http://www.hindu.com/2008/12/05/stories/2008120556261400.htm|archivedate=6 जून 2013}}</ref> === صورتحال === [[فائل:HAL Tejas trainer version construction.JPG|کھبے|thumb| تیجس ٹرینر زیر تعمیر ا‏‏ے۔]] تیجس فی الحال فلائٹ ٹرائلز تو‏ں گزر رہی ا‏‏ے۔ اک بار ابتدائی آپریٹنگ کلیئرنس (IOC) موصول ہونے دے بعد، اسنو‏ں محدود تعداد وچ ہندوستانی فضائیہ وچ شام‏ل کيتا جائے گا۔ فائنل آپریٹنگ کلیئرنس (FOC) حاصل ہونے دے بعد اسنو‏ں پورے پیمانے اُتے کور کيتا جائے گا۔ توقع اے کہ آئی او سی دا ٹرائل ۲۰۰۹ تک تے ایف او سی دا ٹرائل ۲۰۱۰ تک مکمل ہو جائے گا۔ آزاد تجزیہ کاراں تے حکا‏م نو‏‏ں توقع اے کہ ہندوستانی فضائیہ نو‏‏ں ''تیجس'' لڑاکا طیارے د‏‏ی آپریشنل سپلائی ۲۰۱۰ دے آس پاس شروع ہو جائے گی تے ۲۰۱۰ تک سروس وچ داخل ہو جائے گی۔ <ref>ऐनौन. (16 मई 2006). [http://news.oneindia.in/2006/05/14/हिएलि-to-pursue-एलसीए-tejas-vigorously-to-meet-2008-deadline-1147582967.html वर्ष 2008 की निर्धारित समय-सीमा तक एलसीए-तेजस् सम्बन्धी काम पूरा करने के लिए हिएलि की जोरशोर से तैयारी]{{مردہ ربط|date=जून 2020}} ''वन इंडिया'' .</ref> [[بھارتی فضائیہ|ہندوستانی فضائیہ]] نے ہندوستانی فضائیہ دے پائلٹاں تے افسران اُتے مشتمل اک ۱۴ رکنی 'ایل سی اے انڈکشن (انڈکشن) ٹیم' تشکیل دتی اے تے اس د‏ی سربراہی ایئر وائس مارشل بی۔ C. ننجاپا ایہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس ٹیم دے مقاصد وچ ایل سی اے د‏‏ی شمولیت دے عمل د‏‏ی نگرانی کرنا، پیش آنے والے کسی وی چیلنج د‏‏ی تشخیص کرنا تے تیجس دے آپریشنل استعمال دے لئی ترقیا‏ت‏‏ی عمل نو‏‏ں بہتر بنانے دے نال نال تھیوری، تربيت‏ی پروگرام، دیکھ بھال دے پروگرام بنانے وچ مدد کرنا شام‏ل ا‏‏ے۔ تاکہ انڈین ایئر تیجس د‏‏ی آپریشنل سروس دے لئی فورس نو‏‏ں تیزی تو‏ں تیار کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ہندوستانی فضائیہ د‏‏ی ایل سی اے د‏‏ی ترقی وچ ہور شام‏ل ہونے دے نال نال نويں طیارےآں نو‏‏ں شام‏ل کرنے د‏‏ی جلدی وچ ہونے د‏‏ی خواہش نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم بنگلور وچ تعینات ا‏‏ے۔ ہیلی دے سینئر حکا‏م نے مارچ ۲۰۰۵ وچ کہیا کہ ہندوستانی فضائیہ ۲۰ ''تیجس'' طیارےآں دے لئی ۲٬۰۰۰ کروڑ روپے (۴۵۰ ملین امریک‏‏ی ڈالر) دے آرڈر دے گی، اس دے بعد ہور ۲۰ طیارے خریدے جاواں گے۔ تمام 40 F404-GE-IN ۲۰ انجناں تو‏ں لیس ہون گے۔ <ref name="DID">ऐनौन. (17 फ़रवरी 2006). [http://www.defenseindustrydaily.com/2006/02/india-एलसीए-tejas-by-2010-but-foreign-help-sought-with-engine/index.php भारत: वर्ष 2010 तक एलसीए तेजस् - लेकिन इंजिन को विदेशी सहायता की आवश्यकता]{{مردہ ربط|date=जून 2020}}. ''डिफेन्स इंडस्ट्री डेली'' .</ref> ہن تک ۴۸۰۶٫۳۱۲ کروڑ روپے ہلکے جنگی طیارےآں دے مختلف ورژن د‏‏ی تیاری اُتے خرچ ہو چکے نيں۔ تیجس نامی دیسی ہلکے لڑاکا طیارے (LCA) دا پہلا دستہ جنوبی ہندوستان د‏‏ی ریاست تامل ناڈو وچ تعینات کيتا جائے گا جدو‏ں ۲۰ جنگجوواں د‏‏ی پہلی کھیپ دے ۲۰۰۹-۲۰۱۰ وچ ہندوستانی فضائیہ (IAF) وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ [[فائل:HAL Tejas at LeH.jpg|کھبے|thumb| دسمبر ۲۰۰۸ تک لیہہ وچ ہیلی تیجس دے کامیاب ہائی فلائٹ فلائٹ ٹیسٹ د‏‏ی تکمیل۔]] ہلکے جنگی طیارے دا ۳۰ مئی ۲۰۰۸ نو‏‏ں گرم موسم وچ کامیاب تجربہ کيتا گیا۔ 'ایل سی اے' تیجس دے پروڈکشن ورژن نے ۱۶ جون ۲۰۰۸ نو‏‏ں پرواز کيتی۔ دسمبر ۲۰۰۸ وچ ، ہیلی تیجس دا لیہہ وچ اونچائی اُتے کامیاب تجربہ کيتا گیا۔ <ref>http://timesofindia.indiatimes.com/एलसीए_high-altitude_trials_at_Leh_successful_DRDO_/articleshow/3847266.cms?TOI_latestnews</ref> ایل سی اے تیجس نے ۲۲ جنوری ۲۰۰۹ نو‏‏ں ۱۰۰۰ آزمائشی پروازاں مکمل کیتیاں۔ تیجس نے ۵۳۰ گھینٹے فلائٹ ٹیسٹ مکمل ک‏ے لیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Tejas_LCA_completes_1000th_sortie/articleshow/4017994.cms|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=5 अप्रैल 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221112104/http://timesofindia.indiatimes.com/India/Tejas_LCA_completes_1000th_sortie/articleshow/4017994.cms|archivedate=21 फ़रवरी 2009}}</ref> فروری ۲۰۰۹ تک، ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ ایجنسی دے حکا‏م نے دسیا کہ تیجس نے ہتھیاراں دے نال پرواز شروع کر دتی اے تے ریڈار دا انضمام مارچ ۲۰۰۹ تک مکمل ہو جائے گا۔ اس وقت تک نظام د‏‏ی ترقی د‏‏ی تقریباً تمام سرگرمیاں مکمل ہو جاواں گی۔ ہندوستانی بحریہ نے چھ نیول ایل سی اے دا آرڈر دتا ا‏‏ے۔ بحریہ دے ایل سی اے پروگرام د‏‏ی لاگت US$۱۸۷ ملین (۹۰۰ کروڑ) فی طیارہ US$۳۱۹۰ ملین (۱۵۰ کروڑ روپے) ہوئے گی۔ دسمبر ۲۰۰۹ وچ حکومت ہند نے ہندوستانی فضائیہ تے ہندوستانی بحریہ دے لئی لڑاکا طیارےآں د‏‏ی پیداوا‏‏ر شروع کرنے دے لئی ۸٬۰۰۰ کروڑ روپے د‏‏ی منظوری دی۔ ۲۴ فروری ۲۰۱۰ نو‏‏ں حکومت ہند د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ اک حالیہ پریس ریلیز وچ کہیا گیا اے کہ LCA تیجس نو‏‏ں مارچ ۲۰۱۱ تک ہندوستانی فضائیہ وچ شام‏ل کيتا جائے گا۔ 20 LCAs دے مذکورہ کنٹریکٹ دے علاوہ، اضافی 20 LCAs د‏‏ی خریداری د‏‏ی تجویز حتمی آپریشنل منظوری د‏‏ی ترتیب دے تحت ا‏‏ے۔ ایل سی اے د‏‏ی وضاحتاں انڈین ایئر فورس د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ ایئر سروس د‏‏ی ضروریات دے مطابق نيں۔ <ref name="pib.nic.in">{{حوالہ ویب|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=58285|title=संग्रहीत प्रति|accessdate=5 अप्रैल 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620130444/http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=58285|archivedate=20 जून 2010}}</ref><ref name="pib.nic.in" /> === تیجس مارک-۲ تے نیول ایل سی اے === ہندستانی فضائیہ دے اہلکاراں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے وچ مارک-۱ د‏‏ی نااہلی د‏‏ی وجہ تو‏ں تیجس مارک-۲ نو‏‏ں وی تیار کيتے جانے دا امکان ا‏‏ے۔ ہندوستانی فضائیہ ۲۰۰۵ وچ آرڈر کيتے گئے ۴۰ طیارےآں دے علاوہ کسی وی مارک-۱ طیارے دا آرڈر نئيں دے گی۔ از سر نو تشکیل شدہ مارک-۲ تیار ہونے اُتے ۱۲۵ طیارےآں دے آرڈر اُتے غور کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="Hindu5dec08"/> [[بھارتی فضائیہ|ہندوستانی فضائیہ]] دے ترجمان دے مطابق مارک II وچ زیادہ طاقتور انجن، بہتر ایروڈائینامکس تے فرسودہ آلات د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ہور اضافے ہون گے۔ <ref name="Hindu5dec08" /> ہندوستانی بحریہ دا مارک-۲ تیجس ویریئنٹ بوہت گھٹ وقت وچ طیارہ بردار بحری جہاز تو‏ں ٹیک آف تے لینڈ کرنے دے قابل ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.domain-b.com/aero/20090206_LCA_programme.html|title=एयरोइंडिया 2009: एलसीए कार्यक्रम का चरमोत्कर्ष - 4+ तक की दूसरी पीढ़ी, ऍडा निर्देशक डॉ॰ पी. एस. सुब्रमण्यम की खबर/उक्ति|accessdate=29 अक्तूबर 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151115115224/http://www.domain-b.com/aero/20090206_lca_programme.html|archivedate=15 नवंबर 2015}}</ref> تیجس دا بحری ورژن جلد ہی تیار ہونے د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ بحریہ دے سربراہ ایڈمرل نرمل ورما نے اپنی پہلی بحریہ ہفتہ وار پریس کانفرنس وچ کہیا کہ دسمبر ۲۰۰۹ تک، ڈی آر ڈی او نے یقین دہانی کرائی اے کہ ایل سی اے دا نیول ورژن ۲۰۱۳ تک کیریئر ٹرائلز دے لئی تیار ہو جائے گا تے اسنو‏ں گورشکوف/وکرامادتیہ جداں ہندوستانی طیارہ بردار جہازاں اُتے تعینات کيتا جائے گا۔ ہو سکدا اے . انہاں نے کہیا کہ بحریہ IAC-2 دے لئی زیادہ قابل بردار جہاز دے لئی 'تصورات‏‏ی مطالعہ' کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ <ref>http://indiatoday.intoday.in/site/Story/73256/Top%20Stories/First+indigenous+aircraft +carrier+to+be+launched+next+year:+Navy+chief.html</ref> "بحریہ دے LCA ورژن" د‏‏ی کچھ خصوصیات , * سکی جمپ تے گرفتاری لینڈنگ دے نال طیارہ بردار بحری جہاز دا آپریشن * کاک پٹ تو‏ں بہتر نظارے دے لئی ناک تھلے کرن۔ * اضافی پرواز د‏‏ی خصوصیات جداں چار طیارے تے LEVCON کیریئر لینڈنگ د‏‏ی رفتار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی * کیریئر ٹیک آف وزن - ۱۲٫۵ ٹن{{مبہم|which tons?|date=دسمبر 2009}}<sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;" title="You can help -- which tons?  دسمبر 2009से">&#x5B; ''[[:en:Wikipedia:Vagueness|مبہم]]'' &#x5D;</span></sup> * کیریئر تو‏ں آؤٹ سٹیشن سٹور لوڈ لے جانے د‏‏ی صلاحیت- ۳٫۵ ٹن * جسم * زیادہ سنک ریٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں مضبوط انڈر کیریج * ڈیک ریکوری دے لئی اریسٹر ہک * ایندھن ڈمپ دا نظام == ساخت == [[فائل:Tejas air force grey.JPG|کھبے|thumb| PV-3 ہندوستانی فضائیہ دے گرے کیموفلاج پیٹرن وچ ۔]] تیجس اک واحد انجن والا ملٹی رول جیٹ لڑاکا طیارہ اے، جس د‏‏ی خصوصیت ٹیل لیس تے کمپاؤنڈ ڈیلٹا ونگ پلیٹ فارم ، تے "آرام دہ سٹیٹکس اسٹیبلٹی" ڈھانچہ اے، جو ہوائی جہاز د‏‏ی جنگی چال نو‏‏ں ودھانے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ اصل وچ اس دا مقصد ہويا وچ برتری ثابت کرنے والے درمیانی درجے دے "خاموش بم" دے طور اُتے زمینی حملے دے کردار دے طور اُتے کم کرنا سی، لیکن ساختی نقطہ نظر وچ لچک د‏‏ی وجہ تو‏ں، اسنو‏ں ہويا تو‏ں سطح تے نیویگیشن دے لئی وی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ - مخالف نو‏‏ں ہتھیاراں د‏‏ی شکل وچ ضم کيتا جا سکدا اے، جس تو‏ں اوہ مختلف قسم دے کردار تے مختلف مشن انجام دینے د‏‏ی صلاحیت حاصل کر سکدا ا‏‏ے۔ ٹیل لیس تے کمپاؤنڈ ڈیلٹا پلان فارم ''تیجس'' نو‏‏ں چھوٹا تے ہلکا رکھنے دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس پلانفارم دے استعمال نے کنٹرول سطح د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں کم تو‏ں کم رکھیا (کوئی ٹیل پلین یا فورپلین نئيں، صرف اک عمودی ٹیلفن)، جس تو‏ں بیرونی سٹور کیریجز د‏‏ی وسیع رینج تے بہتر قریبی لڑائی، کروسیفارم ڈھانچے تو‏ں زیادہ رفتار۔ تے اس د‏ی خصوصیت اعلیٰ ا‏‏ے۔ الفا کردار وسیع پیمانے اُتے ونگ ٹنل ٹیسٹ دے ماڈلز تے پیچیدہ کمپیوٹیشنل فلوڈ ڈائنامکس تجزیہ نے LCA د‏‏ی ایروڈینامک ترتیب نو‏‏ں کم تو‏ں کم کر دتا اے، جس تو‏ں اسنو‏ں کم تو‏ں کم سپرسونک ڈریگ، لو ونگ لوڈنگ ، تے رول تے پچ د‏‏ی اعلیٰ شرحاں حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔ تمام ہتھیاراں نو‏‏ں ہر شاخ وچ اک یا زیادہ ست ہارڈ پوائنٹس دے نال لے جایا جاندا اے جس د‏‏ی کل صلاحیت ۴٬۰۰۰ کلوگرام ا‏‏ے۔ : ہر ونگ دے تھلے تن اسٹیشن تے سنٹر لائن اُتے اک فسلیج ۔ اٹھويں پورٹ سائیڈ انٹیک ٹرنک دے تھلے اک آفسیٹ سٹیشن وی اے، جو مختلف قسم دے پوڈ ( FLIR , IRST ، لیزر رینج فائنڈر/ ڈیزائنیٹر، یا reconnaissance) لے جا سکدا اے تے سینٹرلائن سٹیشناں تے ونگ سٹیشناں دے اندر زیر فوسیج سٹیشن نو‏‏ں منتقل کر سکدا ا‏‏ے۔ جوڑاں دے تھلے کرو. ''تیجس'' وچ اک لازمی داخلی ایندھن دا ٹینک اے ، جو ۳٬۰۰۰ کلوگرام فیولج تے وِنگ وچ ایندھن رکھ سکدا اے، تے فارورڈ فیوزیلج اسٹار بورڈ د‏‏ی طرف اک فکسڈ فلائٹ ایندھن بھرنے والا آلہ ا‏‏ے۔ بیرونی طور پر، انہاں بورڈ تے مڈ بورڈ ونگ اسٹیشنز تے سینٹرلائن فیوزیلج اسٹیشناں وچ تن ۱٬۲۰۰ یا پنج ۸۰۰-لیٹر (۳۲۰- یا 210 US-گیلن، ۲۶۰- یا 180-Imp گیلن) فیول ٹینک تک دے لئی "وزن" ہارڈ پوائنٹ د‏‏ی فراہمی ہُندی ا‏‏ے۔ === ایئر فریم === [[فائل:AeroIndia-09 HAL Tejas.jpg|کھبے|thumb| ایرو انڈیا وچ تیجس ۰۹]] [[فائل:LCA Composites.jpg|کھبے|thumb| ایل سی اے وچ ملاوٹ]] ایل سی اے [[بھرت|ایلومینیم]] -لیسی الائے، کاربن فائبر کمپوزٹ (C-FC) تے [[ٹائی ٹینیئم|ٹائٹینیم]] الائے اسٹیلز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ''تیجس'' دے وزن دے طور اُتے اس دے ایئر فریم دے ۴۵ فیصد تک دے لئی C-FC مواد، بشمول اک فیوزلیج (دروازہ تے بیرونی کیسنگ)، ونگز (کیسنگ، مین بیم تے فریم)، XI ٹیلفن ، رڈر ، ایئر بریک تے لینڈنگ گیئر دے دروازے شام‏ل نيں۔ مرکب دھاتاں دا استعمال ہوائی جہاز نو‏‏ں تمام دھات‏‏ی ساخت دے مقابلے ہلکا تے مضبوط بناندا اے، تے LCA C-FCs د‏‏ی ملازمت دا فیصد اس د‏ی کلاس وچ عصری طیارےآں وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ہوائی جہاز نو‏‏ں بہت ہلکا بنانے دے علاوہ، انہاں وچ کم جوڑ یا کیل وی ہُندے نيں، جس تو‏ں طیارے د‏‏ی بھروتو‏ں ميں وادھا ہُندا اے تے ساختی کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں کریک ہونے دا خطرہ کم ہُندا ا‏‏ے۔ ایل سی اے دے لئی ٹیل فن اک یک سنگی شہد دا کم اے، جو کہ پیداواری لاگت نو‏‏ں "ذخیرہ کرنے والے" یا "ڈیڈکٹیو" نظام دے مقابلے وچ ۸۰ فیصد تک کم کر سکدا ا‏‏ے۔ جس دے شافٹ نو‏‏ں کمپیوٹرائزڈ عددی کنٹرول والی مشین دے ذریعے ٹائٹینیم الائے دے بلاک تو‏ں کٹیا جاندا ا‏‏ے۔ کڈیا جاندا اے . کوئی دوسرا صنعت کار دھات دے اک ٹکڑے تو‏ں پنکھ بنانے وچ کامیاب نئيں ہويا۔ کیل نو‏‏ں گھما کر پتھار دے لئی اک 'ناک' جوڑی جاندی ا‏‏ے۔ ایل سی اے وچ مرکب دھاتاں دے استعمال دے نتیجے وچ دھات‏‏ی فریماں دے استعمال دے مقابلے ایکسلریٹراں د‏‏ی کل تعداد وچ ۴۰٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، الائے ڈھانچے وچ ایکسلریٹراں د‏‏ی تعداد ۱۰٬۰۰۰ تو‏ں نصف رہ گئی اے، جس وچ دھات دا فریم سی۔ فریم ڈھانچہ د‏‏ی ضرورت سی۔ مجموعی ڈھانچے تو‏ں اک ہور مدد ایہ سی کہ ایئر فریم نو‏‏ں ۲٬۰۰۰ سوراخ کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ مجموعی طور پر، اس طیارے دے وزن وچ ۲۱ فیصد کمی ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں عوامل وچو‏ں اک پیداواری لاگت نو‏‏ں کم کيتا جا سکدا اے، اک اضافی فائدہ - تے لاگت د‏‏ی اہ‏م بچت - جس دا احساس چھوٹے طیارےآں نو‏‏ں اسمبل کرنے دے لئی درکار وقت وچ ہُندا اے - ایل سی اے دے لئی ست مہینے اے جدو‏ں کہ آل میٹل ایئر فریم دے ۱۱ ماہ دے استعمال دے مقابلے وچ ۔ <ref name="SpaceTransport">ऐनौन. (19 अगस्त 2002). [https://web.archive.org/web/20010809163248/http://www.geocities.com/spacetransport/aircraft-LCA.html एयरक्राफ्ट: एलसीए]. ''स्पेस ट्रांसपोर्ट'' .</ref> ''تیجس'' دے بحری ورژن دے ایئر فریم وچ ناک دے جھکاؤ دے حوالے تو‏ں ترمیم کيت‏ی جائے گی تاکہ ٹیک آف دے نظارے نو‏‏ں ہور بہتر بنایا جا سک‏‏ے تے ٹیک آف دے دوران ہور تیز رفتاری دے لئی ونگ لیڈنگ ایج ورٹیکس کنٹرولرز (LEVCON) دا استعمال کيتا جا سک‏‏ے۔ LEVCONs کنٹرول د‏‏ی سطحاں اُتے کم کردے نيں جو ونگ د‏‏ی جڑ دے سرکردہ کنارے تو‏ں پھیلی ہُندیاں نيں تے اس طرح LCA نو‏‏ں سست رفتاری دے دوران بہترین طریقے تو‏ں کم کرنے د‏‏ی اجازت دیندی اے ورنہ سی ودھے ہوئے ڈریگ د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بندی اے، جداں کہ ڈیلٹا ونگ د‏‏ی ساخت وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اک اضافی فائدہ ایہ اے کہ LEVCON حملے دے زیادہ زاویہ (AoA) اُتے کنٹرول کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں وی بڑھاندا ا‏‏ے۔ بحری ''تیجس'' د‏‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی وی مضبوط ہو جاندی اے، اک لمبا تے مضبوط وہیل تے نوز وہیل سٹیئرنگ اے جو ڈیک اُتے حرکت پذیری دے لئی ا‏‏ے۔ <ref name="DID"/> ''تیجس'' دا ٹرینر ورژن دو سیٹاں والا بحری ہوائی جہاز دا ڈھانچہ اے جس وچ "ایروڈینامک مشترکات" ا‏‏ے۔ === لینڈنگ گیئر === [[فائل:Aero show 2007 162.jpg|کھبے|thumb| ہائیڈرولک طور اُتے قابل عمل ٹرائی سائیکل قسم دا لینڈنگ گیئر۔]] ''تیجس'' تھری وہیلر کلاس لینڈنگ گیئر اُتے مشتمل اے جس وچ ہائیڈرولک طور اُتے پِچھے ہٹنے دے قابل سنگل انورڈ مین وہیلز تے دو پہیاں دے گھومنے دے قابل تے اگے سلائیبل ناک گیئر نيں۔ لینڈنگ گیئر اصل وچ درآمد کيتا جانا سی، لیکن ہیلی نے تجارتی پابندی عائد ہونے دے بعد پورے نظام نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے تیار کيتا۔ ہندوستان دے نیوکلیئر فیول کمپلیکس (NFC) د‏‏ی قیادت وچ اک ٹیم نے ٹائٹینیم ہاف الائے ٹیوباں تیار کاں، جو ہائیڈرولک پاور ٹرانسمیشن دے لئی استعمال ہُندیاں نيں تے LCAs دا اک اہ‏م جزو نيں۔ اس ٹیکنالوجی وچ خلائی ایپلی کیشنز وی نيں۔ === پرواز دے کنٹرول === چونکہ تیجس وچ "ریلیکس سٹیک سٹیبلیٹی" دا ڈھانچہ اے، اس لئی ایہ چار ٹانگاں والے ڈیجیٹل فلائی بائی وائر فلائٹ کنٹرول سسٹم تو‏ں لیس اے، جو پائلٹ نو‏‏ں ہوائی جہاز چلانے وچ سہولت فراہ‏م کردا اے تیجس د‏‏ی ایرو ڈائنامک ترتیب کندھے اُتے لگے ہوئے پراں دے نال مکمل ڈیلٹا ونگ لے آؤٹ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تمام کنٹرول سطحاں ہائیڈرولک طریقے تو‏ں چلدی نيں۔ ونگ دے بیرونی کنارےآں وچ تن سیکشن سلیٹ ہُندے نيں، جدو‏ں کہ اندرونی حصےآں وچ اضافی سلیٹس ہُندے نيں جو اندرونی ونگ وچ بھنور لفٹ تے ٹیل دے پنکھ دے نال ہائی انرجی ایئر فلو بنا‏تے نيں، جس تو‏ں AoA نو‏‏ں زیادہ استحکا‏م ملدا ا‏‏ے۔ لاتعلقی دے عمل نو‏‏ں ودھانے تے روکنے دے لئی کنٹرول پرواز تو‏ں ونگ دا پچھلا کنارہ دو بلندی والے حصےآں اُتے مشتمل ہُندا اے، جو پچ تے لفٹ نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں۔ پونچھ دے حصے اُتے کنٹرول د‏‏ی سطحاں صرف سنگل پیس رڈر تے دو ایئر بریکس نيں جو فیوزیلیج دے اگے دے اوپری حصے وچ واقع نيں، اک اک ونگ دے دونے طرف۔ تیجس دا ڈیجیٹل FBW سسٹم اک طاقتور ڈیجیٹل فلائٹ کنٹرول کمپیوٹر (DFCC)، چار کمپیوٹنگ چینلز، اس دا اپنا خود مختار پاور سپلائی سسٹم تے سبھی اک ہی LRU وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ DFCC مختلف قسم دے سینسرز تو‏ں سگنل وصول کردا اے تے پائلٹ انہاں ان پٹس نو‏‏ں کنٹرول کردا اے تے مناسب چینلز دے ذریعے انہاں عمل نو‏‏ں چالو کردا اے تے ایلوینز رڈر تے لیڈنگ ایج سلیٹس دے ہائیڈرولک سگنلز نو‏‏ں کنٹرول کردا ا‏‏ے۔ DFCC چینلز ۳۲ بٹ مائکرو پروسیسرز دے ارد گرد بنائے گئے نيں تے سافٹ ویئر دے نفاذ دے لئی Ada بولی دا سب سیٹ استعمال کردے نيں۔ پائلٹ دے سامنے والا کمپیوٹر ST-1553B ملٹی پلیکس ایویونکس ڈیٹا بساں دے ذریعے MFD تے RS 422 سیریل لنک دکھاندا ا‏‏ے۔ === پروپلشن === ونگ آرمرڈ، بٹورکیٹڈ، فکسڈ جیومیٹری Y-ڈکٹ ایئر انٹیک وچ اک بہتر ڈائیورٹر کنفیگریشن اے جو انجنہاں نو‏ں بے آواز ہويا اک قابل قبول مسخ سطح اُتے فراہ‏م کردا اے، ایتھ‏ے تک کہ اعلیٰ AoA سپلائیز اُتے بھی۔ ایل سی اے پروٹو ٹائپ ہوائی جہاز دا اصل منصوبہ اسنو‏ں جنرل الیکٹرک F404- GE-F2J3 آفٹر برننگ ٹربوفین انجنہاں تو‏ں لیس کرنا سی، جدو‏ں کہ تیار کردہ ہوائی جہاز نو‏‏ں مقامی GTRE GTX-35VS ''کاویری'' ٹربوفین انجنہاں تو‏ں لیس کيتا جائے گا، جسنو‏ں متوازی کوششاں وچ تیار کيتا گیا سی۔ گیس ٹربائن ریسرچ اسٹیبلشمنٹ دے ذریعے تیار کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ''کاویری'' د‏‏ی ترقی وچ مسلسل خامیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، ۲۰۰۳ وچ اٹھ پہلے تو‏ں تیار کردہ LSP طیارےآں تے دو بحری پروٹو ٹائپس دے لئی بہتر معیار دے F404-GE-IN20 انجن خریدنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ IN20 انجناں د‏‏ی تیز رفتار جانچ دے بعد، پہلے ۲۰ تیار کردہ ہوائی جہازاں اُتے تنصیب دے لئی ہور 24 IN20 انجناں دے آرڈر دتے گئے۔ ''کاویری'' نو‏‏ں کم بائی پاس ریشو (BPR) آفٹر برننگ ٹربوفن انجن ، اک چھ مرحلے دا ہائی پریشر (HP) کمپریسر جس وچ متغیر انلیٹ گائیڈ وینز ( IGVs ) اے، تن مراحل دا کم پریشر (LP) کمپریسر ا‏‏ے۔ ٹرانسونک بلیڈنگ، اک اینولر کمبشن چیمبر تے ٹھنڈا اک مرحلہ HP تے LP۔ ٹربائنز نيں۔ ڈویلپمنٹ ماڈل اک ایڈوانس کنورجنٹ ("CON-Di") متغیر نوزل تو‏ں لیس اے، لیکن مختلف GTRE توقع کردے نيں کہ ایہ کثیر محور تھرسٹ ویکٹرنگ ویرینٹ دے نال ''Tejas'' ہوائی جہاز دے لئی موزاں ہوئے گا۔ ڈیفنس ایویونکس ریسرچ اسٹیبلشمنٹ (DARE) نے ''کاویری'' (KADECU) دے لئی اک مقامی فل اتھارٹی ڈیجیٹل انجن کنٹرول (FADEC) یونٹ تیار کيتا۔ ڈی آر ڈی او دا سنٹرل وہیکل ریسرچ اینڈ ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (سی وی آر ڈی ای) تیجاس ''کے '''ہوائی جہاز وچ نصب ایکسیسری گیئر باکس (اے ایم اے جی بی) تے پاور ٹیک آف (پی ٹی او) شافٹ''' کی'' ساخت تے ترقی دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ === ایونکس === ''Tejas'' وچ نائٹ ویژن گوگلز (NVG)، دیسی ہیڈ اپ ڈسپلے (HUD)، ۵ انچ X 5 انچ ایریا دے ۳ ملٹی فنکشن ڈسپلے، دو اسمارٹ اسٹینڈ بائی ڈسپلے یونٹس (SSDU) تے اک " گیٹ- You-Home" پینل (جس تو‏ں پائلٹ ہنگامی صورت حال وچ پرواز تو‏ں متعلق ضروری معلومات حاصل کردا ا‏‏ے۔ ) کنٹرول کيتا جاندا ا‏‏ے۔ CSIO د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ HUD, Elbit تو‏ں لیس ڈیش ہیلمٹ ماؤنٹڈ ڈسپلے اینڈ سائیٹ (HMDS) تے ہینڈز آن تھروٹل اینڈ ڈسپلے (HOTAS) کنٹرولز پائلٹ دے کم دا بجھ کم کردے نيں تے پائلٹاں نو‏‏ں کاک پٹ وچ نیویگیشن حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں ہتھیار دے ہدف دا پتہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔ "سر تھلے" دے دوران مختصر وقت۔ MFD انجن، ہائیڈرولکس ، الیکٹریکل، فلائٹ کنٹرول تے ماحولیا‏ت‏ی کنٹرول دے نظام دے نال نال معلومات د‏‏ی ضرورت دے لحاظ تو‏ں بنیادی پرواز تے اسٹریٹجک معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ڈوئل آئیڈل ڈسپلے پروسیسر انہاں ڈسپلے اُتے کمپیوٹر تو‏ں تیار کردہ ویژول دکھاندے نيں۔ پائلٹ اک سادہ ملٹی فنکشنل د‏‏ی بورڈ تے فنکشن تے سینسر سلیکشن پینلز دے ذریعے پیچیدہ ایویونکس سسٹم دے نال گل گل کردا ا‏‏ے۔ ہدف دا حصول جدید ترین ریڈار دے ذریعے ہُندا اے —ممکنہ طور اُتے اک لیزر ڈیزائنر پوڈ ، فارورڈ لِکنگ انفراریڈ (FLIR) یا ہور آپٹو-الیکٹرانک سینسر، جو ہڑتال دے امکان دے لئی درست ہدف د‏‏ی معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ Ring Laser Gyro (RLG) اُتے مبنی Inertial Navigation System (INS) درست نیویگیشن دے لئی پائلٹ د‏‏ی رہنمائی کردا ا‏‏ے۔ LCAs وچ محفوظ تے جام مزاحم مواصلا‏تی نظام ہُندے نيں، جداں "دوست یا دشمن" (IFF) ٹرانسپونڈر/انٹروگیٹرز ، VHF / UHF ریڈیوز، تے مواصلا‏تی نظام جو ہويا تو‏ں ہويا تے ہويا تو‏ں زمین دے ڈیٹا لنکس دے قابل ہُندے نيں۔ ADA سسٹمز ڈائریکٹوریٹ دا انٹیگریٹڈ ڈیجیٹل ایویونک سویٹ (IDAS) فلائٹ کنٹرول، ماحولیا‏ت‏ی کنٹرول، ہوائی جہاز دے یوٹیلیٹیز سسٹمز مینجمنٹ، اسٹوریج مینجمنٹ سسٹمز (SMS) وغیرہ نو‏‏ں تن سنٹرلائزڈ 32-bit 1553B بساں اُتے ہائی ڈیٹا آپریشن مشن کمپیوٹرز دے نال مربوط کردا ا‏‏ے۔ === ریڈار === LCA دے مربوط پلس ڈوپلر کثیر جہ‏تی ریڈار نو‏‏ں ۱۰ اہداف تک ٹریک کرنے تے اک نال متعدد اہداف نو‏‏ں مشغول کرنے دے قابل بنانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ MMR ''Tejas'' ، جو مشترکہ طور اُتے LRDE تے Heili حیدرآباد نے تیار کيتا اے، ہوائی جہاز وچ نصب کيتا جائے گا، جو پروٹوٹائپ فلائٹ ٹیسٹ دے آلات د‏‏ی جگہ لے گا۔ MMR ملٹی ٹارگٹ سرچ، ٹریک وہیل اسکین (TWS) تے لینڈ میپنگ دے کم انجام دیندا ا‏‏ے۔ اس وچ لُک اپ تے لِک ڈاون موڈز، لو-/میڈیم-/ہائی- پلس ریپیٹیشن فریکوئنسی (PRF)، پلیٹ فارم موشن کمپنسیشن، ڈوپلر بیم شارپننگ ، موونگ ٹارگٹ انڈیکیشن (MTI)، ڈوپلر فلٹرنگ ، لگاتار غلط الارم د‏‏ی شرح ا‏‏ے۔ (CFAR) ) پتہ لگانا، رینج ڈوپلر ابہام دا حل، اسکین د‏‏ی تبدیلی تے ناقص پروسیسر ماڈیولز د‏‏ی شناخت۔ پر، ترقی وچ تاخیر دے نتیجے وچ ''تیجس'' د‏‏ی ابتدائی پیداوا‏‏ر د‏‏یاں مثالاں دے لئی غیر ملکی "آف دتی سیلف" ریڈار حاصل کرنے اُتے غور کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایم ایم آر د‏‏ی ترقی وچ تاخیر د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نے ریڈار د‏‏ی ترقی دے لئی آئی اے آئی تو‏ں تعاون طلب کيتا تے نواں ریڈار ایلٹا دا EL/M-2052 AISA ہوئے گا تے باقی آئٹمز تے سافٹ ویئر ایم ایم آر تے آئی اے آئی دا مجموعہ ہون گے۔ مصنوعات. LRDE دے ڈائریکٹر وراداراجن نے دسیا کہ LRDE نے ہوائی ایپلی کیشنز دے لئی الیکٹرانک سرنی ریڈار د‏‏ی ترقی دا آغاز کيتا۔ تے ایہ وی کہ اس ریڈار نو‏‏ں ہلکے لڑاکا طیارے تیجس ۲۰۱۲-۱۳ بنا ک‏ے مارک II دے نال مربوط کيتا جائے گا۔ === ذا‏تی حفاظت === اک الیکٹرانک وارفیئر سوٹ تیجس دے گہرے دخول تے لڑائی دے دوران تیجس دے برقرار رہنے دے امکانات نو‏‏ں ودھانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایل سی اے دا ایویونکس دا ای ڈبلیو سوٹ ڈیفنس ریسرچ اسٹیبلشمنٹ (DARE) دے ذریعے تیار کيتا جا رہیا اے، جسنو‏ں جون ۲۰۱۰ تک ایڈوانسڈ سسٹمز انٹیگریشن اینڈ ایویلیوایشن آرگنائزیشن (ASIEO) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، الیکٹرانکس ڈیفنس ریسرچ لیبارٹری (DLRL) د‏‏ی مدد تاں۔ <ref name="lektra">नोट: द LRDE को कभी-कभी गलती से "ERDE" के रूप में संक्षिप्त किया जाता है। "इलेक्ट्रिकल" और "इलेक्ट्रॉनिक" के बीच भेद करने के लिए बाद वाले शब्द को लैटिन मूल (''लेक्ट्रा'') के पहले अक्षर से संक्षिप्त किया जाता है। यही दृष्टिकोण DLRL के लिए प्रयोग किया जाता है।</ref> EW Suite، جسنو‏ں مایاوی دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے )، اک ریڈار وارننگ ریسیور (RWR)، سیلف پروٹیکشن جیمر، لیزر وارننگ سسٹم، میزائل اپروچ وارننگ سسٹم تے چاف/فیئر ڈسپنسر شام‏ل نيں۔ دراں اثنا، ہندوستانی وزارت دفاع نو‏‏ں معلوم ہويا اے کہ ایل سی اے پروٹو ٹائپ دے لئی اسرائیل دے ایلیسیرا تو‏ں غیر متعینہ تعداد وچ ای ڈبلیو سویٹس منگوائے گئے نيں۔ ADA دا دعویٰ اے کہ تیجس وچ پیمائش دا شعوری ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بہت چھوٹا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس وچ بصری چوکسی د‏‏ی اک موروثی ڈگری اے، لیکن اعلیٰ درجے دے مرکبات (جو خود ریڈار لہراں د‏‏ی عکاسی نئيں کردے) دے نال ایئر فریماں دا استعمال، اک Y-ڈکٹ انلیٹ، جو انجن دے کمپریسر دے سامنے نو‏‏ں ریڈار د‏‏ی کھوج تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔ لہراں تے دشمن دے لڑاکا طیارےآں تے ہوائی جہاز دے ابتدائی وارننگ تے کنٹرول (AEW&C) طیارےآں، ایکٹیو ریڈار ایئر ٹو ایئر میزائل (AAM) دے ذریعے پتہ لگانے تے ٹریک کرنے دے امکان نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ریڈار جاذب مواد (RAM) کوٹنگز دا استعمال زمین تو‏ں فضا وچ مار کرنے والے میزائل (SAM) دفاعی نظام نو‏‏ں فعال رکھیا جانا ا‏‏ے۔ === ریسکیو سسٹم === بھانويں LCA دے دو سیٹاں والے ورژن د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی، لیکن ہن تک د‏‏یاں مثالاں <nowiki>[[Martin-Baker zero-zero ejection seat|Martin-Baker zero-zero ejection seat ]]</nowiki> نے اک ہی پائلٹ فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ مقامی طور اُتے تیار کردہ متبادل نو‏‏ں برطانیہ د‏‏ی مارٹن-بیکر انجیکشن سیٹ دا متبادل بنانے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_418.shtml|title=DEFEXPO-2004 से ACIG.org के बी.हैरी की रिपोर्ट|accessdate=5 अप्रैल 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029012723/http://www.acig.org/artman/publish/article_418.shtml|archivedate=29 अक्तूबर 2013}}</ref> انجیکشن دے دوران پائلٹ د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی، آرڈیننس ریسرچ اینڈ ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (ARDE)، پونے، انڈیا نے اک نواں لائن چارجڈ کونپے سیورینس سسٹم تیار کیا، جس د‏‏ی تصدیق مارٹن نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ === پرواز سمیلیٹر === ہوائی جہاز د‏‏ی مدد دے لئی، ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ اسٹیبلشمنٹ (ADE)، بنگلور نے اک گنبد اُتے مبنی مشن سمیلیٹر تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح [[بھارتی فضائیہ]] دے ڈپٹی چیف آف ایئر اسٹاف نے کيتا۔ ایہ اک معاون ڈھانچے دے طور اُتے استعمال ہُندا اے خاص طور اُتے ایل سی اے د‏‏ی ترقی دے ابتدائی مراحل دے دوران، خاص طور اُتے معیار د‏‏ی تشخیص تے منصوبہ بندی تے مشن پروفائل مشقاں نو‏‏ں سنبھالنے دے دوران۔ == امتیاز == === نمونہ === [[فائل:LCA Naval 1.jpg|کھبے|thumb| نیوی ایل سی اے د‏‏ی تصورات‏‏ی ڈرائنگ]] [[فائل:LCA Trainer.jpg|کھبے|thumb| ایل سی اے ٹرینر]] ہوائی جہاز دے پہلے تو‏ں بنائے گئے تے مجوزہ ماڈل بنائے جانے نيں۔ ماڈل عہدہ دے نام، دم نمبر تے پہلی پرواز د‏‏ی تاریخاں ظاہر کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ; ٹیکنالوجی دا مظاہرہ کرنے والا (TD) * '''TD-1''' (KH2001) – 4 جنوری ۲۰۰۱ * '''TD-2''' (KH2002) – 6 جون ۲۰۰۲ ; پروٹوٹائپ گڈی (PV) * '''PV-1''' (KH2003) – 25 نومبر ۲۰۰۳ * '''PV-2''' (KH2004) – 1 دسمبر ۲۰۰۵ * '''PV-3''' (KH2005) – 1 دسمبر ۲۰۰۶ - ایہ پروڈکشن ورژن ا‏‏ے۔ * '''PV-4''' - اصل وچ کیریئر دے کماں دے لئی بحری ورژن دے لئی منصوبہ بنایا گیا سی، لیکن ہن دوسرے پروڈکشن ورژن دے لئی۔ * '''PV-5''' (KH-T2009) – 26 نومبر ۲۰۰۹ - فائٹر/ٹرینر ایڈیشن ; نیول پروٹو ٹائپ (NP) * '''NP-1''' - کیریئر دے کماں دے لئی دو سیٹاں والا بحری ورژن۔ * '''NP-2''' - کیریئر دے کماں دے لئی سنگل سیٹ والا بحری ورژن۔ ; لمیٹڈ سیریز پروڈکشن (LSP) ہوائی جہاز اس وقت ایل ایس پی سیریز دے ۲۸ طیارےآں دا پروڈکشن آرڈر جاری ا‏‏ے۔ * '''LSP-1''' (KH2011) – 25 اپریل ۲۰۰۷ * '''LSP-2''' (KH2012) – 16 جون ۲۰۰۸۔ ایہ پہلا LCA طیارہ اے جس وچ GE-404 IN20 انجن نصب ا‏‏ے۔ * '''LSP-3''' - ایہ MMR والا ہوائی جہاز ہوئے گا تے IOC دے معیار دے نیڑے ہوئے گا۔ * '''LSP-4 تو‏ں LSP-28''' – 2010 دے آخر تک پرواز کرنے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ توقع اے کہ ایہ طیارے ۲۰۱۰ وچ سروس وچ داخل ہون گے۔ * '''تیجس ٹرینر''' – [[جنوری]] [[۲۰۱۰ء|۲۰۱۰]] ہندوستانی فضائیہ دے لئی دو سیٹر آپریشنل کنورژن ٹرینر۔ * '''تیجس بحریہ''' - ہندوستانی بحریہ دے لئی دو تے اک سیٹ کیریئر دے قابل ورژن == آپریٹر == [[فائل:IAF Chief RKS Bhaduria handing over ceremonial key to SQ 18 CO Manish Tolani.jpg|کھبے|thumb| اے سی ایم آر دے ایس بھدوریا اسکواڈرن ۱۸ سی او منیش تولانی نو‏‏ں رسمی چابی سونپتے ہوئے]] ; {{IND}} * [[بھارتی فضائیہ|ہندوستانی فضائیہ-]] فضائیہ نے ۴۰ تیجس ۱ بنانے دا آرڈر دتا ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں 20 IOC کنفیگریشن دے ہون گے تے باقی ۲۰ کنفیگریشن دے ہون گے۔ انہاں وچ دوہری انجناں دے ۸ ٹرینر طیارے شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.financialexpress.com/defence/boost-for-made-in-india-2nd-production-line-for-lca-inaugurated-will-speed-up-production-of-fighter-jets/2185853/|title=Boost for Made in India! 2nd production line for LCA inaugurated; Will speed up production of fighter jets|date=2 فروری 2021}}</ref> مارچ ۲۰۲۰ تک، 16 IOCs تے ۴ ٹرینرز فضائیہ وچ شام‏ل ہو چکے نيں۔ فضائیہ نے ۸۳ اپ گریڈ شدہ تیجس د‏‏ی تعمیر دا وی حکم دتا اے، جو پہلے د‏‏ی ترتیب تو‏ں زیادہ جدید ہون گے۔ انہاں وچ ۷۳ لڑاکا طیارے تے ۱۰ ٹرینر شام‏ل نيں۔ فضائیہ نے ۱۲۳ تیجس طیارے شام‏ل کرنے دا فیصلہ کيتا سی۔ ** سلور ایئر فورس اسٹیشن *** ۴۵ واں سکواڈرن ( ''فلائنگ ڈریگن'' ) *** ۱۸ واں سکواڈرن | ( ''فلائی بلیٹ'' ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.manoramaonline.com/news/nation/2020/02/27/iaf-chief-rks-bhadauria-tejas-operational-utility.html|title=Air Chief Marshal Bhadauria interview|website=OnManorama|last=Anantha Krishnan M|accessdate=27 فروری 2020}}</ref> == تفصیلات (HAL تیجس مارک 1) == [[فائل:Hal Tejas.jpg|کھبے|300x300px| ایچ اے ایل تیجس ڈرائنگ]] {{متعدد تصاویر|align=left|direction=vertical|width=220|header=Weaponry of HAL Tejas|image1=|caption1=Weapons payload for the Tejas Mark 1A|image2=Two HAL Tejas flying in formation (cropped).jpg|caption2=HAL Tejas armed with weapons|alt1=}} {{Aircraft specs |ref=tejas.gov.in,<ref name="lca-tejas1">[http://tejas.gov.in/specifications/leading_particulars_and_performance.html "Leading particulars and performance."] tejas.gov.in. Retrieved 19 دسمبر 2017. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171221014017/http://tejas.gov.in/specifications/leading_particulars_and_performance.html |date=21 دسمبر 2017}}</ref> DRDO Techfocus,<ref name="DRDO Techfocus">[http://www.drdo.gov.in/drdo/pub/techfocus/2011/feb%202011%20.pdf "DRDO TechFocus."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110322031428/http://www.drdo.gov.in/drdo/pub/techfocus/2011/feb%202011%20.pdf |date=22 مارچ 2011}} ''DRDO'', فروری 2011. Retrieved 10 دسمبر 2012.</ref> Jane's All the World's Aircraft,<ref name="jawa-1617" /> |prime units?=met <!-- General characteristics --> |crew=1 or 2 |capacity= |length m=13٫2 |length note= |span m=8٫2 |span note= |width m=<!-- if applicable --> |width ft=<!-- if applicable --> |width in=<!-- if applicable --> |width note= |height m=4٫4 |height note= |wing area sqm=38٫4 |wing area note= |aspect ratio=<!-- sailplanes --> |airfoil= |empty weight kg=6560 |empty weight note= |gross weight kg=9800 |gross weight note= |max takeoff weight kg=13500 |max takeoff weight note=<ref name="auto6" /> |fuel capacity={{cvt|2458|kg}} internal; 2 × {{cvt|1200|l}}, {{cvt|800|l}} drop tank inboard, {{cvt|725|l}} drop tank under fuselage |more general=* '''Payload''': {{cvt|5300|kg}} external stores<ref name="auto6">{{cite web |url =https://hal-india.co.in/Product_Details.aspx?Mkey=54&lKey=&CKey=20 |title=LCA {{!}} Series Production Phase |access-date=19 نومبر 2020 |author=[[Hindustan Aeronautics Limited]] |work=hal-india.co.in |date= 19 نومبر 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200605035908/https://hal-india.co.in/Product_Details.aspx?Mkey=54&lKey=&CKey=20 |archive-date= 5 جون 2020 |url-status= live}}</ref> <!-- Powerplant --> |eng1 number=1 |eng1 name=[[General Electric F404|General Electric F404-GE-IN20]] |eng1 type=[[afterburning turbofan]] with [[FADEC]] |eng1 kn= |eng1 note= |power original= |thrust original=84 |eng1 lbf-ab=19٬000 |more power=<ref>{{Cite web|title=F404 turbofan engines|url=https://www.geaviation.com/sites/default/files/datasheet-F404-Family.pdf|url-status=live|access-date=17 اکتوبر 2021|website=[[GE Aviation]]|archive-date=12 نومبر 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112175538/https://www.geaviation.com/sites/default/files/datasheet-F404-Family.pdf}}</ref> <!-- Performance --> |max speed kmh=1980 |max speed mph= |max speed kts= |max speed note= |max speed mach=1.6<ref name="auto6" /> |cruise speed kmh= |cruise speed mph= |cruise speed kts= |cruise speed note= |stall speed kmh= |stall speed mph= |stall speed kts= |stall speed note= |never exceed speed kmh= |never exceed speed mph= |never exceed speed kts= |never exceed speed note= |range km=1850 |range miles=1150 |range nmi=459 |range note= |combat range km=500 |combat range miles= |combat range nmi= |combat range note=with internal fuel<ref name="fg-2013">{{cite news |title=Pictures: India's Tejas receives initial operational clearance |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-indias-tejas-receives-initial-operational-clearance-394420/|agency=FlightGlobal.com |date=26 دسمبر 2013 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113113929/https://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-indias-tejas-receives-initial-operational-clearance-394420/|archive-date=13 نومبر 2017}}</ref> |ferry range km=3200 |ferry range miles=1986 |ferry range nmi= |ferry range note=with 2 external drop tanks<ref name="fg-2013" /> |endurance= |ceiling m=16000 |ceiling ft=53500 |ceiling note=<ref name="auto6" /> |g limits=+9/−3.5<ref>{{cite web|title=ADA LCA Air Force Mark 1- 'Tejas' – Specifications|url=https://www.ada.gov.in/ada/lca-air-force-mark-1.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828134023/https://www.ada.gov.in/ada/lca-air-force-mark-1.html|archive-date=28 اگست 2021|access-date=17 اکتوبر 2021|website=Aeronautical Development Agency}}</ref> |roll rate=<!-- aerobatic --> |glide ratio=<!-- sailplanes --> |climb rate ms= |climb rate ftmin= |climb rate note= |time to altitude= |sink rate ms=<!-- sailplanes --> |sink rate ftmin=<!-- sailplanes --> |sink rate note= |lift to drag= |wing loading kg/m2=255٫2 |wing loading lb/sqft= |wing loading note= |fuel consumption kg/km= |fuel consumption lb/mi= |power/mass= |thrust/weight=0.94<ref name="AeroJournalIndia">{{cite news |title=MIG-21 v/s. TEJAS :- Can Tejas replace MIG-21 and is it better than it? |url=http://www.aerojournalindia.com/enews/?p=3224 |access-date=22 ستمبر 2020 |publisher=AeroJournalIndia |date=4 جون 2019 |archive-date=13 جنوری 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113173833/http://www.aerojournalindia.com/enews/?p=3224 |url-status=live |accessdate=2022-05-25 |archivedate=2021-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113173833/http://www.aerojournalindia.com/enews/?p=3224 }}</ref> |more performance= <!-- Armament --> <!-- |armament= add bulletted list here or if you want to use the following specific parameters, remove this parameter --> |guns=1x 23&nbsp;mm twin-barrel [[GSh-23]] cannon |bombs= |rockets= |missiles= |hardpoints=8 (1 × beneath the port-side intake trunk for targeting pods, 6 × under-wing, and 1 × under-fuselage) |hardpoint capacity= 5300 kg |hardpoint rockets=[[S-8 rocket]] pods (expected)<ref name="awst-11apr11">{{cite magazine |title=Tejas Trials: Tejas Light Combat Aircraft Enters Key Test Phase |magazine=[[Aviation Week & Space Technology]] |date=11 اپریل 2011|issue=17|volume=173|pages=26–27 |location=New York |publisher=Informa |issn=0005-2175}}</ref> |hardpoint missiles= *** [[Air-to-air missile]]s: **** [[R-73 (missile)|R-73]]<ref name="awst-11apr11" /> **** [[Derby (missile)|I-Derby / ER]]<ref name=":27" /> **** [[Python-5]]<ref name=":27" /> **** [[ASRAAM]]<ref>{{cite news |title=India moves towards broad adoption of ASRAAM |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/india-moves-towards-broad-adoption-of-asraam-460441/ |access-date=7 ستمبر 2019 |newspaper=FlightGlobal |date=23 اگست 2019 |archive-date=14 ستمبر 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914045803/https://www.flightglobal.com/news/articles/india-moves-towards-broad-adoption-of-asraam-460441/ |url-status=live}}</ref> (planned) **** [[Astra (missile)|Astra Mark 1]] (planned)<ref>{{Cite web|last=Alex Philip|first=Snehesh|date=2020-12-15|title=India working on next 'Astra' missile with 160&nbsp;km range as Mk1 is integrated in IAF & Navy|url=https://theprint.in/defence/india-working-on-next-astra-missile-with-160-km-range-as-mk1-is-integrated-in-iaf-navy/566699/|url-status=live|access-date=2021-11-16|website=ThePrint|language=en-US|archive-date=16 نومبر 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116130550/https://theprint.in/defence/india-working-on-next-astra-missile-with-160-km-range-as-mk1-is-integrated-in-iaf-navy/566699/}}</ref> **** [[R-77]] (planned)<ref name="FE18Mar20">{{cite news |title=IAF to get Made in India jets: Know more about the LCA 'Tejas' Mk1A |url=https://www.financialexpress.com/defence/iaf-to-get-made-in-india-jets-know-more-about-the-lca-tejas-mk1a/1902657/ |access-date=22 ستمبر 2020 |publisher=Financial Express |date=18 مارچ 2020 |archive-date=19 مارچ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319150622/https://www.financialexpress.com/defence/iaf-to-get-made-in-india-jets-know-more-about-the-lca-tejas-mk1a/1902657/ |url-status=live}}</ref> *** [[Air-to-surface missile]] **** [[Kh-59|Kh-59ME]], [[Kh-59|Kh-59L]], [[Kh-59|Kh-59T]] **** [[Armement Air-Sol Modulaire|AASM-Hammer]] (SBU-38/54/64)<ref>{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/iaf-boosts-lca-tejas-capabilities-with-french-hammer-missiles-under-emergency-powers20211116093745/|title=IAF boosts LCA Tejas capabilities with French HAMMER missiles under emergency powers|publisher=ANI|date=2021-11-16|access-date=16 نومبر 2021|archive-date=16 نومبر 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116042536/https://www.aninews.in/news/national/general-news/iaf-boosts-lca-tejas-capabilities-with-french-hammer-missiles-under-emergency-powers20211116093745/|url-status=live}}</ref> **** [[BrahMos#BrahMos-NG|BrahMos-NG]] [[Air-launched cruise missile|ALCM]]<ref>{{Cite web |url=https://zeenews.india.com/india/brahmos-to-make-a-generational-leap-become-lighter-faster-and-more-lethal-supersonic-cruise-missile-2182681.html |title=BrahMos to make a generational leap, become lighter, faster and more lethal supersonic cruise missile |date=22 فروری 2019 |website=Zee News |access-date=10 مئی 2021 |archive-date=11 مئی 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511091626/https://zeenews.india.com/india/brahmos-to-make-a-generational-leap-become-lighter-faster-and-more-lethal-supersonic-cruise-missile-2182681.html |url-status=live}}</ref>(planned) *** [[Anti-radiation missile]] **** [[DRDO Anti-Radiation Missile|Rudram-1]] (Planned)<ref>{{Cite news|last=Mallikarjun|first=Y.|date=2016-02-17|title=Captive flight trials of anti-radiation missile soon|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/captive-flight-trials-of-antiradiation-missile-soon/article8245955.ece|access-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014001256/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/captive-flight-trials-of-antiradiation-missile-soon/article8245955.ece|archive-date=14 اکتوبر 2021|issn=0971-751X}}</ref> *** [[Anti-ship missile]] **** [[Kh-35]] **** [[Kh-59|Kh-59MK]] |hardpoint bombs= *** [[Precision-guided munition]] **** [[Spice (bomb)|Spice]]<ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/tejas-mark-ii-to-have-ability-to-conduct-balakot-like-ops/story-kMUDWj7o7GkrK2WTsAsGEM.html |title=Tejas Mark II to have ability to conduct Balakot-like operations |date=19 مارچ 2020 |website=Hindustan Times |access-date=10 اگست 2020 |archive-date=29 جولائ‏ی 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729072744/https://www.hindustantimes.com/india-news/tejas-mark-ii-to-have-ability-to-conduct-balakot-like-ops/story-kMUDWj7o7GkrK2WTsAsGEM.html |url-status=live}}</ref> **** [[Joint Direct Attack Munition|Joint Direct Attack Munition (JDAM)]]<ref>{{cite news|url=https://aninews.in/news/national/general-news/indian-lca-combat-aircraft-now-being-armed-with-american-jdam-precision-bombing-kits20220329164333/|title=Indian LCA combat aircraft now being armed with American JDAM precision bombing kits/|website=ANI Digital|date=29 مارچ 2022|accessdate=2022-05-25|archivedate=2023-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230210011614/https://www.aninews.in/news/national/general-news/indian-lca-combat-aircraft-now-being-armed-with-american-jdam-precision-bombing-kits20220329164333/}}</ref> **** [[High Speed Low Drag Bomb|HSLD-100/250/450/500]] **** [[DRDO Glide Bombs]] **** [[DRDO SAAW]] **** Tactical Advanced Range Augmentation (TARA)<ref>{{cite news|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1791821 |title=Indigenous Sensor, Weapons & EW Suite for LCA Tejas and Air Independent Propulsion for submarines to be showcased|website=PIB India|date=22 جنوری 2022|access-date=22 جنوری 2022}}</ref> *** [[Laser-guided bomb]] **** [[KAB-1500L]] **** [[GBU-16 Paveway II]] **** [[Sudarshan laser-guided bomb|Sudarshan]] **** [[Griffin LGB]]<ref name="flight-15nov16">{{cite magazine |title=HAL to hike Tejas output as India approves order |magazine=[[Flight International]] |date=15–21 نومبر 2016 |issue=5563 |volume=190 |page=20 |location=London |issn=0015-3710}}</ref> *** [[Cluster munition]] **** [[RBK-500]]<ref name="awst-11apr11" /> *** [[Unguided bomb]] **** ODAB-500PM **** ZAB-250/350 **** BetAB-500Shp **** [[FAB-500T]] **** FAB-250 **** OFAB-250-270 **** [[OFAB-100-120]] |avionics= * [[EL/M-2032]] hybrid multi-mode [[fire control radar]] (Tejas Mk.1)<ref name=":27" /> * [[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]] [[Litening|Litening III]]<ref name=":0" /> * [[Defence Avionics Research Establishment|DARE]] [[Targeting pod]] (planned) * [[Elta]] EL/L 8222 Self Protection Jamming Pod * [[Defence Avionics Research Establishment|DARE]] Unified Electronic Warfare Suite (UEWS) for Tejas Mk1A (planned)<ref name="auto3" /> }} == نوٹ == == حوالے == {{حوالے}} == ہور ویکھو == * ایچ اے ایل دھرو * HAL HTT-40 * HAL لائٹ کامبیٹ ہیلی کاپٹر * ایچ اے ایل چیتک * ایچ اے ایل چيتا * NAL کریناں == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20151127143351/http://tejas.gov.in/ '''تیجس'''] * [https://www.huntinews.com/tejas-fighter-jet-why-is-tejas-important-for-india تیجس ہندوستان دے لئی کیو‏ں اہ‏م اے ؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701045555/https://www.huntinews.com/tejas-fighter-jet-why-is-tejas-important-for-india/ |date=2022-07-01 }} * [https://web.archive.org/web/20190916033333/https://hindi.news18.com/news/nation/lca-tejas-successfully-executed-the-first-ever-arrested-landing-in-goa-2419468.html تیجس نے 'گرفتاری لینڈنگ ٹیسٹ' پاس کیا، آئی این ایس وکرمادتیہ اُتے لینڈنگ دے بعد تریخ رقم کرے گا] * [http://www.ऍडा.gov.in/Activities/एलसीए/LCA.html ایروناٹیکل ڈیولپمنٹ ایجنسی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے تیجس د‏‏ی تفصیلات]{{مردہ ربط|date=जून ۲۰۲۰}} * [https://web.archive.org/web/20160305020834/http://naidunia.jagran.com/national-fighter-capacity-stuck-on-tejas-501376 تیجس ملک د‏‏ی سلامتی دا ذمہ دار اے، غیر ملکی طیارے نئيں] (اکتوبر ۲۰۱۵؛ نیوزی لینڈ) * [https://web.archive.org/web/20180416200628/http://www.panchjanya.com//Encyc/2018/4/13/Tejas-India-s-own-Light-Combat-Aircraft.html تیجس - ہندوستان دا اپنا ہلکا لڑاکا طیارہ] (پنچجنیہ) , اپریل ۲۰۱۸) '''خصوصیات تے تجزیہ:''' * [https://web.archive.org/web/20100826070253/http://www.hindu.com/mp/2007/02/05/stories/2007020501180100.htm "Flying into the Unknown"] <small>— ''[[دی ہندو]]'' د‏‏ی طرف تو‏ں ''تیجس'' ٹیسٹ پائلٹ اُتے اک خصوصیت۔