وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 809 711616 700052 2026-09-23T13:51:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711616 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = جنگ آزادی ہند ۱۸۵۷ء | casus = Actions by the [[Honourable East India Company|East India Company]] led Indian troops in the Company's army to mutiny. The mutiny was followed by a civil rebellion in some regions. | image = [[File:Indian Rebellion of 1857.jpg|250px]] | caption = ۱۹۱۲ دا اک نقشۂ ہندوستان جو جنگِ آزادی نوں بیان کردا اے۔اس خطے وچ [[دلی]] ،[[جھانسی]]،[[میرٹھ]]، [[گوالیار]] اسدے مرکز سن۔ | date = [[۱۰ مئی]] [[۱۸۵۷ء]]–[[۱ نومبر]] [[۱۸۵۸ء]]<br>(1 سال ۵ ماہ ۲۲ دن) | place = [[ہندوستان]] (cf. 1857)<ref>[[:File:Indian revolt of 1857 states map.svg]]</ref> | territory = [[برطانوی راج]] نے کچھ علاقےآں نوں انہاں دے اپنے باشندےآں نوں سونپا جدونکہ ذیادہ تر علاقےآں نوں [[برطانوی راج|برطانوی تاج]] وچ شامل کردتا۔ | result = ہندوستانی فوجاں نوں کچل دتا گیا، [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دیاں ساریاں طاقتاں براہ راست [[برطانوی راج|برطانوی تاج]] دے سپرد کیتاں گیئاں ([[برطانوی سلطنت]] وچ شامل کیتا گیا)،[[مغل سلطنت]] دا خاتمہ ہوگیا۔ | combatant1 = {{flag|Mughal Empire}}<br>[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے سپاہی جو انگریزاں دے خلاف سن<br>ست ہندوستانی [[دیسی ریاستاں]] *[[File:Gwalior flag.svg|22px]] [[ریاست گوالیار|گوالیار]] دھڑے *[[File:Flag of Awadh.svg|22px]] Followers of [[Birjis Qadra]], the son of the deposed [[Nawab of Oudh]] *[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[جھانسی دی رانی]] دی فوج (لکشمی بائی جو آزاد ریاست [[جھانسی]] دی رانی سی) *[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[نانا صاحب]] دی فوج * مسلمان مجاہدین یا غازی تے ہندوستانی وطن پرست | combatant2 = {{flagicon|United Kingdom}} [[برطانوی فوج]]<br>[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] وفادار سپاہی<br> Native irregulars <br> East India Company British regulars {{flagicon|United Kingdom}} British and European civilian volunteers raised in the Bengal Presidency<br> ۲۱ [[دیسی ریاستاں]] *[[File:Drapeau Ajaigarh.png|25px]] [[ریاست اجے گڑھ|اجےگڑھ]] *[[File:Alwar flag.svg|22px]] [[ریاست الور|الور]] *[[File:Flag of Bharatpur.svg|22px]] [[ریاست بھرتپور|بھرتپور]] *[[File:Drapeau Bhopal.svg|22px]] [[ریاست بھوپال|بھوپال]] *[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[بیجاوار]] *[[File:Flag of Bikaner.svg|22px]] [[ریاست بیکانیر|بیکانیر]] *[[File:Bundi.svg|22px]] [[ریاست بندی|بندی]] *[[File:Asafia flag of Hyderabad State.png|22px]] [[ریاست حیدر آباد|حیدر آباد]] *[[File:Flag of Jaipur.svg|22px]] [[ریاست جے پور|جے پور]] *[[جاورا ریاست|جاورا]] *[[File:Kapurthala flag.svg|22px]] [[ریاست کپور تھلہ|کپور تھلہ]] *[[File:Flag Jammu Kashmir.png|22px]] [[ریاست جموں تے کشمیر|کشمیر]] *[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[کیندوجہر]] *[[File:Jodhpur.svg|22px]] [[میواڑ]] *[[File:Nabha flag.svg|22px]] [[نابھہ ریاست|نابھا]] *[[File:Patiala flag.svg|22px]] [[ریاست پٹیالہ|پٹیالہ]] *[[File:Flag of the Rampur State.svg|22px]] [[رامپور ریاست]] *[[File:F1 yellow flag.svg|22px]] [[Rewa (princely state)|Rewa]] *[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[Sirmoor State|Sirmur]] *[[File:Flag of Sirohi.svg|22px]] [[Sirohi State|Sirohi]] *[[File:Mewar.svg|25px]] [[میواڑ|ادےپور]] <br>[[File:Flag of Nepal (1775–1962).svg|22px|]] [[رانا راجٹبر | نیپال بادشاہت]] | commander1 = {{flagicon|Mughal Empire}} [[بہادر شاہ ظفر]]<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[Nana Sahib]]<br>[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px]] [[بخت خان]]<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[جھانسی دی رانی]]<br>[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px]] [[تانتیا توپی]]<br>[[File:अवध ध्वज.gif|22px]] [[بیگم حضرت محل]]<br>[[House of Tulsipur#44th Ruler - Raja Drig Narayan Singh|Ishwori Kumari Devi, Rani of Tulsipur]] | commander2 = [[Commander-in-Chief, India]]:<br>{{flagicon|United Kingdom}} [[جارج انسن (۱۷۹۷-۱۸۵۷)|جارج انسن]] ( مئی ۱۸۵۷ تک)<br>{{flagicon|United Kingdom}} Sir [[Patrick Grant]] <br>{{flagicon|United Kingdom}} [[کولن کیمبل، پہلا بیرن کلائڈ|سر کولن کیمبل]] (اگست ۱۸۵۷ سے)<br>[[File:Flag of Nepal (1775–1962).svg|22px]] [[جنگ بہادر]]<ref>''The Gurkhas'' by W. Brook Northey, John Morris. ISBN 81-206-1577-8. Page 58</ref> | strength1 = | strength2 = | casualties1 = | casualties2 = | notes = }} '''جنگ آزادی ۱۸۵۷ء''' انگریزاں دے خلاف ـ [[برصغیر]] چ ۱۸۵۷ء چ لڑی جان والی آزادی دی جنگ سی ، جس بظاہر انگریزاں نوں غداراں دی مدد نال کامیابی ملی تے اوہناں نے اسنوں " [[غدر]] " دا ناں دتا ۔ [[تصویر:1857Swatantrata sangram.jpg|thumb|300px|left|۱۸۵۷ دے بھارتی آزادی لڑائی دے شہیداں نوں سمرپت بھارت دا ڈاک ٹکٹ۔]] [[File:Indian revolt of 1857 states map.svg|thumb|250px|States during the rebellion]] ۱۸۵۷ دی بھارتی بغاوت ، جسنوں بھارت دی پہلی آزادی دی جنگ، سپاہی بغاوت اتے بھارتی غدر دے نام نال وی جانیا جاندا اے برطانوی حکمرانی دے خلاف اک ہتھیاربند بغاوت سی۔ '''[[۱۰ مئی]]، ۱۸۵۷''' نوں بھارت دی پہلی آزادی تحریک وچ [[میرٹھ]] وچ ہندستانی فوجیاں نے انگریزاں دے خلاف بغاوت کر دتی۔ ایہہ بغاوت دو سالاں تک بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں وچ چلی۔ ایہہ بغاوت چھاؤنی علاقےآں وچ چھوٹیاں موٹیاں جھڑپاں اتے آگجنی نال شروع ہوئی سی پر جنوری مہینے تک اسنے وڈا روپ دھار لیا سی۔ بغاوت دا انت بھارت وچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دی حکمرانی دے انت نال ہویا، اتے پورے بھارت اتے برطانوی تاج دی حکومت ہو گئی جو اگلے ۹۰ سالاں تک رہی۔ [[File:Looting sikhs.jpg|thumb|Looting sikhs]] == اسباب == عموما اس دے دو سبب بیان کیتے جاندے نیں ، پہلا ایہہ کہ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نے [[ہندستان]] دے سارے صوبیاں تے کئی ریاستاں تے یکے بعد دیگرے قبضہ کرکے اپنی حکومت چ شامل کرلئیا سی ، جس دی وجہ تون ہندستانیاں دے دلاں چ کمپنی دے متعلق شکوک پیدا ہون لگ پئے سن ۔ دوجا تے فوری سبب ایہہ کہ اینہاں دناں چ جہڑے [[کارتوس]] فوجیاں نوں دتے جاندے سن ، اوہ عام خیال دے مطابق [[سور]] تے [[گاں]] دی [[چربی]] نال آلودہ ہندے سن تے اوہناں نوں بندوقاں چ پاؤن توں پہلاں دنداں نال کٹنا پیندا سی ۔ [[ہندو]] تے [[مسلمان]] فوجیاں نے اسنوں مذہب دے ‍خلا‌ف سمجھیا تے اوہناں نے اینہاں کارتوساں نوں استعمال کرن توں انکار کردتا تے جنہاں سپاہیاں نے انکار کیتا سی انگریزاں نے اوہناں دیاں وردیاں لواہ کے بیڑیاں پواہ د دتیاں اس نال [[فوج]] چ بے چینی پھیل گئی تے اوہ بغاوت تے آمادہ ہوگئی ۔ قیدی بنائے گئے فوجیاں چوں بہت سارے اوہ سن جنہاں نے [[انگریز]]اں لئی وڈیاں وڈیا ں قربانیاں دتیاں سن۔ ==فتویٰ جہاد== علامہ [[فضل حق خیر آبادی]] تے انہاں دے ساتھی [[مفتی صدر الدین خان آزردہ]]، [[سید کفایت علی کافی]] تے ہور بہت سارے مسلمان علماء نے [[دہلی]] دی جامع مسجد توں بیک وقت انگریزاں دے خلاف جہاد دا فتویٰ جاری کیتا جس دے نتیجے وچ مسلمان اس جنگ نوں اپنا مذہبی فریضہ سمجھدے ہوئے لڑے۔ <ref>{{Cite web |title=مجاہدِ آزادی علامہ فضل حق خیرآبادی کون؟؟؟ |url=http://www.mushahidrazvi.com/2012/10/blog-post_6058.html |access-date=2026-02-15 |website=ڈاکٹر محمد حسین مُشاہد رضوی}}</ref> <ref>http://www.hamariweb.com/articles/article.aspx?id=15053&type=text</ref> <ref>{{Cite web |date=2011-07-31 |title=علامہ فضل حق خیرآبادی اور ١٨٥٧ کا فتوی جہاد |url=https://hamariweb.com/articles/15053 |access-date=2026-02-15 |website=Hamariweb.com Articles}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.lantrani.co.in/2011/05/blog-post_15.html |access-date=2018-02-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134026/http://www.lantrani.co.in/2011/05/blog-post_15.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.alahazrat.net/islam/hazrat-allama-fazl-e-haq-kherabadi.php |access-date=2018-02-02 |archive-date=2013-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411025348/http://www.alahazrat.net/islam/hazrat-allama-fazl-e-haq-kherabadi.php |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://books.nafseislam.com/languages.php?lang_id=1&lang=Urdu&pn=13 |access-date=2018-02-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215337/http://books.nafseislam.com/languages.php?lang_id=1&lang=Urdu&pn=13 |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://books.nafseislam.com/details.php?book_id=2136&book=quaid-e-jang-e-azadi-allama-fazl-e-haq-khair-abadi-(alaih-rahma) |access-date=2018-02-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221943/http://books.nafseislam.com/details.php?book_id=2136&book=quaid-e-jang-e-azadi-allama-fazl-e-haq-khair-abadi-(alaih-rahma) |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://tahaffuz.com/2473/#.UlQLBdKBksE |access-date=2018-02-02 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010024108/http://tahaffuz.com/2473/#.UlQLBdKBksE |dead-url=yes }}</ref> == جنگ آزادی == ۱۸۵۷ آزادی دی پہلی لڑائی۔ جسنوں ۱۸۵۷–۵۹ دی بغاوت وی کیہا جاندا اے۔ اس بغاوت دے مکھ مرکز سن: [[میرٹھ]]،[[دلی]]، [[کانپور]]، [[لکھنؤ]]،[[جھانسی]] تے [[گوالیار]]۔ ایہہ جدو جہد اسدی تریخ ۱۰ مئی ۱۸۵۷ توں شروع ہوکے ایہہ ۱۸۵۹ تک چلی۔ نتیجے وجوں بغاوت نوں کچل دتا گیا۔ [[مغل راج]] دا خاتمہ ہو گیا۔ ایسٹ انڈیا دا راج سدھے روپ وچ بریٹیش سامراج وچ تبدیل ہو گیا۔ کجھ تبدیلیاں نال راجکھیتر بریٹیش راج نال جوڑ دتا گیا۔ کجھ راجکھیتر بھوکھی راجپالیسی تحت مقامی حکمراناں نوں موڑ دتا گیا۔ ایہہ صرف نام دے راجے سی۔ اصل طاقت سامراج کول ہی سی۔ [[تصویر:جنگ آزادی 1.jpg|250px|thumb|left]] ===انڈیا وچ ایسٹ انڈیا دا پسار=== بزنس کرن دے مقصد نال آئی [[ایسٹ انڈیا کمپنی]]، پہلے پہل اوہناں علاقیاں دی ہی دیکھ ریکھ کردی سی جو وپار نال متعلق سن۔ ۱۷۵۷ وچ ہوئی پلاسی دی لڑائی نال اسنے اپنے پیر اتری بھارت وچ گڈّ لئے۔ ۱۷۶۴ وچ بہار وچ بکسر دی لڑائی وچ کمپنی دی جت ہوئی تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوجا، ہار گیا۔ اسنے کمپنی نوں بنگال، بہار تے اڑیسہ وچوں مالیا اگراہن دے اختیار دے دتے۔ کمپنی قانونی طور تے اس علاقے دی حکمران بن گئی۔جلدی ہی کمپنی نے اپنیاں سرحداں ودھاؤنیاں شروع کر دتیاں۔ اس لئی بمبے تے مدراس نوں ادھار چنیا گیا۔ اینگلو-میسور لڑائیاں (۱۷۶۶–۱۷۹۹) تے اینگلو-مراٹھا لڑائیاں جنہاں دا ٹائم پیرڈ ۱۷۷۲ توں۱۸۱۸ تک دا اے دے نتیجے وجوں کمپنی نے بھارت دے وڈے حصے تے قبضہ کر لیا۔ ایہہ کھیتر انڈیا دے دکھن ول نرمدا دریا تک جاندا اے۔ ایہہ وادھا بنھا رکاوٹ نہی ہویا۔ لڑائی کرنے پئے۔انگریز پھوز وچ بھارتی کافی گنتی وچ سن۔ سن ۱۸۰۶ وچ ویلور بغاوت وی فوجیا وچالے ہوئی جو فوج دے اندر دا روس سی۔ اسدا مکھ کارن وردی دیاں کجھ مداں سن جو مذہبی بھاوناواں نال جڑیاں ہون کرکے ایہہ خلاف ہندو تے مسلمان دوواں وچ سی۔ انوی صدی دے آؤن نال راجکھیتر ودھاؤن دی گوریاں دی حرص اپنی چرم سیما ہنڈھاؤندی اے۔ اس بھکھ دی انی دوڑ گورنر-جنرل ویلسلے نے سیاسی چینلاں دی ورتوں کردیاں تیز کر دتی۔ دو طریقیاں نال اس وادھے نوں انزام دتا جان لگا۔ پہلاں مقامی راجے نوں ادھینگی قبول کرن لئی مجبور کیتا جاندا۔ مسودے تیار ہندے تے کئی راجے ایہناں سندھیاں، مسودیاں راہیں ادھینگی کبول کرکے اپنی عیش پرستی دی زندگی جیندے تے جے کوئی انکھیلا جنگجو انگریزاں دے ناپاک ارادیاں نوں بھانپدیاں ہویاں دیش بھرفتار وس خلاف کردا تاں اسنوں فوجی کاروائی دا ساہمنا کرنا پیندا۔ انگریز دی فوجی طاقت کافی ودھ چکی سی۔ اس لئی طاقت دے زور ایسے راج نوں اپنے نال ملا لیا جاندا۔ ادھینگی منن والیاں دا اک گٹھجوڑ بن گیا جسنوں پرنسلی سٹیٹس جاں نیٹو سٹیٹس کیہا جاندا سی۔ اس ویلے دے ڈاکومیٹاں وچ ایسے ہی نام ملدے ہن۔ ہندو حکمران نوں مہاراجہ تے مسلمان حکمران نوں نواب کیہا جاندا۔دوسری اینگلو-سکھلو وار (۱۸۴۹) توں بعد پنجاب، نورتھ ویسٹ پھرنٹیئر صوبہ تے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔ چھیتی ہی بعد کشمیر نوں ۱۸۵۰ عیسوی وچ امرتسر سندھی مطابق جموں دے ڈوگرا گھرانے نوں سونپ دتا گیا۔ عوض وچ اس گھرانے نے انگریزاں نوں بہت سارا دھنّ دتا۔ استرھاں ایہہ جموں کشمیر وِ پرنسلی گٹھبندھن وچ شامل ہو گیا۔استوں بعد بریٹیش بھارتی سامراج دا نیپال نال سرحدی بکھیڑا کھڑا ہو گیا۔ ایہہ تکھا ہندا ۱۸۱۴–۱۶ وچ اینگلو-نیپالیز دی وار دے روپ وچ ساہمنے آیا۔ جس دوران گورکھیاں نوں وی بریٹیش دی پربھوستا قبولنی پئی۔ ۱۸۵۴ وچ بیرار نوں جوڑیا گیا دو سال بعد اودھ وی شامل ہو گیا۔ ہن تقریباً سارے بھارت وچ ہی کمپنی دا حکم چلدا سی۔ [[تصویر:BahadurShah Zafar rangoon.jpg|250px|thumb|left|[[بہادر شاہ ظفر]] رنگوں میں]] ===بغاوت دے کارن=== ۱۸۵۷ دی بھارتی بغاوت پھٹن دے سمے دے گربھ وچ پل راے کئی کارن سن جنھا دا تعلق بھارت دے کئی مقامی کھتیاں دی وچر رہی لوکائی دی سنسکرتک-اوچیتن دی نفسیات نوں کھروچنا سی۔ ایہہ کوئی اک وڈا کارن نہی سی۔ وڈے کارن جو ساہمنے آ گئے نے صرف ٹرائگر دا کم کیتا۔ رہکلے وچ تے بارود پہلوں ہی بھریا پیا سی۔ صرف آخری ڈھکن رکھکے رسی ولیٹن دا کم ہی باقی سی۔ بغاوت توں پہلاں کمپنی دی فوج وچ وچ دو لکھ فوجیاں دی نفری سی۔ ایہناں نوں فوج دے حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ ایہہ سن،بمبے،مدراس تے بنگال۔بنگال فوج وچ اچی جات دی بھرتی سی جویں رازپوت تے براہمن جہڑے اودھ، (لکھنؤ) دے لاگے دے تے بہار علاقے دے سن۔ انگریز دی پاڑو والی پالیسی دے مطابق، اسدے این الٹ،مدراس تے بمبئی دی فوج وچ مقامی ایسیاں ذاتیاں دی بھرتی سی جو اچّ ذاتیاں نوں پسند نہی کردے سن۔ بنگال فوج دی اس جاتی مشتمل اچتا نے کجھ چھوٹیاں بغاوتاں نوں جم دتا جو بعد وچ وڈی بغاوت دا انگ وی بن گئیاں۔ اصل وچ اندر دی کھیڈ نوں پربھاوی طور تے ورتن لئی ایہہ جات مشتمل انگریز دی کیتی بھرتی اتنی ابھر گئی کہ فوجی وچ جہڑے گن بنیادی طور تے ہونے چاہیدے ہن،انھا نوں کھونجھے لا دتا گیا سی۔ مسلاً جسمانی اہلیت،اچھا-طاقت تے مضبوطی، فوجی اصول-پرستی تے حونصلہ، وغیرہ دے گن جو کسے وی مرد وچ فوجی ہون لئی ہونے چاہیدے ہن،انھا نوں انگولیا کر دتا گیا۔ ایہو کارن اے کہ کمپنی دی فوجی گنتی بریٹیش فوجی گنتی نالوں چار گنا سی۔ ۱۷۷۲ سن، جد وارن ہیسٹنگز بھارت دا گورنر جنرل بنکے آیا تاں اسدا مکھ نشانہ کمپنی دی پھوز دا وڈی پدھر تے پھلار کرنا سی۔ پلاسی تے بکسر دی لڑائی وچ بنگال دے بہت سارے سپاہی کمپنی دے خلاف لڑے سن،ہن اوہ بریٹیش سامراج دیاں اکھاں وچ رڑکدے سن۔ ہیسٹنگز نے اس گل نوں دھیان وچ رکھدیاں ہی پھرتی پالسی نوں استرھاں بنایا کہ اودھ تے بہار دے اچّ جاتی دے براہمن تے راجپوتاں نوں بھرتی کیتا تے ایہہ سلسلہ اس پالسی تحت اگلے ۷۵ سالاں تک چلدا رہا۔ اوہناں وچ پاڑا برقرار راے تے ودھے اسدا وی دھیان رکھدیاں اوہناں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکاؤن والیاں نکیا نکیاں دھکھدیاں گلاں سدا ہی دھکھدیاں رہنن،کدے بھامبڑ وی بن جان تے اوہ آپس وچ الجھن لئی انگریز دے مہتاز بنے رہنن۔ اسے تحت انھا دے کھانے دے میسّ وکھرے اسارے گئے۔ اوہناں دے پانی پین دے سروت وکھرے کرکے ایہہ احساس وی کرایا گیا کہ کون کس جاتی دا اے؟ اک ہی فوج وچ دو فوجاں نوں پلن لئی سسٹم اسارے گئے تاں کہ اوہ آپس وچ کدے وی نٹھکے نہ بیٹھ سکن۔ ہندو تیوہاراں نوں مناؤن دا چوکھٹا وی استرھاں دا اساریا گیا کہ ایہہ دوریاں فوجیاں دے ہڈاں وچ بیٹھ جان۔ استرھاں ہی بغاوت وچ سپاہیاں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکاؤنن والیاں کاروائیا اک کارن بنی۔ ۱۸۵۶ نوں اودھ نوں کمپنی نے اپنے سامراج وچ شامل کر لیا سی۔ اس شمولیت وچ کئی فوجیاں دیاں جدی زمیناں تے ہور جائداداں خوس گئیاں۔ عدالتاں ولوں مالیا اگراہنن دے نویں قانون بنے جنہاں مطابق بقایا وی شامل کیتا گیا تے مالیا ودھا وی دتا گیا۔ اسدے نال ہی عیسائی دھرم نوں پھیلاؤن والے پرچارک، ہندو تے مسلماناں نوں عیسائی بناؤن دے راہ وی تر پئے۔ استوں پہلاں وی سماج عام دے نام تے کئی پرتھاواں نوں ختم کرنا وی مقامی لوکاں نوں رڑک رہا سی۔ بھاویں ستی ورگیاں پرتھاواں نوں قانونی طور تے ختم کرنا اک چنگا رجھان سی پر طریقہ صحیح نہ ہون کرکے لوکاں نے اسنوں دلوں منظوری نہی دتی۔ بیواہ دی دوجی شادی کرن بارے وی سدھار ہوئے۔ ایہہ گل وی نوٹ کرن والی اے کہ ایسے سدھار واقعہ ہی وڈی بغاوت دے کارن بنے، اسدا کوئی پختہ ثبوت نہی ملدا، سوائے اسدے کہ ایہناں دا استقبال بہت ٹھنڈا سی۔ مقامی لوک انگریزاں دی ہر گل نوں ہی شک دی نگاہ نال دیکھن دے عادی ہو گئے سن۔ وشواش وچ لئے بنھاں کوئی وی کاروائی کسے وی لوکل نوں کدے وی منزور نہی ہوئی۔ ایہہ اک ایسی نفسیات اے جسنوں اسیں اج وی محسوس کر سکدے ہاں۔ [[تصویر:Indian Rebellion Hangings.gif|framepx|thumb|left|پھانسی دا ایک منظر]] استرھاں ایہہ دیکھیا جا سکدا اے کہ فوجیاں دی پیشاور رہتل نوں ایسے حالتاں مطابق بدلنا، اوہناں وچ مایوسی پیدا کر دندا اے۔ اسدے نال ہی ایسٹ انڈیا کمپنی دی اپنے پھلار لئی کیتیاں کاروائیاں، بھاویں اوہ فوجی کاروائیاں سن تے بھاویں سندھی ولوں علاقے ملاؤن دی پالیسی۔ فوج دی تعیناتی اوہناں علاقیاں وچ وی ہو گئی،جنہاں بارے اوہ بھگولک طور تے نہی جاندے سن، جویں اینگلو-برمیز وار دوران تے بعد وچ برما وچ تعیناتی۔ ایہہ تعیناتی مطابق جو ‘غیرملکی سروس’ دے خاص بھتے ملن دی ریت سی، اس مطابق ایہہ بھتے وی نہی دتے گئے۔ جنرل سروس ایکٹ مطابق رٹارئرڈ فوجی دی پینشن نوں وی نانہہ کر دتی گئی۔ ایہہ جنرل سروس ایکٹ دیاں مداں صرف نویں بھرتی دے رنگروٹا لئی ہی سن۔پہلاں ایہہ سمجھ لیا گیا سی کہ ایہہ جنرل سروس ایکٹ پہلاں ہی سروس کر راے فوجیاں تے وی لاگوُ ہوویگی۔ استوں وی ودھ ایہہ ہویا کہ بنگال دی فوج نوں مدراس تے بمبے دی فوج نالوں گھٹ پیسے دتے گئے۔ ۲۵ جولائی،۱۸۵۶ دا جنرل سروس ایکٹ دے خلاف دھکھّ رہی مایوسی جو دس مہینے سلگدی رہی،اس بغاوت دا وڈا کارن ہو نبڑی۔ بنگال پھوز دے فوجیاں نوں اوورسیز سروس دے بھتیاں توں وانجھا کر دتا گیا۔ انھا نوں اک خاص مدّ وچ رکھ لیا گیا جس مطابق اوہ فوجی جس وی خطے وچ مارچ کر راے ہون،اتھے ہی انھا دی تعیناتی سمجھی جاوے گی تے اوہ اتھوں دے ہی فوجی سمجھے جانگے۔ گورنر-جنرل لارڈ ڈلہوزی نے اس نیمہینتا نوں پرمکھتا نال وستھاردیاں استرھاں لیا—مدراس تے بمبے دی فوج تے بنگال فوج دیاں چھ بٹالیئناں نے ‘جنرل سروس’ تحت ایہہ منزور کیتا اے کہ اوہ لوڑ پین تے اوورسیز سنوجواناں وی کرنگے۔نتیجے وجوں برما وچ سروس کر راے فوجیاں دے بھتیاں تے سوالیا نشان کھڑا ہو گیا۔ لارڈ ڈلہوزی دا اترا اہلکار لورڈ کیننگ گورنر جنرل نے ایکٹ تے دسخط کرکے ایہہ یکیننی بنا دتا کہ صرف نویں رنگروٹ ہی جنرل سروس ایکٹ تھلے لئے جانگے۔ اچی جات والے فوجیاں دے دلاں وچ وی ڈر بیٹھ گیا کہ ایہہ کسے نہ کسے دن اوہناں نوں وی اپنی لپیٹ وچ لے لویگا۔استرھاں اگلی پیڑھی نوں فوج وچ بھیجن دی کوائت تے وڈا اثر پیا۔ پیڑیاں توں پھوز وچ جان دی مضبوط روایت نوں دھکہ لگا۔ فوجی وچ ترکی دے مدعے تے وی گھسر مسر شروع ہو گئی۔ سنیارٹی نوں اکھو پروکھے کیتا جانا انگریز دی عادت بندی جا رہی سی۔ فوج وچ یورپیئن افسراں دی گنتی ودھن لگی۔ استرھاں مقامی لوکاں دی ترکی دی رفتار کافی مدھم پے گئی۔ جتھے یورپیئن بھرتی ہی افسر ہندے اتھے مقامی بھارتیاں نوں افسر دے مڈھلے رینک تک پہنچدیاں ہی عمر لنگھ جاندی۔ ===چربی والے کارتوس=== سلگ رہی مایوسی نوں بھامبڑ بناؤن والا کارن چربی والے کارتوس سن۔ فوج وچ نوی قسم دی رائفل آئی۔ ‘پیٹرن ۱۸۵۳ اینفیلڈ رائفلز دا ماڈل کجھ استرھاں سی کہ اس وچ پیپر گولیاں پیندیاں سن جنہاں نوں پہلاں ہی گریز کیتا ہندا سی۔ فوجی نوں اس نوں لوڈ کرن لئی کارتوس نوں منہ نال کٹکے بارود دے پاؤڈر نوں چلن یوگ بنایا جانا سی۔ اس گریز وچ چربی شامل سی۔ سور دی چربی مسلمان لئی ورجت سی تے گاں دی چربی ہندو لئی مذہبی طور تے ورجت سی۔ اک وڈے انگریز نے اس بارے شنکا وی ظاہر کیتا سی کہ ٹیسٹ کرکے ویکھ لوو تے جے مذہبی بھاوناواں دا مصلیٰ اے تاں ایہناں کارتوساں نوں مقامی فوجیاں نوں اسدی سپلائی نہ کیتی جاوے۔ اگست ۱۸۵۶ وچ بریٹیش ڈزائن مطابق ایہناں کارتوساں دی پروڈکشن پھورٹ ولیئم کلکتے وچ شروع ہو گئی۔ گریز ورتی جانی شروع ہوئی تے ایہہ چربی گنگادھر بینرزی اینڈ کمپنی ولوں سپلائی کیتی گئی۔ جنوری وچ ایہہ افواہ چارے پاسے پھیل گئی کہ ایننفیلڈ کارتوساں وچ جانوراں دی چربی نال بنی گریز ورتی گئی اے۔ کمپنی دے افسر اس افواہ بارے جانو سن،ایہہ جانکاری اوہناں نوں اپنے کھپھیاں مخبراں توں مل رہی سی۔ ایہہ رپورٹاں ڈم ڈم وچ ہوئی اچّ جاتی تے نیویں جاتی دی کھہبڑ-بازی توں حاصل ہوئیاں۔ اسلئی اس موقعے ایہہ کارتوس میرٹ فوج لئی ہی سپلائی ہوئے تے ڈم ڈم وکھے ایہناں دی سپلائی روک لئی گئی۔ ۲۷ جنوری نوں کرنل رچرڈ برچ جہڑا ملٹری سیکٹری سی نے حکم کیتا کہ ڈیپو توں جاری کیتے کارتوساں وچ کوئی گریز نہی اے تے فوجی اوہناں نوں آپ ہی اپنی مرضی دے گھول نال گریز کر لین۔ ایہہ تبدیلی وی کارتوساں وچ کر دتی گئی کہ لوڈ کرن لگیاں دندی وڈھن دی بجائ ہتھ نال ہی پاڑیا جا سکے۔ اس گل نے سگوں ایہہ وشواش پکا کر دتا کہ افواہ جھوٹھی نہی سی،سگوں سچمچّ ہی استرھاں دے کارتوس بن گئے سن تے اننھا دا ڈر سچا سی۔ ہن نوی افواہ ایہہ پھیل گئی کہ کارتوس دوآلے جو پیپر اے ایہہ پہلے پیپر نالوں سخت اے تے سخت اس کرکے اے کہ اسنوں چربی نال بھیوں کہ سخت کیتا گیا اے۔ ===غیر فوجیاں دی اشاتی=== بغاوتی پرجا وچ بھانت بھانت دے شنکے،ڈر،اشاتی تے بے چینی سی۔ بغاوتیاں نوں تن حصیاں وچ ویکھیا جا سکدا اے۔ پہلی وچ بسویدار تے قالین طبقہ آ جاندا اے۔ پینڈو جاگیردار،جنہاں نوں تالکدار وی کیہا جاندا سی۔تیسرے طبقہ وچ کسان آؤندے سن پہلے طبقہ والے کلین،ساؤ قسم دے اچ ورگی لوکاں اپنے تمگے گوا چکے سن،اپنی شانو شوکت گوا کے اوہ بھرے پیتے سن۔ اک اصول انگریزاں نے لاگوُ کیتا سی جسنوں ڈوکٹرائن آف لیپس (Doctrine of Lapse) کیہا جاندا سی۔ جس مطابق اوہناں دی گود لئی سنتان نوں اوہناں دا وارث نہی بنایا جا سکدا سی۔ اوہ محسوس کردے سن کہ کمپنی اننھا دے جدی پشتی وارث بناؤن دی ریت وچ وگھن پا رہی اے۔ بغاوتی لیڈر جویں نانا صاحب تے جھانسی دی رانی اس گروپ وچ شمار ہندے سن۔ بعد وچ اس گروپ نے ایہہ منّ لیا سی کہ جے انھا دا متبنا پتر اوہناں دے راجے وارث منّ لیا جاوے تاں اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دی ادھینتا سوکار کر لینگے۔ سینٹرل انڈیا دے دوسرے علاقے جویں اندور تے سوگار جتھے ایہہ مسئلہ ہی نہی سی،اتھوں دے راجے،کمپنی دے وفادار بنے راے، اتھے وی جتھے سپاہیاں نے بغاوت کر دتی سی۔ دوجا طبقہ،جگیرداراں جاں تالکداراں دا سی۔ اودھ دا انگریز راج وچ شامل ہو جان نال ایہناں دی زمین ادھ توں ودھ خوس گئی تے کساناں کول چلے گئی۔ لینڈ رپھارم ایکٹ راہیں ایہہ زمینن اوہناں کولوں خوس گئی سی۔ جیوں ہی بغاوتیاں دا کجھ زور پیا ایہناں جگیرداراں نے اپنی خوسی ہوئی زمینن تے مڑ قبضہ کر لیا۔ گل اواضع سی تے ورودھابھاس دے باو جود تے مقامی میل ملاپ نے کساناں تے اسدا بہتا اثر نہی ہویا تے بغاوتیاں نال رلن وچ بالکل نہی ہچکچائے۔ اہئنگریز نوں وڈا دشمن سمجھدے سن۔ اک کارن ایہہ وی سی انگریزاں ولوں بہت سارے تھوپے مالیئے نال اوہ ویسے وی زمین واہکاں لئی کوئی لابھ دا سودا نہی سی۔ اننھاں کولوں قرضے دے بوجھ تھلے زمیناں خوس رہیاں سن۔ شاہوکاراں دے متھاز بنے ایہہ کسان بغاوت کرن لئی تے بغاوتیاں دا ساتھ دین لئی مجبور سن۔ استوں علاوہ بگاوتیا دا انگریز خلاف عامَ ویر مطلب سی، جس وچ قومی بھاونا کم کر رہی سی۔ پر بھگولک طور تے بغاوتیاں دی حالت متوازن نہی سی۔ باو جود اسدے اتراو چڑاو آؤندے راے تے اس طرحاں نورتھ-سینٹرل انڈیا بریٹیش راج دے کنٹرول توں اک ویلے باہر ہو گیا۔ مظفرآباد تے استوں بعد میرٹ وی اس ویلے دوران شات ہی رہا۔ ===ڈاکٹرائن آف لیپس=== ایہہ ڈوکٹرائین آف لیپس اے کی بلا؟جسنے انگریز دیاں اک وار تے جڑھاں ہلا کے رکھ دتیاں۔ ایہہ تے کجھ بنیادی غلطیاں ہو گئیاں، نہی تاں جتنے جوش نال بھارتیاں نے انگریز نال لڑائی لڑی، دیش نبے سال پہلاں ہی آزاد ہو جانا سی۔ اوہ کارن وی بعد وچ وچارے جانگے۔ بھاویں گل ‘جے’ دی اے پر لیکھا جوکھا تے اتہاسکاراں نے آپو اپنے حساب نال کیتا اے۔ آپو اپنا نظریہ سی۔ ایہہ اصول اک طرحاں نال ریاستاں تے قبضہ کرن دی پالسی سی،جسنوں لورڈ ڈلہوزی نے انگریز ہتاں لئی ڈزائن کیتا جو ۱۸۴۸ توں۱۸۵۶ تک ایسٹ انڈیا کمپنی دا گورنر جنرل سی۔ اس اصول مطابق کوئی وی ریاست جاں کوئی سلطنت اپنے آپ ہی ایسٹ انڈیا راہیں بریٹیش سامراج دا حصہ بن جائگی جسدا راجا کھلم-کھلا جسمانی جاں دماغی طور تے ایوگ ہووے جاں اولاد توں بنھا مر جاوے۔ ایہہ بھارت دے پربھستا راجاں دی صدیاں توں چلی آ رہی ریت دے برخلاف سی۔ اپنا وارث چنن دا اختیار راج پروار سمونہ نوں ہندا سی تے اس وچ دخل اندازی نہی کیتی جاندی سی۔ سرحدی طور تے نال لگدے راج وی اس ادھار تے کسے راج دی پربھوستا نوں للکاردے نہی سن۔ ایہہ کوئی قانون نہی سی ۔ ایہہ وکھری گل اے کہ اک دوجے دے راجاں دے علاقے طاقت نال دب لینن دا رجھان سی۔ اس اصول مطابق بے اولاد راجے دی ریاست، راجے دے مرن اپرنت اپنے آپ ہی بریٹیش سامراج دا حصہ بن جانیا سن۔ اس اصول دا تکھا خلاف ہویا۔بھارتی راجے تے پرجا وی اس نوں غیر قانونی تے غیر اخلاقی سمجھدیاں سن، پر اخلاق کی تے ایسٹ انڈیا کمپنی کی،جہڑی گوانڈھن وانگ اگّ لین آئی گھر دی مالک بن بیٹھی سی۔ وارث لئی متبنا بناؤن دی ریت تری آ رہی سی پر اس اصول مطابق کمپنی نوں ایہہ منزور نہی سی تے استرھاں ہی کمپنی نے اس اصول مطابق کئی ریاستاں اپنے راج نال ملا لئیاں۔ ۱۸۴۸ نوں ریاست ستارا کمپنی نے نپ لئی۔ جے پور تے سمبلپر ۱۸۴۹ وچ دب لئی۔ ناگپور تے جھانسی ۱۸۵۴ وچ اودھ تے ادیپر ۱۸۵۶ وچ اپنے قبضے وچ کر لئیاں۔ کمپنی نے تقریباً چار ملیان پونڈ دا مالیا سالانہ اپنے ریونیو وچ جمع کراؤن دا بندوبست کر لیا،اس اصول دے مطابق۔ کمپنی نے ۱۸۵۶ وچ اود نوں صرف اس ادھار تے اپنے نال رلا لیا کہ اسدا راجا چنگی طرحاں راج نہی کر رہا سی۔ اس نے بغاوت دا بگل وجا دتا۔ کمپنی دی ودھ رہی طاقت نال بہت ساریاں ریاستاں وچ اپھرا تپھری پھیل رہی سی تے لوکاں دا روہ سخت ہون لگا۔ بھارتی فوجیاں وچ روس جاگ پیا۔ جگہ جگہ اس خلاف ریلیاں ہون لگیاں۔ ریاستاں دیاں فوجاں نے ہتھیار چکّ لئے۔ اس کرکے اسنوں ۱۸۵۷ دی فوجی بغاوت وی کیہا جاندا اے۔ بغاوت توں بعد ۱۸۵۸ وچ بھارت دے بریٹیش وائسرائے نے اس اصول نوں تلانجلی دے دتی تے بھارت دا سدھا راج پربندھ ایسٹ انڈیا کمپنی کولوں لیکے اپنے ہتھاں وچ کر لیا۔ اصل وچ کٹور دا راج ایسٹ انڈیا کمپنی نے ۱۸۲۴ وچ ہی اس اصول دیاں لیہاں تے اپنے قبضے وچ کر لیا سی۔ سو ایہہ وی بھمبلبھوسا اے کہ ایہہ اصل وچ لورڈ ڈلہوزی نے ۱۸۴۸ وچ ازاد کیتا سی۔اصل وچ لورڈ ڈلہوزی نے ہی اسنوں لکھتی روپ وچ لیاندا سی تے کالے قانون دی شکل دتی سی۔ جو وی سی اسنے ریاستاں دے راجیاں تے انگریز حکومت وچ کڑواہٹ ضرور لیاندی۔ ==[[جھانسی دی رانی]]== جھانسی دی رانی دے لقب نال مشہور لکشمی بائی اس بغاوت دی مکھ پاتراں وچوں اک سی۔ اس ویلے دی عورت دی سمت تے سمت نوں وی اس حوالہ وچ واچیا جا سکدا اے۔ خاص طور تے کلین پروار دیاں عورتاں دے روپ وچ۔ اسلئی جھانسی دی رانی بارے کجھ پھلار نال گل ہونی چاہیدی اے۔ اسدا بچپن دا نام منیکارنکا سی تے چھوٹا نام منوں۔ اسدا جم وارانسی دا اے جو بنارس وچ آؤندا اے۔ سن ۱۸۲۷ جاں ۱۸۲۸ اے۔ ماں دا نام بھگیرتھی تے پیؤ دا نام موروپنت ٹامبے سی۔ جم طریق بارے پکا پتہ نہی لگدا۔ ایہہ اجے چھوٹی سی جدوں ماں دا دہانت ہو گیا۔ سنبھوتا عمر دو سال سی۔پیؤ موروپنت ٹامبے چمناجی اپا دا صلاح کار سی جو بازی راؤ دوجے دا بھرا سی۔ منوں اجے تن سال دی ہی سی جدوں چمناجی اپا دا دہانت ہو گیا۔ منیکارنکا تن سال دی سی جدوں اسدا پیؤ بتھر چلا گیا تے اتھے جاکے بازی راؤ دی عدالت دا میمبر بن گیا۔ اپنے پیؤ دی پوزیشن کرکے اسدا بچپن محل وچ گزریا۔ بچپن وچ ایہدا وہار منڈیا ورگا سی۔ پیؤ نوں نراشا ہوئی کہ اسدا اکو اک بچہ اے،تے اوہ وی کڑی؟ کہ منیکارنکا اپنے پیؤ دی اس خواہش نوں جاندی تے نہی ہوویگی؟ کی پیؤ دی ایہہ خواہش نوں پوری کرن لئی ہی اوہ منڈیاں وانگ وہار کردی سی؟ ایہہ کجھ گلاں ہن جو سانوں ایہہ سجھاؤندیاں ہن کہ اس ویلے وی کڑی نالوں منڈے نوں پہل دتی جاندی سی، تے کڑی دے اوچیتن وچ ہی ایہہ گل بیٹھ جاندی ہوویگی۔ پیؤ نال جڑنا وی ساہمنے آؤندا اے۔ سمجھیا جاندا اے کہ نانا صاحبَ، تانتیا توپے اسدے نال کھیڈن والے ساتھی سن۔ ایہہ وی نوٹ کرن والی گل اے کہ نانا صاحبَ استوں ست اٹھ سال وڈا سی۔ جسدا جم ۱۸۲۰ دا قیاسیا جاندا اے۔ تانتیا توپے جو اندازاً ۱۸۱۳ نوں پیدا ہویا،اوہ منیکارنکا توں ۱۴ سال وڈا سی۔ ایہہ ہی اوہ عمر ہندی اے جدوں اک سال دا فرق وی وڈے انتر دا ہنسا بن جاندا اے۔ جے ماپن دا پیمانہ سال ہی گنیئے۔ اک کہانی مطابق نانا صاحبَ نے اسنوں ہاتھی دی سواری لئی منع کر دتا تے اسنے غصے وچ ایہہ کہہ دتا کہ اک دن اسدے سارے دس ہاتھی اسدے ہونگے۔ جے ایہہ کہانی سچی اے جاں تے اسدا بچپنا سی جاں دکھاوے دا دمگزا،ڈینگ کجھ وی سمجھ لوو۔ پر ایہہ بھبکی گدڑ بھبکی نہی سی،کیونکہ اسدا سبھاء ایسا نہی سی۔ آؤن والے مستقبل دا کسے نوں نہی پتہ پھر منیکارنکا نوں کویں پتہ ہندا؟ کی اسدے ذہن وچ بھری اسرکھئتا تے اسدی تکمیل لئی دماغ وچ اٹھدے واورولے سن؟ پر ایہہ وی ہو سکدا اے ایہہ گل اسدی منگنی تے ویاہ وچلے ویلے دی ہووے۔ ایہہ وی سمجھیا جاندا اے کہ اسدے پیؤ نے اسدا پالن پوشن ہی استرھاں کیتا کہ اوہ ہونی والی رانی دے اچار وہار تے گل کرن دے طریقے توں واقف ہو جاوے۔ اسدا پیؤ اسنوں لیکے جھانسی آ گیا تے راجا گنگادھر راؤ دی ملازمت کر لئی۔ مئی ۱۸۴۲ نوں جدوں اسدی عمر ۱۴ سال دی سی، اسدا ویاہ جھانسی دے راجے گنگادھر راؤ نال ہو گیا۔ جھانسی دے کھاتیاں دی پڑتال کردیاں پتہ لگدا اے کہ اک اینٹری ۴۰٬۰۰۰ روپئے دی اے جہڑا ویاہ دے جشنا تے خرچ کیتا گیا۔ ویاہ تے آتشبازی چلی تے توپاں دی سلامی دتی گئی۔ لکشمیبائی گنگادھر راؤ دی دوسری بیوی سی۔ پہلی بے اولاد ہی اس دنیا توں رخصت ہو گئی۔ ====شادی شدہ جیون==== ویاہ توں بعد رواج مطابق منیکارنکا دا نام وی بدل گیا۔ ہن اوہ لکشمیبائی سی۔ نام بدلنا راج گھرانیاں دی خاص پرمپرا سی۔ ویاہتا جیون بارے زیادہ قیاس آرائیاں ہی ہن،تے بہہتیاں گنگادھر راؤ بارے۔ جسنوں ہر طرحاں دیاں لعنتاں نال نوازیا گیا۔ گے توں لیکے ایاس تے رکھیل رکھی دے طعنے اسدی پٹھّ پچھے اگدے تے جھڑ جاندے۔ کجھ وی وچارن توں پہلاں انھا دی عمر دا انتر ویکھدیاں ہی لکشمی نال ہمدردی جڑ جاندی اے۔ ایہہ وی گل سمجھ وچ آؤدی دسدی اے کہ منیکارنکا نے سٹیٹس ویکھدیاں ہی اس عمر دیاں سدھراں نال سمجھوتہ کیتا۔ منیکارنکا نوں وی عورت دیاں انفرادی نفسیات نالوں سماجی رتبے دی زیادہ پرواہ سی۔ ایہہ ورتارا کسترھاں ودھیا، ایہہ سمجھن لئی ساڈی سوچ اپنے آپ ہی سماج دی بنتر ول چلے جاندی اے۔ دمپتی جیون نالوں ستعینات خاندان دی شانو شوکت ساڈے ساہمنے آؤندی اے۔ پر اسدا حوالہ صرف اچّ سوسائٹی نال ہی اے۔ ایہہ ضروری نہی کہ اسدا سدھا تعلق عامَ جنتا نال وی جڑدا ہووے تے ویکھن والی گل ایہہ وی اے کہ مقامی لوکاں دا دتا ساتھ لکشمیبائی دی منکمل ویکتیتو دا عکس بندا دسدا اے۔ سماج ساشتریاں نے اسدی پن چھان کیتی ہوئی اے تے کئی کتاباں اتہاس دیاں آپو اپنی نظر توں لکھیا گئیاں ہن۔ لکشمیبائی کمال دی گھوڑ سوار سی۔ اسنوں گھوڑیاں دی پہچان سی۔ ہتھیاراں تے پکڑ، اسدی نت دن دی پریکٹس دا نتیجہ سی۔ اسنے اک عورتاں دی ریجمینٹ وی تیار کیتی ہوئی سی۔ اسدی جیون-جاچن توں اسیں سہجے ہی اس ریجمینٹ دا اندازہ لا سکدے ہاں۔ جنان-کھانے دی سکیورٹی تے دیکھ بھال ایہناں عورت گارڈاں ولوں کیتی جاندی۔ کئی موقعیاں تے ایہہ عورت ریزمینٹ لڑائیاں وچ حصہ لیندیاں۔ جہڑی گل حیران کرن والی لگدی اے، اوہ ایہہ اے کہ سارے پربندھ اپلبد ہون دے باو جود رانی آپ ایہناں دی ٹریننگ انچارج سی۔ کیہا جاندا اے کہ ۱۸۵۱ وچ لکشمیبائی نے ۱۸۵۱ وچ اک بیٹے نوں جم دتا پر تن مہینے بعد ہی اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ ٹھیک اے جاں غلط پر ۱۸۵۳ وچ جدوں گنگادھر راؤ دی موت ہوئی ایہہ بے اولاد سن۔جدوں اوہ بیمار سی تے اسدی موت دی انتظار کیتی جا رہی سی استے زور پایا گیا کہ اوہ کسے نوں متبنا بنا لوے۔ اپنی موت توں اک دن پہلاں ہی اسنے ڈھلی مٹھی حامی بھری۔ اوہناں نے پنج سال دا بچہ جسدا نام دمودر راؤ سی تے جو گنگادھر دی رشتے داری وچوں سی نوں گود لے لیا۔ خاص مقصد نال کسے نوں بھلیکھا نہ راے خاص طور تے کمپنی نوں، انھا نے اس رسم وچ مقامی بریٹیش افسر، سیاسی ایجٹ،میجر ایلس تے کیپٹن مارٹن نوں سدا دتا گیا تاں کہ تقریب دا ثبوت راے۔ اس وقت ہی اک وصیت بنائی گئی تے ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بینتی کیتی گئی کہ دمودر راؤ نوں گنگادھر دا بیٹا تسلیم کر لیا جاوے اتے لکشمی بائی نوں راج دا پرتیندھ منّ لیا جاوے۔ وصیت میجر ایلس نوں پڑھکے سنائی گئی۔چٹھی راہیں گوالیئر تے بندیلکھنڈ دے پلیٹیکل ایجنٹ میجر میلکوم نوں سوچت کیتا گیا۔ گنگادھر دے دادا جی نے بریٹیش نال اک سندھی تے دسخط کیتے ہوئے سن جس مطابق اسدے وارث جھانسی ریاست دے راجے سوکارے جانگے۔اترا اہلکار دا اتہاس کجھ گنجھل دار ہو گیا سی جدوں بے اولاد راجاں دے جانشیناں بارے کمپنی نے وکھرے فیصلے لیکے انھا ریاستاں وچ سدھا دخل دتا سی تے اس مقصد لئی کمپنی نے کجھ وکھری قسم دیاں سندھیاں وی ہوند وچ لے آندیا سن۔ اوہناں سندھیا دے باو جود جھانسی دے حکمران بریٹیش پکھی سن،جدوں دی انھا دے راج تے کمپنی دا معاہدہ ہوند وچ آئی سی۔ ایہہ کوئی وی قیاس آرائی نہی سی کہ اترا اہلکار دا مصلیٰ کوئی مسئلہ بن جاویگا۔ گنگادھر دی موت ۲۱ نومبر ۱۸۵۳ نوں ہندی اے۔ وصیت وچ لکشمیبائی دا ستی ہونا روک دتا گیا سی۔ کجھ ایہہ وی کہندے ہن کہ لکشمیبائی نے ستی ہون دی پرتھا نال مان حاصل کرن توں نانہہ کر دتی سی۔ ویسے وی ۱۸۲۹ وچ بریٹیش حکومت نے اس رسم نوں غیر قانونی اعلان کر دتا سی۔ چلی آ رہی پرتھا مطابق کتے کتے ستی دی رسم اجے وی جاری سی۔ اصل وچ لکشمی بائی نے اپنے افسوس دے دن وی سرکاری طور تے گھٹا دتے سن۔ اوہ گھر دے اندر تھوڑے دن رہی جد کہ امید زیادہ دناں دی کیتی جا رہی سی۔اصل وچ ایہہ ۱۳ دناں دا سوگ ہندا اے کہ بیواہ گھر دے اندر رہِ کے پورا کردی سی۔ لکشمیبائی نے اپنا سر وی نہی منڈوایا،ونگاں وی نہی توڑیاں تے بیواہ دا لباس وی نہی پایا۔ ۱۸۵۳ تک راج اجے وی ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہتھ وچ ہی سی۔ گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نال کھتو کتابت ہوئی۔ انڈیا دا ہر قانون وکھرے حوالہ وچ وکھرے راجاں نال کیتا جا رہا سی۔ کئی تے نوٹیپھکیشن دا سٹیٹس ہی رکھدے سن،پر ہنیری گردی چل رہی سی۔ جھانسی دا راج ایسا سی جسدا راج پربندھ انگریز دے ہتھ نہ ہوکے پروار دی سلطان شاہی نال چل رہا سی۔ جھانسی دے راج پروار نے سارے ویلے دوران بریٹیش نال بڑے نگھے تعلق بنا کے رکھے ہوئے سن۔ ۱۸۱۷ توں جدوں توں انگریز نال سندھی ہوئی سی ایہہ تعلق ودھیا چلے آ راے سن۔ گنگادھر راؤ نے اپنی وصیت وچ اسدا اگھڑواں ذکر کیتا ہویا سی۔ ڈاکٹرائینن آف لیپس دا اصول لارڈ ڈلہوزی اپنی جیب وچ ہی پاکے سوندا سی،اوہ گود لئے ہوئے وارث نوں اترا اہلکار نہی مندا سی۔ اس نال قانونی الجھنا پے گئیاں۔بھارتی رہتل مطابق سبھتوں وڈا پتر کجھ رسماں ادا کردا اے جو اسدی روحانی شاتی تے جم توں بعد اسدی روح نوں نرک توں بچاوے۔ ایہہ لگبھگ رومن کیتھولک وانگ ہی سی۔سو گود لئے پتر دی قانونی مانتا نوں نہ مننا بھارتی نفسیات نوں ٹھیس پہنچاؤنن دے طول سی۔ جھانسی دے راجے دی موت توں بعد اسدی آخری اچھا نوں منن توں انکار کر دتا گیا تے جھانسی ریاست دی بریٹیش راج وچ شمولیت دا اعلان کر دتا گیا۔ سیاسی ایجنٹ میجر میلکوم دی لکشمی بائی بارے لکھتی ٹپنی قابلے غور اے۔ “بہت ہی ستکار یوگ اتے سویمان والی آدریوگ اے تے مینوں پورن وشواش اے کہ اوہ پورے انصاف نال راج کرن والی ثابت ہو سکدی اے۔” ایسی رائے رکھن والا میجر میلکوم اکلا ہی نہی سی۔ ایسا وی نہی سی کہ اک عورت بھارت جاں انگلینڈ وچ راج نہی کر سکدی۔ اسدا اکو اک کارن لالچ سی۔ دسمبر ۳٬۱۸۵۳ نوں رانی لکشمی بائی نے اس فیصلے خلاف اپیل کر دتی۔ مقامی پلیٹیکل ایجنٹ میجر ایلس نے اسدے حق وچ چٹھی لکھی۔میجر میلکوم نں ہوا دے رخ دا پتہ لگ گیا سی اس لئی اسنے ایہہ اگے فارورڈ ہی نہی کیتی۔ دوسری اپیل فروری ۱۶٬۱۸۵۴ نوں کیتی گئی جو نامنزور ہو گئی۔ استوں بعد لکشمی بائی نے بریٹیش کوسل،جون لینگ نال گل بات کیتی جو اس وقت انڈیا سی تے کمپنی خلاف عدالت وچ کجھ کامیابی حاصل کیتی۔ تیسری اپیل لئی تھاں ہو گیا۔ جون لینگ اپنی کتاب ‘wanderings in India’وچ ذکر کردا اے کہ رانی نال مشورے دوران نے اس ویلے دا مشہور ہویا سلوگن بولیا سی، ‘میرا جھانسی نہی دینگے’۔جون لینگ دی کتاب توں لکشمی بائی دے ویکتیتو دا پتہ لگدا اے۔ جون لینگ مطابق اک سول سروس اہلکار نے جو کسے ویلے گورنر جنرل دا ایجنٹ رہا سی،نے ران نوں میرے نال ملن لئی کیہا سی۔ جھانسی دی ایہہ شمولیت غیر سیاسی،انصاف ہین تے بنھاں کسے یوگ کارن دے سی۔ اس ویلے بریٹیش وچ وی لورڈ ڈلہوزی دے فیصلیاں دی نقطہ چینی ہو رہی سی۔ تیسری اپیل اپریل ۲۲ ۱۸۵۴ نوں کیتی گئی جسنوں جونن لینگ دی صلاحَ نال ڈرافٹ کیتا گیا۔ ایہہ اپیل لنڈن دے کورٹ آف ڈائریکٹرز نوں مکھاتب سی۔ اسدا خرچہ وی جھلیا گیا پر ایہہ وی کھارز ہو گئی۔ رانی لکشمی نے ۱۸۵۶ نوں اپنی پٹیشن نوں زندہ رکھن دی کوشش کیتی۔ اسدیاں لگاتار کوشساں نال لارڈ ڈلہوزی کھجھ رہا سی۔ سر جون کائے، بریٹیش ملٹری اتہاسکار جو ایسٹ انڈیا کمپنی تے انڈیا دوواں لئی کم کردا سی دا کہنا سی کہ جھانسی بارے لیا گیا فیصلہ اتنا تنگ دلا تے مورکھدا پورن سی کہ استوں بنھاں ودھیا پربندھ ہو سکدا سی۔ ایہہ صرف چنگاری پیدا کرن والی گل ہی سی۔ جنہاں ہور لوکاں نے اس مقدمے دی تھاہ پائی،انھا دا وی ایہہ وچار سی کہ ایہہ شمولیت ۱۸۱۷ دا معاہدہ دی بھاونا دے ہی الٹ سی۔ ڈلہوزی دا ترک بالکل نرادھار سی تے ایہہ کوئی دور اندیشی دا فیصلہ ثابت ہون والا نہی سی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی کسے وی عدالت نوں جوابدیہ نہی سی۔ طاقت دی سیما ایہو سی کہ اسنوں سیاسی نظر توں ویکھیا جاندا تے سنبھوتا کوئی وچلا رستہ تلاشیا جاندا جو لوک روہ نوں سخت کرن والا نہ ہندا۔ ایہہ لیپس والا فارمولا تے اسدا غیر ضروری استعمال ۱۸۵۷ دی بغاوت وچ اک وڈا قدم ثابت ہویا جستوں سہجے ہی بچیا جا سکدا سی۔ رانی نوں زبردستی رٹائر کر دتا گیا۔پنج ہزار روپیہ ماسک بھتا، محل جسنوں ہن رانی محل کیہا جاندا سی۔ راج دے گہنے تے فنڈ دتے گئے۔ ===جھانسی تے بریٹیش دا راج پربندھ=== شمولیت توں بعد ایلس تے سنبھوتا مارٹن نوں بدل دتا گیا تے اوہناں دی جگہ کیپٹن الیگزڈر سکین تے کیپٹن ڈنلپ نے لے لئی۔ ایہہ دوویں بھارتی معاملیاں وچ اناڑی سن تے رانی نال سہرد نہی رکھدے سن۔ اس سہانوبھتی توں بنھاں وی رانی زندہ دلی نال رہِ رہی سی۔اگلے تن سال لگاتار اپنے لوکاں نال جڑی رہی تے بریٹیش خلاف اوہناں دے روس نوں ہور ہوا دندی رہی تے اپنے وی پر تولدی رہی۔ دس سال ہو گئے سن، لکشمی بائی نوں جھانسی دی رانی بنیا تے لوک چنگی طرحاں اسنوں جاندے سن تے اوہ لوکاں دی رگ پہچاندی سی۔ ایہہ وی اسدے حق وچ جا رہا سی کہ اپنے لوکاں نوں بھڑکاؤنن دی لوڑ وی گھٹ پئی کیونکہ ایہہ کم انگریز آپے ہی کری جاندے سن۔ ====رانی دے انصاف متعلق روس تے اسدے پربھاو==== اسنے گنگادھر راؤ دی جاتی جائداد لئی سکیورٹی دا بندوبست کرواؤنن لئی عرضی دتی تاں کہ ایہہ جائداد جو ٹرسٹی وجوں اسدی ذمہ واری سی تاں کہ اپنے متبنے بیٹے لئی سورکھیت رہِ سکے۔ اس لئی انکار کرکے ڈلہوزی نے اپنی تنگدلی دا ثبوت دتا۔ گنگادھر راؤ دا جاتی قرضہ جو ۳۶۰۰۰ روپئے سی دی ذمہ واری رانی سر جاتی طور تے پا دتی گئی جد کہ ایہہ ریاست دا قرضہ سمجھیا جاننا چاہیدا سی۔ سکین نے اس کم دی تصدیق کیتی پر سر جون کائے اسنوں حد درزے دی کمینگی دسدا اے۔ بریٹیش نے شہراں وچ گؤ مارن دی اجازت دتی۔ ایہہ ہندو دھرم تے سدھا حملہ سمجھیا گیا تے رانی نے اگست ۲۱, ۱۸۵۴ نوں اسدا خلاف درج کردیاں اک چٹھی لکھی۔ چھاؤنی وچ گاں دا ماس ویچن خلاف ہندو فوجیاں نے چھاؤنی وچ روس مظاہرہ کیتا۔ سکین نے دباو تھلے آکے گوشت دی وکری بند کرن وچ اپنی تے سٹیٹ دی ہیٹھی سمجھی تے ایہہ ماس ویچن دی عمل جاری جاری رہی۔ انگریز ایڈمنسٹریٹر نے اوہ پنڈ جو مہانلکشمی دے مندر لئی سپیشل کیتے ہوئے سن۔ ایہہ اوہ پنڈ سن جنہاں وچ راج پروار دی دیوی دا مندر سی تے لوک تے راج پروار اسنوں پوتر درجے نال نواجدے سن، دا سپیشل سٹیٹس ختم کر دتا گیا۔ رانی دے بھتے وچ ۱۰۰۰ روپئے دا وادھا کر دتا گیا تاں جو اوہ صرف مندر دی دیکھبھال کر سکے۔ رانی نے گنگادھر دیاں آخری کریاواں دے تعلق وچ ریت مطابق جو زمین تن ویکتیاں نوں دان وجوں دتی سی،اوہ سٹیٹ ولوں واپس لے لئی گئی۔ اوہ زمینن تے باغ بغیچے جو پہلاں رانی نوں دتے گئے سن۔ کجھ نوں چھڈکے باقی واپس لے لئے گئے۔ رانی توں چار گرنٹراں دی اک اک لکھ روپئے والیاں دی منگ کیتی گئی جدوں اسنے اپنے متبنے بیٹے دمودر دی جنیؤ رسم پوری کرنی سی تے ایہہ سماگم دمودر دے ٹرسٹ وچوں خرچ ہونی سی۔ دلیل ایہہ دتی گئی کہ جدوں دمودر اڈلٹ ہویا جے اسنے اس رقم دا حساب پچھیا تے اس پیسے دی منگ کیتی گئی تاں جے رانی نہ دے سکی تاں گرنٹراں کولوں وصول کیتی جاوے۔ پر اصل وچ حقیقت ایہہ اے کہ جدوں دمودر وڈا ہویا اسنوں کمپنی ولوں کجھ وی نہی دتا گیا۔ جدوں رانی نے وارانسی جاکے اپنا سر منڈوا کے بیواہ دی عام زندگی بتاؤن لئی اجازت منگی تاں اوہ وی اسنوں نہی دتی گئی۔ اصل وچ لگدا ایہہ اے کہ رانی نے ایہہ اجازت صرف جھانسی توں باہر جان لئی ہی منگی سی۔ انگریز سمجھدا سی استرھاں دی راجپالیسی۔ رانی دا جھانسی وچ رہننا اوہناں دے ہتّ وچ سی تے اوہ جسمانی طور تے اوہناں دی نگرانی ہیٹھ سی۔ ===جھانسی دے لوکاں دے روس === جھانسی دا عدالت سسٹم بھنگ کر دتا گیا۔ اس نال جھانسی دی ستھنک فوج،عدالت وچ کم کرن والیاں دی نوکری ختم ہو گئی پر اسدا اثر کجھ گھٹ ہویا جدوں رانی نوں جھانسی وچ ہی رہنن دتا گیا۔ ایہہ انگریز دے حق وچ جان والی گل سی۔ نوکری پیشے دیاں نویا سمبھاوناواں انگریز لوکاں دے آؤن نال کجھ پیدا ہوئیاں۔ جو روزی روٹی تے دندیاں سن،ریونیؤ دی رفتار تکنیک سی پر دماغی کشٹ وی سی۔ زمینناں دے نویں بکھیڑے کھڑے ہو گئے، جنہاں دی سیٹلمینٹ لئی زمین دی صحیح قیمت پتہ کرن دا نواں رجھان پیدا ہویا تے انگریز دا صرف ٹیکس اگراؤن دا اک ٹیڈھا طریقہ ہی سی۔ عدالت وچ ہر مقدمے لئی سٹینپ ڈیوٹی دا سسٹم ہوند وچ آیا۔ کئیاں لئی انصاف لینا مہنگا ہو گیا۔ لون تے ٹیکس لگا دتا گیا تے لون دی پیداوار تے پابندھی ٹھوک دتی گئی۔ لون ساڈے روزانہ جیون دا حصہ اے۔ ==سماجی تبدیلیاں=== کرسچینٹی دے پرچارکاں دا کم تے ہوند لوکاں وچ روہ پیدا کر رہی سی۔ بال قتل تے خاص کرکے کڑی-بالی قتل نوں غیر قانونی قرار دینا۔ ایہہ اک ودھیا گل سی پر استوں پہلاں جو جاگرتی پیدا کرن دی لوڑ سی،اوہ نہی کیتی گئی تے لوکاں نے ریتاں وچ سدھی دخل انداجی دے روپ وچ اسنوں لیا۔ بیواہ دی دوجی شادی دی آگیا۔ ستی رسم دا خاتمہ دھرم دی تبدیلی نوں مُتحرک کرکے عیسائی بناؤنا مغربی سکھیا دا پاسار ریلوے تے تار-گھرر سسٹم نوں لوکاں نے اپنے لئی خطرہ سمجھیا۔ بھاویں کجھ بھارتیہ نے کجھ سدھاراں دا استقبال وی کیتا جویں رام موہن رائے نے کجھ دا استقبال کیتا پر بہتے اسنوں اپنی رہتل لئی خطرے وجوں دیکھ راے سن۔ اچی جاتی والے زیادہ ہی دکھی سن۔ ستی،بال-قتل تے بیواہ دی دوجی شادی ورگے سدھاراں نوں اوہناں ناں-پکھی وطیرے نال لیا۔ دھرم پرورتن تے مغربی سکھیا انھا دے سماجی رتبے تے سماجی ادھیکاراں لئی خطرہ سن۔ ===رٹائرمینٹ وچ رہِ رہی رانی=== رانی نوں کرودھت کرن لئی بہت کجھ کیتا گیا تے کئی کجھ لئی انکار کیتا گیا۔ دھکے نال نکرے لائی رانی دے اس حالت دے حق وی جان بجھّ کے انکارے جان لگے۔ اس لئی وی جو اسدیاں بنیادی لوڑاں سن۔ اسدے پتی دے قرضے راج دی ذمہ واری سی جو اسدے جاتی بھتیاں وچو منفی ہون لگی۔ کجھ انگریز صلاحکاراں دی صلاحَ اسنوں دوچتا کر دندی۔ کیپٹن الیگزڈر سکین،جو پلیٹیکل ایجنٹ سی،استوں اوہ کافی متاثر سی۔ ایہہ وی پتہ نہی لگدا سی کہ اسدا جیون ڈھنگ کیہو جیہا سی تے اوہ ایسے حالاتاں وچ کی سوچدی سی؟پتی دی موت توں بعد رواجاً اسنوں پردہ کرنا چاہیدا سی،ایسا ہی کلینن عورت توں آس کیتی جاندی سی پر اسنے استرھاں نہی کیتا۔ اسدا اک کارن ایہہ وی ہو سکدا اے کہ اسنے انگریز تے مقامی لوکاں تے کلین سماج وچ وچرنا سی۔ اپنے وراثتی سنسکاراں توں مکھ موڑکے اسنے رائیپھل، پسٹل چلاؤنن وچ مہارت حاصل کرن ول دھیان دینا شروع کیتا۔ ہر روز کسرت تے گھوڑ-سواری کرنی جاری رکھی۔ لگام نوں منہ وچ دنداں ہیٹھ لیکے دوواں ہتھاں وچ تلوار لیکے گھوڑ سواری دی مشق، اسدے روز دے رجھیویں وچ شامل سی۔ ایہہ سارے حالات ۱۸۵۷ تک جاری راے۔ ۱۸۵۷,گنگادھر دی موت توں چار سال بعد فوج دے کجھ سپاہیاں ولوں بغاوت شروع ہو گئی۔ ایہہ صرف اتری بھارت تک ہی محدود سی۔ایہہ مئی ۱۰ نوں میرٹ توں شروع ہوئی۔بغاوت دیاں کئی وارداتاں ہوئیاں یورپیئن عورتاں تے بچیاں وچ بھاجڑ پے گئی۔ کئی موتاں وی ہوئیاں۔ کجھ انگریز مقامی لوکاں دی مدد نال بھجن وچ کامیاب وی ہو گئے۔ جدوں میرٹ دی خبر جھانسی پہنچی تاں رانی نے اپنی سرکھیا لئی اک چھوٹے گروپ دے گارڈز لئی اجازت منگی۔ جس لئی کیپٹن سکین وی سہمت سی۔ کم تے شروع ہو ہی چکا سی۔ سکین تے ہور دوسرے انگریز افسر رانی دی اگوائی لین توں ناکام ہو گئے تے ممکن بغاوت بروہاں تے کھڑی سی۔جون ۵٬۱۸۵۷ جدوں بغاوت دوسریاں تھاواں تے فٹ چکی سی،جھانسی دے قلعے دی رکھیا کرن والے گارڈ نے بغاوت دا جھنڈا چکّ لیا۔ ضروری دو قلعیاں تے قبضہ کرن لئی دو انگریز افسر مار دتے تے کئی زخمی ہو گئے۔ شہر تے قبضہ کرکے جیل قیدیاں نوں چھڈا لیا۔ دوسرے بریٹیش تے یورپیئن نے اک قلعے وچ پناہ لے لئی۔ ایہناں دی گنتی ۶۱ سی تے بہتے عورتاں تے بچے سن۔ کجھ مقامی لوکاں دی مدد نال بھجن وچ وی کامیاب ہو گئے۔ جہڑے قلعے وچ گھر گئے،اوہناں نے رانی نوں مدد کرن دی اپیل کیتی۔ رانی کول بہت ہی تھوڑی ہی ملٹری فورس سی۔ ایہہ وی واضع نہی سی کہ اوہ کی کرن والی اے۔ بغاوت پھٹن توں بعد اک چھوٹی ٹکڑی گارڈاں دی دین لئی کمپنی سہمت ہو گئی سی تے ہن اوہ چھوٹی ٹکڑی رانی کول سی۔ بغاوتیاں نال رانی دا کوئی وی سیاسی تالمیل نہی سی،اسلئی رانی تے کوئی الزام وی آئت نہی ہندا سی۔ اسدا کی روئیا ہوئگا،ایہہ کسے نوں وی نہی پتہ سی۔ ایہدے بارے وکھو وکھرے اتہاسکاراں دے آپو اپنے وچار ہن۔ اینٹونیاں پھریزر دا ورشن زیادہ مشہور اے،ایہہ ورشن اے “وٹ قین آئی ڈو؟ جے توں اپنے آپ نوں بچاؤنا چاہندی ہیں، قلعہ چھڈ دے کوئی وی تینوں نقصان نہی پہنچائگا۔ اس مطابق میرا ایہہ خیال اے کہ بغاوتی رانی دے قلعے دے خلاف نہی سن،اس لئی سبھدا وچار سی کہ لوک جھانسی دی رانی نوں کوئی نقصان نہی پہنچاؤننگے۔ اسدے بدلے رانی وی انھا نال ودھیا وہار ہی کریگی۔ جون ۷ نوں بغاوتیاں نے ٹاؤنن پھورٹ وی گھیر لیا تے قلعے والیاں نے آتم سمرپن کر دتا۔بغاوتیاں نے قلعہ چھڈ جان لئی بچاو والا راہ دے دتا ایہہ راہ اوہناں نوں جھانسی توں باہر لے جان لئی سی۔ بغاوتیاں وچوں اک نے ایہہ حکم وی کر دتا کہ ایہناں نو مار دتا جاوے۔ رانی نے بغاوتیاں نوں پیسے دتے تاں کہ اوہ گنگادھر دے اک رشتے دار سداشیو راؤ نرین کول پہنچ سکے۔ مسٹر تھورنٹن جہڑا اس ویلے جھانسی دا ڈپٹی کلیکٹر سی اسدی رپورٹ مطابق کہ رانی نے بغاوتیاں نوں ایہہ پیسے اس لئی دتے کہ ساری مارو ماری لئی اسدی ہی شہِ سی۔ بعد دے کجھ اتہاسکاراں نے بعد وچ استوں وی ودھکے کیہا کہ ساری بغاوت پچھے رانی دا ہی ہتھ سی۔تھورنٹن نے اپنی رپورٹ وچ لکھیا اے کہ ایہہ سنی سنائی گل اے پر اسدا کوئی وی گواہ جاں ثبوت موجود نہی سی۔ بگاوتیا نے آگرہ ول مہاراں موڑ لئیاں تے اس بعد دلی تاں کہ ۱۱ جون نوں بغاوتیاں دی صحیح تے وڈے گروہ وچ شامل ہویا جاوے۔ جون ۱۲ نوں رانی نے برٹش راج نوں اک چٹھی لکھی کہ کی ہو رہا سی تے کی کرنا چاہیدا سی۔ اس مطابق کہڑے قدم اوہ چکنا چاہندی سی اس بغاوت نوں روکن لئی تے حالات نوں عام لئی تے مدد لئی بینتی کیتی۔ ایہہ بڑی بھاونا بھری چٹھی سی جو اسدے منّ دی حالت دا پتہ دندی سی۔ پر استوں پراں ہوکے ویکھیاں پتہ لگدا اے کہ اسنے پہلاں ہی حالت تے اپنی پکڑ بنا لئی سی۔ جون ۱۴ نوں اسے ہی مدعے تے اسنے دوسری چٹھی لکھی۔اس وچ اسنے جھانسی دی حالت بیان کیتی تے دوبارہ مدد دی گجارش کیتی۔ ایہہ چٹھی سہج بھری سی جو ایہہ دسدی سی کہ اوہ جھانسی وچ راج پربندھ نوں ٹھیک کرن وچ بہت مصروف اے۔ ایہہ چٹھی میجر ارسکین نوں بھیجی گئی جو اس وقت ساگر دا کمیشنر سی۔ اسنے ایہہ چٹھی کلکتے پھارورڈ کر دتی اپنا نوٹ لاکے، جس وچ درج سی کہ اوہ اسطے بھروسہ کردا اے تے بھروسے دا وسیلہ اسدے اپنے سروت ہن۔ جولائی ۲ نوں اسنے جھانسی نوں جواب وچ لکھیا کہ اوہ جھانسی نوں اوہناں چر سمبھالے جنہاں چر نواں سپرٹیننڈیٹ نہی آ جاندا۔ ارسکین دا ایہہ رانی بارے آرنبھک قدم کیننگ ولوں صحیح طریقے نال نہی لیا گیا تے اسنے گورنر جنرل نوں چٹھی لکھکے کیہا کہ اوہ ارسکین نوں کسے قسم دا بلیم نہی دینا چاہندا پر رانی نوں مدد دین دی کوئی تک نہی بندی کیونکہ رانی دے بھیجے ہوئے ہاں پکھی سنیاے، جھوٹھاں دی پنڈ اے۔ استے بھروسہ کرنا مورکھدا ہوویگی۔ میجر ایلس دی رپورٹ سی کہ رانی نے جو بغاوتیاں دی پیسے،ہتھیار تے مینن پاور نال مدد کیتی اے اس لئی اسنوں طاقت نال مجبور کیتا گیا۔ ایہہ ثبوت وی سن کہ قلعے دے گھیرے توں بعد کی ہویا تے کستراں رانی نے وہار کیتا۔ پر انگریز دا وہار تے وچار رانی دے الٹ سی۔ رانی نے باقی گلاں چھڈ ارسکین دی بینتی نوں گمبھیرتا نال لیندیاں،جھانسی وچ اپنی سرکار بنا لئی جس وچ اپنے باپ نوں وی شامل کر لیا۔ حالت تے قابو وی پا لیا۔استوں فوراً بعد،اسدا دوجا کم ورتکنیک کیمپ نال نبٹنا سی۔ جیوں ہی بغاوتیاں نے جھانسی چھڈی، سداشیو راؤ نرین نے رانی دا تختہ پلٹن دی ناکام کوشش کیتی پر بڑی اسانی نال ہی اسدا ایہہ کارا ناکام ہو گیا تے گرفتار کر لیا گیا۔ بعد وچ انگریز نے اسنوں جلاوطن کرکے اسدی جائداد تے قبضہ کر لیا۔ ایہہ ادوں دی گل اے جدوں انگریز نے جھانسی نوں دوبارہ اپنے قبضے وچ لیا۔ جھانسی دی راکھی لئی رانی نے جی نال کیتی جدوں اؤرشا تے داتیا نے جھانسی تے حملے کیتے۔ اؤرشا دی فوج نے جھانسی نوں اکتوبر ۳ توں لیکے ۲۲ تک گھیری رکھیا جو ایہہ کہہ راے سن کہ اوہ انگریز دے کہنن تے ہی ایہہ کر راے سن۔ایہہ گل اس توں وی ثابت ہندی اے کہ اس گھیرے ویلے انگریز نے جھانسی دی مدد کرن توں انکار کر دتا۔ اسدا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ انگریز دیاں شترنجی چالاں توں سچیت رانی نے فوجاں نوں صحیح طور تے سنبھالن دی کریا وی تیز کر دتی تے فوج وچ وڈیاں تبدیلیاں کرکے آؤن والی گھڑی لئی تیار کھچ لئی۔ ہن تے آر پار دی لڑائی برونہاں تے کھڑی سی۔ ایہہ ہی اوہ ویلا سی جدوں رانی بغاوتیاں نال تال میل پیدا کردی۔ ایہہ بغاوتی ہی سن اس ویلے جو ملٹری مدد دے نال نال مورل سپورٹ وی دے سکدے سن۔ ایہہ ساریاں واقعے بریٹیش نال کرو جاں مرو والی حالت وچ رانی نوں لے آئی سی۔ اسے ویلے دوران تیزی نال لائبریریاں قائم کیتیاں گئیاں جو اسدے پتی نوں سمرپت سن تھیٹر چالو کیتے گئے تاں کہ لوکاں نوں اپنی پربھوستا دا اثر دسیا جاوے۔ ===انگریزاں دی جھانسی وچ واپسی=== v اس بارے کجھ سروت جنھا مطابق ایہہ جانکاری ملی۔ v رانی دے سر روبرٹ ہمنلٹن نوں لکھی چٹھی v بریٹیش انٹیلیزینس دیاں رپورٹاں v گوپال راؤ دی انٹیلیزینس دی رپورٹ رانی دے بانپر نوں لکھی چٹھی۔ ۱۸۵۷ دے انت تک بریٹیش دلی تے اودھ دیاں وڈیاں سمسیاواں وچ الجھے راے تے سال انت تک اوہناں نوں کجھ ساہ لین دی ویہل ملی۔ہن اوہناں دا دھیان چھوٹیاں سمسیاواں ول گیا تے ایہناں وچ جھانسی وی سی۔ رانی دا بریٹیش نال پتر وہارک تعلق ختم ہو چکا سی۔ جنوری ۱٬۱۸۵۸ اسنے سر روبرٹ ہاملٹن نوں جھانسی دی حالت بارے چٹھی لکھی تے ایہہ جاننا چاہیا کہ انگریز اس مصلے تے ہن کی پینتڑا لین والے ہن۔ اسنے اس چٹھی دا کوئی اتر نہی دتا۔ جنوری ۶, نوں بریٹیش فورس سر ہیوگ روز دی اگوائی وچ جس نال ہملٹن وی سی نے جھانسی ول کوچ کر دتا۔ اپنی مرضی نال سبھ کجھ ہنجھدے ترے آ راے سن۔ رانی نوں پتہ لگا کہ ایہہ کجھ وی واضع نہی دس راے اسلئی ایہناں دے ارادے ٹھیک نہی تے اسنے وی سبھتوں بری گھڑی وانگ تیاری شروع دتی۔ انگریز فوج دا جھانسی ول مارچ کرن دا صرف ایہو مطلب نہی سی کہ اسنے اپنے مارے گئے افسراں بدلے کجھ ہور افسر تینات کرنے سن،بلکہ اوہناں دے ارادے بڑے بھیانک سن۔ مقامی لوکاں نوں پتہ لگ چکا سی کہ دوسرے شہر جویں دلی تے لکھنؤ وچلے لوکاں نال بریٹیش نے کسترھا دا ووہار کیتا سی۔راہ وچ پیندے پنڈاں، قصبیاں نوں لتاڑدے آ راے سن۔ جہڑا وی بغاوتی پھڑ لیندے اسنوں مار مکاؤندے۔ نہ کوئی کیس نہ اپیل نہ دلیل۔ شکی انسان وی ماریا جاندا۔ جے کتے مقدمہ وی چلدا تاں اوہ وی ناں ماتر، فیصلہ پہلاں ہی لیا ہندا۔ بہوتیاں نوں تے خوفزدہ کرن لئی ہی مار دتا گیا۔ بے تحاشہ لٹ مار کیتی گئی۔ زخمیاں نوں مرن لئی چھڈ دتا جاندا تے مال اسباب لٹ لیا جاندا۔جے کوئی اعتراز کردا تاں اکھو پروکھے کر دتا جاندا۔جہڑے اعتراز کر راے سن انھا وچ لورڈ کیننگ،ادوں دا گورنر جنرل تے وکٹوریا دی رانی وی شامل سی۔ ڈاکٹر۔تھومس لوء جہڑا روز فوج وچ میڈیکل افسر سی نوں اعتراز کرن تے ڈسمس کر دتا گیا۔ لوء دا لکشمی بائی بارے جو وچار سی،اوہ ہور بہت سارے بریٹیش دا سی کہ اوہ اک بھارت دی بدچلن عورت سی، جوان،گھمنڈی،طاقت والی تے سمجھوتہ نہ کرن والی رانی سی۔ اس وقت رانی دے سر تے موت دا بھوت سوار سی۔ بہت ہی بھیانک سزا اسدی اڈیک کر رہی سی۔ روز دی بغاوتیاں بارے کی پالسی سی اسدا پتہ لیپھٹینن جے۔ بونس دی اک چٹھی توں لگدا اے جو اسنے فروری ۱۳ ۱۸۵۸ نوں اپنے ماں پیؤ نوں لکھی سی۔ اوہ استرھاں اے، “ مے اپنے گھر رہنن ویلے پیپر وچ پڑھیا سی کہ اوہ بہت ہی نرم دل اے۔ اسیں وی اس طرحاں ہی سوچدے ساں، پر اتھے تاں نرم دل والی کوئی گل ہی نہی سی۔ سر ہیوگ کوئی وی مقامی بولی نہی جاندا سی۔ اس لئی قیدی جو وی کہندا،اس لئی اسدا کوئی مطلب نہی سی۔ اسدا پہلا سوال ہندا، کی اس آدمی دے ہتھ وچ اصلا سی۔جے اتر ہاں وچ ہندا تاں اوہ کہندا اسنوں گولی مار دیوو۔” اسدا ہٹھیلا پن اس گل توں وی پتہ لگدا اے جدوں اک کیس وچ مقدمے دی پیروی دوران ساہور وکھے ۱۴۹ بغاوتیاں تے مقدمہ چلیا۔ ۶۵۰ آدمیاں نے بغاوت کیتی سی پر بعد وچ بیرکاں وچ واپس آ گئے۔ اوہناں توں ہتھیار لے لئے گئے تے اوہناں وچوں ۱۴۹ تے مقدمہ شروع ہو گیا۔ایہہ مقدمہ اک سمری مقدمہ سی جویں بہت ہی چھوٹے کیساں وچ ہندا اے۔ سمری مقدمے دے فوراً بعد اوہناں نوں لائن وچ کھڑا کرکے ۱۵۰ پھائرنگ سکویڈ گارڈاں ولوں گولیاں چلا کے مار دتا گیا۔ کجھ انھیواہ گولیاں نال مس ہو گئے تے کجھ زخمی ایہناں بچیاں نوں دوبارہ گولی مار دتی گئی۔ ایسے حالات وچ لکشمی بائی کول کجھ گنجائش نہی بچی سی تے اسنے ۱۴۰۰۰ ولنٹیئر دی فوج تیار کر لئی۔ ایہہ ولنٹیئر مقامی سن، اسلئی اوہ اپنی ہی لڑائی لڑن والے سن۔ ۱۵۰۰ بغاوتی سپاہی وی نال رل گئے۔ سرحد تے ڈیفینس مضبوط کر لئی تے انگریز دے آؤن دی انتظار کرن لگے۔ اک انٹیلیجینس رپورٹ مطابق فروری ۷ ۱۸۵۸,سر روبرٹ ہملٹن دا کہنا اے، “بھاویں رانی بریٹیش نال لڑنا نہی چاہندی سی پر اسنے سارے انتظام کر لئے سن۔ چھ وڈیاں گناں بنائیاں گئیاں ایہناں واسطے کارتوس تے پرانیا گناں دی مرمنت کروائی گئی۔ دو سو من شورا گوالیئر توں خریدیا گیا تے قلعے وچ لیاندا گیا۔ ہر روز قلعے وچ گن پاؤڈر بنن لگا۔ اٹھ بندوقچی بغاوتیاں ولوں کلپی توں بھیجے گئے تے اوہناں نوں نوکری تے رکھ لیا گیا۔اوہ پتل دے خولاں دی گھاڑت دی نگرانی کرن لگے۔ ایہہ نوٹ کرن والی گل اے کہ بریٹیش دے آؤن توں بغیر ہی رانی نے جھانسی دی سرکھیا دا بندوبست کر لیا سی۔ایہہ کیہا جا رہا سی کہ ایہہ تیاری بریٹیش خلاف نہی بلکہ اپنے رعایتی گوانڈھی دشمن اؤرچھا لئی اے۔ فروری ۱۴ نوں رانی دے نام تے اک فرمان جاری کیتا گیا۔ ایہہ راج دے دوویں فرقیاں لئی سی کہ بریٹیش خلاف بغاوت دا جھنڈا بلند کر دتا جاوے۔ جے تے ایہہ رانی ولوں سی جہڑا کہ شکی لگدا سی،پر جے ایہہ رانی توں وی بغاوت کرن والیاں ولوں سی تاں ایہہ بغاوت دا بغاوتیاں ولوں اعلان-نامہ سی۔ بریٹیش دیاں سوہیاں شاکھاواں نے ایہہ رپورٹ کیتا کہ رانی نے اجے تک وی بریٹیش نال لڑن دا فیصلہ نہی کیتا۔ اس مدعے تے اسدے صلاح کار وی دو دھراں وچ ونڈے گئے۔ اتھوں تک کہ اسدا پیؤ وی بریٹیش فوج نوں روکن دے حق وچ سی پر اوہ اجے ہچکچاؤندی سی۔ اسدی رضا مندی مارچ ۱۵ دی اے۔ اسدیاں بھاوناواں بھاویں کجھ وی ہون پر لکشمی بائی دا بغاوتیاں نال گٹھجوڑ ہو گیا۔– انگریزاں نے اسنوں دوشی سمجھ لیا تے ہر حالت وچ اسنوں سزا دین دا فیصلہ کر لیا۔ مقامی لوکاں نے انگریز دا راج وی دیکھ لیا سی پر اپنے راج وچ اوہ زیادہ سکھی تے خوش حال سن۔ بریٹیش نے انھ دے ریتی رواج دی وی پرواہ نہی کیتی سی تے اوہناں دیاں بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچائی سی۔ اوہ اس انچااے راج نوں ہر حالت وچ روکنا چاہندے سن۔ رانی دی فوج اصل وچ اؤرچھا گوانڈھی رعایتی دشمن دا مقابلہ کرن لئی ہی اساری گئی سی۔ ایہدے وچ اوہ بغاوتی سن جنہاں دا سمرپن دا مطلب موت سی۔ جاتی طور تے اسدا پیؤ ایہہ چاہندا سی کہ جھانسی دا سنگھاسن اسدی پتری نوں ملے۔ اس کول اس لڑائی نوں ٹالن دی کوئی وی گنجائش نہی بچی سی۔ ===جھانسی دا گھیراو=== اس بارے سروت جنرل روز دی رپورٹ تے گوڈسے دی ڈائری اے۔ مارچ۲۱ ۱۸۵۷,بریٹیش پھوز نے جھانسی دی گھیرابندی شروع کر دتی۔ شہر نوں سمرپن کرن دا موقع دتا گیا۔ لکشمی بائی نے لوکاں دے تعاون نال سمرپن کرن توں انکار کر دتا۔ سمرپن نال جو بغاوتی سپاہی اس نال جڑے سن دی سدھی موت سی۔ انگریز استوں وی اگے جاندے ہوئے رانی تے ہور لوکاں نوں وی بغاوتی دی کیٹیگری وچ ہی رکھ راے سن۔ لوکاں نوں ایہہ وی حونصلہ سی کہ پچھلے سال دے اکتوبر مہینے،انگریزاں دی اس گھیرابندی نوں توڑ تے ہرا چکے سن۔اوہ ایہہ آس وی لگاکے بیٹھے سن کہ دوسرے علاقیاں دے بغاوتی وی اوہناں دی مدد لئی بوہڑ پینگے۔ سمجھوتے لئی گل بات دا سلسلہ وی چلیا۔ گوڈس اپنی ڈائری وچ ذکر کردا اے کہ اک چٹھی جہڑی رانی نوں بھیجی گئی کہ اوہ تے اسدے خاص منسٹراں نوں چاہیدا اے کہ کیپٹن روز نوں ملن تے اوہ خالی ہتھ تے بنھاں کسے گارڈ توں ہونے چاہیدے ہن۔ رانی نے نانہہ کر دتی تے کیہا کہ اوہ اپنے پرائم منسٹر نوں فوج دی ٹکڑی نال بھیز سکدی اے۔ دوجے پاسے جہڑا اس سمجھوتہ-گلباتا لئی گروپ بنایا گیا سی تے جو جنرل روز نوں جوابدیہ سی۔ لیپھٹین جو بعد وچ جنرل وی بن گیا،جسدا نام لسٹر سی اس مطابق رانی تے سر روبرٹ ہملٹن وچالے رانی دے سمرپن دی گل بات چل رہی سی۔ روز اس ورتارے نال سہمت نہی سی۔ جے ایہو جہی کوئی گل بات چلی سی تے حیرانی والی گل اے کہ اسدا کوئی وی ریکارڈ بریٹیش پھوز دے ریکارڈ وچ موجود نہی اے۔ لکشمی بائی دی مدد دا ملانکن کردیا پتہ لگدا اے کہ اسدے ولنٹیئر دی گنتی ڈھائی لکھ دی وسوں وچوں ۱۴۰۰۰ سی جے پریواراں دی گنتی کیتی جاوے تے جے چھ نال تقسیم کیتے جاوے تاں ایہہ گنتی ۴۲۰۰۰ بندی اے اسدا مطلب ہر تن پریواراں پچھے اک انسان ولنٹیئر سی۔اسنے اک عورتاں دا ٹرپ وی بنایا سی جسنوں فرنٹ تے تعینات کیتا گیا سی۔ اوہناں وچوں بہوتیاں دی موت ہو جانی لازمی سی۔ انگریز افسراں نے ویکھیا کہ چڑھدی کلا تے پوری تیاری عینی جوش نال کتے وی ویکھن نوں نہی ملی سی۔ ایسی سہردتا اوہناں دے اپنے فوجیاں وچ نہی سی۔ پر اداس کرن والی گل ایہہ سی کہ ایہہ چڑھدی کلا کسے وی طرحاں ٹریننگ،ڈسپلن، ہتھیار تے لیڈرشپ اوہ وی قابل آپھیسراں دی، دا وکلپ نہی سی۔ نمبراں دے حساب نال انگریز فوج دی گنتی بہت زیادہ سی تے اوہ ہتھیاراں نال وی بیہتر سی۔ دس دن تک بریٹیش نے جھانسی تے پوری گولاباری کیتی تے ایہہ لگاتار ہوئی گئی۔ ایہہ گولاباری بہت زوردار سی پہلاں تاں جواب آؤندا رہا تے بغاوتی کسے وی طرحاں اس توں بچدے راے۔ کمانڈر روز نے تہئیا کیتا ہویا سی کہ اس وار کوئی ڈھل نہی تے جھانسی نوں پوری طرحاں گھیریا ہویا سی۔ مارچ ۳۰ نوں شہر دی دوار طاقت نال توڑ دتی گئی تے بگاوتیا دی ۲۰۰۰۰ فورس تانتیا توپے دی اگوائی وچ آ پہنچی۔روز نے اس فورس نوں حصیاں وچ ونڈ دتا تے بٹاوا دریا لاگے بھانز دین وچ کامیاب ہویا ایہہ جگہ جھانسی دے مشرق ول تے اؤرچھا دے اتر وچ سی۔ باغیاں دے سینکڑے مارے گئے تے انگریز دے سو توں گھٹ مارے گئے۔ اک بریٹیش افسر دا کہننا اے کہ باغیاں نے نہ تاں جان بخشی دی کوشش کیتی تے نہ ہی کسے دی جان بخشی۔ باغی جاندے سن کہ جے اوہ بچ گئے جاں سمرپن کر گئے پھر وی اوہناں واسطے موت ہی اے۔ ہن اتھے سوال کھڑا ہندا اے کہ رانی نے قلعے توں دھاوا کیوں نہی کیتا تے انگریز فوج دی کمزور کڑی نوں توڑن دی کوشش کیوں نہی کیتی؟تانتیا توپے دے آؤن نال کمانڈر روز نے اسدا مقابلہ کرن لئی وی کمزور ٹکڑی بھیجی۔ اسدا مطلب ایہو اے کہ روز کسے وی قیمت تے گھیرے نوں کمزور نہی کرنا چاہندا سی تے نال ہی چھل کپٹ نال شہر دے اتری حصہ وچ کمزور، فوجی ٹکڑی بھیجی۔ میجر گال،جو اس چھل والے حملے دا انچارج سی، نے اپنی بیوی نوں اک چٹھی لکھکے جو دسیا اوہ استرھاں ہے– مے تانتیا توپے تے کیتے حملے وچ شامل نہی سی۔ گھیرے توں بعد شہر دی جس دوار نوں توڑیا گیا میری پوسٹ بالکل اسدے دوجے پاسے سی۔ شہر توں باہر اک ٹولا آیا۔ روز نے اپنیاں فوجاں نوں ہٹا لیا تاں کہ اس دی فوج تانتیا توپے نوں مل سکے۔اسنے بھیس بدلیا ہویا سی تے ہنیرا وی سی۔ جھانسی دے رکھئکاں نوں ایہہ پتہ نہی سی کہ اوہ اتھوں جا چکے سن۔ بغاوتیاں نوں ہراکے رلیپھ فوج واپس آ گئی اپریل۳ نوں تڑکے تن وزے انگریز فوج نے جھانسی تے زوردار حملہ کر دتا۔ ایہہ لڑائی بہت ہی بھیانک سی تے رانی نے زوردار مقابلہ کیتا جویں اسنے گھیرا پاؤن ویلے کیتا سی، اسدی عورت لڑاکا فوج اسدے نال سی۔ کدے کدے ہی اوہ انگریز فوج نوں دکھائی دندی۔اپنی فوج دا حونصلہ ودھاؤن لئی اوہناں نوں اتساہت کردی۔ کئی واری لگدا کہ اوہ جھانسی نوں چھڈن دا ارادہ رکھدی اے۔ کمانڈر روز دی ساودھانی دے باو جود،تن تے چار اپریل دی رات نوں رانی اپنے کجھ ساتھیا سمیت جنھا وچ اسدا باپ وی شامل سی فرار ہون وچ کامیاب ہو گئی۔ متبنے دمودر نوں اسنے اپنی پٹھّ تے بنھیا ہویا سی۔ ایہہ فراری اتنی کڑی سرکھیا دے باو جود وی کویں ہوئی ایہہ اک بھیت ہی اے۔ کئی ایہہ وی سوچدے سن کہ ایہہ وی روز دی چال سی۔اسنے جان بجھکے اسنوں بھج جان دا موقع دتا۔اوہ سمجھدا سی کہ قلعے وچ اوہ زیادہ خطرناک سی۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ کجھ بھارتی سپاہی جو بریٹیش فوج وچ سن اوہناں نے اس کم وچ اسدی مدد کیتی تیسرا کارن ایہہ وی ہو سکدا سی کہ فوجی لٹمار وچ مصروف ہو گئے۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ اک دوسری نوجوان عورت جسدا نام جھلکاری کرین نے رانی دا حلیہ بناکے ایہہ قربانی کیتی تے بعد وچ اوہ انگریز فوجیا ولوں پھڑی گئی۔ اسنے اپنا ماسک ادوں ہی لاہیا جدوں اسنوں روز دے ساہمنے لیاندا گیا۔ ہن اسدی قسمت دا فیصلہ ہونا سی۔ کیہا جاندا اے کہ اسنوں مار دتا گیا پر لبرا چیپمن نوں پچھن تے اسنے کجھ وی کہنن توں نانہہ کر دتی۔ ورنداون لال ورما رانی دی مصالے والی جیونی لکھدیاں لکھدا اے کہ—جدوں اسنوں روز دے ساہمنے پیش کیتا گیا تے ماسک وی لاہ دتا گیا تاں جھلکاری کورین نے بہت ٹھرمے نال کیہا کہ اوہ ہی اصلی رانی سی۔ اوہ اسنوں مار دین تے انھا دا اصلی رانی نوں کھوجنا بے کار سی جسترھا اوہ سوچدے سن۔ ورنداون لال ورما دا کہننا اے کہ اوہ جھلکاری نوں آپ نہی مل سکیا تے ایہہ جانکاری اسدے پوتے نوں حاصل ہوئی اے جسنے ایہہ وی دسیا کہ جھلکاری کوریں بڈھی ہوکے مری۔ رفل والڈبرگ دے چٹھی پتر توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ جھانسی شہر تے حملہ کوئی ہپھتا-انتا ورگی واک نہی سی تے بنھا شک جھانسی دے لوکاں دا بہادری نال لڑن دا جذبہ یاد کرن یوگ اے۔ اتھوں انھا لوکاں دی کم سٹائل دی اتمتا دا پتہ لگدا اے۔ ===جھانسی دا خون خرابہ=== جھانسی وچ قتل عام چالو سی۔ ہر اگلے دن گلیاں وچ لڑائی ہندی۔ لٹمار،قتل،بھنتوڑ لگاتار جاری سی۔ بریٹیش فوجی تیزی نال انوحکمرانی ہینتا دیا نویا مثالاں قایم کر راے سن۔ اک ہندو پجاری جو اس ویلے اتھے سی جسدا نام وشنوں گوڈسے سی اپنے تزربیاں نوں قلم بند کر رہا سی۔ چار دنا نوں یاد کردا اس سارا تانڈو ناچ بیان کردا اے۔کمانڈر روز نے اپنے جواناں نوں حکم کیتا ہویا سی کہ کوئی وی جسدی عمر سولاں سال توں ودھ اے نوں مار دیوو، صرف عورتاں نوں چھڈ دیوو۔ کجھ جو بچکے بھجن وچ کامیاب نہی ہوئے اوہناں اپنے بچیاں تے بیوی سمیت کھوہاں وچ چھالاں مار کے جان دے دتی۔ کئیاں نوں کھوہ وچوں دھو کے کڈھیا جاندا تے پھر غصے وچ بندوقاں دے بٹاں نال ماریا جاندا۔ گوڈسے دے شبداں وچ، “ جدوں قتل عام تے لٹمار ختم ہوئی، سینکڑے ہی لاشاں نوں اکٹھا کرکے ڈھیر لگا دتا جاندا تے جو وی کسے دے ہتھ آؤندا اس ڈھیر تے سٹکے اگّ لگا دتی جاندی۔ شہر دا ہر چونک ایسے ڈھیراں نال بل رہا سی تے سارا شہر انجھ لگدا ہووے جویں سڑ رہا ہووے۔ ماس دے سڑن دی بو ہوا وچ رلی ہون کرکے ساہ لینا وی اوکھا سی۔ ڈاکٹر۔ لوء مطابق ہوک راے انساناں نوں وی بلدے ڈھیر تے سٹ دتا جاندا۔ ایہہ سارا کجھ اس بدچلن رانی تے اسدے پروار کرکے سی۔ ایہہ اوہ لوک وی سن جنہاں دا رانی نال کوئی لینا دینا ہی نہی سی۔ صرف ایہو قصور کہ اوہ اتھے رہِ راے سن۔ ایہناں وچ اوہ ۱۵۰۰ لوک وی سن جنہاں نوں ہنے جاے ہی بھرتی کیتا گیا سی تے ایہہ صرف روزگار دا مصلیٰ سی۔ ایہناں دی بھیڑی موت پچھے کوئی وی مورل دلیل نہی گھڑی جا سکدی۔ ایہہ کجھ اج وی دنیا وچ ہو رہا اے۔ کدے کتے تے کدے کتے۔ نام لکھن نال ٹوپک توں کھنجھ جان دا خطرہ اے پر ایہہ اوہ نفسیات اے جس مطابق کسے وی قتل عام دے اصل کھلاڑی ہمیشاں بچے وی رہندے ہن تے عامَ لوک اوہناں لوکاں لئی کیڑے مکوڑے ہی ہندے ہن۔ ایہہ اج وی ہو رہا اے۔ اکھنڈ بھارت وچوں نکلے حصیاں دے لوک ساڈے اپنے ہن۔ نھاں دا کلچر تے ریتی رواج ساڈے اپنے ہن۔ اتہاس اپنے آپ نوں دوہرا رہا اے۔ اج وی کسے اک گروہ دی سوچ نال انسانیت دا خون خرابہ ہو رہا اے۔ کی قصور اے اپھگانستن وچ رات نوں ستے ہوئے بچے دا۔ جسدا ہر چڑے دن نال مستقبل بدل جاندا اے۔ جھانسی وچلے بہوتیاں نے کوئی اک وی اپرادھ بریٹیش خلاف نہی کیتے ہونا۔ انگریز دے اپنے ریکارڈ مطابق ایہہ گنتی چار توں پنج ہزار اے۔ گوڈسے مطابق انگریز دے سرکاری انکڑیاں وچ درج دلیل مطابق،اوہناں نے صرف مرداں نں ہی قتل کیتا۔ عورتاں دی موت زیادہ تر ایکسیڈیٹل سی۔ گوڈسے نے لکھیا کہ ایہہ سارا قتل عام تے لٹمار بڑے سوچے سمجھے طریقے نال کیتا گیا۔ جھانسی دے بغاوتی جہڑی ۱۲ بنگال نیٹو انپھیننٹری جہڑی قلعے دی سرکھیا لئی تینات سی ساری دی ساری ماری گئی۔ ===رانی دا بچ کے نکلنا=== اسے ویلے دوران رانی دا بچ کے جھانسی وچوں نکل جانا وی گہگچ توں بنھاں نہی ہویا۔ رانی دا تے بریٹیش دا دو واری آمو ساہمنا ہویا۔اس وچوں اک گھٹنا دا ذکر زیادہ پرچلت اے۔ لپھٹینن ڈوکر نے رانی دا پچھا کیتا ادوں تک جدوں تک اسدے گولی نہی وجع گئی۔ ہو سکدا اے ایہہ گولی رانی نے عامَ ماری ہووے۔ زخمی ہوکے اوہ لاچار ہو گیا۔ کجھ ہور سروتا مطابق اسدا زخمی ہون دا کارن تلوار دا پھٹ سی جو رانی ولوں تلواربازی وچ کیتا گیا۔ دوسری گھٹنا کورنٹ کومبے ولوں اے اس انوسار- اس مطابق، “اسیں جھانسی بارے خبر سارے کھتے وچ کر دتی سی تے ساڈے ٹرپاں وچوں اک نے ویہہ میل دور بیندا وکھے،رانی نوں گھیر لیا،گہگچ لڑائی ہوئی ، اسیں لگبھگ اسدے سارے سینانی مار دتے پر اوہ پھر نکل گئی۔ اسدے گھوڑے دی کاٹھی وی ڈگ پئی۔ رانی نے سو میل دا سفر کیتا تے چووی گھنٹیاں وچ اوہ کالپی پہنچ گئی جتھے اسنوں سلامی دیکے اعزاز دتا گیا۔ اسدا باپ تے کجھ ہور،اتنے حصےآں والے نہی سن۔ اوہ جھانسی چھڈن ویلے ہی زخمی ہو گیا سی۔ داتیا تک پہنچ گیا پر اتھے اوہ پکڑیا گیا تے جوکھن باغ وچ پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ ===بغاوتیاں دے آخری کم تے رانی دی موت=== اس بارے سروت ہن- رانی دے راجا بانپر نوں لکھے اسدے خط کمانڈر روز دیاں لڑائی دے میدان دیاں رپورٹاں وچوں کڈھے تتّ برگیڈیئر سمتھ دی روز نوں بھیجی رپورٹ بغاوتی دھر جسدی اگوائی تانتیا توپے کر رہا سی کونچ گئی جتھے روز رسد دی تن ہفتیاں دی دیری نال اڈیک کر رہا سی نے مئی۶ نوں بگاوتیا نوں بھانج دتی۔ روز پھر کالپی نوں مہار لے تریا جتھے بغاوتی ڈھہندی کلا وچ تھکے ہارے سن، پر اننھاں وچ نواں جوش آ گیا جدوں بیندا دا نواب آ بہڑیا۔ نانا صاحبَ دا بھتیجا راؤ صاحبَ وی آ گیا۔ اس نویں حالت نے اوہناں دا حوصلہ دونا چونا کر دتا۔ لکشمی بائی نے دوبارہ لڑائی کرن دا فیصلہ لے لیا۔ مئی ۲۲ نوں ایہناں نے تکڑے جیرے نال بریٹیش فوج تے زوردار حملہ کر دتا۔ سمجھو ٹٹ کے پے گئے۔ بھاویں اتّ دی گرمی کرکے انگریز پھوز ہتاش ہوئی پئی سی پھر وی پھوز نے اپنی نوینن ہتھیار جگت نال اس لڑائی وچ بغاوتیاں نوں ہرا دتا۔ اس واری بغاوتیاں نے گوالیئر ول کوچ کیتا۔ اوہ گوالیئر دے باہر گودل پور پہنچ گئے۔ اوہناں دی منشا گوالیئر نوں ہتھیاؤن دی سی۔ گوالیئر دا قلعہ سارے بھارت وچ سبھتوں تکڑا تے مضبوط منیا جاندا سی۔ گوالیئر دا مہاراجہ سندھیا نے بریٹیش دے حق وچ ہون دا بھرم پالیا ہویا سی۔ اس ساری بغاوتی گھڑی وچ اوہ نرلیپ رہا سی تے بریٹیش دے حق وچ بھگت رہا سی۔۔ بریٹیش دے سوعدہ دا طریقہ بدل گیا سی۔ نڈر بغاوتیاں نے گوالیئر نوں ہتھیاؤن دا منّ بنا لیا سی۔ بغاوتی ۱۱۰۰۰ دی گنتی نال گوالیئر ول کوچ کر راے سن۔مہاراجہ سندھیا،اوہناں نوں مرار آکے ٹکریا۔ جیوں ہی پہلی گولی چلی،بہت وڈی تداد وچ مہاراجے دی فوج نے پاسہ بدلکے بگاوتیا دا ساتھ دین دا فیصلہ کر لیا۔مہاراجہ اپنی سرکھیا لئی آگرے ول دوڑ گیا۔ راؤ صاحبَ دا گوالیئر دے نویں حکمران وجوں راج تلک دی رسم ہوئی۔ لکشمی بائی نوں گوالیئر دے خزانے وچوں انمول موتیاں دا نیکلس بھینٹ کیتا گیا۔ روز نے اپنی فوج نوں گوالیئر ول تور لیا۔ لکشمی بائی نوں اتری حصہ دی کمانڈ سونپی گئی۔ ایہہ سرکھیا دی سبھ توں اوکھی وکھی سی۔ اسنے جون ۱۷ نوں کوٹا کی سرائے وچ بریٹیش پھوز نوں روک لیا۔ اسنے مرداں والے کپڑے پائے ہوئے سن جو اوہ ہمیشاں لڑائی دے میدان وچ پاؤندی ہندی سی۔ اسدے نال ہی اسنے مانمتے کنگن وی پائے تے بھینٹ کیتا ہویا نیکلس وی۔ایہہ اک حیران کر دین والا اشارہ سی۔ اس وچ کوئی شک نہی کہ اسدے ٹرپ اسنوں پیار کردے سن تے اوہدے لئی لڑ مرن نوں تیار بر تیار سن۔ رانی دی موت کتھے،کدوں تے کسترھاں ہوئی اس بارے وی اٹکلاں ہن۔ اس بارے کئی قصے کہانیاں ہن۔ کجھ ایہہ وی کہندے ہن کہ اسدی موت شروع وچ ہی گولیا دے وردے مینہہ وچ ہو گئی سی،جدوں گوالیئر دے قلعے دی کشمکش چل رہی سی۔ کجھ دوسرے سروت اس نوں ردّ کردے ہوئے اسدی موت دا ستھان کوٹا کی سرائے دسدے ہن۔ لورڈ کیننگ نے اپنی رپورٹ وچ اس بارے جو لکھیا اوہ ہی زیادہ بھروسیمند لگدا اے۔ اس رپورٹ مطابق – رانی دی موت ہسار دی اٹھویں بٹالیئن دے سینانی دی گولی نال ہوئی پر ایہہ سینانی وی بعد وچ نہی لبھا۔ایہہ گولی اسدی پٹھّ وچ لگی۔اسدا گھوڑا استوں چھٹ گیا۔ اسنے وی اس فوجی تے گولی چلائی۔ فوجی نے اپنی تلوار اسدے آر پار اتار دتی۔ اس ویلے اوہ مردانے کپڑیاں وچ سی۔ اسنے پگڑی بنی ہوئی سی۔اوہ مرداں وانگ ہی گھوڑ سواری کر رہی سی۔ کوئی چلبلی وی نہی سی تے منہ دے چیچک دا داغ(ماں دے داغ) سن۔اسدیاں بہت سوہنیاں تے سریر دی بنتر بہت خوبصورت سی۔ اس وقت اسنے سونے دیاں پزیباں تے گوالیئر دے خزانے وچوں لیا موتیاں دا نیکلس پایا ہویا سی، جس بارے مہاراجہ سندھیا دا کہننا سی کہ اسدی قیمت آنکی ہی نہی جا سکدی۔ اسنوں اسدے پیارے فوجی سنگھنے امباں دے رخ تھلے لے گئے۔ مردے ویلے اسنے اپنے گہنے تے موتی اپنے فوجیاں وچ ونڈ دتے۔ گھوڑ سوار دستے نوں انفینٹری ٹٹ کے پے گئی تاں کہ رانی آرام نال اس دنیا نوں الوداع کہہ سکے۔ گھوڑ سواراں دا کہننا اے کہ رانی نے جیندے جی اگے اگے گھوڑ سواری کردیاں لڑدی تے پچھے لگیاں نوں ہپھا ددی۔ اسدا ٹینٹ بہت ولاسی قسم دا سی۔ دو سیوادار عورتاں ہمیشہ نال رہندیاں۔ اوہناں وچوں اک ماری گئی۔ رانی دا افسوس دو دن کیتا گیا۔ استرھاں دا ہی اک ہور ورشن اے جسنوں جے۔ ہینری سائلویسٹر نے لکھیا اے جو اس وقت گاولیئر سی اوہ کہندا اے، “ درشنی سنکھی رانی جھانسی کاربائین دی گولی نال زخمی ہو گئی تے ڈگ پئی تے اسنوں چککے پچھے لے گئے۔جتھے اسدی موت ہو گئی۔ لاش نوں ہندو ریتاں مطابق جلا دتا گیا۔” ساؤل ڈیوڈ اپنی ۱۸۵۷ دی بغاوت بارے لکھی کتاب وچ ایڈورڈ گریء دی ڈائری دا ذکر کردا اے جو ادوں ہسار اٹھ بٹالیئن دا سرجن سی۔ “رانی اپنے گھوڑے تے سوار سی۔ جدوں بریٹیش رسالے دے گھوڑ سواراں دے اچانک آ جان نال رانی نوں گھیرے وچ لئی اسدے ساتھیاں وچ بھگدڑ مچّ گئی۔ رانی بہادری نال اگے تکنیک تے اسنے اگے آ راے زخمی کرکے تھلے سٹ دتا۔شاید اسنے کٹار دا وار کیتا سی۔ کجھ سمے بعد جدوں بریٹیش ہتاش سی۔ اسنے اپنے تے حملہ کرن والے نوں پچھان لیا جو پگڈنڈی تے لہو لہان بیٹھا سی۔ رانی نے استے اپنے پسٹل نال فائر کیتا پر اسدے گولی نہی لگی۔ اسنے وی نوجوان عورت تے اپنی کاربائین دا فائر کر دتا۔ ٹرپر نوں کوئی پتہ نہی سی کہ اسنے کسنوں گولی ماری اے کیونکہ اوہ مردانہ کپڑیا وچ سی۔ اسنوں ایہہ پتہ ہی نہی سی کہ اسنے بغاوت دی ساہ رگ وڈھّ دتی سی۔دشمن نوں مار دین دا انعام اک لکھ سی، پر اس وقت تے اسنے اس وقت اک کروڑ روپئے دے ہیرے پائے ہوئے سن۔ جدوں کہ ایہہ ورشن وی ٹھیک لگدا اے کیونکہ ایہہ وی باقیاں دا رلدا ملدا اے تے ایہہ وی ہو سکدا اے کہ رانی دی پچھان لئی پہلا ہی جاندا ہووے، پر ایہہ واضع نہی اے کہ اسنوں ایہہ کویں پتہ لگا کہ اسنے اک کروڑ دے ہیرے پائے ہوئے ہن۔ شاید اس معاملے وچ اوہ صرف لوکاں وچ پھیلیاں افواہاں نوں ہی ادھار بنا رہا اے۔ دوسرے پاسے سر روبرٹ ہملٹن اسدی موت بارے اپنا سچ اک چٹھی راہیں بیان کردا دکھائی دندا اے جہڑی اسنے اگست ۲۷٬۱۸۶۰ نوں جون کائے نوں لکھی۔ — اوہ گوالیئر وکھے ماری گئی۔میری ہمیشاں ایہہ مننا سی کہ انفیلڈ رائپھلز نے استے بچھاڑ ماری۔ استرھاں اک گروپ اس پریڈ تے آیا جدوں لڑائی چل رہا سی کجھ رائفلاں والے آئے تے چارے پاسے گولیاں چلا دتیاں۔ دو گولیاں نے اپنا کم کیتا۔ اک رانی دے لگی تے دوسری اسدی سیوادار دے۔ رانی نوں پالکی تے پاؤنں توں پہلاں ہی اوہ مر چکی سی۔ پالکی نں تیزی نال شہر دے دوجے پاسے مڈل ول لے گئے۔ میں وی اتھے گیا۔ میرے نال ڈاکٹر۔ کرسٹیسن وی سی تے اسیں کجھ ہڈیاں چکّ لئیا۔ ایہہ اجے وی اس کول ہن۔ سیوادار مسلمان سی۔ دوواں نوں چھاتی وچ گولی ماری گئی تے اوہ بری طرحاں زخمی ہوکے مریاں سن۔ اک ہور ورشن مسٹر مارٹن ولوں اے۔ممکن اے ایہہ رانی دا متبنے دمودر راؤ دیاں یاداں سن۔ ایہہ ۱۸۹۷ دوران لکھیاں کجھ چٹھیاں وچوں لئیاں گئیاں سن۔ مہیشوتی دیوی دس سال دے دمودر راؤ دیاں یاداں دی گل کردی اے۔ خاص طور تے اک شام گوالیئر وکھے اسدے منّ مستک تے اکری اے۔ سندر اکھاں دا جوڑا اس ول ویکھ رہا اے تے بعد وچ ایہہ اکھاں ہولی ہولی بند ہو جاندیا ہن۔ایہہ اسدی ماں دیاں اکھاں سن جو بند ہو رہیا سن مڑکے کدے نہ کھلن لئی۔ اوہ جا رہی سی تے کوئی وی دوبارہ اسنوں چھوہ نہی سکدا سی۔ بڑی سمجھن والی گل سی کہ اسدا سنسکار چھیتی کر دتا گیا کیونکہ کسے نوں وی ایہہ نہی پتہ سی کہ اسدی موت توں بعد وی اسدی لاش نال کستراں دا سلوک ہووےگا۔ روز دی رپورٹ وچ درج اے کہ اسدا سنسکار بڑیاں رسماں نال گوالیئر دی چٹانی علاقے وچ املی دے درخت تھلے کیتا گیا جتھے میں اسدیاں ہڈیاں تے سواہ ویکھی۔ لکشمی بائی کول دو سیوادار اورتاں سن۔ جو جھانسی توں ہی اس نال سن۔ انھا دے ناواں توں علاوہ گھٹ ہی جانکاری اے۔نام سن مندر اتے کاشی کمبنّ۔ مندر بارے کیہا جاندا اے کہ اوہ اسدی بچپن دی سہیلی سی تے اوہ وی اسے ہی گھٹنا وچ ماری گئی۔ جدوں کہ کاشی پچھے دمودر دی دیکھ بھال لئی سی۔ دیوی مطابق ایہہ کاشی سی جسنے لکشمی بائی نں آخری سفر لئی تیار کیتا۔ ایہہ کاشی سی جو دمودر راؤ دا خیال رکھدی سی۔ اسنے دمودر راؤ نوں بریٹیش نوں سونپ دتا،ایہہ وعدہ لیکے کہ اوہ بچیا راے گا۔ استوں بعد اتہاس وچوں او الوپ ہو جاندی اے۔ ایہہ حونصلہ تے سہردتا واقعہ ہی پربھاوی سی۔ ہور بہت سارے لوک ہونگے جنھا دی وفاداری،بہادری، سہردتا تے حوصلے دی کوئی گل نہی کریگا کیونکہ انھا بارے کوئی اتہاس نہی اے۔ اسیں صرف کجھ دے کماں دا ہی لیکھا جوکھا کر سکدے ہاں۔ دو دن مگروں ودروہیاں نے گوالیئر چھڈ دتا۔ جو انھا دے قبضے وچ سی اسنوں بچائی رکھن وچ کوئی دلچسپی نہی لئی۔لکشمی بائی دی موت نے اوہناں نوں مولوں ہی توڑ کے رکھ دتا سی۔ گوالیئر دا قلعہ بریٹیش دے قبضے وچ اسانی نال آ گیا۔ ودروہیاں دے سارے ادیش،سپنے،حوصلے پست ہو گئے سن۔ اسدا نام اتنا پوتر بن گیا کہ سورج ادے تے سورج است ویلے گایا جان لگا۔ کمپنی دا خلاف زیادہ تر کلین طبقہ ولوں ہو رہا سی، جنہاں نوں لگ رہا سی کہ اوہناں دی طاقت کھوہی جا رہی اے۔ اوہ اپنیاں نال عادتاں نال اک جیون –جاچ دی عادت پا چکے سن۔ چھوٹیاں جاتاں دی ہوند نوں تکھا کرکے اوہ چھوٹے بھگوان بنے بیٹھے سن۔ سکھیا تے نہ ماتر سی تے چھوٹا طبقہ اسنوں بھگوان دی مرضی تے اپنی قسمت سمجھدے سن۔ اوہناں دی اس سوچ وچ ویلے ویلے کلینن طبقہ وادھا کردے رہندے سن۔ اپنے نام تے مذہبی ادارے قایم کیتے ہوئے سن۔ ہر ادھار نال لوکاں دا سوشن ہو رہا سی تے بریٹیش کمپنی اوہناں دی شریک بنکے آئی سی۔ کمپنی نے کئی ریاستاں نوں نال ملا لیا سی کتے سندھی نال، کتے لیپس ڈاکٹرائین نال تے کتے طاقت دے زور نال۔ جدوں کوئی راجا اولاد توں بنھاں مر جاندا تاں سندھی مشتمل ریاست دے جگیرداری طبقے دی زمین کمپنی دے قبضے وچ آ جاندی۔ بعد وچ اسنوں اپنا پٹا پاکے ہی انگریز کوئی اپنی مرضی دا ٹکڑ پاؤندا سی۔ انگریز اس ترھا کوئی اترا اہلکار نہی مندا سی۔ ریت ایہہ سی کہ متبنا،وارث بن جاندا سی پر انگریز نے اس ریت دا بھوگ پا دتا۔ کلین طبقہ،جگیردار تے شاہی پھوز دے نمائندے اپنیاں چل رہیاں دوکاناں توں وروے ہو جاندے تے نموشی نال بھر جاندے۔اتھوں تک ناگپور دے خزانے دے ہیرے کلکتے دے بازار وچ نلام کر دتے گئے۔ اسطراں بھارتی راجیاں مہاراجیاں دی بے عزتی کیتی گئی۔لورڈ ڈلہوزی گورنر جنرل نے دلی دے تخت دے شہنشاہ بہادر شاہ ظفر تے اسدے وارثاں نوں دلی دا لال قلعے دا تخت خالی کرن لئی کہہ دتا۔بعد وچ لورڈ کیننگ جو اگلا گورنر جنرل سی نے ۱۸۵۶ وچ اعلان کر دتا کہ بہادر شاہ دے وارثاں نوں کنگ (سہنشاہ) دا خطاب نہی ورتن دتا جاویگا۔ایہو جیہیاں بھیڑیاں گلاں نال بھارتی حکمران وچ مکمل نراشا پھیل چکی سی۔ سر سعید احمد خان نے اس بارے اپنی کتاب ‘The Causes of the Indian Mutiny,’ وچ لکھیا۔ ایہہ کتاب ۱۸۵۹ وچ لکھی گئی۔کئی لکھاریاں جنہاں وچ انگریز لکھاری وی ہن کئی موضوعاں بارے لکھیا اے،کجھ استرھا ہن، ‘Utilitarian and evangelical-inspired social reform,’( اپاہلیت تے عیسائی متّ نال جڑے ہوئے سماجی سدھار) ستی رسم دا خاتمہ تے بیواہ دی دوجی شادی دا قانون۔ایہہ سدھار عیسائی متّ تے مشتمل سن۔ انگریز ویکھن نوں بھلا پر روح دا ماڑا سی۔ اسنے ایہہ سدھار بھارتی پرمپراواں نوں ڈھاہ لاؤن نوں کیتے۔ دیکھن پاکھن نوں چنگے لگدے ایہناں سدھاراں دے اوہلے اوہدی نیت بھارت دا سوشن سی۔ استرھاں کرن نال بھارت دا سمچا دھارمک-ڈھانچاک ہی اسدی لپیٹ وچ آ جاندا سی۔ اصل سوچ سارے بھارت نوں عیسائی متّ نال جوڑنا سی۔ بعد دے اتہاسکاراں جنہاں وچ کرس بیئلی وی شمار ہندا اے نے اسنوں اک فریم وچ رکھکے ویکھیا۔ ایہہ اک علم دا ٹکرا سی۔مذہبی لیڈراں دے پہلی آزادی دی لڑائی توں پہلاں دے بیان پرکھن والے ہن۔ ایہدے وچ جہڑے مدعے اٹھائے گئے اوہناں وچ عورت دی بے-ادبی، نیویں جاتی دی چڑھت کرن دے اپرالے سن تاں کہ چل راے سماجی ڈھانچے نوں ڈھاہ ڈھیری کیتا جاوے۔ دکھن دیاں انگریزی دوائیاں دی آمد تے بھارتی رہتل نال جڑیاں تاریاں دے علم دا مذاق اڈاؤنا تے اس خلاف کاروائی کرنی، اس ویلے دے بھارتیاں لئی آلودگی سی۔یورپیئن طرز دے سکول وی سمسیاواں کھڑیاں کر راے سن۔ ریکارڈ مطابق کجھ کہانیاں جو لوکاں وچ چل پئیا سن دا وی ذکر ملدا اے۔ سکولاں وچ گنت نوں مذہبی موضوع دے عوض لاگوُ کیتا گیا۔ ایہہ وی بھارت دے دھارمک-ڈھانچیک تے ڈونگھی مار سی۔ اس نال کڑیا نوں دتی جان والی سکھیا اوہناں دا نیتک پتن کریگی۔ قانون انتظام تاں بھارتیاں لئی سدھا ہی دھکہ سی۔ The Blue Books, East India(Torture) 1855–1857 دا کھرڑا، ۱۸۵۶ وچ ہاؤس آف کامن وچ رکھیا گیا تے ۱۸۵۷ وچ ایہہ منّ لیا گیا کہ کمپنی دے افسراں نوں اپیل کرن دا حق اے جے اوہ بھارتیاں خلاف کوئی تسیاے بھریا زرم کردے ہن۔ دلیل سی کہ حالات دا ساہمنا کرن لئی ایہہ ضروری اے تے موجودہ قانونی ڈھانچہ اوہناں دے حق وچ نہی جاندا، اوہ تے اپنا سہردتا نال کم کر راے ہن۔ گوریاں دیاں معاشی پالسیاں وی بھارتیاں نوں پسند نہی سن۔ ==بنگال آرمی== ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظام لئی بھارت نوں تن حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ مقصد سی انتظام تے پربھاوی طریقے نال کنٹرول کرنا، تنے حصہ آپو اپنی آرمی نوں سمبھالدے سن۔ دوسرے دوویں حصےآں توں الگ، بنگال آرمی وچ اچّ جات دے ہندو تے مقابلے دے ہی امیر مسلمان بھرتی کیتے گئے۔ مسلماناں دی گنتی کسوتے یونٹاں وچ بہت زیادہ سی جدوں کہ ہندو زیادہ تر روائتی ینٹاں وچ تینات سن۔ بھارتی مول دے فوجیاں دا بہتا رجھان زمینداری تے بھارتی سماج دے روائتی ریتی-روازاں نال سی۔ کمپنی دے شروعاتی دور وچ، ایہہ بھارتی مول دے فوجی سبھ کجھ برداشت کردے سن، سگوں جاتی مشتمل ملیاں سہلتاں نوں بڑاوا وی دندے سن۔ بنگال وچلی آرمی اپنی بھرتی زمینداراں وچوں ہی کردے سن۔ ایہناں وچ گنگا ویلی دے براہمن، راجپوت سن۔ ۱۸۴۰ توں بعد کلکتے دے راج دے ماڈرن کرن دے رجھان نے، ایہناں فوجیاں دیاں سہولتاں،ریتی رواج، سماجی ورتارے،چلی آ رہی رہتل وچ دخل دیکے اوہناں دیاں دماغی بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچاؤننی شروع کر دتی۔ فوجیاں دا اسریا رتبہ، تے اسدی عادت نے اوہناں دی زندگی دی جیون-جاچن نوں اپنیاں رگاں وچ وسایا ہویا سی۔ اس پکھوں اوہ بہت ہی سنویدنشیل سن تے خطرہ محسوسن لگ پئے سن کہ اوہناں دی جات نوں پرآلودہ کیتا جا رہا اے۔ ایہہ بھارتی مول دے فوجی آرمی زندگی دے بدل راے رجھاناں نال بھرے پیتے سن۔ انگریز دے مقابلے اوہناں دی تنخواہ وی گھٹ سی۔ جدوں بریٹیش نے اودھ تے پنجاب نوں وی اپنے نال ملا لیا، ایہناں فوجیاں نوں کوئی وادھو بھتا نہی دتا جاندا سی۔ پہلاں جو ملدا سی،اوہ بند کر دتا گیا۔ اوہناں دی سروس نوں ہن ‘غیرملکی مشن’ نہی سمجھیا جاندا سی، ہن ایہناں فوجیاں نوں کتے وی ریگولر تنخواہ تے ہی تینات کیتا جا سکدا سی۔ جونیئر یورپیئن افسر اپنے جواناں ولوں بے مکھ ہو راے سن۔ بہتے کیساں وچ صرف بھارتی ہون کرکے ہی اوہناں نوں گھٹیا سمجھیا جاندا سی۔ کئی افسر جویں ہربرٹ ایڈورڈ، تے کرنل ایس۔ جی۔ ویلر جہڑے ۳۴ بنگالی انفینٹری دے سن نے اپنے فوجیاں نوں کرسچینٹی ول دھکن تے کرسچئن بنن دے مشورے دینے وی شروع کر دتے سن۔ ۱۸۵۶ وچ کمپنی ولوں اک انلسٹمینٹ ایکٹ لاگوُ کیتا گیا۔ جس مطابق بنگال آرمی دا ہر ینٹ سمندروں پار سروس کرن دا وی پابندھ سی۔ بھاویں ایہہ ایکٹ صرف نویں بھرتی رکروٹاں تے ہی لاگوُ ہندا سی۔ پرانے فوجیا نوں وی ڈر پے گیا کہ ہنیرے سویرے ایہہ اوہناں تے وی لاگوُ کر دتا جاویگا۔ ایہہ دلیل دتی گئی کہ اچی جاتی والے ہندو جو اس گھٹن وچ تے گندیاں مندیاں حالتاں وچ ٹرپ شپ وچ سفر کرنگے تاں اوہناں دیاں مذہبی عقیدیاں دا ستیاناس ہو جاویگا۔ ==بغاوت دی شروعات== کئی مہینیاں دی بدلی ہوئی پرحالت نے جہڑے تناواں نوں جم دتا سی آخر ایہہ لاواں کدے تاں پھٹنا ہی سی، نال دی نال کجھ ہور واقعے وی ہوئیا جسنے بارود دے ڈھیر تے پئی حالت تے چواتی دا کم کیتا۔ فروری ۲۶٬۱۸۵۷ نوں چربی والے کارتوساں دا رولا پے گیا۔ کرنل نے پہلاں سختی ورتی تے پھر پریڈ کینسل کرکے سوعدہ لئی سماں لے لیا۔ ===[[منگل پانڈے]]=== مارچ ۲۹٬۱۸۵۷ نوں بیرکپر دی پریڈ گرانؤڈ،جہڑا کلکتے دے کول اے،۲۹ سالا منگل پانڈے ۳۴ بٹالیئن انپھیننٹری دا جوان سی، ایسٹ انڈیا کمپنی دے اس کم نال غصے وچ آ گیا۔ اسنے اعلان کیتا کہ اوہ اپنے کمانڈراں خلاف ودروہ کریگا۔سارجینٹ-میجرینٹ جیمز ہیسن نے جدوں ایہہ سنیاں تاں اوہ صرف پڑتال کرن گیا سی،منگل پانڈے نے استے گولی چلا دتی۔ ہیسن نے الارم وجا دتا۔ جدوں اسدے ساتھی لپھٹینن ہینری بائگ گڑبڑ ویکھن باہر آیا تاں منگل پانڈے نے استے گولیاں چلا دتیاں۔ بائگ بچ گیا پر اسدے گھوڑے نوں گولی لگ گئی۔ جنرل جون ہئرسے اسنوں دیکھن پریڈگرانؤڈوچ باہر آیا۔ اسنے بعد وچ دسیا کہ منگل پانڈے نوں کسے قسم دی مذہبی چنڈی چڑھی ہوئی سی۔ اسنے بھارتی کمانڈر کواٹر گارڈ جمعدار اشوری پرشاد نوں حکم دتا کی منگل پانڈے نوں گرفتار کر لیا جاوے۔ جمعدار نے اسدا حکم منن توں انکار کر دتا۔ کواٹر گارڈ تے ہور سپاہیاں دی حاضری وچ ایہہ ہو رہا سی تے سارے اک مت لگدے سن صرف اک سپاہی نوں چھڈکے جسدا نام شیخ پلتو سی۔ سیکھ پلتو نے منگل پانڈے نوں اپنے حملے روکن توں ورجیا۔ جدوں منگل پانڈے نے محسوس کیتا کہ اسدے ساتھی اسدا ودروہ وچ کھلھےعام ساتھ نہی دے راے تاں منگل پانڈے نے اسنے اپنی ہی جان لین لئی اپنی مسکٹ (پرانی بندوق) اپنی چھاتی تے رکھ لئی تے گھوڑا دب دتا۔ اوہ صرف اپنے آپ نوں زخمی ہی کر سکیا، جان بچ گئی۔ اپریل ۶ نوں اسدا کورٹ مارشل ہویا تے اپریل ۸ نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ جمعدار ایشوری پرشاد نوں اپریل ۲۲ نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ ریزمینٹ نے استوں پہلاں بہت ہی نرادری بھرے انداز وچ پہلاں اسدی وردی تے تمگے اتارے کیونکہ ایہہ محسوس کیتا گیا سی کہ اوہ ودروہ والیاں بھاوناواں نال بیمار نفسیات دا شکار اے۔ اس گھٹنا توں بعد شیخ پلتو نوں ترقی دیکے بنگال آرمی وچ جمعدار بنا دتا گیا۔ منگل پانڈے تے ایشوری پرشاد دے معاملے وچ، دوسریاں ریجمینٹ وچ ایہہ محسوس کیتا جانن لگا کہ ایہہ بہت ہی سخت سزا سی جسدی لوڑ نہی سی۔ کجھ اتہاسکاراں نے سپاہیاں دی اس نرادری نوں ودروہ دا وڈے کارن وجوں لیا اے۔ استرھاں دے ماحول وچ گھراں وچ بیٹھے رٹائر فوجیاں نے ایہہ فیصلہ کر لیا کہ جد وی موقع میل ہویا، اوہ ودروہ دا حصہ بننگے۔ ===اپریل ۱۸۵۷=== اپریل وچ بہت بے چینی پیدا ہو گئی۔ایہہ زیادہ تر آگرہ،الہٰ آباد تے انبالہ وچ سی۔ ایہہ تنے وڈیاں چھاؤنیاں دے شہر سن۔ خاص طور تے انبالہ چھاؤنی جتھے بہت سارے ینٹ اکٹھے ہوئے سن۔ ایہہ اوہناں دی سلانہ چاندماری دی پریکٹس دا سماں سی۔ جنرل اینسن نوں ایہہ واضع سی کہ چربی والے کارتوساں دے معاملے وچ کجھ وڈا دنگا ہو سکدا اے۔ سول گورنر جنرل دا سٹاف دے اعتراز دے باوزود، اسنے چاندماری دی ابھیاسی مشق اگے پا دتی تے اک نویں ڈرل دی آگیا دتی جس وچ فوجی جوان کارتوس نوں منہ دی دندی دی بجائ ہتھ نال کارز شیل کر سکدا سی پر اس معاملے وچ اسنے کوئی عامَ حکم ساری بنگال آرمی لئی جاری نہی کیتا۔ اوہ انبالہ ہی بیٹھا رہا تے اس دھکھدی اگّ نوں شات کرن لئی کجھ نہی کیتا۔ استوں بعد اوہ گرمی دیاں چھٹیاں مناؤن شملہ چلے گیا۔ جتھے ہور بہت سارے وڈے وڈے انگریز افسر جاندے سن۔ ===میرٹ تے دلی=== میرٹ وچ دوجی وڈی چھاؤنی سی جتھے ۲۳۵۷ بھارتی فوجی تے ۲۰۳۸ بریٹیش فوجی تینات سن۔ ایہہ ۱۲ بریٹیش-مینڈٹش گنّ نال جڑے سن۔ ایہہ سٹیشن بریٹیش بھارتی فوج دا سبھتوں وڈا گڑھ سی اسے کرکے بعد وچ میرٹ نوں ہی بغاوت دا اصل ستھان تسلیم کیتا گیا نہ کہ پہلوں ہی لسٹ سمجھی پلیننگ نوں۔ بھاویں بنگال آرمی وچ پھیلی بے چینی نوں سارے سمجھدے سن۔ لیفٹینینٹ کرنل جارج کارمائیکل،بنگال لائٹ کیولری دی تیسری ینٹ نال متعلق افسر سی۔کارمائکل نوں اس بے چینی نال کوئی ہمدردی نہی سی۔اپریل ۲۴, اسنے اپنے ۹۰ جواناں نوں پریڈ دوران پھئرنگ ڈرل دا حکم دتا۔ پنج جواناں نوں چھڈّ کے ساریاں نے،اوہناں کارتوساں نوں لین توں انکار کر دتا۔ایہناں ۸۵ جواناں دا مئی ۹ نوں کورٹ مارشل کیتا گیا تے بہوتیاں نوں سخت مشقت نال دس سال دی سزا دتی گئی۔ ۱۱ نویں چھوٹی عمر دے جواناں نوں سزا پنج سال دتی گئی۔ساری چھاؤنی دے جواناں دے ساہمنے ایہناں جواناں دا نرادار کرن لئی شریام اوہناں دی بھیڑے طریقے نال وردی اتاری گئی تے انھا نوں بیڑیاں وچ جکڑ دتا گیا۔ اگلے دن ایتوار سی۔ کرسچئن ڈے،آرام تے پراتھنا دا دن۔کجھ بھارتی فوجیاں نے ڈیوٹی توں فارغ ہوئے یورپیئن افسراں نوں دسیا کہ سازش گھڑی گئی اے کہ قید کیتے فوجیاں نوں طاقت ورتکے جیل توڑکے چھڈایا جاوے۔ اس اطلاع نوں حاصل کرن والیاں وچ ہیوگ گوگ وی سی جو گھوڑیاں دا لفٹین سی۔ وڈے افسراں نے جنھا نوں وی ایہہ رپورٹ کیتی گئی۔ انھا نے اسنوں سنجیدگی نال نہی لیا تے کوئی کاروائی نہی کیتی۔ میرٹ شہر وچ نویں گھٹنا نوں لیکے بے چینی پھیلی ہوئی سی۔ غصے وچ آئے لوکاں نے بازار وچ تے کجھ سرکاری بلڈنگاں نوں اگاں لگا دتیاں۔ شام نوں بہت سارے یورپیئن افسر چرچ جان دی تیاری کر راے سن۔بہت سارے بازاراں وچ تے چھاؤنی وی گئے ہوئے سن۔ تیسری کیولری دے بھارتی ٹرپاں نے بغاوت کر دتی۔ جنیئر یورپیئن افسر جنہاں نے ٹھل پاؤنی چاہی مار دتے گئے۔ استوں بعد یورپیئن افسراں تے انگریز کواٹراں تے حملہ کر دتا گیا۔ چار سول انگریز، اٹھ انگریز عورتاں تے اٹھ ہی بچے مارے گئے۔ بازار دی بھیڑ نے جتھے وی کوئی آف ڈیوٹی افسر ویکھیا حملہ کر دتا۔لگبھگ ۵۰ سولئن انگریز مارے گئے۔ ایہناں وچوں کجھ اپھسرا دے نجی نوکر وی سن۔ انھا نے اپنی رکھیا کرنی چاہی اپنے مالک دا نام چھپاؤنن دی کوشش کیتی پر پھر وی بھڑکاہٹ ہی اتنی سی کہ اوہ وی مارے گئے۔ میرٹ شہر دے اندر، کوتوال (قلعے دا کلھیدار) دھیان سنگھ گزر نے جیل دا گیٹ کھولھ دتا۔کل۵۰ یورپیئن مرد( جنہاں وچ فوجی وی سن)اورتاں تے بچے میرٹ شہر وچ بھیڑ تے سپاہیاں ولوں مار دتے گئے۔ مئی ۱۰ دی شام نوں ۸۵ جیل وچ ڈکے ہوئے اوہناں دے ساتھی آزاد کروا لئے گئے تے اسدے نال ہی ۸۰۰ ہور وی چور لٹیرے کریمینل وی آزاد ہو گئے۔ کجھ سپاہیاں( خاص طور تے نیٹو انفیننٹری،بنگال دی ۱۱ویں ینٹ) نے کجھ وشواسی بریٹیش افسر، (جنہاں دا اس پھیلی بے چینی نال کوئی لینا دینا نہی سی)عورتاں تے بچیاں نوں گھیرے وچ لیکے بچاو والی جگہ پہنچایا تے پھر ہی اوہ ودروہ وچ شامل ہوئے۔ کجھ افسر،پریواراں سمیت رامپر کھسک گئے،جتھے اوہناں نے رامپر دے نواب کول پناہ لے لئی۔ کمپنی دے سنیئر افسر،خاص طور تے میجر جنرل ہیوٹ، جہڑا ڈویزن دا کماڈر سی، نے کاروائی کرن وچ بہت ہی سستی دکھائی۔ اوہ اس ویلے سطر سال تے ماڑی سیہت دا سی۔ ۶۰ویں رائیفلز، ۶ویں ڈریگن گارڈز اتے دو ہور بنگال آرمی دیاں یورپیئن-مینڈیئن بیٹریز (یورپیئن- سورکھیت قلعہ توڑ ینٹ) بغاوتیاں تے حملہ کرن نکل پئیاں۔ اجے ایہناں نوں بغاوتی سپاہیا نال الجھن دا آرڈر نہی سی۔ ایہناں نے صرف ہیڈ کواٹر تے اصلا-کھانے دی حفاظت ہی کرنی سی۔استوں اگلے دن جدوں اوہ حملہ کرن د تیاری ہی کر راے سن، اوہناں ویکھیا کہ میرٹ بالکل شات اے تے بغاوتی،دلی ول کوچ کر گئے سن۔ بریٹیش اتہاسکار پھلپ میسن دا کہننا اے کہ بہت سارے بغاوتی فوجیاں دا مئی ۱۰ دی رات نوں مقصد ہی دلی ول جانا سی۔ دلی میرٹ توں چالی میل دور مضبوط دیوار والا شہر سی۔اسدا سہنشاہ بہادر شاہ ظفر سی۔ استوں علاوہ،میرٹ وانگ اتھے بریٹیش دا کوئی مضبوط ادھار نہی سی۔ دلی پرانے ویلے توں ہی بھارت دی [[راجگڑھ]] تری آ رہی سی۔ مغل بادشاہت لمبے ویلے توں دلی تے حکومت کر رہی سی۔ اس شہر دے اندر جاں باہر بریٹیش دی کوئی مورچابندی نہی سی۔ اس لئی آس مطابق کسے نوں وی ایہہ بھلیکھا نہی سی کہ اوہناں دا کوئی خلاف ہووےگا۔ ===دلی=== مئی ۱۱, تیسری کیویلری (گھوڑ سوار رسالہ)بٹالیئن اتھے پہنچی۔ سہنشاہ دے محل دے جھروکھے کول پہنچ کے اوہناں نے سہنشاہ نوں مہاراجہ مندیاں کہ اوہ ساڈی اگوائی کرے۔ بہادر شاہ ظفر نے اس موقعے کجھ نہی کیتا۔صرف اسنے اوہناں نوں عامَ فریادیاں وانگ ہی لیا۔ محل دے دوسرے اہل کار اس وچروہ وچ شامل ہو گئے۔ دن چڑدے ہی ودروہ پھیل گیا۔ چودھری دیا رام جو چندروال دے گزراں دا سردار سی نے اپنے سپاہ سلاراں نال چیف مجسٹریٹ تھیوپھلس میٹکالپھ دا گھر تباہ کر دتا۔ یورپیئن افسر تے اوہناں دے پروار، بھارتی عیسائی تے شہر دے دوکاندار مار دتے گئے۔ مارن والیاں وچوں کجھ سپاہی سن تے کجھ دنگئی۔مئی ۱۱ نوں دلی دے پھلیگسٹاپھ ٹاور وچ بچے کھچے یورپیئن اکٹھے ہو گئے۔ بنگال نیٹو انپھیننٹری دیاں تن بٹالیئناں شہر دے لاگے ہی تینات سن۔کجھ نے بٹالیئن چھڈکے ودروہیاں دا ساتھ دین دا فیصلہ کر لیا۔ باقی بچیا نے ودروہیاں خلاف کاروائی کرن توں انکار کر دتا۔دپہروں بعد بھڑکی ہوئی ہنسا دی گونج کئی میلاں تک سنائی دین لگ پئی۔ ایہہ ڈر محسوس ہون لگا کہ ودروہیاں دے ہتھ اسلیکھانے نہ لگ جان، جنہاں کول پہلاں ہی ہتھیار تے گولہ بارود سی۔نوں بریٹیش آرڈینینس افسراں نے سپاہیاں تے گولیاں چلاؤنیاں شروع کیتیاں،جد کہ اوہناں دے اپنے گارڈ وی ایہناں گولیاں دی جد وچ سن۔ جدوں رکاوٹ نے کوئی فرق نہ پایا تاں اوہناں نے پورا اسلہ خانا ہی اڈا دتا۔نوں افسراں وچوں چھ بچ گئے۔ اسلہ خانے دے پھٹن نال آسے پاسے سڑکاں تے جاندے لوک وی مارے گئے۔ آسے پاسے دے گھر تے بلڈنگاں تباہ ہو گئیاں۔ ایہناں واقعے دی خبر نے آسے پاسے تینات سپاہیاں نے وی ودروہ دی حمایت کر دتی۔ودروہیاں نے اسلہ خانے وچوں کجھ ہتھیار تے گولہ بارود حاصل کر لیا سی۔ دو میل دلی توں باہر تک اوہناں نے بنھاں کسے رکاوٹ دے ۳۰۰۰ بیرل گن پاؤڈر وی قبضے وچ کر لیا سی۔ بہت سارے یورپیئن افسر تے سولیئن نے پھلیگسٹاپھ ٹاور وچ جو دلی دے اتر والے پاسے اے وچ پناہ لے لئی۔ پھلیگ ٹاور وچ ٹیلیگراپھ دا سسٹم سی جس ذریعے اوہناں نے واقعے دیاں خبراں ہور بریٹیش سٹیشناں تے بھیج دتیاں۔ جدوں اوہناں نوں ایہہ صاف ہو گیا کہ میرٹ توں کوئی وی مدد نہی آ رہی تاں اوہناں نے آپو اپنیاں موٹراں تے کرنال جان دا فیصلہ کیتا۔ جہڑے یورپیئن وڈے گروپ نالوں وچھڑ گئے سن تے جہڑے پھلیگسٹاپھ ٹاور نہی پہنچ سکے،اوہ پیدل ہی کرنال نوں تر پئے۔ رستے وچ پنڈ واسیاں نے کئیاں دی مدد کیتی تے کئی لٹ لئے گئے جاں مار دتے گئے۔ اگلے دن بہادر شاہ ظفر نے بڑے چر بعد عدالت لائی۔ اس عدالت وچ کئی جوشیلے تے بے لغام سپاہیاں نے شرکت کیتی۔ سہنشاہ دے وی کنّ کھڑے ہو گئے۔ واقعے دے رخ نے،سہنشاہ نے سپاہیاں دی گل دھیان نال سنی تے ودروہیاں دی مدد دا اعلان کر دتا۔ مئی۱۶ نوں ۵۰ یورپیئن محل وچوں گرفتار کیتے گئے تے اپنیاں لکن تھاواں توں پھڑیا گیا۔ سہنشاہ دے سپاہ سلاراں کئی یورپیئن نوں مار مکایا۔ محل دے احاطے وچ ہی درختاں دے جھنڈ وچ کئی یورپیئن مارے گئے۔ واقعے دی خبر نے دلی تے کئی ضلعیاں وچ گڑبڑ پیدا کر دتی۔بہوتیاں کیساں وچ بریٹیش آرمی تے سول ادھیکاریاں دا بھیڑا ورتاو ہی اسدا مکھ کارن سی۔ دلی دی ڈھاہ نوں کئی انگریز افسراں نے ٹیلیگراپھ راہیں جانیاں۔ کمپنی دے بہت عہدیداراں نوں اپنی جان دے لالے پے گئے۔ اوہ پریواراں تے نوکرا سمیت اپنے بچاو لئی ادھر ادھر بھٹکن لگے۔ دلی توں ۱۶۰ میل دور آگرہ وچ ۶۰۰۰ توں زیادہ لڑن تو بے بس یورپیئن قلعے وچ وی ڈرے ہوئے سن۔ کئی سولیئن افسراں دے بھجن نال ودروہیاں دا حوصلہ ودھ گیا سی۔ کئی اجے وی اپنیاں پوسٹاں تے تعینات راے جدوں تک ایہہ صاف نہی ہو گیا کہ ہن کسے قانون انتظام تے انھا دا کنٹرول نہی رہا۔ ملٹری وچ رلواں ملواں ردعمل سی۔ کجھ افسراں نوں اپنے جواناں تے یعقین سی۔کجھ افسر ایہو جاے وی سن جنہاں نے بھارتی مول دے جواناں نوں نہتھے کرنا شروع کر دتا سی۔ بنارس تے الہٰ آباد وچ فوجیاں نوں نہتھے کرن دے کم نے مقامی اگّ نوں ہور بھڑکا دتا۔بھاویں ودروہ وڈے پیمانے تے پھیل رہا سی پر ودروہیاں وچ ایکتا دی گھاٹ سی۔ بہادر شاہ ظفر نے اپنے شہنشاہی تخت نوں دوبارہ سرجیت کر لیا سی پر اک گروپ ایسا وی سی جو چاہندا سِ کہ مراٹھا حکمران نوں وی تخت وچ حصہ ملے۔ اودھ والے چاہندے سن کہ اوہناں نوں وی اوہناں دے پروزاں وانگ نواباں والیاں طاقتاں مڑ دتیاں جان۔ مولانا پھزل-اے-حق کھیرابادی تے اہمدؤلا شاہ ورگے مسلمان لیڈراں نے جہاد دا سدا دتا جو مسلماناں لئی مکدس مقام اے۔ خاص طور تے شلپکاراں دی جماعت اسدے حق وچ سی۔ مسلماناں دے اس ہوکے نے بریٹیش نوں سوعدہ لا دتا کہ اس سارے گھٹنا کرم پچھے مسلمان عامَ وڈی طاقت اے۔ بہادر شاہ نے اوہناں دے جہاد والے ہوکے دا خلاف کیتا۔اس سجھاء نوں اس دلیل نال ردّ کر دتا گیا کہ اس نال مذہبی دنگے بھڑک سکدے ہن۔ اودھ وچ سنی مسلمان نہی چہندے سن کہ شیعہ راج پھر آ جاوے اس لئی اوہ شیعہ دا ودروہ دوران کوئی وی سجھاء منن نوں تیار نہی سن۔ اسے ترھا کئی مسلمان آگوآں نے بریٹیش سامراج دی مدد وی کیتی آگا خان اوہناں وچوں اک سی جسدی ودروہ توں بعد برٹش نے پہلا ٹائیٹل بحال کرکے عزت کیتی۔ دلی وچ بھاویں ہندو بہو گنتی سی پر مسلماناں دی گنتی وی گولنیوگ سی۔ مقامی ودروہیاں دا چوتھا حصہ غازیاں دا سی جو اخیر تک لڑے۔ گوالیئر توں آیا غازیاں دا اک آتمگھاتی دستا وی سی جنہاں نے قسم کھادھی سی کہ ادوں تک کھانا ہی نہی کھانگے جنہاں چر بریٹیش نال جوجھ کے مر نہی جاندے۔ پنجاب دے تے اتر-دکھن پھرنٹیئر صوبہ دے سکھ تے پٹھانا نے بریٹیش دی مدد کیتی تاں کہ اوہ دلی تے دوبارہ قابض ہو سکن۔ اتہاسکار جون ہیرس مطابق کہ سکھ پوربی، بہاری تے ینائیٹڈ صوبہ آگرہ تے اودھ توں ناراض سن تے بدلہ لینا چاہندے سن۔ اٹھ سال پہلاں ایہناں دی مدد نال ہی بریٹیش نے سکھ راج نوں اپنے نال ملایا سی۔ پہلی تے دوجی اینگلو-سکھو لڑائی ویلے ایہناں راجاں دی آرمی بریٹیش آرمی دا حصہ بنکے سکھاں نال لڑی سی۔ ہیرس دا ایہہ سجھاء سی کہ سکھ بے عزتی محسوس کر راے سن۔ سپاہیا دا ایہناں لڑائیا وچ سکھاں نال ورتاو بہت بھیڑا تے بے عزتی بھریا سی۔ اتہاسکار گیوگ کے۔مطابق بریٹیش نال لڑائی ویلے ہندوستانی سپاہی نے بڑاس سرگرم حصہ پایا سی جس نال اوہ اپنی آزادی تے عزت گوا بیٹھے سن۔ خاص طور تے چلیاں والا تے پھروزشاہ دے لڑائی، بریٹیش نے جتے سن تے اننھا دا وشواش سی کہ لڑائی دوران ہندوستانی سپاہی اوہناں نال مل جانگے۔ اوہناں دی نانہہ نال سکھ ناراض سن۔ بعد وچ ایہناں نوں پنجاب وچ کمپنی ولوں کمائی والیاں سول نوکریاں نال نوازیا گیا سی۔ ۱۸۵۷, بنگال آرمی وچ ۸۶۰۰۰ فوجی سن جنہاں وچ ۱۲۰۰۰ یورپیئن سن، ۱۶۰۰۰ سکھ، تے ۱۵۰۰ گورکھا سن۔ تناں بھارتی آرمی دے ونگاں وچ کل ۳۱۱۰۰۰ مقامی فوجی سن تے ۴۰۱۶۰ یورپیئن فوجی سن تے ۵۳۶۲ افسر سن۔ ۵۴ویں بنگال آرمی دے ۷۵ ریگولر نیٹو انپھیننٹری ریجمینٹ نے ودروہ کیتا۔ اوہناں وچوں کجھ نے ہتھیار ہتھیا کے بھجن وچ کامیابی حاصل کیتی۔ کئیا نوں نہتھا کر دتا گیا، نظربند کر دتا گیا تاں کہ ودروہ نوں ٹھل پائی جا سکے۔ ===تختہ پلٹنا=== بہادر شاہ جپھر نے سارے بھارت دا سہنشاہ ہون دا اعلان کر دتا۔کجھ اتہاس کاراں دا وچار اے کہ ایہہ اعلان سپاہیاں ولوں طاقت دے زور نال کرایا گیا سی تے اس اعلان-نامے تے دسخط اسدی مرضی دے الٹ سن۔ گواچی ہوئی طاقت دے باو جود اتری بھارت وچ دلی دے تخت دی بہت اہمیت سی۔ اتھے مغلاں نے صدیاں راج کیتا سی تے اوہ نام سارے بھارت لئی اک سوتردھار سی۔ سہنشاہ نے سول ادھیکاریاں،اہل کاراں تے عزت داراں نوں سونہ رسم ادا کروا دتی سی۔ بریٹیش حیران سن کہ عامَ لوک کسترھاں بہادر شاہ ظفر دی لڑائی نوں ہاں پکھی ہنگارا دے راے ہن۔ شہنشاہ نے اپنے نام دے سکے جاری کر دتے۔ ایہہ اک پرانے روایت سی کہ اپنی سہنشاہی دا لوہا منواؤن لئی راجے صدیاں توں استرھاں کردے آ راے سن۔ مسلمان قوم نے بہادر شاہ ظفر دی راجاشاہی منّ لئی سی۔ ایسے ایلاننامے نے پنجاب دے سکھاں نوں وکھرا اثر دتا۔ اوہ مغلاں نوں اپنا روائتی دشمن سمجھدے سن۔ اس لئی اوہناں نے ودورہ نالوں اپنے آپ نوں وکھ ہی رکھیا۔ اوہ نہی چاہندے سن کہ اوہ دوبارہ مغل جھنڈے دے حکومت دی پرجا بنن۔ اوہناں نے کئی جنگاں مغلاں نال لڑیاں ہوئیاں سن۔ ایہہ اوہناں دا دماغی ورتارا وی سی۔ اسدے الٹ بنگال سارے ویلے دوران ودروہ دے سنگ رہا۔ ودروہ دے شروعاتی دور وچ ودروہ نال جڑے جواناں نے کمپنی پھورساں تے فتح پا لئی سی تے اوہناں نوں پچھے دھککے کئی شہراں تے قبضہ کر لیا سی۔ کئی مشہور شہر اج دے ہریانہ،بہار، سینٹرل پرات، تے یونائیٹڈ صوبہ۔ جدوں یورپیئن ٹروپاں نے اپنی طاقت اکٹھی کرکے جوابی حملے شروع کیتے، ودروہی سپاہی بھمبلبھوسے ورگی حالت وچ سن۔ اسدا سبھتوں وڈا کارن مرکزی کمانڈ دی انہوند تے کنٹرول سسٹم سی۔بے شک اوہناں دے کجھ مرکزی کدرتی طور تے لیڈر ابھرکے اگے آئے جویں بخت خاں، جسنوں بعد وچ بہادر شاہ ظفر نے اپنے پتر مرزا مغل دی کمجور لیڈر نوں پچھے پاکے کمانڈر انّ چیف اعلان کیتا۔ بہتے حصیاں وچ ودورہیا نوں راجیاں تے راج کماراں دی لیڈرشپ لئی مجبور ہونا پیا۔ ایہناں وچوں کجھ لیڈر تاں سہرد تے پکے ارادے والے نشانے نال بجھے ہوئے سن پر بہوتیاں دا اپنا نجّ ہی بھارو سی۔ میرٹ دے آسے پاسے دے پنڈاں وچوں گرجر دی چڑھائی بریٹیش لئی سبھتوں وڈی للکار ثابت ہوئی۔ میرٹ دے لاگے پریکشتگڑھ وچ گرجراں نے چودھری کدم سنگھ نوں اپنا لیڈر اعلان کر دتا۔کمپنی دی پولیس نوں علاقے وچوں کڈھ دتا۔کدم سنگھ دی کمان وچ وکھو وکھرے اندازےآں مطابق ۲۰۰۰ توں لیکے۱۰۰۰۰ فوجیاں دی گنتی سی۔ بلند شہر تے بجنور وی گرجراں دے قبضے وچ آ گئے۔ ایہناں شہراں دا کنٹرول ولیداد خان، تے ماہو سنگھ سن۔سروت دسدے ہن کہ سارے گرجر پنڈ جہڑے میرٹ توں دلی تک پھیلے ہوئے سن نے ودروہ وچ حصہ لیا۔جالندھر دے کجھ جٹّ سپاہی وی ایہناں دے نال سن۔ اتنا کجھ ہون دے باو جود وی بریٹیش نے اس علاقے دا کنٹرول پھر حاصل کر لیا۔ انڈیا دی شاہی گزٹ وچ ایہہ درج اے کہ ۱۸۵۷ دی ساری بھارتی بغاوت دوران بلند شہر علاقے وچ، گرجر تے رنگڑ(مسلم راجپوت)سبھ توں ودھ گھاتک دشمن ثابت ہوئے۔ ریوڑی دا منیا پرمنیاں ودوان مفتی نزامدین نے بریٹیش فوج دے خلاف فتویٰ جاری کر دتا تے مقامی لوکاں نوں اپیل کیتی کہ اوہ راؤ تلا رام دی جی جان نال مدد کرن۔ نرنول (نسیبپر) وچ گھمسان دی جنگ ہوئی۔ نومبر ۱۶٬۱۸۵۷, راؤ تلا رام دی ہار ہوئی تے مفتی نزامدینن نوں گرفتار کر لیا گیا۔اسدے بھرا مفتی یکینودین تے عبدالر رحمٰن جسنوں نبی بخش وی کہندے سن نوں تزارا توں گرفتار کر لیا گیا۔ دلی لجاکے پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ نسیبپر وچ ہارن توں بعد راؤ تلا رام تے پران سکھ یادو رشیا چلے گئے۔ مقصد رشیا توں ہتھیار حاصل کرنا سی جو بریٹیش نال کریمین وار وچ الجھیا ہویا سی۔ ==دلی—== ===دلی دی گھیرابندی=== بریٹیش نے پلٹ وار کرن لئی پہلا اپنی سپیڈ بہت ہولی رکھی۔انگلینڈ توں فوج شپاں راہیں آ رہی سی۔ سمندر رستے آؤن نوں وقت لگنا سی۔بھاویں کجھ ریجمینٹ کریمینن وار توں پرشیا رستے آ چکیا سن۔ کجھ چین رستے رشیا دی بجائ انڈیا تور دتیاں گئیاں سن۔ یورپیئن فوجاں نوں جہڑیاں انڈیا وچ ہی سن نوں جتھیبند کرن لئی سما چاہیدا سی تاں کہ لڑائی وچ اتاریا جاوے۔ گھٹنا کرم دے مدے نظر میرٹ تے شملہ نوں چھڈّ دتا گیا۔ ایہناں نے ہولی رفتار نال دلی ول رخ کیتا تے لڑائی کیتا،کئیاں نوں مار دتا تے رستے وچ کتنے ہی بھارتیاں نوں سولی تے ٹنگ دتا گیا۔ بغاوت شروع ہون دے دو مہیننے بعد دو فوج ٹکڑیاں دا کرنال نیڑے میل ہو گیا۔ اس ساجھیں فوج وچ گورکھاں ینٹاں وی شامل سن جہڑیاں بنگال آرمی دے سروس پے رول تے سن تے ایہناں دا کنٹیکٹ نیپال دے راجا نال سی۔ بدلی کی سرائے وکھے ایہناں دا مقابلہ ودروہی فوج نال ہویا تے ودروہیاں نوں دلی ول دھک دتا گیا۔ کمپنی نے دلی شہر دے اتر ول اپنا بیس بنا لیا تے دلی دی گھیرا بندی شروع ہو گئی۔ ایہہ گھیرا بندی جولائی ۱, توں ستمبر ۲۱ تک چلی۔ ایہہ گھیرا بندی دا مکمنل ہونا کٹھن ہو رہا سی۔ کدے کدے ایسا وی لگدا کہ گھیرا بندی دلی دی نہی سگوں کمپنی دیاں فوجاں دی اے۔ ودروہیا نوں اجے وی رسد پانی،ہتھیار تے ہور سروت مل راے سن۔ کئی ہفتیاں تک بیماریاں، دلی توں ہو رہی چھاپاماری انت تے کمپنی دیاں فوجاں نوں ہارن تے مجبور کر دیویگی۔ پر پنجاب وچ ودروہیاں دا ودروہ کچلیا جا رہا سی۔ پنجاب وچ سکھ تے پختون فوجی بریٹیش جوہن نکولسن دے ہیٹھ تر پئے سن تے گھیرا بندی پائی فوج نوں اگست ۱۴ نوں جا ملے۔ اگست ۳۰,ودروہیا نے شرطاں سمیت سمجھوتہ بھیجیا، کمپنی نے انکار کر دتا۔ جسطرحاں بے صبری نال ہور فورس دی اڈیک کیتی جا رہی سی، بھری ہوئی ٹرین آن پہنچی۔ ستمبر ۷,گھیرابندی نے دلی دی دیوار توڑ دتی۔ ودروہیاں دیاں توپاں خاموش ہو گئیاں۔ ٹٹی دیوار اتے کشمیری گیٹ راہیں دلی تے دھاوا بول دتا گیا،ایہہ ستمبر ۱۴ دی گھٹنا اے۔ حملہ آوراں نے شہر وچ اپنے پیر پکے کر لئے سن پر ایہدے لئی بہت موتاں ہوئیاں۔ مرن والیاں وچ جون نکولسن وی سی۔ بریٹیش کمانڈر اتنے نقصان لئی تیار نہی سی تے نہ ہی اسنوں اندیشہ سی کہ ودروہی اتنی ہمت نال مقابلہ کرنگے۔اوہ فوج نوں شہر وچوں کڈھن لئی وی تیار ہو گیا تاں کہ ہور نقصان توں بچیا جا سکے پر جونئر افسر اس لئی تیار نہی سن۔ اوہ اپنے کئی ساتھیاں دے مارے جان نال غصے نال لال سن تے لڑائی نوں نجی روپ وچ لے راے سن۔ اک ہفتے دی گلیاں دی لڑائی توں بعد بریٹیش لال قلعے تے پہنچن وچ کامیاب ہو گئے۔ بہادر شاہ ظفر استوں پہلاں ہی ہمایو دے مقبرے ول چلے گیا سی۔ بریٹیش نے شہر تے قبضہ کر لیا سی۔ ستمبر ۲۰٬۱۸۵۷ [[بہادر شاہ ظفر]] اتے اسدے پتراں نوں [[ہمایوں دا مقبرہ|ہمایوں دے مقبرے]] توں ولیئم ہڈسن ولوں گرفتار کر لیا گیا۔گھیرابندی پائی فوج دے ٹروپاں نے شہر دی لٹّ تے مار دھاڑ شروع کر دتی۔ یورپیئن تے اپنی فوج دی بربادی دے غصے وچ بہت وڈی گنتی وچ دلی نوسیاں نوں مار دتا گیا۔گلیاں وچ ہوئی لڑائی ویلے توپخانے دا منہ مسجد ول کیتا گیا سی۔ اسدے گوانڈھ وسدے لوکاں تے بمب ورسائے گئے۔ اتھے امیر مسلمان جو سارے بھارت وچ پھیلے ہوئے سن، انھا دے وی گھر سن۔ اوہ گھر، بہت ساریاں کلچر نال جڑیا کلا کرتاں، ساہتی کرتاں بمباں نال تباہ کر دتیاں گئیاں۔ اگلے دن بریٹیش افسر ولیئم ہڈسن نے بہادر شاہ ظفر دے پتر مرزا مغل،مرزا کھازیر سلطان اتے پوتا ابو بقر نوں اپنی نگرانی ہیٹھ دلی گیٹ کول گولیاں نال مار دتا گیا۔ اس جگہ نوں خونی دروازہ کہندے ہن۔ اس واردات نوں سنکے بہادر شاہ ظفر نے ڈونگھی چپّ دھار لئی۔ دلی دے ڈھہنن توں بعد جتی فوج ہور وی بھوتر گئی۔ استوں بعد آگرہ،پھر کانپور، لگتار جتاں نے اتر توں دکھن تک کمپنی دا راج مڑ توں پکے پیریں قائم ہو گیا۔ ==[[برطانوی راج]]== بریٹیش کالونیاں دے افسر جہڑے بھارتی جنآبادی ،فوجی تے سول نال متعلق سن نے اپنے آپ نوں نسچنت کرن ہتّ نویں اٹھی قائم طاقت اگے نقلچیاں وانگ جی حضوری شروع کر دتی۔ ۱۸۵۷ دے انت توں بعد بریٹیش نے پھر توں پیر پسارنے شروع کر دتے سن۔ لکھنؤ دا قبضہ مارچ۱۸۵۸ نوں حاصل ہویا۔ جولائی ۸٬۱۸۵۸ نوں اک سترقی وارتا سندھی تے دسخط کیتے گئے تے بغاوت جو اتنے زوردار طریقے نال اٹھی سی، اسدا انت ہو گیا۔ اخیرلے ودروہی جون۲۰٬۱۸۵۸ نوں گوالیئر دے سن جو ہار گئے۔ ۱۸۵۹ تک ودروہی لیڈر بخت خان تے نانا صاحبَ جاں تے مارے گئے سن جاں کتے دوڑ گئے۔ کانپور وچ بریٹیش ریکارڈ مطابق، ودروہیاں نے عورتاں،بچیاں، زخمی انگریزاں نوں مار دتا سی۔ ایہہ سارا کجھ بریٹیش دیاں اخباراں وچ چھپیا۔ بہت سارے انگریز فوجیاں نوں غصہ آیا تے اوہ بدلہ لین لئی اتاولے ہو اٹھے۔ سزا دے طور تے ودروہیاں نوں سولی چاڑیا گیا۔ توپاں دے مونہاں تے بنھکے اڈایا گیا۔ ودروہیاں نال جو ووہار کیتا گیا،اوہ کتے زیادہ سی پر اوہ پریس وچ نہی آ رہا سی۔ دلی ڈھہنن توں بعد ‘بمبے ٹیلیگراپھ’ وچ ودروہیاں دے ہوئے نقصان تے انانسانی ورتارے دی چٹھی چھپی۔ ایہو چٹھی پھر بریٹیش پریس وچ وی گئی جستوں انگلینڈ واسیاں نوں علم ہویا کہ بھارتی مول نواسیاں دا کتنا بھاری نقصان ہویا اے۔ … –۔دلی شہر دے اندر جدوں ساڈے ٹروپ داخل ہوئے جو وی شہری ملیا سنگیناں نال ونھ دتا گیا۔ تے نمبر اتنا وڈا اے کہ نندن یوگ اے۔کئی گھراں وچ چالی توں پنجاہ انسان لکے ہوئے سن تے ایہہ ودروہی وی نہی سن،ایہہ عامَ شہری سن،جو کجھ وی نہی جاندے سن۔ سگوں ساڈے نرم سبھا دے شاشن توں واقف سن، اوہناں نے جان بخشی دی داد فریاد کیتی پر انھا دے ہتھ نراشا ہی آئی۔ ایڈورڈ ویبارڈ،انھی سالا افسر اس بارے اپنا تجربہ ریکارڈ کرواؤندا اے؛ ایہہ تتھاں تے مشتمل قتل ہی سن…میں اپنیاں اکھاں نال بہت ہی خون خرابے والے مورت دیکھے ہن پر جہڑا میں اکھی کلھ دیکھیا،میں دعا کردا ہاں کہ ربّ ایسے پھر نہ دکھاوے۔ عورتاں ساریاں نوں چھڈّ دتا گیا پر اوہ چیکاں مار رہیاں سن جدوں اوہناں دیاں اکھاں ساہمنے اوہناں دے پتیاں تے پتراں نوں کوہیا جا رہا سی۔ ایہہ بہت ہی بھینکر مورت سی…ربّ جاندا اے کہ مینوں کوئی ترس نہی آیا پر جدو اک چٹی داڑی والے بڈھے نوں لیاندا گیا تے میریاں اکھاں ساہمنے گولی ماری گئی کوئی پتھر دل کتے کتے ہی ہووےگا جو میرے نالوں وکھرا سوچدا ہووےگا۔ کئی فوجی ٹرپاں نے اک پالسی بنائی ہوئی سی کہ کسے نوں وی بندی نہ بنایا جاوے۔ اک افسر،تھومس لوء، یاد کردا اے اک موقعے نوں جدوں اسدے ٹرپ نے ۷۶ قیدیاں نوں پھڑیا ہویا سی۔ اوہ قتل عام کر کر کے تھکے ہوئے سن تے آرام کرنا چاہندے سن۔ بعد وچ اک کاہلی وچ کیتے مقدمے دے فیصلے مطابق سارے قیدیاں نوں اک لائنن وچ کھڑے کر لیا گیا۔ اک بریٹیش فوجی اوہناں دے کجھ گز دے فاصلے تے کھڑا ہو گیا۔ جیوں ہی فائر دا آرڈر سنیا۔اسنے گولیا چلا کے ساریاں نوں ڈھیری کر دتا۔ اس دھرتی توں اوہناں ساریاں دا نامو نشان مٹ گیا۔ بغاوت دے خاتمے توں بعد،نویں کما ول دھیان مرتکز کیتا گیا۔ اسلئی بھارتی سروت تے بھارتی جنآبادی دا معائنہ کیتا گیا۔ دا لاسٹ مغل کتاب دا لکھاری اتہاسکار ولیئم ڈالریمپل نے تتھاں دا معائنہ کیتا کہ دلی دے مسلمان جنآبادی تے اس گھٹنا کرم دا کی اثر اے؟اسنے ویکھیا کہ کارجکرنی تے معاشی کنٹرول مسلم تو نکلکے ہندو دے ہتھ چلا گیا سی،کیونکہ بریٹیش سوچدا سی بغاوت دے پچھے مسلم قوم دا ہتھ اے۔ ==برطانیہ وچ اثر== سزاواں دین دا طریقہ تے انھاں دا گھناؤنا پن،جسطرحاں بریٹیش فوج نے کیتا، اسنوں ٹھیک تے انصاف والا جانکے سلاہیا گیا۔ ایہہ پہلیاں رپورٹاں دا اثر سی، جنھا وچ ایہہ کیہا گیا سی کہ بریٹیش تے یورپیئن سولئنز تے مقامی کرسچئنز نوں کسترھاں ودروہیاں ولوں ماریا تے لٹیا گیا سی۔ ۱۸۵۷ دے سال نوں ریڈّ ایئر دا نام دتا گیا سی۔ لوکاں دا غصہ ابالے کھاندا سی۔ کرسٹوپھر ہربرٹ مطابق اس گل نوں اتنی وار دہرایا گیا کہ ایہہ بریٹیش تجربیاں وچ اک ٹیریبل بریک سی۔ ایہو جاے ماحول وچ قومی غصہ تے نراشا نال بریٹیش دیاں سبھ ودھیکیاں نوں مکمل منزوری مل رہی سی۔ باغیاں ولوں یورپیئن عورتاں تے کڑیاں دی عطمت دری وی بریٹیش جنتا نوں اگّ لاؤنن والے سن۔ایہہ ودھا چڑھا کے وی میڈیا ولوں دسے جا راے سن تاں کہ بریٹیش دیاں ودھیکیاں تے پردہ پایا جا سکے۔ بریٹیش مڈیا نے بہت سارے اکھی دیکھے حوالے نال انگریز اؤرتا نال ہوئے بلاتکار، اخباراں وچ چھایا کیتے۔ ایہناں وچوں اک گھٹنا دا ذکر ‘دا ٹائم’ اخبار نے چھاپیا جس وچ کیہا گیا کہ ۴۸ عورتاں تے کڑیاں جنہاں وچ ۱۰ سال دی عمر والیاں کڑیاں وی شامل سن دا دلی وکھے ودروہیاں ولوں بلاتکار کیتا گیا۔[[کارل مارکس]] نے بعد وچ اسنوں پراپیگنڈا دسدیاں اسنوں غلط دسدیاں ردّ کیتا تے کیہا کہ ایہہ جسنے لکھیا اے اوہ بنگلور دا پادری اے، جو ایہناں واقعے توں بہت دور رہندا سی۔ اس لئی اسنے کوئی ثبوت وی مہئیہ نہی کیتا۔ انفرادی واقعے نے پبلک دا دھیان کھچیا تے پریس ولوں بڑے زور شور نال پیش کیتا جا رہا سی۔ اک ہور گھٹنا جنرل ویلر دی دھی مارگریٹ دی اے جسنوں دھکے نال کسے ودروہی نے اپنی رکھیل بنا لیا سی۔ مارگریٹ نے بلاتکاری نوں مار کے اپنے آپ نوں وی مار لیا۔ دوجا ورشن اس کہانی دا ایہہ اے کہ مارگریٹ ادوں ماری گئی جدوں مارگریٹ کرکے بلاتکاری اپنی بیوی نال اس معاملے بارے بحث رہا سی۔ ==نوَ-اساری== بہادر شاہ ظفر تے ملٹری کمیشن ولوں دلی وچ دیش دھروہ دا مقدمہ چلایا گیا تے اسنوں رنگون جلاوطن کر دتا گیا جتھے ۱۸۶۲ وچ اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ مغل شاہی گھرانے دا انت سی۔ ۱۸۷۷عیسوی نوں کوین وکٹوریا نے وزیر اعظم بیننجامن دسرائلی دی صلاحَ نلا بھارت دی رانی دا خطاب لے لیا۔ بھارت وچوں بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دا راج ختم ہو گیا۔ اگست ۱۸٬۱۸۵۸ نوں ‘گوورنمینٹ آف انڈیا ایکٹ ۱۸۵۸’ہوند وچ آیا۔جس مطابق ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بھنگ کر دتا گیا تے اسطے راج کرن دی طاقت بریٹیش کراؤن نوں ٹرانسفر کر دتی گئی۔ اک نویں بریٹیش گورمنٹ ڈپارٹمینٹ، دا انڈیا اؤپھس دی اساری کیتی گئی تے اسنوں گورنینس آف انڈیا دے حوالے کر دتا گیا تے اسدا ہیڈّ سیکٹری آف سٹیٹ فار انڈیا نال نتھی کر دتا گیا۔اس عاشِ نال کہ ایہہ بوڈی ہی انڈین پالسی بنائےگی۔ گورنر-جنرل آف انڈیا نوں اک نواں ٹائٹل، ‘وائسرائے آف انڈیا’ مل گیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں کجھ پرانے ٹیریٹریز، جویں سٹریٹ سیٹلمینٹس (Straits Settlements) ہن کالونیاں بن گئیاں جنہاں دا اپنا ہی اختیار کھیتر سی۔ انگریز کلونیکل کارجکرنی نے سدھار دے کجھ پروگرام الیک لئے۔ اوہناں وچوں ہی اک نوں عملی جامہ پہناؤندیاں،بھارت دی اچّ جاتی تے کلینن طبقہ، تے پرانے راے ریاستی اہل کاراں نوں سرکار دا انگ بناؤنن دا کم آرنبھیا تاں کہ مغربی دکھّ نوں بدلیا جا سکے۔ وائسرائے نے زمیناں قرقی دا ظالمانہ کم بند کروایا، مذہبی بھاوناواں نال چھیڑ چھاڑ کرن دی پالیسی بدلی تے بھارتیاں نوں سول ادھیکاریاں وچ شامل کرن دی ودھ اپنائی،بھاویں شروع وچ ماتہتی ہی دتی۔ سیاسی طور تے معائنہ کردیاں ایہہ وی محسوس کیتا گیا کہ راجا تے پرجا دا جہڑا نیتک رشتہ ہندا اے بھاویں دکھاوے دا ہی ہووے،اوہ تعلق دی انہوند کرکے ہی بغاوت نوں بہو گنتی دی ہمدردی ملی سی۔