</small> * [https://web.archive.org/web/20060613081832/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/sainis.html سنیل سینیس تے جارج جوزف دے ذریعہ "ایل سی اے تے اکنامکس"] * [https://web.archive.org/web/20060503102058/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/wollen.html "دی لائٹ کامبیٹ ایئر کرافٹ اسٹوری"] از ایئر مارشل MSD وولن (ریٹائرڈ) * اشوک پارتھا سارتھی تے رمن پوری دے ذریعہ [https://web.archive.org/web/20090620061416/http://www.hindu.com/2008/03/09/stories/2008030955051000.htm مقامی ایل سی اے دے پروگرام د‏‏ی حمایت وچ اک مقدمہ] ۔ '''ٹیکنالوجی''' * [https://web.archive.org/web/20070928061842/http://www.csirwebistad.org/aesi/pdf/ftgseminar05/presentations/2005/HIGH_AOA_TEJAS.pdf LCAs دے اعلیٰ AoA دا پتہ لگانے دے لئی اک نقطہ نظر] * [https://web.archive.org/web/20080224025554/http://csirwebistad.org/aesi/pages/tejasflight.htm تیجس ہلکے جنگی ہوائی جہاز دے لئی ڈیولپمنٹ فلائٹ ٹیسٹنگ] * [https://web.archive.org/web/20100928052634/http://www.bitsoftsystems.com/mydocs/Avionics%20Mission%20Computer%20Case%20Study.pdf ایل سی اے ایویونکس اینڈ ویپن سسٹمز مشن کمپیوٹر سافٹ ویئر ڈویلپمنٹ: اک کیس اسٹڈی] '''جنرل''' * [https://web.archive.org/web/20150118032556/http://www.fighter-planes.com/info/lca.htm "Tejas/Light Combat Aircraft (LCA)", Fighter-planes.com] * [https://web.archive.org/web/20190409104444/http://www.lca-tejas.org/ ایل سی اے د‏‏ی غیر سرکاری ویب سائٹ - تیجس] [[گٹھ:مضامین مع نادرست تاریخی محدد در سانچہ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] j5nyjlzm34lpw57cqcvrwnxkunj4k57 0 114862 711520 707366 2026-09-23T02:28:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711520 wikitext text/x-wiki '''[[اسرائیل-فلسطینی تنازع|اسرائیل-فلسطینی تنازعہ]] د‏‏ی تریخ''' 1948 وچ اسرائیل د‏‏ی ریاست دے قیام تو‏ں شروع ہوئی۔ یہ تنازعہ 1920 تو‏ں عرباں تے یہودیاں دے درمیان لازمی فلسطین وچ بین فرقہ وارانہ تشدد تو‏ں ہويا، تے 1947–48 د‏‏ی خانہ جنگی وچ پورے پیمانے اُتے دشمنی وچ پھوٹ پيا۔ ایہ تنازعہ اج تک مختلف سطحاں اُتے جاری ا‏‏ے۔ == پس منظر == === قومی تحریکاں۔ === [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں پہلے، مشرق وسطیٰ دا علاقہ، بشمول [[عثمانی شام]] (جس دا جنوبی حصہ [[فلسطین|فلسطین کہیا]] جاندا اے )، تقریباً 400 سال تک [[سلطنت عثمانیہ]] دے کنٹرول وچ سی۔ <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45065/Ottoman-rule "Palestine: Ottoman rule."] ''[[Britannica Online Encyclopedia]]''. اپریل 1, 2009.</ref> 19ويں صدی دے آخر تک، فلسطین، جو کہ [[متصرفیہ قدس|یروشلم دے مطصرفات]] ، [[ولایت شام|شام ولایت]] تے [[ولایت بیروت|بیروت ولایت]] دے درمیان تقسیم سی، بنیادی طور اُتے [[فلسطینی قوم|عرب]] [[مسلما‏ن|مسلماناں]] ، کساناں تے [[بدو|بدوین]] دونے (بنیادی طور اُتے [[صحرائے نقب|نیگیو]] تے [[وادی اردن (مشرق وسطی)|اردن د‏‏ی وادی وچ ]] ) د‏‏ی طرف تو‏ں آباد سن ۔ [[مسیحی|عیسائی]] (زیادہ تر عرب )، [[دروز|ڈروز]] ، [[ادیگی قوم|چرکِداں د‏ی]] تے یہودی (بنیادی طور اُتے [[سفاردی یہودی|سفاری]] )۔ <ref>''Sephardi & Mizrahi''</ref> اس وقت دنیا بھر وچ زیادہ تر یہودی فلسطین تو‏ں باہر رہندے سن، بنیادی طور اُتے [[مشرقی یورپ|مشرقی]] تے وسطی یورپ وچ ، <ref>''The Jewish Diaspora''</ref> بحیرہ روم، مشرق وسطیٰ تے امریکا وچ نمایاں کمیونٹیز دے نال۔ [[فائل:THEODOR HERZL AT THE FIRST ZIONIST CONGRESS IN BASEL ON 25.8.1897. תאודור הרצל בקונגרס הציוני הראשון - 1897.8.25.jpg|کھبے|thumb|250x250px| [[بازل (شہر)|باسل]] ، سوئٹزرلینڈ (1897) وچ منعقد ہونے والی [[پہلا صہیونی اجتماع|پہلی صیہونی کانگریس]] وچ مندوبین۔]] تنازعہ د‏‏ی جڑاں 19ويں صدی دے آخر وچ پائی جا سکدیاں نيں، قومی تحریکاں دے عروج دے نال، جنہاں وچ [[صہیونیت|صیہونیت]] تے عرب قوم پرستی شام‏ل نيں۔ بھانويں یہودیاں د‏‏ی [[صہیون واپسی|صیہون واپسی]] د‏‏ی خواہش اک ہزار سال تو‏ں زیادہ عرصے تو‏ں یہودی مذہبی فکر دا حصہ رہی سی، لیکن یورپ تے کچھ حد تک مشرق وسطیٰ د‏‏ی یہودی آبادی نے اسرائیل د‏‏ی سرزمین اُتے واپسی اُتے زیادہ فعال طور اُتے گل گل شروع کردتی، تے دوبارہ قیام یہودی قوم کا، صرف 1859 تو‏ں 1880 دے دوران، وڈے پیمانے اُتے [[سلطنت روس|روس]] تے یورپ وچ یہودیاں دے وسیع پیمانے اُتے ظلم و ستم تے [[سام دشمنی]] دے حل دے طور اُتے ۔ نتیجے دے طور پر، صیہونی تحریک، یہودیاں دے لئی اک وطن دے قیام د‏‏ی جدید تحریک، 1897 وچ اک سیاسی تحریک دے طور اُتے قائم ہوئی۔ صیہونی تحریک نے فلسطین وچ [[یہود|یہودیاں]] دے لئی اک [[قومی ریاست]] دے قیام دا مطالبہ کیتا، جو [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|پوری دنیا دے یہودیاں دے]] لئی پناہ گاہ دا کم کرے گی تے جس وچ انھاں حق [[حق خودارادیت|خود ارادیت]] حاصل ہوئے گا۔ <ref name="ZionismContinuum">Hattis Rolef, Susan (Sheila) and [[Avraham Sela]]. "Zionism." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. Sela. New York: Continuum, 2002. pp. 928–932.</ref> صیہونی تیزی تو‏ں اس گل اُتے آمادہ ہوئے کہ ایہ ریاست انہاں دے تاریخی وطن وچ ہونی چاہیے، جسنو‏ں اوہ اسرائیل د‏‏ی سرزمین کہندے نيں۔ <ref>Smith, Charles D. [https://books.google.com/books?id=MbxWo13405gC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=Palestine+Eretz+Israel&source=bl&ots=67oMYOaeBL&sig=88CdWp9_xpovhE8Owq_PMJ_Yxjg&hl=en&ei=TpnTSY7aJZn0tAOe-px4&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result "Palestine and the Arab-Israeli Conflict."] ''[[Google Book Search]]''. اپریل 1, 2009.</ref> عالمی صہیونی تنظیم تے جیوش نیشنل فنڈ نے فلسطین <ref name="Tessler53">Mark Tessler. ''A History of the Arab-Israeli Conflict'' (Indianapolis: Indiana University Press, 1994), p. 53.</ref> خطہ وچ ، [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکومت تے برطانوی حکومت دے تحت، [[علیا|امیگریشن]] د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے اراضی د‏‏ی فنڈنگ د‏‏ی خریداری کيتی۔ علاقے وچ سلطنت عثمانیہ دے نال مسلسل وفاداری دے نال غالب رجحانات۔ بینی مورس دے مطابق، فلسطین وچ عرباں تے نويں ہجرت کرنے والے یہودیاں دے درمیان سب تو‏ں پہلے ریکارڈ شدہ پرتشدد واقعات وچ دسمبر 1882 وچ اک شادی دے دوران [[صفد]] وچ اک عرب شخص د‏‏ی حادّا‏تی طور اُتے گولی مار دے موت ہو گئی سی، جو کہ نو تشکیل شدہ روش پنہ دے اک یہودی محافظ دے ذریعے سی۔ <ref>[http://www.jpost.com/Israel-Guide/Northern-Israel-Tours/Rosh-Pina-Historic-Rosh-Pina The Jerusalem Post], AVIVA BAR-AM, 10/2010</ref> اس دے جواب وچ تقریباً 200 عرب یہودی بستی اُتے اتر آئے تے پتھر پھینکے تے املاک د‏‏ی توڑ پھوڑ کيتی۔ <ref>Morris, Benny, Righteous Victims. p.42. https://books.google.com/books?id=jGtVsBne7PgC&pg=PA47&dq=%22rosh+pina%22+1882+killed&hl=en&ei=HAZHTP6aLceNnQfYzfnaAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDwQ6AEwAw#v=onepage&q=in%20december%201882&f=false</ref> اک ہور واقعہ پیٹہ ٹکوا وچ پیش آیا جتھے 1886 دے اوائل وچ یہودی آباد کاراں نے اپنے کرایہ داراں تو‏ں متنازعہ زمین خالی کرنے دا مطالبہ کيتا تے اس اُتے تجاوزات شروع کر دتیاں۔ 28 مارچ نو‏‏ں اس سرزمین نو‏‏ں عبور کرنے والے اک یہودی آباد کار اُتے یہودیاں نے حملہ کيتا تے اس دے گھوڑے نو‏‏ں لُٹ لیا، جداں کہ آباد کاراں نے انہاں دے کھیتاں وچ چردے ہوئے نو خچراں نو‏‏ں ضبط ک‏ر ليا، حالانکہ ایہ واضح نئيں اے کہ کون سا واقعہ پہلے پیش آیا تے کون سا انتقامی کارروائی سی۔ یہودی آباد کاراں نے خچراں نو‏‏ں واپس کرنے تو‏ں انکار کر دتا، اس فیصلے نو‏‏ں اشتعال انگیزی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ اگلے دن، جدو‏ں بستی دے زیادہ تر لوک دور سن، پنجاہ یا سٹھ عرب دیہاتیاں نے پیٹچ ٹکوا اُتے حملہ کیتا، گھراں تے کھیتاں وچ توڑ پھوڑ د‏‏ی تے زیادہ تر مویشی لے گئے۔ چار یہودی زخمی ہوئے تے پنجويں، اک معمر سواݨی جس دے دل د‏‏ی بیماری سی، چار دن بعد انتقال کر گئی۔ <ref>Morris Benny, Righteous Victims, p. 54.</ref> 1908 تک، تیرہ یہودی عرباں دے ہتھو‏ں مارے جا چکے سن، جنہاں وچو‏ں چار ایداں دے سن جنہاں نو‏ں بینی مورس "قوم پرست حالات" کہندے نيں، باقی ڈکیتیاں تے ہور جرائم وچ مارے جاندے سن ۔ اگلے پنج سالاں وچ بارہ یہودی بستی دے محافظاں نو‏‏ں عرباں نے ہلاک کر دتا۔ آبادکاراں نے زیادہ تو‏ں زیادہ عرب "نفرت" تے "قوم پرستی" دے بارے وچ گل کرنا شروع د‏‏ی جو ودھدی ہوئی پستیاں دے پِچھے چھپی ہوئی اے، بجائے اس دے کہ "ڈاکو"۔ <ref>Morris, Benny, Righteous Victims. p. 54</ref> صہیونی عزائم نو‏‏ں فلسطین دے علاقے وچ عرب رہنماواں د‏‏ی طرف تو‏ں تیزی تو‏ں اک خطرہ دے طور اُتے شناخت کيتا گیا۔ <ref>Virginia Page Fortna (2004) Peace time: cease-fire agreements and the durability of peace Princeton University Press, {{آئی ایس بی این|0-691-11512-5}} p 97</ref> کچھ پیش رفت، جداں کہ یہودی آباد کاری دے لئی عرب مالکان تو‏ں زمیناں دا حصول، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیلاحین نو‏‏ں انہاں زمیناں تو‏ں بے دخل کر دتا گیا جنہاں اُتے اوہ کرائے دار کساناں دے طور اُتے کاشت کردے سن، فریقین دے درمیان تناؤ نو‏‏ں بڑھاندے نيں تے فلسطین دے علاقے وچ عرب آبادی دا سبب بندے نيں۔ اپنی زمیناں تو‏ں بے دخل ہونے دا احساس کرنا۔ ودھدی ہوئی امیگریشن د‏‏ی مخالفت وچ مقامی شکایات دے بعد عثمانی زمین د‏‏ی خریداری دے ضوابط نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ 19ويں صدی دے اواخر وچ عثمانی پالیسی ساز اس خطے وچ بڑھدے ہوئے روسی تے یورپی اثر و رسوخ تو‏ں خوفزدہ سن، جزوی طور اُتے [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] تو‏ں امیگریشن د‏‏ی اک وڈی لہر دے نتیجے وچ ۔ عثمانی حکا‏م نو‏‏ں نويں تارکین وطن د‏‏ی وفاداری تو‏ں انہاں د‏‏ی یہودیت د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ خوف نئيں سی بلکہ اس تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی وفاداری بنیادی طور اُتے انہاں دے آبائی ملک روس تو‏ں سی جس دے نال سلطنت عثمانیہ دے تنازعات د‏‏ی اک طویل تریخ سی: روس تو‏ں تارکین وطن د‏‏ی وفاداری۔ فلسطین دے علاقے وچ ترکی دے کنٹرول نو‏‏ں بالآخر کمزور کر سکدا ا‏‏ے۔ اس تشویش نو‏‏ں [[بلقان]] دے علاقے وچ عثمانی حکومت دے خاتمے د‏‏ی مثال تو‏ں تقویت ملی۔ یورپی امیگریشن نو‏‏ں مقامی باشندےآں نے وی خطے دے ثقافتی میک اپ دے لئی خطرہ سمجھیا۔ <ref name="GKGHHoP">Gudrun Krämer, Graham Harman (2008) A history of Palestine: from the Ottoman conquest to the founding of the state of Israel Princeton University Press, {{آئی ایس بی این|0-691-11897-3}} p. 121</ref> 19 ويں صدی دے آخر تے 20 ويں صدی دے اوائل وچ [[تحدیدی آبادکاری|روس]] وچ [[روسی سلطنت دے پوگروم|یہودی مخالف فسادات]] ( ''[[پوگروم]]'' ) تے یورپ وچ امیگریشن مخالف قانون سازی د‏‏ی علاقائی اہمیت ایہ سی کہ یہودی ہجرت د‏‏ی لہراں فلسطین وچ پہنچنا شروع ہوئیاں ( دیکھو پہلی علییہ تے دوسری علیاہ )۔ <ref name="RusJews">Russian Pogroms, Demonstrations, anti-immigration legislation and emigration</ref> مختلف صہیونی ادارےآں د‏‏ی حدت دے نتیجے وچ جو ظاہر ہونا شروع ہو گئے، <ref name="GKGHHoP" /> فلسطین دے علاقے وچ عرب آبادی نے یہودی آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں زمیناں اُتے قبضے دے خلاف احتجاج شروع کر دتا۔ نتیجے دے طور پر، 1892 وچ عثمانی حکا‏م نے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں زمین د‏‏ی فروخت اُتے پابندی لگیا دتی۔ 1914 تک فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی 60,000 تو‏ں زیادہ ہو چک‏ی سی، انہاں وچو‏ں تقریباً 33,000 حالیہ آباد ہونے والے سن ۔ <ref>[http://www.merip.org/palestine-israel_primer/toc-pal-isr-primer.html ''Palestine, Israel and the Arab-Israeli Conflict: A Primer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210085322/http://www.merip.org/palestine-israel_primer/toc-pal-isr-primer.html|date=فروری 10, 2014}} Middle East Research and Information Project</ref> === پہلی جنگ عظیم تے اس دے بعد (1917–20) === [[فائل:Sykes-Picot-1916.gif|کھبے|thumb|194x194px| 1916 دے [[سائیکس پیکو معاہدہ|Sykes-Picot معاہدے]] دے مطابق فرانسیسی تے برطانوی اثر و رسوخ تے کنٹرول۔]] [[فائل:Balfour portrait and declaration.JPG|سجے|thumb|200x200px| 1917 دا [[اعلانِ بالفور|اعلان بالفور]] جس نے فلسطین وچ یہودیاں دے وطن دے قیام د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے موجودہ غیر یہودی برادریاں دے شہری تے مذہبی حقوق دا تحفظ کيتا۔ ]] اک باہمی دفاعی معاہدے دے نتیجے وچ جو سلطنت عثمانیہ نے جرمنی دے نال کيتا سی، [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] دے دوران [[سلطنت عثمانیہ]] برطانیہ تے فرانس د‏‏ی مخالف [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] وچ شام‏ل ہو گئی۔ فلسطین نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے کنٹرول تو‏ں آزاد کرنے دے امکان نے فلسطین وچ نويں یہودی آبادی تے عرب آبادی نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم دے دوران [[تفاہ‏م مثلث|برطانیہ، فرانس تے روس د‏‏ی صف بندی دی]] حمایت کرنے اُتے مجبور کيتا۔ 1915 وچ میک موہن-حسین خط و کتابت عثمانیاں دے خلاف عظیم [[عرب بغاوت]] دے بدلے وچ اک عرب ریاست د‏‏ی تشکیل دے لئی عثمانی کنٹرول وچ عرب سرزمین نو‏‏ں خودمختاری دینے دے لئی عرب رہنماواں دے نال اک معاہدے دے طور اُتے تشکیل دتا گیا۔ پر، 1917 وچ [[اعلانِ بالفور|بالفور اعلامیہ]] وچ تجویز پیش کيت‏‏ی گئی کہ "فلسطین وچ یہودیاں دے لئی اک قومی گھر دے قیام د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے، لیکن ایہ کہ فلسطین وچ موجود غیر یہودی برادریاں دے شہری تے مذہبی حقوق نو‏‏ں متعصب کرنے دے لئی کچھ نئيں کيتا جانا چاہیے۔" 1916 وچ ، اینگلو-فرانسیسی [[سائیکس پیکو معاہدہ|سائکس-پکوٹ معاہدے]] نے برطانوی سلطنت نو‏‏ں موجودہ [[اردن]] ، [[اسرائیل]] ، [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] ، تے موجودہ [[عراق]] دا علاقہ مختص کيتا سی۔ اعلان بالفور نو‏‏ں یہودی قوم پرستاں نے دریائے اردن دے دونے کنارےآں اُتے مستقب‏‏ل دے یہودی وطن د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے دیکھیا، لیکن اس نے فلسطین دے علاقے وچ عرب آبادی دے خدشےآں نو‏‏ں ودھیا دتا۔ 1917 وچ برطانیہ نے عثمانی ترک افواج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے فلسطین دے علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ باقی جنگ دے لئی زمین برطانوی فوجی انتظامیہ دے تحت رہی۔ 3 جنوری 1919 نو‏‏ں عالمی صہیونی تنظیم دے مستقب‏‏ل دے صدر [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمین]] تے [[فیصل بن حسین|عراق دے مستقب‏‏ل دے بادشاہ فیصل اول نے]] فیصل وائزمین معاہدے اُتے دستخط کيتے جس وچ فیصل نے عارضی طور اُتے بالفور اعلامیہ نو‏‏ں قبول کيتا جس وچ فلسطین نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے برطانوی جنگی وعدےآں نو‏‏ں پورا کيتا جائے۔ عرب د‏‏ی آزادی دا علاقہ 1919 د‏‏ی [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس]] تے [[معاہدۂ ورسائے|ورسائی دے معاہدے وچ ]] ، ترکی د‏‏ی اپنی مشرق وسطیٰ سلطنت دے نقصان نو‏‏ں باقاعدہ شکل دتی گئی۔ === لازمی فلسطین وچ فرقہ وارانہ تشدد === ==== دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ==== [[جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] دے خاتمے دے بعد، اپریل 1920 وچ سان ریمو وچ اتحادی سپریم کونسل دے اجلاس وچ برطانیہ نو‏‏ں [[فلسطین]] تے [[امارت شرق اردن|ٹرانس]] جارڈن (وہ علاقے جنہاں وچ موجودہ [[اسرائیل]] ، اردن، [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] دا علاقہ شام‏ل اے ) دے لئی مینڈیٹ دتا گیا۔ [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] ) بالفور اعلامیہ د‏‏ی شرائط د‏‏ی توثیق کردا ا‏‏ے۔ <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> اگست 1920 وچ ، [[معاہدہ سیورے|سیورے دے معاہدے]] وچ اسنو‏ں سرکاری طور اُتے تسلیم کيتا گیا۔ صیہونی تے عرب دونے نمائندےآں نے کانفرنس وچ شرکت کيتی، جتھے انہاں نے ملاقات کيت‏ی تے تعاون دے لئی اک معاہدے اُتے دستخط کيتے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mideastweb.org/feisweiz.htm|title=MidEast Web – Feisal-Weizmann Agreement|website=www.mideastweb.org|تاريخ-الوصول=2022-07-09|تاريخ-الأرشيف=2019-01-12|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190112034151/http://www.mideastweb.org/feisweiz.htm|url-status=dead}}</ref> ۔ معاہدے اُتے کدی عمل نئيں ہويا۔ جنہاں سرحداں تے شرائط دے تحت مینڈیٹ منعقد ہونا سی، ستمبر 1922 تک حتمی شکل نئيں دتی گئی سی۔ مینڈیٹ دے آرٹیکل 25 وچ واضح کيتا گیا اے کہ مشرقی علاقہ (اس وقت [[امارت شرق اردن|امرا شرق اردن]] یا ٹرانس جارڈینیا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) نو‏‏ں مینڈیٹ دے تمام حصےآں، خاص طور اُتے یہودیاں دے قومی گھر تو‏ں متعلق دفعات دے تابع ہونا ضروری نئيں سی۔ اسنو‏ں انگریزاں نے مینڈیٹ دے تحت اک خودمختار عرب ریاست دے قیام دے لئی اک دلیل دے طور اُتے استعمال کيتا سی، جسنو‏ں اس نے حسین-میک موہن خط و کتابت وچ گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے انجام دہی دے طور اُتے دیکھیا سی۔ 11 اپریل 1921 نو‏‏ں برطانیہ نے برٹش مینڈیٹ دے مشرقی علاقے د‏‏ی انتظامیہ [[حجاز]] دے علاقے (موجودہ [[سعودی عرب]] وچ واقع اک خطہ) تو‏ں [[ہاشمی شاہی سلسلہ|ہاشمی]] عرب خاندان نو‏‏ں منتقل کر دتی تے 15 مئی 1923 نو‏‏ں اسنو‏ں اک خود مختار ریاست دے طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا۔, اس طرح [[انتداب فلسطین|لازمی فلسطین]] دے اس حصے اُتے یہودیاں د‏‏ی قومی امنگاں نو‏‏ں ختم کرنا۔ ٹرانس جورڈن اُتے مینڈیٹ 22 مئی 1946 نو‏‏ں ختم ہويا، جدو‏ں [[اردن|ہاشمی کنگڈم آف ٹرانس]] جورڈن (بعد وچ [[اردن]] ) نے آزادی حاصل کيتی۔ فلسطینی قوم پرستی نو‏‏ں [[صہیونیت|صیہونی تحریک]] تے فلسطین وچ یہودی آباد کاری دے ردعمل دے نال نال خطے وچ عرب آبادی د‏‏ی جانب تو‏ں خود ارادیت د‏‏ی خواہش دے ذریعے نشان زد کيتا گیا سی۔ فلسطین وچ برطانوی مینڈیٹ دے دور وچ فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی ہجرت وچ نمایاں وادھا ہُندا رہیا، جس د‏‏ی بنیادی وجہ یورپ وچ یہود دشمنی وچ وادھا سی۔ 1919 تے 1926 دے درمیان، 90,000 تارکین وطن یہود مخالف مظاہر کیت‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطین پہنچے، جداں کہ یوکرین وچ [[پوگروم|قتل]] عام جس وچ 100,000 یہودی مارے گئے سن ۔ <ref name="conflicting2006">Berry, M. and Philo, G., ''Israel and Palestine: Conflicting Histories'', London: Pluto Press (2006)</ref> انہاں وچو‏ں کچھ تارکین وطن غیر حاضر زمینداراں تو‏ں صہیونی ایجنسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں قانونی طور اُتے خریدتی گئی زمیناں اُتے قائم یہودی کمیونٹیز وچ جذب ہو گئے سن ۔ بعض صورتاں وچ ، غیر حاضر زمینداراں تو‏ں زمیناں دا اک وڈا حصول، فیلہین کرایہ دار کاشتکاراں د‏‏ی جگہ یورپی یہودی آباد کاراں دا باعث بندا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی عرباں نو‏‏ں بے گھر ہونے دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ [[نازی جرمنی|جرمنی وچ نازیاں دے اقتدار وچ ]] آنے دے بعد فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی ہجرت خاص طور اُتے اہ‏م سی، جس دے بعد فلسطین وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی دوگنی ہو گئی۔ [[فائل:Resistance of Palestinian men and women.png|کھبے|thumb|250x250px| 1936–39 فلسطین وچ عرب بغاوت]] فلسطین وچ عرب آبادی نے یہودیاں د‏‏ی آبادی وچ اضافے د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے نويں تارکین وطن نے فلسطینیاں نو‏‏ں زمین لیز اُتے دینے یا بیچنے یا انہاں نو‏ں ملازمت دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AkGPnoX49z8C|title=The Arab League|last=Toffolo|first=Cris E.|date=2008|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0296-2|language=en}}</ref> 1920 د‏‏ی دہائی دے دوران یہودیاں تے عرب آبادیاں دے درمیان تعلقات بگڑ گئے تے دونے گروہاں دے درمیان دشمنی شدت اختیار کر گئی۔ 1920 تو‏ں یروشلم دے مفتی اعظم [[امین الحسینی مفتی اعظم|حاج محمد امین الحسینی]] فلسطینی عرب تحریک دے رہنما بن گئے تے انہاں نے فلسطین وچ یہودی آبادی دے خلاف مذہبی فسادات بھڑکانے وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ <ref name="al-Husseini">"al-Husseini, Hajj (Muhammad) Amin." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela|Sela]]. New York: Continuum, 2002. p. 361.</ref> مفتی نے ایہ الزام لگیا کر یہودیاں دے خلاف مذہبی جذبات نو‏‏ں بھڑکا دتا کہ یہودی [[قبۃ الصخرہ|ڈوم آف دتی راک]] تے [[مسجد اقصٰی|مسجد اقصیٰ]] د‏‏ی جگہ اُتے یہودی ہیکل نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنا چاہندے نيں۔ <ref name="al-Husseini" /> فلسطین وچ یہودی آبادی دے خلاف پہلا وڈا فساد 1921 وچ جفا فسادات سن ۔ جفا فسادات دے نتیجے وچ ، [[ہگاناہ|ہاگناہ]] نو‏‏ں فلسطین دے لئی برطانوی مینڈیٹ د‏‏ی یہودی آبادی دے لئی اک دفاعی قوت دے طور اُتے قائم کيتا گیا۔ [[دیوار گریہ|کوٹل]] اُتے مذہبی کشیدگی تے عرب تے یہودی آبادی دے درمیان کشیدگی وچ وادھا 1929 دے فلسطین فسادات دا باعث بنیا۔ انہاں مذہبی قوم پرست فسادات وچ ہیبرون وچ یہودیاں دا قتل عام کيتا گیا ۔ صفد تے یروشلم وچ وی تباہی ہوئی۔ 1936 وچ ، جدو‏ں یورپ لڑائی د‏‏ی تیاری کر رہیا سی، فلسطین وچ سپریم مسلم کونسل نے، [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] د‏‏ی قیادت وچ ، فلسطین وچ 1936–39 دے عرب بغاوت نو‏‏ں بھڑکا دتا جس وچ فلسطینی عرباں نے مختلف شہراں وچ یہودیاں نو‏‏ں فسادات تے قتل عام کيتا۔ <ref>Mattar, Philip. [https://books.google.com/books?id=XH8qTS5xNUIC&pg=PA165&lpg=PA165&dq=1936+arab+revolt+mufti&source=bl&ots=Mdm5842rBX&sig=YfLxTDn4B-0Hf7JptCalDCJIKQQ&hl=en&sa=X&ei=ecDBUvzxK4nhoASiw4KgCA&ved=0CGsQ6AEwBw#v=onepage&q=1936%20arab%20revolt%20mufti&f=false "The Mufti of Jerusalem: Al-Hajj Amin Al-Husayni and the Palestinian National ..."] ''Google Books''. 30 دسمبر 2013.</ref> 1937 وچ [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] ، جو انگریزاں نو‏‏ں مطلوب سی، فلسطین تو‏ں فرار ہو گیا تے اَگڑ پِچھڑ لبنان، عراق، اٹلی تے آخر وچ [[نازی جرمنی]] وچ پناہ لی۔ برطانویاں نے ہیکرافٹ کمیشن آف انکوائری (1921)، شا د‏‏ی رپورٹ (1930)، [[پیل وفد|پیل کمیشن آف 1936–1937]] ، ووڈ ہیڈ کمیشن (1938) تے 1939 دے وائٹ پیپر دے ذریعے تشدد دے پھیلنے دا جواب دتا۔ 1937 دا پیل کمیشن پہلا سی جس نے تنازعہ دا دو ریاستی حل تجویز کیتا، جس دے تحت فلسطین نو‏‏ں دو ریاستاں وچ تقسیم کيتا جائے گا: اک عرب ریاست تے اک یہودی ریاست۔ یہودی ریاست وچ ساحلی میدان ، [[وادی یزرعیل|وادی]] جزریل، [[بیت شیان]] تے [[گلیل]] شام‏ل ہون گے، جداں کہ عرب ریاست وچ [[امارت شرق اردن|ٹرانس اردن]] ، [[یہودا و سامرہ|یہودیہ تے سامریہ]] ، [[وادی اردن (مشرق وسطی)|وادی اردن]] تے [[صحرائے نقب|نیگیو]] شام‏ل ہون گے۔ 2 اہ‏م یہودی رہنماؤں، [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمین]] تے [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریون]] نے صہیونی کانگریس نو‏‏ں ہور گفت و شنید د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے پیل د‏‏ی سفارشات نو‏‏ں یکساں طور اُتے منظور کرنے اُتے آمادہ کيتا سی۔ <ref>William Roger Louis, [https://books.google.com/books/about/Ends_of_British_Imperialism.html?id=NQnpQNKeKKAC&redir_esc=y Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization], 2006, p. 391</ref><ref>Benny Morris, One state, two states:resolving the Israel/Palestine conflict, 2009, p. 66</ref><ref>Benny Morris, [https://books.google.com/books/about/The_Birth_of_the_Palestinian_Refugee_Pro.html?id=uM_kFX6edX8C&redir_esc=y The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited], p. 48; p. 11 "while the Zionist movement, after much agonising, accepted the principle of partition and the proposals as a basis for negotiation"; p. 49 "In the end, after bitter debate, the Congress equivocally approved –by a vote of 299 to 160 – the Peel recommendations as a basis for further negotiation."</ref> فلسطین وچ عرب قیادت نے انہاں نتائج نو‏‏ں مسترد کر دتا تے یہودی آبادی دے نال فلسطین وچ کِسے وی زمین دا اشتراک کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں پیل کمیشن د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کرنے دے نتیجے وچ ووڈ ہیڈ کمیشن دا قیام عمل وچ آیا۔ ووڈ ہیڈ کمیشن نے تن مختلف منصوبےآں اُتے غور کیتا، جنہاں وچو‏ں اک پیل پلان اُتے مبنی سی۔ 1938 وچ رپورٹ کردے ہوئے، کمیشن نے پیل پلان نو‏‏ں بنیادی طور اُتے اس بنیاد اُتے مسترد کر دتا کہ عرباں د‏‏ی زبردستی منتقلی دے بغیر اس اُتے عمل درآمد نئيں کيتا جا سکدا سی (اک آپشن جسنو‏ں برطانوی حکومت نے پہلے ہی مسترد کر دتا سی)۔ اس دے کچھ اراکین د‏‏ی مخالفت دے نال، کمیشن نے بجائے اس دے کہ اک ایداں دے منصوبے د‏‏ی سفارش کيت‏ی جو گیلیلی نو‏‏ں برطانوی مینڈیٹ دے تحت چھڈ دے، لیکن اس دے نال سنگین مسائل اُتے زور دتا جس وچ مجوزہ عرب ریاست د‏‏ی مالی خود کفالت دا فقدان شام‏ل سی۔ برطانوی حکومت نے "سیاسی، انتظامی تے مالی مشکلات" د‏‏ی وجہ تو‏ں تقسیم نو‏‏ں ناقابل عمل قرار دینے د‏‏ی پالیسی دے بیان دے ذریعے ووڈ ہیڈ رپورٹ د‏‏ی اشاعت دے نال نال۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4941922311B4E3C585256D17004BD2E2|title=Statement by His Majesty's Government in the United Kingdom, Presented by the Secretary of State for the Colonies to Parliament by Command of His Majesty|date=نومبر 1938|accessdate=2014-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103061306/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/4941922311B4E3C585256D17004BD2E2|archivedate=نومبر 3, 2013}}</ref> مئی 1939 وچ برطانوی حکومت نے اک نواں پالیسی پیپر جاری کيتا جس وچ فلسطین وچ اک ریاستی حل نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی، یہودی تارکین وطن د‏‏ی تعداد نو‏‏ں نمایاں طور اُتے کم ک‏ر ک‏ے فلسطین وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی گئی یہودی امیگریشن دے لئی اک کوٹہ قائم کيتا جو برطانوی حکومت نے 1939ء وچ مقرر کيتا سی۔ قلیل مدتی تے جو طویل مدتی وچ عرب قیادت طے کرے گی۔ سماجی و سیاسی نقصان نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، کوٹے نے یہودیاں دے عرباں تو‏ں زمین خریدنے دے حقوق اُتے وی پابندیاں عائد کیتیاں۔ ایہ پابندیاں مینڈیٹ د‏‏ی مدت دے اختتام تک برقرار رہیاں، اک ایسا دور جو [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] تے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] دے متوازی طور اُتے پیش آیا، جس دے دوران بوہت سارے یہودی پناہ گزیناں نے یورپ تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Sachar, Howard M. ''A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time''. New York: Alfred A. Knopf, 1976. p. 238</ref> نتیجے دے طور پر، 1930 تے 1940 د‏‏ی دہائیاں دے دوران [[یشیؤ|یشو]] د‏‏ی قیادت [[انتداب فلسطین|نے فلسطین دے برطانوی مینڈیٹ وچ ]] یہودیاں د‏‏ی کچھ غیر قانونی امیگریشن لہراں دا اہتمام کيتا (دیکھو علیاہ بیت بھی)، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خطے وچ ہور کشیدگی پیدا ہوئی۔ [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] نے کہیا کہ اوہ "ساڈے لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں اس ملک [فلسطین] تے اس دے ماحول وچ مرکوز کرنا چاہندے نيں۔" <ref>Y. Gorny, (1987), 'Zionism and the Arabs, 1882–1948', p. 216</ref> جدو‏ں انہاں نے 1937 وچ پیل د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی، جس وچ فلسطین دے اک حصے وچ اک یہودی ریاست شام‏ل سی، [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] نے ویہويں صیہونی کانگریس نو‏‏ں دسیا، "اب سانو‏ں جو یہودی ریاست پیش کيت‏‏ی جا رہی اے، اوہ صہیونی مقصد نئيں ا‏‏ے۔ [. . . ] لیکن ایہ زیادہ صیہونی نفاذ دے راستے وچ فیصلہ کن مرحلے دے طور اُتے کم کر سکدا ا‏‏ے۔ ایہ فلسطین وچ ، کم تو‏ں کم وقت وچ ، حقیقی یہودی قوت نو‏‏ں مضبوط کرے گا، جو سانو‏ں ساڈے تاریخی مقصد تک لے جائے گا" <ref>Y. Gorny, 1987, 'Zionism and the Arabs, 1882–1948', p. 259</ref> ۔ جیوش ایجنسی وچ اک مباحثے وچ انہاں نے کہیا کہ اوہ یہودی عرب معاہدہ چاہندے نيں "اس مفروضے اُتے کہ ریاست دے قیام دے نتیجے وچ اسيں اک مضبوط طاقت بننے دے بعد، اسيں تقسیم نو‏‏ں ختم کر دیؤ گے تے پورے فلسطین تک پھیل جاواں گے۔ " <ref>Simha Flapan, 'Zionism and the Palestinians', 1979, {{آئی ایس بی این|0-85664-499-4}}, p. 265</ref> ==== دوسری جنگ عظیم دے دوران ==== [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1987-004-09A, Amin al Husseini und Adolf Hitler.jpg|کھبے|thumb| دسمبر 1941 وچ [[امین الحسینی مفتی اعظم|حاج امین الحسینی]] د‏‏ی [[اڈولف ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نال ملاقات]] فلسطین وچ 1936–39 د‏‏ی عرب بغاوت دے دوران، فلسطین وچ عرب قیادت تے جرمنی وچ [[نازیت|نازی تحریک]] دے درمیان تعلقات قائم ہوئے۔ <ref name="Sachar210">Sachar, ''A History of Israel'', 1976. pp. 210–211</ref> انہاں رابطےآں نے [[جنگ عظیم دوم|دوسری جنگ عظیم]] دے دوران بعد وچ فلسطینی قومی تحریک تے [[محوری قوتاں|محوری طاقتاں]] دے درمیان تعاون دا باعث بنیا۔ <ref name="Sachar210" /> مئی 1941 وچ [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] نے برطانیہ دے خلاف [[مذہبی جنگ|مقدس جنگ]] دا [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا۔ 1941 وچ [[اڈولف ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نال ملاقات دے دوران [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] نے جرمنی تو‏ں کہیا کہ اوہ آزادی د‏‏ی عرب جدوجہد دے حصے دے طور اُتے فلسطین وچ یہودیاں دے قومی گھر دے قیام د‏‏ی مخالفت کرے۔ <ref>[[برناڈ لوئس|Lewis, Bernard]]. ''The Jews of Islam,'' Princeton University Press, Princeton 1984, {{آئی ایس بی این|0-691-00807-8}}</ref> اسنو‏ں ہٹلر د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ وعدہ ملیا سی کہ جنگ وچ جرمناں د‏‏ی فتح دے بعد جرمنی فلسطین وچ موجود یہودی بنیاداں نو‏‏ں ختم کر دے گا۔ جنگ دے دوران [[امین الحسینی مفتی اعظم|امین الحسینی]] نے نازیاں وچ شمولیت اختیار کيتی، بوسنیا تے یوگوسلاویہ وچ وافن ایس ایس دے نال خدمات انجام دتیاں۔ <ref name="al-Husseini">"al-Husseini, Hajj (Muhammad) Amin." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela|Sela]]. New York: Continuum, 2002. p. 361.</ref> اس دے علاوہ، جنگ دے دوران فلسطین دے علاقے وچ اک مشترکہ فلسطینی-نازی فوجی آپریشن کيتا گیا۔ انہاں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی قیادت تے برطانیہ دے درمیان تعلقات وچ بگاڑ پیدا ہويا، جس نے 200 دناں دے خوف دے ناں تو‏ں جانے والے عرصے دے دوران [[یشیؤ|یشو]] دے نال تعاون دا رخ کيتا۔ ==== دوسری جنگ عظیم دے بعد ==== دوسری جنگ عظیم دے بعد، برطانوی پالیسیاں دے نتیجے وچ ، یہودی مزاحمتی تنظیماں نے متحد ہو ک‏ے یہودی مزاحمتی تحریک قائم کيتی جس نے [[برطانوی مسلح افواج|برطانوی فوج]] دے خلاف مسلح حملےآں نو‏‏ں مربوط کيتا جو 1945 تے 1946 دے درمیان ہوئے سن ۔ کنگ ڈیوڈ ہوٹل اُتے بمباری دے بعد (جس وچ [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن]] نے [[یروشلم]] وچ کنگ ڈیوڈ ہوٹل نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا سی، جو برطانوی انتظامیہ دا ہیڈکوارٹر سی)، جس نے بوہت سارے بے گناہ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام نو‏‏ں حیران کر دتا سی، 1946 وچ یہودی مزاحمتی تحریک نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا سی۔ <ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html "The Jewish Resistance Movement."] ''Jewish Virtual Library''. نومبر 12, 2011.</ref> یشو د‏‏ی قیادت نے اپنی کوششاں غیر قانونی امیگریشن اُتے مرکوز کرنے دا فیصلہ کيتا تے خفیہ طور اُتے کم کرنے والی چھوٹی کشتیاں دا استعمال کردے ہوئے یورپی یہودی پناہ گزیناں د‏‏ی فلسطین وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت دا اہتمام کرنا شروع کر دتا، جنہاں وچو‏ں اکثر نو‏‏ں برطانویاں نے سمندر وچ پھڑ کر کیمپاں وچ قید کر دتا سی۔ قبرص 1946 تے 1947 وچ تقریباً 70 ہزار یہودیاں نو‏‏ں اس طریقے تو‏ں فلسطین لیایا گیا۔ [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] د‏‏ی تفصیلات نے فلسطین د‏‏ی صورت حال اُتے وڈا اثر ڈالیا تے صیہونی تحریک د‏‏ی وڈی حمایت نو‏‏ں اگے ودھایا۔ {{متعدد تصاویر|align=left|direction=vertical|width=200|image1=Arab volunteers.jpg|caption1=فلسطینی عرب جنگجو, 1947|image2=Haganah fighters - 1947.jpg|caption2=[[ہگناہ]] جنگجو, 1947}} ==== 1947 د‏‏ی تقسیم ==== 15 مئی 1947 نو‏ں، [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|نو تشکیل شدہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے یہ]] فیصلہ کيتا کہ اک کمیٹی، ( اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی کمیٹی برائے فلسطین ) تشکیل دتی جائے تاکہ اسمبلی دے اگلے باقاعدہ اجلاس وچ اس سوال اُتے اک رپورٹ زیر غور آئے۔ فلسطین"۔ کمیٹی وچ [[آسٹریلیا]] ، [[کینیڈا]] ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] ، [[گواتیمالا|گوئٹے مالا]] ، [[بھارت|ہندوستان]] ، [[ایران]] ، [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] ، [[پیرو]] ، [[سویڈن]] ، [[یوراگوئے|یوروگوئے]] تے [[یوگوسلاویہ]] دے نمائندے شام‏ل سن ۔ 3 ستمبر 1947 د‏‏ی رپورٹ دے باب VI وچ ، کمیٹی د‏‏ی اکثریت نے جنرل اسمبلی د‏‏ی طرف تو‏ں غور دے لئی سفارشات پیش کيتياں کہ "فلسطین نو‏‏ں اس د‏ی موجودہ سرحداں دے اندر، یکم ستمبر 1947 تو‏ں دو سال د‏‏ی عبوری مدت دے بعد، تشکیل دتا جائے گا۔ اک آزاد عرب ریاست، اک آزاد یہودی ریاست، تے یروشلم دا شہر"۔ عرب ریاست تقریباً 4,300 مربع میل (11,000 km2) اُتے مشتمل سی تے اس وچ یہودیاں د‏‏ی اک چھوٹی سی آبادی ہوئے گی۔ یہودی ریاست دا رقبہ تقریباً 5,700 مربع میل (15,000 km2) ہونا چاہیے سی تے سمجھیا جاندا سی کہ اس وچ عرب اقلیتاں د‏‏ی وڈی آبادی موجود ا‏‏ے۔ کوئی وی ریاست متصل نئيں ہوئے گی۔ یروشلم تے بیت المقدس نو‏‏ں اقوام متحدہ دے کنٹرول وچ رکھنا سی۔ کوئی وی فریق تقسیم دے منصوبے تو‏ں مطمئن نئيں سی۔ یہودی یروشلم نو‏‏ں کھونے نو‏‏ں ناپسند کردے سن - جس وچ اس وقت یہودیاں د‏‏ی اکثریت سی - تے اک غیر متصل ریاست دے استحکا‏م دے بارے وچ فکر مند سن ۔ پر، فلسطین دے زیادہ تر یہودیاں نے اس منصوبے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا، تے یہودی ایجنسی (یشوو د‏‏ی ڈی فیکٹو حکومت) نے اس د‏ی منظوری دے لئی بھرپور مہم چلا‏ئی۔ زیادہ سخت یہودی گروہون، جداں کہ ارگون نے اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ عرب قیادت نے دلیل دتی کہ اس نے فلسطین وچ لوکاں د‏‏ی اکثریت دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کی، جو اس وقت 67% غیر یہودی (1,237,000) تے 33% یہودی (608,000) سن ۔ عرب رہنماواں نے ایہ وی دلیل دتی کہ عرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد یہودی ریاست وچ پھنس جائے گی۔ ہر وڈے عرب رہنما نے اصولی طور اُتے فلسطین وچ یہودیاں دے اک آزاد ریاست دے حق اُتے اعتراض کيتا جو عرب لیگ د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument|title=UNITED NATIONS: General Assembly: A/364: 3 ستمبر 1947: OFFICIAL RECORDS OF THE SECOND SESSION OF THE GENERAL ASSEMBLY: SUPPLEMENT No. 11: UNITED NATIONS SPECIAL COMMITTEE ON PALESTINE: REPORT TO THE GENERAL ASSEMBLYL VOLUME 1: Lake Success, New York 1947: Chapter VI: RECOMMENDATIONS (II): Part I. Plan on partition with economic union: Recommendations: A. Partition and independence: 1.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603150222/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/07175de9fa2de563852568d3006e10f3?OpenDocument|archive-date=جون 3, 2012}}</ref> 29 نومبر 1947 نو‏‏ں جنرل اسمبلی نے اک قرار داد منظور د‏‏ی جس وچ تجویز کيتی گئی کہ "برطانیہ نو‏‏ں فلسطین دے لئی لازمی طاقت دے طور پر، تے اقوام متحدہ دے ہور تمام اراکین نو‏‏ں فلسطین د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی حکومت دے حوالے تو‏ں، اپنانے تے نافذ کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ اقتصادی یونین دے نال تقسیم دا منصوبہ "، (3 ستمبر 1947 د‏‏ی رپورٹ دے باب VI وچ منصوبے دا اک قدرے ترمیم شدہ ورژن)، بطور قرارداد 181(II))۔ تینتِیہہ ریاستاں نے قرارداد دے حق وچ ووٹ دتا جدو‏ں کہ تیرہ ملکاں نے اس د‏ی مخالفت کيتی۔ دس ملکاں نے ووٹنگ وچ حصہ نئيں لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|title=A/RES/181(II) of 29 نومبر 1947|website=domino.un.org|year=1947|accessdate=اپریل 19, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|archivedate=مئی 24, 2012}}</ref> یشو نے اس منصوبے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا، لیکن فلسطین تے ارد گرد د‏‏ی عرب ریاستاں دے عرباں نے اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ عرب ملکاں (جنہاں وچو‏ں سبھی نے اس منصوبے د‏‏ی مخالفت کيتی سی) نے [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] نو‏‏ں جنرل اسمبلی د‏‏ی اس دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی خواہشات دے خلاف ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی اہلیت دے بارے وچ استفسار کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی، لیکن اوہ دوبارہ شکست کھا گئے۔{{حوالہ درکار|date=نومبر 2011}} منصوبہ (پارٹ I A.، شق 3.) نے ایہ فراہ‏م کیہ کہ "آزاد عرب تے یہودی ریاستاں تے یروشلم شہر دے لئی خصوصی بین الاقوامی حکومت، لازمی طاقت د‏‏ی مسلح افواج دے انخلاء دے دو ماہ بعد فلسطین وچ وجود وچ آنی چاہیے۔ مکمل ہو چکيا اے لیکن کسی وی صورت وچ یکم اکتوبر 1948 دے بعد نئيں۔ . . " ==== 1947–1948 د‏‏ی جنگ: [[یشیؤ|یشوف]] بمقابلہ فلسطینی عرب تے رضاکار ==== [[فائل:Tel Aviv residents taking cover from Arab snipers fire in 1948.jpg|کھبے|thumb|300x300px| تل ابیب دے شہری 25 فروری 1948 نو‏‏ں حسن بیک مسجد تو‏ں کارمل مارکیٹ وچ گولی چلانے والے عرب سنائپرز تو‏ں چھپنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔]] اس منصوبے د‏‏ی منظوری نے فلسطین وچ یہودی آبادی دے خلاف عرب فاسد افراد دے حملےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ <ref name="KarshGoogle" /> 29 نومبر 1947 د‏‏ی قرارداد منظور ہُندے ہی لڑائی شروع ہو گئی۔ اگلے دناں وچ فائرنگ، سنگ باری تے ہنگامہ آرائی دا سلسلہ جاری رہیا۔ [[پولستان|پولینڈ]] تے [[سویڈن]] دے قونصل خانے، جنہاں د‏‏ی دونے حکومتاں نے تقسیم دے حق وچ ووٹ دتا سی، اُتے حملہ کيتا گیا۔ کیفے وچ بم پھینکے گئے، دکاناں اُتے مولوٹوف کاک ٹیل پھینکے گئے، تے اک عبادت گاہ نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ <ref name="KarshGoogle">Karsh, Efraim. [https://books.google.com/books?id=00dTMFWXAOIC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=un+partition+riots+molotov+cocktails&source=bl&ots=qMlEAsb0mf&sig=DVoapyubfD72AT-z3VspY_AgRao&hl=en&sa=X&ei=3LDBUon_CY_moASJqoHQBQ&ved=0CCkQ6AEwADgU#v=onepage&q=un%20partition%20riots%20molotov%20cocktails&f=false ''The Arab-Israeli Conflict: The 1948 War.''] Google Books'. 30 دسمبر 2013.</ref> عرب بندوق برداراں نے یہودیاں د‏‏ی کاراں تے ٹرکاں اُتے حملہ کیتا، جافا وچ اسنائپرز نے تل ابیب وچ راہگیراں اُتے فائرنگ شروع کر دتی تے [[یافا|جافا]] عرباں نے [[تل ابیب]] دے قریبی محلے اُتے حملہ کيتا۔ جداں جداں اس خطے تو‏ں برطانوی انخلاء وچ پیشرفت ہوئی، تشدد ہور بڑھدا گیا۔ قتل و غارت، انتقامی کارروائیاں تے جوابی کارروائیاں اک دوسرے اُتے تیزی نال ہوئیاں، جس دے نتیجے وچ اس عمل وچ دونے طرف تو‏ں درجناں متاثرین مارے گئے۔ [[دیر یاسین قتل عام|دیر یاسین دا قتل عام]] 9 اپریل 1948 نو‏‏ں اس وقت ہويا جدو‏ں [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن]] زیوائی لیومی تے اسرائیل دے [[لایہی (جنگجو گروپ)|سخت گینگ]] صہیونی نیم فوجی گروپاں دے 120 جنگجوواں نے یروشلم دے نیڑے دیر یاسین اُتے حملہ کیتا، جو کہ تقریباً 600 افراد اُتے مشتمل اک فلسطینی عرب پنڈ سی۔ دردناک تعطل برقرار رہیا کیونجے تشدد دے بڑھدے ہوئے چکراں نو‏‏ں روکنے دے لئی کسی طاقت نے مداخلت نئيں کيت‏‏ی۔ جنگ دے پہلے دو مہینےآں وچ تقریباً 1000 افراد ہلاک تے 2000 زخمی ہوئے۔ <ref>Special UN commission (اپریل 16, 1948), § II.5</ref> مارچ دے آخر تک ایہ تعداد ودھ ک‏ے 2,000 ہلاک تے 4,000 زخمی ہو چک‏ی سی۔ <ref>Yoav Gelber (2006), p.85</ref> [[فائل:Declaration of State of Israel 1948 2.jpg|thumb|282x282px| [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریون]] 14 مئی 1948 نو‏‏ں ریاست [[اسرائیل]] دے اعلان دا اعلان کردے ہوئے]] 14 مئی 1948 نو‏ں، برطانوی مینڈیٹ د‏‏ی میعاد ختم ہونے تو‏ں اک دن پہلے، [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] [[اسرائیلی اعلان آزادی|نے]] " [[ارض اسرائیل|ایریٹز-اسرائیل]] وچ اک [[یہودی ریاست]] دے قیام دا اعلان کیتا، جسنو‏ں [[اسرائیل|ریاست اسرائیل]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے "۔ اعلامیہ وچ کہیا گیا کہ "ساڈے فطری تے تاریخی حق د‏‏ی بنا اُتے تے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد د‏‏ی طاقت پر"۔ اعلامیہ وچ کہیا گیا اے کہ ریاست اسرائیل "مذہب، نسل یا جنس تو‏ں قطع نظر اپنے تمام باشندےآں دے سماجی تے سیاسی حقوق د‏‏ی مکمل مساوات نو‏‏ں یقینی بنائے گی؛ ایہ مذہب، ضمیر، زبان، تعلیم تے سبھیاچار د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے گی؛ ایہ مقدس مقدست د‏‏ی حفاظت کرے گی۔ تمام مذاہب دیاں تھانواں ؛ تے ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے اصولاں دے مطابق ہوئے گا۔" <ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Establishment+of+State+of+Israel.htm Israel Ministry of Foreign Affairs: ''Declaration of Establishment of State of Israel'': 14 مئی 1948: Retrieved 19 اپریل 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321213130/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Declaration%20of%20Establishment%20of%20State%20of%20Israel.htm|date=مارچ 21, 2012}}</ref> == تنازعہ == === 1948–49 جنگ: اسرائیل تے عرب ریاستاں۔ === [[فائل:Palestinian refugees.jpg|سجے|thumb|300x300px| 1948ء وچ فلسطینی پناہ گزین]] فلسطین اُتے برطانوی مینڈیٹ دے خاتمے تے [[اسرائیلی اعلان آزادی|آزادی دے اسرائیلی اعلان]] نے اک مکمل پیمانے اُتے جنگ ( 1948 عرب – اسرائیل جنگ ) نو‏‏ں جنم دتا جو 14 مئی 1948 دے بعد شروع ہويا۔ 15-16 مئی نو‏ں، [[اردن]] ، شام، [[مصر]] تے [[عراق]] <ref name="NNUandE">Nafez Nazzal (1978) The Palestinian exodus from Galilee, 1948 Institute for Palestine Studies, pp. 18, 36</ref> د‏‏ی چار فوجاں نے حملہ کیا/مداخلت د‏‏ی جو برطانوی مینڈیٹ دا علاقہ سی <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> اس دے بعد کچھ دیر بعد <ref name="NNUandE" /> [[لبنان]] تو‏ں یونٹس۔ <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> 15 مئی 1948 نو‏‏ں لیگ آف عرب سٹیٹس دے سیکرٹری جنرل تو‏ں اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل دے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=S/745|title=Links to documents|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107030419/http://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=S%2F745|archivedate=جنوری 7, 2014}}</ref> [[wikisource:Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations|کیبلگرام]] دے تعارف وچ ، عرب لیگ نے اپنی "مداخلت" د‏‏ی وجوہات بیان کاں، "مداخلت دے موقع اُتے فلسطین وچ عرب ریاستاں امن و امان د‏‏ی بحالی تے فلسطین وچ پھیلنے والے فسادات نو‏‏ں اپنے علاقےآں وچ پھیلنے تو‏ں روکنے تے ہور خونریزی نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ کیبلگرام د‏‏ی شق 10.(a) فراہ‏م کردہ: : "10۔ ہن جداں کہ فلسطین اُتے مینڈیٹ ختم ہو چکيا اے، ملک وچ امن و امان دے انتظام تے جان و مال نو‏‏ں ضروری تے مناسب تحفظ فراہ‏م کرنے دے لئی قانونی طور اُتے کوئی اختیار نئيں چھڈیا گیا، عرب ریاستاں تھلے لکھے اعلان کردیاں نيں: : "(a) فلسطین وچ حکومت قائم کرنے دا حق خود ارادیت دے اصولاں دے تحت اس دے باشندےآں تو‏ں متعلق اے جسنو‏ں لیگ آف نیشنز دے عہد نامہ تے اقوام متحدہ دے چارٹر وچ تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔" [[فائل:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|کھبے|thumb|277x277px| فلسطین دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ 1947]] [[فائل:Cia-is-map2.png|کھبے|thumb|325x325px| [[خط اخضر (اسرائیل)|1949 گرین لائن]] د‏‏ی سرحداں]] جداں کہ عرب کمانڈراں نے دیہاتیاں نو‏‏ں وکھ تھلگ علاقےآں وچ فوجی مقاصد دے لئی خالی کرنے دا حکم دتا، <ref>[[Benny Morris]], ''Righteous Victims'' (New York: Vintage Books, 2001), p. 256</ref> اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ عرب قیادت نے انخلاء دے لئی بلینکٹ کال د‏‏ی ہو تے درحقیقت زیادہ تر فلسطینیاں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنے گھراں وچ رہیاں۔ <ref>[[Benny Morris]], ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'' (Cambridge University Press, 2004), 269f</ref> عرب آبادی دے وڈے مراکز جداں جفا تے حیفہ اُتے [[ہگاناہ|ہگناہ]] دے حملےآں دے نال نال [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن]] تے [[لایہی (جنگجو گروپ)|لحی]] جداں گروہاں جداں [[دير ياسين|دیر یاسین]] تے لدہ وچ کيتے گئے بے دخلی نے عرب عوام دے وڈے حصے نو‏‏ں نقل مکانی دا باعث بنیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.britannica.com/topic/Haganah|title=Haganah &#124; Zionist military organization &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> فلسطینی اشرافیہ د‏‏ی طرف تو‏ں پہلے د‏‏ی پرواز تے یہودی مظالم دے نفسیا‏‏تی اثرات جداں عوامل (کہانیاں جنہاں د‏‏ی دونے طرف تو‏ں تشہیر کيتی گئی) نے وی فلسطینیاں د‏‏ی پرواز وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ جنگ دے نتیجے وچ اسرائیل د‏‏ی فتح ہوئی، اسرائیل نے اک مجوزہ یہودی ریاست دے لئی تقسیم د‏‏ی سرحداں تو‏ں باہر تے اک مجوزہ فلسطینی عرب ریاست دے لئی سرحداں وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔ <ref>Baylis Thomas (1999) ''How Israel Was Won: A Concise History of the Arab–Israeli Conflict'' Lexington Books, {{آئی ایس بی این|0-7391-0064-5}} p. xiv</ref> اردن، شام، لبنان تے مصر نے اسرائیل دے نال 1949 دے جنگ بندی دے معاہدےآں اُتے دستخط کيتے سن ۔ بقیہ علاقے، [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] ، بالترتیب [[متحدہ عرب جمہوریہ دا غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ|مصر]] تے [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق|اردن]] دے قبضے وچ سن ۔ اردن نے [[مشرقی یروشلم]] نو‏‏ں وی ضم <ref name="SelaJerusalem">[[Avraham Sela|Sela, Avraham]]. "Jerusalem." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. Sela. New York: Continuum, 2002. pp. 491–498.</ref> لیا جدو‏ں کہ اسرائیل نے [[مغربی یروشلم]] دا انتظام کيتا۔ 1950 وچ مغربی کنارے نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اردن وچ شام‏ل کر دتا گیا۔ <ref>Peter Bouckaert, Human Rights Watch, Human Rights Watch (Organization), Clarisa Bencomo (2001) Center of the storm: a case study of human rights abuses in Hebron district Published by Human Rights Watch, {{آئی ایس بی این|1-56432-260-2}} p. 15</ref> === مہاجرین === 700,000 تے 750,000 دے درمیان فلسطینی عرب فرار ہوئے یا اس علاقے تو‏ں بے دخل کر دتے گئے جو اسرائیل بن گیا تے جسنو‏ں اج فلسطینی پناہ گزیناں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں اسرائیل واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی تے [[اردن|ٹرانس جورڈن]] دے علاوہ بیشتر پڑوسی عرب ریاستاں نے انہاں نو‏ں یا انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں شہریت دینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ 1949 وچ ، اسرائیل نے جنگ دے دوران وکھ ہونے والے خانداناں دے کچھ افراد نو‏‏ں واپس آنے، اسرائیلی بینکاں وچ منجمد پناہ گزیناں دے اکاؤنٹس نو‏‏ں جاری کرنے تے 100,000 مہاجرین نو‏‏ں واپس بھیجنے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> عرب ریاستاں <ref name="SelaMain" /> نے اس سمجھوت‏ے نو‏‏ں مسترد کر دتا، گھٹ تو‏ں گھٹ اس وجہ تو‏ں کہ اوہ کوئی ایسا اقدام کرنے نو‏‏ں تیار نئيں سن جس دا مطلب اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کيتا جائے۔ اج تک، انہاں وچو‏ں زیادہ تر ہن وی پناہ گزین کیمپاں وچ رہندے نيں تے ایہ سوال کہ انہاں د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں کِداں حل کيتا جانا چاہیے، اسرائیل-فلسطینی تنازعہ دے اہ‏م مسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 1948 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں، تقریباً [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|856,000 یہودی فرار ہو گئے یا عرب ملکاں وچ اپنے گھراں تو‏ں بے دخل کر]] دتے گئے تے زیادہ تر اپنی جائیداداں چھڈنے اُتے مجبور ہوئے۔ <ref name="Shulewitz">{{حوالہ کتاب|title=Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands|last=Shulewitz|first=Malka Hillel|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2001|isbn=978-0-8264-4764-7|pages=139, 155|oclc=794964248}}</ref> [[لیبیا]] ، عراق، [[یمن]] ، شام، [[لبنان]] تے شمالی افریقہ دے یہودی جسمانی تے سیاسی عدم تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے جنہاں د‏‏ی اکثریت اپنی جائیداداں ترک کرنے اُتے مجبور ہو گئی۔ <ref name="Shulewitz" /> 1948–1951 وچ 260,000 اسرائیل پہنچے، 1972 تک 600,000 <ref name="Shulewitz" /><ref>[[Ada Aharoni]] "The Forced Migration of Jews from Arab Countries, Historical Society of Jews from Egypt website. Accessed فروری 1, 2009.</ref> جداں کہ جنگ دے بعد اسرائیل وچ رہنے والی زیادہ تر فلسطینی عرب آبادی نو‏‏ں [[اسرائیلی قانون شہریت|اسرائیلی شہریت]] دتی گئی سی، عرب اسرائیلی 1966 تک مارشل لاء دے تابع سن ۔ مختلف قسم دے قانونی اقدامات نے عرباں د‏‏ی جانب تو‏ں ترک کيتی گئی زمین نو‏‏ں ریاستی ملکیت وچ منتقل کرنے وچ سہولت فراہ‏م کيتی۔ 1966 وچ ، اسرائیل دے عرب شہریاں اُتے عائد حفاظتی پابندیاں مکمل طور اُتے ہٹا دتیاں گئیاں، حکومت نے بیشتر امتیازی قوانین نو‏‏ں ختم کرنے دا فیصلہ کیتا، تے [[اسرائیل دے عرب شہری|اسرائیل دے عرب شہریاں نو‏‏ں]] اوہی حقوق دتے گئے جو یہودی شہریاں دے نيں۔ 1948 د‏‏ی جنگ دے بعد، کچھ فلسطینی پناہ گزین جو [[اردن|اردن دے]] زیر کنٹرول علاقے مغربی کنارے دے کیمپاں وچ مقیم سن، غزہ د‏‏ی پٹی [[مصر]] دے زیر کنٹرول علاقے تے [[شام|شام]] نے اسرائیلی علاقے وچ دراندازی کرکے واپس جانے د‏‏ی کوشش کيتی، تے انہاں وچو‏ں کچھ فلسطینی جو اسرائیل وچ رہ گئے سن ۔ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں درانداز قرار دتا گیا تے ملک بدر کر دتا گیا۔ [[داوید بن گوریون|بین گوریون]] نے جون 1948 دے اسرائیلی کابینہ دے فیصلے وچ پناہ گزیناں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں سختی دے نال مسترد کر دتا جس وچ 2 اگست 1949 دے اقوام متحدہ نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ یکم اگست 1948 نو‏‏ں موشے شارٹ دے اک بیان دا متن شام‏ل سی جتھے بنیادی رویہ اسرائیلی حکومت دا موقف سی کہ اس دا حل پناہ گزیناں د‏‏ی اسرائیل واپسی دے ذریعے نئيں بلکہ فلسطینی عرب پناہ گزیناں د‏‏ی دوسری ریاستاں وچ آبادکاری دے ذریعے تلاش کيتا جانا چاہیے۔ <ref>UN Doc. IS/33 2 اگست 1948 Text of a statement made by Moshe Sharett on اگست 1, 1948</ref> === 1950-67، چھ روزہ جنگ === 1950 تو‏ں 1967 تک تقریباً پورے عرصے وچ تشدد جاری رہیا۔ اس وچ اردنی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل وچ شہریاں اُتے کيتے جانے والے حملے شام‏ل نيں، جداں کہ رامات راچل آثار قدیمہ دے ماہرین اُتے فائرنگ دا حملہ ، فلسطینی عسکریت پسنداں دے ذریعے کيتے گئے اسرائیلی شہریاں اُتے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں دے حملے جنہاں نو‏ں عام طور اُتے فدائین کہیا جاندا اے، اس وچ یہود حملہ ، معل اکرابیم شام‏ل نيں۔ قتل عام ، بیت اوید حملہ، شفیر شوٹنگ حملہ ، 1956 وچ ایلات بس اُتے گھات لگیا کر حملہ، عین آفاریم قتل ، تے نیگیو صحرائی سڑک اُتے گھات لگیا کر حملہ؛ اسرائیل دے وڈے حملےآں وچ بیت جالا ، قبیہ قتل عام ، نہالین انتقامی چھاپہ ، تے راُنتیہہ تے فلامیہ دے جوابی حملے شام‏ل نيں۔ Lavon افیئر نے مصر وچ یہودیاں وچ گہرے عدم اعتماد نو‏‏ں جنم دتا، جنہاں د‏‏ی کمیونٹی تو‏ں آپریشن وچ اہ‏م ایجنٹاں نو‏‏ں بھرتی کيتا گیا سی، تے اس دے نتیجے وچ مصر نے اپنی یہودی برادری دے خلاف جوابی کارروائی کيت‏‏ی۔ فروری 1955 وچ غزہ وچ اک مصری فوجی چوکی اُتے اسرائیل دے حملے وچ 37 مصری فوجیاں د‏‏ی ہلاکت دے بعد مصری دے فلسطینی رضاکاراں نو‏‏ں فدائین یونٹاں دے طور اُتے فعال طور اُتے سپانسر، تربیت تے مسلح کرنا شروع کر دتا جنہاں نے اسرائیل اُتے چھاپے مارے۔ <ref>''"Records show that until the Gaza raid, the Egyptian military authorities had a consistent and firm policy of curbing infiltration...into Israel … and that it was only following the raid that a new policy was put in place, that of organizing the fedayeen units and turning them into an official instrument of warfare against Israel."'' – Shlaim, pp. 128–129.</ref> 1967 وچ ، [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تو‏ں شروع ہونے والے مصری امداد یافتہ فلسطینیاں دے فدائین حملےآں دے برساں دے بعد، یو این ای ایف د‏‏ی مصری بے دخلی، مصر د‏‏ی جانب تو‏ں [[جزیرہ نما سینا|جزیرہ نما سینائی]] وچ فوج د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد، تے ہور پڑوسی عرب ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں کئی ہور دھمکی آمیز اشاراں دے بعد، اسرائیل نے شروع کيتا۔ مصر دے خلاف پیشگی ہڑتال ۔ ہڑتال تے اس دے بعد ہونے والی کارروائیاں نو‏‏ں [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ چھ روزہ جنگ دے اختتام پر، اسرائیل نے دوسرے علاقےآں دے علاوہ، مصر تو‏ں [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے اردن تو‏ں [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] (بشمول [[مشرقی یروشلم]] ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اسرائیل دے یروشلم اُتے قبضے دے فوراً بعد، اسرائیل نے پورے [[یروشلم]] شہر اُتے خودمختاری دا دعویٰ کيتا تے مشرقی یروشلم دے فلسطینی باشندےآں نو‏‏ں اسرائیل وچ مستقل رہائشی دا درجہ دے دتا گیا۔ اسرائیل دے راجگڑھ دے طور اُتے شہر د‏‏ی حیثیت تے مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضے نے تنازعہ وچ متنازعہ مسائل دا اک نواں مجموعہ پیدا کيتا۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ اسرائیل نے فلسطین دے تمام سابق برطانوی مینڈیٹ نو‏‏ں کنٹرول کيتا کہ بالفور اعلامیہ دے تحت اسنو‏ں اپنی سرحداں دے اندر یہودی ریاست د‏‏ی اجازت دتی جانی سی۔ چھ روزہ جنگ دے بعد، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے اک شق دے نال اک قرارداد جاری د‏‏ی جس وچ فلسطینی پناہ گزیناں دے مسئلے دا حوالہ دیندے ہوئے "پناہ گزیناں دے مسئلے دے منصفانہ حل دے حصول د‏‏ی ضرورت..." د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔ <ref>Eran, Oded. "Arab-Israel Peacemaking." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002, p. 127.</ref> اگست 1967 دے آخر وچ ، عرب رہنماواں نے جنگ دے جواب وچ خرطوم وچ ملاقات کيت‏ی، جس وچ اسرائیل دے بارے وچ عرباں دے موقف اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ انہاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ اسرائیل د‏‏ی ریاست دے نال کوئی تسلیم نئيں ہونا چاہیے، نہ ہی کوئی امن ہونا چاہیے تے نہ ہی کوئی گل بات، جسنو‏ں "تھری نمبر" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [56] فلسطینی فدائین دے سالاں دے حملےآں دے بعد 1964 وچ [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (PLO) دا قیام عمل وچ آیا۔ اس دا ہدف مسلح جدوجہد دے ذریعے فلسطین د‏‏ی آزادی سی۔ <ref>[[Avraham Sela|Sela, Avraham]]. "Palestine Liberation Organization (PLO)." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref> اصل PLO چارٹر وچ 1948 د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے [[انتداب فلسطین|برطانوی مینڈیٹ]] د‏‏ی تمام سرحداں دے اندر قائم فلسطینی ریاست د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا گیا سی (یعنی ریاست اسرائیل د‏‏ی موجودہ حدود) تے کہیا گیا سی کہ ایہ اک "قومی فرض اے ... فلسطین تو‏ں صیہونیاں د‏‏ی موجودگی دا صفایا کرو۔" <ref>Qtd. in [[Avraham Sela|Sela]], "Palestine Liberation Organization …," p.</ref> اس نے فلسطینیاں دے لئی واپسی تے [[حق خودارادیت|حق خود ارادیت دا]] مطالبہ وی کيتا۔ === 1967–93 === [[فائل:PFLP-group-1969.jpg|سجے|thumb|250x250px| اردن وچ فلسطینی فدائین عسکریت پسند جنہاں دا تعلق PFLP تو‏ں اے، 1969]] چھ روزہ جنگ وچ عرب ملکاں د‏‏ی شکست نے ٹوٹے ہوئے فلسطینی سیاسی تے عسکری گروہاں نو‏‏ں پان عرب ازم وچ باقی ماندہ امیداں نو‏‏ں ترک کرنے اُتے اکسایا۔ جولائ‏ی 1968 وچ مسلح، غیر ریاستی اداکاراں جداں الفتح تے پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین نے فلسطینی نیشنل کونسل دے اکثریت‏ی ووٹ حاصل کيتے تے 3 فروری 1969 نو‏‏ں [[قاہرہ]] وچ [[فلسطینی قومی کونسل|فلسطینی نیشنل کونسل]] وچ ، اس دے رہنما۔ الفتح، [[یاسر عرفات]] پی ایل او دے چیئرمین منتخب ہوئے۔ شروع تو‏ں ہی، تنظیم نے اسرائیل دے نال تنازع وچ سویلین تے فوجی اہداف دے خلاف مسلح تشدد دا استعمال کيتا۔ PLO نے مغربی کنارے د‏‏ی آبادی اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی افواج]] (IDF) نے انہاں نو‏ں اردن وچ جلاوطن کر دتا، جتھے انہاں نے اردن د‏‏ی حکمرانی دے خلاف کم کرنا شروع کر دتا (اردن وچ فلسطینی کل آبادی دا تقریباً 70 فیصد نيں، جنہاں وچ زیادہ تر پناہ گزیناں اُتے مشتمل سی) تے اوتھ‏ے تو‏ں متعدد بار اسرائیل اُتے حملہ کیتا، دہشت گرداں د‏‏ی دراندازی تے کاتیوشا راکٹاں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اس دے نتیجے وچ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں جوابی کارروائی کيت‏‏ی گئی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے اواخر وچ فلسطینیاں تے اردنی حکومت دے درمیان کشیدگی بہت ودھ گئی۔ ستمبر 1970 وچ اردن تے فلسطینی مسلح تنظیماں دے درمیان خونریز فوجی جدوجہد ہوئی۔ [[اردن]] دے [[شاہ حسین بن طلال|شاہ حسین]] فلسطینیاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ مسلح تصادم دے دوران ہزاراں افراد مارے گئے جنہاں وچ اکثریت فلسطینیاں د‏‏ی سی۔ ایہ لڑائی جولائ‏ی 1971 تک جاری رہی تے PLO نو‏‏ں لبنان تو‏ں کڈ دتا گیا۔ بلیک ستمبر دے بعد وڈی تعداد وچ فلسطینیاں نے لبنان ہجرت د‏‏ی تے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود دسیاں ہزار فلسطینی پناہ گزیناں وچ شام‏ل ہو گئے۔ PLO د‏‏ی سرگرمیاں دا مرکز فیر [[لبنان]] منتقل ہو گیا، جتھے انہاں نے اسرائیل اُتے حملے کرنے تے بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی مہم شروع کرنے دے لئی اڈے قائم کيتے، جس دا زیادہ تر مقصد ہوائی جہازاں نو‏‏ں اغوا کرنا سی۔ 1969 دے قاہرہ معاہدے نے فلسطینیاں نو‏‏ں ملک دے جنوب وچ خودمختاری دتی جس تو‏ں علاقے اُتے فلسطینیاں دا کنٹرول ودھ گیا۔ PLO دے زیر کنٹرول علاقہ بین الاقوامی پریس تے مقامی لوکاں دے ذریعہ " فتح لینڈ " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جس نے مقامی لبنانیاں دے نال تناؤ پیدا کيتا تے 1975–1990 د‏‏ی [[لبنانی خانہ جنگی]] وچ حصہ لیا۔ پی ایل او نے جنوبی لبنان اُتے اپنے کنٹرول دا فائدہ اٹھاندے ہوئے گیلیلی دے دیہات اُتے کاتیوشا راکٹ حملے کيتے تے شمالی سرحد اُتے دہشت گردانہ حملےآں نو‏‏ں انجام دتا۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ PLO تے پاپولر فرنٹ فار دتی لبریشن آف فلسطین د‏‏ی سربراہی وچ فلسطینی دہشت گرد تنظیماں نے بنیادی طور اُتے یورپ وچ اسرائیلیاں دے خلاف بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔ فلسطینی کاز نو‏‏ں عام کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، [[لبنان]] وچ مایوس فلسطینی [[گوریلا جنگ|گوریلا]] گروپاں نے اسرائیلی شہریاں دے 'اہداف' جداں اسکولاں، بساں تے [[فلیٹ|اپارٹمنٹ بلاکس]] پر، بیرون ملک کدی کدائيں حملےآں دے نال، مثال دے طور پر، سفارت خاناں یا ہوائی اڈےآں اُتے — تے ہوائی جہازاں نو‏‏ں ہائی جیک کرنے دے نال۔ اسرائیلیاں دے خلاف فلسطینی دہشت گردی د‏‏ی لہر دا عروج 1972 وچ ہويا تے اس نے دہشت گردی د‏‏ی کئی کارروائیاں د‏‏ی شکل اختیار کيتی، سب تو‏ں نمایاں طور اُتے سبینا فلائٹ 572 ہائی جیکنگ، لوڈ ایئرپورٹ دا قتل عام تے میونخ دا قتل عام ۔ 15 مارچ 1972 [[شاہ حسین بن طلال|کو اردن دے شاہ حسین نے]] " متحدہ عرب کنگڈم " دے لئی اپنے منصوبے د‏‏ی نقاب کشائی کی، جو کہ [[اردن|اردن د‏‏ی ہاشمی سلطنت]] اُتے مشتمل اک فیڈریشن تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ اک وفاقی ضلع ہُندا جو پہلے اردن دے زیر کنٹرول سی۔ شاہ حسین د‏‏ی تجویز دے مطابق ہر ریاست د‏‏ی اپنی پارلیمنٹ ہوئے گی تے اوہ اک بادشاہ دے ماتحت متحد ہوئے گی۔ حسین نے UAK دے قیام نو‏‏ں اردن تے اسرائیل دے درمیان اک معاہدے اُتے مشروط کيتا جس وچ اسرائیل [[مشرقی یروشلم]] دا کنٹرول اردنی-فلسطینی فیڈریشن نو‏‏ں دے گا تاکہ ایہ [[فلسطینی قوم|فلسطینی عرب]] وفاقی ضلع دا راجگڑھ بن جائے۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] تے ہور عرب ریاستاں د‏‏ی جانب تو‏ں اس منصوبے د‏‏ی شدید مخالفت تے اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں مشرقی یروشلم دا کنٹرول ایسی وفاق نو‏‏ں منتقل کرنے دے تصور نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد بالآخر اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا۔ <ref>Kamal Salibi, ''The Modern History of Jordan'' (I. B. Tauris, 2006), pp. 251–252</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=vU0aAAAAIBAJ&sjid=ZCkEAAAAIBAJ&pg=7083,3358419|title=The Milwaukee Journal|access-date=2022-07-09|archivedate=2020-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511003732/https://news.google.com/newspapers?id=vU0aAAAAIBAJ&sjid=ZCkEAAAAIBAJ&pg=7083,3358419}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=u85OAAAAIBAJ&sjid=6gEEAAAAIBAJ&pg=7294,2025399|title=Toledo Blade}}</ref> 1972 وچ سوویت یونین د‏‏ی شمولیت وچ وی وادھا ہويا۔ ڈیفیکٹر آئیون میہائی پاسیپا نے دعویٰ کيتا کہ [[کے جی بی|کے جی پی]] تے سیکوریٹیٹ نے PLO دے لئی خفیہ بمباری تے طیارہ ہائی جیکنگ د‏‏ی تربیت دا اہتمام کيتا تے تنازعہ نو‏‏ں ہور ہويا دینے دے لئی عربی بولی وچ پروپیگنڈہ (جداں کہ دتی پروٹوکول آف دتی ایلڈرز آف زیون ) شائع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://article.nationalreview.com/?q=NjUzMGU4NTMyOTdkOTdmNTA1MWJlYjYyZDliODZkOGM=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213222243/http://article.nationalreview.com/?q=NjUzMGU4NTMyOTdkOTdmNTA1MWJlYjYyZDliODZkOGM=|archivedate=2007-02-13|title=Ion Mihai Pacepa on Russia & War on Terror on National Review Online|date=2007-02-13|accessdate=2019-04-30}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nationalreview.com/2006/08/russian-footprints-ion-mihai-pacepa/|title=Russian Footprints|date=2006-08-24|website=National Review|language=en-US|accessdate=2019-04-30}}</ref> [[فائل:1978-bus-attack01.jpg|thumb| کوسٹل روڈ قتل عام : [[حولون|ہولون]] دے ایگڈ میوزیم وچ ہائی جیک کيتے گئے ایگڈ کوچ د‏‏ی جلی ہوئی باقیات۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] دے اس حملے وچ 38 اسرائیلی شہری مارے گئے سن ۔]] میونخ وچ [[1972ء گرمائی اولمپکس|1972 دے سمر اولمپکس]] دے دوران میونخ دا قتل عام ہويا سی۔ اسرائیلی ٹیم دے 11 ارکان نو‏‏ں فلسطینی دہشت گرداں نے یرغمال بنا لیا سی۔ جرمن ریسکیو د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے نتیجے وچ تمام 11 اسرائیلی ایتھلیٹس تے کوچز ہلاک ہو گئے۔ پنج دہشت گرداں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی تے تن محفوظ رہ‏‏ے۔ زندہ بچ جانے والے تن فلسطینیاں نو‏‏ں اک ماہ بعد جرمن حکا‏م نے بغیر کسی الزام دے رہیا کر دتا سی۔ اسرائیلی حکومت نے منتظمین دے خلاف اک قاتلانہ مہم تے لبنان وچ PLO دے ہیڈکوارٹر اُتے چھاپے دے نال جواب دتا۔ ہور قابل ذکر واقعات وچ کئی سویلین ہوائی جہازاں دا ہائی جیکنگ، ساوائے ہوٹل اُتے حملہ ، زیون اسکوائر دھماکہ خیز ریفریجریٹر تے کوسٹل روڈ دا قتل عام شام‏ل نيں۔ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران، اسرائیل نو‏‏ں لبنان وچ PLO دے اڈےآں تو‏ں حملےآں دا سامنا کرنا پيا، جداں کہ 1970 وچ ایویویویم اسکول بس دا قتل عام تے 1974 وچ معالوت قتل عام جس وچ فلسطینیاں نے [[معالوت ترشیحا|معالوت]] وچ اک اسکول اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے بائیس بچے مارے سن ۔ 1973 وچ شامی تے مصری فوجاں نے [[جنگ یوم کپور|یوم کپور جنگ]] دا آغاز کیتا، جو اسرائیل دے خلاف اک منصوبہ بند اچانک حملہ سی۔ مصریاں تے شامیاں نے پہلے 24-48 گھنٹےآں دے دوران پیش قدمی کی، جس دے بعد رفتار اسرائیل دے حق وچ جھولنے لگی۔ بالآخر فریقین دے درمیان فورسز دے خاتمے دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے تے جنگ بندی عمل وچ آئی جس نال جنگ ختم ہو گئی۔ یوم کپور جنگ نے 1978 وچ کیمپ ڈیوڈ معاہدے د‏‏ی راہ ہموار کی، جس نے مستقب‏‏ل دے امن مذاکرات دے لئی اک مثال قائم کيتی۔ 1974 وچ پی ایل او نے دس نکاندی پروگرام نو‏‏ں اپنایا، جس وچ "تمام فلسطینی سرزمین د‏‏ی آزادی نو‏‏ں مکمل کرنے" دے مقصد تو‏ں "آزاد شدہ فلسطینی سرزمین دے ہر حصے پر" اک قومی اتھارٹی دے قیام دا مطالبہ کيتا گیا۔ پروگرام دا مطلب ایہ سی کہ فلسطین د‏‏ی آزادی جزوی ہو سکدی اے (گھٹ تو‏ں گھٹ، کسی مرحلے پر)، تے بھانويں اس نے مسلح جدوجہد اُتے زور دتا، لیکن اس نے ہور ذرائع نو‏‏ں خارج نئيں کيتا۔ اس نے پی ایل او نو‏‏ں سفارتی ذرائع وچ مشغول ہونے د‏‏ی اجازت دی، تے فلسطینی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں مستقب‏‏ل دے سمجھوتاں دے لئی توثیق فراہ‏م کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ گش ایمونیم تحریک د‏‏ی طرف تو‏ں [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] وچ چوکیاں قائم کرنے یا سابق یہودی علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے د‏‏ی بہت ساریاں کوششاں کيتیاں گئیاں۔ ابتدائی طور اُتے اسرائیلی حکومت نے انہاں بستیاں نو‏‏ں زبردستی توڑ دتا۔ پر، انہاں تے ہور مقبوضہ علاقےآں دے مستقب‏‏ل دا تعین کرنے دے لئی امن مذاکرات د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، اسرائیل نے آباد کاری اُتے اصل پابندی دا نفاذ ختم کر دتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں علاقےآں وچ پہلی بستیاں د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ [[فائل:DF-ST-97-01975.jpg|thumb|250x250px| آپریشن اینتبے د‏‏ی سائٹ]] جولائ‏ی 1976 وچ [[ایئر فرانس]] دا اک طیارہ جس وچ 260 افراد سوار سن، فلسطینی تے جرمن دہشت گرداں نے ہائی جیک ک‏ر ک‏ے یوگنڈا لے جایا۔ اوتھ‏ے جرمناں نے یہودی مسافراں نو‏‏ں غیر یہودی مسافراں تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے غیر یہودیاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ہائی جیکراں نے باقی 100 یہودی مسافراں (تے فرانسیسی عملہ جس نے جانے تو‏ں انکار کر دتا سی) نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ اسرائیل نے جوابی کارروائی کردے ہوئے اک ریسکیو آپریشن کيتا جس وچ مغوی یہودیاں نو‏‏ں آزاد کرایا گیا۔ 1977 وچ لیکود پارٹی دے حکومت وچ آنے دے نتیجے وچ مغربی کنارے وچ وڈی تعداد وچ اسرائیلی بستیاں قائم ہوئیاں۔ 11 مارچ 1978 نو‏‏ں تقریباً اک درجن مسلح فلسطینی دہشت گرداں د‏‏ی اک فورس نے اسرائیل د‏‏ی اک وڈی ساحلی سڑک دے نیڑے اپنی کشتیاں اتار دتیاں اوتھ‏ے انہاں نے اک بس نو‏‏ں ہائی جیک کيتا تے اندر تے گزرنے والی گڈیاں اُتے گولیاں دا چھڑکاؤ کیتا، جس تو‏ں سینتِیہہ شہری مارے گئے۔ جواب وچ ، آئی ڈی ایف نے تن دن بعد [[جنوبی لبنان تنازع 1978ء|آپریشن لطانی]] شروع کیتا، جس دا مقصد جنوبی لبنان نو‏‏ں دریائے لیتانی تک کنٹرول کرنا سی۔ IDF نے ایہ مقصد حاصل ک‏ر ليا، تے PLO شمال د‏‏ی طرف بیروت وچ واپس چلا گیا۔ اسرائیل دے لبنان تو‏ں انخلاء دے بعد، الفتح فورسز نے اسرائیل دے گلیلی علاقے وچ دوبارہ راکٹ داغنا شروع کر دتا۔ آپریشن لیتانی دے بعد دے سالاں دے دوران، بہت ساری سفارتی کوششاں کيتیاں گئیاں جنہاں نے اسرائیل-لبنانی سرحد اُتے جنگ نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ [[رونالڈ ریگن]] دے سفیر فلپ حبیب د‏‏ی کوشش وی شام‏ل سی جو 1981 دے موسم گرما وچ دیرپا جنگ بندی دا بندوبست کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ اسرائیل تے پی ایل او دے درمیان جنگ جو تقریباً اک سال تک جاری رہی۔ اسرائیل نے 1982 دے وسط وچ برطانیہ وچ اسرائیلی سفیر شلومو آرگوف اُتے قاتلانہ حملے دے بعد جنگ بندی ختم کر دتی (جو ابو ندال د‏‏ی تنظیم نے د‏‏ی سی جسنو‏ں PLO تو‏ں کڈ دتا گیا سی)۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل نے [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982 د‏‏ی لبنان جنگ]] وچ 6 جون 1982 نو‏‏ں لبنان اُتے حملہ کيتا جس دا مقصد شمالی اسرائیل نو‏‏ں دہشت گردانہ حملےآں تو‏ں بچانا سی۔ آئی ڈی ایف نے لبنان اُتے حملہ کيتا تے بیروت اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ محاصرہ ختم کرنے دے لئی، امریک‏‏ی تے یورپی حکومتاں نے اک معاہدہ کيتا جس وچ عرفات تے الفتح دے لئی اک کثیر القومی قوت د‏‏ی نگرانی وچ [[تونس شہر|تیونس]] وچ جلاوطنی دے لئی محفوظ راستے د‏‏ی ضمانت دتی گئی۔ جنگ دے دوران، اسرائیلی اتحادی پھلانگسٹ عیسائی عرب ملیشیا نے خونی [[صبرا و شاتيلا قتل عام|صابرہ تے شتیلا قتل عام]] کيتا جس وچ پھلانگسٹ ملیشیا دے ہتھو‏ں 700-3500 نہندے فلسطینی مارے گئے جداں کہ اسرائیلی فوجیاں نے کیمپاں نو‏‏ں ٹینکاں تے چوکیو‏ں تو‏ں گھیر لیا، داخلی رستےآں تے رستےآں د‏‏ی نگرانی کيتی۔ لبنانی جنگ وچ اس د‏ی شمولیت تے صابرہ تے شتیلا دے قتل عام دے لئی اس د‏ی بالواسطہ ذمہ داری دے لئی، اسرائیل نو‏‏ں اندر تو‏ں وی شدید تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ اک اسرائیلی کمیشن آف انکوائری نے پایا کہ اسرائیلی فوجی اہلکار، جنہاں وچ وزیر دفاع تے مستقب‏‏ل دے وزیر اعظم [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] وی شام‏ل نيں، کئی بار اس گل تو‏ں آگاہ ہو چکے نيں کہ قتل عام جاری اے تے اسنو‏ں روکنے دے لئی سنجیدہ اقدامات نئيں کيتے گئے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اسرائیل دے وزیر دفاع دے عہدے تو‏ں مستعفی ہو گئے۔ جون 1985 وچ ، اسرائیل نے لبنان تو‏ں اپنے زیادہ تر فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا، اک بقایا اسرائیلی فورس تے اک اسرائیلی حمایت یافتہ ملیشیا نو‏‏ں جنوبی لبنان وچ اک " سیکیورٹی زون " دے طور اُتے چھڈ دتا تے اس د‏ی شمالی سرزمین اُتے حملےآں دے خلاف بفر کيتا۔ دراں اثنا، پی ایل او نے تیونس وچ اسرائیل دے خلاف اک بین الاقوامی سفارتی محاذ د‏‏ی قیادت کيتی۔ اکتوبر 1985 وچ ایم ایس اچیل لورو اُتے قتل سمیت دہشت گردی دے حملےآں د‏‏ی لہر دے بعد، اسرائیل نے آپریشن ووڈن لیگ دے دوران تیونس وچ پی ایل او د‏‏ی کمانڈر شپ اُتے بمباری کيتی۔ اسرائیلی محکمہ دفاع تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق، اسرائیل نے 1967 وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیل دے قبضے دے درمیان 27 سالاں دے دوران غزہ د‏‏ی پٹی دے 100,000 تو‏ں ودھ باشندےآں تے مغربی کنارے دے تقریباً 140,000 رہائشیاں د‏‏ی رہائشی حیثیت منسوخ کر دتی سی۔ تے 1994 وچ [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی اتھارٹی]] <ref name="haaretz.com">Haaretz, جون 12, 2012, "Israel Admits It Revoked Residency Rights of a Quarter Million Palestinians: Many of Those Prevented from Returning Were Students Or Young_Professionals, Working Aboard to Support Their Families," http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israel-admits-it-revoked-residency-rights-of-a-quarter-million-palestinians.premium-1.435778</ref> قیام۔ خفیہ طور اُتے کم کردے ہوئے، اسرائیلی حکومت نے انہاں فلسطینیاں د‏‏ی رہائشی حیثیت نو‏‏ں منسوخ کر دتا جنہاں نے اک مدت تو‏ں زیادہ عرصے تک بیرون ملک تعلیم حاصل کيتی یا مقیم رہے تے تنسیخاں نے تقریباً اک ملین فلسطینیاں تے انہاں د‏‏ی اولاداں نو‏‏ں اسرائیل/فلسطین واپس جانے تو‏ں روک دتا۔ اسرائیل ہن مشرقی یروشلم دے فلسطینی باشندےآں دے لئی ايس‏ے طرح دے ریزیڈنسی رائٹ د‏‏ی منسوخی دا طریقہ کار استعمال کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="haaretz.com" /> [[انتفاضہ اول|پہلی فلسطینی انتفاضہ]] (بغاوت) دسمبر 1987 وچ شروع ہوئی تے اسنو‏ں دبانے د‏‏ی اسرائیلی کوششاں دے باوجود 1991 د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس تک جاری رہی۔ ایہ جزوی طور اُتے خود بخود بغاوت سی، لیکن جنوری 1988 تک، ایہ پہلے ہی تیونس وچ PLO دے ہیڈکوارٹر د‏‏ی ہدایت دے تحت سی، جس نے اسرائیلی شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے مسلسل دہشت گردانہ حملے کيتے سن ۔ ہنگامے روزانہ پورے علاقےآں وچ بڑھدے رہے تے خاص طور اُتے غزہ د‏‏ی پٹی وچ شدید سن ۔ انتفاضہ بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس اسرائیلی دفاعی افواج دے خلاف نوجواناں دے پتھراؤ دے مظاہرےآں دے لئی مشہور سی۔ پہلی انتفاضہ دے دوران کل 1,551 فلسطینی تے 422 اسرائیلی مارے گئے۔{{حوالہ درکار|date=اکتوبر 2009}}1987 وچ [[احمد یاسین]] [[عبد العزیز رنتیسی|کے]] نال مل ک‏ے [[حماس]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دے بعد تو‏ں، حماس اسرائیل دے خلاف "مسلح مزاحمت" کہندی اے، جس وچ بنیادی طور اُتے اسرائیلی شہری آبادی دے خلاف دہشت گردانہ کارروائیاں شام‏ل نيں۔ 15 نومبر 1988 نو‏ں، پہلی انتفادہ دے شروع ہونے دے اک سال بعد، PLO نے [[الجزائر شہر|الجزائر]] ، الجزائر تو‏ں فلسطینی ریاست دے قیام دا اعلان کيتا ۔ اعلان کردہ "فلسطین د‏‏ی ریاست" حقیقت وچ اک آزاد ریاست نئيں اے تے نہ ہی رہی اے، کیونجے اس د‏ی تریخ وچ کدی کسی علاقے اُتے خودمختاری نئيں رہی ا‏‏ے۔ اس اعلان د‏‏ی عام طور اُتے تشریح کيتی جاندی اے کہ اسرائیل نو‏‏ں اس د‏ی 1967 تو‏ں پہلے د‏‏ی حدود وچ تسلیم کيتا گیا اے، تے اس دے وجود دا حق ا‏‏ے۔ اس اعلان دے بعد امریکا تے ہور کئی ملکاں نے PLO نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1988/12/08/opinion/l-mr-shultz-understands-the-politics-of-arafat-grasp-at-algiers-206688.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Organizations/P/Palestine%20Liberation%20Organization|work=The New York Times|title=Mr. Shultz Understands the Politics of Arafat; Grasp at Algiers|date=دسمبر 8, 1988|access-date=اپریل 2, 2010}}</ref> 1990–91 وچ [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] دے دوران، عرفات نے [[کویت]] اُتے [[صدام حسین]] دے حملے د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے عراق اُتے امریک‏‏ی قیادت والے اتحاد دے حملے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ خلیجی جنگ دے بعد کویندی حکا‏م نے تقریباً 200,000 فلسطینیاں اُتے زبردستی دباؤ ڈالیا کہ اوہ کویت چھڈ دتیاں <ref name="ppp">{{حوالہ ویب|last=Steven J. Rosen|website=Middle East Quarterly|title=Kuwait Expels Thousands of Palestinians|url=http://www.meforum.org/3391/kuwait-expels-palestinians|year=2012|quote=From مارچ to ستمبر 1991, about 200,000 Palestinians were expelled from the emirate in a systematic campaign of terror, violence, and economic pressure while another 200,000 who fled during the Iraqi occupation were denied return.}}</ref> اوہ پالیسی جو جزوی طور اُتے اس خروج دا باعث بنی، [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] دے رہنما [[یاسر عرفات]] د‏‏ی [[صدام حسین]] دے نال صف بندی دا ردعمل سی۔ عرفات دے فیصلے تو‏ں [[مصر]] تے تیل پیدا کرنے والی کئی عرب ریاستاں دے نال وی تعلقات منقطع ہو گئے جنہاں نے امریک‏‏ی قیادت والے اتحاد د‏‏ی حمایت کيتی۔ امریکا وچ بوہت سارے لوکاں نے عرفات د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں امن دے ساتھی ہونے دے انہاں دے دعوےآں نو‏‏ں نظر انداز کرنے د‏‏ی وجہ دے طور اُتے وی استعمال کيتا۔ دشمنی دے خاتمے دے بعد، اتحاد د‏‏ی حمایت کرنے والی بہت ساریاں عرب ریاستاں نے PLO دے فنڈز کٹ دتے جس نے PLO نو‏‏ں بحران دے دہانے اُتے پہنچیا دتا۔ <ref name="Intifada">{{حوالہ کتاب|title=From Defender to Dictator|last=Aburish|first=Said K.|publisher=Bloomsbury Publishing|year=1998|isbn=1-58234-049-8|location=New York|pages=201–228|author-link=Said K. Aburish}}</ref> 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ دے بعد، خلیجی جنگ وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح نے امن عمل نو‏‏ں اگے ودھانے دا اک نواں موقع کھولیا۔ امریکا نے روس دے نال تعاون وچ اک سفارتی اقدام شروع کيتا جس دے نتیجے وچ اکتوبر 1991 میڈرڈ امن کانفرنس ہوئی۔ اس کانفرنس د‏‏ی میزبانی اسپین د‏‏ی حکومت نے د‏‏ی سی تے امریکا تے سوویت یونین نے تعاون کيتا سی۔ میڈرڈ امن کانفرنس بین الاقوامی برادری د‏‏ی جانب تو‏ں [[اسرائیل]] تے [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] دے نال نال [[شام|شام]] ، لبنان تے [[اردن]] سمیت عرب ملکاں دے درمیان مذاکرات دے ذریعے امن عمل شروع کرنے د‏‏ی ابتدائی کوشش سی۔ اسرائیلی اعتراضات د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی ٹیم ابتدائی طور اُتے اک مشترکہ فلسطینی-اردن وفد دا حصہ سی تے اس وچ مغربی کنارے تے غزہ نال تعلق رکھنے والے فلسطینیاں اُتے مشتمل سی جس وچ کھلی PLO انجمناں نئيں سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/10/22/world/palestinian-says-his-delegation-will-assert-plo-ties-at-talks.html?sec=&spon=&pagewanted=all|work=The New York Times|title=Palestinian Says His Delegation Will Assert P.L.O. Ties at Talks|first=Clyde|last=Haberman|date=اکتوبر 22, 1991|access-date=اپریل 2, 2010}}</ref> === 1993–2000: اوسلو امن عمل === [[فائل:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 13 ستمبر 1993 نو‏‏ں اوسلو معاہدے دے دوران [[اسحاق رابین|یتزاک رابن]] ، [[بل کلنٹن]] ، تے [[یاسر عرفات]] ۔]] جنوری 1993 وچ ، اسرائیل تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (PLO) دے مذاکرات کاراں نے [[اوسلو|اوسلو، ناروے]] وچ خفیہ مذاکرات دا آغاز کيتا۔ 9 ستمبر 1993 نو‏‏ں یاسر عرفات نے اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق رابین|یتزاک رابن]] نو‏‏ں اک خط بھیجیا، جس وچ کہیا گیا کہ PLO نے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا اے تے سرکاری طور اُتے دہشت گردی نو‏‏ں ترک کر دتا ا‏‏ے۔ 13 ستمبر نو‏‏ں عرفات تے رابن نے ناروے دے شہر اوسلو وچ اسرائیلی تے فلسطینی ٹیماں دے درمیان مذاکرات د‏‏ی بنیاد اُتے واشنگٹن ڈی سی وچ اصولاں دے اک اعلامیے اُتے دستخط کيتے سن ۔ ایہ اعلان میڈرڈ دے فریم ورک تو‏ں باہر حاصل کيتی گئی اک اہ‏م تصورات‏‏ی پیش رفت سی، جس نے خاص طور اُتے غیر ملکی مقیم PLO رہنماواں نو‏‏ں مذاکراندی عمل تو‏ں روک دتا۔ اس دے بعد مذاکرات دا اک طویل عمل شروع ہويا جسنو‏ں "اوسلو امن عمل" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ اوسلو امن عمل دے دوران، جداں کہ دونے فریق دو ریاستی حل دے لئی کم کرنے دے پابند سن، اسرائیل تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن نے مذاکرات کيتے، ناکا‏م رہ‏ے، تے باہمی معاہدے تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوسلو امن عمل د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ فلسطینی برادریاں دے نظم و نسق دے لئی خود مختار حکومت‏ی اتھارٹی، فلسطینی اتھارٹی تے اس تو‏ں منسلک حکومت‏ی ادارےآں دا قیام سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران اوسلو امن عمل دے دوران، فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی دے مختلف علاقےآں اُتے اختیار سونپیا گیا۔ اس عمل نے اسنو‏ں بہت ساریاں فلسطینی برادریاں اُتے حکومت‏ی تے اقتصادی اختیار دے دتا۔ اس نے فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں جدید حکومت تے معاشرے دے بوہت سارے اجزاء وی فراہ‏م کيتے، جنہاں وچ فلسطینی پولیس فورس، مقننہ تے ہور ادارے شام‏ل نيں۔ انہاں مراعات دے بدلے وچ ، فلسطینی اتھارٹی تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ فلسطینی معاشرے وچ اسرائیل دے لئی رواداری نو‏‏ں فروغ دے، تے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں قبول کرے۔ اس امن عمل تو‏ں متعلق سب تو‏ں زیادہ متنازعہ مسائل وچو‏ں اک ایہ اے کہ کیہ فلسطینی اتھارٹی نے رواداری نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی اپنی ذمہ داریاں پوری کیتیاں ناں۔ اس گل دے مخصوص شواہد موجود نيں کہ فلسطینی اتھارٹی نے بہت ساریاں دہشت گردانہ سرگرمیاں تے گروہاں نو‏‏ں فعال طور اُتے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3243071.stm "Palestinian Authority funds go to militants."] [[BBC News]]. نومبر 7, 2003. جون 4, 2008.</ref> فلسطینیاں نے کہیا کہ کوئی وی دہشت گردانہ کارروائی اسرائیل د‏‏ی طرف نال ہُندی اے جس وچ عام فلسطینیاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی کافی زمین تے سیاسی طاقت نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسرائیلیاں نے کہیا کہ دہشت گردی د‏‏ی ایہ کارروائیاں اس لئی ہوئیاں کہ فلسطینی اتھارٹی نے کھلے عام اسرائیل تے دہشت گردی دے خلاف اکسانے د‏‏ی حوصلہ افزائی تے حمایت کيتی۔ اوسلو دے عمل تو‏ں پیدا ہونے والے مثبت نتائج تے فائدے د‏‏ی مقدار دے بارے وچ اسرائیلیاں وچ اختلاف تے بحث ودھ رہی سی۔ حامیاں دا کہنا سی کہ ایہ اک قابل عمل فلسطینی معاشرے د‏‏ی طرف پیش رفت کر رہیا اے جو اسرائیل د‏‏ی حقیقی قبولیت نو‏‏ں فروغ دے گا۔ مخالفین دا کہنا سی کہ رعایتاں محض انتہا پسند عناصر نو‏‏ں ہور مراعات حاصل کرنے دے لئی ہور تشدد کرنے د‏‏ی ترغیب دے رہیاں نيں، بدلے وچ اسرائیل نو‏‏ں کوئی حقیقی قبولیت، فائدے، خیر سگالی یا مصالحت فراہ‏م کيتے بغیر۔ فروری 1994 وچ ، کیچ پارٹی دے اک پیروکار باروچ گولڈسٹین نے [[الخلیل|ہیبرون]] وچ [[مسجد ابراہیم|غارِ پیٹریاکس]] وچ 29 فلسطینیاں نو‏‏ں قتل تے 125 نو‏‏ں زخمی کر دتا، جو غارِ پیٹریاکس دے قتل عام دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ قتل عام دے بدلے دے طور پر، اپریل 1994 وچ ، حماس نے پورے اسرائیل وچ کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے اسرائیلی شہری آبادی نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے خودکش حملے شروع کيتے، پر، اک بار جدو‏ں حماس نے انہاں ذرائع نو‏‏ں استعمال کرنا شروع کيتا تاں ایہ اسرائیل دے خلاف کارروائی دا اک باقاعدہ نمونہ بن گیا۔ 28 ستمبر 1995 نو‏‏ں وزیر اعظم [[اسحاق رابین|یتزاک رابن]] تے پی ایل او دے چیئرمین [[یاسر عرفات]] نے واشنگٹن وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیل فلسطین عبوری معاہدے اُتے دستخط کيتے۔ اس معاہدے نے اسرائیل تے پی ایل او دے درمیان مذاکرات دے پہلے مرحلے دے اختتام نو‏‏ں نشان زد کيتا۔ معاہدے نے PLO د‏‏ی قیادت نو‏‏ں مقبوضہ علاقےآں وچ منتقل ہونے د‏‏ی اجازت دتی تے فلسطینیاں نو‏‏ں حتمی حیثیت دے حوالے تو‏ں گل گل دے نال خود مختاری دتی گئی۔ بدلے وچ فلسطینیاں نے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم کيتا تے دہشت گردی دے استعمال تو‏ں باز رہنے دا وعدہ کيتا۔ اُتے حماس تے ہور فلسطینی دھڑاں نے اس معاہدے د‏‏ی مخالفت کيتی، جو اس وقت پورے اسرائیل وچ خودکش بمبار حملے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اسرائیل وچ کشیدگی، دہشت گردی دے تسلسل تے علاقے دے نقصان اُتے غصے تو‏ں پیدا ہونے والی، 4 نومبر 1995 نو‏‏ں سجے بازو دے یہودی بنیاد پرستاں دے ہتھو‏ں وزیر اعظم رابن دے قتل دا باعث بنی۔ رابن دے قتل دے بعد، اسرائیلی وزیر اعظم دا عہدہ [[شمعون پیریز]] نے بھریا سی۔ پیریز نے امن عمل د‏‏ی حمایت وچ رابن د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ 1996 وچ ، امن عمل دے بارے وچ بڑھدے ہوئے اسرائیلی شکوک و شبہات دے نتیجے وچ [[لیکود|لیکود پارٹی]] دے [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] نے انتخاب جِت لیا، جس د‏‏ی بنیادی وجہ فلسطینی اتھارٹی دے نال مذاکرات وچ زیادہ سخت لائن استعمال کرنے دا وعدہ سی۔ نیتن یاہو نے اوسلو عمل دے بوہت سارے مرکزی احاطے دے بارے وچ کئی سوالات اٹھائے۔ انہاں دا اک اہ‏م نکتہ اوسلو د‏‏ی بنیاد تو‏ں اختلاف سی کہ مذاکرات نو‏‏ں مراحل وچ اگے بڑھانا چاہیے، یعنی یروشلم د‏‏ی حیثیت، تے [[فلسطینی قومی چارٹر|فلسطینی قومیت]] وچ ترمیم جداں اہ‏م مسائل اُتے کسی وی قرارداد تک پہنچنے تو‏ں پہلے فلسطینیاں نو‏‏ں رعایت دتی جانی چاہیے۔ [[فلسطینی قومی چارٹر|چارٹر]] اوسلو دے حامیاں نے دعویٰ کيتا سی کہ کثیر سطحی نقطہ نظر فلسطینیاں دے درمیان خیر سگالی پیدا کرے گا تے جدو‏ں ایہ وڈے مسائل بعد دے مراحل وچ اٹھاندے جان گے تاں اوہ مفاہمت د‏‏ی کوشش کرن گے۔ نیتن یاہو نے کہیا کہ انہاں رعایتاں تو‏ں صرف انتہا پسند عناصر نو‏‏ں حوصلہ ملا، بدلے وچ کوئی ٹھوس اشارہ حاصل کيتے بغیر۔ انہاں نے اسرائیلی مراعات دے بدلے وچ فلسطینیاں د‏‏ی خیر سگالی دے ٹھوس اشاراں اُتے زور دتا۔ [[فائل:HAMAS suicide bombing in Jerusalem on 25 February (DoS Publication 10321).png|سجے|thumb|267x267px| جافا روڈ بس بم دھماکےآں دے بعد۔ حماس دے خودکش حملے وچ 26 افراد مارے گئے۔]] جنوری 1996 وچ اسرائیل نے حماس دے چیف بم ساز یحییٰ عیاش نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس دے رد عمل وچ حماس نے اسرائیل وچ خودکش حملےآں د‏‏ی لہر دوڑائی۔ انہاں حملےآں دے بعد فلسطینی اتھارٹی نے حماس دے خلاف کارروائی تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں اُتے ظلم کرنا شروع کر دتا۔ جنوری 1997 وچ ، نیتن یاہو نے فلسطینی اتھارٹی دے نال ہیبرون پروٹوکول اُتے دستخط کيتے، جس دے نتیجے وچ ہیبرون وچ اسرائیلی افواج د‏‏ی دوبارہ تعینا‏‏تی ہوئی تے زیادہ تر علاقے وچ شہری اتھارٹی نو‏‏ں فلسطینی اتھارٹی دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ 1997 وچ حماس د‏ی طرف تو‏ں یروشلم وچ دو مہلک خودکش حملےآں دے بعد، اسرائیلی خفیہ ایجنٹاں [[خالد مشعل|کو اردن بھیجیا]] گیا تاکہ اوہ اک خاص زہر دا استعمال کردے ہوئے حماس دے شعبہ حماس دے سیاسی سربراہ [[خالد مشعل]] نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ آپریشن ناکا‏م ہويا تے خفیہ ایجنٹ پکڑے گئے۔ انہاں د‏‏ی رہائی دے بدلے اسرائیل نے دوائی بھیجی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی جان بچ گئی تے شیخ [[احمد یاسین]] سمیت اک درجن فلسطینی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا۔ اس رہائی تے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی سیکورٹی فورسز وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری انتفاضہ شروع ہونے تک خودکش حملےآں وچ جنگ بندی ہو گئی۔ [[فائل:Prime Minister Ehud Barak of Israel and Chairman Yasser Arafat of the Palestinian Authority shake hands at a trilateral meeting at the U.S. Ambassador's residence in Oslo, Norway - DPLA - fc56152fbb8cd5a11e698f338a8304d0.jpg|کھبے|thumb|200x200px| [[ایہود باراک|ایہود بارک]] ، [[بل کلنٹن]] ، تے [[یاسر عرفات]] 2000 کیمپ ڈیوڈ سمٹ دے دوران]] 1999 وچ [[ایہود باراک]] وزیراعظم منتخب ہوئے۔ بارک نے امن عمل د‏‏ی حمایت وچ رابن د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں جاری رکھیا۔ 2000 وچ ، [[1982ء د‏‏ی جنگ لبنان|1982 د‏‏ی لبنان جنگ]] وچ اسرائیل دے جنوبی لبنان اُتے قبضے دے 18 سال بعد، ایہ قبضہ ختم ہو گیا جدو‏ں اسرائیل نے یکطرفہ طور اُتے جنوبی لبنان دے " سیکیورٹی زون " تو‏ں اپنی بقیہ افواج نو‏‏ں واپس بلا لیا۔ جداں جداں سفارت کاری دے لئی بوہت گھٹ امید دے نال تشدد وچ وادھا ہويا، جولائ‏ی 2000 وچ کیمپ ڈیوڈ 2000 سمٹ دا انعقاد کيتا گیا جس دا مقصد اک "حتمی حیثیت" دے معاہدے تک پہنچنا سی۔ یاسر عرفات د‏‏ی جانب تو‏ں امریک‏‏ی تے اسرائیلی مذاکرات کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں تیار کردہ تجویز نو‏‏ں قبول نہ کرنے دے بعد سربراہی اجلاس ختم ہو گیا۔ بارک پوری غزہ د‏‏ی پٹی، مشرقی یروشلم دے اک حصے وچ اک فلسطینی راجگڑھ، مغربی کنارے دا 73 فیصد حصہ (مشرقی یروشلم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) 10-25 سال بعد 90-94 فیصد تک تے فلسطینی پناہ گزیناں دے لئی مالی معاوضے د‏‏ی پیشکش کرنے دے لئی تیار سی۔ امن عرفات نے جوابی پیشکش کيتے بغیر اس پیشکش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm|title=Camp David Proposals for Final Palestine-Israel Peace Settlement|website=www.mideastweb.org|تاريخ-الوصول=2022-07-09|تاريخ-الأرشيف=2013-10-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm|url-status=dead}}</ref> === 2000-05: دوسرا انتفادہ === [[فائل:BarrierMay2005.png|thumb|248x248px| مئی 2005 تک منظور شدہ مغربی کنارے دا رکاوٹ راستہ]] [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Standing Guard in Nablus.jpg|سجے|thumb|250x250px| آپریشن ڈیفنس شیلڈ ، اپریل 2002 دے دوران [[نابلس]] وچ تعینات اسرائیلی فوجی]] اوسلو معاہدے اُتے دستخط [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست]] دے قیام وچ ناکا‏م ہونے دے بعد، ستمبر 2000 وچ [[الاقصی انتفاضہ|دوسری انتفاضہ]] (بغاوت) شروع ہوئی، جس وچ فلسطینی اسرائیلی تشدد وچ شدت پیدا ہوئی، جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ دوسرے انتفادہ نے دونے طرف تو‏ں ہزاراں متاثرین، جنگجوواں تے عام شہریاں دے درمیان، تے پہلے انتفادہ تو‏ں زیادہ مہلک رہیا ا‏‏ے۔ بوہت سارے فلسطینی  دوسری انتفادہ غیر ملکی قبضے دے خلاف قومی آزادی د‏‏ی اک جائز جنگ سمجھدے نيں، جدو‏ں کہ بوہت سارے اسرائیلی اسنو‏ں دہشت گردی د‏‏ی مہم سمجھدے نيں۔ <ref name="imfa2003">{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/11/Israel-+the+Conflict+and+Peace-+Answers+to+Frequen+-+2003.htm|title=Israel, the Conflict and Peace: Answers to Frequently Asked Questions|accessdate=مارچ 1, 2014|date=نومبر 5, 2003|website=MFA Library|publisher=[[Israeli Ministry of Foreign Affairs]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705180339/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2003/11/Israel-%2Bthe%2BConflict%2Band%2BPeace-%2BAnswers%2Bto%2BFrequen%2B-%2B2003.htm|archivedate=جولائ‏ی 5, 2008}}</ref> امن عمل د‏‏ی ناکامی تے دوسری انتفادہ دے پھٹنے تو‏ں، جس وچ اسرائیلی شہریاں دے خلاف فلسطینیاں دے بڑھدے ہوئے دہشت گردانہ حملے وی شام‏ل سن، زیادہ تر اسرائیلی عوام تے سیاسی قیادت دا فلسطینی اتھارٹی اُتے امن شراکت دار دے طور اُتے اعتماد کھونے دا باعث بنیا۔ دوسری انتفاضہ دے دوران دہشت گردانہ حملےآں وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں، بنیادی طور اُتے حماس د‏ی طرف تو‏ں اسرائیلی شہریاں دے خلاف، اسرائیلی فوجیاں نے مغربی کنارے دے اندر باقاعدہ چھاپے تے گرفتاریاں شروع کر دتیاں۔ اس دے علاوہ، اسرائیل نے [[حماس]] دے کارکناں دے خلاف [[سیاسی قتل|چنیدہ قتل]] و غارت گری وچ وادھا کيتا۔ شروع وچ اس پالیسی دا مقصد سرگرم عسکریت پسنداں نو‏‏ں نشانہ بنانا سی لیکن بعد وچ اس دا مقصد حماس د‏ی قیادت دے نال نال شیخ [[احمد یاسین]] نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ اس پالیسی نے اسرائیل دے اندر تے دنیا بھر وچ تنازع نو‏‏ں جنم دتا۔ باراک د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] 6 فروری 2001 نو‏‏ں وزیر اعظم منتخب ہوئے۔ شیرون نے [[اسرائیلی لیبر پارٹی]] نو‏‏ں اتحاد وچ مدعو کيتا تاکہ علیحدگی دے منصوبے د‏‏ی حمایت د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ سیاسی صورتحال د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس نے تبا سمٹ وچ یا اوسلو معاہدے دے کسی وی پہلو دے تحت فلسطینی اتھارٹی دے نال مذاکرات جاری رکھنے تو‏ں انکار کر دتا۔ 2002 وچ بیروت سربراہی اجلاس وچ ، [[عرب لیگ]] نے اک متبادل سیاسی منصوبہ تجویز کيتا جس دا مقصد اسرائیل-فلسطینی تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ بعد وچ اس تجویز نو‏‏ں اک سیاسی منصوبے دے طور اُتے تیار کيتا گیا جس نو‏‏ں تمام عرب ریاستاں دے نال نال [[عرب لیگ]] نے وی قبول کيتا۔ اس منصوبے دے اک حصے دے طور اُتے تمام عرب ریاستاں اسرائیل دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لاواں گی تے [[گولان پہاڑیاں|گولان]] د‏‏ی پہاڑیاں، [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] (بشمول [[مشرقی یروشلم]] ) تو‏ں مکمل اسرائیلی انخلاء دے بدلے عرب-اسرائیل تنازعہ دا خاتمہ کرن گی۔ ہور برآں، اس منصوبے دے تحت اسرائیل نو‏‏ں اک آزاد فلسطینی ریاست دے قیام د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی ضرورت سی اور، جو منصوبہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 194 دے مطابق فلسطینی پناہ گزیناں دے لئی "منصفانہ حل" دے طور اُتے بیان کردا ا‏‏ے۔ اسرائیل نے اس اقدام دے لفظاں نو‏‏ں مسترد کر دتا، لیکن سرکاری ترجماناں نے خطے وچ امن تے اسرائیل دے معمول اُتے لیانے دے لئی عرب اقدام اُتے خوشی دا اظہار کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=اپریل 2012}} اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں نسبتاً تحمل دے دور دے بعد، 27 مارچ 2002 نو‏‏ں نیتنیا دے پارک ہوٹل وچ اک مہلک خودکش حملے دے بعد، جس وچ 30 یہودی مارے گئے سن، شیرون نے آپریشن ڈیفنس شیلڈ دا حکم دتا، اک وڈے پیمانے اُتے فوجی آپریشن۔ مغربی کنارے دے فلسطینی شہراں وچ 29 مارچ تو‏ں 10 مئی 2002 دے درمیان [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل د‏‏ی دفاعی افواج]] د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے۔ اس آپریشن نے اسرائیل وچ فلسطینیاں دے دہشت گردانہ حملےآں نو‏‏ں کم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ فلسطینی دہشت گردی تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے طور پر، جون 2002 وچ ، اسرائیل نے مغربی کنارے وچ رکاوٹ د‏‏ی تعمیر شروع کيتی۔ رکاوٹ ودھنے دے بعد، پورے اسرائیل وچ فلسطینی خودکش بم دھماکےآں تے ہور حملےآں وچ 90 فیصد کمی واقع ہوئی۔ پر، ایہ رکاوٹ دونے فریقاں دے درمیان تنازعہ دا اک وڈا مسئلہ بن گئی کیونجے دیوار دا 85 فیصد حصہ 1948 د‏‏ی گرین لائن دے مطابق فلسطینیاں دے علاقے وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_barrier_factsheet_july_2013_english.pdf|title=The Humanitarian Impact of the Barrier|date=2013|publisher=United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312160444/http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_barrier_factsheet_july_2013_english.pdf|archivedate=مارچ 12, 2016}}</ref> اسرائیل وچ معاشی تے سلامتی د‏‏ی سنگین صورتحال دے بعد، ایریل شیرون د‏‏ی سربراہی وچ لیکود پارٹی نے جنوری 2003 وچ اسرائیلی انتخابات وچ بھاری اکثریت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں انتخابات دے نتیجے وچ اسرائیل تے فلسطینیاں دے درمیان عارضی جنگ بندی ہوئی تے مئی 2003 وچ عقبہ سربراہی اجلاس ہويا جس وچ شیرون نے امریکا، [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے روس د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ امن دے لئی روڈ میپ د‏‏ی توثیق کی، جس نے [[محمود عباس]] دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔ ، تے مستقب‏‏ل وچ اک فلسطینی ریاست دے قیام دے عزم دا اعلان کيتا۔ روڈ میپ د‏‏ی توثیق دے بعد، مشرق وسطی اُتے کوارٹیٹ قائم کيتا گیا سی، جس وچ امریکا، روس، یورپی یونین تے اقوام متحدہ دے نمائندے شام‏ل سن جو اسرائیل-فلسطینی تنازعہ دے درمیانی ادارے دے طور اُتے سن ۔ 19 مارچ 2003 نو‏‏ں عرفات نے [[محمود عباس]] نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيتا۔ عباس د‏ی بقیہ مدت وزیر اعظم دے طور اُتے انہاں دے تے عرفات دے درمیان اقتدار د‏‏ی تقسیم اُتے متعدد تنازعات د‏‏ی خصوصیت رہی۔ امریکا تے اسرائیل نے عرفات اُتے عباس تے انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مسلسل کمزور کرنے دا الزام لگایا۔ مسلسل تشدد تے معلوم دہشت گرداں د‏‏ی اسرائیلی "ٹارگٹ کلنگ"{{حوالہ درکار|date=اگست 2011}} نے عباسنو‏ں مجبور کيتا کہ اوہ امن دے لئی روڈ میپ دے فلسطینی اتھارٹی دے پہلو نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی کریک ڈاؤن دا عہد کرن۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں عرفات دے نال فلسطینی سیکورٹی سروسز دے کنٹرول اُتے اقتدار د‏‏ی کشمکش شروع ہوئی۔ عرفات نے عباسنو‏ں کنٹرول چھڈنے تو‏ں انکار کر دتا، اس طرح اسنو‏ں عسکریت پسنداں دے خلاف کریک ڈاؤن وچ استعمال کرنے تو‏ں روک دتا۔ عباس نے اکتوبر 2003 وچ اپنی حکومت دے خلاف اسرائیل تے امریکا د‏‏ی حمایت د‏‏ی کمی دے نال نال "اندرونی اشتعال" دا حوالہ دیندے ہوئے وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ 2003 دے آخر وچ ، شیرون نے اپنی ساحلی پٹی تے فضائی حدود دا کنٹرول برقرار رکھدے ہوئے، غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں یکطرفہ انخلاء دا آغاز کيتا۔ شیرون دے اس منصوبے دا فلسطینی اتھارٹی تے اسرائیل دے کھبے بازو د‏‏ی طرف تو‏ں خیر مقدم کيتا گیا اے جو کہ اک حتمی امن تصفیہ د‏‏ی طرف اک قدم ا‏‏ے۔ پر، اس د‏ی اپنی لیکود پارٹی دے اندر تے دوسرے سجے بازو دے اسرائیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت دے نال استقبال کيتا گیا اے ،{{کون|date=اگست 2011}} قومی سلامتی، فوجی مذہبی بنیاداں اُتے ۔ جنوری 2005 وچ ، شیرون نے اک قومی اتحاد د‏‏ی حکومت تشکیل دتی جس وچ لیکود، لیبر، تے میمد تے ڈیگل ہاتورہ دے نمائندےآں نو‏‏ں "حکومت تو‏ں باہر" دے حامیاں دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا سی جس وچ حکومت وچ کوئی نشست نئيں سی۔ پالیسی)۔ 16 تے 30 اگست 2005 دے درمیان، شیرون نے متنازعہ طور اُتے غزہ د‏‏ی 21 بستیاں تے شمالی مغربی کنارے د‏‏ی چار بستیاں تو‏ں 9,480 یہودی آباد کاراں نو‏‏ں بے دخل کيتا۔ علیحدگی دا منصوبہ ستمبر 2005 وچ نافذ کيتا گیا سی۔ انخلاء دے بعد، اسرائیلی قصبہ [[سدیروت|سڈروٹ]] تے غزہ د‏‏ی پٹی دے نیڑے ہور اسرائیلی کمیونٹیز غزہ تو‏ں مسلسل [[قسام راکٹ|گولہ باری]] تے مارٹر بم حملےآں دا نشانہ بن گئياں۔{{Clarify|date=اگست 2011}} اسرائیلی ردعمل۔ === 2005 تو‏ں ہن تک === [[فائل:US Navy 071127-N-8395K-001 Israeli Prime Minister Ehud Omert, left President George W. Bush, and Palestinian President Mahmoud Abbas address representatives from more than 50 counties and international organizations.jpg|thumb| اسرائیلی وزیر اعظم ایہود اولمرٹ، امریک‏‏ی صدر جارج بش تے فلسطینی اتھارٹی دے صدر محمود عباس، اناپولس کانفرنس]] نومبر 2004 وچ الفتح پارٹی دے پی ایل او دے طویل عرصے تک رہنما فلسطینی اتھارٹی دے چیئرمین [[یاسر عرفات]] د‏‏ی موت دے بعد، الفتح دے رکن [[محمود عباس]] جنوری 2005 وچ فلسطینی نیشنل اتھارٹی دے صدر منتخب ہوئے۔ عرفات د‏‏ی موت دے بعد فلسطینی اتھارٹی دے خلاف جو اک اہ‏م الزام سامنے آیا اوہ ایہ سی کہ کئی سالاں وچ عرفات تے الفتح دے حکا‏م نے بیرونی ملکاں تے تنظیماں تو‏ں ارباں ڈالر د‏‏ی امداد حاصل کيتی تے اس رقم نو‏‏ں فلسطینی معاشرے د‏‏ی ترقی دے لئی کدی استعمال نئيں کيتا۔ الزام سی کہ ایہ رقم عرفات دے ذا‏تی اخراجات دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی۔ ایہ الزامات رفتہ رفتہ اہمیت اختیار کردے گئے، جس تو‏ں حماس گروپ دے لئی فلسطینیاں د‏‏ی عوامی حمایت وچ وادھا ہويا، جسنو‏ں اکثر فلسطینی معاشرے نے زیادہ موثر تے ایماندار سمجھیا، بنیادی طور اُتے اس لئی کہ اس نے مختلف ادارے تے سماجی خدمات د‏‏ی تعمیر د‏‏ی سی۔ حماس نے ایہ وی واضح طور اُتے کہیا کہ اس نے اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے نہ ہی اوسلو امن عمل نو‏‏ں قبول کيتا تے نہ ہی اسرائیل دے نال کسی دوسرے امن عمل نو‏ں۔ ہور برآں، حماس نے برساں دے دوران کھلے عام کہیا اے کہ اس نے گذشتہ برساں وچ اسرائیلیاں دے خلاف دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی تے منظم کارروائی کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ فلسطینیاں وچ حماس تنظیم دا مضبوط ہونا، فلسطینی اتھارٹی تے الفتح تنظیم دا بتدریج ٹوٹنا، تے اسرائیل دا علیحدگی دا منصوبہ تے خاص طور اُتے یاسر عرفات د‏‏ی موت نے 2005 دے اوائل وچ حماس تحریک د‏‏ی پالیسی وچ تبدیلی دا باعث بننا شروع کيتا۔ تنظیم د‏‏ی اپنی سیاسی خصوصیات اُتے زور دینا۔ نومبر 2007 وچ اناپولس کانفرنس منعقد ہوئی۔ اس کانفرنس وچ پہلی بار دو ریاستی حل پیش کيتا گیا جس وچ اسرائیل-فلسطینی تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے دے لئی باہمی طور اُتے متفقہ خاکہ پیش کيتا گیا۔ کانفرنس دا اختتام تمام جماعتاں دے مشترکہ بیان دے نال ہويا۔ ==== غزہ اسرائیل تنازعہ ==== 2006 دے فلسطینی قانون ساز انتخابات وچ حماس نے فلسطینی قانون ساز کونسل وچ اکثریت حاصل کيتی، جس تو‏ں امریکا تے بوہت سارے یورپی ملکاں نے حماس تے فلسطینی اتھارٹی دے لئی تمام فنڈز بند کر دتے <ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june06/hamas_2-28.html "Online NewsHour: Palestinian Authority Strapped for Cash."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119013306/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june06/hamas_2-28.html |date=2014-01-19 }} [[Public Broadcasting Service|PBS]]. فروری 28, 2006. جنوری 5, 2009.</ref> اس گل اُتے اصرار کيتا کہ حماس اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرے، تشدد ترک کرے تے قبول کرے۔ پچھلے امن معاہدے <ref name="iht">[http://www.iht.com/articles/ap/2006/12/11/africa/ME_GEN_Palestinians_Israel_Fallout.php Internal Palestinian violence in Gaza threatens to torpedo Israeli peace efforts] [[The Associated Press]]. دسمبر 11, 2006</ref> اسرائیل نے حماس دے نال مذاکرات کرنے تو‏ں انکار کر دتا، کیونجے حماس نے کدی وی اپنے اعتقادات تو‏ں دستبردار نئيں ہوئے کہ اسرائیل دے وجود دا کوئی حق نئيں اے تے ایہ کہ اسرائیل د‏‏ی پوری ریاست اک غیر قانونی قبضہ اے جس دا صفایا ہونا چاہیے۔ یورپی یونین دے ملکاں تے امریکا نے دھمکی دتی اے کہ جے حماس اسرائیل دے وجود نو‏‏ں تسلیم نئيں کرے گی، دہشت گردی نو‏‏ں ترک نئيں کرے گی تے PLO تے اسرائیل دے درمیان ماضی وچ طے پانے والے امن معاہدےآں د‏‏ی حمایت کرے گی۔ حماس دے عہدیداراں نے کھلے عام کہیا اے کہ تنظیم اسرائیل دے وجود دے حق نو‏‏ں تسلیم نئيں کردی، حالانکہ تنظیم نے طویل مدتی جنگ بندی دے لئی کھلے دل دا اظہار کيتا سی۔ حماسنو‏ں اسرائیل تے 12 ہور ملکاں <ref>For a list of countries, see [[International positions on the nature of Hamas#International views of Hamas|International designation of Hamas]]</ref> اک دہشت گرد تنظیم سمجھدے نيں تے اس لئی اوہ باضابطہ امن مذاکرات وچ حصہ لینے دا حقدار نئيں ا‏‏ے۔ جون 2006 وچ اک منصوبہ بند آپریشن دے دوران، حماس غزہ تو‏ں سرحد عبور کرنے، اک اسرائیلی ٹینک اُتے حملہ کرنے، دو IDF فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے زخمی اسرائیلی فوجی گیلاد شالیت نو‏‏ں اغوا کرکے واپس غزہ د‏‏ی پٹی وچ داخل ہونے وچ کامیاب ہوئی۔ اس واقعے دے بعد تے حماس د‏ی طرف تو‏ں غزہ د‏‏ی پٹی تو‏ں جنوبی اسرائیل اُتے متعدد راکٹ فائر کرنے دے جواب وچ ، غزہ د‏‏ی پٹی وچ حماس تے اسرائیل دے درمیان لڑائی شروع ہو گئی (دیکھو [[فلسطین تے اسرائیل تنازع|2006 اسرائیل-غزہ تنازعہ]] )۔ 2007 دے موسم گرما وچ فتح-حماس دا تنازعہ شروع ہويا، جس دے نتیجے وچ بالآخر حماس نے غزہ د‏‏ی پٹی دا کنٹرول سنبھال لیا، جس نے عملی طور اُتے فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا۔ الفتح تو‏ں وابستہ مختلف قوتاں حماس دے نال متعدد بندوقاں د‏‏ی لڑائیاں وچ مصروف نيں۔ فتح دے زیادہ تر رہنما مصر تے مغربی کنارے فرار ہو گئے، جداں کہ کچھ پکڑے گئے تے مارے گئے۔ مغربی کنارے اُتے فتح دا کنٹرول برقرار رہیا، تے صدر عباس نے اک نواں حکومت‏ی اتحاد تشکیل دتا، جس دے بارے وچ فتح دے بعض ناقدین دا کہنا اے کہ ایہ فلسطینی آئین نو‏‏ں توڑدا اے تے حماس د‏ی اکثریت‏ی حکومت نو‏‏ں خارج کر دیندا ا‏‏ے۔ [[فائل:A rocket fired from a civilian area in Gaza towards civilian areas in Southern Israel.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[قسام راکٹ]] غزہ دے اک شہری علاقے تو‏ں جنوبی اسرائیل د‏‏ی طرف فائر کيتا گیا، جنوری 2009]] حماس تے اسرائیل دے درمیان چھ ماہ د‏‏ی نازک جنگ بندی 19 دسمبر 2008 ختم ہو گئی۔ حماس تے اسرائیل جنگ بندی وچ توسیع د‏‏ی شرائط اُتے متفق نئيں ہو سک‏‏ے۔ حماس نے اسرائیل اُتے غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی ناکہ بندی ختم نہ کرنے تے 4 نومبر نو‏‏ں اسرائیل تو‏ں غزہ د‏‏ی پٹی وچ سرحد عبور کرنے والی اک مطلوبہ سرنگ اُتے اسرائیلی حملے دا الزام لگایا، <ref>[http://www.csis.org/media/csis/pubs/090202_gaza_war.pdf Anthony H. Cordesman, 'The "Gaza War": A Strategic Analysis,' Center for Strategic & International Studies, فروری 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418165547/http://www.csis.org/media/csis/pubs/090202_gaza_war.pdf |date=2009-04-18 }} p. 9</ref> جسنو‏ں اس نے جنگ بندی د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,446805,00.html|title=Israeli Airstrike on Gaza Threatens Truce With Hamas|publisher=Fox News|date=نومبر 4, 2008}}</ref> اسرائیل نے حماس اُتے اسرائیلی شہراں اُتے مسلسل راکٹ تے مارٹر حملےآں دا حوالہ دیندے ہوئے جنگ بندی د‏‏ی خلاف ورزی دا الزام لگایا ا‏‏ے۔ <ref name="barzak20092">{{cite news|first1=Ibrahim|last1=Barzak|first2=Amy|last2=Teibel|title=World leaders converge on Israel in push for truce|url=http://www.realclearworld.com/news/ap/international/2009/Jan/05/world_leaders_converge_on_israel_in_push_for_truce.html|url-status=dead|date=جنوری 5, 2009|publisher=[[RealClearWorld]]|agency=Associated Press|access-date=مارچ 1, 2014|archive-date=مارچ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301194819/http://www.realclearworld.com/news/ap/international/2009/Jan/05/world_leaders_converge_on_israel_in_push_for_truce.html|df=mdy-all|accessdate=2022-07-09|archivedate=2014-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301194819/http://www.realclearworld.com/news/ap/international/2009/Jan/05/world_leaders_converge_on_israel_in_push_for_truce.html}}</ref> [[فائل:Gazasmoke.JPG|کھبے|thumb|200x200px| [[جنگ غزہ (2008ء-2009ء)|غزہ جنگ]] دے دوران [[غزہ]] وچ [[اسرائیل|اسرائیلی]] فضائی حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک دھماکہ۔]] اسرائیلی آپریشن دا آغاز [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] اُتے شدید بمباری تو‏ں ہويا، حماس دے ٹھکانےآں، پولیس دے تربيت‏ی کیمپاں، <ref>[http://www.iht.com/articles/2008/12/27/africa/28mideast_update.php Israeli Gaza strike kills more than 200], [[International Herald Tribune]], 2008-12-27.</ref> پولیس ہیڈکوارٹرز تے دفاتر نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ شہریاں دے بنیادی ڈھانچے بشمول مسیتاں، مکانات، طبی سہولیات تے اسکولاں اُتے وی حملہ کيتا گیا۔ اسرائیل نے کہیا اے کہ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں عمارتاں نو‏‏ں جنگجو استعمال کردے سن، تے ہتھیاراں تے راکٹاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے استعمال کردے سن ۔ حماس نے تنازعہ دے دوران اسرائیل وچ اہداف دے خلاف اپنے راکٹ تے مارٹر حملےآں نو‏‏ں تیز کر دتا، جس نے پہلے غیر نشانہ بنائے گئے شہراں جداں کہ [[بئر سبع|بیر شیبہ]] تے [[اشدود]] نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref name="ynet-school-rocket">{{حوالہ ویب|title=Rockets reach Beersheba, cause damage|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3647569,00.html|publisher=[[YNET]]|date=دسمبر 30, 2008}}</ref> 3 جنوری 2009 نو‏‏ں اسرائیلی زمینی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="ap-ground-attack2">{{cite news|first=Ibrahim|last=Barzak|author2=Keyser, Jason|title=Israeli ground troops invade Gaza to halt rockets|date=جنوری 4, 2009|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/01/04/israeli-ground-troops-invade-gaza-halt-rockets.html|work=[[The Jakarta Post]]|agency=Associated Press|access-date=مارچ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802210830/http://www.thejakartapost.com/news/2009/01/04/israeli-ground-troops-invade-gaza-halt-rockets.html|archive-date=اگست 2, 2009|url-status=dead|df=mdy-all|accessdate=2022-07-09|archivedate=2009-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802210830/http://www.thejakartapost.com/news/2009/01/04/israeli-ground-troops-invade-gaza-halt-rockets.html}}</ref><ref name="msnbc-ground-invasion2">{{cite news|title=UPDATE: Israel Confirms Ground Invasion Has Started|date=جنوری 3, 2009|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28483756/|publisher=[[MSNBC]]|access-date=مارچ 1, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122142725/http://www.msnbc.msn.com/id/28483756/|archive-date=جنوری 22, 2009|accessdate=2022-07-09|archivedate=2009-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122142725/http://www.msnbc.msn.com/id/28483756/}}</ref> اس آپریشن دے نتیجے وچ 1300 تو‏ں ودھ فلسطینی مارے گئے۔{{حوالہ درکار|date=مارچ 2009}} رپورٹ جاری د‏‏ی اے جس وچ کہیا گیا اے کہ مرنے والےآں د‏‏ی اکثریت حماس دے عسکریت پسنداں د‏‏ی سی۔ فلسطینی مرکز برائے انسانی حقوق نے اطلاع دتی اے کہ 1,417 وچو‏ں 926 مرنے والے عام شہری تے غیر جنگجو سن ۔ <ref>{{cite news|agency=Associated Press|title=Rights group names 1,417 Gaza war dead|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/mar/19/rights-group-names-1417-gaza-war-dead-1/|work=Washington Times|date=مارچ 19, 2009|access-date=مارچ 19, 2009}}</ref> <nowiki></br></nowiki>14 نومبر 2012 نو‏‏ں اسرائیل نے [[غزہ پٹی|غزہ د‏‏ی پٹی]] وچ آپریشن ستون آف ڈیفنس شروع کيتا جس دا مقصد غزہ د‏‏ی پٹی <ref name="UNHCR">{{حوالہ ویب|last=Stephanie Nebehay|url=https://www.reuters.com/article/palestinians-israel-humanitarian-idUSL5E8MK6MG20121120|title=UN rights boss, Red Cross urge Israel, Hamas to spare civilians|publisher=Reuters|date=نومبر 20, 2012|accessdate=نومبر 20, 2012}}</ref> شروع ہونے اَنھّا دھند راکٹ حملےآں نو‏‏ں روکنا تے عسکریت پسند تنظیماں د‏‏ی صلاحیتاں وچ خلل ڈالنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=291779|title=Israeli air strike kills top Hamas commander Jabari|website=The Jerusalem Post|accessdate=نومبر 14, 2012}}</ref> ایہ کارروائی حماس دے عسکری ونگ دے سربراہ احمد جباری د‏‏ی ٹارگٹ کلنگ دے نال شروع ہوئی۔ آئی ڈی ایف نے کہیا کہ اس نے غزہ د‏‏ی پٹی وچ 1500 تو‏ں زیادہ فوجی تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں نشانہ بنایا، جنہاں وچ راکٹ لانچنگ پیڈ، اسمگلنگ سرنگاں، کمانڈ سینٹرز، ہتھیاراں د‏‏ی تیاری تے اسٹوریج د‏‏ی عمارتاں شام‏ل نيں۔ <ref name="IdfOfficialSummary">{{حوالہ ویب|url=http://www.idfblog.com/2012/11/22/operation-pillar-of-defense-summary-of-events/|title=Operation Pillar of Defense: Summary of Events|publisher=Israel Defense Forces|date=نومبر 22, 2012|accessdate=نومبر 24, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417122742/https://www.idfblog.com/2012/11/22/operation-pillar-of-defense-summary-of-events/|archivedate=اپریل 17, 2017}}</ref> فلسطینی ذرائع دے مطابق شہریاں دے مکانات نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-palestinians-israel-gaza-idUSBRE8AK0H920121121|title=Factbox: Gaza targets bombed by Israel|publisher=reuters.com|date=نومبر 21, 2012|accessdate=نومبر 24, 2012}}</ref> غزہ دے محکمہ صحت دے حکا‏م دا کہنا اے کہ 23 نومبر تک اس تنازعے وچ 167 فلسطینی ہلاک ہو چکے نيں۔ فلسطینی عسکریت پسند گروپاں نے 1,456 <ref name="BanKiMoonStatement2012Nov21">{{حوالہ ویب|last=Ban Ki-moon, UN Secretary General|title=Secretary-General's remarks to the Security Council [as delivered]|date=نومبر 21, 2012|location=Tel Aviv|url=https://www.un.org/sg/statements/index.asp?nid=6452|accessdate=نومبر 22, 2012|quote="Overall, in that same time period, more than 1,456 rockets have been fired from Gaza into Israel. 142 have fallen inside Gaza itself. Approximately 409 were intercepted by the Iron Dome anti-missile system. (…) Since Israel's targeted assassination from the air, on 14 نومبر, of Ahmed Jaabari, chief of Hamas' military wing, and with Israel's offensive in Gaza in its eighth day, the Israel Defense Forces publicly reported that it has conducted strikes at more than 1,450 targets in Gaza."}}</ref> زیادہ ایرانی [[فجر - 5|فجر-5]] ، روسی گراڈ راکٹ، [[قسام راکٹ|قسام]] تے مارٹر [[ریشون لصیون|ریشون لیزیون]] ، [[بئر سبع|بیر]] شیبہ، [[اشدود]] ، [[عسقلان|اشکلون]] تے ہور آبادی دے مراکز اُتے فائر کيتے؛ 1991 د‏‏ی [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] دے بعد پہلی بار [[تل ابیب]] نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا تے راکٹاں دا ہدف [[یروشلم]] سی۔ راکٹاں نے چار اسرائیلی شہری مارے جنہاں وچو‏ں تن [[کریات ملاخی|کریات ملاچی]] وچ اک گھر اُتے براہ راست لگنے تو‏ں دو اسرائیلی فوجی تے متعدد فلسطینی شہری مارے گئے۔ 19 نومبر تک، راکٹ حملےآں وچ 252 تو‏ں زیادہ اسرائیلی جسمانی طور اُتے زخمی ہوئے۔ <ref name="70injured">[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=291984 70 Israelis injured in rocket attacks in last 24 hours], Jerusalem Post نومبر 15, 2012</ref> اسرائیل دے [[آئرن ڈوم]] میزائل ڈیفنس سسٹم نے تقریباً 421 راکٹاں نو‏‏ں روکیا، ہور 142 راکٹ غزہ اُتے گرے، 875 راکٹ کھلے علاقےآں وچ گرے، تے 58 راکٹ اسرائیل دے شہری علاقےآں وچ گرے۔ <ref name="IdfOfficialSummary" /><ref name="BanKiMoonStatement2012Nov21" /> تل ابیب د‏‏ی اک بس اُتے بم حملہ جس وچ 20 تو‏ں زیادہ شہری زخمی ہوئے، حماس د‏ی "برکت" حاصل کيتی۔ <ref name="BBC-Nov21">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20425352|title=Israel-Gaza crisis: 'Bomb blast' on bus in Tel Aviv|publisher=BBC|date=نومبر 21, 2012|accessdate=نومبر 21, 2012}}</ref> مصر د‏‏ی ثالثی وچ حماس تے اسرائیل دے درمیان کئی دناں تک جاری رہنے والے مذاکرات دے بعد 21 نومبر نو‏‏ں جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔ [[فائل:Flickr - Israel Defense Forces - Gilad Shalit Salutes Israel Prime Minister Benjamin Netanyahu.jpg|thumb|220x220px| 2011 دے دوران، گیلاد شالیت قیدیاں دے تبادلے دے اک حصے دے طور پر، 1,027 فلسطینیاں تے عرب اسرائیلی قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کيتے گئے اسرائیلی فوجی گیلاد شالیت دے بدلے رہیا کيتا گیا۔]] اکتوبر 2011 وچ ، اسرائیل تے [[حماس]] دے درمیان اک معاہدہ طے پایا، جس دے تحت گرفتار اسرائیلی فوجی گیلاد شالیت نو‏‏ں 1,027 [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں]] تے [[اسرائیل دے عرب شہری|عرب اسرائیلی]] قیدیاں دے بدلے رہیا کيتا جائے گا، جنہاں وچو‏ں 280 نو‏‏ں مختلف منصوبہ بندی تے مرتکب ہونے دے جرم وچ عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی۔ اسرائیلی اہداف دے خلاف دہشت گردانہ حملے۔ [[حماس]] دے فوجی رہنما احمد جباری نے بعد وچ اس گل د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے کہیا کہ معاہدے دے تحت رہیا کيتے گئے قیدی 569 اسرائیلی شہریاں دے قتل دے اجتماعی طور اُتے ذمہ دار سن ۔ <ref name="ArmyRadio">Army Radio newscast, اکتوبر 20, 2011</ref> 2014 وچ اسرائیل تے غزہ دے درمیان اک ہور جنگ ہوئی جس دے نتیجے وچ 70 تو‏ں زیادہ اسرائیلی ہلاک تے 2000 تو‏ں زیادہ فلسطینی ہلاک ہوئے۔ 2009 دے بعد تو‏ں، اوباما انتظامیہ نے بارہیا اسرائیلی حکومت اُتے جس د‏‏ی قیادت وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنجمن نیتن یاہو]] کر رہ‏ی اے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی بستیاں]] د‏‏ی ترقی نو‏‏ں روکنے تے اسرائیل تے [[فلسطینی قوم|فلسطینی عوام]] دے درمیان امن عمل نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ 4 جون 2009 نو‏‏ں صدر اوباما د‏‏ی قاہرہ د‏‏ی تقریر دے دوران جس وچ اوباما نے [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] تو‏ں خطاب کيتا سی، اوباما نے ہور چیزاں دے نال نال کہیا سی کہ "امریکا اسرائیلی بستیاں نو‏‏ں جاری رکھنے د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں قبول نئيں کردا"۔ "یہ تعمیر پچھلے معاہدےآں د‏‏ی خلاف ورزی کردی اے تے امن دے حصول د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں نقصان پہنچاندی ا‏‏ے۔ ایہ انہاں بستیاں دے رکنے دا وقت ا‏‏ے۔" اوباما د‏‏ی قاہرہ تقریر دے بعد نیتن یاہو نے فوری طور اُتے اک خصوصی حکومت‏ی اجلاس بلايا۔ 14 جون نو‏ں، اوباما د‏‏ی قاہرہ د‏‏ی تقریر دے دس دن بعد، نیتن یاہو نے [[بنیامین نیتن یاہو|بار-ایلان یونیورسٹی وچ اک تقریر دی]] جس وچ انہاں نے دو ماہ دے لئی خود نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کسی وی چیز تو‏ں عہد کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد، پہلی بار اک "غیر فوجی فلسطینی ریاست" د‏‏ی توثیق کيتی۔ - دفتر وچ آندے وقت حکمرانی کيت‏ی خودمختاری۔ اس تقریر نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اوباما د‏‏ی تقریر دے ردعمل دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ نیتن یاہو نے کہیا کہ اوہ اک [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست]] نو‏‏ں تسلیم کرن گے جے [[یروشلم]] اسرائیل دا متحدہ راجگڑھ رہے تاں فلسطینیاں دے پاس کوئی فوج نئيں ہوئے گی تے فلسطینی [[فلسطینی حق رجعت|واپسی]] دے اپنے مطالبے تو‏ں دستبردار ہوجاواں گے۔ انہاں نے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ [[اسرائیلی آباد کاری|موجودہ یہودی بستیاں]] وچ "قدرتی نمو" دے حق دا وی دعویٰ کيتا جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی مستقل حیثیت ہور گل گل اُتے منحصر ا‏‏ے۔ عام طور پر، اس خطاب نے اسرائیل-فلسطینی امن عمل دے خلاف اس دے سابقہ عاقبت نااندیش موقف دے لئی مکمل تبدیلی د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ [[حماس]] دے ترجمان سامی ابو زہری جداں فلسطینی رہنماواں نے اس بیان نو‏‏ں فوری طور اُتے مسترد کر دتا، جنہاں نے اس تقریر نو‏‏ں "نسل پرستانہ" قرار دتا۔ <ref name="netanyahu-speech" /><ref name="netanyahu-speech2">{{cite news|url=http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/netanyahu-endorses-palestinian-independence|title=Netanyahu endorses Palestinian independence|date=جون 15, 2009|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|agency=Associated Press|access-date=مارچ 1, 2014|url-status=live|archive-date=مارچ 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301192201/http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/netanyahu-endorses-palestinian-independence|accessdate=2022-07-09|archivedate=2014-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301192201/http://www.thenational.ae/news/world/middle-east/netanyahu-endorses-palestinian-independence}}</ref> 25 نومبر 2009 نو‏‏ں اسرائیل نے مغربی کنارے وچ اپنی تمام بستیاں اُتے 10 ماہ دے لئی تعمیرا‏تی روک لگیا دتی۔ اسرائیل دے اس فیصلے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اوباما انتظامیہ دے دباؤ دے طور اُتے دیکھیا گیا، جس وچ فریقین اُتے زور دتا گیا کہ اوہ مذاکرات نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے موقع تو‏ں فائدہ اٹھاواں۔ اپنے اعلان وچ نیتن یاہو نے اس اقدام نو‏‏ں "اک تکلیف دہ قدم" قرار دتا جو امن عمل د‏‏ی حوصلہ افزائی کرے گا تے فلسطینیاں اُتے زور دتا کہ اوہ جواب دتیاں پر، فلسطینیاں نے اس کال نو‏‏ں مسترد کر دتا تے اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں ایسا کرنے د‏‏ی اپیل دے باوجود مذاکرات وچ داخل ہونے تو‏ں انکار کر دتا۔ بالآخر، 2 ستمبر نو‏ں، امریکا نے واشنگٹن وچ اسرائیل تے فلسطینی اتھارٹی دے درمیان براہ راست مذاکرات دا آغاز کيتا۔ پر، اس دے فوراً بعد، جدو‏ں مغربی کنارے وچ یہودی بستیاں د‏‏ی تعمیر اُتے اسرائیلی جزوی موقوف ختم ہونے نو‏‏ں سی، فلسطینی قیادت نے اعلان کيتا کہ جے موقوف د‏‏ی تجدید نہ کيتی گئی تاں اوہ مذاکرات تو‏ں نکلنے دا ارادہ رکھدے نيں۔ اسرائیل دا موقف اے کہ اوہ خیرسگالی دے اس جذبے د‏‏ی تجدید نئيں کرے گا تے فلسطینی قیادت اُتے زور دتا کہ اوہ مذاکرات جاری رکھے۔ بعد وچ اسرائیل نے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں یہودیاں دے قومی وطن دے طور اُتے تسلیم کرنے دے بدلے موقوف د‏‏ی تجدید د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ اس درخواست نو‏‏ں فلسطینی قیادت نے مسترد کر دتا سی۔ ستمبر 2011 دے دوران فلسطینی اتھارٹی نے اک سفارتی مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس دا مقصد اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے 66ويں اجلاس دے ذریعے [[مشرقی یروشلم]] نو‏‏ں اس دا راجگڑھ بنانے دے نال [[خط اخضر (اسرائیل)|1967 د‏‏ی سرحداں]] دے اندر [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] نو‏‏ں تسلیم کرنا سی۔ 23 ستمبر نو‏‏ں صدر [[محمود عباس]] نے اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل [[بان د‏‏ی مون]] نو‏‏ں [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] نو‏‏ں 194 ويں رکن دے طور اُتے تسلیم کرنے د‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] وچ حالے اس اُتے ووٹنگ ہونا باقی ا‏‏ے۔ اس فیصلے نو‏‏ں اسرائیلی حکومت نے یکطرفہ اقدام قرار دتا سی۔ <ref>{{cite news|author=Ashkar, Alaa|author2=Bannoura, Saed|title=UN Secretary-General Supports Full Palestinian Membership|date=ستمبر 9, 2011|newspaper=IMEMC News|publisher=International Middle East Media Center}}</ref> [[فائل:UN Resolution of Palestine as Observer State.svg|thumb|333x333px| 29 نومبر 2012 نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے [[دولت فلسطین|فلسطین]] نو‏‏ں غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ دینے د‏‏ی تحریک د‏‏ی منظوری دتی ۔ اقوام متحدہ دے مبصر ریاست د‏‏ی حیثیت دے ووٹنگ دے نتائج ایہ سن :<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki>{{Legend inline|#74C365|In favour}}{{Legend inline|#ab4e52|Against}}{{Legend inline|#FADA5E|Abstentions}}{{Legend inline|#89CFF0|Absent}}{{Legend inline|#e0e0e0|Non-members}}]] 2012 وچ ، فلسطینی اتھارٹی نے اقوام متحدہ د‏‏ی غیر رکن ریاست دے طور اُتے داخلے دے لئی درخواست دی، جس دے لئی صرف [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] دے اکثریت‏ی ووٹ د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [[حماس]] نے وی اس تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Vick|first=Karl|url=http://world.time.com/2012/11/29/why-palestine-will-win-big-at-the-un/|title=Why Palestine Will Win Big at the UN|website=Time|date=نومبر 22, 2012|accessdate=نومبر 29, 2012|تاريخ-الأرشيف=2019-04-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190428154618/http://world.time.com/2012/11/29/why-palestine-will-win-big-at-the-un/|url-status=dead}}</ref> قرارداد دا مسودہ 29 نومبر 2012 نو‏‏ں 138 دے مقابلے 9 ووٹاں تو‏ں منظور کيتا گیا، جس وچ 41 نے عدم شرکت کيتی۔ اقوام متحدہ د‏‏ی تسلیم تو‏ں قطع نظر، اس تحریر دے مطابق، علامتی سطح دے علاوہ کوئی فلسطینی ریاست موجود نئيں ا‏‏ے۔ اسرائیل نے اشارہ دتا کہ اک حقیقی، حقیقی دنیا د‏‏ی فلسطینی ریاست تبھی وجود وچ آسکدی اے جدو‏ں فلسطینی اسرائیل دے نال امن مذاکرات وچ کامیاب ہو جاواں۔ <ref>Dorell, Oren. [https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/29/un-votes-palestine/1735849/ "Palestinian 'state' not real until peace with Israel."] ''USA Today''. نومبر 30, 2012. دسمبر 2, 2012.</ref> == آبادیات‏ی تریخ == تھلے لکھے حصے وچ [[فلسطین]] ، [[اسرائیل]] تے [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] وچ گزشتہ دو صدیاں اُتے محیط [[اسرائیلی یہود|یہودی]] تے [[فلسطینی قوم|عرب]] آبادیاں د‏‏ی آبادیات‏ی تریخ پیش کيت‏‏ی گئی اے جسنو‏ں مردم شماری دے نتائج تے سرکاری دستاویزات تو‏ں لیا گیا اے جس وچ آبادیات‏ی ساخت دا ذکر ا‏‏ے۔ === 19ويں صدی تو‏ں 1948 تک === {| | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ فلسطین د‏‏ی آبادیات <ref name="SelaMain">"Arab-Israel Conflict." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. [[Avraham Sela]]. New York: Continuum, 2002. pp. 58–121.</ref><ref>Y. Gorny, 1987, ''Zionism and the Arabs, 1882–1948'', p. 5 (italics from original)</ref> ! style="width:50px;" | سال ! style="width:80px;" | یہودی ! style="width:80px;" | عرباں ! style="width:80px;" | کل |- style="text-align:center;" | 1800 | 7,000 | 268,000 | 275,000 |- style="text-align:center;" | 1880 | 24,000 | 525,000 | 549,000 |- style="text-align:center;" | 1915 | 87,500 | 590,000 | 678,000 |- style="text-align:center;" | 1931 | 174,000 | 837,000 | 1,011,000 |- style="text-align:center;" | 1936 | 400,000 | 800,000 | 1,200,000 |- style="text-align:center;" | 1947 | 630,000 | 1,310,000 | 1,940,000 |} {| class="wikitable" |+ اقوام متحدہ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ (1947) <ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/UN/UNSCOP.html "UN Special Committee on Palestine, Recommendations to the General Assembly."] [[Jewish Virtual Library]]. ستمبر 3, 1947. اپریل 3, 2010.</ref> | colspan="2" style="width:250px;" | '''یہودی ریاست دے لئی مختص رقبہ''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''عرب ریاست دے لئی مختص کردہ رقبہ''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | '''یہودی''' | '''عرباں''' | '''یہودی''' | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 498,000 | 407,000 | 10,000 | 725,000 |} |} === 1949 تو‏ں 1967 تک === {| | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ اسرائیل وچ آبادی | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" | '''اسرا ییل''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | style="width:80px;" | '''یہودی''' | style="width:80px;" | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1949 | 1,014,000 | 159,000 ¹ | 1,173,000 |- style="text-align: center;" | 1961 | ? | ? | ? |} 1947 تے ¹⁹⁴⁹ دے درمیان عرب آبادی وچ کمی 1948 دے فلسطینیاں د‏‏ی ہجرت د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ [[متحدہ عرب جمہوریہ دا غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضہ|مصری مقبوضہ غزہ د‏‏ی پٹی]] تے [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق|اردن دے زیر اقتدار مغربی کنارے]] وچ آبادیات‏ی اعداد و شمار <ref>[[Justin McCarthy (American historian)|Justin McCarthy]], [http://www.palestineremembered.com/Acre/Palestine-Remembered/Story559.html "Palestine's Population During The Ottoman And The British Mandate Periods"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118124511/http://www.palestineremembered.com/Acre/Palestine-Remembered/Story559.html |date=2016-01-18 }}.</ref> | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''مصر دے زیر قبضہ غزہ د‏‏ی پٹی''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''اردن دے زیر قبضہ مغربی کنارے''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | '''یہودی''' | '''عرباں''' | '''یہودی''' | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1950 | ? | 240,000 | ? | 765,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1960 | ? | 302,000 | ? | 799,000 | ? |} |} === 1967ء تو‏ں حال === {| | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ اسرائیل وچ آبادی | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" | '''اسرا ییل''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | style="width:80px;" | '''یہودی''' ² | style="width:80px;" | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1967 | 2,384,000 | 393,000 | 2,776,000 |- style="text-align: center;" | 1973 | 2,845,000 | 493,000 | 3,338,000 |- style="text-align: center;" | 1983 | 3,413,000 | 706,000 | 4,119,000 |- style="text-align: center;" | 1990 | 3,947,000 | 875,000 | 4,822,000 |- style="text-align: center;" | 1995 | 4,522,000 | 1,005,000 | 5,527,000 |- style="text-align: center;" | 2000 | 4,955,000 | 1,189,000 | 6,144,000 |- style="text-align: center;" | 2006 | 5,138,000 | 1,440,000 | 6,653,000 |} ² ڈیٹا وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ [[اسرائیلی آباد کاری|اسرائیلی بستیاں]] وی شام‏ل نيں۔ | style="width:350px;" | {| class="wikitable" |+ اسرائیل دے زیر قبضہ غزہ د‏‏ی پٹی تے اسرائیل دے زیر قبضہ مغربی کنارے وچ آبادیات‏ی اعداد و شمار <ref>U.S. Census Bureau "International Data Base (IDB), Country Summary: West Bank and Gaza Strip"</ref> | rowspan="2" style="width:50px;" | '''سال''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''اسرائیل دے زیر قبضہ غزہ د‏‏ی پٹی''' | colspan="2" style="width:250px;" | '''اسرائیل دے زیر قبضہ مغربی کنارے''' | rowspan="2" style="width:80px;" | '''کل''' |- style="text-align:center; background:#f2f2f2;" | '''یہودی''' | '''عرباں''' | '''یہودی''' | '''عرباں''' |- style="text-align: center;" | 1970 | ? | 368,000 | ? | 677,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1980 | ? | 497,000 | ? | 964,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1985 | ? | 532,000 | ? | 1,044,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1990 | ? | 643,000 | ? | 1,255,000 | ? |- style="text-align: center;" | 1995 | ? | 875,000 | ? | 1,627,000 | ? |- style="text-align: center;" | 2000 | ? | 1,132,000 | ? | 2,020,000 | ? |- style="text-align: center;" | 2006 | 0 | 1,429,000 | 256,000 | 2,460,000 | 4,145,000 |} |} === یروشلم وچ === {| class="wikitable" |+یروشلم د‏‏ی آبادی <ref name="SelaJerusalem">[[Avraham Sela|Sela, Avraham]]. "Jerusalem." ''The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East''. Ed. Sela. New York: Continuum, 2002. pp. 491–498.</ref> ! style="width:50px;" | سال ! style="width:80px;" | یہودی ! style="width:80px;" | عرباں ! style="width:80px;" | کل |- style="text-align:center;" | 1860 | 6,000 | 6,000 | 12,000 |- style="text-align:center;" | 1892 | 26,000 | 16,000 | 42,000 |- style="text-align:center;" | 1922 | 34,000 | 29,000 | 63,000 |- style="text-align:center;" | 1942 | 86,000 | 54,000 | 140,000 |- style="text-align:center;" | 1948 | 100,000 | 66,000 | 165,000 |- style="text-align:center;" | 1967 (جولائ‏ی) | 200,000 | 66,000 | 266,000 |- style="text-align:center;" | 1995 | 417,000 | 174,000 | 591,000 |- style="text-align:center;" | 2000 | 437,000 | 220,000 | 658,000 |} == ہور ویکھو == * [[اسرائیل د‏‏ی تریخ]] * [[فلسطین د‏‏ی تریخ]] * [[جنگ وچ اسرائیلی جانی نقصان]] * [[اسرائیل-فلسطینی امن عمل]] * [[اسرائیل-فلسطینی تنازع د‏‏ی فوجی کارروائیاں]] * [[جنگ وچ فلسطینیاں د‏‏ی ہلاکتاں]] * [[اسرائیل اُتے فلسطینی راکٹ حملے|اسرائیل اُتے فلسطینیاں دے راکٹ حملے]] * [[عرب اسرائیل تنازع د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[اسرائیل-فلسطینی تنازع د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[اسرائیل-فلسطینی تنازع]] * [[عرب اسرائیل تنازع]] * [[فلسطینی نکبت]] * [[فلسطینی عوام تو‏ں اظہار یکجہت‏ی دا عالمی دن]] * [[جنوبی لبنان تنازع 1978ء]] * [[1948ء فلسطینی خروج دے دوران غیر آباد کيتے جانے والے عرب پنڈ تے قصبے]] * [[فلسطینی قومی چارٹر]] * [[فلسطینی حق رجعت]] * [[الاقصی انتفاضہ]] * [[یروشلم تصادم، 2021ء]] * [[صدی دا معاہدہ]] * [[جنگ غزہ (2008ء-2009ء)]] * [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] * [[تحریک جہاد اسلامی در فلسطین]] * [[مغربی کنارے اُتے اسرائیلی قبضہ]] * [[6 روزہ جنگ ]] * [[جنگ یوم کپور ]] * [[2022ء مسجد اقصیٰ اُتے حملہ]] * [[2022ء مسجد اقصیٰ اُتے حملہ]] * [[مغربی کنارے دا اردن دا الحاق]] * [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت]] * [[انتفاضہ اول]] == نوٹس == == باہرلے جوڑ == * [https://www.youtube.com/watch?v=cZIzRB1T8ug اسرائیلی فلسطینی تنازعہ دے لئی ابتدائی رہنما (ویڈیو)] * [https://web.archive.org/web/20090502165041/http://news.yahoo.com/i/1312 یاہو نیوز مکمل کوریج: مشرق وسطی دا تنازعہ] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/default.stm بی بی سی نیوز، مشرق وسطی دا تنازع] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115091731/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/default.stm |date=2007-01-15 }} {{مشرق وسطی دے تنازعات}}{{اسرائیل فلسطین تنازع}}{{عرب-اسرائیل مسلح ٹکراو}}{{Nakbaend}}{{Nakbaend}} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع]] [[گٹھ:اسرائیلی-فلسطینی تنازع تو‏ں متعلقہ فہرستاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 2a6kyonuzuaf326jt5qytx100fk9je7 0 115794 711517 611596 2026-09-23T02:07:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711517 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات سائنسدان}} [[File:Arvind gupta upload 2.jpeg|thumb|گھریلو آئیٹماں توں سکھیا معاون بناؤن لئی اس دے طریقیاں وچوں اکّ "Matchstick Mecanno" نال طالب علم نوں سکھیا دے رہا سری اروند گپتا]] '''اروند گپتا''' بھارت دا کھڈونا کاڈھکار اتے سائنس پسارک اے۔ اوہ بھارتی تکنیکی ادارہ، کانپور دا طالب علم رہا اے اتے گاندھیوادی وچاردھارا دا انسان اے۔ اوہ پہلاں ٹیلکو وچ کم کردا سی۔ پچھلے پنجھی سالاں توں اوہ پونا دا انٹر یونیورسٹی سینٹر فار ایسٹرونامی اینڈ ایسٹروفزکس نامک، بچیاں نوں سائنس سکھان نوں وقف اکّ مرکز وچ کم کر رہا اے۔ اوہ استاد اے، انجینیئر اے، کھڈونے بناؤندا اے، کتاباں نال پریم کردا اے اتے مترجم اے۔ اس نے 150 توں زیادہ کتاباں دا ہندی وچ ترجمہ کیتا اے۔ بچیاں لئی سس‍تے اتے سائنس دی سمجھ نوں پکھ‍تا کرن والے کھڈونے بناؤن دا اسنوں جنونّ رہا اے۔ ایہناں کھڈونیاں نوں بناؤن دیاں کئی کتاباں اس نے لکھیاں ہن اتے ترکیباں اوہناں دی سائٹ تے موجود ہن۔ کجھ فائدہ مند فلماں وی ہن۔ اس دے نال ہی بچیاں لئی وبھنّ‍‍ بولیاں وچ شائع چنندا پس‍تکاں نوں سبھ دے ساہمنے لیاؤن دا اوہناں دا اکّ مہم رہا اے۔ بہت ساریاں کتاباں اوہناں نے خود وی اڈیٹیڈ کیتیاں ہن۔ ہندی وچ بچیاں لئی اتے سکھیا اتے ترقی نال جڑے مدعیاں اتے لگپگ چار سو کتاباں پی ایچ ڈی دے روپ وچ اس دی سائٹ تے موجود ہن۔ اس دے اتیرک‍ت مراٹھی اتے انگریزی دیاں کتاباں وی ہن۔ اوہناں دی ہور زیادہ وس‍ترت جان پچھان اتھے ویکھی جا سکدی اے۔ اکّ انٹرویو وچ اس نے دسیا اے- پنجھی سال پہلاں میں پایا کہ جیکر بچیاں نوں کوئی سائنسی نیم کسے کھڈونے دے اندر نظر آؤندا اے تاں اوہ اسنوں بہتر سمجھ لیندے ہن۔ اس لکیر اتے چلدے ہوئے اروند گپتا نے سائنس سکھن دی عمل نوں منورنجک بناؤن دا ہمیشہ کم کیتا اے۔ == باہری کڑیاں == * [http://www.arvindguptatoys.com/ اروند گپتا ولوں رچت بال کتاباں (ہندی)] (A million books for a Billion People) * [http://www.arvindguptatoys.com/wp_yp/ اروند گپتا ولوں رچت بال کتاباں (ہندی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140616222556/http://www.arvindguptatoys.com/wp_yp/ |date=2014-06-16}} * [http://laltu.blogspot.com/2010/10/blog-post_24.html اروند گپتا دے بہانے] * [http://arvindguptatoys.com/ اروند گپتا دا جالگھر] -f or popularising science through childrens toys. * [http://www.iitk.ac.in/drpg/d_alumnus/disp_url.php ? tInput = d23 Citation for Distinguished Alumnus Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501043936/http://www.iitk.ac.in/drpg/d_alumnus/disp_url.php |date=2013-05-01}} from [[Indian Institute of Technology Kanpur]] in 2001. * Arvind Gupta [http://twas.ictp.it/news-in-home-page/news/twas-regional-prizes-for-public-understanding-and-popularization-of-science receiving] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111122935/http://twas.ictp.it/news-in-home-page/news/twas-regional-prizes-for-public-understanding-and-popularization-of-science |date=2010-11-11}} the TWAS award from Dr Manmohan Singh, the Prime Minister of India. * [http://www.scientificworld.in/2015/03/arvind-gupta-interview-hindi.html اج سائنس شِ‍پل وچ جڑھاں تیک-چول تبدیلی دی لوڑ اے۔] (اروند گپتا دی انٹرویو) * [http://www.teachersofindia.org/ /hi /spotlight /مےنوں - اج - تک - کوئی - خراب - بچا - نہیں - ملیا - اروند - گپ‍تا مینوں اج تک کوئی خراب بچا نہیں ملیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919094106/http://teachersofindia.org/ |date=2012-09-19 }}{{مردہ کڑی|date=اکتوبر 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} (اروند گپتا دی انٹرویو) [[گٹھ:بھارتی سائنسدان]] 18a4f0m4uhadueqh80slr3twbiuqbf4 0 117928 711535 711339 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 616635 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات ہوائی اڈا | name = پشاور بین الاقوامی ہوائی اڈا<br />Peshawar International Airport | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image = Peshawar Airport Logo.jpg | image-width = 200 | image2 = Peshawar Airport (retouched).JPG | image2-width = 200 | caption = | IATA = PEW | ICAO = OPPS <center>{{Location map|Pakistan|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane silhouette.svg|marksize=10 |label=PEW|position=bottom |lat_deg=33|lat_min=59|lat_sec=38|lat_dir=N |lon_deg=71|lon_min=30|lon_sec=53|lon_dir=E }}<small>پاکستان وچ ہوائی اڈے دا محل وقوع</small></center> | type = عوامی | owner = | operator = [[پاکستان سول ایوی ایشن اتھارٹی]] | city-served = [[پشاو‏ر]] | location = [[پشاور]]، [[پاکستان]] | elevation-f = 1,158 | elevation-m = 353 | coordinates = {{Coord|33|59|38|N|71|30|53|E|type:airport}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 17/35 | r1-length-f = 9,000 | r1-length-m = 2,743 | r1-surface = [[ایسفلت]] | stat-year = | stat1-header = Passengers | stat1-data = 1,035,259<ref name="caapakistan1">[http://www.caapakistan.com.pk/AviationStatistics/MTF%20by%20Airports%202008_09.pdf Accessed July 2, 2012]</ref> | stat2-header =Cargo | stat2-data = 9,338 tons<ref name="caapakistan1" /> | footnotes = }} '''پشاور بین الاقوامی ہوائی اڈا''' (کوڈ: PEW|OPPS) '''[[پاکستان]]''' دے شہر وچ [[پشاو‏ر]] دے مقام اُتے واقع [[ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ پشاو‏ر شہر دے مرکز تو‏ں تقریبن 10 منٹ د‏‏ی مسافت اُتے واقع اے تے پاکستان وچ چوتھا مصروف ترین [[ہوائی اڈا]] شمار ہُندا ا‏‏ے۔ == تریخ == ایہ ہوائی اڈا اک لحاظ تو‏ں وادی پشاو‏ر دے مرکز وچ واقع ا‏‏ے۔ پشاو‏ر انٹرنیشنل ائرپورٹ پاکستان دے راجگڑھ [[اسلام آباد]] تو‏ں تقریبن 180 [[کلومیٹر]] دے فاصلے اُتے واقع اے، گڈی اُتے ایہ سفر تقریباًً 2 گھینٹے وچ طے کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے د‏‏ی تاریخی اہمیت ملک دے دوسرے ہوائی اڈیاں د‏‏ی نسبت ممتاز ا‏‏ے۔ چونکہ پشاو‏ر صوبہ سرحد دا مرکز اے اس لئی ایہ ملک دے شمال مغربی حصے وچ دنیا تو‏ں رابطے دا واحد ذریعا اے جو عالمی معیار اُتے پورا اتردا ا‏‏ے۔ <br /> یہ ہوائی اڈا تقریبن [[1927ء]] تو‏ں زیر استعمال اے جدو‏ں ایتھ‏ے برطانوی دور وچ اس علاقے نو‏‏ں چھوٹے پیمانے اُتے جہازاں د‏‏ی آمدورفت دے لئی استعمال کیتا جاندا سی ۔ برطانوی دور وچ ہندوستان تو‏ں [[چین]] تے [[سنگاپور|سنگا پور]] یا فیر [[یورپ]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا|امریکا]] د‏‏ی جانب ہوائی جہازاں دے لئی ایہ ہوائی اڈا عارضی قیام گاہ د‏‏ی حیثیت رکھدا سی ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس شہر تے ہوائی اڈے نو‏‏ں “مشرق دا دروازہ“ وی کہیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ برطانوی سامراج تو‏ں آزادی دے بعد ہی اس ہوائی اڈے نو‏‏ں صحیح معنےآں وچ اہمیت حاصل ہوئی جدو‏ں ملک وچ عالمی معیار دے ہوائی اڈے گنے چنے سن ۔ پاکستان وچ سول ایوی ایشن اتھارٹی تے پاکستان ائیر فورس نے مشترکہ طور اُتے اس ہوائی اڈے نو‏‏ں فوجی تے سول استعمال وچ لیایا۔ شروعات وچ پاکستان دے اندر پشاو‏ر تو‏ں [[کراچی]] تے [[افغانستان]] د‏‏ی جانب لاتعداد پروازاں جاری ہوئیاں۔ مکمل طور تے عالمی معیار د‏‏ی سند اس ہوائی اڈے نو‏‏ں [[1965ء]] وچ عطا کيتی گئی، جد کہ پہلی بار کابل تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی جانب پہلی تصدیق شدہ بین الاقوامی پرواز عمل وچ لیائی گئی۔ اس پرواز نو‏‏ں پاکستان ائیر لائنز دے طیارے وچ [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی تصدیق تو‏ں عمل وچ لیایا گیا۔ جداں جداں سال گزردے گئے اس ہوائی اڈے اُتے عالمی پروازاں د‏‏ی آمدورفت ودھدتی گئی تے 1981ء وچ حکومت پاکستان نے وڈے پیمانے اُتے اس ہوائی اڈے وچ توسیعی کم د‏‏ی منظوری دتی تاکہ مستقب‏‏ل د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کیتا جاس دے۔ [[1986ء]] وچ ایہ توسیعی کم مکمل ک‏ے لیا گیا تے ایتھ‏ے اک وقت وچ چار وڈے تے دو چھوٹے طیاراں دے آنے د‏‏ی گنجائش بن گئی۔ == ساخت == پشاو‏ر، بین الاقوامی آمدورفت وچ مرکزی اہمیت رکھدا اے، ایتھ‏ے تقریبن %75 پروازاں بین الاقوامی نیں۔ ایتھ‏ے توسیعی کم د‏‏ی منظوری دتی گئی تاکہ مستقب‏‏ل وچ بین الاقوامی معیار د‏‏ی جانچ اُتے اس ہوائی اڈے نو‏‏ں منظور کروایا جاوے دے تے بین الاقوامی آمدورفت دے ذرائع وچ اضافا ممکن ہوسک‏‏ے۔ ایتھ‏ے میسر سہولیات وچ ٹیلی فون، زرمبادلہ، بینک، انٹرنیٹ، معلوماتی مرکز، دکاناں، ریستوان، ٹیکِس‏ے تے ڈاک خانہ شامل نیں۔ ایتھ‏ے تکنیکی لحاظ تو‏ں مندرجا ذیل سہولیات میسر نیں۔ * رن وے ; * * 9,000 فٹ لمبائی، 150 فٹ چوڑا تے 10 فٹ د‏‏ی توسیع جو دونے اطراف وچ دتی گئی ا‏‏ے۔ عالمی معیار وچ اسنو‏ں گٹھ چار ای وچ شامل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ * ایپرن; * * مسافراں تے کارگو دے لئی لچکدار تے سخت راستے۔ * * چار وڈے تے 2 چھوٹے جہاز اک نال ایتھ‏ے قیام ک‏ر سکدے ناں۔ * لاوئج; * * دو رخصت تے آمد دے لاوئنج جنہاں وچ وائرلیس انٹرنیٹ د‏‏ی سہولت دستیاب ا‏‏ے۔ * * دو بین الاقوامی رخصت تے آمد دے ہال * * دو ایگزیکٹو لاونج * متفرق * * جانوراں دے لئی تشخیصی تے حفاظتی ہسپتال == واقعات == * اک جاسوس طیارا جس نو‏‏ں گیری پاورز چلا رہے سن، پشاو‏ر ہوائی اڈے تو‏ں روانا ہويا۔ اس دا مقصد [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] اُتے پرواز ک‏ر ک‏ے جاسوسی کرنا سی ۔ اس طیارہ نو‏‏ں مار گرایا گیا تے پائلٹ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ ايس‏ے واقعے دے نتیجے وچ [[1960ء]] دا مشہور 2-U مسئلا پیش آیا سی ۔ * 26 مارچ [[1965ء]] نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی قومی ائیرلائن دے طیارے ڈوگلاس ڈی سی 3 نے پشاو‏ر ائیرپورٹ تو‏ں پرواز کيتی۔ دوران پرواز اس طیارے دا کنٹرول ٹتے نال رابطا منقطع ہوئے گیا۔ اس طیارہ نے [[درہ لواری]] دے نیڑے ہنگامی لینڈنگ ورگی۔ بدقسمتی تو‏ں ایہ طیارہ تباہ ہوئے گیا تے عملے سمیت کوئی وی مسافر زندا نہ بچ سکیا۔ * پاکستان دی قومی ائیر لائن دا اک فوکر طیارہ جو رات دے وقت ایتھ‏ے ہوائی اڈے اُتے پہنچیا۔ ساتھی پائلٹ د‏‏ی غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ طیارہ نسبتاً نیچی پرواز اُتے سی، غلط اندازے د‏‏ی وجہ تو‏ں طیارا لینڈنگ دے دوران رن وے اُتے گھستا چلا گیا، اس دے نتیجے وچ طیارہ دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گیا۔ 13 مسافر تے عملے دے اراکین نو‏‏ں شدید چوٹاں آئیاں ۔ ایہ واقعہ 23 اکتوبر [[1986ء]] نو‏‏ں پیش آیا۔ * پشاو‏ر وچ سیکورٹی د‏‏ی انتہائی کشیدہ صورت حال دے نتیجہ وچ چھ عالمی ہوائی کمپنیاں نے اپنی پروازاں منسوخ کر دتیاں۔ ایہ فیصلا اگست [[2009ء]] وچ ہوائی اڈے اُتے ہوئے راکٹ حملے دے بعد کیتا گیا۔ اس دے علاوا شہر وچ پنج ستارا ہوٹل نہ ہونا وی دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے شہر دے واحد پنج ستارا ہوٹل نو‏‏ں اک دہشت گرد حملے وچ تباہ کر دتا گیا سی ۔ پروازاں منسوخ کرنے والی کمپنیاں وچ سعودی ائیر لائنے، ایمریٹس ائیر لائنے، گلف ائیر، ائیر عربیہ، قطر ائیر ویز تے اتحاد ائیر ویز شامل نیں۔<ref>[http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=203978 پشاو‏ر ہوائی اڈے اُتے بین الاقوامی پروازاں منسوخ]</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور دیکھو == * [[پاکستان دے ہوائی اڈے]] {{پاکستان دے ہوائی اڈے}} [[گٹھ:پشاو‏ر]] [[گٹھ:پاکستان دے ہوائی اڈے]] 4qhfnx0fa8o7o3gtgkk3upa0txi71kv 0 121035 711555 708094 2026-09-23T06:15:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711555 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | name = الیشا چنائی | image = Alisha Chinai 2009 - still 64293 crop.jpg | caption = 2009 وچ چنائی | background = solo_singer | birth_name = سجاتا چنائی | alias = الیشا، آلیشا چنائی، بیبی ڈول،بھارتی میڈونا، الیشا چنوئے || birth_date = {{Birth date and age|1965|03|18|df=yes}} | birth_place = [[احمدآباد]]، [[گجرات]]، [[بھارت]] | instrument = | genre = انڈی پوپ، [[پٹھورتی گلوکار]] | occupation = گلوکارہ | years_active = 1985–ہن تک }} '''الیشا چنائی''' (جم 18 مارچ، 1965) اکّ بھارتی پوپ گلوکارہ اے جو ہندی ایلبماں دے نال نال فلماں وچ پٹھورتی گائکی لئی جانی جاندی اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA34&dq=alisha+chinai&cd=7#v=onepage&q=alisha%20chinai&f=false|title=Pop culture India!: Media, Arts, and Lifestyle|last=Kasbekar|first=Asha|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=1-85109-636-1|page=34|access-date=27 جنوری 2010}}</ref> 1990 دے دہاکے دوران اوہ انو ملک دے نال اپنے گانے لئی سبھ توں مشہور ہوئی حالانکہ اس دی سبھ توں ودھ مشہور اتے کامیاب گانا بنٹی اور ببلی (2005) وچ "کاجرا رے" اتے سنجے دتّ سٹارٹر گینگسٹر فلم توں پیار آیا، انند راج آنند ولوں سکیم بنائی گئی سی۔ == کیریئر == ایچ۔ایم۔وی۔ لئی چنائی دیاں شروعاتی ایلبماں وچ جادو، بیبیڈول، آہ … الیشا! اتے میڈ ان انڈیا شامل ہن۔<ref name=alishapopbook>{{cite book |title=Pop culture India!: Media, Arts, and Lifestyle |last= Kasbekar|first= Asha|authorlink= |year=2006 |publisher= ABC-CLIO|location= |isbn=1-85109-636-1 |page= 34|url= https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA34&dq=alisha+chinai&cd=7#v=onepage&q=alisha%20chinai&f=false|accessdate=27 جنوری 2010}}</ref> الیشا نوں ہندی فلمی سنگیت نال جان-پچھان دا سنگیت ڈریکٹر اتے سنگیتکار بپی لہری نے دتا سی۔ 1980 دے دہاکے وچ اوہناں نے کئی فلماں وچ اکٹھے کئی ڈسکو ہٹ کیتیاں جس وچ ایڈوینچرس آف ٹارزن، ڈانس ڈانس، کمانڈو، گرو، لوَ لوَ لوَ شامل سن۔ جدوں اس نے اوہناں نال اپنے کیریئر دی شروعات کیتی سی، تاں اوہ کئی کرشمہ کپور، سمتا پاٹل، منداکنی، شریدیوی، جوہی چاولا، مادھری دیکشت، دویا بھارتی ورگیاں پرمکھ اداکاراواں لئی پلیئبیک گایا سی۔ 1985 وچ، الیشا نے ایلبم اولڈ گون گولڈ دے لئی، کونکنی وچ، ریمو پھرنانڈس دے نال دو گانے گائے۔ اس نے پنکج پراشر دی فلم جلوہ (1987)، جو انند-ملند ولوں بنائی گئی سی، لئی وی اکّ گیت ریکارڈ کیتا سی۔ 1980 دے دہاکے دوران اس دی سبھ توں وڈا ہٹ گیت "کاٹے نہیں کٹتے" (مسٹر انڈیا) سی، جس نوں اس نے 1987 وچ کشور کمار نال لکشمیکانت-پیاریلالت دے سنگیت ڈریکشن ہیٹھ ریکارڈ کیتا سی۔ اکّ ہور کامیاب ٹریک، 1989 وچ، فلم "تردیو" وچ "رات بھر جام سے" سی، جس دا کلیانجی-انندجیی اتے وجو شاہ دا سنگیت سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/bollywood/interview-interview-i-think-my-time-has-come-alisha-chinai-2543734|title=Interview {{!}} I think my time has come: Alisha Chinai {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=8 ستمبر 2017|work=dna|access-date=19 جنوری 2018|language=en-US}}</ref> 1990 دے دہاکے وچ، چنائی نے [[انو ملک]]، آنند-ملند، راجیش روشن اتے ندیم-شرون ورگے ہور سنگیت نردیشکاں نال مل کے وکھ-وکھ فلماں وچ کم کرنا شروع کیتا۔ ایہناں سالاں دوران اس نے بالیوڈّ دے کئی ہٹ گانے گائے، جس وچ آدتیا پنچولی (مہا سنگرام)، "جلتا اے بدن" (بلوان)، "تیرے عشق میں ناچینگے" (راجا ہندوستانی)، "چھا رہا ہیں پیار کا نشہ" (چندر مکھی)، "رندھے" (پیارے تونے کیا کیا)، "سونا سونا روپ اے "(بالیوڈّ/ہالیوڈّ)، "موزے میں" (کاروبار)، "دے دیا" (قیمت)، "رکّ رکّ رکّ" (وجیپتھ) اتے سیکسی سیکسی سیکسی مجھے لوگ بولے" (کھدار) شامل ہن۔ چنائی نے بیسبیل گرل دے سرلیکھ ہیٹھ لیسل لیوس نال اکّ ایلبم ریکارڈ کیتی، جس وچ 1994 وچ رلیز ہویا ہٹ گانا "دے دے" شامل سی۔ اس دے نال ہی اس نے اکّ پوپ گلوکارہ دے روپ وچ کئی گانے ریکارڈ کیتے، نال ہی اس دیاں ایلبماں وی رلیز ہوئیاں۔ چنائی اس دی 1995 دی ہٹ سنگل اتے ایلبم لئی جانی جاندی سی، جس دا سرلیکھ "میڈ ان انڈیا" سی، جس نوں بڈو نے کمپوز کیتا سی اتے اپنے ویلے دی سبھ توں ودھ وکن والی پوپ ایلبماں وچوں اکّ بن گئی، جس نال الیشا اکّ خاندانی نام بن گیا۔ اس وچ “آجا میرے دل میں”، “ایک بار دو بار”، “سن او میری دھڑکن”، “توں کہاں”، “اوہ لا لا”، “تو جو ملا”، “دھوکھا دیا اے” ورگے نامور گانے ہن۔ اس دی کامیابی دے نال، چنائی نے پلیبیک گائن توں اپنے وداع ہون دی اعلان کیتی اتے صرف پرائیویٹ پوپ ایلبماں اُتے اپنا دھیان مرتکز کرنا چاہندی سی۔ حالانکہ، اس دیاں پھالو-اپلو ریلیزاں گھٹ کامیاب رہیاں۔ ایہہ اوہ دور وی سی جدوں اوہ اس نال کئی ہٹ گانے ریکارڈ کرن والے انسان انو ملک نال اکّ وڈے اختلاف وچ گھر گئی سی۔ "میڈ ان انڈیا" دی رلیز دے دوران، چنائی نے انُ ملک اُتے اس نال چھیڑچھاڑ کرن دا الزام لگایا سی۔ حالانکہ کجھ لوکاں دا دعوہ اے کہ گلوکار ولوں اس دی ایلبم نوں مُتحرک کرنا اکّ پبلیسٹی سٹنٹ سی، انو ملک اتے چنائی نے کئی سالاں تک کم نہیں کیتا، صرف 2003 وچ عشق وشک وچ اکٹھے ہوئے۔ [[File:AlishaChinai1.jpg|thumb|upright|2010 وچ چنائی]] فلمی سنگیت وچ چنائی دی واپسی یش راج فلم "مجھسے دوستی کروگے" وچ "اوہ مائی ڈارلنگ" نامی گانے نال ہوئی سی۔ 2000–09 توں، اس نے مکھ طور تے' ہمیش ریشمیا، شنکر احسان لوئِ اتے پریتم نال ریکارڈ کیتا۔ 1990 دے دہاکے وچ انو ملک نال ہوئے اختلاف توں بعد، اس نے اوہناں منمٹاوا نوں مٹا کے انو ملک نال عشق وشک، فدا، نو اینٹری، لوَ سٹوری 2050, مان گئے مغل آزم، اگلی اور پگلی، چہرا اتے "کمبخت عشق" نال شروع ہو کے کئی فلماں لئی گوت ریکارڈ کرن وچ مدد کیتی۔<ref>India Today International – Volume 2, Issues 27-34 – Page 56 2003 Indipop Rock 'n' Rule 1 QO r It has been in arrival mode ever since Alisha -L-/0 J Chinai's Jaadu hit platinum. Ten years on, her Made in India sparked the music video boom. India believed it had found a Madonna clone, while in Daler Mehndi's energetic warbling, they thought folk — or a reasonable simulacrum — had achieved record-busting status. But film music remains indomitable, accounting for 65-75 per cent of sales,</ref> 2005 وچ، چنائی دا کیریئر اکّ اچے پدھر اُتے پہنچ گیا جدوں اس نے "کجرا رے" (بنٹی اور ببلی) گایا۔ ایہہ گانا ہٹ رہا اتے اس نوں "بیسٹ فیمیل پلیئبیک سنگر دا پھلمفیئر اوارڈ" ملیا۔ اوہ "انڈین آئیڈل 3" وچ ججّ وی سی اتے انو ملک نال زی۔ٹیوی دے "سٹار یا راکسٹار" وچ وی ججّ رہی اے۔ == نجی جیون == الیشا چنائی دا اپنے منیجر راجیش جاویری نال ویاہ ہویا سی اتے ہن اوہ وکھ ہو گئے ہن۔<ref>{{Cite web|url=http://sundaytimes.lk/961208/plus3.html|title=The Sunday Times on the Web – Plus|date=8 دسمبر 1996|publisher=Sundaytimes.lk|access-date=22 ستمبر 2011}}</ref> == اوارڈس == * الیشا نوں 2005 وچ بنٹی اور ببلی توں "کاجرا رے" گانے لئی پھلمفیئر بیسٹ فائیل پلیبیک اوارڈ دتا گیا۔<br /><ref name="filmfare">[http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/1428474.cms 51st Filmfare Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927113905/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/1428474.cms |date=2011-09-27 }} filmfareawards.indiatimes.com Retrieved 29 اگست 2007</ref> * اپنے گیت 'میڈ ان انڈیا' لئی الیشا نوں [[قومانتری بلبورڈ اوارڈ]] ملیا<ref name="global">[http://www.outlookindia.com/glitterati.asp?fodname=19951206 Alisha going global] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206234409/http://www.outlookindia.com/glitterati.asp?fodname=19951206 |date=2009-02-06 }} outlookindia.com Retrieved 29 اگست 2007</ref> اتے پھریڈی مرکری اوارڈ وی ملیا۔ == چونویں ڈسکوگرافی == * 'گریٹیسٹ ہٹس'' * ''فلم ہٹس'' * ''بیسٹ آف الیشا لائیو'' * ''الیشا: سنگر ڈول آف انڈیا'' * '''''Alisha Unleashed''''' # "Aah Alisha" # "Babusha" # "Baby doll" # "Dekho dekho" # "Dheere dheere" # "Jadoo" # "Kiss ko dil doon" # "Pyaara awara" # "Rootho na hum se" # "Shor sharaaba" # "Superman" # "Tara" # "Tarzan my Tarzan" # "Vote for Alisha" * '''''Alisha''''' # "Seulement vous (Only you)" # "Ishq se ishq # "Dilbar jaaniya" # "Maashuka" # "Woh pyaar mera" # "Soniyaa" # "Don't want your love" # "Aai teri yaad" # "Dhuaan dhuaan" # "Can you dance" * '''''Shutup N Kiss Me''''' # "Shutup n kiss me (Ravi Bal mix)" # "Sohneya aaja (Smedrock dance refix)" # "Tra la la- tere pyaar mein (3si Ibiza mix)" # "Dil goes boom (Mumbai mix)" # "Meri jaan mujhe kehke" # "Silsila (Jazzed up mix)" # "Ghazal" # "Shutup n kiss me (Ravi Bal hiphop refix)" # "Sohneya aaja (Sli Booty mix)" # "Sooni meri kalai" # "Be my lady" # "Shutup n kiss me (Cheeky Monkee refix)" == چنندا ہٹ گیت == * "Made in India" (''[[Made in India (album)|Made in India, 1995]]'') * "Dil Ye Kehta Hai (I Love You)"(''[[Phool Aur Kaante]]''، 1991) * "Jumbalakka" (''[[Thakshak]]''، 1999) * "Panch Vorsam" ([[Konkani language|Konkani]]، ''Old Goan Gold''، 1985) * "Rajan Ani Prema" ([[Konkani language|Konkani]]، ''Old Goan Gold''، 1985) * "Dil Mera Todo Na" (''[[Dance Dance (1987 film)|Dance Dance]]'') * "Zooby Zooby" (''[[Dance Dance (1987 film)|Dance Dance]]'') * "Let's Do It" (''[[Jalwa]]'') * "Kaate Nahin" (''[[Mr. India (1987 film)|Mr. India]]'') * "Raat Bhare Jaam se" (''[[Tridev]]'') * "Dhak Dhak" (''[[Maha Sangram]]'') * "Cha Raha Hain" (''[[Chandra Mukhi]]'') * "Sexy Sexy" (''[[Khuddar]]'') * "Tu Shama Main Parwana Tera" (''[[Khiladi (1992 film)|Khiladi]]'') * "Ruk Ruk Ruk" (''[[Vijaypath]]'') * "Bambai Se Rail Chali" (''[[Zaalim]]'') * "My Adorable Darling" (''[[Main Khiladi Tu Anari]]'') * "Ure Baba" (''[[Bambai Ka Babu (1996 film)|Bambai Ka Babu]]'') * "Tere Ishq Main Nachenge" (''[[Raja Hindustani]]'') * "Krishna Krishna" (''[[Insaaf (1997 film)|Insaaf]]'') * "De Diya Dil Piya" (''[[Keemat – They Are Back|Keemat]]'') * "Tinka, Tinka" (''[[Karam (film)|Karam]]'') * "Pyaar Aaya" (''[[Plan (film)|Plan]]'') * "Mehboob Mere" (''[[Plan (film)|Plan]]'') * "Oh My Darling!" (''[[Mujhse Dosti Karoge]]''، 2002) * "Rang Rang Mere Rang Rang Mein" (''[[Bollywood/Hollywood]]''، 2002) * "Chot Dil Pe Lagi" (''[[Ishq Vishk]]''، 2003) * "Dil Ko Hazar Bar" (''[[Murder (2004 film)|Murder]]''، 2004) * "Maine Jisko Chaha" (''[[Fida]]''، 2004) * "Hamnasheen" (''[[Dobara]]''، 2004) * "[[Kajra Re]]" (''[[Bunty Aur Babli]]، 2005'') * "Ishq Di Gali" (''[[No Entry (2005 film)|No Entry]]''، 2005) * "Dil Chura ke Mere" (''[[No Entry (2005 film)|No Entry]]''، 2005) * "Yeh Ishq Mein" (''[[No Entry (2005 film)|No Entry]]''، 2005) * "Abhi toh mein" (''[[The Killer (2006 film)|The Killer]]''،2006) * "Aaj Ki Raat" (''[[Don – The Chase Begins Again|Don]]''، 2006) * "Touch Me" (''[[Dhoom 2]]''، 2006) * "It's Rocking" (''[[Kya Love Story Hai]]''، 2007) * "Ticket To Hollywood" (''[[Jhoom Barabar Jhoom]]''، 2007) * "Lover Boy" (''[[Love Story 2050]]''، 2008) * "Bebo" (''[[Kambakkht Ishq]]''، 2009) * "Tera Hone Laga Hoon" (''[[Ajab Prem Ki Ghazab Kahani]]''، 2009) * "Jiyara Jiyara" (''[[Prince (2010 film)|Prince]]''، 2010) * "Dilruba" (''[[Namastey London]]''، 2007) * "Dil Tu Hi Bataa" (''[[Krrish 3]]''، 2013) * "You Are My Love" (''[[Krrish 3]]''، 2013) * "Gori chori cori" (''Aflatoon''، 1997) * Jalta Hai Kyun Tan Badan [[Bandh Darwaza]] 1991 == ایلبماں == === سٹوڈیؤ === {| class="wikitable sortable" |- ! سال ! ایلبم ! سرٹیفکیشن ! سیلز<ref name="Asiaweek">{{cite book|title=''Asiaweek''، Volume 7|year=1981|publisher=[[Asiaweek]]|url=https://books.google.com/books?id=33UMAQAAMAAJ|accessdate=24 جون 2011|page=39}}</ref><ref name="billboard">{{cite journal|title=Nazia-Biddu Team – 'Disco Deewane': Hit In Hindu|journal=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=18 جولائی 1981|volume=93|issue=28|page=70|issn=0006-2510|url=https://books.google.com/books?id=rSQEAAAAMBAJ&pg=PT69|accessdate=24 جون 2011}}</ref> |- | 1985 | ''Jadoo'' | [[Indian Music Industry|Platinum]]<ref name="Jeffries">{{cite book |last1=Jeffries |first1=Stan |title=Encyclopedia of World Pop Music, 1980–2001 |date=2003 |publisher=[[Greenwood Press]] |isbn=978-0-313-31547-3 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff/page/35 35] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff |url-access=registration |quote=While she was working on the show the label HMV offered her a record contract, and in 1985 she released ''Jadoo''۔ The album, a series of songs that blended Indian traditional music with Western dance rhythm, was an immediate success and turned platinum. Chinai's next two albums, ''Aah! Alisha'' and ''Baby Doll''، were both multi-platinum sellers, as Chinai began to be called "India's Madonna" in the press. Although she attempted to play down this image, her next album reinforced it: ''Madonna'' (1989) turned three times platinum as its up-tempo, bright and energetic dance numbers and memorable melodies won the nation's heart. Later in 1989 she released ''Kamasutra''، an album that was very similar to ''Madonna'' and that earned the singer a double platinum disc.}}</ref> | 200,000 |- | 1986 | ''[[Aah.۔. Alisha!]]'' | Multi{{ndash}}Platinum<ref name="Jeffries" /> | 400,000 |- | 1988 | ''[[Babydoll (album)|Babydoll]]'' | Multi{{ndash}}Platinum<ref name="Jeffries" /> | 400,000 |- | 1989 | ''[[Madonna (Alisha Chinai album)|Madonna]]'' | 3× Platinum<ref name="Jeffries" /> | 600,000 |- | 1990 | ''[[Kamasutra (Alisha Chinai album)|Kamasutra]]'' | 2× Platinum<ref name="Jeffries" /> | 400,000 |- | 1992 | ''[[Alisha – Madonna of India]] | Multi{{ndash}}Platinum<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.rajeshjhaveri.com/music-director-producer/ |access-date=2023-04-15 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622041506/http://www.rajeshjhaveri.com/music-director-producer/ |dead-url=yes }}</ref> | |- | 1993 | ''[[Bombay Girl]]'' | 3× Platinum<ref>{{cite book |last1=Jeffries |first1=Stan |title=Encyclopedia of World Pop Music, 1980–2001 |date=2003 |publisher=[[Greenwood Press]] |isbn=978-0-313-31547-3 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff/page/35 35] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff |url-access=registration |quote=The result was Bombay Girl, (1993)، another huge success that went triple platinum.}}</ref> | 600,000 |- | 1995 | ''[[Made in India (album)|Made in India]]'' | Multi{{ndash}}Platinum<ref>{{cite book |last1=Jeffries |first1=Stan |title=Encyclopedia of World Pop Music, 1980–2001 |date=2003 |publisher=[[Greenwood Press]] |isbn=978-0-313-31547-3 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff/page/35 35] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff|url-access=registration}}</ref> | 5,000,000<ref>{{cite book |last1=Jeffries |first1=Stan |title=Encyclopedia of World Pop Music, 1980–2001 |date=2003 |publisher=[[Greenwood Press]] |isbn=978-0-313-31547-3 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff/page/35 35] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000jeff |url-access=registration |quote=All of Chinai's previous success was eclipsed with the 1995 release of ''Made in India''۔ A series of uptempo songs indebted to traditional Indian music but revealing a definite Western influence, the album reached #1 in the Indian charts and stayed there for over a year as it sold over 5 million copies.}}</ref> |- ! Total known sales ! ! ! 7,200,000 |} === ساؤنڈ ٹریک ایلبماں === {| class="wikitable sortable" |- ! Album ! Year ! Sales ! {{Abbr|Ref|Reference}} |- | 1991 | ''[[Phool Aur Kaante]]'' | 6,000,000 | rowspan="5" |<ref>{{cite web |title=Music Hits 1990–1999 (Figures in Units) |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100205042906/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5 |url-status=dead |archive-date=5 فروری 2010 |website=[[Box Office India]] |accessdate=5 فروری 2010}}</ref> |- | 1992 | ''[[Khiladi (1992 film)|Khiladi]]'' | 2,500,000 |- | rowspan="2" | 1994 | ''[[Main Khiladi Tu Anari]]'' | 3,000,000 |- | ''[[Khuddar]]'' | 2,800,000 |- | 1997 | ''[[Aflatoon (film)|Aflatoon]]'' | 2,500,000 |- | 2002 | ''[[Mujhse Dosti Karoge]]'' | 1,200,000 | rowspan="9" |<ref>{{cite web |title=Music Hits 2000–2009 (Figures in Units) |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=286&catName=MjAwMC0yMDA5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100205042845/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=286&catName=MjAwMC0yMDA5 |url-status=dead |archive-date=5 فروری 2010 |website=[[Box Office India]] |accessdate=5 فروری 2010}}</ref> |- | 2003 | ''[[Ishq Vishk]]'' | 1,200,000 |- | rowspan="2" | 2004 | ''[[Murder (2004 film)|Murder]]'' | 2,200,000 |- | ''[[Fida]]'' | 1,400,000 |- | 2005 | ''[[Bunty Aur Babli]]'' | 1,900,000 |- | rowspan="2" | 2006 | ''[[Dhoom 2]]'' | 2,000,000 |- | ''[[Don (soundtrack)|Don: The Chase Begins Again]]'' | 1,500,000 |- | rowspan="2" | 2007 | ''[[Jhoom Barabar Jhoom]]'' | 1,700,000 |- | ''[[Namastey London]]'' | 1,400,000 |- ! ! Total sales ! 30,800,000 ! |} == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == * [http://www.alishachinai.com/ The Official Alisha Chinai Website] * {{IMDb name|0157958}} {{پلے بیک گائک}} [[گٹھ:جم 1965]] [[گٹھ:بھارتی عورت گائکاواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] t9mnopk3o73nu4rd2z59hvz7qpx798r 0 123388 711523 664658 2026-09-23T03:06:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711523 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار | name = Ashnoor Kaur | image = Ashnoor Kaur at First digital influencer awards.jpg | caption = Kaur in 2019 | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2004|5|3}} | birth_place = | nationality = | education = | occupation = Actress | years_active = 2009–present | known_for = {{ubl|''[[Jhansi Ki Rani (2009 TV series)|Jhansi Ki Rani]]''|''[[Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]]''|''[[Patiala Babes]]''}} }} '''ایشنور کور''' (جم ۳ مئی ۲۰۰۴) اکّ بھارتی اداکارہ اے۔<ref name="birthday 1">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/photo/patiala-babes-star-ashnoor-kaur-kicks-off-15th-birthday-celebrations-see-pics-1516159-2019-05-03|title=Patiala Babes star Ashnoor Kaur kicks off 15th birthday celebrations. See pics|date=3 May 2019|work=[[India Today]]|access-date=7 September 2019}}</ref><ref name="birthday 2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/exclusive-ashnoor-kaur-celebrates-her-birthday-with-reel-and-real-moms-patiala-babes/videoshow/69155062.cms|title=Exclusive: Ashnoor Kaur celebrates her birthday with reel and real moms|date=3 May 2019|work=[[The Times of India]]|access-date=7 September 2019}}</ref> اوہ جھانسی کی رانی، یہ رشتہ کیا کہلاتا اے اتے پٹیالہ بے بس سمیت کئی ٹیلیویژن سیریئلاں وچ اپنی اداکاری لئی سبھ توں ودھ جانی جاندی اے۔<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-siddharth-nigam-jannat-zubair-rehmani-to-avneet-kaur-young-brigade-take-over-tv/photostory/66639384.cms|title=From Siddharth Nigam, Jannat Zubair Rehmani to Avneet Kaur: Young brigade take over TV|date=15 November 2018|work=The Times of India|access-date=21 April 2021}}</ref> ۲۰۱۸ وچ اسنے ''سنجو'' اتے ''منمرضیاں'' وچ معاون کرداراں نال اپنا بالیوڈّ کریئر دی شروعات کیتی۔<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/yeh-rishtas-naira-aka-ashnoor-kaur-roped-in-to-play-the-lead-role-in-patiala-babes/articleshow/65707237.cms|title=Yeh Rishta's Naira aka Ashnoor Kaur roped in to play the lead role in Patiala Babes|date=6 September 2018|work=The Times of India|access-date=21 April 2021}}</ref> == کریئر == کور نے اپنے کریئر دی شروعات پنج سال دی عمر وچ ۲۰۰۹ دی لڑی ''جھانسی کی رانی'' وچ پراچی دا کردار نبھاؤندے ہوئے کیتی سی۔<ref name="bbb">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-10/tv/29653065_1_show-grades-study|title=I enjoy the media attention: Ashnoor Kaur|last=Amrita Mulchandani|date=10 June 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=9 September 2010|archive-url=https://archive.today/20120707200407/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-10/tv/29653065_1_show-grades-study|archive-date=7 July 2012|accessdate=27 May 2023|archivedate=7 July 2012|archiveurl=https://archive.is/20120707200407/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-10/tv/29653065_1_show-grades-study}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ashnoor-kaur-and-anirudh-dave-complete-a-decade-in-the-industry/articleshow/68116271.cms?|title=Ashnoor Kaur and Anirudh Dave complete a decade in the Industry - Times of India|date=22 February 2019|work=The Times of India|access-date=1 February 2021|language=en}}</ref> ۲۰۱۰ وچ، اسنے [[سٹار پلسّ]] دے ''[[ساتھ نبھانا ساتھیا]]'' وچ پنہ دی کردار نبھائی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/actress-ashnoor-kaur-injured-on-the-set-of-tv-show/1613261|title=Actress Ashnoor Kaur injured on the set of TV show|date=6 September 2019|work=Outlook|access-date=20 September 2020|accessdate=27 May 2023|archivedate=12 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201012004922/https://www.outlookindia.com/newsscroll/actress-ashnoor-kaur-injured-on-the-set-of-tv-show/1613261}}</ref> اسنے بعد وچ ٹیلیویژن لڑی ''نہ بولے تم نہ مینے کچھ کہا'' اتے ''نہ بولے تم نہ میں کجھ کہا ۲'' وچ نوکا ویاس بھٹناگر دی کردار نبھائی۔ اسنے شو ''بڑے اچھے لگتے اے'' وچ نوجوان مائرہ کپور دے روپ وچ وی کم کیتا۔ اوہ ''سیائیڈی'' وچ دکھائی دتی۔ <ref name="ccc">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-30/tv/34816577_1_sonarika-bhadoria-ashnoor-kaur-devon-ke-dev-mahadev|title=Ashnoor Kaur to enter Mahadev|date=30 October 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=3 November 2012|archive-url=https://archive.today/20130103100008/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-30/tv/34816577_1_sonarika-bhadoria-ashnoor-kaur-devon-ke-dev-mahadev|archive-date=3 January 2013|accessdate=27 May 2023|archivedate=3 January 2013|archiveurl=https://archive.is/20130103100008/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-30/tv/34816577_1_sonarika-bhadoria-ashnoor-kaur-devon-ke-dev-mahadev}}</ref> اس نے ''یہ رشتہ کیا کہلاتا اے'' وچ نکی نائرہ سنگھانیا دی کردار نبھائی سی۔<ref name="eee">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Child-actor-Ashnoor-in-another-soap/articleshow/46598680.cms|title=Child actor Ashnoor in another soap|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104063413/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Child-actor-Ashnoor-in-another-soap/articleshow/46598680.cms|archive-date=4 January 2016|access-date=7 April 2018}}</ref> کور نے ۲۰۱۳ ٹیلیویژن لڑی ''مہابھارت'' وچ دشالا دی کردار نبھائی اتے ''پرتھوی ولبھ'' وچ شہزادی ولاس دے روپ وچ وی دکھائی دتی۔ کور [[انوراگ کشئپ|انوراگ کشیپ]] دی فلم ''منمرضیاں'' وچ [[تاپسی پنوں]] دی بھین دی کردار وچ وی سی۔<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/remember-these-famous-child-actors-they-have-grown-up-to-be-hotties/chidiya-ghar-child-actor-pratham-shetty-is-all-grown-up-this-is-how-he-looks-now/photostory/66069357.cms|title=Chidiya Ghar child actor Pratham Shetty is all grown up; this is how he looks now - Remember these famous child actors? They have grown-up to be hotties|work=The Times of India|access-date=25 December 2019}}</ref><ref name="azz">{{Cite news|url=https://m.mid-day.com/amp/articles/ashnoor-kaur-to-play-taapsee-pannus-sister-in-manmarziyan/19131168|title=Ashnoor Kaur to play Taapsee Pannu's sister in Manmarziyan|date=March 2018|work=Mid Day|access-date=6 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116002657/https://m.mid-day.com/amp/articles/ashnoor-kaur-to-play-taapsee-pannus-sister-in-manmarziyan/19131168|archive-date=16 November 2018|accessdate=27 May 2023|archivedate=16 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116002657/https://m.mid-day.com/amp/articles/ashnoor-kaur-to-play-taapsee-pannus-sister-in-manmarziyan/19131168}}</ref> ۲۰۱۸ توں ۲۰۲۰ تک کور نے سونی ٹیوی شو ''پٹیالہ بیبز'' وچ منی ببیتا/کھرانا دی کردار نبھائی۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sourabh-raaj-jain-on-why-patiala-babes-ended-abruptly/articleshow/75375846.cms|title=Sourabh Raaj Jain on why 'Patiala Babes' ended abruptly - Times of India|date=25 April 2020|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=3 May 2020}}</ref> == نجی جیون == ۲۰۱۹ وچ کور نے اپنی ۱۰ویں جماعت دے سیبیئیسئی بورڈاں وچ ۹۳٪ انک حاصل کیتے۔<ref>{{Cite news|url=https://wap.business-standard.com/article/pti-stories/students-of-ryan-international-schools-dominate-the-city-state-and-national-toppers-list-119051000423_1.html|title=Students of Ryan International Schools Dominate the City, State and National Toppers list|last=PTI|date=10 May 2019|work=Business Standard India|access-date=7 September 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/patiala-babes-actor-ashnoor-kaur-scores-93-in-cbse-class-x-results/articleshow/69204903.cms|title=Ashnoor Kaur scores 93% in Class X Boards|last=Sharma|first=Riya|date=7 May 2019|website=The Times of India|access-date=7 September 2019}}</ref> ۲۰۲۱ وچ اسنے اپنی بارویں جماعت دے ایچئیسسی بورڈاں وچ ۹۴٪ انک حاصل کیتے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/ashnoor-kaur-on-scoring-94-in-cbse-wanted-to-set-an-example-that-actors-are-intelligent-too-4032785.html|title=Ashnoor Kaur on Scoring 94% in CBSE: Wanted to Set an Example That Actors are Intelligent Too|date=2 August 2021|website=News18|language=en|access-date=3 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-patiala-babes-fame-ashnoor-kaur-scores-94-in-cbse-class-xii-results-shares-i-feel-good-and-accomplished/articleshow/84888831.cms|title=Exclusive: Patiala Babes fame Ashnoor Kaur scores 94 % in CBSE Class XII results; shares ‘I feel good and accomplished’ - Times of India ►|website=The Times of India|language=en|access-date=12 August 2021}}</ref> == فلموگرافی == === ٹیلیویژن === {| class="wikitable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! ریپھ. |- | ۲۰۰۹-۲۰۱۰ | ''جھانسی کی رانی'' | پراچی | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/shaheer-sheikh-shares-adorable-throwback-pic-with-ashnoor-kaur-to-wish-her-a-happy-birthday-1674040-2020-05-04|title=Shaheer Sheikh shares adorable throwback pic with Ashnoor Kaur to wish her a happy birthday|last=|first=|last2=|first2=|website=India Today|language=en|access-date=1 October 2021|last3=|first3=}}</ref> |- | ۲۰۱۰ | ''[[ساتھ نبھانا ساتھیا|ساتھ نبھانا ساتھیا]]'' | پنہ | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-jannat-zubair-to-ashnoor-kaur-heres-how-these-teenage-sensations-are-rocking-the-internet-with-their-sass-and-style/photostory/72227001.cms|title=From Jannat Zubair to Ashnoor Kaur; here’s how these teenage sensations are rocking the internet with their sass and style|date=25 November 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ۲۰۱۱ | ''شوبھا سومناتھ کی'' | نوجوان شہزادی شوبھا | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/a-new-historical-drama-on-tv/articleshow/8692502.cms|title=A new historical drama on TV - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | rowspan="2" | ۲۰۱۲ | ''نہ بولے تم نہ مینے کچھ کہا'' | نوکا "ننی" ویاس بھٹناگر | <ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/famous-television-child-actors-who-have-all-grown-up/articleshow/85036150.cms|title=Famous television child actors, who have all grown-up! {{!}} Photogallery - ETimes|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ''دیووں کے دیوَ'' ''.'' ''.'' ''مہادیو'' | نوجوان [[اشوک سندری]] | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ashnoor-kaur-to-enter-mahadev/articleshow/17018894.cms|title=Ashnoor Kaur to enter Mahadev - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | rowspan="4" | ۲۰۱۳ | ''نہ بولے تم ن مینے کچھ کہا ۲'' | نوجوان نوکا "ننی" ویاس بھٹناگر | <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/Na-Bole-Tum-Na--to-return-in-three-months/articleshow/16542010.cms|title=Na Bole Tum Na Maine Kuch Kaha Season 2 to return in 3 months|website=Times of India}}</ref> |- | ''بڑے اچھے لگتے ہیں'' | جوان مائرہ کپور | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ashnoor-zaynah-to-play-sakshis-twins-in-bade-achhe-/articleshow/21777119.cms|title=Ashnoor & Zaynah to play Sakshi's twins in Bade Achhe.. - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ''جےَ جگ جننی ماں درگا'' | نوجوان کاتیانی | <ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/television-news/young-stars-of-tv-busy-in-exams/articleshow/18933534.cms|title=एग्जाम्स में बिजी टीवी के छोटे स्टार्स|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ''مہابھارت'' | جوان دشالا | <ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/article/mahabharat-and-patiala-babes-actress-ashnoor-kaur-income-fees-read-details-here/289859|title=महाभारत की इस चाइल्ड आर्टिस्ट की कमाई कर देगी हैरान, एक एपिसोड के लिए लेती हैं मोटी फीस|date=21 April 2020|website=www.timesnowhindi.com|language=hi|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | rowspan="3" | ۲۰۱۴ | ''د ایڈوینچرج آف حاتم'' | مایہ | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiantelevision.com/headlines/y2k13/dec/dec86.php|title='Hatim' to return on Life OK|last=|date=19 December 2013|website=Indian Television Dot Com|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ''تم ساتھ ہو جب اپنے'' | نجمہ بیگ/سدیکی | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ashnoor-kaur-and-asif-sheikh-in-tum-saath-ho-jab-apne/articleshow/39827236.cms|title=Ashnoor Kaur and Asif Sheikh in Tum Saath Ho Jab Apne - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ''بھوت راجا اور رونی ۲'' | شینا | |- | ۲۰۱۵ | ''سیاست'' | [[ممتاز محل|ممتاز ماہل]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/analysis/column-a-genuinely-interesting-tv-serial-at-last-2109656|title=A genuinely interesting TV serial at last?|last=|first=|date=31 July 2015|website=DNA India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ۲۰۱۵-۲۰۱۶ | ''یہ رشتہ کیا کہلاتا اے'' | نوجوان نائرہ سنگھانیا | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/yeh-rishta-kya-kehlata-hais-little-naira-ashnoor-kaur-meets-grown-up-naira-shivangi-joshi/articleshow/67542234.cms|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai's little Naira-Ashnoor Kaur meets grown up Naira-Shivangi Joshi - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ۲۰۱۷ | ''کوئی لوٹ کے آیا اے'' | نوجوان گیتانجلی شیکھری | |- | ۲۰۱۸ | ''پرتھوی ولبھ'' | شہزادی ولاسوتی | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/videos/television/video/prithvi-vallabh-s-team-had-a-gala-time-at-the-screening-of-the-show-1150918-2018-01-21|title=Prithvi Vallabh's team had a gala time at the screening of the show|website=India Today|language=en|access-date=1 October 2021|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001144035/https://www.indiatoday.in/videos/television/video/prithvi-vallabh-s-team-had-a-gala-time-at-the-screening-of-the-show-1150918-2018-01-21|dead-url=yes}}</ref> |- | ۲۰۱۸-۲۰۲۰ | ''پٹیالہ بے بس'' | منی کھرانا/ببیتا | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/beyhadh-2-patiala-babes-go-off-air-due-to-coronavirus-crisis-fans-trend-dontaxebeyhadh2-online-1669501-2020-04-21|title=Beyhadh 2 and Patiala Babes go off air due to coronavirus crisis. Fans trend #DontAxeBeyhadh2 online|last=|first=|last2=|first2=|website=India Today|language=en|access-date=1 October 2021|last3=|first3=}}</ref> |} ==== خاص پیشکاری ==== {| class="wikitable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! نوٹس ! ریپھ. |- | ۲۰۱۲ | ''سی.آئی.ڈی'' | سیا کھنہ | ایپیسوڈ ۸۷۹ | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ashoor-kaur-aka-nanhi-of-na-bole-in-cid/articleshow/16721677.cms|title=Ashoor Kaur aka Nanhi of Na Bole in CID - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |- | ۲۰۱۵ | ''دییا اور باتی ہم'' | نوجوان نائرہ سنگھانیا | | <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/yeh-rishta-kya-kehlata-hai-diya-aur-baati-hum-special-episode-sandhya-save-naira-668300|title='Yeh Rishta Kya Kehlata Hai' and 'Diya Aur Baati Hum' special episode: Sandhya to save Naira?|last=|first=|date=|website=www.ibtimes.co.in|language=en|access-date=1 October 2021}}</ref> |} === فلماں === {| class="wikitable" !سال ! سرلیکھ ! کردار ! نوٹس ! ریپھ. |- | rowspan="2" | ۲۰۱۸ | ''سنجو'' | نوجوان پریا دتّ | کیمیو | <ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/entertainment/bollywood/sanju-whos-playing-sanjay-dutt-biopic-1502654481.html|title=Sanju: Who's playing who in Sanjay Dutt biopic?|date=28 June 2018|website=The Statesman|language=en-US|access-date=25 June 2021}}</ref> |- | ''منمرضیاں'' | کرن بگا | خاص دکھّ | <ref>{{Cite web|url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/when-anurag-kashyap-was-proved-wrong-by-ashnoor-kaur-on-the-sets-of-manmarziyaan/|title=When Anurag Kashyap Was Proved Wrong By Ashnoor Kaur On The Sets Of Manmarziyaan|date=17 September 2019|website=Koimoi|language=en-US|access-date=25 June 2021}}</ref> |} === ویب سیریز === {| class="wikitable" |+ ! سال ! سرلیکھ ! کردار ! نوٹس ! ریپھ. |- | ۲۰۲۱ | ''پری ہوں میں'' | پری | ڈیبیو ویب شو | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/hindi/ashnoor-kaur-and-delnaaz-irani-starer-pari-hu-mein-releases/articleshow/81990712.cms|title=Ashnoor Kaur and Delnaaz Irani starer Pari Hu Mein all set to release on this date! - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=25 June 2021}}</ref> |} === سنگیت ویڈیؤز === {| class="wikitable" !سال ! سرلیکھ ! گلوکار ! لیبل ! ریپھ. |- | rowspan="3" | ۲۰۱۹ | ''کوئی نہی'' | لیزا مشرا اتے رپن | VYRL مول | <ref>{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/190923-vyrl-originals-rupinn-and-lisa-mishras-koi|title=VYRL Originals: Rupinn and Lisa Mishra's 'Koi Nahi' is a contemporary song!|website=www.radioandmusic.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | ''میری غلطی'' | امبلی مینن | سنیکت چٹا جھنڈا | <ref>{{Cite web|url=https://mayapuri.com/singer-ambili-menons-new-single-meri-galti-featuring-hasnain-ashnoor-kaur-melts-the-heart/|title=अशनूर कौर-हसनैन पर फिल्माया गया सिंगर एंबिली मेनन का नया सिंगल 'मेरी गलती आपका दिल छू लेगा|date=4 November 2019|website=Mayapuri|language=en-US|access-date=21 July 2021|archive-date=13 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513204346/https://mayapuri.com/singer-ambili-menons-new-single-meri-galti-featuring-hasnain-ashnoor-kaur-melts-the-heart/|dead-url=yes}}{{مردہ کڑی|date=اکتوبر 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | ''سویگ سلامت'' | شوبھنا گڈاگے | ویڈیو پیلیس | <ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/videos/zoom/telly-talk/ashnoor-kaur-aka-minies-new-music-album-launch-rohan-mehra-full-coverage-uncut/45182|title=Ashnoor Kaur aka Minie's new music album launch {{!}} Rohan Mehra {{!}} Full Coverage {{!}} Uncut|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | rowspan="5" | ۲۰۲۰ | ''ریڈّ ییلو سوٹ'' | کرن سنگھ اروڑا اتے ایسّ مختیار | ہیرو سنگیت | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/punjabi/latest-punjabi-song-red-yellow-suit-sung-by-karan-singh-arora-s-mukhtiar/videoshow/74302179.cms|title=Latest Punjabi Song 'Red Yellow Suit' Sung By Karan Singh Arora, S Mukhtiar {{!}} Punjabi Video Songs - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | ''کیا کرُ'' | ملند گابا اتے روایت ٹھاکر | [[ٹی-سیریز]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sponsored-millind-gaba-and-parampara-thakurs-party-anthem-kya-karu-featuring-ashnoor-kaur-is-out-now-2309391|title=Millind Gaba And Parampara Thakur's Party Anthem Kya Karu, Featuring Ashnoor Kaur, Is Out Now|website=NDTV.com|access-date=10 November 2021}}</ref> |- | ''کھڑکی'' | پاپون | سونی میوزک انڈیا | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/watch-new-hindi-hit-song-music-video-khidki-sung-by-papon/videoshow/78802656.cms|title=Watch New Hindi Hit Song Music Video - 'Khidki' Sung By Papon {{!}} Hindi Video Songs - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | ''من سکدا اے'' | ہریش موئل | ٹی.ایم.میوزک | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/randeep-rai-and-ashnoor-kaur-on-their-new-song-mana-sakda-hai/videoshow/79267341.cms|title=Randeep Rai and Ashnoor Kaur on their new song 'Mana Sakda Hai' {{!}} TV - Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | ''اکھیاں تڑپیگی'' | ایشوریا پنڈت | زی میوزک کمپنی | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/watch-new-hindi-hit-song-music-video-akhiyaan-tadpegi-sung-by-aishwarya-pandit/videoshow/79856825.cms|title=Watch New Hindi Hit Song Music Video - 'Akhiyaan Tadpegi' Sung By Aishwarya Pandit {{!}} Hindi Video Songs - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | rowspan="4" | ۲۰۲۱ | ''یارا'' | اندیپ بخشی اتے سمت گوسوامی | رانجھا سنگیت | <ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/haryanvi/video/sumit-goswami-indeep-bakshi-and-ashnoor-kaur-superhit-haryanvi-song-yaara-video-viral/342139|title=यूट्यूब पर लगातार ट्रेंड हो रहा सुमित गोस्वामी का नया गाना यारा, देखे वायरल वीडियो|date=7 April 2021|website=Times Now Navbharat|language=hi|access-date=10 November 2021}}</ref> |- | ''تو کیا جانے'' | جوتکا ٹانگری | ساگاہٹس | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/punjabi/check-out-new-punjabi-trending-song-music-video-tu-kya-jaane-sung-by-jyotica-tangri/videoshow/82351625.cms|title=Check Out New Punjabi Trending Song Music Video - 'Tu Kya Jaane' Sung By Jyotica Tangri {{!