نتیجے وجوں بھارتیاں دا مقامی پدھر دا سرکار نال رابطہ قایم کیتا جاوے، پر ایہہ بہت ہی محدود ہووے۔ نویں وائیٹ کالر والی کلین بھارتی جماعت دی ہوند دسنیوگ ہو گئی۔ استوں بعد بمبے،کلکتا تے مدراس وچ ینیورسٹیاں دی قیام کیتی گئی تے انڈین یونیورسٹی ایکٹ بناکے لاگوُ کیتا گیا۔ استرھاں پرانے بھارت دیاں روائتی قدراں قیمتاں نوں سرجیت کرکے،اک نویں پروفیشنل مڈل کلاس دا سماجیکرن کیتا گیا پر ایہہ نویں بنتر اپنے آپ وچ آزاد نہی سی۔ اسدی ڈور کتے نہ کتے پرانی ستھاپتی نال ہی جڑی ہوئی سی۔ ایہہ تے انگریز دی اوہ چانکء پالیسی سی جس مطابق اسنے زہریلہ محاورہ بنا لیا سی کہ اسدے راج وچ سورج نہی ڈبدا۔ نومبر،۱۸۵۸ نوں وکٹوریا دا اعلان نامہ وی کجھ قانونی نقطے نگاہ توں اکھو پروکھے کرن والا نہی سی۔ کلونیکل نوں چلاؤن لئی ایسے قانون تا بناؤننے ہی پیندے ہن بھاویں قانون دے تھلے اگّ کسے دی وی ہووے، رجھدا اوہی جو کراؤن چاہندا۔ ‘انڈیا دی رعایا، ساڈی رعایا اے تے اوہناں نال اوہو سلوک کیتا جاوے جو ساڈی اپنی رعایا نال کیتا جاندا اے۔ نوکریا دا ادھار اہلیت،سکھیا،سہردتا تے کڑی محنت نوں پہل دتی جاوے، جو ساڈے نال سہرد تے میہنتی اے، اسدی ڈیوٹی ہی اتم اے۔ دیش واسیاں نال اکو جیہا وہار ہونا چاہیدا اے۔ کاغذی بھاوناواں دے دوران، لورڈ رپن جو ۱۸۸۰توں۱۸۸۵ تک انڈیا دا وائسرائے رہا، اسنے مقامی لوک سرکاراں نوں ہلاّ شیری دتی تے پکھپات والی پریکٹس نوں بند کرن ہتّ عدالتاں دے قانون Ilbert act راہیں لاگوُ کیتا۔ (ایہہ البرٹ ایکٹ کی اے؟ اسدا خلاصہ بعد وچ کیتا جاویگا،وکھرے ٹوپک نال، تاں کہ لڑی بھنگ نہ ہووے) پرتوں اوہ پالسی جہڑی اک موڑ تک ادار تے اگانھ-ودھو دسدی سی،اسدا خلاف شروع ہو گیا تے اگلے ہی پل ایہہ پچھانہ کھچو سی، کیونکہ اسنے اک نویں کلین جماعت پیدا کر دتی سی تے پرانے دقیانوسی گلاں تے دوبارہ موہر لا دتی سی۔ جے کوئی نواں سدھار کرن دی کوشش ہندی تاں اسنوں ایسائیمتّ نال جوڑ دتا جاندا۔ البیکٹ ایکٹ نے انگریز نفسیات وچ نراشا تے خلاف بھر دتا۔ اس ورودھابھاس دے مدے نظر ۱۸۸۶ توں سول سروس وچ بھارتیاں دی شمولیت لگبھگ بند کر دتی گئی۔ ==ملٹری دی نو اساری== ۱۸۵۷ توں پہلاں بھارتی فوج دے تن ونگاں وچ بنگال آرمی دا بول بالا سی۔ بغاوت توں بعد بنگال آرمی دا پنر گٹھن کیتا گیا۔ براہمن جماعت دی گنتی گھٹا دتی گئی ایہہ سمجھکے کہ بغاوت دوران اوہناں دا رول بہت ہی ناں پکھی سی تے اوہ بہتے بغاوتیاں نال رل گئے سن۔ اسدے بدلے ایہہ بھرتی پنجاب وچوں کیتی جا رہی سی۔اسدا نتیجہ بعد وچ ایہہ ہویا کہ سپاہیا وچ تالمیل گھٹ گیا۔ پرانی بنگال آرمی دا سوروپ بالکل بدل دتا گیا۔ ایہناں ٹرپاں نوں نویں ٹرپاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ کئی کہندیاں مارشل قوماں نوں بھرتی لئی ہلا شیریل دتی گئی،خاص کرکے سکھ تے گورکھا قوماں نوں۔ صحیح واگڈور انگریز افسراں دے ہتھ ہی سی۔ بریٹیش نے انڈیا وچ انگریز افسر تے فوجیاں دی گنتی کافی ودھا دتی۔ ۱۸۶۱ توں توپ خانے نوں انگریز ینٹاں دے حوالے کر دتا گیا کجھ پہاڑی ٹکڑیاں نوں چھڈکے۔ ==متاثر شبداولی== ۱۸۵۷ دی بغاوت دیاں واقعے دا کوئی سانجھا نامکرن ساہمنے نہی آیا۔ [[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ اسنوں ‘۱۸۵۷ دی آزادی دی پہلی لڑائی’جاں ‘بھارت دی پہلی آزادی دی لڑائی’ کیہا جاندا اے۔پر ریوولٹ آف ۱۸۵۷ وی کوئی انجانا نام نہیں اے۔ بھارتی سیاسی لوک اسنوں انڈین میوٹنی جاں بھارتی بغاوت وی کہندے ہن۔ اسطرحاں کرکے اصل وچ اوہ اسدی ہوند نوں چھوٹا کرکے دیکھدے ہن تے استرھاں اوہناں دا رجواڑاشاہی سبھاء اجاگر ہویا دسدا اے۔ بہتے اس نام نال سہمت نہی ہن۔ [[انگلینڈ]] تے ہور کومن ویلتھ دیس اسنوں عامَ طور تے انڈین میوٹنی ہی کہندے ہن۔ پر کجھ ہور نام وی لئے جاندے ہن، جویں گریٹ انڈین میوٹنی، سپائے میوٹنی،سپائے ریبیلیئن، سپائے وار،گریٹ میوٹنی، ریبیلیئن اوپھ ۱۸۵۷, دا اپرائیزنگ،منہمدن ریبیلئن تے روولٹ آف ۱۸۵۷ ورگے نام وکھو وکھرے ریکارڈ وچ ملدے ہن۔ ===تریخی چھاپ=== Adas نے ۱۹۷۱ وچ اسدی تریخی جیونی نوں چار مکھ حصےآں وچ ونڈکے وچارن دا اپرالا کیتا اے۔ v بھارتی قومی وچار v مارکسسٹ معائنہ v بغاوت دا روائتی پکھ v بغاوت دے ابھار دی تیکھن کھوز پروفیسر قم ویگنر نے اس موضوع تے بہت پن چھان کیتی اے تے زیادہ زور ولیئم ڈالریمپل دی کتاب ‘دا لاسٹ مغل’ نوں اسدی اصل جڑھ دے دوران واچیا اے۔ خاص طور تے دھارمکتا دا پربھاویکرن اسدا مکھ کارن بن کے ساہمنے آیا سیاسی دھارمکتا بگاوتیا لئی اک چانن منارے دی طرحاں سی۔ متحد بھارت کتے نہی دسدا سی۔ آپو اپنے سیاسی، سماجی، ریتی رواج تے مذہبی قوماں دا تجزیہ سی۔ بگاوتیا نوں کچلن لئی بھارتیاں دیاں دوسریاں دھراں/قوماں ہی کافی متاثر سن جویں مدراس آرمی،بمبے آرمی، تے سکھ ریجمینٹز۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دی اسی فیصد گنتی بھارتی سینکا دی ہی سی۔ بہتے مقامی شاشک آپس وچ ہی لڑدے راے،بجائ اسدے کہ اوہ انگریز خلاف لڑدے۔ بہتے بھارتی سپاہیاں دیاں ریزمیٹا جدوں بھنگ کر دتیا گئیاں تاں اوہ لڑن دی بجائ گھراں نوں چلے گئے۔ بہت سارے بغاوتیاں نے مغل حکومت دی واپسی نوں تسلیم نہی کیتا۔ دلی دے مہاراجے دا بغاوتیاں تے کوئی نگھر کنٹرول نہی سی۔ ودروہ زیاد تر اتری بھارت تے سینٹرل بھارت وچ ہی مرتکز رہا۔ بہت سارے چھوٹے ودروہ اتھے ہوئے جتھے بریٹیش دا کنٹرول نہی سی تے اوہ مقامی حاکما دے خلاف ہی سی۔ ایہہ مقامی راجپالیسی توں ہی راغب سی۔ ودروہ دھرم،نسل تے مقامی کارناں کرکے کھکھڑی کھکھڑی ہو گیا۔ دوسرے وچار دی نوئیئت وکھری اے۔ اوہ اپر درج کیتے کارناں نوں تسلیم کردیاں ایہہ کہندے ہن کہ ایہناں کارنا دے مدے نظر اسنوں بھارت دی آزادی دی لڑائی کہننا بیہتر اے۔ استرھاں دے کہنے نوں اوہ اس نظر توں ویکھدے ہن کہ— بھاویں بغاوتیاں دے وکھ وکھ کئی کارن ہن جویں، سپاہیاں دا روس، بریٹیش دا ہتھ نفرت والا محسوس ہونا، ڈوکٹرائن آف لیپس وغیرہ پر بہتے سپاہی جو ہمتی سن،اوہ دلی ول چل پئے تاں کہ مغل سامراج نوں مڑ سرجیت کیتا جاوے۔ جہڑا اوہناں واسطے اک راسٹری چنھ وجوں ویکھیا جا سکدا اے،اتھوں تک کہ روائتی ورتکنیک جماعت ہندو وی اس نال سہمت سن۔ ایہہ دور دراڈے تک پھیلیا ہویا اک وڈا ودروہ سی جویں؛ اودھ، بندیلکھنڈ،رہیلکھنڈ ورگے علاقے گنے جا سکدے ہن۔اسلئی ایہہ اک ملٹری ودروہ ہی نہی سی تے اک توں زیادہ جگہ پھیلیا ہویا سی۔ سپاہیاں دی بولی کسے چھوٹے راج نوں ہی آزاد کرواؤنن والی نہی سی لیکن اوہناں دی منشا پورے دیش نوں آزاد کرواؤنن دی سی۔ اکھریلا نشانہ دلی متھیا گیا۔ایہہ کیہا جاندا سی ‘خلق خدا کی،ملک بادشاہ کا، حکم صوبیدار سپاہی بہادر کا۔ غیرملکی نوں باہر کڈھن دا مقصد مقامی نہ رہکے قومی بھاوناواں دی ترزمانی کردا سی۔ == ۱۵۰ویں برسی دے موقعے تے == [[بھارت سرکار]] نے ۲۰۰۷ نوں ‘بھارت دی آزادی دی پہلی لڑائی’ دی برسی منائی۔ بھارتی لکھاریاں دیاں لکھیاں ہوئیاں کئی کتاباں اس موقعے رلیز کیتیاں گئیاں۔ جنہاں وچوں کجھ اسطرحاں ہن— Amresh Mishra`s ‘War of Civilizations’ a controversial history of the Rebellion of 1857 Anurag Kumar`s ‘Recalcitrance’، one of the few novels written in English by an Indian based on the events of 1857. ۲۰۰۷ نوں رٹائرڈ سنیئر بریٹیش دا اک گروپ جس وچ فوجی تے سولیئن دوویں سن، کجھ ایسے وی سن جو اس لڑائی وچ مارے گئے سن،انھاں دی پیڑھی دے ورس، انڈیا آئے۔ اوہناں نے لکھنؤ دی اوہ جگہ جتھے گھیرابندی کیتی گئی سی، نوں ویکھن دا اپرالا کیتا۔ اوہناں دی اس کوشش بارے مقامی لوکاں نوں پتہ لگ گیا۔ اوہناں نے اسدا خلاف کیتا۔ ایہہ خلاف بھارتی جنتا پارٹی دے جھنڈے تھلے ہو رہا سی۔ انگریز گروپ نوں روک دتا گیا۔اس روک دے باو جود، سر مارک ہیولوک نے خلاف کرن والے تے پولیس والیاں دے وچوں دی دھکے نال راہ بنا کے اپنے پوروز، جنرل ہینری ہیولوک دی قبر تک پہنچ کیتی تے نتمستک ہویا۔ ایہہ اے اوہ جذبات جو ہر انسان، بھاویں اوہ کسے وی دیش دا ہووے، کسے وی قوم دا ہووے برابر ہندا اے۔ ہر انسان دی بھاوناتمک سانجھ ہندی اے، لوڑ صرف پچھانن تے سانجھ پیدا کرن دی اے۔ ایہہ ہو سکدا اے، ایہہ کسے وی دھرم،جات، سیاسی وکھرینوے توں اپر دی گل اے۔ اسنوں سمجھن سمجھان لئی ہی ساڈے کول سمجھ اے۔ آؤ اس غدر صدی تے اسیں کجھ ایسا ہی سنیاے دا پنر جم کر سکیئے۔ == بیرونی جوڑ== * [http://www.bbc.co.uk/urdu/india/story/2007/05/070511_mutiny_overall_as.shtml 1857: آزادی دی پہلی جنگ] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/specials/1117_war_of1857/index.shtml جنگ آزادی دیاں مورتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516091808/http://www.bbc.co.uk/urdu/specials/1117_war_of1857/index.shtml |date=2007-05-16 }} * [http://www.bbc.co.uk/urdu/news/story/2006/09/060907_dalrymple_history.shtml 1857 دی جنگ، جہاد یا جنگ آزادی] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/india/story/2007/05/070511_1857war_history_rs.shtml 1857 تے مسلماناں دی نقل مکانی] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/india/story/2007/05/070511_khooni_darwaza_np.shtml خونی دروازہ تے آخری مغل] * [http://www.hamariweb.com/articles/article.aspx?id=15053 علامہ فضل حق خیرآبادی تے ۱۸۵۷ دا فتوی جہاد] * [http://www.aljamiatulashrafia.org/f11.6.asp قائد جنگ آزادی علامہ فضل حق خیر آبادی] ==حوالے== {{حوالے}} {{تحریک آزادی ہند}} {{تحریک پاکستان}} {{Commonscat|Indian Rebellion of 1857}} [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:پاکستان]] [[گٹھ:برصغیر]] [[گٹھ:ہندستان دی تریخ]] [[گٹھ:تریخ ہندستان]] [[گٹھ:ہندستان]] [[گٹھ:پاکستان دی تریخ]][[گٹھ:بھارت دی تریخ]][[گٹھ:پنجاب دی تریخ]] 1y85gjx0c0fwwcvwxqvd0pm3s4szcql 0 1232 711719 674367 2026-09-23T22:12:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711719 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سونا<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Gold-crystals.jpg|250px]] |-|- align="center" |- | [[ایٹمی نمبر]]: || 79 |- |[[ایٹمی بھار]] : || 196.96 گرام/ مول |- | [[ابلن نمبر]]: || 2856 [[سینٹی گریڈ]] |- |[[پگلن نمبر]]: || 1064.18 [[سینٹی گریڈ]] |} '''سونا''' اک بھاری، نرم، لشکدی اَتے [[پیلا|پیلی]] [[دھات]] اے۔ انسان ایہنوں ہزاراں ورھیاں توں [[پنجابی عورتاں دے گہنے|گہنیاں]]، نمائش تے پیسے لئی ورت رہیا اے۔ ایہہ گھٹ لبھدی اے تے ایہدا ورتݨ دوجیاں گھٹ لبھݨ والیاں دھاتاں توں آسان اے۔ ایہہ بہت مہنگی [[دھات]] اے اتے یہنوں انسانی تاریخ وچ بہت اہمیت حاصل اے۔ ==<span style="font-family:courier new">کیمیائی خاصیتاں</span>== سونا اک کیمیائی [[عنصر]] اے جیہدا [[ایٹمی نمبر]] 79 اے۔ایہدا نشان (Au) اے جیہڑا [[لاطینی]] لفظ (aurum) توں نکلیا اے۔ ایہہ [[بجلی]] اتے [[گرمی]] دا چنگا کنڈکٹر اے تے ایہنوں [[زنگ]] نئیں لگدا۔ ایہنوں کسے دوجی دھات نال رلا کے پینڈا کیتا جاندا اے۔ ایہہ اپنی خالص حالت وچ نرم ہُندا اے۔ سونا اک ٹرانزیشن [[عنصر]] اے اتے ایہہ یارویں گروپ وچ ہوندا اے۔ ایہہ بوہت کم کیمیائی طور تے ری ایکٹ کردا اے تے ایہہ [[نوبل گیس|نوبل گیساں]] دے مگروں سبھ توں گھٹ ری ایکٹِو اے۔ سونے تے [[تیزاب]] کلیاں اثر نئیں کردے پر ایہنوں آکوا ریجیا وچ گھولیا جاسکدا اے۔ سونا سائنائڈ دے [[اساس|اساسی]] محلول چ وی کولیا جاسکدا اے جس وجہوں اس محلول نوں سونے دیاں کاناں چ وی ورتیا جاندا سی۔ سونے نوں [[پارا|پارے]] چ ملا کے املگم بنایا جاندا اے جیہنوں سونے نوں صاف کرن ج ورتیا جاندا اے۔ سونے دے خالص پن نوں ناپن لئی اینوں شورے دے [[تیزاب]] چ ڈوبیا جاندا اے۔ کیونجے اے [[چاندی]] اتے دوجے لویاں نوں کول لیندا اے پر سونے نوں نئیں گھول سکدا۔ [[File:Golddust.jpg|thumb|left|150px|سونے دا چورا]] سونا ٹکڑیاں دی صورت وچ لبھدا اے۔ ایہہ کدی کدی [[ٹیلوریم]] دے نال [[کمپاؤنڈ]] دی صورت وچ وی لبھدا اے۔ ایہنوں [[صدی|صدیاں]] توں کرنسی لئی وی ورتیا جاندا اے۔ ایہنوں انسانی رہتل اچ دولت دی نشانی دی حیثیت حاصل اے۔ [[انسان|انسانی]] [[تریخ]] چ 165،000 [[ٹن]] سونا پُٹیا جا چکیا اے۔ اج کل کڈھیا جان والا سونا 50٪ گہنیاں چ، 40٪ پیسیاں نوں سانبن واسطے اتے 10٪ انڈسٹری وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہنوں زیوراں تے سجاوٹ توں علاوہ [[دند]] بنان دے کم، الیکٹرانکس اتے انج دِیاں فیدے والیاں تھاواں تے وی ورتیا جاندا اے۔ سونا گھسدا نئیں اتے نہ ہی دوجیاں عنصراں دے نال رئیکٹ کر کے خراب ہوندا اے جیہدی وجہ توں ایہنوں [[بجلی]] دی وائرنگ، [[شیشہ|شیشے]] نوں [[رنگ]] کرن چ ورتیا جاندا اے۔ حکیم لوک ایہنوں نسخیاں وچ اتے کھان پین وچ ورتدے نیں۔‌ سونا ساریاں [[دھات|دھاتاں]] وچ سبھ توں پینڈی اے پر اک [[گرام]] سونے نوں وڈھّ کے اک [[میٹر]] دی پتری چ وی بدلیا جا سکدا اے اتے آہ فیر وی نئیں ٹُٹدا۔ پتری دی صورت اچ ایہدا رنگ ہرا نیلا لگدا اے۔ سونے دی ایہہ پَتلی پتری انفراریڈ روشنی نوں وی پلٹ دیندی اے جیہدے پاروں ایہنوں گرمی سہن والے کپڑیاں، شیشے تے، [[خلا]] بازاں دے خاص کپڑیاں، اتے عینک تے ورتیا جاندا اے تاںجے اوہ اوہناں دِیاں اکھاں نوں [[سورج]] دی تیز [[روشنی]] توں بچا سکن۔ سونا بہت گوڑا اے ایہدا اک کیوبک [[میٹر]]، 19،300 کلو گرام دا ہوندا اے، اتے سبھ توں گوڑے [[عنصر]] [[اوسمیم]] دے اک کیوبک [[میٹر]] دا وزن 22،610 [[کلوگرام]] ہوندا اے۔ جدونکے سکہ جیہدے توں گولیاں بندیاں نیں اوہدا اک کیوبک [[میٹر]] صرف 11،340 [[کلوگرام]] دا ہوندا اے۔ ==<span style="font-family:courier new">تریخ</span>== [[File:Calice du sacre Tau.jpg|thumb|left|150px|سونے دا بھانڈا]] سونے نوں 7000 [[ورھا|ورھیاں]] توں ورتیا جا رہیا اے۔ [[بلقان]] وچ 6000 ورھیاں پرانیاں سونے دیاں شیواں لبھیاں نیں۔ 4600 ورھے پرانی اک [[مصر|مصری]] لکھت وچ اک [[فرعون]] نے ایہہ لکھیا اے کہ اُس ویلے وچ ''مٹی توں ودھیک سونا ہیگا اے''۔ [[مصر]] توں اک قدیم نقشہ وی لبھیا اے جیہدے وچ اتلے [[سوڈان]] اتے تھلویں مصر چ اک سونے دی کان وکھائی گئی اے۔ پرانے ویلے چ [[عرب]] وچ لال سمندر دے نال وی سونے دیاں کاناں ہیگیاں سن۔ سونے نوں مسیح توں 610 ورھے پہلے [[ترکی]] چ پہلی واری کرنسی لئی ورتیا گیا۔ [[روم|رومیاں]] نے اج توں کوئی 2000 ورھیاں پہلاں پانی دے زور توں سونے نوں زمین توں کڈھنا شروع کیتا۔ ایسے زمانے چ [[سپین|ہسپانیا]] تے [[رومانیا]] چ وی پانی دے زور توں سونا کڈھیا گیا۔ اتلے [[سپین]] چ لاس میڈیولاس ناں دی سونے دی کان چ 7 پاݨی دے راہ نیں جیہناں دی مدد نال سونا کڈھیا جاندا اے۔ [[رومانیہ]] دی کان روسیا مونٹانا اوس ویلے دی بوہت وڈی کان سی اتے جیہنوں اج تک ورتیا جا رہیا اے۔ [[File:Goldkey logo removed.jpg|thumb|left|150px]] [[افریقہ]] چ وسدی [[مالی]] سلطنت ([[1230]]-[[1630]]) دے کول بوت زیادہ سونا سی تے اوہ اپنے ویلے چ اس گل دی وجہ توں سارے جگ چ اوہدی مانتا سی۔ منشا موسی جیہڑا 1312 توں 1337 تک اس سلطنت دا بادشاہ رہیا اوہ ساری دنیا چ اپنے 1324 دے حج دی وجہ توں مشہور ہویا: اوہ [[مکہ]] دی راہ تے جدوں [[قاہرہ]] توں جولائی 1324 چ لنگھیا تاں اوہنے اوتھے اینا سونا ونڈیا کہ [[مصر]] وچ سونے دا مل [[دس]] ورھیاں تک گھٹ گیا۔ یورپی لوک براعظم [[امریکہ]] چ سونے دی کھوج لئی آۓ جدوں اوناں نوں اس گل دا پتہ لگیا کہ اوتھے دے لوکاں کول بوہتا سونا اے۔ وشکارلا امریکا، [[پیرو]]، [[ایکویڈار]] اتے [[کولمبیا]] ایس کم لئی اچیچیاں تھانواں سن۔۔ اوتھے دے لوک جیناں نوں ایزٹک کہندے نیں سونے نوں دیوتائی شے سمجھدے سن جدوں کے [[شمالی امریکہ|اتلے امریکہ]] دے ریڈ انڈینز سونے نوں کسے کم دا نئیں سمجھدے سن کیونجے ایہہ اوہناں نوں زندگی اسان کرن واسطے کسے کم دا نئیں سی اتے اوہ اس توں زیادہ اوہناں دھاتاں نوں اہم سمجھدے سن جیہڑِیاں اوہناں نوں فَیدا دیندِیاں سن۔ == ورتن == [[File:FC College Gold Medal.JPG|thumb|left|150px|سونے دا تمغہ]] سونے نوں پرانے ویلے توں کرنسی لئی وی ورتیا جا رہیا اے۔ اج کل کسے دیس کول ہیگے سونے توں اوس دیس دی کرنسی داے مل ناپیا جاندا اے۔ 20ویں [[صدی]] چ دیساں دی معیشت دی تیزی دے نال اگے ودی تے ایس وجہ توں سونا معیشت دا خاص حصہ نئیں رہیا کیونجے ایہدے نال دوجے دیساں دی کرنسی دا ورتوں ودھ گیا اے۔ اج کل سونے دے بدلے کرنسی دا اِکّو ریٹ دا کمّ مُک گیا اے۔ لوک پیسیاں دا سہارا رکھن واسطے سونے نوں اپنے کول سنبھال کے رکھدے نیں کیونجہ ایہدا مل کرنسی دے مقابلے تے اینا بوہتا گھٹدا نئیں اے۔ اس سونے نوں سونے دیاں اِٹّاں وی کہندے نیں پر ایہدے وکھرے ڈیزائن وی ہوسکدے نیں۔ اس نال لوکاں نوں اپنے پیسیاں دی رکھولی ہوندی اے کیونجے سونا کسے وی ویلے کرنسی وچ بدلیا جا سکدا اے۔ عام طور تے اس سونے دا خالص پن 22 [[قیراط]] توں 24 [[قیراط]] ہوندا اے۔ [[کینیڈا]] دا سونے دا سکہ 99.99٪ سونے دا ہوندا اے۔ [[امریکہ|امریکی]] گولڈ ایگل، [[برطانیہ|برطانوی]] گولڈ سوورن، [[آسٹریا]] دا ویآنا فلہارمونک سکہ تے [[چین]] دا گولڈ پانڈا۔ سونا خالص حالت چ نرم ہوندا اے تے ایہنوں دوجی دھاتاں نال رلا کے ایہنوں سخت بݨایا جاندا اے اتے ایہدا [[رنگ]] وی بدل کے زیورات چ ورتیا جاندا اے۔ ایہدے چ تانبا، چاندی، پلیڈیم یا دوجیاں انج دیاں دھاتاں رلائیاں جاندیاں نیں جیہدے توں ایہدا رنگ بدل جاندا اے۔ 18 [[قیراط]] سونے چ 25٪ تانبا ہوندا اے اَتے ایہدا [[رنگ]] وی ہلکا رَتّا ہو جاندا اے جیہنوں گلابی سونا کہندے نیں۔ سونے وچ [[لویا]] مکس کرو اتے ایہدا [[رنگ]] [[نیلا]] ہو جاندا اے اتے جے [[الومنیم]] مکس کریے تاں [[جامنی]] [[رنگ]] ہوجاندا اے۔ 18 [[قیراط]] سونے وچ نِکّل تے تھوڑا جیہا زِنک اتے تانبا ہوندا اے جیہدی وجہ توں ایہدا [[رنگ]] چاندی وانگوں ہوندا اے۔ سونے نوں وشکارلے ویلیاں چ صحت واسطے چنگا سمجھیا جاندا سی کہ اینی تھوڑی اتے سوہنی شے صحت واسطے چنگی ہی ہوسکدی اے۔ سونے دے کجھ نمک سوجن نوں روکدے نیں اتے ایہنوں جوڑاں دے درد دے اُپائے وچ ورتیا جاندا اے۔ سونے دے تابکار آئسوٹوپ اتے نمک ای انسان دے جسم چ کسے کم دے ہوندے نیں، خالص سونا انسانی جسم دے نال کجھ نئیں کردا۔ [[ٹی بی]] اتے جوڑاں دے سوجن نوں روکن واسطے سونے نوں جسم اندر لا دتا جاندا اے۔ ایہنوں دند بنان واسطے وی ورتیا جاندا اے۔ کئی لوک سونے دے دند وی بناندے نیں۔ سونے دی [[آئسوٹوپ]] سونا-198 [[کینسر]] دے علاج واسطے وی ورتی جاندی اے۔ سونے نوں حلوائی مٹھائیاں اُتے وی سجاوٹ واسطے لاندے نیں۔ ایدی پتری نوں کھایا وی جاسکدا اے۔ ایہہ جسم وچ نہ کسے فیدے دی ہوندی اے نہ نقصان دی۔ سونے نوں تاگے دی شکل دے کے کڑھائی وچ ورتیا جاندا اے۔ اینوں شیشا رنگن واسطے وی ورتیا جاندا اے۔ اے شیشے چ گوڑا رتا رنگ بناندا اے۔ اے بوت چنگا کنڈکٹر اے تے اینوں گڈیاں چ [[گرمی]] کڈن واسطے وی ورتیا جا سکدا اے، مکلارن اپنی فارمولا 1 گڈی چ اینوں گرمی کڈن واسطے ورتدی اے۔ اے ریڈیائی تابکاری نوں موڑنے واسطے بوت زبردست شے اے تے اینوں جنگی جعازاں دے اتے لایا جاندا اے تاکے اے دشمن دے ریڈار نوں الو بنا سکن۔ اینوں چنگی کوالٹی دی سیڈیاں تے وی لایا جاندا اے۔ ==<span style="font-family:courier new">نشان</span>== سونا صدیوں توں رہتلاں وچ عزت، دولت، طاقت اَتے مانتا دا نشان رہیا اے۔ انساناں نوں اوہناں دے ودھیا کماں تے سونے دے تمغے دتّے جاندے نیں۔ اولمپک کھیڈاں وچ، نوبل انعام دین لگیاں سونے دے تمغے دتے جاندے نیں۔ عقل اتے سیانف دیاں گلاں تے محاوریاں وچ سونا ورتیا جاندا اے۔ پنجاویں سالگرہ نوں وی سنہری تے کسے دیس دے ودھیا ویلے نوں سنہری ویلا منیا جاندا اے۔ ==<span style="font-family:courier new">باہرلے جوڑ</span>== {{Commons|Gold|سونا|position=left}} * [http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160612192416/http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html |date=2016-06-12 }} * [https://web.archive.org/web/20120324020959/http://www.epa.gov/epawaste/index.htm] * [http://www.pniok.de/au.