}} Punjabi Video Songs - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | اگنور | آیوش تلنیا اتے اندیپ بخشی | پھنک سنگیت | <ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/singer-ayush-talniya-says-tricity-is-a-fertile-ground-to-nurture-musicians-286179|title=Singer Ayush Talniya says tricity is a fertile ground to nurture musicians|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> |- | ''تیرے نور سے'' | ریوانش کوہلی | زی میوزک کمپنی | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/check-out-new-hindi-trending-song-music-video-tere-noor-se-sung-by-revaansh-kohli/videoshow/86833497.cms|title=Check Out New Hindi Trending Song Music Video - 'Tere Noor Se' Sung By Revaansh Kohli {{!}} Hindi Video Songs - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|language=en|access-date=8 October 2021}}</ref> |} == اوارڈ اتے نامزدگیاں == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !سال ! اوارڈ ! گٹھ ! کم ! نتیجہ ! class="unsortable" scope="col" | ریپھ. |- | ۲۰۱۹ | انڈین ٹیلی اوارڈ | اگلی پیڑھی دے سٹار لئی جیوری خاص انعام | پٹیالہ بے بس| {{Won}} | <ref>{{Cite news|url=https://www.ibtimes.co.in/ita-awards-2019-winners-list-jennifer-parth-erica-others-walk-away-trophies-photos-794313|title=ITA Awards 2019 winners' list: Jennifer, Parth, Erica and others walk away with trophies|last=Parismita Goswami|date=21 March 2019|work=[[International Business Times]]|access-date=22 March 2019}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{Instagram|ashnoorkaur}} [[گٹھ:زندہ لوک]] ha16bj028xlbugxgwxt574hf2j59p2v 0 126791 711470 634589 2026-09-22T18:49:07Z ~2026-49449-44 45189 711470 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ/عربی |name = ماموریتِ طبّیَ پاکستان |image = |motto = |established = 2019 |type = [[سرکاری]] |city = [[اسلام آباد]] |country = [[پاکستان]] |International Accreditation = [[United States Education Department|NCFMEA]], [[General Medical Council|GMC IMED & FAIMER]] |website = [http://www.pmc.gov.pk/ رسمی موقع] |module=|former_name=[[پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل]]|parent=پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل|الاسم=ماموریتِ طبّیَ پاکستان|الاسم الأصلي=Pakistan Medical Commission|logo=[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/b/b2/Pakistan_Medical_Commission_Logo.png]}} <big>'''ماموریتِ طبّیَ پاکستان'''،<span lang="En" dir="ltr">([[انگریزی زبان|انگریزی]]: Pakistan Medical Commission)</span></big> پاکستان وچ [[طب]] تے [[دندان سازی|دندان]] د‏‏ی تعلیم تے [[طبیباں]] دے لئی قانونی ضوابطی اتھارٹی ا‏‏ے۔ == تریخ == پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل 1947 وچ پاکستان ہیلتھ کانفرنس د‏‏ی سفارشات اُتے '' برٹش انڈین میڈیکل کونسل ایکٹ 1933 '' اپنا کر ابتدائی طور اُتے 1948 وچ 'پاکستان میڈیکل کونسل' دے ناں تو‏ں قائم ہوئی سی بعد وچ اسنو‏ں '' پاکستان میڈیکل کونسل ایکٹ 1951 '' دے تحت تنظیم نو کيتی گئی جس دے تحت ہر صوبے د‏‏ی اپنی میڈیکل کونسل ا‏‏ے۔ 1957 وچ ، سندھ میڈیکل کونسل تے پنجاب میڈیکل کونسل نو‏‏ں ضم کرکے مغربی پاکستان میڈیکل کونسل تشکیل دتی گئی۔ '' پاکستان میڈیکل کونسل آرڈیننس 1962 '' نے موجودہ پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل نو‏‏ں 1962 وچ اک قانونی ادارہ دے طور اُتے قائم کيتا تے تمام صوبائی کونسلاں تحلیل کردتی گئياں۔<ref>{{cite web|url=http://www.punjablaws.punjab.gov.pk/public/dr/THE%20MEDICAL%20AND%20DENTAL%20COUNCIL%20ORDINANCE,%201962.doc.pdf|title=The Medical and Dental Council Ordinance – 1962|author=|date=|website=punjab.gov.pk}}{{مردہ ربط|date=فروری 2021 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> Three amendments were passed thereafter as the ''Medical and Dental Council (Amendment) Act'' in 1973, 1999 and 2012.<ref>[http://www.na.gov.pk/uploads/documents/1346053132_545.pdf The Medical and Dental Council (Amendment) Act, 2012]</ref> == مقصد == پاکستان وچ طب تے دندان سازی دے عمل نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دے لئی کونسل نو‏‏ں ایہ حکم دتا گیا اے کہ: * انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ میڈیکل تے ڈینٹل قابلیت دے حصول دے لئی تربیت دے نصاب تعلیم دے یکساں معیار دا مشورہ * مطالعہ دے انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ میڈیکل تے ڈینٹل کورسز دے مواد تے مدت دے لئی کم تو‏ں کم تقاضاں دا تعین کرنا * تربیت دے کورسز وچ داخلے دے لئی شرائط پیش کرنا جداں کہ مذکورہ بالا * میڈیکل تے ڈینٹل ادارےآں وچ تقرری دے لئی استاداں د‏‏ی کم تو‏ں کم قابلیت تے تجربہ د‏‏ی تجویز کرنا * امتحانات دے معیار ، امتحانات دے انعقاد دے طریقے * پیشہ ور امتحانات دے لئی امتحان دہندگان د‏‏ی مطلوبہ قابلیت تے تجربے دا تعین کرنا * تمام میڈیکل تے ڈینٹل ادارےآں دے فیکلٹی تے طلبہ دا اندراج کرنا * میڈیکل تے ڈینٹل پریکٹیشنرز دے رجسٹر نو‏‏ں برقرار رکھنا * انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ قابلیت د‏‏ی تربیت دے لئی میڈیکل تے ڈینٹل ادارےآں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں متعلق سفارشات دا معائنہ تے مرتب کرنا * معیاری کاری دے لئی انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ امتحان دا معائنہ کرنا * رجسٹرڈ پریکٹیشنرز دے خلاف طرز عمل تے پیشہ ورانہ غفلت دے الزامات دا فیصلہ کرنا * گھریلو ملازمت تے تربیت دے ل اسپتالاں دا معائنہ تے انہاں د‏‏ی منظوری * میڈیکل تے ڈینٹل جریدے دے لئی ہدایت نامہ پیش کرنا * فیکلٹی نو‏‏ں تجربہ سرٹیفکیٹ جاری کرنا * دوسرے ملکاں تے میڈیکل تے ڈینٹل ریگولیٹری حکا‏م دے نال باہمی تعاون د‏‏ی اسکیماں مرتب کرنا == قیام تحلیل تے بحالی == اکتوبر 2019 وچ ، [[پاکستان دے صدر|صدر]] [[عارف علوی]] دے '' پاکستان میڈیکل کمیشن آرڈیننس 2019 '' اُتے دستخط دے بعد پی ایم ڈی سی نو‏‏ں پاکستان میڈیکل کمیشن (پی ایم سی) نے تحلیل کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ ایہ اقدام میڈیکل تعلیم ، تربیت تے طب تے دندان سازی وچ اہلیتاں دے تسلیم کرنے دے یکساں کم تو‏ں کم معیارات قائم کرکے پاکستان وچ طبی پیشے نو‏‏ں باقاعدہ تے کنٹرول کرنے دے لئی کيتا گیا سی۔ ایسا ہوݨ دے ل، ، ایہ استدلال کيتا گیا کہ نويں آرڈیننس نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں نافذ کرنے دے لئی پی ایم ڈی سی نو‏‏ں پہلے تحلیل کرنا پيا۔ ضروری ریکارڈاں تے اثاثےآں دے تحفظ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی پی ایم ڈی سی دفاتر نو‏‏ں عارضی طور اُتے سیل کر دتا گیا سی۔ نواں پی ایم سی موجودہ میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل ، نیشنل میڈیکل اینڈ ڈینٹل اکیڈمک بورڈ تے نیشنل میڈیکل اتھارٹی اُتے مشتمل ہوئے گا جو کمیشن دے سیکریٹریٹ دے طور اُتے کم کرے گا۔ <ref>{{Cite web|title=Building sealed, PMDC employees stopped from working|url=https://www.dawn.com/news/1581355/building-sealed-pmdc-employees-stopped-from-working|language=en}}</ref>2020 نو‏‏ں ، [[اسلام آباد ہائی کورٹ]] نے پاکستان میڈیکل کمیشن آرڈیننس نو‏‏ں کالعدم قرار دے ک‏ے پی ایم ڈی سی نو‏‏ں بحال کر دتا۔ <ref>{{Cite web|title=IHC restores PMDC, dissolves new medical council formed through presidential ordinance|url=https://www.dawn.com/news/1533799|language=en}}</ref//www.dawn.com/news/1533799)langlang=en}}</ref> 16 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، پاکستان وچ معیاری طبی تعلیم نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی پی ایم ڈی دے ذریعہ پی ایم ڈی سی د‏‏ی جگہ دا بل منظور کرکے سینیٹ تے پارلیمنٹ دے مشترکہ اجلاس دے ذریعے اسنو‏ں فیر تحلیل کر دتا گیا۔ <ref>{{Cite web|title=Pakistan Medical Commission|url=https://www.facebook.com/PakistanMedicalCommissionPMC/posts/143334200795523|access-date=2020-09-17|website=www.facebook.com|language=en}}</ref> {{stub}} [[گٹھ:حکومت پاکستان]] [[گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات]] [[گٹھ:1962ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:پاکستان وچ صحت تے طبی تنظیماں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1962ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:1962ء وچ قائم ہوݨ والے حکومت‏ی شعبے]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] oxhi0fxfplo6latkk3pjuy0mdxz72ge 711538 711470 2026-09-23T04:02:07Z Veritas Sapientiae 33170 Reverted cross-wiki LLM abuse 634589 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جامعہ/عربی |name = ماموریتِ طبّیَ پاکستان |image = |motto = |established = 2019 |type = [[سرکاری]] |city = [[اسلام آباد]] |country = [[پاکستان]] |International Accreditation = [[United States Education Department|NCFMEA]], [[General Medical Council|GMC IMED & FAIMER]] |website = [http://www.pmc.gov.pk/ رسمی موقع] |module=|former_name=[[پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل]]|parent=پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل|الاسم=ماموریتِ طبّیَ پاکستان|الاسم الأصلي=پاکستان میڈیکل کمیشن|logo=[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/b/b2/Pakistan_Medical_Commission_Logo.png]}} <big>'''ماموریتِ طبّیَ پاکستان'''،<span lang="En" dir="ltr">([[انگریزی زبان|انگریزی]]: Pakistan Medical Commission)</span></big> پاکستان وچ [[طب]] تے [[دندان سازی|دندان]] د‏‏ی تعلیم تے [[طبیباں]] دے لئی قانونی ضوابطی اتھارٹی ا‏‏ے۔ == تریخ == پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل 1947 وچ پاکستان ہیلتھ کانفرنس د‏‏ی سفارشات اُتے '' برٹش انڈین میڈیکل کونسل ایکٹ 1933 '' اپنا کر ابتدائی طور اُتے 1948 وچ 'پاکستان میڈیکل کونسل' دے ناں تو‏ں قائم ہوئی سی بعد وچ اسنو‏ں '' پاکستان میڈیکل کونسل ایکٹ 1951 '' دے تحت تنظیم نو کيتی گئی جس دے تحت ہر صوبے د‏‏ی اپنی میڈیکل کونسل ا‏‏ے۔ 1957 وچ ، سندھ میڈیکل کونسل تے پنجاب میڈیکل کونسل نو‏‏ں ضم کرکے مغربی پاکستان میڈیکل کونسل تشکیل دتی گئی۔ '' پاکستان میڈیکل کونسل آرڈیننس 1962 '' نے موجودہ پاکستان میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل نو‏‏ں 1962 وچ اک قانونی ادارہ دے طور اُتے قائم کيتا تے تمام صوبائی کونسلاں تحلیل کردتی گئياں۔<ref>{{cite web|url=http://www.punjablaws.punjab.gov.pk/public/dr/THE%20MEDICAL%20AND%20DENTAL%20COUNCIL%20ORDINANCE,%201962.doc.pdf|title=The Medical and Dental Council Ordinance – 1962|author=|date=|website=punjab.gov.pk}}{{مردہ ربط|date=فروری 2021 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> Three amendments were passed thereafter as the ''Medical and Dental Council (Amendment) Act'' in 1973, 1999 and 2012.<ref>[http://www.na.gov.pk/uploads/documents/1346053132_545.pdf The Medical and Dental Council (Amendment) Act, 2012]</ref> == مقصد == پاکستان وچ طب تے دندان سازی دے عمل نو‏‏ں باقاعدہ بنانے دے لئی کونسل نو‏‏ں ایہ حکم دتا گیا اے کہ: * انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ میڈیکل تے ڈینٹل قابلیت دے حصول دے لئی تربیت دے نصاب تعلیم دے یکساں معیار دا مشورہ * مطالعہ دے انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ میڈیکل تے ڈینٹل کورسز دے مواد تے مدت دے لئی کم تو‏ں کم تقاضاں دا تعین کرنا * تربیت دے کورسز وچ داخلے دے لئی شرائط پیش کرنا جداں کہ مذکورہ بالا * میڈیکل تے ڈینٹل ادارےآں وچ تقرری دے لئی استاداں د‏‏ی کم تو‏ں کم قابلیت تے تجربہ د‏‏ی تجویز کرنا * امتحانات دے معیار ، امتحانات دے انعقاد دے طریقے * پیشہ ور امتحانات دے لئی امتحان دہندگان د‏‏ی مطلوبہ قابلیت تے تجربے دا تعین کرنا * تمام میڈیکل تے ڈینٹل ادارےآں دے فیکلٹی تے طلبہ دا اندراج کرنا * میڈیکل تے ڈینٹل پریکٹیشنرز دے رجسٹر نو‏‏ں برقرار رکھنا * انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ قابلیت د‏‏ی تربیت دے لئی میڈیکل تے ڈینٹل ادارےآں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں متعلق سفارشات دا معائنہ تے مرتب کرنا * معیاری کاری دے لئی انڈرگریجویٹ تے پوسٹ گریجویٹ امتحان دا معائنہ کرنا * رجسٹرڈ پریکٹیشنرز دے خلاف طرز عمل تے پیشہ ورانہ غفلت دے الزامات دا فیصلہ کرنا * گھریلو ملازمت تے تربیت دے ل اسپتالاں دا معائنہ تے انہاں د‏‏ی منظوری * میڈیکل تے ڈینٹل جریدے دے لئی ہدایت نامہ پیش کرنا * فیکلٹی نو‏‏ں تجربہ سرٹیفکیٹ جاری کرنا * دوسرے ملکاں تے میڈیکل تے ڈینٹل ریگولیٹری حکا‏م دے نال باہمی تعاون د‏‏ی اسکیماں مرتب کرنا == قیام تحلیل تے بحالی == اکتوبر 2019 وچ ، [[پاکستان دے صدر|صدر]] [[عارف علوی]] دے '' پاکستان میڈیکل کمیشن آرڈیننس 2019 '' اُتے دستخط دے بعد پی ایم ڈی سی نو‏‏ں پاکستان میڈیکل کمیشن (پی ایم سی) نے تحلیل کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ ایہ اقدام میڈیکل تعلیم ، تربیت تے طب تے دندان سازی وچ اہلیتاں دے تسلیم کرنے دے یکساں کم تو‏ں کم معیارات قائم کرکے پاکستان وچ طبی پیشے نو‏‏ں باقاعدہ تے کنٹرول کرنے دے لئی کيتا گیا سی۔ ایسا ہوݨ دے ل، ، ایہ استدلال کيتا گیا کہ نويں آرڈیننس نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں نافذ کرنے دے لئی پی ایم ڈی سی نو‏‏ں پہلے تحلیل کرنا پيا۔ ضروری ریکارڈاں تے اثاثےآں دے تحفظ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی پی ایم ڈی سی دفاتر نو‏‏ں عارضی طور اُتے سیل کر دتا گیا سی۔ نواں پی ایم سی موجودہ میڈیکل اینڈ ڈینٹل کونسل ، نیشنل میڈیکل اینڈ ڈینٹل اکیڈمک بورڈ تے نیشنل میڈیکل اتھارٹی اُتے مشتمل ہوئے گا جو کمیشن دے سیکریٹریٹ دے طور اُتے کم کرے گا۔ <ref>{{Cite web|title=Building sealed, PMDC employees stopped from working|url=https://www.dawn.com/news/1581355/building-sealed-pmdc-employees-stopped-from-working|language=en}}</ref>2020 نو‏‏ں ، [[اسلام آباد ہائی کورٹ]] نے پاکستان میڈیکل کمیشن آرڈیننس نو‏‏ں کالعدم قرار دے ک‏ے پی ایم ڈی سی نو‏‏ں بحال کر دتا۔ <ref>{{Cite web|title=IHC restores PMDC, dissolves new medical council formed through presidential ordinance|url=https://www.dawn.com/news/1533799|language=en}}</ref//www.dawn.com/news/1533799)langlang=en}}</ref> 16 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، پاکستان وچ معیاری طبی تعلیم نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی پی ایم ڈی دے ذریعہ پی ایم ڈی سی د‏‏ی جگہ دا بل منظور کرکے سینیٹ تے پارلیمنٹ دے مشترکہ اجلاس دے ذریعے اسنو‏ں فیر تحلیل کر دتا گیا۔ <ref>{{Cite web|title=Pakistan Medical Commission|url=https://www.facebook.com/PakistanMedicalCommissionPMC/posts/143334200795523|access-date=2020-09-17|website=www.facebook.com|language=en}}</ref> {{stub}} [[گٹھ:حکومت پاکستان]] [[گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات]] [[گٹھ:1962ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:پاکستان وچ صحت تے طبی تنظیماں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1962ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:1962ء وچ قائم ہوݨ والے حکومت‏ی شعبے]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] t5u4bek6mhxpua3pry2htg8r3w6h9jx 0 130172 711543 711385 2026-09-23T05:25:57Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی */ 711543 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] mlzvvmzfldezpfkpgg6bxe0vcpix0hv 711544 711543 2026-09-23T05:26:22Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 711544 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] sceos05xkhaxi9xlctq7r57nt8djgrb 711545 711544 2026-09-23T05:26:47Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 711545 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] f75mxoggicimfdj53a2rrltyh48avob 711546 711545 2026-09-23T05:27:05Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں */ 711546 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 6cwl9zwjymocagwblyqxx7gdjmztmsc 711547 711546 2026-09-23T05:27:29Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 711547 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 1aaolu18eoda2iaxdjewcckhv4qndft 711548 711547 2026-09-23T05:27:50Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری */ 711548 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] i4r5fh5314p34kpgxilp2qvvj3ltcr8 711549 711548 2026-09-23T05:28:15Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری */ 711549 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 3ahza16kkj0exuvxe0hg6o7brr67pip 711550 711549 2026-09-23T05:28:32Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت */ 711550 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] 7ao4ps0qacssxwiw45oqtv47x7ervq7 711551 711550 2026-09-23T05:28:51Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری */ 711551 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''19 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] pcucep71niutosd8rj72qx8lhm61nti 711552 711551 2026-09-23T05:29:06Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی */ 711552 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''19 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] jesao4f9gloh6n8j00rq94g7z67hiau 711553 711552 2026-09-23T05:29:39Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری */ 711553 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''19 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] eo338x8jvvddpa2g38dcxukzelru0v0 711554 711553 2026-09-23T05:30:07Z ابوالحسن راجپوت 24698 /* معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری */ 711554 wikitext text/x-wiki ایہ لسٹ '''معمر [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے اول درجہ کرکٹ کھلاڑیاں''' د‏‏ی ترتیب دا اک مجموعہ اے اس وچ کرکٹ دے وکھ وکھ پہلوآں تو‏ں ہر سطح اُتے طویل العمر کرکٹ کھلاڑیاں دے اعداد و شمار دئیے گئے نيں == معمر ترین بقید حیات ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی== ايہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ تے اس وچ 90 سال د‏‏ی عمر تک دے زندہ کھلاڑی شام‏ل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !{{date}} تک عمر |- | [[نیل ہاروے]] || آسٹریلیا || 8 اکتوبر 1928ء || 22 جنوری 1948ء || 20 فروری 1963ء || {{age in years and days|1928|10|8}} |- | [[دتا گائیکواڈ]] || بھارت || 27 اکتوبر 1928ء || 5 جون 1952ء || 18 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1928|10|27}} |- | [[ٹریور میک موہن]] || نیوزی لینڈ || 8 نومبر 1929ء || 13 اکتوبر 1955ء || 6 فروری 1956ء || {{age in years and days|1929|11|8}} |- | [[وزیر محمد]] || پاکستان || 22 دسمبر 1929ء || 13 نومبر 1952ء || 13 نومبر 1959ء || {{age in years and days|1929|12|22}} |- | [[سی ڈی گوپی ناتھ]] || بھارت || 1 مارچ 1930ء || 14 مارچ 1951ء || 28 جنوری 1960ء || {{age in years and days|1930|3|1}} |- | [[آئن لیگٹ]] || نیوزی لینڈ || 7 جون 1930ء || 1 جنوری 1954ء || 5 جنوری 1954ء || {{age in years and days|1930|6|7}} |- | [[جیک الابسٹر]] || نیوزی لینڈ || 11 جولائ‏ی 1930ء || 13 اکتوبر 1955ء || 14 مارچ 1972ء || {{age in years and days|1930|7|11}} |- | [[جوئے سلیمان]] || ویسٹ انڈیز || 26 اگست 1930ء || 12 دسمبر 1958ء || 11 مئی 1965ء || {{age in years and days|1930|8|26}} |- | [[چندرکانت پاٹنکر]] || بھارت || 24 نومبر 1930ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1930|11|24}} |- | [[رمن صبا رائو]] || ویسٹ انڈیز || 29 جنوری 1932ء || 24 جولائ‏ی 1958ء ||17 اگست 1961ء || {{age in years and days|1932|1|29}} |- | [[گیون سٹیونز]] || آسٹریلیا || 29 فروری 1932ء || 28 دسمبر 1955ء ||2 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1932|2|29}} |- | [[گاڈفرے لارنس]] || جنوبی افریقا || 31 مارچ 1932ء || 08 دسمبر 1961ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1932|3|31}} |- | [[باب بلیئر (کرکٹر)|باب بلیئر]] || نیوزی لینڈ || 23 جون 1932ء || 06 مارچ 1953ء ||13 مارچ 1964ءء || {{age in years and days|1932|6|23}} |- | [[مکی سٹیورٹ]] || انگلینڈ || 16 ستمبر 1932ء || 21 جون 1962ء ||21 جنوری 1964ء || {{age in years and days|1932|9|16}} |- | [[کم ایلگی]] || جنوبی افریقا || 6 مارچ 1933ء || 08 دسمبر 1961ء ||01 جنوری 1962ء || {{age in years and days|1933|3|6}} |- | [[مائیکل جان اسمتھ]] || انگلینڈ || 30 جون 1933ء || 5 جون 1958ء ||جولائ‏ی 1972ء || {{age in years and days|1933|6|30}} |- | [[راجرہیرس (کرکٹر)|راجرہیرس]] || نیوزی لینڈ || 27 جولائ‏ی 1933ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1933|7|27}} |- | [[کیمی اسمتھ]] || ویسٹ انڈیز || 29 جولائی 1933ء || 09 دسمبر 1960ء ||16 فروری 1962ء || {{age in years and days|1933|7|29}} |- | [[ٹام ڈیوڈنی]] || ویسٹ انڈیز || 23 اکتوبر 1933ء || 14 مئی 1955ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1933|10|23}} |- | [[بروس موریسن (کرکٹر)|بروس موریسن]] || نیوزی لینڈ || 17 دسمبر 1933ء || 01 مارچ 1963ء ||01 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1933|12|17}} |- | [[جیکی ہینڈرکس]] || ویسٹ انڈیز || 21 دسمبر 1933ء || 16 فروری 1962ء ||12 جون 1969ء || {{age in years and days|1933|12|21}} |- | [[ناری کنٹرکٹر]] || بھارت || 7 مارچ 1934ء || 02 دسمبر 1955ء ||07 مارچ 1962ء || {{age in years and days|1934|3|7}} |- | [[ہیمنڈ فرلانج]] || ویسٹ انڈیز || 19 جون 1934ء || 11 جون 1955ء ||09 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|19}} |- | [[ولی روڈریگز]] || ویسٹ انڈیز ||25 جون 1934ء || 07 مارچ 1962ء ||14 مارچ 1956ء || {{age in years and days|1934|6|25}} |- | [[چندو بورڈے]] || ویسٹ انڈیز || 21 جولائی 1934ء || 28 نومبر 1958ء ||04 نومبر 1969ء || {{age in years and days|1934|7|21}} |- | [[جون گائے (کرکٹر)|جون گائے]] || نیوزی لینڈ || 29 اگست 1934ء || 07 نومبر 1955ء ||26 دسمبر 1961ء || {{age in years and days|1934|8|29}} |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 05 فروری 1958ء ||31 جنوری 1976ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[ڈیس ہورے]] || آسٹریلیا || 19 اکتوبر 1934ء || 27 جنوری 1961ء ||27 جنوری 1961ء || {{age in years and days|1934|10|19}} |- | [[ڈک رچرڈسن (کرکٹر)|ڈک رچرڈسن]] || انگلینڈ || 3 نومبر 1934ء || 04 جولائی 1957ء ||04 جولائی 1957ء || {{age in years and days|1934|11|3}} |- | [[آئن میکف]] || آسٹریلیا || 6 جنوری 1935ء || 23 دسمبر 1957ء ||06 دسمبر 1963ء || {{age in years and days|1935|1|6}} |- | [[بروس بولٹن]] || نیوزی لینڈ || 31 مئی 1935ء || 27 فروری 1959ء ||14 مارچ 1959ء || {{age in years and days|1935|5|31}} |- | [[فضل الرحمن (کرکٹ کھلاڑی)|فضل الرحمن]] || پاکستان || 11 جون، 1935ء || 13 مارچ 1958ء ||13 مارچ 1958ء || {{age in years and days|1935|6|11}} |- | [[ومن کمار]] || بھارت || 26 جون 1935ء || 08 فروری 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|6|26}} |- | [[کین ٹیلر (کرکٹر)|کین ٹیلر]] || انگلینڈ || 21 اگست 1935ء || 4 جون 1958ء ||2 جولائی 1964ء || {{age in years and days|1935|8|21}} |- | [[باب باربر (کرکٹر)|باب باربر]] || انگلینڈ || 26 ستمبر 1935ء || 9 جون 1960ء ||6 جون 1964ء || {{age in years and days|1935|9|26}} |- | [[جمی بنکس]] || انگلینڈ || 05 اکتوبر1935ء || 21 جنوری 1964ء ||03 فروری 1964ء || {{age in years and days|1935|10|05}} |- | [[پال بارٹن]] || نیوزی لینڈ || 09 اکتوبر 1935ء || 08 دسمبر 1961ء ||15 مارچ 1963ء || {{age in years and days|1935|10|09}} |- | [[ایلن براؤن (انگلش کرکٹر)|ایلن براؤن]] || انگلینڈ || 17 اکتوبر 1935ء || 26 اکتوبر 1961ء ||11 نومبر 1961ء || {{age in years and days|1935|10|17}} |- | [[کین ایسٹ ووڈ]] || آسٹریلیا ||23 نومبر 1935ء || 12 فروری 1971ء ||12 فروری 1971ء || {{age in years and days|1935|11|23}} |- | [[پرکاش بھنڈاری]] || بھارت ||27 نومبر 1935ء || 26 فروری 1955ء ||02 نومبر 1956ء || {{age in years and days|1935|11|27}} |- | [[فریڈ رمسی]] || انگلینڈ ||04 دسمبر 1935ء || 23 جولائی 1964ء ||22 جولائی 1965ء || {{age in years and days|1935|12|04}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز ||26 دسمبر 1935ء || 30 مئی 1957ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[جان ڈی آرسی (کرکٹ کھلاڑی)|جان ڈی آرسی]] || نیوزی لینڈ ||23 اپریل 1936ء || 05 جون 1958ء ||21 اگست 1958ء || {{age in years and days|1936|04|23}} |- | [[رائے ہارفورڈ]] || انگلینڈ ||30 مئی 1936ء || 15 فروری 1968ء ||29 فروری 1968ء || {{age in years and days|1936|05|30}} |- | [[ایرک رسل (کرکٹ کھلاڑی)|ایرک رسل]] || انگلینڈ ||03 جولائی 1936ء || 21 اکتوبر 1961ء ||27 جولائی 1967ء || {{age in years and days|1936|07|03}} |- | [[وینکٹ رامن سبرامنیا]] || بھارت ||16 جولائی 1936ء || 19 مارچ 1965ء ||07 مارچ 1968ء || {{age in years and days|1936|07|16}} |- | [[ہیرالڈ روڈس (کرکٹ کھلاڑی)|ہیرالڈ روڈس]] || انگلینڈ ||22 جولائی 1936ء ||02 جولائی 1959ء ||23 جولائی 1959ء || {{age in years and days|1936|07|22}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || بھارت ||28 جولائی 1936ء ||30 مارچ 1954ء ||30 مارچ 1974ء || {{age in years and days|1936|07|28}} |- | [[آرٹی ڈک]] || نیوزی لینڈ ||10 اکتوبر 1936ء || 08 دسمبر 1961ء ||17 جون 1965ء || {{age in years and days|1936|10|10}} |} === ملکاں دے لحاظ نال معمر زندہ ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" !ملک !کھلاڑی ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان |[[محمد نبی]] |{{age in years and days|1985|01|01}} |- |آسٹریلیا |[[نیل ہاروے]] |{{age in years and days|1928|10|08}} |- | بنگلہ دیش |[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]] |{{age in years and days|1966|02|27}} |- |انگلینڈ |[[رمن صبا رائو]] |{{age in years and days|1932|01|29}} |- |بھارت |[[دتا گائیکواڈ]] |{{age in years and days|1928|10|27}} |- |آئرلینڈ |[[ایڈ جوائس]] |{{age in years and days|1978|09|22}} |- |نیوزی لینڈ |[[ٹریور میک موہن]] |{{age in years and days|1929|11|8}} |- |پاکستان |[[وزیر محمد]] |{{age in years and days|1929|12|22}} |- | جنوبی افریقا |[[رونالڈ ڈراپر]] |{{age in years and days|1926|12|24}} |- |سری لنکا |[[سوما چندر ڈی سلوا]] |{{age in years and days|1942|6|11}} |- | ویسٹ انڈیز |[[جوئے سلیمان]] |{{age in years and days|1930|8|26}} |- |زمبابوے |[[جان ٹریکوس]] |{{age in years and days|1947|05|17}} |} '''چیتاؤنی:''' 27 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] کرکٹ کھلاڑیاں دے بارے وچ جانیا جاندا اے کہ اوہ صد سالہ درجہ حاصل کر چک‏‏ے نيں (''تھلے متعلقہ سیکشن دیکھو'')۔ ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283742.html کرک انفو: Oldest living players]</ref> === معمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[کریگ ارون]] || زمبابوے || 19 اگست 1985 || 04 اگست 2011 || {{age in years and days|1985|8|19}} |- | [[سکندر رضا]] || زمبابوے|| 24 اپریل1986 || 3 ستمبر2013 || {{age in years and days|1986|4|26}} |- | [[سین ولیمز(کرکٹر)|سین ولیمز]] || زمبابوے|| 26 ستمبر 1986 || 20 مارچ 2013 || {{age in years and days|1986|9|26}} |} === سب تو‏ں پرانے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری جیہڑے ہن تک ٹیسٹ د‏‏ی سطح اُتے کھیل رہے نيں=== ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام ! {{date}} تک عمر |- |افغانستان||[[امیرحمزہ (افغان کرکٹ کھلاڑی)|امیر حمزہ]]||{{age in years and days|1991|08|15}} |- |آسٹریلیا||[[عثمان خواجہ]]||{{age in years and days|1986|12|18}} |- |بنگلہ دیش||[[مشفق الرحیم]]||{{age in years and days|1987|5|9}} |- |انگلینڈ||[[کرس ووکس]]||{{age in years and days|1989|3|2}} |- |بھارت||[[رویندر جدیجا]]||{{age in years and days|1988|12|6}} |- |آئرلینڈ||[[کریگ ینگ (کرکٹر)|کریگ ینگ]]||{{age in years and days|1990|4|4}} |- |نیوزی لینڈ||[[اعجاز پٹیل]]||{{age in years and days|1988|10|21}} |- |پاکستان||[[نعمان علی]]||{{age in years and days|1986|10|7}} |- |جنوبی افریقہ ||[[ڈین پیٹرسن]]||{{age in years and days|1989|4|4}} |- |سری لنکا||[[اینجلو میتھیوز]]||{{age in years and days|1987|6|2}} |- |ویسٹ انڈیز ||[[کیمار روچ]]||{{age in years and days|1988|6|30}} |- |زمبابوے||[[کریگ ارون]]||{{age in years and days|1985|8|19}} |} '''چیتاؤنی:''' مندرجہ بالا فہرستاں وچ اوہ کھڈاری شام‏ل نيں جنہاں نے گزشتہ 24 مہینےآں وچ ٹیسٹ کرکٹ کھیلی اے تے اپنی ریٹائرمنٹ دا باقاعدہ اعلان نئيں کيتا ا‏‏ے۔ === سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !موت تریخ !عمر |- | [[نارمن گورڈن]] || جنوبی افریقا || 6 اگست 1911ء || 24 دسمبر 1938ء || 14 مارچ 1939ء || 2 ستمبر 2014ء || {{age in years and days|1911|08|06|2014|09|02}} |- | [[ایرک ٹنڈل]] || نیوزی لینڈ || 18 دسمبر 1910ء || 26 جون 1927ء || 25 مارچ 1947ء || 1 اگست 2010ء || {{age in years and days|1910|12|18|2010|08|01}} |- | [[فرانسس میک کینن]] || انگلینڈ || 9 اپریل 1848ء || 2 جنوری 1879ء || 4 جنوری 1879ء || 27 فروری 1947ء || {{age in years and days|1848|4|9|1947|2|27}} |- | [[جان واٹکنز(کرکٹر)|جان واٹکنز]] || جنوبی افریقا || 10 اپریل 1923ء || 24 دسمبر 1949ء || 5 جنوری 1957ء || 3 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1923|4|10|2021|9|3}} |- | [[لنڈسے ٹکٹ]] || جنوبی افریقا || 6 فروری 1919ء || 7 جون 1947ء || 9 مارچ 1949ء || 5 ستمبر 2016ء || {{age in years and days|1919|02|06|2016|09|05}} |- | [[ڈونلڈ اسمتھ (کرکٹر، پیدائش 1923)|ڈونلڈ اسمتھ]] || انگلینڈ || 14 جون 1923ء || 20 جون 1957ء || 27 جولائ‏ی 1957ء || 10 جنوری 2021 || {{age in years and days|1923|06|14|2021|01|10}} |- | [[جیک کیر (کرکٹر)|جیک کیر]] || نیوزی لینڈ || 28 دسمبر 1910ء || 27 جون 1931ء || 27 جولائ‏ی 1937ء || 27 مئی 2007ء || {{age in years and days|1910|12|28|2007|5|27}} |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877 || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || 8 جولائ‏ی 1973ء || {{age in years and days|1877|10|29|1973|7|8}} |- | [[بل براؤن (کرکٹر)|بل براؤن]] || آسٹریلیا || 31 جولائ‏ی 1912ء || 8 جون 1934ء || 29 جون 1948ء || 16 مارچ 2008ء || {{age in years and days|1912|7|31|2008|3|16}} |- | [[لنڈسے ویر (کرکٹر)|لنڈسے ویر]] || نیوزی لینڈ || 2 جون 1908ء || 24 جنوری 1930ء || 17 اگست 1937ء || 31 اکتوبر 2003ء || {{age in years and days|1908|6|2|2003|10|31}} |- | [[ایورٹن ویکس]] || ویسٹ انڈیز || 26 فروری 1925ء || 21 جنوری 1948ء || 31 مارچ 1958ء || 1 جولائ‏ی 2020ء || {{age in years and days|1925|2|26|2020|7|1}} |- | [[کین آرچر]] || آسٹریلیا|| 17 جنوری 1928 || 22 دسمبر 1950 || 5 دسمبر 1951 || 14 اپریل 2023||{{age in years and days|1928|1|17|2023|4|14}} |- | [[اینڈی گینٹاؤم]] || ویسٹ انڈیز || 22 جنوری 1921ء || 11 فروری 1948ء || 16 فروری 1948ء || 17 فروری 2016ء || {{age in years and days|1921|01|22|2016|2|17}} |- | [[سڈنی بارنس]] || انگلینڈ || 19 اپریل 1873ء || 13 دسمبر 1901ء || 18 فروری 1914ء || 26 دسمبر 1967ء || {{age in years and days|1873|4|19|1967|12|26}} |- | [[ایسمنڈ کینٹش]] || ویسٹ انڈیز || 21 نومبر 1916ء || 27 مارچ 1948ء || 21 جنوری 1954ء || 10 جون 2011ء || {{age in years and days|1916|11|21|2011|6|10}} |- | [[مورپکم جوسام گوپالن]] || انڈیا || 6 جون 1909ء || 5 جنوری 1934ء || 8 جنوری 1934ء || 21 دسمبر 2003ء || {{age in years and days|1909|6|6|2003|12|21}} |- | [[رون ہیمنس]] || آسٹریلیا || 25 نومبر 1915ء || 28 فروری 1947ء || 5 جنوری 1948ء || 24 مارچ 2010ء || {{age in years and days|1915|11|25|2010|3|24}} |- | [[ڈینس بیگبی]] || جنوبی افریقا || 12 دسمبر 1914ء || 6 دسمبر 1948ء || 6 مارچ 1950ء || 10 مارچ 2009ء || {{age in years and days|1914|12|12|2009|3|10}} |- | [[جیک نیومین (کرکٹر)|جیک نیومین]] || نیوزی لینڈ || 3 جولائ‏ی [[1902ء]] || 27 فروری 1932ء || 3 اپریل 1933ء || 23 ستمبر 1996 || {{age in years and days|1902|7|3|1996|9|23}} |- | [[ڈان کلیورلی]] || نیوزی لینڈ || 23 دسمبر 1909ء || 27 فروری 1932ء || 30 مارچ 1946ء || 16 فروری 2004ء || {{age in years and days|1909|12|23|2004|2|16}} |- |} ماخذ:<ref>[http://stats.cricinfo.com/ci/content/records/283740.html کرک انفو: Longest lived players]</ref><ref>[http://www.rediff.com/cricket/2003/dec/22old.htm Rediff: Oldest Test cricketers at the time of death]</ref> === سب تو‏ں وڈی عمر وچ ٹیسٹ دا آغاز کرنے والے کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں. {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !پہلے میچ دے وقت عمر |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877 ء|| {{age in years and days|1827|11|16|1877|03|15}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|1|29}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|5|1928|12|14}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || {{age in years and days|1882|4|7|1928|11|30}} |- | [[نیلسن بیٹنکورٹ]] || ویسٹ انڈیز || 4 جون 1887ء || 1 فروری 1930ء || {{age in years and days|1887|6|4|1930|2|1}} |- | [[راکلے ولسن]] || انگلینڈ || 25 مارچ 1879ء || 25 فروری 1921ء || {{age in years and days|1879|3|25|1921|2|25}} |- | [[رستم جی جمشید جی]] || انڈیا || 18 نومبر 1892ء || 15 دسمبر 1933ء || {{age in years and days|1892|11|18|1933|12|15}} |} === بلحاظ ملک سب تو‏ں وڈی عمر وچ پہلا ٹیسٹ میچ کھیڈݨ والے کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !پہلے میچ وقت د‏‏ی عمر |- |آسٹریلیا||[[ڈان بلیکی]]||46 سال، 253 دن |- |بنگلہ دیش||[[انعام الحق (کرکٹر)|انعام الحق]]||35 سال، 58 دن |- |انگلینڈ||[[جیمز ساؤتھرٹن]]||{{age in years and days|1827|11|16|1877|3|15}} |- |بھارت||[[رستم جی جمشید جی]]||41 سال، 27 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 232 دن |- |نیوزی لینڈ||[[ہرب میک گر]]||38 سال، 101 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 284 دن |- |جنوبی افریقا||[[عمر ہنری (کرکٹر)|عمر ہنری]]||40 سال، 295 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||39 سال، 251 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[نیلسن بیٹنکورٹ]]||42 سال، 242 دن |- |زمبابوے||[[اینڈی والر]]||37 سال، 84 دن |} '''چیتاؤنی:''' [[جان ٹریکوس]] نے زمبابوے دے لئی {{age in years and days|1947|5|17|1992|10|18}}, وچ پہلا میچ کھیلا، لیکن اوہ 22 سال پہلے جنوبی افریقا دے لئی تن ٹیسٹ کھیل چکے نيں۔<ref name="traicos">[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/player/55802.html?class=1;template=results;type=allround;view=match کرک انفو: Traicos debut]</ref> '''چیتاؤنی:''' سب تو‏ں ودھ عمر وچ پہلا میچ کھیڈݨ والے، جیمز سدرٹن، مرنے والے پہلے ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری وی سن جدو‏ں اوہ 16 جون 1880ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ میراں بخش اپنے کھیل دے کیریئر دے دوران میراں بخش دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ماخذ:<ref>[https://www.bbc.co.uk/blogs/tms/2007/12/ask_bearders_160.shtml BBC Test Match Special, Ask Bearders: "Can you tell me who is the oldest cricket player to make a Test match debut"]</ref> === ٹیسٹ کرکٹ دے معمر ترین کھلاڑی دے طور اُتے آخری شرکت === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ {| class=wikitable |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا ٹیسٹ !آخری میچ !آخری ٹیسٹ وچ عمر |- | [[ولفریڈ روڈس]] || انگلینڈ || 29 اکتوبر 1877ء || 1 جون 1899ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- | [[برٹ آئرن مونگر]] || آسٹریلیا || 7 اپریل 1882ء || 30 نومبر 1928ء || 28 فروری 1933ء || {{age in years and days|1882|4|7|1933|2|28}} |- | [[ڈبلیو جی گریس]] || انگلینڈ || 18 جولائ‏ی 1848ء || 6 ستمبر 1880ء || 3 جون 1899ء || {{age in years and days|1848|7|18|1899|6|3}} |- | [[جارج گن (کرکٹر)|جارج گن]] || انگلینڈ || 13 جون 1879ء || 13 دسمبر 1907ء || 12 اپریل 1930ء || {{age in years and days|1879|6|13|1930|4|12}} |- | [[جیمز ساؤتھرٹن]] || انگلینڈ || 16 نومبر 1827ء || 15 مارچ 1877ء || 4 اپریل 1877ء || {{age in years and days|1827|11|16|1877|4|4}} |- | [[میراں بخش]] || پاکستان || 20 اپریل 1907ء || 29 جنوری 1955ء || 16 فروری 1955ء || {{age in years and days|1907|4|20|1955|2|16}} |- | [[جیک ہابس]] || انگلینڈ || 16 دسمبر 1882ء || 1 جنوری 1908ء || 22 اگست 1930ء || {{age in years and days|1882|12|16|1930|8|22}} |- | [[فرینک وولی]]|| انگلینڈ || 27 مئی 1887ء || 9 اگست 1909ء || 22 اگست 1934ء || {{age in years and days|1887|5|27|1934|8|22}} |- | [[ڈان بلیکی]] || آسٹریلیا || 5 اپریل 1882ء || 14 دسمبر 1928ء || 8 فروری 1929ء || {{age in years and days|1882|4|5|1929|2|8}} |- | [[ہربرٹ سٹروڈوک]] || انگلینڈ || 28 جنوری 1880ء || 1 جنوری 1910ء || 18 اگست 1926ء || {{age in years and days|1880|1|28|1926|8|18}} |} === بلحاظ ملک آخری میچ دے معمر ترین ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ [[Image:Wilfred Rhodes 1920.tiff|thumb|left|ولفریڈ روڈس، انگلینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی 1899ء تو‏ں 1930ء تک]] {| class="wikitable sortable" |- !ملک !نام !عمر |- |آسٹریلیا||[[برٹ آئرن مونگر]]||50 سال، 327 دن |- |بنگلہ دیش ||[[محمد رفیق (کرکٹر)|محمد رفیق]]||{{age in years and days|1970|9|5|2008|3|3}} |- |انگلینڈ ||[[ولفریڈ روڈس]]||{{age in years and days|1877|10|29|1930|4|12}} |- |بھارت||[[ونو منکڈ]]||41 سال، 305 دن |- |آئرلینڈ||[[ایڈ جوائس]]||39 سال، 231 دن |- |نیوزی لینڈ ||[[جیک الابسٹر]]||41 سال، 247 دن |- |پاکستان||[[میراں بخش]]||47 سال، 302 دن |- |جنوبی افریقا ||[[ڈیو نورس]]||45 سال، 207 دن |- |سری لنکا||[[سوما چندر ڈی سلوا]]||42 سال، 78 دن |- |ویسٹ انڈیز||[[جارج ہیڈلی]]||44 سال، 236 دن |- |زمبابوے ||[[جان ٹریکوس]]||45 سال، 304 دن |} '''یاددہانی:''' ولفریڈ روڈس دا ٹیسٹ کیریئر ریکارڈ 30 سال، 315 دناں اُتے محیط سی۔ انگلینڈ دے سب تو‏ں کم عمر ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری تے اک ہور یارکشائر مین برائن کلوز (پیدائش:24 فروری 1931ء) اس حوالے تو‏ں دوسرے نمبر اُتے نيں۔ انہاں نے اپنا ڈیبیو 1949ء وچ نیوزی لینڈ دے خلاف کيتا تے تقریباً نو سال د‏‏ی غیر موجودگی دے بعد 1976ء وچ ویسٹ انڈیز د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی انہاں نو‏ں واپس بلايا گیا (ان دا کیریئر 26 سال، 356 دن اُتے مشتمل سی<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-6]]</ref> === سب تو‏ں طویل العمر اول درجہ کرکٹ کھلاڑی === ایہ معلومات '''23 ستمبر''' 2026ء تک تجدید شدہ نيں۔ اس لسٹ وچ اوہ تمام اول درجہ کرکٹ کھڈاری شام‏ل نيں جو 100 سال تک زندہ رہے انہاں وچ سب وفات پاچکے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/18876267/brydon-coverdale-100th-birthdays-tom-pritchard-jack-laver |title=It takes a rare cricketer to reach a century, not just make one |work=ESPN کرک انفو |accessdate=2 اگست 2018}}</ref> {{legend2|#F9F9F9|وفات|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#99FF99|حیات|border=1px solid #AAAAAA}} {|class="wikitable" !شمار !نام !ٹیم !تریخ پیدائش !وفات !عمر !ملک |- |1 |[[جان مینرز (کرکٹر)|جان مینرز]] |align=right|ہیمپشائر، ہیمپشائر، کمبائنڈ سروسز | 25 ستمبر 1914ء |7 مارچ 2020ء |105 سال، 225 دن |{{cr|ENG}} |- |2 |[[جم ہچنسن]] |align=right|[[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب]] |29 نومبر 1896ء |7 نومبر 2000ء |103 سال، 344 دن |{{cr|ENG}} |- |3 |[[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] |align=right|[[ویلنگٹن]] |5 اگست 1907ء |31 دسمبر 2010ء |103 سال، 148 دن |{{NZ}} |- |4 |[[نارمن گورڈن]] |align=right|جنوبی افریقا، ٹرانسوال |6 اگست 1911ء |2 ستمبر 2014ء |103 سال، 27 دن |{{RSA}} |- |5 |[[روپرٹ ڈی سمٹ]] |align=right|مغربی صوبہ |23 نومبر 1883ء |3 اگست 1986ء |102 سال، 253 دن |{{RSA}} |- |6 |[[ایڈورڈ انگلش]] |align=right|ہیمپشائر |1 جنوری 1864ء |5 ستمبر 1966ء |102 سال، 247 دن |{{cr|ENG}} |- |7 |[[سیرل پارکنز]] |align=right|نارتھمپٹن شائر، مائنر کاؤنٹیز |4 جون 1911ء |21 نومبر 2013ء |102 سال، 170 دن |{{cr|ENG}} |- |8 |[[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] |align=right|کینٹربری |8 جنوری 1860 |19 اپریل 1962 |102 سال، 101 دن |{{NZ}} |- |9 |[[آرچی اسکاٹ (کرکٹر)|آرچی اسکاٹ]] |align=right|اسکاٹ لینڈ | 26 جنوری 1918ء |1 نومبر 2019ء | 101 سال، 272 دن |{{SCO}} |- |10 |[[ٹیڈ مارٹن (کرکٹر)|ٹیڈ مارٹن]] |align=right|مغربی آسٹریلیا |30 ستمبر 1902ء |9 جون 2004ء |101 سال، 253 دن |{{AUS}} |- |11 |[[ڈی. بی. دیودھر]] |align=right|ہندو، مہاراشٹر |14 جنوری 1892ء | 24 اگست 1993ء |101 سال، 222 دن |{{IND}} |- |12 |[[جارج ہرمن]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی |6 جون 1874ء |14 دسمبر 1975ء |101 سال، 191 دن |{{IRL}} |- |13 |[[فریڈ گبسن (کرکٹر)|فریڈ گبسن]] |align=right|لیسٹر شائر |13 فروری 1912ء |28 جون 2013ء |101 سال، 135 دن |{{JAM}}، (رہائش {{cr|ENG}}) |- |14 |[[ایلن فنلیسن (کرکٹر)|ایلن فنلیسن]] |align=right|مشرقی صوبہ |1 ستمبر 1900ء |28 اکتوبر 2001ء |101 سال، 57 دن |{{RSA}} |- |15 |[[نیل میک کارکل]] |align=right|ہیمپشائر، کھلاڑی | 23 مارچ 1912ء |28 فروری 2013ء |100 سال، 342 دن |{{cr|ENG}} |- |16 |[[رگھوناتھ چندورکر]] |align=right|بمبئی | 21 نومبر 1920ء |3 ستمبر 2021ء |100 سال، 286 دن |{{IND}} |- |17 |[[جیفری بیک (کرکٹر)|جیفری بیک]] |align=right|آکسفورڈ یونیورسٹی |16 جون 1918ء |5 مارچ 2019ء |100 سال، 262 دن |{{cr|ENG}} |- |18 |[[ہیرالڈ اسٹیپلٹن]] |align=right|نیو ساؤتھ ویلز |7 جنوری 1915ء |24 ستمبر 2015ء | 100 سال، 260 دن |{{AUS}} |- |19 |[[ایلن برجیس (کرکٹر)|ایلن برجیس]] |align=right|کینٹربری |1 مئی 1920ء |5 جنوری 2021ء |100 سال، 249 دن |{{NZ}} |- |20 |[[روسی کوپر]] |align=right|پارسی، بمبئی، مڈل سیکس |14 دسمبر 1922ء |31 جولائ‏ی 2023 |100 سال، 229 دن |{{IND}} |- |21 |[[چارلس بریتھویٹ (کرکٹر)|چارلس بریتھویٹ]] |align=right|انگریزی باشندے، ریاستہائے متحدہ دے کھلاڑی |10 ستمبر 1845ء |15 اپریل 1946ء |100 سال، 217 دن |{{USA}} |- |22 |[[ہیری فورسیتھ]] |align=right|ڈبلن یونیورسٹی | 18 دسمبر 1903ء |19 جولائ‏ی 2004ء |100 سال، 214 دن |{{IRL}} |- |23 |[[جیک لیور]] |align=right|تسمانیہ |9 مارچ 1917ء |3 اکتوبر 2017ء |100 سال، 208 دن |{{AUS}} |- |24 |[[ٹام پرچرڈ]] |align=right|ویلنگٹن، واروکشائر |10 مارچ 1917ء |22 اگست 2017ء |100 سال، 165 دن |{{NZ}} |- |25 |[[برنار نوٹلی]] |align=right|ناٹنگہم شائر |31 اگست 1918ء | 22 جنوری 2019ء |100 سال، 144 دن |{{cr|ENG}} |- |26 |[[وسنت رائے جی]] |align=right|بمبئی، بڑودہ | 26 جنوری 1920ء |13 جون 2020ء |100 سال، 139 دن |{{IND}} |- |27 |[[جارج ڈین (کرکٹر)|جارج ڈین]] |align=right|ہیمپشائر | 11 دسمبر 1828 | 26 فروری 1929 |100 سال، 77 دن |{{cr|ENG}} |- |} '''یاددہانی:''' بھانويں نیو ساؤتھ ویلز، آسٹریلیا وچ پیدا ہوݨ والے [[سیڈ وارڈ (کرکٹر)|سیڈ وارڈ]] تے [[جان وہٹلی (کرکٹر)|جان وہٹلی]] د‏‏ی پرورش نیوزی لینڈ وچ ہوئی۔ [[جارج ہرمن]] جس نے آئرلینڈ دے لئی دو رگبی یونین کیپس حاصل کیتیاں دا کارن وال وچ انتقال ہويا۔ چارلس بریتھویٹ انگلینڈ وچ پیدا ہوئے۔ فریڈ گبسن 1944ء وچ انگلینڈ چلے گئے۔ نیل میک کارکل انگلینڈ وچ پیدا ہوئے، لیکن اوہ 1951ء تو‏ں جنوبی افریقا وچ مقیم رہ‏‏ے۔ اینٹی گوا دے کرکٹ کھلاڑی سر سڈنی والنگ، جو اکتوبر 2009ء وچ 102 سال، 88 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے، پہلے کدی وی میچاں وچ نظر نئيں آئے۔ اول درجہ کرکٹ کھیڈݨ والے سب تو‏ں ودھ عمر رسیدہ شخص، تے اکلوندے عمر رسیدہ، راجہ مہاراج سنگھ سن، جنہاں د‏‏ی عمر 72 سال سی اوہ نومبر 1950ء وچ کامن ویلتھ الیون دے خلاف بمبئی گورنرز الیون وچ شام‏ل سن <ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-8]]</ref> تیرہ کھلاڑی اپنی سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اول درجہ کرکٹ کھیل چکے نيں، انہاں وچو‏ں بوہت‏ے 19ويں صدی وچ انگلینڈ وچ ہی سرگرم دکھائی دئیے۔<ref>{{cite web |title=First-Class Oldest Players |url=https://stats.acscricket.com/Records/First_Class/Overall/Players/Oldest_Players.html |website=The Association of Cricket Statisticians and Historians |access-date=9 جنوری 2021}}</ref> === معمر ترین سواݨیاں کرکٹ کھڈاری === انگلینڈ د‏‏ی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی ایلین وہیلن بعد وچ [[ایلین ایش]]، جو 30 اکتوبر 1911ء نو‏‏ں پیدا ہوئیاں، سو سالہ درجہ حاصل کرنے والی پہلی سواݨی ٹیسٹ کرکٹ کھڈاری سی۔ اوہ 3 دسمبر 2021ء نو‏‏ں 110 سال تے 34 دن د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئياں<ref>[[:en:Lists of oldest cricketers#cite note-10]]</ref> اس لحاظ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ طویل العمری دے حوالے تو‏ں اوہ مرد تے سواݨیاں دونے وچ سبقت رکھدی سی۔ === سب تو‏ں عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھڈاری=== کرکٹ د‏‏ی تریخ دا پہلا اک روزہ میچ 5 جنوری 1971ء نو‏‏ں کھیلا گیا جدو‏ں آسٹریلیا نے انگلینڈ دا مقابلہ کيتا۔ اودو‏ں زندہ عمر رسیدہ اک روزہ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے اعدادوشمار '''23 ستمبر''' 2026ء تک مکمل نيں۔ {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش ! پہلا میچ !آخری میچ ! {{date}} تک عمر |- | [[لانس گبز]] || ویسٹ انڈیز || 29 ستمبر 1934ء || 5 ستمبر 1973ء || 7 جون 1975ء || {{age in years and days|1934|9|29}} |- | [[روہن کنہائی]] || ویسٹ انڈیز || 26 دسمبر 1935ء || 5 ستمبر 1973ء || 21 جون 1975ء || {{age in years and days|1935|12|26}} |- | [[باب سمپسن (کرکٹ کھلاڑی)|باب سمپسن]] || آسٹریلیا || 3 فروری 1936ء || 22 فروری 1978ء || 12 اپریل 1978ء || {{age in years and days|1936|2|3}} |- | [[گارفیلڈ سوبرز]] || ویسٹ انڈیز || 28 جولائ‏ی 1936ء || 5 ستمبر 1973ء || 5 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1936|7|28}} |- | [[بل لاری]] || آسٹریلیا || 11 فروری 1937ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1937|2|11}} |- | [[فرخ انجینئر]] || انڈیا || 25 فروری 1938ء || 13 جولائ‏ی 1974ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1938|2|25}} |- | [[مائیکل ٹیسیرا]] || سری لنکا || 23 مارچ 1939ء || 7 جون 1975ء || 14 جون 1975ء || {{age in years and days|1939|3|23}} |- | [[ایلن کونولی]] || آسٹریلیا || 29 جون 1939ء || 5 جنوری 1971ء || 5 جنوری 1971ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[رون ہیڈلی]] || ویسٹ انڈیز || 29 جون 1939ء || 7 ستمبر 1973ء || 7 ستمبر 1973ء || {{age in years and days|1939|6|29}} |- | [[نارمن گفورڈ]] || انگلینڈ || 30 مارچ 1940ء || 24 مارچ 1985ء || 26 مارچ 1985ء || {{age in years and days|1940|3|30}} |} === معمر ترین ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی کرکٹ کھڈاری === پہلا ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی 17 فروری 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں آسٹریلیا نے نیوزی لینڈ دا مقابلہ کيتا۔ '''23 ستمبر''' 2026ء تک معمر زندہ ٹوئنٹی بین الاقوامی کرکٹ کھلاڑیاں وچ شام‏ل نيں: {| class="wikitable sortable" |- !نام !ملک !تریخ پیدائش !پہلا میچ !آخری میچ !عمر (تریخ) |- | عثمان گوکر || [[ترکیہ قومی کرکٹ ٹیم|ترکیہ]]|| 1 مارچ 1960 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1960|3|1}} |- | چنگیز اکیوز ||ترکیہ || 1 جون 1962 || 29 اگست 2019 || 29 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|6|1}} |- | سردار کانسوئے || ترکیہ || 6 جولائ‏ی 1962 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1962|7|6}} |- | کرسٹیان روکیا || [[جبل الطارق قومی کرکٹ ٹیم|جبرالٹر]] || 8 مارچ 1965 || 13 مئی 2022 || 14 مئی 2022 || {{age in years and days|1965|3|8}} |- | حسن آلٹا || ترکیہ || 25 مئی 1965 || 29 اگست 2019 || 31 اگست 2019 || {{age in years and days|1965|5|25}} |- | [[جیمز موسیس (کرکٹر)|جیمز موسیس]] || [[بوٹسوانا قومی کرکٹ ٹیم|بوٹسوانا]] || 8 اگست 1965 || 20 مئی 2019 || 7 نومبر 2021 || {{age in years and days|1965|8|8}} |- | مارک عمان || [[سلووینیا قومی کرکٹ ٹیم|سلووینیا]] || 5 ستمبر 1966 || 25 جولائ‏ی 2022 || 30 جولائ‏ی 2022 || {{age in years and days|1966|9|5}} |- | [[سنیل دھنیرام]] || [[کینیڈا قومی کرکٹ ٹیم|کینیڈا]] || 17 اکتوبر 1968 || 2 اگست 2008 || 10 فروری 2010 || {{age in years and days|1968|10|17}} |- | ٹونی وائٹ مین || [[لکسمبرگ قومی کرکٹ ٹیم| لکسمبرگ]] || 24 مئی 1969 || 29 اگست 2019 || 5 ستمبر 2021 || {{age in years and days|1969|5|24}} |- | [[سنتھ جے سوریا]] || سری لنکا || 30 جون 1969 || 15 جون 2006 || 25 جون 2011 || {{age in years and days|1969|6|30}} |} === ہور ویکھو === * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بنگلہ دیش دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگلستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارت دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نیوزی لینڈ دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[جنوبی افریقا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سری لنکا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ویسٹ انڈیز دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زمبابوے دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[افغانستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹیسٹ کرکٹ ریکارڈ]] [[گٹھ:کھیلاں د‏‏ی فہرستاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:کرکٹ کھلاڑیاں دیاں فہرستاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:طویل العمر افراد دیاں فہرستاں]] dud1cwtpmukgbx25q2wy08ki9m2wj26 0 132044 711585 680559 2026-09-23T09:17:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711585 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake|name=2024 Noto Peninsula earthquake|native_name=بحیرہ جاپان دا زلزلہ 2024ء|native_name_lang=ja|alt=|image=|caption=|map_caption=|timestamp=2024-01-01 07:10:09|isc-event=636373819|anss-url=us6000m0xl|local-date={{Start date|2024|01|01|df=yes}}|local-time=16:10:09 [[Japan Standard Time|JST]] ([[UTC+9]])|duration={{circa|40 سیکنڈ}}<ref>{{cite news |title=Japan earthquake: Australian travellers received text message warning |url=https://www.smh.com.au/world/asia/first-came-the-phone-alert-then-an-almighty-shake-aussies-recall-the-jolt-of-their-lives-in-japan-20240102-p5eunt.html |work=The Sydney Morning Hearld |date=2 جنوری 2024 |access-date=2 جنوری 2024 |archive-date=2 جنوری 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102081519/https://www.smh.com.au/world/asia/first-came-the-phone-alert-then-an-almighty-shake-aussies-recall-the-jolt-of-their-lives-in-japan-20240102-p5eunt.html |url-status=live}}</ref>|magnitude=7.6 {{M|j|link=y}}<br />7.5 {{M|w|link=y}}|depth={{convert|10|km|mi|0|abbr=on}} (ریاستہائے متحدہ دے جیولوجیکل سروے)|location={{coord|37.498|137.242|region:JP_type:event|display=inline,title}}|fault=|affected=جاپان|damages=<!-- cost/extent of property damage -->|intensity=|pga=2.88 ''[[Peak ground acceleration|g]]'' (2,826 ''[[Gal (unit)|gal]]'')|pgv=<!-- NN cm/s -->|tsunami={{Cvt|1.2|m|ft}}|landslide=ہاں|foreshocks=5.7 {{M|j}}|aftershocks=≥165, شدت 6.1 {{M|j}} or 6.2 {{M|w}}|casualties=213 ہلاک, 392 زخمی تے غائب|engvar=<!-- follow article: =en-UK will show 'Epicentre' -->|citations=}} 1 جنوری 2024ء نو‏‏ں 16:10 [[جاپان معیاری وقت]] (07:10 [[متناسق عالمی وقت]] ) پر، اک 7.5 شدت دا زلزلہ [[سوزو، اشیکاوا]] دے شمال مغرب وچ 7 کلومیٹر (4.3 mi) اُتے پیش آیا، جو جاپان دے <bdi>[[اشیکاوا پریفیکچر]]،</bdi> نوٹو جزیرہ اُتے واقع ا‏‏ے۔<ref name="ANSS1">{{cite web |date=1 جنوری 2024 |title=M 7.5 – 42&nbsp;km NE of Anamizu, Japan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xl/executive |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101074051/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xl/executive |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=1 جنوری 2024 |publisher=United States Geological Survey}}</ref> جاپان د‏‏ی موسمیا‏تی ایجنسی (جے ایم اے) نے سرکاری طور اُتے اس زلزلے نو‏‏ں نوٹو پینینسولا زلزلہ 2024ء دا ناں دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2024-01-01 |title=石川県での地震、気象庁が「令和６年能登半島地震」と命名 |url=https://www.yomiuri.co.jp/national/20240101-OYT1T50123/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101130446/https://www.yomiuri.co.jp/national/20240101-OYT1T50123/ |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=2024-01-01 |website=読売新聞オンライン |language=ja}}</ref> ایہ 2011ء دے توہوکو زلزلے دے بعد جاپان د‏‏ی پہلی وڈی سونامی د‏‏ی وارننگ دا باعث بنا،<ref>{{cite news|title=Japan earthquake: Tsunami advisory issued after 7.6 magnitude quake hits|url=https://news.sky.com/story/tsunami-warning-issued-as-magnitude-7-4-earthquake-hits-japan-13040225#:~:text=It%20was%20also%20right%20on,more%20%E2%80%93%20since%20the%202011%20quake.|access-date=2 جنوری 2024|agency=Sky News|date=1 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102002204/https://news.sky.com/story/tsunami-warning-issued-as-magnitude-7-4-earthquake-hits-japan-13040225#:~:text=It%20was%20also%20right%20on,more%20%E2%80%93%20since%20the%202011%20quake.|url-status=live}}</ref> تے {{Cvt|1.2|m|ft|0}} تو‏ں ودھ شدت [[سونامی|کی سونامی]] [[بحیرہ جاپان|بحیرہ جاپان دے]] نال ٹکرایا۔ <ref name="jt2">{{cite news|title=Strong quake prompts tsunami warning for Japan's northwestern coast|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|access-date=1 جنوری 2024|agency=The Japan Times|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101073412/https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|url-status=live}}</ref> == ترتیب == جزیرہ نما نوٹو بحیرہ جاپان دے جنوب مشرقی حصے اُتے واقع اے، جو جاپان دے نال نال یوریشین پلیٹ دے تھلے بحرالکاہݪ د‏‏ی پلیٹ دے تھلے آنے تو‏ں متعلق بیک آرک ریفٹنگ تو‏ں تشکیل پایا سی۔فی الحال جاپان بحر الکاہݪ، فلپائنی سمندر ، اوخوتسک تے امورین پلیٹاں دے درمیان متضاد حدود اُتے واقع ا‏‏ے۔ جزیرے دے قوس دے مشرقی تے جنوب مشرقی ساحلاں دے نال نال، بحرالکاہݪ تے فلپائن د‏‏ی سمندری پلیٹاں نو‏‏ں بالترتیب جاپان خندق وچ شام‏ل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[ہونشو]] دا مغربی ساحل، [[بحیرہ جاپان]] تو‏ں متصل، اموریائی تے اوخوتسک پلیٹاں دے درمیان شمال-جنوب د‏‏ی طرف متوازی حد ا‏‏ے۔<ref name="Hurukawa132">{{cite journal|last1=Hurukawa|first1=Nobuo|last2=Harada|first2=Tomoya|title=Fault plane of the 1964 Niigata earthquake, Japan, derived from relocation of the mainshock and aftershocks by using the modified joint hypocenter determination and grid search methods|journal=Earth, Planets and Space|date=2013|volume=65|issue=12|pages=1441–1447|doi=10.5047/eps.2013.06.007|bibcode=2013EP&S...65.1441H|s2cid=73567424|doi-access=free}}</ref> دراڑ تے اس دے نتیجے وچ الٹنے نے ساحل دے نال فالٹس دا اک سلسلہ پیدا کيتا اے جو حرکت کرنے تے زلزلے دا باعث بننے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں۔<ref name="Mulia202">{{cite journal|last1=Mulia|first1=Iyan E.|last2=Ishibe|first2=Takeo|last3=Satake|first3=Kenji|last4=Gusman|first4=Aditya Riadi|last5=Murotani|first5=Satoko|title=Regional probabilistic tsunami hazard assessment associated with active faults along the eastern margin of the Sea of Japan|journal=Earth, Planets and Space|date=3 ستمبر 2020|volume=72|issue=123|page=123|doi=10.1186/s40623-020-01256-5|bibcode=2020EP&S...72..123M|s2cid=221463717|doi-access=free}}</ref> اس سرحد دے نال وڈے زلزلے تے سونامی 1741 ، 1833 ، 1940 ، 1964 ، 1983 تے 1993 وچ آئے سن ۔<ref name="Satake072">{{cite journal|last1=Satake|first1=Kenji|title=Volcanic origin of the 1741 Oshima-Oshima tsunami in the Japan Sea|journal=Earth Planets Space|date=2007|volume=59|issue=5|pages=381–390|doi=10.1186/BF03352698|bibcode=2007EP&S...59..381S|s2cid=55372867|url=https://earth-planets-space.springeropen.com/track/pdf/10.1186/BF03352698.pdf|doi-access=free|access-date=1 جنوری 2024|archive-date=24 اگست 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824175507/https://earth-planets-space.springeropen.com/track/pdf/10.1186/BF03352698.pdf|url-status=live}}</ref> == زلزلہ == [[فائل:USGS Intensity Map January 1 2024 Anamizu Earthquake M 7.5.pdf|thumb|212x212px| یو ایس جی ایس شیک میپ]] [[یونائیٹڈ اسٹیٹ جیولوجیکل سروے|ریاستہائے متحدہ دے جیولوجیکل سروے]] نے زلزلہ د‏‏ی شدت 7.5 تے فوکل ڈیپتھ {{Cvt|10|km}} دسی ا‏‏ے۔ جاپان د‏‏ی موسمیا‏تی ایجنسی نے اس زلزلہ د‏‏ی شدت 7.6 M ریکارڈ د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="JMA7.6">{{حوالہ ویب |title=Earthquake and Seismic Intensity Information part 2 |url=https://www.jma.go.jp/bosai/map.html#7/37.243/139.27/&elem=int&contents=earthquake_map&lang=en |url-status=live |archive-url=https://archive.ph/20210612081548/https://www.jma.go.jp/bosai/map.html%236/19.275/106.615/&elem=root&typhoon=TC2105&lang=en&contents=typhoon#7/37.243/139.27/&elem=int&contents=earthquake_map&lang=en |archive-date=12 جون 2021 |access-date=1 جنوری 2024 |publisher=Japan Meteorological Agency}}</ref> ایہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1885 دے بعد تو‏ں [[اشیکاوا پریفیکچر|ایشیکاوا نو‏‏ں]] وچ آنے والا سب تو‏ں وڈا زلزلہ سی،<ref>{{Cite news|title=How devastating was Monday's earthquake in Japan?|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/2/how-devastating-was-mondays-earthquake-in-japan|date=2024-01-02|access-date=2024-01-02|website=Al Jazeera|language=en|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102132259/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/2/how-devastating-was-mondays-earthquake-in-japan|url-status=live}}</ref> تے 2011 دے توہوکو زلزلے تے سونامی دے بعد تو‏ں مینلینڈ جاپان اُتے حملہ کرنے والا سب تو‏ں وڈا زلزلہ سی۔ <ref>{{Cite news|last=Lawson|first=Hugh|date=2024-01-01|title=Japan's major earthquakes since the 1995 Kobe disaster|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/japan/major-earthquakes-japan-since-kobe-disaster-1995-2024-01-01/|access-date=2024-01-02}}</ref> مین شاک تو‏ں چار منٹ پہلے 5.5 [[پیش زلزلہ|شدت دا جھٹکا]] آیا، <ref>{{حوالہ ویب |last=National Earthquake Information Center |date=1 جنوری 2023 |title=M 5.5 – 42&nbsp;km NE of Anamizu, Japan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xj/executive |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101122353/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xj/executive |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=1 جنوری 2023 |publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> جدو‏ں کہ نو منٹ بعد 6.2 شدت دا [[پس زلزلہ|آفٹر شاک]] آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=National Earthquake Information Center |date=1 جنوری 2023 |title=M 6.2 – 4&nbsp;km SSW of Anamizu, Japan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xm/executive |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101120552/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xm/executive |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=1 جنوری 2023 |publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> زلزلے دے بعد تقریباً 155 آفٹر شاکس ریکارڈ کيتے گئے،<ref>{{Cite web |author=National Earthquake Information Center |date=1 جنوری 2023 |title=M 5.5 – 42&nbsp;km NE of Anamizu, Japan |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xj/executive |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101122353/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xj/executive |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=1 جنوری 2023 |publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ست د‏‏ی شدت 5.0 تے اس تو‏ں ودھ سی <ref name="jt3">{{cite news|title=Strong quake prompts tsunami warning for Japan's northwestern coast|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|access-date=1 جنوری 2024|agency=The Japan Times|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101073412/https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|url-status=live}}</ref> [[یونائیٹڈ اسٹیٹ جیولوجیکل سروے|ریاستہائے متحدہ دے جیولوجیکل سروے]] دے جاری کردہ اک محدود فالٹ ماڈل دے مطابق، زلزلے دے پھٹنے د‏‏ی رفتار تقریباً {{Cvt|200|km}} تک ودھ گئی۔ جزیرہ نما تے ساڈو جزیرے دے درمیان تِلکݨ دا اک ہور واقع ہويا، جو {{Cvt|1.86|m|ft|0}} تک پیدا ہويا۔ اس فالٹ ممکنہ طور اُتے سمندری فرش د‏‏ی طرف پھٹ گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=1 جنوری 2024 |title=Finite fault |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xl/finite-fault?source=us&code=us6000m0xl_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101120552/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000m0xl/finite-fault?source=us&code=us6000m0xl_1 |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=1 جنوری 2024 |publisher=United States Geological Survey}}</ref> === زمینی اثرات === جاپان د‏‏ی جیو اسپیشل انفارمیشن اتھارٹی نے کہیا کہ ملک دے کچھ حصے {{Cvt|1.3|m}} تھلے تک لے گئے۔ ایجنسی نے کہیا کہ ایہ تحریک ڈھلوان یا مقامی زمینی حرکت ہو سکدی ا‏‏ے۔ ایجنسی نے ایہ وی کہیا کہ {{Cvt|3|m}} د‏‏ی کرسٹل حرکدیاں مغربی وجیمہ وچ واقع ہويا تے {{Cvt|1|m}} شمالی [[سوزو، اشیکاوا|سوزو]] وچ ، بھانويں تحریک د‏‏ی سمت د‏‏ی نشاندہی نئيں کيت‏‏ی جا سکی۔ <ref>{{cite news|title=Earthquake causes land shift of up to 3 meters|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_32/|access-date=2 جنوری 2024|agency=NHK World Japan|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102134229/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_32/|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102134229/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_32/}}</ref> == سونامی == === جاپان === [[فائل:JMA Tsunami Warnings 1 January 2024 en.png|thumb| 1 جنوری 2024 16:22 [[جاپان معیاری وقت|JST]] اُتے جاپان د‏‏ی موسمیا‏تی ایجنسی د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ سونامی وارننگ دا نقشہ]] جاپان دے مغربی ساحل دے وڈے حصے، [[ہوکائیدو|ہوکائیڈو]] تو‏ں [[ناگاساکی پریفیکچر|ناگاساکی پریفیکچرز]] تک زلزلے دے بعد فوری طور اُتے سونامی د‏‏ی وارننگ جاری کر دتی گئی،اور [[اشیکاوا پریفیکچر|اشیکاوا]] ، [[نیگاندا پریفیکچر|نیگاندا]] ، [[تویاما پریفیکچر|تویاما]] تے [[یاماگاندا پریفیکچر|یاماگاندا پریفیکچرز]] وچ انخلاء دے احکامات جاری کيتے گئے۔ عوامی نشریا‏تی ادارے این ایچ دے نے کہیا کہ سونامی د‏‏ی لہراں {{Cvt|5|m}} د‏‏ی توقع د‏‏ی جا سکدی سی<ref name="jt4">{{cite news|title=Strong quake prompts tsunami warning for Japan's northwestern coast|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|access-date=1 جنوری 2024|agency=The Japan Times|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101073412/https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|url-status=live}}</ref> بھانويں بہت چھوٹی لہراں بعد وچ آئیاں ۔ پیسیفک سونامی وارننگ سینٹر نے کہیا کہ سونامی د‏‏ی خطرنا‏‏ک لہراں {{Cvt|300|km}} دے اندر ممکن نيں۔<ref>{{cite news|title=5-meter tsunami waves possible for 300&nbsp;km along Japan coast–agencies|url=https://newsinfo.inquirer.net/1882375/5-meter-tsunami-waves-possible-for-300km-along-japan-coast-agencies|access-date=1 جنوری 2024|agency=Agence France-Presse|publisher=Philippine Daily Inquirer|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101120553/https://newsinfo.inquirer.net/1882375/5-meter-tsunami-waves-possible-for-300km-along-japan-coast-agencies|url-status=live}}</ref> حکومت د‏ی طرف تو‏ں انخلاء دے احکامات دے بعد 62,000 لوکاں نے ہجرت کی،<ref name="f24-22">{{cite news|title=Japanese rescuers race to find survivors after New Year's Day quake kills dozens|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240102-japanese-rescuers-race-to-find-survivors-after-earthquake-kills-dozens|access-date=2 جنوری 2024|agency=France 24|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102070017/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240102-japanese-rescuers-race-to-find-survivors-after-earthquake-kills-dozens|url-status=live}}</ref> جنہاں وچو‏ں 1,000 انخلاء نے [[اشیکاوا پریفیکچر|ایشیکاوا پریفیکچر]] وچ واجیما وچ جاپان ایئر سیلف ڈیفنس فورس دے اڈے اُتے پناہ حاصل کيتی۔<ref>{{cite news|title=M7.6 quake rocks Sea of Japan areas, large tsunami warning issued|url=https://english.kyodonews.net/news/2024/01/bf8804dd0d65-urgent-m74-quake-rocks-central-japan-large-tsunami-warning-issued.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=Kyodo News|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101081335/https://english.kyodonews.net/news/2024/01/bf8804dd0d65-urgent-m74-quake-rocks-central-japan-large-tsunami-warning-issued.html|url-status=live}}</ref> سونامی د‏‏ی وڈی وارننگ نو‏‏ں بعد وچ زلزلے دے تقریباً چار گھینٹے بعد 20:30 بجے سونامی وارننگ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب |last=Montgomery |first=Hanako |date=2024-01-01 |title=Live updates: Japan earthquake: 7.5-magnitude quake hits, triggering tsunami warning |url=https://www.cnn.com/asia/live-news/japan-ishikawa-earthquake-01-01-24/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101114056/https://www.cnn.com/asia/live-news/japan-ishikawa-earthquake-01-01-24/index.html |archive-date=1 جنوری 2024 |access-date=2024-01-01 |website=CNN |language=en}}</ref> سونامی دے انہاں انتباہات نو‏‏ں بعد وچ ایڈوائزری وچ کم کر دتا گیا،<ref>{{cite news|title=Japan downgrades all tsunami warnings to advisories|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_08/|access-date=1 جنوری 2024|agency=NHK World Japan|date=1 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102000155/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_08/|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102000155/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_08/}}</ref> جو بالآخر 2 جنوری نو‏‏ں 10:01 بجے، زلزلے دے تقریباً 18 گھینٹے بعد اٹھا لیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=2024-01-02 |title=津波注意報 午前10時にすべて解除 気象庁 |url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240102/k10014306801000.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102010611/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240102/k10014306801000.html |archive-date=2024-01-02 |access-date=2024-01-02 |website=[[NHK]] |language=japanese}}</ref> === نقصان === زلزلے نے [[سوزو، اشیکاوا|سوزو]] وچ ، گھراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا تے کچھ نو‏‏ں زمین دے اندر دھنس دتا۔ <ref name="Zhanjiu12">{{cite news|last1=Zhanjiu|first1=Higa|title=根こそぎ倒壊のビル、転覆した船… 能登の上空から見た甚大な被害|trans-title=Uprooted buildings, overturned ships... The extensive damage seen from above Noto|url=https://www.asahi.com/articles/ASS123VWTS12UTIL00M.html|access-date=2 جنوری 2024|agency=The Asahi Shimbum|date=2 جنوری 2024|language=ja|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102032845/https://www.asahi.com/articles/ASS123VWTS12UTIL00M.html|url-status=live}}</ref> زلزلے تے سونامی نے قصبے د‏‏ی 90 فیصد عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا یا تباہ کر دتا۔<ref>{{cite news|title=能登半島地震 死者55人に 『ほとんど立っている家がない』珠洲市長|trans-title=Noto Peninsula Earthquake kills 55 people; Suzu Mayor says ''Hardly any houses are standing''|url=https://newsdig.tbs.co.jp/articles/-/923131?display=1|access-date=2 جنوری 2024|agency=TBS News Dig|date=2 جنوری 2024}}</ref> سونامی نے مچھلی پھڑنے والے بوہت سارے جہازاں نو‏‏ں لپیٹ وچ لے لیا تے کچھ نو‏‏ں زمین اُتے لے گئی۔ شہر دے اک نیوز ہیلی کاپٹر فلائی اوور تو‏ں عمارتاں گرنے تے الٹنے والی کاراں دیکھی گئياں۔ اک رہائشی نے سڑک اُتے دھونے والی سونامی د‏‏ی لہراں نو‏‏ں چي‏تا کیتا، کاراں تے ملبہ اٹھا لیا؛<ref>{{cite news|title=「津波、道路乗り越えた」 車流され、玄関は海水まみれ 石川・珠洲|trans-title=''Tsunami has overcome the road'' Car washed away, entrance covered with seawater Ishikawa/Suzu|url=https://mainichi.jp/articles/20240101/k00/00m/040/236000c|access-date=2 جنوری 2024|agency=The Mainichi Shimbun|date=2 جنوری 2024|language=ja|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102010604/https://mainichi.jp/articles/20240101/k00/00m/040/236000c|url-status=live}}</ref> اس نے ایہ وی اندازہ لگایا کہ لہراں {{Cvt|3|m}} سی۔ جوار د‏‏ی سطح تو‏ں اُتے۔ ایشیکاوا پریفیکچر دے گورنر ہیروشی ہاسنو‏ں نے کہیا کہ سونامی نے آئیڈا پورٹ دے علاقے نو‏‏ں {{Cvt|100|m}} تک سیلاب وچ ڈال دتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=石川・珠洲の海岸から100メートル浸水、津波か|trans-title=100m flooded from Ishikawa/Suzu coast, possibly a tsunami|url=https://www.sankei.com/article/20240102-2BJUXDP475MMBFCWLKNYAJDPZI/|access-date=2 جنوری 2024|agency=The Sankei Shimbum|date=2 جنوری 2024|page=ja|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102023130/https://www.sankei.com/article/20240102-2BJUXDP475MMBFCWLKNYAJDPZI/|url-status=live}}</ref> شیدا ميں، سونامی د‏‏ی لہراں دا اک سلسلہ 17:40 اُتے بندرگاہ اُتے پہنچیا۔ <ref>{{cite news|title=【動画】石川 志賀町 津波押し寄せ激しく打ち付ける様子|trans-title=[Video] Ishikawa Shiga Town tsunami rushing in and hitting violently|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240101/k10014306361000.html|access-date=2 جنوری 2024|agency=NHK|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102070620/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240101/k10014306361000.html|url-status=live}}</ref> نوٹو، اشیکاوا دے شیرومارو علاقے وچ مکانات بہہ گئے تے اگ لگ گئی۔ <ref>{{cite news|title=【能登半島地震】背丈ほどの津波、住宅流され火災も　能登町・白丸　本紙記者ルポ|trans-title=[Noto Peninsula Earthquake] Tsunami as tall as someone's height, houses washed away and fires caused by Shiromaru, Noto Town Newspaper reporter report|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240103/k10014307331000.html|access-date=3 جنوری 2024|agency=Hokkoku Shimbun|date=3 جنوری 2024}}</ref> تے سونامی نے عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔<ref>{{cite news|title=新潟上越市で少なくとも軽傷5人、家屋や公共施設の一部損壊は60件近くに 「経験したことのない揺れ」、直江津地区では津波被害|trans-title=At least 5 people were slightly injured in Joetsu City, Niigata, and nearly 60 homes and public facilities were partially damaged due to "tremors like never before experienced" and tsunami damage in Naoetsu area|url=https://www.niigata-nippo.co.jp/articles/-/337329|access-date=2 جنوری 2024|agency=Niigata Nippo|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102080649/https://www.niigata-nippo.co.jp/articles/-/337329|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102080649/https://www.niigata-nippo.co.jp/articles/-/337329}}</ref> ساحل سمندر دے مکانات تے ہور عمارتاں لہراں وچ بہہ گئياں۔<ref>{{cite news|title=地震発生から一夜…新潟県内の被害が徐々に明らかに　津波による被害・建物倒壊・液状化…|trans-title=One night after the earthquake occurred...The damage in Niigata Prefecture gradually became clear.Tsunami damage, building collapse, liquefaction...|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/edf28f01d39f90b7f3a5bc84a4ce939a3a0776b7|access-date=2 جنوری 2024|agency=Niigata Sogo Television|date=2 جنوری 2024|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240103091608/https://news.yahoo.co.jp/articles/edf28f01d39f90b7f3a5bc84a4ce939a3a0776b7}}</ref> اوگاٹا فشنگ پورٹ دے علاقے وچ ماہی گیری دے دس جہاز الٹ گئے۔ کنٹینرز وی بہہ گئے تے مشینری ذخیرہ کرنے والے گوداماں وچ پانی بھر گیا۔ <ref>{{cite news|title=津波被害 新潟 上越市の漁港で復旧作業|trans-title=Tsunami damage restoration work at fishing port in Joetsu City, Niigata|url=https://www3.nhk.or.jp/shutoken-news/20240103/1000100679.html|access-date=3 جنوری 2024|agency=NHK|date=3 جنوری 2024|language=ja}}</ref> == اثرات == [[فائل:地震で崩壊した金沢城いもり堀北西部石垣の様子.jpg|کھبے|thumb|250x250px| کنازوا کیسل وچ پتھر د‏‏ی دیوار نو‏‏ں نقصان پہنچیا]] زلزلہ اودو‏ں آیا جدو‏ں جاپان وچ نويں سال دا دن منایا جا رہیا سی، اک عام تعطیل سی جدو‏ں بوہت سارے لوک گھراں اُتے سن تے بوہت‏ے ادارے بند سن ۔ اس زلزلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 213 افراد ہلاک ہوئے، ایہ سب دے سب اشیکاوا پریفیکچر وچ سن ۔ وجیما وچ 31، [[سوزو، اشیکاوا|سوزو]] وچ 22، ناناو وچ پنج، نوٹو تے انامیزو وچ دو دو، تے ہاکوئی تے شیدا ميں اک اک موت واقع ہوئی۔ ست صوبےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 304 افراد زخمی وی ہوئے۔<ref>{{cite news|title=【地震 被害状況 3日】 石川県で64人死亡確認 倒壊家屋も多数|trans-title=[Earthquake damage situation 3rd] 64 people confirmed dead in Ishikawa Prefecture, many houses collapsed|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240103/k10014307331000.html|access-date=3 جنوری 2024|agency=NHK|date=3 جنوری 2024}}</ref> اشیکاوا دے گھٹ تو‏ں گھٹ 22 افراد نو‏‏ں شدید چوٹاں آئیاں ۔<ref name="159injured2">{{cite news|title=死者55人でけが人は7府県合わせて少なくとも159人…能登半島地震被害明らかに|trans-title=55 dead and at least 159 injured in 7 prefectures...Noto Peninsula earthquake damage revealed|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/8184638d27d090a8915e4370c373c9a5175c3e57|access-date=2 جنوری 2024|agency=Fuji News Network|date=2 جنوری 2024|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240103185441/https://news.yahoo.co.jp/articles/8184638d27d090a8915e4370c373c9a5175c3e57}}</ref><ref name="Mainichi2">{{cite news|title=「生き埋め」通報多数 48人死亡 被害全容は不明 能登半島地震|trans-title=Numerous reports of 'buried alive'; 48 people killed; full extent of damage unknown; Noto Peninsula Earthquake|url=https://mainichi.jp/articles/20240102/k00/00m/040/381000c|access-date=2 جنوری 2024|agency=Mainichi|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102110904/https://mainichi.jp/articles/20240102/k00/00m/040/381000c|url-status=live}}</ref> 2 جنوری تک، اشیکاوا وچ تقریباً 27,700 افراد 336 انخلا دے مراکز وچ پناہ لے رہے سن ۔<ref name="battle2">{{cite news|title='Battle against time' to find quake survivors as Japan lifts tsunami warnings and death toll rises|url=https://edition.cnn.com/2024/01/02/asia/japan-earthquake-tsunami-warnings-tuesday-intl-hnk/index.html|access-date=2 جنوری 2024|website=CNN|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102055330/https://edition.cnn.com/2024/01/02/asia/japan-earthquake-tsunami-warnings-tuesday-intl-hnk/index.html|url-status=live}}</ref> خاص طور اُتے واجیما، سوزو تے نوٹو وچ نقصان بہت ودھ سی حالانکہ انہاں د‏‏ی حد واضح نئيں سی<ref name="Casualties3Jan2">{{cite news|title=【地震 被害状況 3日】 石川県で62人死亡確認 倒壊家屋も多数|trans-title=[Earthquake damage situation 3rd] 62 people confirmed dead in Ishikawa Prefecture, many houses collapsed|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240103/k10014307331000.html|access-date=3 جنوری 2024|agency=NHK|date=3 جنوری 2024|language=ja}}</ref> 3 جنوری نو‏‏ں "بوہت سارے" لوکاں دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع ملی۔ <ref>{{cite news|title=死者６２人、不明者捜索続く　家屋倒壊、被害全容見えず―石川県内３万人超避難・能登半島地震|trans-title=62 people dead, search continues for missing people, houses collapsed, full extent of damage not visible – Noto Peninsula earthquake causes more than 30,000 people to evacuate in Ishikawa Prefecture|url=https://www.jiji.com/jc/article?k=2024010300103&g=soc|access-date=3 جنوری 2024|agency=Jiji Press|date=3 جنوری 2024|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240104033649/https://www.jiji.com/jc/article?k=2024010300103&g=soc}}</ref> وجیما وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 60 مکانات گر گئے تے 10 افراد پھنس گئے۔<ref>{{cite news|title=能登地震の死者、石川県内で５７人…輪島で家屋倒壊６０件・住宅など２００棟全焼|trans-title=57 people died in the Noto earthquake in Ishikawa prefecture... 60 houses collapsed in Wajima, 200 buildings burned down|url=https://www.yomiuri.co.jp/national/20240103-OYT1T50018/|access-date=3 جنوری 2024|agency=The Yomiuri Shimbun|date=3 جنوری 2024}}</ref><ref name="rappler2">{{cite news|title=Magnitude 7.6 earthquake strikes Japan, triggering tsunami warning|url=https://www.rappler.com/world/asia-pacific/japan-earthquake-january-1-2024/|access-date=1 جنوری 2024|agency=Reuters|website=Rappler|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101121756/https://www.rappler.com/world/asia-pacific/japan-earthquake-january-1-2024/|url-status=live}}</ref> شہر وچ تقریباً 17:00 بجے اگ لگ گئی۔ تباہ شدہ سڑکاں د‏‏ی وجہ تو‏ں فائر فائٹرز شعلاں نو‏‏ں بجھانے وچ ناکا‏م رہ‏ے،<ref>{{cite news|last1=Yilong|first1=Chen|title=【日本元旦強震】輪島市發生火災、道路斷裂恐影響救火|trans-title=[Strong Earthquake on New Year's Day, Japan] Fire breaks out in Wajima City, road breakage may affect firefighting|url=https://tw.news.yahoo.com/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E5%85%83%E6%97%A6%E5%BC%B7%E9%9C%87-%E8%BC%AA%E5%B3%B6%E5%B8%82%E7%99%BC%E7%94%9F%E7%81%AB%E7%81%BD-%E9%81%93%E8%B7%AF%E6%96%B7%E8%A3%82%E6%81%90%E5%BD%B1%E9%9F%BF%E6%95%91%E7%81%AB-085012775.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAANrIeh4umiW23F5Y2F4hKAmXIMYnu8y5JCRALs1sRjKE1Bjq1hcMM9ryKRUsAAzthNCp_fRTdf069O6A4nHbQ0RV9vm8UbNBJspyfo44HVrBc0Uqz48zn4VeV4P9uvIeyArkx9rniOQ33SqpmW4hwwCDOdgPc6AhEqAjTTisbkw9|access-date=1 جنوری 2024|agency=Tai Sounds|date=1 جنوری 2024|language=zh|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101121148/https://tw.news.yahoo.com/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E5%85%83%E6%97%A6%E5%BC%B7%E9%9C%87-%E8%BC%AA%E5%B3%B6%E5%B8%82%E7%99%BC%E7%94%9F%E7%81%AB%E7%81%BD-%E9%81%93%E8%B7%AF%E6%96%B7%E8%A3%82%E6%81%90%E5%BD%B1%E9%9F%BF%E6%95%91%E7%81%AB-085012775.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAANrIeh4umiW23F5Y2F4hKAmXIMYnu8y5JCRALs1sRjKE1Bjq1hcMM9ryKRUsAAzthNCp_fRTdf069O6A4nHbQ0RV9vm8UbNBJspyfo44HVrBc0Uqz48zn4VeV4P9uvIeyArkx9rniOQ33SqpmW4hwwCDOdgPc6AhEqAjTTisbkw9|url-status=live}}</ref> جس نے اک اندازے دے مطابق 200 عمارتاں نو‏‏ں بھسم کر دتا، جنہاں وچ بوہت سارے گھر وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{cite news|title=日本石川7.6強震大規模停電！「大火狂燒整排民宅」 漫天黑煙畫面曝光|trans-title=Massive power outage caused by 7.6 strong earthquake in Ishikawa, Japan! "Fire rages through entire row of houses" footage of black smoke in the sky exposed|url=https://tw.news.yahoo.com/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E7%9F%B3%E5%B7%9D7-6%E5%BC%B7%E9%9C%87%E5%A4%A7%E8%A6%8F%E6%A8%A1%E5%81%9C%E9%9B%BB-%E5%A4%A7%E7%81%AB%E7%8B%82%E7%87%92%E6%95%B4%E6%8E%92%E6%B0%91%E5%AE%85-%E6%BC%AB%E5%A4%A9%E9%BB%91%E7%85%99%E7%95%AB%E9%9D%A2%E6%9B%9D%E5%85%89-091800612.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=FTNN|date=1 جنوری 2024|language=zh|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101121144/https://tw.news.yahoo.com/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E7%9F%B3%E5%B7%9D7-6%E5%BC%B7%E9%9C%87%E5%A4%A7%E8%A6%8F%E6%A8%A1%E5%81%9C%E9%9B%BB-%E5%A4%A7%E7%81%AB%E7%8B%82%E7%87%92%E6%95%B4%E6%8E%92%E6%B0%91%E5%AE%85-%E6%BC%AB%E5%A4%A9%E9%BB%91%E7%85%99%E7%95%AB%E9%9D%A2%E6%9B%9D%E5%85%89-091800612.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=【速報】地元消防によると、石川県輪島市の火災で２００棟ほどが焼けたとみられる|trans-title=[Breaking News] According to the local fire department, about 200 buildings are thought to have been destroyed by a fire in Wajima City, Ishikawa Prefecture.|url=https://www.jiji.com/jc/article?k=2024010200075&g=flash|access-date=1 جنوری 2024|agency=Jiji Press|date=1 جنوری 2024|language=ja|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102000136/https://www.jiji.com/jc/article?k=2024010200075&g=flash|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102000136/https://www.jiji.com/jc/article?k=2024010200075&g=flash}}</ref> شہر وچ 30 تو‏ں ودھ افراد زخمی ہوئے۔ سوزو وچ وی زخمی ہوݨ د‏‏ی اطلاع ملی،<ref>{{cite news|title=能登で最大震度7の地震 七尾で2人死亡 輪島では1.2メートル以上の津波観測　|trans-title=Earthquake with maximum seismic intensity 7 in Noto, 2 killed in Nanao, tsunami over 1.2 meters observed in Wajima|url=https://news.ntv.co.jp/category/society/ktc1e002af585243dbb788a7c64a0abfcb|access-date=1 جنوری 2024|agency=Nippon Television Broadcasting Network|date=1 جنوری 2024|language=ja|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101144201/https://news.ntv.co.jp/category/society/ktc1e002af585243dbb788a7c64a0abfcb|url-status=live}}</ref> جتھے 5,000 مکانات <ref>{{حوالہ ویب |date=1 جنوری 2024 |title=能登地震 災情慘重》日本石川48死 珠洲上千屋垮 |url=https://news.ltn.com.tw/news/world/paper/1624017 |access-date=1 جنوری 2024 |language=zh}}</ref> تے 90 فیصد عمارتاں تباہ ہوئیاں،<ref>{{cite news|title=日本地震｜輪島朝市通約200建築焚毀珠洲市失千棟 19醫院斷水電|url=https://www.hk01.com/%E5%8D%B3%E6%99%82%E5%9C%8B%E9%9A%9B/976876/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E5%9C%B0%E9%9C%87-%E8%BC%AA%E5%B3%B6%E6%9C%9D%E5%B8%82%E9%80%9A%E7%B4%84200%E5%BB%BA%E7%AF%89%E7%84%9A%E6%AF%80%E7%8F%A0%E6%B4%B2%E5%B8%82%E5%A4%B1%E5%8D%83%E6%A3%9F-19%E9%86%AB%E9%99%A2%E6%96%B7%E6%B0%B4%E9%9B%BB|access-date=2 جنوری 2024|agency=Hong Kong News|date=2 جنوری 2024|language=zh}}</ref><ref name="Mainichi3">{{cite news|title=「生き埋め」通報多数 48人死亡 被害全容は不明 能登半島地震|trans-title=Numerous reports of 'buried alive'; 48 people killed; full extent of damage unknown; Noto Peninsula Earthquake|url=https://mainichi.jp/articles/20240102/k00/00m/040/381000c|access-date=2 جنوری 2024|agency=Mainichi|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102110904/https://mainichi.jp/articles/20240102/k00/00m/040/381000c|url-status=live}}</ref> اگ لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوک وی شام‏ل نيں۔ <ref name="RTHK">{{حوالہ ویب |date=1 جنوری 2024 |title=日本能登半岛地震致5死几十人伤 气象厅凌晨改发海啸提醒 |url=https://gbcode.rthk.hk/TuniS/news.rthk.hk/rthk/ch/component/k2/1734557-20240102.htm?spTabChangeable=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102000143/https://gbcode.rthk.hk/TuniS/news.rthk.hk/rthk/ch/component/k2/1734557-20240102.htm?spTabChangeable=0 |archive-date=2 جنوری 2024 |access-date=1 جنوری 2024 |language=zh}}</ref> سوزو دے میئر نے کہیا کہ شہر دے 6000 گھراناں وچو‏ں تقریباً 4000 تو‏ں 5000 گھر واپس نئيں جا سک‏‏ے، انہاں نے ہور کہیا کہ نقصان "تباہ کن" سی۔ <ref>{{cite news|title=珠洲市長"壊滅的被害だ 4000-5000世帯は自宅に住めず"|trans-title=Mayor of Suzu: "The damage is devastating. 4,000-5,000 households cannot live in their homes."|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240102/k10014307241000.html|access-date=2 جنوری 2024|agency=NHK|date=2 جنوری 2024}}</ref> اشیکاوا ناناو پولیس اسٹیشن نے کہیا کہ منہدم مکاناں نے لوکاں نو‏‏ں بچانے تو‏ں پہلے ہی پھسے ہوئے سن ۔ <ref>{{cite news|title=石川 七尾警察署「建物の倒壊 数か所 一時閉じ込めも救出」|trans-title=Ishikawa Nanao Police Station ''Several buildings collapsed, people temporarily trapped were rescued''|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240101/k10014305541000.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=NHK|date=1 جنوری 2024|language=ja|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101121149/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240101/k10014305541000.html|url-status=live}}</ref> وجیما میونسپل ہسپتال دے اک ترجمان نے کہیا کہ لوکاں د‏‏ی ہڈیاں ٹوٹی سی یا گرنے تو‏ں زخمی ہوئے سن ۔<ref name="nhk2">{{cite news|title=【被害まとめ】石川県で震度7 けが人の情報相次ぐ 火災も|trans-title=[Summary of damage] Earthquake of magnitude 7 in Ishikawa prefecture; reports of injuries and fires reported one after another|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240101/k10014305271000.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=NHK|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101114934/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240101/k10014305271000.html|url-status=live}}</ref> دو ہلاکتاں دے علاوہ شیدا ميں اک شخص زخمی ہويا۔<ref name="NIPPON2">{{cite news|title=家屋倒壊で下敷き…高齢男性1人死亡 石川・志賀町|trans-title=One elderly man dies after being crushed under collapsed house in Ishikawa/Shiga Town|url=https://news.goo.ne.jp/topstories/nation/goo/1f779aee9ad4215669ff6823bb17f650.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=Nippon Television Broadcasting Network|publisher=Goo|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101150215/https://news.goo.ne.jp/topstories/nation/goo/1f779aee9ad4215669ff6823bb17f650.html|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240101150215/https://news.goo.ne.jp/topstories/nation/goo/1f779aee9ad4215669ff6823bb17f650.html}}</ref> شدا ميں ستاراں عمارتاں منہدم، چوویہہ جزوی طور اُتے تباہ تے انیس نو‏‏ں جزوی نقصان پہنچیا۔<ref name="Casualties3Jan3">{{cite news|title=【地震 被害状況 3日】 石川県で62人死亡確認 倒壊家屋も多数|trans-title=[Earthquake damage situation 3rd] 62 people confirmed dead in Ishikawa Prefecture, many houses collapsed|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240103/k10014307331000.html|access-date=3 جنوری 2024|agency=NHK|date=3 جنوری 2024|language=ja}}</ref> انامیزو وچ اک شخص بے ہوش تے نو عمارتاں گر گئياں۔<ref name="breaking2">{{cite news|title=【速報中 被害状況】石川県内で6人が死亡 各地でけが人も|trans-title=[Breaking news on damage situation] 6 people dead in Ishikawa Prefecture, others injured in various places|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240102/k10014306401000.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=NHK|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101163240/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240102/k10014306401000.html|url-status=live}}</ref> جزیرہ نما دے پہاڑی علاقے وچ وڈے پیمانے اُتے لینڈ سلائیڈنگ ہوئی۔ <ref name="Zhanjiu13">{{cite news|last1=Zhanjiu|first1=Higa|title=根こそぎ倒壊のビル、転覆した船… 能登の上空から見た甚大な被害|trans-title=Uprooted buildings, overturned ships... The extensive damage seen from above Noto|url=https://www.asahi.com/articles/ASS123VWTS12UTIL00M.html|access-date=2 جنوری 2024|agency=The Asahi Shimbum|date=2 جنوری 2024|language=ja|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102032845/https://www.asahi.com/articles/ASS123VWTS12UTIL00M.html|url-status=live}}</ref> == جواب == [[فائل:USGS Finite Fault Surface Projection January 1 2024 Anamizu Earthquake M 7.5.png|thumb|USGS نے فائنائٹ فالٹ سرفیس پروجیکشن تیار کيتا۔ ]] وزیر اعظم [[فومیو کیشیدا]] نے زلزلے تے سونامی تو‏ں متعلق معلومات اکٹھا کرنے دے لئی اک خصوصی ہنگامی مرکز دے قیام دا اعلان کيتا۔ <ref name="ap2">{{cite news|last1=Kageyama|first1=Yuri|title=Japan issues tsunami warnings after a series of very strong earthquakes on the Sea of Japan coast|url=https://apnews.com/article/japan-earthquake-tsunami-bfb94b14333379491953f7eb58c4e466|access-date=1 جنوری 2024|work=Associated Press News|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101091959/https://apnews.com/article/japan-earthquake-tsunami-bfb94b14333379491953f7eb58c4e466|url-status=live}}</ref> وزیر دفاع منورو کیہارا نے جاپان سیلف ڈیفنس فورسز نو‏‏ں بچاؤ د‏‏ی کوششاں وچ مدد کرنے دا حکم دتا۔ <ref>{{cite news|title=Japan's Defense Minister orders SDF to quake-hit areas|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240101_161/|access-date=1 جنوری 2024|agency=NHK|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101141856/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240101_161/|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240101141856/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240101_161/}}</ref> بعد وچ اس نے متاثرہ علاقے وچ جاپان سیلف ڈیفنس فورسز دے 1,000 اہلکاراں د‏‏ی تعینا‏‏تی دا اعلان کیتا، 8,500 ہور اسٹینڈ بائی اُتے نيں۔ نقصان دا جائزہ لینے دے لئی تقریباً 20 جے ایس ڈی ایف طیارے وی روانہ کيتے گئے۔ <ref>{{cite news|title=Series of quakes in Sea of Japan destroys buildings, triggers tsunami waves|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240101-japan-issues-tsunami-alerts-after-strong-quakes-off-northwestern-coast|access-date=1 جنوری 2024|agency=France 24|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101083542/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20240101-japan-issues-tsunami-alerts-after-strong-quakes-off-northwestern-coast|url-status=live}}</ref> کنسائی الیکٹرک پاور کمپنی ، ٹوکیو الیکٹرک پاور کمپنی تے ہوکوریکو الیکٹرک پاور کمپنی نے کہیا کہ اوہ اپنے جوہری پاور پلانٹس دا معائنہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔<ref name="jt5">{{cite news|title=Strong quake prompts tsunami warning for Japan's northwestern coast|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|access-date=1 جنوری 2024|agency=The Japan Times|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101073412/https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/01/japan/science-health/new-years-2024-earthquake/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Magnitude 7.4 earthquake strikes Japan, tsunami warning issued|url=https://www.reuters.com/world/japan/magnitude-74-earthquake-strikes-japan-tsunami-warning-issued-2024-01-01/|access-date=1 جنوری 2024|work=Reuters|date=1 جنوری 2024}}</ref><ref name="cna2">{{cite news|title=Magnitude 7.6 earthquake strikes Japan, tsunami warning issued|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/japan-earthquake-magnitude-76-tsunami-warning-western-coastal-regions-4019601|access-date=1 جنوری 2024|agency=Reuters|publisher=Channel News Asia|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101081609/https://www.channelnewsasia.com/asia/japan-earthquake-magnitude-76-tsunami-warning-western-coastal-regions-4019601|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240101081609/https://www.channelnewsasia.com/asia/japan-earthquake-magnitude-76-tsunami-warning-western-coastal-regions-4019601}}</ref> کنسائی <ref name="NgBBC12">{{cite news|last1=Ng|first1=Kelly|title=Tsunami warning in Japan after strong earthquake|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-67855990|access-date=1 جنوری 2024|agency=BBC News|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101081928/https://www.bbc.com/news/world-asia-67855990|url-status=live}}</ref> تے ہوکوریکو الیکٹرک پاور کمپنیاں دونے نے بعد وچ کہیا کہ کسی غیر معمولی گل د‏‏ی اطلاع نئيں ملی،<ref>{{cite news|title=Magnitude 7.6 Earthquake Strikes Japan, Tsunami Warning Issued|url=https://www.voanews.com/a/magnitude-7-6-earthquake-strikes-japan-tsunami-warning-issued/7419928.html|access-date=1 جنوری 2024|agency=Reuters|publisher=Voice of America|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101121204/https://www.voanews.com/a/magnitude-7-6-earthquake-strikes-japan-tsunami-warning-issued/7419928.html|url-status=live}}</ref> ایشیکاوا پریفیکچر دے شیکا نیوکلیئر پاور پلانٹ دے ری ایکٹر زلزلے دے وقت معائنہ دے لئی بند کر دتے گئے سن ۔ جاپانی نیوکلیئر ریگولیشن اتھارٹی نو‏‏ں وی بحیرہ جاپان د‏‏ی ساحلی پٹی دے نال پاور پلانٹس وچ کوئی بے ضابطگی نئيں ملی۔ ہوکوریکو الیکٹرک پاور کمپنی نے ناناو وچ اپنے نانو اوٹا تھرمل پاور پلانٹ وچ دو جنریٹرز وی بند کر دتے۔ <ref name="rappler3">{{cite news|title=Magnitude 7.6 earthquake strikes Japan, triggering tsunami warning|url=https://www.rappler.com/world/asia-pacific/japan-earthquake-january-1-2024/|access-date=1 جنوری 2024|agency=Reuters|website=Rappler|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101121756/https://www.rappler.com/world/asia-pacific/japan-earthquake-january-1-2024/|url-status=live}}</ref><ref name="nhktsunami32">{{cite news|title=Massive quake hits Japan, major tsunami warning temporarily issued for Ishikawa|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_03/|access-date=1 جنوری 2024|agency=NHK|date=1 جنوری 2024|archive-date=1 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101150605/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_03/|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240101150605/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20240102_03/}}</ref> == مابعد == 2 جنوری د‏‏ی شام، ٹوکیو دے [[ہانیدا ہوائی اڈا|ہنیدا ہوائی اڈے]] اُتے نیگاندا وچ زلزلہ متاثرین دے لئی انسانی امداد لے جانے والے جاپان کوسٹ گارڈ دے طیارے تے نیو چٹوز ہوائی اڈے تو‏ں جاپان ایئر لائنز د‏‏ی پرواز 516 ، A350-900 دے درمیان تصادم ہويا، جس تو‏ں دونے طیارے تباہ ہو گئے۔ جے اے ایل طیارے وچ سوار تمام 379 افراد نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔ پ‏ر، 14 زخمی ہوئے۔<ref>{{cite news|title=Japan Airlines jet bursts into flames after collision with earthquake relief plane at Tokyo Haneda airport|url=https://edition.cnn.com/2024/01/02/asia/japan-airlines-plane-fire-airport-intl-hnk/index.html|access-date=2 جنوری 2024|publisher=CNN|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102095358/https://edition.cnn.com/2024/01/02/asia/japan-airlines-plane-fire-airport-intl-hnk/index.html|url-status=live}}</ref> کوسٹ گارڈ دے طیارے دا کپتان شدید زخمی حالت وچ بچ گیا، جدو‏ں کہ عملے دے باقی پنج افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{cite news|date=2 جنوری 2024|title=【【速報】海保の航空機の乗員6人のうち2人死亡 機長は重体 衝突とみられる日本航空新千歳発羽田行き516便も羽田空港で炎上 乗客は全員避難との情報|language=ja|work=Yahoo Japan|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/fef2fa3b39ef044e83ae85ecdb59305ed8e00084|access-date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102110540/https://news.yahoo.co.jp/articles/fef2fa3b39ef044e83ae85ecdb59305ed8e00084|url-status=live|accessdate=2024-01-04|archivedate=2024-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102110540/https://news.yahoo.co.jp/articles/fef2fa3b39ef044e83ae85ecdb59305ed8e00084}}</ref><ref>{{cite news|title=Japan Airlines plane catches fire on Tokyo runway|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/2/plane-catches-fire-on-runway-at-japans-haneda-airport|access-date=2 جنوری 2024|publisher=Al Jazeera|date=2 جنوری 2024|archive-date=2 جنوری 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102105944/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/2/plane-catches-fire-on-runway-at-japans-haneda-airport|url-status=live}}</ref> == حوالے == [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] [[گٹھ:جاپان وچ زلزلے]] [[گٹھ:جاپان]] [[گٹھ:2024ء دے واقعات بلحاظ ملک]] lqnkpfqpofw5tdl44eqhitrd9h7tfao 0 140334 711576 687652 2026-09-23T08:20:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711576 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کرکٹ کھلاڑی | name = ایشٹن آگر | image = 2018.02.03.20.31.23-AUSvNZL T20 NZL innings, SCG-0002 (38618210190) (Agar cropped).jpg | alt = | caption = آگر 2018ء وچ | fullname = ایشٹن چارلس آگر | birth_date = {{Birth date and age|1993|10|14|df=yes}} | birth_place = [[ملبورن]], [[وکٹوریہ (آسٹریلیا)]], آسٹریلیا | nickname = لیری | heightm = 1.88 | family = [[ویس آگر]] (بھائی) | batting = کھبے ہتھ دا بلے باز | bowling = [[کھبے ہتھ دا اسپن گیند باز]] | role = [[گیند باز]] | international = true | internationalspan = 2013–تاحال | country = آسٹریلیا | testdebutdate = 10 جولائ‏ی | testdebutyear = 2013 | testdebutagainst = انگلینڈ | testcap = 434 | lasttestdate = 4 ستمبر | lasttestyear = 2017 | lasttestagainst = بنگلہ دیش | odidebutdate = 8 ستمبر | odidebutyear = 2015 | odidebutagainst = انگلینڈ | odicap = 208 | lastodidate = 26 جولائ‏ی | lastodiyear = 2021 | lastodiagainst = ویسٹ انڈیز | odishirt = 46 | T20Idebutdate = 6 مارچ | T20Idebutyear = 2016 | T20Idebutagainst = جنوبی افریقہ | lastT20Idate = 20 فروری | lastT20Iyear = 2022 | lastT20Iagainst = سری لنکا | T20Icap = 83 | T20Ishirt = 46 | club1 = [[ویسٹرن آسٹریلیا کرکٹ ٹیم|ویسٹرن آسٹریلیا]] | year1 = {{nowrap|2012/13–تاحال}} | clubnumber1 = 18 | club2 = [[پرتھ سکارچرز]] | year2 = 2013/14–تاحال | clubnumber2 = 18 | club3 = [[مڈل سیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب|مڈل سیکس]] | year3 = 2018 | club4 = [[واروکشائر کاؤنٹی کرکٹ کلب|وارکشائر]] | year4 = 2019 | columns = 4 | column1 = [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] | matches1 = 5 | runs1 = 195 | bat avg1 = 32.50 | 100s/50s1 = 0/1 | top score1 = 98 | deliveries1 = 1006 | wickets1 = 9 | bowl avg1 = 52.00 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 3/46 | catches/stumpings1 = 0/– | column2 = [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] | matches2 = 21 | runs2 = 274 | bat avg2 = 21.07 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 46 | deliveries2 = 1044 | wickets2 = 20 | bowl avg2 = 45.90 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 2/31 | catches/stumpings2 = 10/– | column3 = [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹوئنٹی20]] | matches3 = 47 | runs3 = 277 | bat avg3 = 12.04 | 100s/50s3 = 0/0 | top score3 = 29 | deliveries3 = 994 | wickets3 = 48 | bowl avg3 = 22.35 | fivefor3 = 2 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 6/30 | catches/stumpings3 = 31/– | column4 = [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] | matches4 = 64 | runs4 = 2,271 | bat avg4 = 28.38 | 100s/50s4 = 3/12 | top score4 = 114[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries4 = 13,042 | wickets4 = 157 | bowl avg4 = 42.21 | fivefor4 = 6 | tenfor4 = 2 | best bowling4 = 6/110 | catches/stumpings4 = 23/– | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/505120.html ای ایس پی این کرک انفو | date = 20 فروری 2022ء }} '''ایشٹن چارلس آگر''' (پیدائش:14 اکتوبر 1993ء میلبورن، وکٹوریہ) اک آسٹریلوی [[کرکٹ|کرکٹ کھلاڑی اے ]] جس نے بین الاقوامی سطح اُتے کھیل د‏‏ی تمام طرز کھیلی نيں۔ آگر مقامی طور اُتے ویسٹرن آسٹریلیا تے پرتھ سکارچرز دے لئی کھیلدے نيں۔ کھبے ہتھ دے سپن باؤلر نے 2013ء د‏‏ی ایشز سیریز دے دوران [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلین قومی ٹیم]] دے لئی دو [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] میچ کھیلے۔ == مڈھلا جیون تے مقامی کیریئر == آگر [[ملبورن|میلبورن]] وچ پیدا ہوئے، [[سری لنکا]] د‏‏ی والدہ سونیا ہیویسا تے جان آگر، اک آسٹریلوی والد، <ref>[http://www.sundaytimes.lk/120520/Sports/spt13.html Ashton Agar: proud to be of Sri Lankan heritage] – ''[[The Sunday Times (Sri Lanka)|The Sunday Times]]''. Published 20 مئی 2012. Retrieved 24 جنوری 2013.</ref> تے انہاں دے دو چھوٹے بھائی ول تے [[ویس آگر|ویس]] نيں۔ اس نے میلبورن دے ڈی لا سالے کالج وچ تعلیم حاصل کيتی، 2011ء وچ گریجویشن کيتا۔ <ref>[http://www.delasalle.vic.edu.au/2013/ashton-agar/ Congratulations Ashton Agar!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908025817/http://www.delasalle.vic.edu.au/2013/ashton-agar/ |date=2023-09-08 }} – De La Salle College. Published 16 جولائ‏ی 2013. Retrieved 18 جولائ‏ی 2013.</ref><ref>[http://www.heraldsun.com.au/sport/cricket/things-you-may-not-know-about-ashton-agar/story-fni2usfi-1226678306817 11 things you may not know about Ashton Agar'' – Herald Sun'']'' ''Published 12 جولائ‏ی 2013. Retrieved 18 جولائ‏ی 2013.</ref> انھاں نے انڈر 17 تے انڈر 19 دونے سطحاں اُتے [[وکٹوریہ کرکٹ ٹیم|وکٹوریہ]] د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/1061/1061470/Miscellaneous_Matches.html Miscellaneous matches played by Ashton Agar (34)] – CricketArchive. Retrieved 24 جنوری 2013.</ref> 2010-11 نیشنل انڈر-17 چیمپئن شپ وچ اچھی فارم دے بعد، جتھے اس نے کھبے ہتھ دے آرتھوڈوکس اسپن بولنگ کردے ہوئے 11.75 د‏‏ی اوسط تو‏ں 16 وکٹاں حاصل کیتیاں، <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/14/Australian_Under-17_Championships_2010-11/Bowling_by_Average.html Bowling in Australian Under-17 Championships 2010/11 (ordered by average)] – CricketArchive. Retrieved 24 جنوری 2013.</ref> اسنو‏ں [[آسٹریلیا قومی انڈر 19 کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا دے انڈر 19]] دے خلاف سیریز دے لئی کھیڈݨ دے لئی منتخب کيتا گیا۔ [[متحدہ عرب امارات]] وچ [[ویسٹ انڈیز قومی انڈر 19 کرکٹ ٹیم|ویسٹ انڈیز انڈر 19]] 17 سال د‏‏ی عمر وچ اپنا ڈیبیو کردے ہوئے، آگر نے آسٹریلیا دے لئی اک انڈر 19 [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] تے دس انڈر 19 [[اک روزہ بین الاقوامی|ون ڈے انٹرنیشنل]] میچز کھیلے۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/1061/1061470/1061470.html Ashton Agar profile] – CricketArchive. Retrieved 24 جنوری 2013.</ref> 2012ء دے انڈر 19 عالمی کپ وچ ، انھاں [[ایشٹن ٹرنر]] دے بعد آسٹریلیا دے دوسرے سپنر دے طور اُتے سکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی، <ref>[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/505120.html Ashton Agar player profile and statistics] – ESPNcricinfo. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref><ref>[http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/570851.html Australia name U-19 World Cup squad] – ESPNcricinfo. Published 3 جولائ‏ی 2012. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> لیکن اس نے ٹورنامنٹ وچ کوئی میچ نئيں کھیلا۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/AUS/ICC_Under-19_World_Cup_2012/Australia_Under-19s_Bowling.html Bowling for Australia under-19s at ICC Under-19 World Cup 2012] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> وکٹوریہ دے لئی سینئر سطح اُتے انتخاب حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہنے دے بعد، جے 2012-13ء دے سیزن دے لئی ویسٹرن آسٹریلیا چلے گئے، جتھے انھاں ویسٹرن آسٹریلین کرکٹ ایسوسی ایشن دے نال معاہدہ کيتا گیا۔ <ref>[http://www.heraldsun.com.au/archives/old-sport-pages/warriors-add-unknown-spinner-ashton-agar-to-17-man-playing-squad/story-fn67w6pa-1226417129722 Warriors add unknown spinner Ashton Agar to 17-man playing squad] – ''[[Herald Sun]]''. Published 4 جولائ‏ی 2012. Retrieved 24 جنوری 2013.</ref> اس نے جنوری 2013ء وچ [[نیو ساؤتھ ویلز کرکٹ ٹیم|نیو ساؤتھ ویلز]] دے خلاف [[شیفیلڈ شیلڈ]] میچ وچ ویسٹرن آسٹریلیا دے لئی اپنا [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] ڈیبیو کیتا، زخمی [[مائیکل بیئر (کرکٹر)|مائیکل بیئر]] د‏‏ی جگہ اسپنر دے طور اُتے کم کيتا۔ <ref>[http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/601671.html Injured Beer in doubt for India tour] – ESPNcricinfo. Published 22 جنوری 2013. Retrieved 24 جنوری 2013.</ref> اپنے دوسرے شیلڈ میچ وچ ، اگلے مہینے دے اوائل وچ ، اس نے مغربی آسٹریلیا د‏‏ی دوسری اننگز وچ 53 رنز بنائے، مائیکل ہوگن 43* دے نال دسويں وکٹ دے لئی اسٹیٹ شیفیلڈ شیلڈ وچ 94 رنز د‏‏ی ریکارڈ شراکت قائم کيتی۔ <ref>[http://www.heraldsun.com.au/sport/cricket/western-australia-sets-queensland-440-victory-target-in-sheffield-shield-clash-at-gabba/story-fneb8x22-1226571688901 Bulls face huge task as Western Australia dominates Sheffield Shield clash at Gabba] – ''[[Herald Sun]]''. Published 7 فروری 2013. Retrieved 8 فروری 2013.</ref> جے نے جنوری دے آخر وچ [[محدود اوور کرکٹ|محدود اوورز دے]] ریوبی اک روزہ کپ وچ مغربی آسٹریلیا دے لئی اپنا [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] ڈیبیو کیتا، <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/1061/1061470/List_A_Matches.html List A matches played by Ashton Agar (2)] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> تے اپنے دو میچاں وچ پنج وکٹاں حاصل کیتیاں، <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/17/Ryobi_One-Day_Cup_2012-13/Western_Australia_Bowling.html Bowling for Western Australia in Ryobi One-Day Cup 2012/13] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> انہاں دے بہترین اعداد و شمار دے نال کوئینز لینڈ دے خلاف 3/51۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/451/451015.html Queensland v Western Australia, Ryobi One-Day Cup 2012/13] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> آگر نے جنوری 2013ء وچ [[شیفیلڈ شیلڈ]] ڈیبیو کيتا۔ اگلے مہینے، اسنو‏ں آسٹریلیا دے 2012-13ء دے دورہ بھارت دے لئی بلايا گیا، جتھے اس نے اک ٹور میچ کھیلا۔ جے نے 2013ء دے وسط وچ آسٹریلیا اے دے نال انگلینڈ تے آئرلینڈ دا دورہ کیتا، انگلش حالات وچ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ بھانويں اصل وچ ٹورنگ اسکواڈ وچ منتخب نئيں کيتا گیا سی، لیکن اس نے 2013ء د‏‏ی ایشز سیریز دے پہلے ٹیسٹ وچ آسٹریلیا دے لئی ٹیسٹ ڈیبیو کيتا۔ 117/9 دے اسکور دے نال آندے ہوئے، جے نے آسٹریلیا د‏‏ی پہلی اننگز وچ گیارہويں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے 98 رنز بنائے، آگر نے ڈیبیو اُتے کئی ٹیسٹ ریکارڈز توڑے، جس وچ نمبر 11 دے بلے باز دا سب تو‏ں ودھ اسکور تے دسويں وکٹ دے لئی سب تو‏ں ودھ شراکت [[فلپ ہیوز|فلپ]] دے نال) [[فلپ ہیوز|ہیوز]] ٹُٹ جانے دے بعد تو‏ں) پ‏ر ناقص باؤلنگ دے بعد انھاں سیریز دے دوسرے ٹیسٹ دے بعد ٹیم تو‏ں باہر کر دتا گیا۔ 2013ء وچ آگر نو‏‏ں 2012-13ء دے دورہ بھارت دے لئی آسٹریلوی اسکواڈ وچ دیر تو‏ں شام‏ل کيتا گیا سی، <ref>Brettig, Daniel (2013). [http://www.espncricinfo.com/india-v-australia-2013/content/story/604969.html Ashton Agar in frame for India Tests] – ESPNcricinfo. Published 15 فروری 2013.</ref> تے اس نے دورے اُتے اک ہی میچ کھیلا، جس وچ انڈیا اے دے خلاف 3/107 حاصل کيتے گئے۔ <ref name="fc">[https://cricketarchive.com/Archive/Players/1061/1061470/First-Class_Matches.html First-class matches played by Ashton Agar (11)] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref><ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/17/Sheffield_Shield_2012-13/Western_Australia_Bowling.html Bowling for Western Australia in Sheffield Shield 2012/13] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> نے شیفیلڈ شیلڈ دا سیزن پنج میچاں وچ 19 وکٹاں دے نال ختم کیتا، جس وچ مارچ دے اوائل وچ جنوبی آسٹریلیا دے خلاف لیا گیا [[اک اننگ وچ پنج وکٹاں لینا|پنج وکٹاں]] 5/65 وی شام‏ل سی۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/450/450993.html South Australia v Western Australia], Sheffield Shield 2012/13 – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> ايس‏ے میچ وچ ، آگر فیر مائیکل ہوگن دے نال آخری وکٹ د‏‏ی خاطر خواہ شراکت وچ شام‏ل سن، اس جوڑی نے 68 دا وادھا کرکے مغربی آسٹریلیا نو‏‏ں اک وکٹ تو‏ں جیتنے وچ کامیاب کيتا۔ اپنے پچھلے میچ وچ ، تسمانیہ دے خلاف، اس نے مغربی آسٹریلیا د‏‏ی چوتھ‏ی اننگز وچ 8/351 وچ 71 [[ناٹ آؤٹ|ناٹ]] آؤٹ رنز بنائے سن، جس تو‏ں ٹیم نو‏‏ں دو وکٹاں تو‏ں جیتنے وچ مدد ملی، <ref>[http://www.espncricinfo.com/sheffield-shield-2012/content/story/606261.html Warriors complete stirring comeback] – ESPNcricinfo. Published 24 فروری 2013. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> تے اس نے سیزن دا اختتام 32.71 د‏‏ی اوسط تو‏ں 229 رنز بنا ک‏ے کيتا۔ ٹیم د‏‏ی بیٹنگ اوسط وچ تیسرے نمبر اُتے ۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Events/17/Sheffield_Shield_2012-13/Western_Australia_Batting.html Batting and fielding for Western Australia in Sheffield Shield 2012/13] – CricketArchive. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> جے نے 2013ء وچ بھارت وچ چیمپیئنز لیگ ٹوئنٹی 20 وچ پرتھ سکارچرز دے لئی [[ٹوئنٹی20|ٹوئنٹی 20]] ڈیبیو کيتا۔ <ref name="t20">[https://cricketarchive.com/Archive/Players/1061/1061470/Twenty20_Matches.html Twenty20 matches played by Ashton Agar] – CricketArchive. Retrieved 3 مارچ 2015.</ref> اوہ بنیادی طور اُتے ٹورنامنٹ وچ اک [[بیٹنگ آرڈر (کرکٹ)|اوپننگ بلے باز]] دے طور اُتے استعمال ہويا، جس نے تن میچاں وچ صرف 4.2 اوورز د‏‏ی گیند بازی د‏‏ی جس وچ اس نے بغیر کوئی وکٹ لئی 51 رنز دیے۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/1061/1061470/tt_Bowling_by_Season.html Twenty20 bowling in each season by Ashton Agar] – CricketArchive. Retrieved 3 مارچ 2015.</ref> [[ممبئی انڈینز]] دے خلاف، اس نے 40 گینداں اُتے 35 رنز بنائے، جو {{بمطابق|مارچ 2015}} وچ انہاں دا سب تو‏ں ودھ اسکور سی۔ .<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/556/556411.html Mumbai Indians v Perth Scorchers], Champions League 2013/14 (Group A) – CricketArchive. Retrieved 3 مارچ 2015.</ref> آگر نے 2013–14ء بگ بیش لیگ سیزن دے دوران صرف اک میچ کھیلا، لیکن اگلے سیزن وچ اسکارچرز دے دس میچاں وچو‏ں اٹھ وچ شام‏ل ہوئے۔ اس نے 24.25 د‏‏ی اوسط تو‏ں اٹھ وکٹاں حاصل کیتیاں، مقابلے وچ تیرہويں نمبر اُتے تے اسکارچرز دے لئی [[جیسن بیرنڈورف|جیسن بہرنڈورف]] [[یاسر عرفات (کرکٹ کھلاڑی)|یاسر عرفات]] تے [[اینڈریو ٹائی]] دے بعد چوتھے نمبر اُتے رہ‏‏ے۔ صرف دو اسپنرز [[کیمرون بوائس (کرکٹر)|کیمرون بوائس]] (10) تے [[ایڈم زامپا|ایڈم زمپا]] نے (9) نے ٹورنامنٹ وچ ودھ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ جدو‏ں بگ بیش لیگ دے اختتام دے بعد 2014-15ء شیفیلڈ شیلڈ سیزن دوبارہ شروع ہويا تاں آگر جنوبی آسٹریلیا دے خلاف مین آف د‏ی میچ رہے تے انھاں نے جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی پہلی ابتدائی دس وکٹاں حاصل کیتیاں 5/133 تے 5/81 تے مغربی وچ 64 رنز وی بنائے۔ <ref>(19 فروری 2015). [http://www.espncricinfo.com/sheffield-shield-2014-15/content/story/834887.html "WA fall three runs short in thrilling draw"] – ESPNcricinfo. Retrieved 3 مارچ 2015.</ref> اگلے میچ وچ ، نیو ساؤتھ ویلز دے خلاف، اس نے دوسری اننگز وچ 4/22 لے ک‏ے نیو ساؤتھ ویلز نو‏‏ں 97 رنز اُتے آؤٹ کرنے وچ مدد کيت‏ی <ref>(28 فروری 2015). [http://www.espncricinfo.com/sheffield-shield-2014-15/content/story/840807.html "WA cruise to victory after NSW fold for 97"] – ESPNcricinfo. Retrieved 3 مارچ 2015.</ref> [[مغربی آسٹریلیا|ڈبلیو اے سی اے ضلعی سطح پر]] آگر یونیورسٹی دے لئی کھیلدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اوہ وکٹورین پریمیئر کرکٹ وچ رچمنڈ کرکٹ کلب دے لئی کھیلدے سن ۔ <ref>[http://www.sydneygrade.nsw.cricket.com.au/showrvcontent.aspx?redirect=1&playerid=272548&eid=216&=loc1/playercareerbatting.asp&loc=/cricket/reports/playercareerbatting.asp&loc1/playercareerbatting.asp Ashton Agar profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702093132/http://www.sydneygrade.nsw.cricket.com.au/showrvcontent.aspx?redirect=1&playerid=272548&eid=216&=loc1/playercareerbatting.asp&loc=/cricket/reports/playercareerbatting.asp&loc1/playercareerbatting.asp |date=2022-07-02 }} – MyCricket. Retrieved 24 جنوری 2013..</ref> === بین الاقوامی کیریئر === آگر نو‏‏ں جون 2013ء وچ آسٹریلیا اے دے نال انگلینڈ، اسکاٹ لینڈ تے آئرلینڈ دے دورے دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ <ref>Hustwaite, Megan (2013). [http://www.heraldsun.com.au/leader/east/ashton-agar-selected-in-australia-a-team-to-tour-british-isles-in-june/story-fngnvmqa-1226628750090 Ashton Agar selected in Australia A team to tour British Isles in جون] – ''[[Herald Sun]]''. Published 24 اپریل 2013. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> [[فواد احمد]] دے نال، اوہ عام طور اُتے انگلینڈ وچ 2013ء د‏‏ی ایشز سیریز دے لئی آسٹریلیا دے اسکواڈ وچ حتمی پوزیشن دے لئی مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[[Coverdale, Brydon]] (2013). [http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/643309.html Ahmed, Agar "Ashes contenders": Inverarity] – ESPNcricinfo. Published 19 جون 2013. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> [[ناتھن لیون]] دے پِچھے دوسرے اسپنر دے لئی اسکواڈ وچ جگہ کھلی رکھی گئی سی جو ٹور د‏‏ی لیڈ اپ وچ فارم د‏‏ی نیہہ اُتے دو اسپنرز وچو‏ں اک نو‏ں دتی جائے گی۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/sport/cricket/ashton-agar-fawad-ahmed-in-line-for-ashes-call-nathan-lyon/story-e6frg7rx-1226637802489 Ashton Agar, Fawad Ahmed in line for Ashes call: Nathan Lyon] – ''[[دی آسٹریلین]]''. Published 8 مئی 2013. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> آسٹریلیا اے دے لئی انہاں د‏‏ی اچھی فارم دے بعد، جے نو‏‏ں سیریز دے پہلے ٹیسٹ ( [[ٹرینٹ برج]] [[ناٹنگھم]] وچ کھیلا گیا) وچ اپنا [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] ڈیبیو کرنے دے لئی نامزد کيتا گیا، پچھلے دورے تو‏ں لیون نو‏‏ں ٹیم وچ شام‏ل کيتا گیا۔ <ref>Brettig, Daniel (2013). [http://www.espncricinfo.com/the-ashes-2013/content/story/649737.html Teenage Ashton Agar handed shock debut] – ESPNcricinfo. Published 10 جولائ‏ی 2013. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> 19 سال تے 269 دن د‏‏ی عمر وچ ، اوہ بارھويں سب تو‏ں کم عمر آسٹریلوی ٹیسٹ کھلاڑی بن گئے، <ref>Smith, Wayne (2013). [http://www.theaustralian.com.au/sport/cricket/teenage-spinner-ashton-agar-gets-shock-ashes-call/story-e6frg7rx-1226677262881 Teenage spinner Ashton Agar gets shock Ashes call] – ''The Australian''. Published 10 جولائ‏ی 2013. Retrieved 10 جولائ‏ی 2013.</ref> تے نال ہی [[آرچی جیکسن]] 1928-29ء سیریز دے دوران) دے بعد ایشز وچ اپنا ٹیسٹ ڈیبیو کرنے والے سب تو‏ں کم عمر آسٹریلوی بن گئے۔ <ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Records/Australia/Test/Players/Youngest_Players_on_Debut.html Youngest players on debut for Australia in Test matches] – CricketArchive. Retrieved 11 جولائ‏ی 2013.</ref> ڈیبیو پر، اس نے آسٹریلیا د‏‏ی پہلی اننگز وچ گیارہويں نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے 101 گینداں اُتے 98 رنز بنائے، کئی ٹیسٹ ریکارڈز نو‏‏ں توڑ دتا، جس وچ ڈیبیو اُتے نمبر گیارہ بلے باز دے طور اُتے نصف سنچری بنانے والے پہلے کھلاڑی، نمبر گیارہ بلے باز دا سب تو‏ں ودھ سکور تے [[فلپ ہیوز]] دے نال دسويں وکٹ دے لئی سب تو‏ں ودھ شراکت 163 رنز بنائے۔ <ref>[http://www.theaustralian.com.au/sport/cricket/ashton-agar-claims-a-place-in-ashes-history/story-e6frg7rx-1226678274030 Ashton Agar claims a place in Ashes history] – ''The Australian''. Published 12 جولائ‏ی 2013. Retrieved 12 جولائ‏ی 2013.</ref><ref>Conn, Malcolm (2013). [http://www.heraldsun.com.au/sport/cricket/ashton-agar-maiden-test-98-ashes-first-test-day-2-australia-v-england/story-fni2usfi-1226677903162 Ashes: Teenage debutant Ashton Agar scores 98 to swing momentum of first Ashes Test back in Australia's favour] – ''Herald Sun''. Published 12 جولائ‏ی 2013. Retrieved 12 جولائ‏ی 2013.</ref> جے نے سیریز دے پہلے دو ٹیسٹ کھیلے تے اپنی پہلی بلے بازی د‏‏ی کارکردگی دے باوجود، گیند دے نال بہت محدود کامیابی حاصل کيتی، اس نے 124 د‏‏ی باؤلنگ اوسط تو‏ں 0/24، 2/82، 0/44 تے 0/98 لیا۔ اس دے بعد انھاں تیسرے تے چوتھے ٹیسٹ دے لئی ڈراپ کر دتا گیا تے آخری ٹیسٹ تو‏ں پہلے بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں وطن واپس آ گئے۔ لیون نے اس د‏ی جگہ لئی۔ <ref>[http://uk.reuters.com/article/cricket-ashes-bird-idUKL4N0GN2YV20130822 Reuters report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905055053/https://uk.reuters.com/article/cricket-ashes-bird-idUKL4N0GN2YV20130822 |date=2017-09-05 }}, 22 اگست</ref> بھارت دے 2014-15ء دے دورہ آسٹریلیا دے دوران، انھاں چوتھے ٹیسٹ دے لئی آسٹریلیا دے اسکواڈ وچ شام‏ل کيتا گیا سی، جو [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ اسپن دوستانہ پچ اُتے اک مردہ ربڑ سی، لیکن اوہ اس میچ وچ نئيں کھیلے، جس وچ لیون نو‏‏ں آسٹریلیا دے واحد کھلاڑی دے طور اُتے ترجیح دتی گئی۔ <ref>Coverdale, Brydon (3 مارچ 2015). [http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2014-15/content/story/814969.html "Agar added to squad for Sydney Test"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830155000/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2014-15/content/story/814969.html |date=2017-08-30 }} – ESPNcricinfo. Retrieved 3 مارچ 2015.</ref> 2015ء وچ آگر نو‏‏ں ایشز اسکواڈ دے لئی جگہ نئيں دتی گئی، بجائے اس دے کہ اوہ لسٹ اے اسکواڈ وچ جگہ بنیا۔ اوہ ایشز سیریز دے بعد اپنے محدود اوورز دا ڈیبیو کرن گے۔ انھاں نے 8 ستمبر 2015ء نو‏‏ں انگلینڈ دے خلاف [[اک روزہ بین الاقوامی]] کرکٹ وچ ڈیبیو کيتا <ref name="ODI">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743981.html|عنوان=Australia tour of England and Ireland, 3rd ODI: England v Australia at Manchester, Sep 8, 2015|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ=8 ستمبر 2015|تریخ رسائی=8 ستمبر 2015}}</ref> انھاں نے آسٹریلیا دے لئی 6 مارچ 2016ء نو‏‏ں جنوبی افریقہ دے خلاف اپنا [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل]] ڈیبیو کيتا۔ <ref name="T20I">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/884349.html|عنوان=Australia tour of South Africa, 2nd T20I: South Africa v Australia at Johannesburg, Mar 6, 2016|تریخ رسائی=6 مارچ 2016|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}</ref> 2017ء وچ جے نو‏‏ں بنگلہ دیش دے دورے دے لئی آسٹریلین ٹیسٹ ٹیم وچ واپس بلايا گیا تے پہلے ٹیسٹ میچ وچ ، مجموعی طور اُتے 5 وکٹاں حاصل کیتیاں، نال ہی آسٹریلیا د‏‏ی پہلی اننگز وچ شاندار 41 رنز بنا ک‏ے ناٹ آؤٹ رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کوششاں دے باوجود آسٹریلیا نو‏‏ں ٹیسٹ کرکٹ وچ پہلی بار بنگلہ دیش تو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اپریل 2018ء وچ ، انھاں کرکٹ آسٹریلیا نے 2018-19ء سیزن دے لئی قومی معاہدہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/1142958.html|عنوان=Carey, Richardson gain contracts as Australia look towards World Cup|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=11 اپریل 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.cricket.com.au/news/cricket-australia-contract-list-centrally-salary-upgrade-men-2018-19-tim-paine-marsh-starc-cummins/2018-04-11|عنوان=Five new faces on CA contract list|ویب گاہ=Cricket Australia|تریخ رسائی=11 اپریل 2018}}</ref> 21 فروری 2020ء نو‏‏ں جنوبی افریقہ دے خلاف پہلے ٹی20 میچ وچ ، جے [[ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل کرکٹ وچ ہیٹ ٹرکس د‏‏ی لسٹ|T20I میچ وچ ہیٹ ٹرک]] کرنے والے آسٹریلیا دے لئی دوسرے تے مجموعی طور اُتے 13ويں بولر بن گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket-south-africa-vs-australia-ashton-agar-becomes-second-australian-to-take-hat-trick-in-t20i-history-591252|عنوان=SA vs AUS: Ashton Agar becomes second Australian to take hat-trick in T20I history|ویب گاہ=India TV News|تریخ رسائی=21 فروری 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283738.html|عنوان=Twenty20 Internationals: Bowling records, Hat-tricks|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=21 فروری 2020}}</ref> اس نے اپنے چار اوورز وچ 5/24 دے اعداد و شمار دے نال میچ ختم کیتا، ایہ ٹی ٹوئنٹی میچ وچ انہاں د‏‏ی پہلی پنج وکٹاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.ntnews.com.au/sport/cricket/australia-defeat-south-africa-in-first-t20-by/news-story/f5acc101df9d046995bf2a3d67fb063d|عنوان=Australia defeat South Africa in first T20 contest by 107 runs|ویب گاہ=NT News|تریخ رسائی=21 فروری 2020}}</ref> اپریل 2020ء وچ ، کرکٹ آسٹریلیا نے آگر نو‏‏ں 2020-21ء سیزن تو‏ں پہلے سینٹرل کنٹریکٹ تو‏ں نوازیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.cricket.com.au/news/cricket-australia-national-contract-list-men-and-women-full-list-of-players-2020-21/2020-04-30|عنوان=CA reveals national contract lists for 2020–21|ویب گاہ=Cricket Australia|تریخ رسائی=30 اپریل 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29114860/usman-khawaja-marcus-stoinis-lose-cricket-australia-contracts|عنوان=Usman Khawaja and Marcus Stoinis lose Cricket Australia contracts|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=30 اپریل 2020}}</ref> 16 جولائ‏ی 2020ء نو‏ں، آگر نو‏‏ں [[کورونا وائرس د‏‏ی عالمی وبا|کووڈ-19 وبائی امراض]] دے بعد انگلینڈ دے ممکنہ دورے تو‏ں پہلے تربیت شروع کرنے دے لئی کھلاڑیاں دے 26 رکنی ابتدائی اسکواڈ وچ نامزد کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29470776/usman-khawaja-marcus-stoinis-expanded-australia-training-squad-possible-england-tour|عنوان=Usman Khawaja and Marcus Stoinis in expanded Australia training squad for possible England tour|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=16 جولائ‏ی 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.cricket.com.au/news/australia-26-player-preliminary-list-training-group-uk-england-tour-odi-t20-covid19/2020-07-16|عنوان=Aussies name huge 26-player group with eye on UK tour|ویب گاہ=Cricket Australia|تریخ رسائی=16 جولائ‏ی 2020}}</ref> 14 اگست 2020ء نو‏ں، کرکٹ آسٹریلیا نے تصدیق د‏‏ی کہ میچز ہوݨ گے، جس وچ آگر دورہ کرنے والی ٹیم وچ شام‏ل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29658561/riley-meredith,-josh-philippe-daniel-sams-included-australia-tour-england-confirmed|عنوان=Riley Meredith, Josh Philippe and Daniel Sams included as Australia tour to England confirmed|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=14 اگست 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.cricket.com.au/news/australia-squad-odi-t20-england-tour-philippe-meredith-sams-maxwell-stoinis-lyon-tye-bubble-covid19/2020-08-14|عنوان=Uncapped trio make Australia's UK touring party|ویب گاہ=Cricket Australia|تریخ رسائی=14 اگست 2020}}</ref> 3 مارچ 2021ء نو‏‏ں نیوزی لینڈ دے خلاف سیریز دے دوران، جے نے اپنے چار اوورز وچ 6/30 دے نال، آسٹریلیا دے لئی باؤلر دے لئی بہترین اعداد و شمار تے ٹی ٹوئنٹی انٹرنیشنل وچ [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی ریکارڈ د‏‏ی لسٹ|مجموعی طور اُتے پنجويں بہترین اعداد و شمار]] لئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/black-caps/124423862/black-caps-vs-australia-ashton-agars-joy-of-six-as-touring-side-keep-series-alive|عنوان=Black Caps vs Australia: Ashton Agar's joy of six as touring side keep series alive|ویب گاہ=Stuff|تریخ رسائی=3 مارچ 2021}}</ref> اگست 2021ء وچ ، آگر نو‏‏ں [[آئی سی سی ٹی/20 عالمی کپ 2021ء|2021ء دے آئی سی سی مینز ٹی 20 ورلڈ کپ]] دے لئی آسٹریلیا د‏‏ی ٹیم وچ شام‏ل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1274020.html|عنوان=Josh Inglis earns call-up and key names return in Australia's T20 World Cup squad|ویب گاہ=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=19 اگست 2021}}</ref> == ہور ویکھو == * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[اک روزہ بین الاقوامی]] * [[ٹوئنٹی20 کرکٹ]] * [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ون ڈے کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[بین الاقوامی کرکٹ خانداناں د‏‏ی لسٹ]] * [[مڈل سیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب دے کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالہ جات}} 7ujx7w3hs6s7nn1m1m9nhjoo54d20qz 2 149273 711587 711315 2026-09-23T09:34:25Z Miran500 44814 /* بنگلہ دیش */ 711587 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ ==حوالے== {{حوالے}} szx97n555q1j503n8ou7ch2844rl8pb 711588 711587 2026-09-23T09:35:01Z Miran500 44814 /* بنگلہ دیش */ 711588 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ، ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ ==حوالے== {{حوالے}} hgyryaz7wtifaiuf42w3dqt1o17wkmb 711589 711588 2026-09-23T09:35:19Z Miran500 44814 /* بنگلہ دیش */ 711589 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ، ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ بوگرا ، بنگلہ دیش دے راجشاہی ڈویژن دے ضلع بوگرا چ واقع اک وڈا شہر اے ۔ بوگرہ نوں بنگال دا سب توں پرانا شہر منیا جاندا اے ، جہڑا عظیم بادشاہ اشوک دے دور چ اے ، جس نے 268ء توں 232 ق م تک ہندوستان تے حکومت کیتی ۔ ==حوالے== {{حوالے}} 510etdq4buif8egpfc2sfmjkoigs416 711590 711589 2026-09-23T09:35:41Z Miran500 44814 /* بنگلہ دیش */ 711590 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ، ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ بوگرا ، بنگلہ دیش دے راجشاہی ڈویژن دے ضلع بوگرا چ واقع اک وڈا شہر اے ۔ بوگرہ نوں بنگال دا سب توں پرانا شہر منیا جاندا اے ، جہڑا عظیم بادشاہ اشوک دے دور چ اے ، جس نے 268ء توں 232 ق م تک ہندوستان تے حکومت کیتی ۔ سراج گنج ، دریائے جمنا دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ضلع سراج گنج نوں شمالی بنگال دا دروازہ آکھیا جاندا اے ۔ ==حوالے== {{حوالے}} bjmxr0tohnbdqt4scobthd9we3nrhv6 711591 711590 2026-09-23T09:35:58Z Miran500 44814 /* بنگلہ دیش */ 711591 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ، ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ بوگرا ، بنگلہ دیش دے راجشاہی ڈویژن دے ضلع بوگرا چ واقع اک وڈا شہر اے ۔ بوگرہ نوں بنگال دا سب توں پرانا شہر منیا جاندا اے ، جہڑا عظیم بادشاہ اشوک دے دور چ اے ، جس نے 268ء توں 232 ق م تک ہندوستان تے حکومت کیتی ۔ سراج گنج ، دریائے جمنا دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ضلع سراج گنج نوں شمالی بنگال دا دروازہ آکھیا جاندا اے ۔ پبنا ، ضلع پبنا دا ضلع صدر دفتر اے ۔ ایہ دریائے پدم دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ایشوردی ، ضلع پبنا دا اک شہر اے ۔ بنگلہ دیش ریلوے دے مغربی زون دا اک اہم جنکشن. بنگلہ دیش دا واحد ایٹمی بجلی گھر ایتھے واقع اے۔ ==حوالے== {{حوالے}} 2xqycgdswvapncp4aoc2qfcfvd31yzw 711592 711591 2026-09-23T09:40:43Z Miran500 44814 711592 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن.<ref group="Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. Retrieved 7 September 2024.">[https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10226/download/13338/DDW-C16-STMT-MDDS-1900.XLSX ttps://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10226/download/13338/DDW-C16-STMT-MDDS-1900.XLSX]</ref> == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ، ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ بوگرا ، بنگلہ دیش دے راجشاہی ڈویژن دے ضلع بوگرا چ واقع اک وڈا شہر اے ۔ بوگرہ نوں بنگال دا سب توں پرانا شہر منیا جاندا اے ، جہڑا عظیم بادشاہ اشوک دے دور چ اے ، جس نے 268ء توں 232 ق م تک ہندوستان تے حکومت کیتی ۔ سراج گنج ، دریائے جمنا دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ضلع سراج گنج نوں شمالی بنگال دا دروازہ آکھیا جاندا اے ۔ پبنا ، ضلع پبنا دا ضلع صدر دفتر اے ۔ ایہ دریائے پدم دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ایشوردی ، ضلع پبنا دا اک شہر اے ۔ بنگلہ دیش ریلوے دے مغربی زون دا اک اہم جنکشن. بنگلہ دیش دا واحد ایٹمی بجلی گھر ایتھے واقع اے۔ ==حوالے== {{حوالے}} 3hx42ytsg6rmcp128sahl4ps3v4dhi7 711594 711592 2026-09-23T09:45:52Z Miran500 44814 711594 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ،<ref>{{cite web|url=http://www.nbu.ac.in/|title=University of North Bengal|website=www.nbu.ac.in}}</ref> ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ بوگرا ، بنگلہ دیش دے راجشاہی ڈویژن دے ضلع بوگرا چ واقع اک وڈا شہر اے ۔ بوگرہ نوں بنگال دا سب توں پرانا شہر منیا جاندا اے ، جہڑا عظیم بادشاہ اشوک دے دور چ اے ، جس نے 268ء توں 232 ق م تک ہندوستان تے حکومت کیتی ۔ سراج گنج ، دریائے جمنا دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ضلع سراج گنج نوں شمالی بنگال دا دروازہ آکھیا جاندا اے ۔ پبنا ، ضلع پبنا دا ضلع صدر دفتر اے ۔ ایہ دریائے پدم دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ایشوردی ، ضلع پبنا دا اک شہر اے ۔ بنگلہ دیش ریلوے دے مغربی زون دا اک اہم جنکشن. بنگلہ دیش دا واحد ایٹمی بجلی گھر ایتھے واقع اے۔ ==حوالے== {{حوالے}} noe9mzwsaj6t7zm3ml496p40ikcougv 3 149723 711466 2026-09-22T14:25:19Z Manchiu 491 Manchiu پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Lmkjgmo]] توں [[ورتن گل بات:Lemakjei]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Lmkjgmo|Lmkjgmo]]" to "[[Special:CentralAuth/Lemakjei|Lemakjei]]" 711466 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Lemakjei]] 2d98oslogu8zoessavru33crpqlc4cy 0 149724 711596 2026-09-23T09:54:11Z Miran500 44814 شمالی بنگال نے بنایا 711596 wikitext text/x-wiki شمالی بنگال '''شمالی بنگال''' ( بنگالی : উত্তরবঙ্গ اتربوگو، اتر بنگا) اک سرحد پار ثقافتی – جغرافیائی خطہ اے جس وچ بنگلہ دیش دے شمال مغربی علاقےآں دے نال نال مغربی بنگال ریاست دے شمالی حصے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چڑھدے ول جمنا اتے دکھن ول گنگا نال جڑیا ہویا اے، ایہہ موٹے طور تے بنگلہ دیش دے راجشاہی اتے رنگپور ڈویزن دے نال-نال جلپائیگوری اتے بھارتی ریاست مغربی بنگال دے زیادہتر مالدا ڈویزن (مرشد آباد نوں چھڈّ کے) اتے مشتمل اے۔ اک وسیع معنیاں دے تحت اس وچ بنگال دا ثقافتی یا جغرافیائی طور اُتے حصہ سمجھے جانے والے ملحقہ علاقے وی شامل ہوسکدے نيں ، جداں مہانند دریا دا طاس۔ ایہہ لگبھگّ برینڈ دے اتہاسک کھیتر نال ملدا-جلدا ہے، جس نے اس کھیتر دے اندر واقع بریند ٹریکٹ نوں اسدا ناں دتا ہے۔ == انتظامی علاقے == [[فائل:South- N North Bengal in Bangladesh.png|thumb|بنگلہ دیش دا نقشہ جس چ شمالی بنگال سبز رنگ چ تے جنوبی بنگال لال رنگ چ وکھایا گیا اے۔]] '''رنگ پور ڈویژن''' {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !'''راجشاہی ڈویژن''' ! '''رنگ پور ڈویژن''' |- | * ضلع بوگرا * ضلع چپائی نواب گنج * ضلع جویپورہاٹ * ضلع نوگاؤں * ضلع نٹورے * ضلع پبنا * ضلع راجشاہی * ضلع سراج گنج | * ضلع دیناج پور، بنگلہ دیش * ضلع گیبندھا * کوریگرام ضلع * ضلع لالمونیرھاٹ * ضلع نیلپھماری * ضلع پنچ گڑھ * ضلع رنگ پور * ضلع ٹھاکرگاؤں |} [[فائل:South - N North Bengal in India.png|thumb|مغربی بنگال دا نقشہ جس وچ شمالی بنگال سبز رنگ وچ تے جنوبی بنگال سرخ رنگ وچ دکھایا گیا ا ے۔]] ===ہندوستان دے لہندے بنگال وچ === {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !جلپائیگوری ڈویژن !مالدا ڈویژن |- | * ضلع دارجلنگ * کلیمپونگ ضلع * ضلع جلپائیگوری * ضلع علیپوردوار * ضلع کوچ بہار | * ضلع مالدا * ضلع اتر دیناج پور * ضلع دکشن دناج پور<hr/> * ''ضلع مرشد آباد'' (عام طور تے خارج) |} == ڈیموگرافکس == === مذہب === {{Pie chart |thumb = left |caption =بالترتیب ۲۰۱۱ تے ۲۰۲۲ دی ہندوستانی تے بنگلہ دیشی مردم شماری دی بنیاد تے شمالی بنگال دا مشترکہ مذہبی ڈھانچہ: |label1 =اسلام |value1 = ۷۱٫۷ |color1 = Green |label2 = ہندو مت |value2 = ۲۶٫۶ |color2 = Orange |label3 = Others |value3 = ۱٫۷ |color3 = Grey }} === بنگلہ دیس وچ === {{bar box |title=شمالی بنگال، بنگلہ دیس چ مذہب (۲۰۲۲) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|بنگلہ دیس وچ اسلام|Green|90.3}} {{bar percent|بنگلہ دیس وچ ہندو مت|DarkOrange|9.1}} {{bar percent|دوجے|Grey|0.6}} }}اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. ==== لہندے بنگال، بھارت وچ ==== {{bar box |title=شمالی بنگال، ہندوستان چ مذہب (۲۰۱۱) |titlebar=#ddd |left1= |float=right |bars= {{bar percent|لہندے بنگال وچ ہندو مت|DarkOrange|65.32}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ اسلام|Green|30.39}} {{bar percent|لہندے بنگال وچ عیسائیت]|DarkBlue|2.25}} {{bar percent|بنگالی بدھ مت|Yellow|1.52}} {{bar percent|دوج|Grey|0.52}} }} اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۲۲ء دی مردم شماری دے مطابق ۳۷٬۹۶۲٬۸۲۰ (۳٫۷۹ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی اسلام نو‏ں مندی اے تے ہندو مت سب تو‏ں وڈی اقلیت ا‏ے. === مغربی بنگال، ہندوستان وچ === اس علاقے دی لوک گنتی ۲۰۱۱ء دی مردم شماری دے مطابق ۱۸٬۷۰۲٬۰۶۰ (۱٫۸۷ کروڑ) اے. ایتھ‏ے دی زیادہ تر آبادی ہندو مت نو‏ں مندی اے تے مسلمان سب تو‏ں وڈی اقلیت ني‏ں. اک نکی پر اہم آبادی عیسائیت تے بدھ مت دی پیروی کردی اے.<ref>https://censusindia.gov.in/census.website/</ref> === بولی === بنگالی اتلے بنگال چ ۷۵٪ لوکاں دی پردھان بولی اے، اس توں بعد کامتاپوری (راجبنشی)، نیپالی، ہندی، صدری، کروکھ اتے ہور بولیاں ہن. == کھیڈاں وچ == بنگلہ دیش چ نارتھ زون کرکٹ ٹیم پہلی درجے دی کرکٹ ٹیم اے جہڑی بنگلہ دیش کرکٹ لیگ چ اتلے بنگلہ دیش (راجشاہی تے رنگپور) دی نمائندگی کردی اے۔ == شہر تے قصبے == === بنگلہ دیش === راجشاہی ، اک میٹروپولیٹن شہر اے تے راجشاہی ضلع دا ضلعی صدر دفتر اے تے راجشاہی ڈویژن دا ڈویژنل راجگڑھ اے ۔ شہر چ اک بہترین ریلوے ٹرانسپورٹ سسٹم اے ۔ رنگپور ، ضلع رنگپور چ واقع اک میٹروپولیٹن شہر اے ۔ ایہہ رنگپور ڈویزن دا ہیڈکوارٹر اے ۔ ایہ بنگلہ دیش دے سب توں پرانے تے فیر وی جدید شہراں چوں اک اے۔ بوگرا ، بنگلہ دیش دے راجشاہی ڈویژن دے ضلع بوگرا چ واقع اک وڈا شہر اے ۔ بوگرہ نوں بنگال دا سب توں پرانا شہر منیا جاندا اے ، جہڑا عظیم بادشاہ اشوک دے دور چ اے ، جس نے 268ء توں 232 ق م تک ہندوستان تے حکومت کیتی ۔ سراج گنج ، دریائے جمنا دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ضلع سراج گنج نوں شمالی بنگال دا دروازہ آکھیا جاندا اے ۔ پبنا ، ضلع پبنا دا ضلع صدر دفتر اے ۔ ایہ دریائے پدم دے کنارے واقع اک اہ‏م شہر ا‏‏ے۔ ایشوردی ، ضلع پبنا دا اک شہر اے ۔ بنگلہ دیش ریلوے دے مغربی زون دا اک اہم جنکشن. بنگلہ دیش دا واحد ایٹمی بجلی گھر ایتھے واقع اے۔ ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:بنگلا دیش دا جغرافیا]] rgc7fq2rcy1okub9i5oxavxqwnxwwjb