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029163833/http://www.pniok.de/au.htm |date=2012-10-29 }} </noinclude>{| class="navbox collapsible collapsed" |- ! colspan="32" | <div style="font-family:tahoma; background-color:#F0DC82;">'''پیریاڈک ٹیبل'''</div style> |- | width="3.125%" style="background-color:#a0ffa0"|[[ہائیڈروجن]] | width="3.125%" colspan="30" |&nbsp; | width="3.125%" style="background-color:#c0ffff"|[[ہیلیم]] |- |style="background-color:#ff6666"|[[لیتھیم]] |style="background-color:#ffdead"|[[بیریلیم]] | colspan="24" |&nbsp; |style="background-color:#cccc99"|[[بورون]] |style="background-color:#a0ffa0"|[[کاربن]] |style="background-color:#a0ffa0"|[[نائیٹروجن]] |style="background-color:#a0ffa0"|[[آکسیجن]] |style="background-color:#ffff99"|[[فلورین]] |style="background-color:#c0ffff"|[[نیون]] |- |style="background-color:#ff6666" |[[سوڈیم]] |style="background-color:#ffdead"|[[میگنیشیم]] | colspan="24" |&nbsp; |style="background-color:#cccccc" |[[الومنیم]] |style="background-color:#cccc99" |[[سلیکان]] |style="background-color:#a0ffa0" |[[فاسفورس]] |style="background-color:#a0ffa0" |[[گندھک]] |style="background-color:#ffff99" |[[کلورین]] |style="background-color:#c0ffff"|[[آرگون]] |- | style="background-color:#ff6666"|[[پوٹاشیم]] |style="background-color:#ffdead"|[[کیلشیم]] |colspan="14" |&nbsp; |style="background-color:#ffc0c0"|[[سکینڈیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹائٹینیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[ونیڈیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[کرومیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[مینگانیز]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[لویا]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[کوبالٹ]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[نکل]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[تانبا]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[زنک]] |style="background-color:#cccccc"|[[گیلیم]] |style="background-color:#cccc99"|[[جرمینیم]] |style="background-color:#cccc99"|[[آرسینک]] |style="background-color:#a0ffa0"|[[سلینیم]] |style="background-color:#ffff99"|[[برومائن]] |style="background-color:#c0ffff"|[[کرپٹون]] |- | style="background-color:#ff6666"|[[روبیڈیم]] |style="background-color:#ffdead"|[[سٹرونٹیم]] |colspan="14" |&nbsp; |style="background-color:#ffc0c0"|[[ایتریم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[زرکونیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[نیوبیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[مولیبیڈینم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹیکنیٹیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[روتھینیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[روڈیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[پالاڈیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[چاندی]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[کیڈمیم]] |style="background-color:#cccccc"|[[انڈیم]] |style="background-color:#cccccc"|[[ٹن]] |style="background-color:#cccc99"|[[اینٹیمونی]] |style="background-color:#cccc99"|[[ٹیلوریم]] |style="background-color:#ffff99"|[[آئیوڈین]] |style="background-color:#c0ffff"|[[زینون]] |- | width="3.125%" style="background-color:#ff6666"|[[سیزیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffdead"|[[بیریم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[لینتھانم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[سیریم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[پریزیڈومیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[نیوڈائمیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[پرومتھیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ساماریم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[یوروپیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[گیڈولینیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ٹربیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ڈائیسپورسیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[ہولمیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[اربیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[تھلیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[یتربیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|[[لوٹیٹیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[ہافنیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹینٹالم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[ٹنگسٹن]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[رہینیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[اوسمیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[اریڈیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[پلاٹینم|پلاٹنیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|سونا | width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|[[پارہ]] | width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|[[تھیلیم]] | width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|[[سیسہ]] | width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|[[بسمتھ]] | width="3.125%" style="background-color:#cccc99"|[[پولونیم]] | width="3.125%" style="background-color:#ffff99"|[[ایسٹاٹین]] | width="3.125%" style="background-color:#c0ffff"|[[ریڈون]] |- |style="background-color:#ff6666" |[[فرانسیم]] |style="background-color:#ffdead"|[[ریڈیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[ایکٹینیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[تھوریم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[پروٹیکٹینیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[یورینیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[نیپچونیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[پلوٹونیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[ایمریشیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[کیوریم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[برکیلیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[کیلیفورنیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[آئنسٹنٹینیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[فرمیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[مینڈلویم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[نوبلیم]] |style="background-color:#ff99cc"|[[لارنسیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[رتھرفورڈیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[ڈبنیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[سیبورجیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[بوہریم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[ہاسیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[میٹرنیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[ڈارمسٹیڈیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[رونٹجینیم]] |style="background-color:#ffc0c0"|[[انانبیم]] |style="background-color:#cccccc" |[[انانٹریم]] |style="background-color:#cccccc" |[[انانکواڈیم]] |style="background-color:#cccccc" |[[انانمینٹیم]] |style="background-color:#cccccc" |[[انانہیگزیم]] |[[انانسیپٹیم]] |style="background-color:#c0ffff"|[[انانآکٹیم]] |- |&nbsp; |- | colspan="32" | {| border="1" align="center" style="border:1px solid #ffffff; border-collapse:collapse; font-size: 125٪; width:100%" rules="all" cellpadding="1" | style="background-color:#ff6666" width="10%" |[[الکالی دعات]] | style="background-color:#ffdead" width="10%" |[[الکالائن دعات]] | style="background-color:#ffbfff" width="10%" |[[لینتھانائڈ]] | style="background-color:#ff99cc" width="10%" |[[ایکٹینائڈ]] | style="background-color:#ffc0c0" width="10%" |[[ٹرانزیشن دعات]] | style="background-color:#cccccc" width="10%" |دوجیاں [[دعاتاں|دعات]] | style="background-color:#cccc99" width="10%" |[[میٹالائڈ]] | style="background-color:#a0ffa0" width="10%" |دوجیاں [[غیر دعاتاں|غیر دعات]] | style="background-color:#ffff99" width="10%" |[[ہالوجن]] | style="background-color:#c0ffff" width="10%" |[[نوبل گیساں|نوبل گیس]] |} |}<noinclude> [[گٹھ:کیمسٹری]] [[گٹھ:عنصر]] 4f0477nx5uy6u0paylghigrhbno4jhr 0 1251 711725 710329 2026-09-23T22:36:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711725 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>سپ<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #F8F8FF;" | [[File:Python natalensis baby Koedoesdraai.jpg|250px]] |- |دیس: || جنور |- |[[ٹبر (جیون پڑھت)|برادری]]:||[[کورڈیٹ]] |- |نکی برادری: ||[[کنگریڑے]] |- |[[ٹبر (جیون پڑھت)|ٹولی]]:||[[کرلے]] |- |[[ٹبر (جیون پڑھت)|پتی]]:||[[چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||سپ |- |[[ٹبر (جیون پڑھت)|ٹبر]] : ||20 |- |ونڈاں : ||3400 |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" | [[File:World distribution of snakes.svg|250px]] |-|- align="center" | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>[[دنیا]] تے سپاں دی پھرن تھاں رنگ وچ<font> |- |} '''سپ''' لمے، بنا [[لت|لتاں]] والے، [[ماس کھانے]] ، [[کرلیاں]] ورگے ہوندے نیں۔ بنالتاں والیاں کرلیاں نال ایہناں دا ایہ فرق ہوندا اے جے ایہناں دے [[کن]] باہر نئیں ہوندے تے ایہناں دیاں [[اکھ|اکھاں]] تے بریک پردہ نیئں ہوندا۔ایہ باروں گرمی لیندے نیں تے ایناں دے پنڈے تے چانے ہوندے نیں۔ کئی سپاں دیاں ونڈاں دی کھوپڑی وچ ایہناں دے پرکھ کرلیاں نالوں ودھ جوڑ ہوندے نیں تے جس باہجوں ایہ اپنے توں وڈے شکار نوں وی کھل جانوالے جباڑیاں باہجوں کھا جاندے نیں۔ سپ [[براعظم]] [[انٹارکٹکا]] توں سوا ہر [[براعظم]] تے ہوندے نیں<ref name=Bauchot>{{cite book|editor=Roland Bauchot|title=Snakes: A Natural History|url=https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000bauc|year=1994|publisher=Sterling Publishing Co., Inc.|location=New York|isbn=1-4027-3181-7|page=[https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000bauc/page/220 220]}}</ref>۔ ایہناں دے پنڈے پتلے تے تنگ ہوندے نیں ایس لئی ایسے انگ جیہڑے جوڑیاں وج ہوندے نیں اک دوجے دے اگے پچھے ہوندے نیں جیویں [[گردے]]۔ کئیاں دا صرف اک ای [[پھپھرے|پھپھرہ]] ہوندا اے۔ ایہ پہلی واری وشکارلے [[کریٹیشیس]] ویلے وچ پانی کرلیاں توں بنے تے ایہناں دے سب توں پرانے نشان 11 کروڑ 20 لکھ سال پرانے نیں۔ اک پتھری جاندار ونڈ [[ٹائٹانبوآ]] 15 میٹر (49 فٹ) لمی سی۔ سپاں بارے سب توں پرانی لکھت بروکلین پاپائرس پرانے مصر وچ 3300 ورے توں وی پہلے لکھی گئی۔ سپاں دیاں 2900 ونڈاں 456 ٹوکرے تے 15 ٹبر نیں<ref name="ITIS">{{ITIS |id=174118 |taxon=Serpentes |accessdate=3 December 2008}}</ref>۔ زیادہ سپاں چ زہر نیں ہوندا تے جناں چ ہوندا اے اوہ ایدے نال شکار کردے نیں یا اپنا بچا کردے نیں۔ کج اپنے زہر نال انساناں نوں پھٹڑ کرسکدے نیں یا مار وی سکدے نیں۔[[پاکستان]] چ سپاں دیاں 52 ونڈاں ریندیاں نیں جناں وچوں 13 زریلیاں نیں۔ایہناں دے ناپ وکھرے ہوندے نیں۔ دس سینٹی میٹر/ چار انچ دا [[باربادوس تاگہ سپ]] دنیا دا سب توں نکا سپ اے تے [[جالی پائیتھن]] 8.7 میٹر (29 فٹ) نال دنیا دا سب توں لما سپ اے<ref name=Mur97>{{cite book|last=Murphy; Henderson|first=JC; RW|title=Tales of Giant Snakes: A Historical Natural History of Anacondas and Pythons|year=1997|publisher=Krieger Pub. Co|location=Florida, USA|isbn=0-89464-995-7|page=221}}</ref><ref name=Meh87>{{cite book|last=Mehrtens|first=JM|title=Living Snakes of the World in Color|url=https://archive.org/details/livingsnakesofwo00mehr|year=1987|publisher=Sterling Publishers|location=New York|isbn=0-8069-6460-X|page=480}}</ref>۔ سپاں دیاں لامت ونڈاں انزریلیاں نیں۔ جیہڑے زریلے نیں اوہ اپنے آپ نوں بچان یا اپنے نکے سپان نوں بچان تے یا فیر شکار کرن لئی ورتدے نیں۔ کئی سپاں دا زہر اینا زریلا ہوند اے جے اوہ کسے انسان نوں وی مار سکدا اے یا اوہناں نوں ڈاہڈی پیڑ کرسکدا اے۔انزریلے سپاں اپنے شکار نوں نگل جاندے نین یا فیر دبا کے ماردے نیں۔ سپاں مڈھ توں ای ڈر دا نشان نیں۔ ہندو لوک ایہناں دی پوجا وی کردے نیں۔ سپ ہور متاں وچ وی ورتیا گیا اے۔ ==بننا== سپاں دا پتھری جانداراں وج ریکارڈ تھوڑا اے کیوں جے ایہناں دے ٹانچے نکے تے ماڑے ہوندے نیں۔ پتھری جاندار جنہاں نوں پہلے سپ منیا گیا سے اوہناں دے ٹانچے کریٹیشن ویلے وچ پہلیو واری دسدے نیں۔ یوٹاہ تے الجیریا توں ایہناں دے پہلے ٹانچے ملدے نیں۔ ایہ سپ پتھری جاندار ملن والیاں تھانوان 112 تون 94 ملین ورے پرانیاں نیں۔ ایہناں دے آپسی ٹانجے ویکھ کے ایہ ای لگد اے جے ایہ کرلیاں توں بنے نیں۔ ==پسار== سپیاں دیاں 2900 توں ود ونڈاں آرکٹک چکر سکینڈینیوا توں لے کے تھلے اسٹریلیا تک ۔ سپ انٹارکٹکا نوں چھڈ کے ہر براعظم تے، پانی وچ تے 16000 فٹ اچے ہمالیہ تے ہولدے نیں<ref name="Sanchez"/><ref name="Con91">Conant R, Collins JT. 1991. ''A Field Guide to Reptiles and Amphibians: Eastern and Central North America''. Houghton Mifflin, Boston. 450 pp. 48 plates. ISBN 0-395-37022-1.</ref>۔ کچھ جزیرے ایسے نی جتھے ایہ نہیں ملدے جیویں آئس لینڈ، آئرلینڈ، نیوزیلینڈ۔ [[File:Leptotyphlops carlae.jpg|thumb|left|250px|[[باربادوس تاگہ سپ]] دنیا دا سب توں نکا سپ]] ==ٹبر== * [[دانے سپ]] * [[پائپ سپ]] * [[نکے پائپ سپ]] * [[زریلے سپ]] * [[لاکسوسیمس بائکلر]] * [[پائیتھن]] * [[نانگ]] * [[وائپر سپ]] * [[امریکی اننے سپ]] * [[تاگہ سپ]] * [[اننے سپ]] * [[بوا سپ]] * [[چھرا سپ]] * [[نکا بوا سپ]] ==ناپ== [[ٹائٹانبوآ]] 15 میٹر (49 فٹ) لمبآی نال دنیا دے سب توں لمے سپ سن۔ [[جالی پائیتھن]] ایس ویلے دنیا دا سب توں لماں سپ اے۔ [[ہرا اناکونڈا]] 7.5 میٹر (25 فٹ) نال دنیا دا سب توں پآرا سپ گنیا گیا اے<ref name="CTV">{{cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20090204/snake_biggest_090204/20090204?hub=SciTech|title=CTV: Ancient, gargantuan snakes ate crocs for breakfast|publisher=Ctv.ca|accessdate=2013-03-08|archive-date=2009-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206074337/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20090204/snake_biggest_090204/20090204?hub=SciTech|dead-url=yes}}</ref>۔ ایہ 200 کلو توں ودھ پار دا وی ہوسکدا اے۔دس سینٹی میٹر/ چار انچ دا [[باربادوس تاگہ سپ]] دنیا دا سب توں نکا سپ اے<ref>{{cite journal|url=http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01841p030.pdf |title=At the lower size limit in snakes: two new species of threadsnakes (Squamata: Leptotyphlopidae: Leptotyphlops) from the Lesser Antilles |author=S. Blair Hedges |journal=[[Zootaxa]] |volume=1841 |pages=1–30 |date=August 4, 2008 |accessdate=2008-08-04 |format=PDF}}</ref>۔ ==کھوج== سپ سنگھن نوّں شکار نوں پھڑن لئی رتدے نیں۔ ایہ اپنی دو انگلی جیب نال سنگدے نیں۔ ایہدی جیب لگاتار اندر بار ہوندی اے تے ایہ سپاں نوں سواد تے سنگھن دا پاسہ دس دی اے تے ہوا، مٹی تے پانی نوں چلدیاں چکھدیاں ہویاں ایہدے اندر دے کیمیائی کھوجاں وی کردی جاندی اے تے اوس تھاں وج شکار تے شکاریاں بارے دس وی ملدی اے۔ اناکونڈا ورگے سپ جیہڑے پانی وج وی ریندے نیں اوہناں دی جیب پانی وج وی کھوج دا مک ودھیا کردی اے۔ سپ دا ویکھن گن وکھرے سپاں وچ وکھرا ہوندا اے۔ کج وائپر، پائتھن، تے بوا سپ ددپلانے دے پنڈے دی گرمی توں اوہناں نوں پھڑدے نیں۔ ==کھل== سپ دی کھل تے جانے بنے ہوندے نیں۔ سپ دی کھل پدھری تے سکی ہوندی اے۔ کھل دا تھلواں انگ ٹرن وچ ہتھ ونڈاندا اے۔ ایہناں دی اکھ دے پردے وجون ویکھیا جاسکدا اے۔ سپ کج ویلے مکروں اپنی کھل لاندے نیں تے ایس لائی ہوئی کھل نوں کنج آکھدے نیں۔ جوان سپ اک سال وچ چار واری کنج لاسکدا اے جد کے بڈھا سپ سال وج اک یا دو واری کنج لاندا اے۔ ==ٹانچہ== لامت سپاں دا ٹانچہ کھوپڑی، کنگریڑی ہڈیاں تے پسلیاں تے ہوندا اے۔ سپ دی کھوپڑی اک ڈبے وانگوں ہوندی اے جیدے وچ دوجیاں ہڈیاں ڈھلیاں جڑیاں ہوندیاں نیں جنہاں وچوں جباڑے دے ہڈی اچیچی اے۔ کنگریڑے 200 توں 400 کنکریاں دے بنے ہوسکدے نیں۔ ==اندرلےے انگ== [[File:Snake-anatomy.svg|left|thumb|250px|سپ دے اندرلے انگ: <br/>1. ایسوفیگس <br/>2. ٹراچیا <br/>3. ٹراچیا پھپھرے <br/>4.کھبے پھپھرے <br/>5. سجے پھپھرے <br/>6. دل]] سپ دا دل اک تھیلی وج ہوندا اے. ڈایافرام نہ ہون باہجوں دل اگے پچھے ہوسکدا اے۔ پتلی تھاں ہون باہجوں انگ اگے پجھے ہوندے نیں۔ پھپھرے اگے پچھے ہوندے نیں۔ اوہناں مگروں دل فیر جگر فیر فیر معدھ فیر ہوا دی نالی فیر پتہ، فیر لبلبہ فیر سپلین، فیر آندراں فیر ٹٹے تے فیر گردے آندے نیں۔ دل توں اتے تھائمس گلینڈ ہوندا اے جیہدے وچوں لڑاکے ولگن بن کے لہو وج رلدے نیں۔ ==دند== سپ دند بدلدے ریندے نیں۔ ہور آندے ریندے نیں۔ ==زہر== کوبرے تے وائپر تے رلدے سپ شکار مارن یا اپنے ویری نون پھٹڑ کرن لئی وہر ورتدے نیں۔ زہر سپاں دا پلٹیا ہویا تھک ہوندا اے جیہنوں ایہ اپنے زریلے دنداں نال دوجے جانور دے پنڈے وچ پاندے نیں۔ سپ اودوں ڈنگدا اے جدوں اوہنوں اپنی جاندا ڈر ہووے یا کسے سپنی تے بجے دتے ہون۔ [[زریلے سپ]] ، [[وائپر سپ]]، [[نانگ]] ٹبراں دے سپاں وج زہر ہوندا اے۔ ==ورتن== [[File:Eierschlange frisst Zwergwachtelei.jpg|thumb|left|250px|[[آنڈے کھانا سپ]] دے اندر آنڈا]] * دنیا دے اوہ تھاں جتھے ٹھنڈ ہوندی اے ایس رت وچ سپ کوئی ہل جل نہیں کردے تے رام نال کتے پۓ ریندے نیں تے پالے دا ویلا لنگھاندے نیں۔ سپ کسے کھڈ وچ، پڑی تھلے، پتیاں تھلے یا کئی سپ کٹھے ہوکے کسے تھاں تے جتھے ایہ ہر ورے کٹھے ہوکے ویلہ لنگھاندے نیں۔ * سارے سپ پکے ماس کھانے نیں۔ ایہناں دے کھان پین وچ کرلے، نکے سپ،نکے ددپلانے، مچھیاں، انڈے تے کونگے نیں۔ ایہ ناں ای چکی مارسکدے نیں تے ناں ای توڑ سکدے نیں تے ایس باہجوں ایہناں نوں سالم نگلنا پیندا اے۔ سپ دے کھان پین دا سپ دے ناپ نال جور ہوندا اے۔ نکا سپ نکیاں شیواں کھاندا اے تے ودا سپ وڈیاں۔ سپ دے جباڑے کھل سکدے نیں تے سپ دے سر نالوں وڈے شکار نوں اندر لے سکدے نیں۔ اک شکار کھان مگروں سپ ہل جل روک دیندے نیں کیوں جے ہاضمہ اک اوکھا کم اے۔ باہروں گرمی لین دی لوڑ باہجوں ہاضمے وچ باہر دی گرمی دا بڑا کم ہوندا اے۔ 30 °سینٹی گریڈ (86&nbsp;°F) سپ دے ہاضمے لئی اک ودھیا گرمی ناپ اے۔ میٹابولزم اینا اوکھا اے کہ میکسیکی چھنکنا سپ [[کروٹالس ڈوریسس]] دا کھل دا گرمی ناپ ڈیڑھ سینٹی گریڈ تک ودھ جاندا اے۔ * سپ ٹرن والے انگاں توں بنا ہوندے نیں پر ایہ گل اوہنان دے ٹرن وچ روک نہیں پاندی۔ ایہ سکی تھاں تے رڑ کے اگے ودھدے نیں۔ پانی وچ ایہ تیر لیندے نیں۔ رکھاں تے وی ایہ اپنے آپ نوں کسیٹ کے چل لیندے نیں۔ ==انسانی جوڑ== '''*وڈنا''' :سپ انسان دا شکار نہیں کردے۔ ایہ انسان نوں ویکھ کہ نس جاندے نیں یا راہ جھڈ دیندے نیں۔ سپ اودوںی ای بندے نوں ڈنگ ماردا اے جدوں اوہنون اپنی جان دا ڈر ہووے یا فیر سپنی نے بجے دتے ہون۔ انزریلے سپاں دی چکی ایڈی ڈروالی نہیں ہوندی۔ 750 زریلے سپاں وچوں 250 سپ ای ایسے نیں جیہڑے پہلی چکی وج کسے بندے نوں مار سکدے نیں۔ سپ دے ڈنگے دے دارو وی اونے نیں جنے کے ڈنگاں دیاں ونڈاں۔ سپ دے زہر توں ای اودا دوارو وی بنایا جاندا اے۔ ==سپیرہ== سپیرہ ہندستان تے پاکستان دی عام رہتل وچ ایسے جنے نون کیندے نیں جیہڑہ سپ رکھدا اے۔ ایہ اپنے سپاں نال تھاں تھاں پھردے نیں تے کسے سڑک تے نکڑ تے اپنے سپاں دی نمیش لاندے نیں۔ سپیرے کول اک بین ہوندی اے جیہنوں وجا کے اوہ سپ نوں ہلا جلا کے وکھاندا اے۔ سپ سن نہیں سکدا پر اوہ بین دے ہلن نال اپنے آپ نوں ہلاندا اے۔ سپیرے تھاں تھاں پھردے نیں تے عام لوکاں نوں سپ کجیاں وجوں کڈ کے وکھا ندے نیں تے روٹی کماندے نیں۔ ==سپ کھانا== سپ کھانا دنیا دی عام رہتلاں وچ عام تے نہین پر کجہاں وچ ایہدے کھاندا رواج ہے یا کدے کدے چسکے لئی ایہنوں کھادا جاندا اے۔ چین وچ ایہدا سوپ بنا کے پیندے نیں تے امریکہ دی کچھ تھانواں تے [[چھنکنا سپ]] دا گوشت ویچیا جاندا اے۔ کجھ ایشیائی دیساں جیویں چین، ویت نام، تھائی لینڈ، کمبوڈیا تے انڈونیشیا وچ سپاں دا - کوبرے دا اچیچا - لہو پیتا جاندے اے ایہ سمجھ کے جے ایہ جنسی طاقت ودھاندا اے۔ جیودے کوبرے دا لہو کڈیا جاندا اے تے سواد جنگا کرن لئی اودے وج شراب وی رلائی جاندی اے۔ امریکی فوج نوں وی سکھلائی وچ اپنی جان بچان لئی سپ کھان بارے دسیا جاندا اے۔ چین وچ اک سپ شراب وی بنائی جاندی اے پرانے ویلیاں توں۔ ایہ چاول یا دانیاں دی شراب وج سپ نوں ڈوب کے بنائی جاندی اے۔ ==سپ پالنا== کتے بلی وانگوں ائی لوک سپاں نون وی کھر پالدے نیں۔ [[راج پائیتھن]]، [[چلڈرن پائیتھن]] تے [[مکی سپ]] ایس کم لئی پسند کیتے جاندے نیں ایہ زریلے نہیں ہوندے۔ ہفتے 2 ہفتے مگروں کھا نوں دینا ہوندا اے تے تھاں وی تھوڑی گھیردے نیں۔ ایہناں دا ایڈا خیال وی نہیں رکھنا پیندا۔ کئی سپ 40 ورے تک وی جیوندے نیں اگر اوہناں دی ٹہل سیوا ٹھیک رکھی جاوے۔ ==نشان== پرانے مصر وچ سپ فرعون دے تاج اتے بنیا ہوندا سی۔ ہندو مت وچ سپ آزادی دا نشان اے کیوں جے سپ نوں سدھا یا نہیں جاسکدا۔ اک ڈنڈے تے لپیٹیا ہویا سپ دوائیاں دا نشان اے۔ ==ہور ویکھو== * [[پاکستانی سپ]] * [[پاکستانی زریلے سپ]] == بارلے جوڑ == {{Commons|Serpentes|سپ|position=left}} * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] * [http://www.reptilesweb.com/snake سپاں دیاں مورتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140113044905/http://www.reptilesweb.com/snake |date=2014-01-13 }} * [http://www.wildlifeofpakistan.com/ReptilesofPakistan/reptilesofPakistanchecklist.htm پاکستان دے کرلے] * [http://www.wildlifeofpakistan.com/WildlifeBiodiversityofPakistan/existingwildlifeinPakistan.htm پاکستان وچ جنگلی جیون] * [http://www.dawn.com/news/936001/pakistan-a-dreamland-for-snake-researchers ڈان اخبار] ==اتہ پتہ== {{reflist|2}} [[گٹھ:سپ]] o6fhxl2ba1khblbfg7dphh8qfxykezv 0 1925 711800 662164 2026-09-24T09:33:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711800 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''منیر نیازی''' (1923ء-2006ء)، [[پنجابی زبان|پنجابی]] تے [[اردو]] دے پاکستانی شاعر سن۔ اوہ [[ہشیار پور]]، [[مشرقی پنجاب]] وچ جمے۔ ونڈ توں بعد اوہ [[مغربی پنجاب]] آ گئے تے [[ساہیوال]] رہݨ لگ گئے۔ ایتھے میٹرک کیتا، [[بہاولپور]] توں انٹر تے [[لہور]] توں بی اے کیتا۔ ==کتاباں== *''تیز ہوا اور تنہا پھول'' *''جنگل میں دھنک'' *''دشمنوں کے درمیان شام'' *''ماہ منیر'' * چھے رنگین دروازے، شفر دی رات، چار چپ چیزاں، رستا دسن والے تارے، آغاز زمستان، ساعت سیار اور کلیات منیر == پنجابی شاعری دا نمونہ == [[File:Munir niazi.gif|thumb|left|200px]] کچھ انج وی راواں اوکھیاں سن<br /> کچھ گل وچ غم دا طوق وی سی<br /> کچھ شہر دے لوک وی ظالم سن<br /> کچھ مینوں مرن دا شوق وی سی === نمونہ کلام === رہندا اے پہرا خوف دا قدماں دے نال نال چلدا اے دشت دشت نورداں دے نال نال ہتھاں تے لُکیاں حرفاں دا قصہ عجیب اے ہلدے نیں ہتھ وی پردے دی گلاں دے نال نال ظاہر ہویا اے چند محبت دی رات وچ جیویں سفید روشنی بدلاں دے نال نال رولا پیا اے غم دا نگر دے اخیر تے گلیاں دی چُپ قدیم مکاناں دے نال نال آیا ہاں میں منیر کسے کم دے واسطے رہندا اے ایہہ خیال وی خواباں دے نال نال == باہرلے جوڑ == *[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2006/12/061227_munir_anwersenroy.shtml منیر نیازی، وڈا شاعر] *[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2006/12/061226_munir_niazi_reax.shtml منیر نیازی] *[https://web.archive.org/web/20131116065659/http://www.bbc.co.uk/urdu/specials/1111_likhari_sen/ منیر نیازی دا بی بی سی نوں انٹرویو] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستانی شاعر]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی شاعر]] h0924q9bgm0s75rcf63h6kf1nj8p4xz 0 2115 711815 710302 2026-09-24T11:06:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711815 wikitext text/x-wiki {{US state |Fullname = نیو یارک ریاست |Name = نیو یارک |Flag = Flag of New York.svg |Seal = Seal of New York.svg |Nickname = [[ایمپائر اسٹیٹ|دی ایمپائر اسٹیٹ]] |Motto = [[نیوئارک دا نشان|ایکسیلسیئر]] ([[لاطینی زبان]])<ref>{{cite web|title=New York State Motto|publisher=New York State Library|date=جنوری 29, 2001|url=http://www.nysl.nysed.gov/emblems/motto.htm|accessdate=2007-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070608031632/http://www.nysl.nysed.gov/emblems/motto.htm|archivedate=2007-06-08|deadurl=yes|url-status=dead}}</ref><br />Ever upward |OfficialLang = کوئی نئيں | Languages = انگریزی (صرف) 71.8فیصد<br />ہسپانوی 14.0فیصد<br />ہور 14.1فیصد<ref>{{Cite book| url=http://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results; – Languages| publisher=MLA Data Center| accessdate=2012-06-04| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112611/https://www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?map_data_results;%20%E2%80%93%20Languages| archivedate=2018-12-26| title=آرکائیو کاپی| url-status=dead}}</ref> |Demonym = نیویارکر |Map = USA Names New York.png |Capital = [[البانی]] |LargestCity = [[نیویارک شہر]] |LargestMetro = [[نیویارک میٹروپولیٹن علاقہ]] |AreaRank = ستائیسواں |TotalAreaUS = 54,556<ref name=area /> |TotalArea = 141,300 |WidthUS = 285 |Width = 455 |LengthUS = 330 |Length = 530 |PCWater = 13.5 |Latitude = 40° 30′ N to 45° 1′ N |Longitude = 71° 51′ W to 79° 46′ W |2000Pop = 19,465,197 (2011 تقریباً)<ref name=PopEstUS /> |PopRank = تیسرا |2000DensityUS = 412 |2000Density = 159 |DensityRank = ساتواں |HighestPoint = [[مارسی پہاڑ (نیویارک)|مارسی پہاڑ]]<ref>{{cite ngs|id=PG2096|designation=Marcy|accessdate=2011-10-20}}</ref><ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=2011-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106170606/https://pubs.er.usgs.gov/|archivedate=2019-01-06|url-status=dead}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 5,344 |HighestElev = 1628.85 |MeanElevUS = 1,000 |MeanElev = 304.8 |LowestPoint = بحر اوقیانوس <ref name=USGS /><ref name=NAVD88 /> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |AdmittanceDate = جولائ‏ی 26, 1788 |AdmittanceOrder = گیارہواں |Governor = [[اینڈریو کومو]] ([[ڈیموکریٹ پارٹی (امریکا)|ڈیموکریٹ پارٹی]]) |Lieutenant Governor = [[رابرٹ ڈفی (سیاستدان)|رابرٹ ڈفی]] ([[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹک پارٹی]]) |Legislature = [[نیویارک قانون ساز مجلس]] |Upperhouse = [[نیویارک سینیٹ|ریاستی سینیٹ]] |Lowerhouse = [[نیویارک ریاستی اسمبلی|اریاستی اسمبلی]] |Senators = [[چارلس شومر]] (D)<br />[[کرسٹن گلی برانڈ]] (D) |Representative = 21 ڈیموکریٹس,<br />8 ریپبلیکن |TimeZone = [[مشرقی منطقۂ وقت|Eastern]]: [[متناسق عالمی وقت|UTC]] [[مشرقی منطقۂ وقت|-5]]/[[مشرقی منطقۂ وقت|-4]] |PostalAbbreviation = NY |ISOCode = US-NY |Website = www.ny.gov }} مطلوبہ مضمون اُتے جائیے * [[نیویارک شہر]]: امریکا دا سب تو‏ں وڈا شہر * [[نیویارک|ریاست نیویارک]]: امریکا د‏‏ی اک ریاست '''نیو یارک''' متحدہ امریکا دے شمال مشرق د‏‏ی اک ریاست ا‏‏ے۔ نیویارک امریکا د‏‏ی پنجاہ ریاستاں وچ رقبہ دے حساب تو‏ں ستائیسواں، آبادی دے تناسب تو‏ں تیسری تے شرح آبادی دے تناسب تو‏ں ستويں وڈی ریاست ا‏‏ے۔ نیویارک جنوب وچ [[نیو جرسی]] تے [[پنسلوانیا]] تے مشرق وچ [[کنیکٹیکٹ]]، [[میساچوسٹس]] تے [[ورمونٹ]] د‏‏یاں ریاستاں ني‏‏‏‏ں۔ نیویارک د‏‏ی [[بین الاقوامی]] سرحد [[کینیڈا]] تو‏ں ملدی اے تے شمال مغرب وچ [[اونٹاریو]] تے شمال وچ [[کیوبیک]] دے صوبے ني‏‏‏‏ں۔ '''نیو یارک''' [[امریکہ]] دے اتلے چڑھدے پاسے وچ اک [[صوبہ]] اے۔ اے لوک گنتی دے حساب چ تیسرا وڈا امریکی صوبہ اے۔ نیویارک دے دکھن ول [[پنسلوانیا]] تے [[نیو جرسی]]، تے چڑھدے ول [[کنکٹیکٹ]]، [[میساچیوسٹس]] تے [[ورمونٹ]] نیں۔ اتر چڑھدے ول ایدا ولگن [[کینیڈا]] نال لکدا اے۔ ایدا شہر [[نیو یارک شہر|نیو یارک]] 8,000,000 دی لوک گنتی نال [[امریکہ]] دا سب توں وڈا شہر اے۔ نیویارک نوں امریکہ دا بوآ وی کیا جاندا اے جے مہاجر یورپ تے ہور پاسیاں توں نیویارک دی راہ امریکہ آۓ سن۔ [[نیو یارک شہر]] اکیاسی لکھ د‏‏ی آبادی دے نال امریکا دا سب تو‏ں گنچان آباد شہر تے نیویارک ریاست دے چالیس فیصد لوکاں دا گھر ا‏‏ے۔ ایہ شہر [[سرمایہ کاری]] تے سبھیاچار دا مرکز پہچانا جاندا اے تے باب ہجرت (گیٹ وے آف امیگریشن) جانیا جاندا ا‏‏ے۔ امریکی محکمہ تجارت دے مطابق نیویارک غیر ملکی سیاحاں د‏‏ی اولین ترجیح ا‏‏ے۔ اس شہر دا ناں ستارہويں صدی دے [[ڈیوک آف یارک]]، جیمس اسٹوارٹ تے مستقب‏‏ل دے [[جیمس دوم تے ہفتم]] [[برطانیہ]] تے [[اسکاٹ لینڈ]] اُتے رکھیا گیا۔ ست رہیاں صدی عیسوی وچ ڈچ آبادکاراں دے اس علاقہ وچ آمد دے وقت ایتھ‏ے مقامی امریکی قبیلے بستے سن ۔ 1609 وچ ڈچ جہازران [[ہینری ہڈسن]] نے اس علاقہ اُتے پہلا دعوٰی کيتا۔ 1614 وچ دور حاضر دے شہر [[البانی]] دے نیڑے قلعہ نساء د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے جلد ہی ڈچ آبادیاں نو‏‏ں [[نیا ایمسٹرڈیم]] تے [[وادی دریائے ہڈسن]] وچ بسایا گیا تے نويں نیدر لینڈ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ 1664 وچ برطانیہ اس بستی اُتے قابض ہوئے گیا۔ تقریباً اک تہائی [[امریکی انقلابی جنگاں]] دے میدان نیویارک وچ سجے۔ 1777 وچ نیویارک دا ریاستی آئین پاس ہويا۔ 26 جولائ‏ی 1788 وچ نیویارک ریاستہائے متحدہ امریکا دے آئین نو‏‏ں منظور کرنے والی گیارہويں ریاست بنی۔ ==ناں== نیویارک دا [[ناں]] [[انگلینڈ]] دے 17ویں صدی دے یارک دے ڈیوک دے ناں تے نیویارک رکھیا گیا سی۔ ==تریخ== 11 ستمبر 1609 نوں ہنری ہڈسن پہلا یورپی سی جیہڑا نیویارک شہر دے دوالے دے سمندر وچ آیا۔ اوہ [[ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی]] لئی ایشیا نوں جانوالا راہ لبن لئی ایتھے آیا سی۔ اوہدے واپس پرتن تے اوہدی کھوج دی کہانی یورپ وچ کھلر گئی۔ پہلے ایتھے ڈچاں نے کھل دے بپار لئی کلونیاں بنائیاں تے دیسی لوکاں نال رل کے بپار کرن لگ گۓ۔ انگریزاں نیں ڈچاں دے تھانواں تے مل ماریا تے ایہ تھاں برطانیہ کول آگیا۔ 1760 دے دھاکے وچ ایتھوں دے لوک سٹیمپ ایکٹ دے خلاف اٹھ کھڑوۓ۔ 9 جولائی 1776 نوں نیویارک نے ازادی سدے نوں منن دا ہوکا دتا۔ === ست رہیاں صدی === 1609 وچ ہینری ہڈسن دے سفر نے اس علاقہ وچ یوپیاں د‏‏ی آمد دا آغاز ہويا۔ اوہ ڈچ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے لئی جہاز رانی کردے ہوئے ایشیا دا راستہ لبھدے ہوئے بالائی خلیج نیویارک وچ 11 ستمبر نو‏‏ں داخل ہوئے۔<ref>[http://blog.insidetheapple.net/2008/09/new-yorks-many-911-anniversaries-staten.html Nevius, Michelle and James, "New York's many 9/11 anniversaries: the Staten Island Peace Conference"], ''Inside the Apple: A Streetwise History of New York City'', 2008-09-08. Retrieved 2012-9-24.</ref> انہاں د‏‏ی واپسی اُتے خبر پھیلنے دے بعد ڈچ تاجراں نے پوستین تجارت دے لئی اس ساحل دا رخ کيتا۔ اس دے بعد ستارہويں صدی دے دوران علاقائی لوکاں تو‏ں کھالاں د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی قائم ہونے والی تجارتی منڈی ودھ ک‏ے [[نويں نیدر لینڈ]] د‏‏ی کالونی بن گئی۔ انہاں تجارتی منڈیاں وچ [[فورٹ نساؤ]] (قیام 1614، موجودہ دور دے [[البانی]] شہر دے نیڑے)؛ [[فورٹ اورنج]] (قیام 1624، نزد [[دریائے ہڈسن]]، موجودہ دور دے شہر البانی دے جنوب وچ )، 1647 وچ ایہ ودھ ک‏ے [[بیوروک]] د‏‏ی بستی بنی تے فیر البانی شہر قیام وچ آیا؛ [[فورٹ ایمسٹرڈیم]] (قیام 1625، جو ودھ ک‏ے [[نیا ایمسٹرڈیم]] بنا تے موجودہ دور دا [[نیویارک شہر]] قیام وچ آیا) تے ایسوپس (قیام 1653، موجودہ دور دا [[کنگسٹن نیویارک|کنگسٹن]] شہر)۔ رینسلارسوک د‏‏ی پیٹرون شپ (1630) د‏‏ی کامیابی، جو البانی شہر دے گرد واقع سی تے انیہويں صدی دے وسط تک قائم رہی، اس بستی د‏‏ی ابتدائی کامیابی د‏‏ی وجہ بنیا۔ دوسری اینگلو ڈچ جنگ دے دوران اس کالونی اُتے انگریزاں نے قبضہ ک‏ر ليا۔ تیسری اینگلو ڈچ جنگ (1672–1674) وچ ڈچ نے نیویارک شہر نو‏‏ں واپس حاصل ک‏ر ليا تے اس دا ناں نیؤ اورنج رکھ دتا گیا، مگر ویسٹ منسٹر معاہدہ دے تحت اک سال بعد انگریزاں نو‏‏ں اس دا قبضہ واہس مل گیا۔<ref>Scheltema, Gajus and Westerhuijs, Heleen (eds.),''Exploring Historic Dutch New York''. Museum of the City of New York/Dover Publications, New York (2011). ISBN 978-0-486-48637-6</ref> === امریکی انقلاب === [[فائل:NewYork1777MapRestoredSmall.png|thumb|نیویارک 1977 وچ ]] 1760 وچ [[لبرٹی دے بیٹے]] نیویارک شہر وچ منظم ہوئے تے اس د‏ی وجہ سی 1765 وچ برطانوی پارلیمان دا پاس کردہ ناقابل قبول [[اسٹیمپ بل]] یا اسٹیمپ ایکٹ۔ 19 اکتوبر نو‏‏ں اسٹیمپ ایکٹ کانگریس دا نیویارک وچ اجلاس ہويا تے اس وچ تیرہ کالونیاں دے نمائندےآں نے شرکت کيتی تے ایتھے تو‏ں [[کونٹیننٹل کانگریس]] دا اسٹیج سجا۔ اسٹیمپ ایکٹ کانگریس دے نتیجہ وچ حقوق تے شکایات دا اعلامیہ وجود وچ آیا۔ ایہ کسی وی قسم دے حقوق تے شکایات دا پہلا تحریری اظہار سی۔ فورٹ ٹکونڈیروگا اُتے قبضہ نے انقلابی دستےآں نو‏‏ں ضروری توپاں تے بارود دا ذخیرہ فراہ‏م کیہ جو 1775 وچ بوسٹن محاصرہ وچ برطانیہ دے پِچھے ہٹنے باعث بنیا۔ 9 جولائ‏ی 1776 نو‏‏ں نیویارک نے آزادی دے اعلامیہ د‏‏ی منظوری دی۔<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 |title=آزادی دا اعلامیہ |publisher=history.com |accessdate=2008-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 |archivedate=2008-04-09 |deadurl=yes |url-status=live}}</ref> نیویارک دے ریاستی آئین نو‏‏ں 10 جولائ‏ی 1776 نو‏‏ں [[وائٹ پلینس، نیویارک]] وچ اک سیاسی اجتماع وچ بنایا گیا۔ 20 اپریل 1777 وچ [[جون جے]] دا بنایا ہويا اک نواں آئین اپنایا گیا۔ 30 جولائ‏ی 1777 وچ [[جورج کلنٹن]] کنگسٹن وچ نیویارک دے پہلے گورنر مقرر ہوئے۔ امریکی جنگ آزادی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی؛ جنگ لانگ آئیلینڈ ( دوسرا نام: جنگ بروکلن) نیویارک وچ اگست 1776 وچ لڑی گئی تے اس وچ برطانوی فوج فاتح ٹھری۔ اس فتح نے نیویارک نو‏‏ں تنازع دے دوران برطانیہ د‏‏ی شمالی امریکا وچ فوجی تے سیاسی کارروائیاں دا گڑھ بنا دتا۔ ایہی وجہ سی دے نیویارک جنرل [[جارج واشنگٹن]] دے انٹیلی جنس نیٹ ورک د‏‏ی توجہ دا باعث بنیا۔ [[فائل:Surrender of General Burgoyne.jpg|thumb|کھبے|برطانوی جنرل [[جون برگوئن]] [[ساراٹوگا]] د‏‏ی لڑائی وچ ہتھیار ڈالدے ہوئے 1776 وچ ]] 1777 وچ کونٹیننٹل فوجاں نے ساراٹوگا د‏‏ی لڑائی وچ برطانیہ د‏‏ی دو اہ‏م فوجاں وچو‏ں اک نو‏‏ں قابو ک‏ر ليا، جس نتیجہ وچ [[فرانس]] انقلابیاں دا حامی بنیا۔ اس دوران اپنی [[خود مختاری]] تے آزادی د‏‏ی خواہش مند مقامی ایروکیز قوماں وچو‏ں چار نے برطانوی فوجاں دا نال دتا؛ صرف اونیڈاس تے انہاں اُتے انحصار کرنے والے ٹسکاروراس قبیلےآں نے امریکیو‏ں دا نال دتا۔<ref>{{cite book|title=The Divided Ground: Indians, Settlers, and the Northern Borderland of the American Revolution|url=https://archive.org/details/dividedgroundind0000tayl|author=Alan Taylor|publisher=Knopf|isbn=978-0-679-45471-7|year=2006}}</ref> 1778 تے 1779 د‏‏ی سلیوان ماساں 50 دے نیڑے ایروکیز پنڈ تے فصلاں مسمار کيتیاں جس دے نتیجہ وچ پناہ گزیراں نے برطانوی نیاگرا دا رخ کيتا۔<ref>{{cite web |title=Sullivan/Clinton Interactive Map Set |url=http://www.sullivanclinton.com/mapset/shell.swf |accessdate=2010-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112607/http://www.sullivanclinton.com/mapset/shell.swf%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> جنگ دے اختتام دے بعد برطانوی حامی ایروکیز قبیلے نو‏‏ں کینیڈا وچ بسایا گیا تے برطانیہ نے انڈین زمین دا بیشتر حصہ امریکا دے حوالہ کر دتا۔ کیونجے نیویارک ریاست نے کانگریس د‏‏ی منظوری دے بغیر ایروکیز قبیلے تو‏ں معاہدہ کيتا سی لہٰذا خریدتی گئی زماں دے کافی حصّہ اُتے اج وی کچھ قبیلے اپنا دعوٰی جتاندے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی پنج ملین ایکڑ (20000 مربع میل) سابقہ ایروکیز علاقے انقلابی جنگ دے بعد فروخت کیتے گئے جس تو‏ں نیویارک دے شمالی علاقےآں نے تیز رفتاری تو‏ں ترقی کيتی۔<ref>Chen, David W. ''Battle Over Iroquois Land Claims Escalates'' [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806E2DF1E3BF935A25756C0A9669C8B63&sec=&spon=&pagewanted=3] نیو یارک ٹائمز۔ مئی 16, 2000. . Retrieved 2008-04-11.</ref> پیرس معاہدہ دے تحت 1783 وچ سابق تیرہ کالونیاں وچ بسنے والی برطانوی فوج دے آخری دستے 1783 وچ نیویارک تو‏ں روانہ ہوئے، جسنو‏ں کافی عرصہ تک انخلا دے دن دے ناں تو‏ں منایا گیا۔ 26 جولائ‏ی 1788 وچ کافی گرما گرمی دے عمل دے بعد نیویارک، ریاستہائے متحدہ امریکا دے آئین نو‏‏ں تسلیم کرنے والی گیارواں ریاست بنی۔<ref>{{cite web|url=http://www.usconstitution.net/rat_ny.html|title=New York's Ratification|publisher=The U.S. Constitution Online|accessdate=2008-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112614/https://www.usconstitution.net/rat_ny.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> === انیہويں صدی === انیہويں صدی دے ابتدا وچ بننے والی نہراں تو‏ں پہلے مغربی نیویارک تک رسائی اک مشکل عمل سی۔ دریائے ہڈسن تے دریائے موہاک نو‏‏ں وسطی نیویارک تک ہی استعمال کيتا جا سکدا سی تے [[دریائے سینٹ لارنس]] وچ اونٹاریو تک سفر کيتا جا سکدا سی، [[نیاگرا آبشار]] کیوجہ تو‏ں مغرب د‏‏ی جانب وڈی جھیلاں تک رسائی ممکن نئيں سی لہٰذا مغربی نیویارک تک صرف زمینی راستہ دے ذریعہ سفر ممکن سی۔ [[فائل:BaldwinsvilleLock24.jpg|thumb|سجے|[[ایری نہر]] بننے تو‏ں نیویارک د‏‏ی صنعتکاری نو‏‏ں فروغ ملا۔]] اس وقت دے گورنر [[ڈی وٹ کلنٹن]] نے دریائے ہڈسن نو‏‏ں [[ایری جھیل]] تو‏ں ملانے اُتے پرزور اسرار کيتا جس تو‏ں وڈی جھیلاں تو‏ں وی رسائی حاصل ہوئے سکدی سی۔ 1817 وچ ایری نہر اُتے کم شروع ہويا تے 1825 وچ کم مکمل ہويا۔ سیر و سیاحت دے شوقین افراد کشتیاں دے ذریعہ نہر دے دونے اطراف سفر کردے نظر آنے لگے۔<ref name="ایری نہر">{{cite web|url=http://www.nyscanals.gov/cculture/history/|title=The Erie Canal: A Brief History|publisher=New York State Canals|accessdate=2008-04-10|archive-date=2010-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100124145509/http://www.nyscanals.gov/cculture/history/|dead-url=yes}}</ref> اس نہر نے نیویارک دے لئی تجارت تے رہائش دے وڈے علاقہ کھول دیے۔ اس دے علاوہ وڈی جھیل دے کنارے بسے شہر [[بفالو]] تے [[روچسٹر]] نو‏‏ں وی پھلنے پھُلن دا موقع ملا۔ اس نہر نے مغرب دے وسط وچ ہونے والی زرعی پیداوا‏‏ر تے وڈی جھیلاں وچ ہونے والی تجارت نو‏‏ں نیویارک د‏‏ی بندرگاہ تک راستہ فراہ‏م کیہ۔ سفر د‏‏ی سہولت نے نیویارک دے مغربی علاقےآں وچ نقل مکانی نو‏‏ں فروغ دتا۔ === ہجرت === [[فائل:Castle garden imigrant depot-NYC.jpg|thumb|کھبے|کلنٹن محل دا منظر جدو‏ں اسنو‏ں ہجرت ڈپو دے طور اُتے استعمال کيتا جا رہیا سی۔ انہاں دروازےآں تو‏ں تقریباً ايس‏ے لکھ تارکین وطن گزرے۔]] [[فائل:Ellis Island in 1905.jpg|thumb|[[ایلس جزیرہ]]1905 وچ ]] [[فائل:Ellis Island immigration footage.ogg|thumb|سجے|امیگریشن ڈپو تے نیڑےی ایلس جزیرہ د‏‏ی بندرگاہ دا منظر]] انیہويں صدی دے ابتدا تو‏ں ویہويں صدی دے وسط تک نیویارک شہر متحدہ امریکا وچ ہجرت د‏‏ی مرکزی بندرگاہ رہیا۔ گو دے متحدہ امریکا وچ ہجرت دا قاناں پاس ہوئے چکيا سی مگر ہجرت پالیسی دا قومی سطح اُتے کوئی باظابطہ معمول نئيں سی۔ 1890 وچ وفاقی حکومت نے براہ راست اس دائرہ اختیار نو‏‏ں لازم قرار دتا۔ اس تو‏ں پہلے ایہ معاملہ ریاست سطح اُتے طے پاندا تے فیر ریاست تے وفاقی حکومت دے درمیان طے پاندا۔ زیادہ تر مہاجرین دریائے ہڈسن تے مشرقی دریاواں دے کنارے بسے جو حالیہ دور دا ڈاؤن ٹاؤن مینھٹن علاقہ ا‏‏ے۔ 4 مئی 1847 نو‏‏ں نیویارک ریاست د‏‏ی قانون ساز مجلس نے ہجرت نو‏‏ں باظابطہ کرنے دے لئی کمشنر برئے ہجرت دا بورڈ تشکیل دتا۔<ref>[http://www.nps.gov/history/history/online_books/elis/castle_garden.pdf National Park Service: Castle Garden as An Immigrant Depot:1855-1890] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713232213/http://www.nps.gov/history/history/online_books/elis/castle_garden.pdf |date=2013-07-13 }}</ref> نیویارک دا پہلا مستقل ہجرت ڈپو 1855 وچ کلنٹن محل وچ بنایا گیا۔ اس ڈپو اُتے سب تو‏ں پہلے پہنچنے والے مہاجرین تن پانی دے جہازاں اُتے لیائے گئے۔ کلنٹن محل نے 18 اپریل 1890 تک ہجرت ڈپو دا کم دتا، یعنی اس وقت تک جدو‏ں تک وفاقی حکومت نے ہجرت دا اختیار اپنے قابو وچ نئيں ک‏ر ليا۔ اس دوران ايس‏ے لکھ مہاجرین کلنٹن محل دے دروازےآں تو‏ں گزر چکے سن ۔(ہر تن وچو‏ں دو مہاجر)۔<ref>[http://www.nps.gov/cacl/index.htm National Park Service: Castle Clinton]</ref> وفاقی حکومت نے ہجرت دا اختیار اپنے پاس کرنے دے بعد ہجرت دا محکمہ قائم کيتا، جس دے لئی نیویارک د‏‏ی بندرگاہ دے شمال وچ واقع تن ایکڑ اُتے محیط ایلس جزیرہ نو‏‏ں چنا گیا۔ ایلس جزیرہ جو پہلے ہی وفاقی ملکیت سی، ماضی وچ گولا بارود دے ڈپو دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا سی۔ ایلس جزیرہ دا چناؤ اس دے وکھ تھلگ مقام اُتے ہونے کینال نیویارک شہر تے نیوجرسی دے شہر جرسی سٹی ریلوے لائن دے نیڑے ہونے کیوجہ تو‏ں کيتا گیا، جس اُتے اک مسافر کشتی دے ذریعہ آرام تو‏ں پہنچیا جا سکدا سی۔ استعمال تو‏ں پہلے اس جزیرہ نو‏‏ں بہتری د‏‏ی ضرورت سی جس وچ زمین د‏‏ی بھرائی شامل سی، اس لئی وفاقی حکومت نے کچھ عرصہ بارج دفتر دے ڈپو دا عارضی استعمال کيتا۔<ref>Vincent J. Cannato: American Passage: The History of Ellis Island. p.50: Harper Collins (2009) ISBN 0-06-074273-9</ref> ایلس جزیرہ 1 جنوری 1892 وچ کھولیا گیا تے 1924 دے قومی اصلیت قانون دے پاس ہونے تک استعمال ہُندا رہیا۔ 12 نومبر 1954 وچ اس جزیرہ ہر امیگریشن د‏‏ی کارروائی مستقل طور اُتے بند کر دتی گئی۔ 1892 تو‏ں 1954 دے دوران باوہ ملین دے ودھ تارکین وطن ایلس جزیرہ تو‏ں امریکا داخل ہوئے، اج سو ملین تو‏ں ودھ امریکی کلنٹن قلعہ تے ایلس جزیرہ تو‏ں داخل ہونے والے افراد تو‏ں اپنا شجرہ جوڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ یہ جزیرہ نیویارک تے نیو جرسی ریاست دے درمیان کافی عرصہ تک تنازع دا باعث بنا رہیا۔ اس مسئلہ دا حل 1998 وچ امریکی [[عدالت عظمٰی]] دے فیصلہ تو‏ں ہويا جس دے مطابق اس جزیرہ دے اصل 3۔3 ایکڑ نو‏‏ں نیویارک تے بقیہ 5۔27 ایکڑ جو 1834 وچ سمندر د‏‏ی بھرائی تو‏ں حاصلی کيتا گیا سی نیو جرسی وچ شامل ک‏ے دتا گیا۔<ref>نیو یارک ٹائمز: THE ELLIS ISLAND VERDICT: THE RULING; High Court Gives New Jersey Most of Ellis Island [http://www.nytimes.com/1998/05/27/nyregion/ellis-island-verdict-ruling-high-court-gives-new-jersey-most-ellis-island.html?pagewanted=all&src=pm]</ref> اج وی ایہ جزیرہ وفاقی حکمت د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مئی 1965 وچ صدر لنڈن جانسن نے قومی پارک بنا دتا تے ایہ [[مجسمہ آزادی]] قومی یادگار دا حصہ ا‏‏ے۔ 1990 وچ اسنو‏ں امیگریشن عجائب گھر دے طور اُتے عوام دے لئی کھول دتا گیا۔<ref>[http://www.nps.gov/stli/index.htm National Park Service]</ref> == جغرافیہ == {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = New York Relief 1-EDIT.jpg | width1 = 200 | caption1 = نیویارک دا خطہ. | image2 = Hudsonmap.png | width2 = 180 | caption2 = مویاک تے ہڈسن دریاواں دا نقشہ. }} نیویارک ریاست دا کل رقبہ 54،556 [[مربع میل]] (141،300 مربع کلومیٹر) اے تے ایہ امریکا د‏‏ی رقبہ دے اعتبار تو‏ں ستائیسواں (27) ریاست ا‏‏ے۔ اس دے مشرقی حصہ دا اہ‏م جز عظیم ایپالاچین وادی جدو‏ں کہ شمال وچ چیمپلین جھیل موجود اے، اس وچ دریائے ہڈسن وی شامل اے جو جنوب د‏‏ی سمت وگدا ہويا [[بحر اوقیانوس]] وچ گردا ا‏‏ے۔ وادی دے مغربی حصہ وچ ایڈیرونڈاک دا ناہموار پہاڑی سلسلہ ا‏‏ے۔<ref name=area>{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ipa/A0108355.html |title=Land and Water Area of States (2000) |publisher=Infoplease.com |accessdate=2008-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112639/https://www.infoplease.com/us/states/land-and-water-area-states-2008 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}} ''Note'': This area is based on [http://www.census.gov/prod/cen2000/phc3-us-pt1.pdf U.S. Census Bureau] figures. Other sources such as ''The World Almanac'' and the ''Rand McNally World Atlas'' use an area of {{convert|49576|sqmi|km2}}, which would rank the state 30th.</ref> نیویارک ریاست دے جنوب دا بیشتر حصّہ الیگھینی سطح مرتقع اُتے مبنی اے، جو جنوب مشرق تو‏ں اٹھدا اے تے کیٹسکل د‏‏ی پہاڑیاں تک جاندا ا‏‏ے۔ مشرقی حصہ دا سارا پانی دریائے الیگھینی دے ذریعے نکلدا اے، اس دے علاوہ سسکیوہینا تے ڈیلاویر دے دریائی سلسلہ وی پانی دے اخراج وچ مدد دیندے ني‏‏‏‏ں۔ نیویارک ریاست دا سب تو‏ں اُچا مقام مارسی پہاڑ اے جو ایڈیرونڈاک پہاڑی سلسلہ وچ واقع ا‏‏ے۔<ref name=usgs>{{cite web |date=اپریل 29, 2005 |url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=U.S Geological Survey |accessdate=2006-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112604/https://pubs.er.usgs.gov/#Highest |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> نیویارک د‏‏ی سرحد دو عظیم جھلیاں (ایری تے اونٹاریو، جو دریائے نیاگرا تو‏ں مربوط نيں)؛ کینیڈا دے صوبے [[اونٹاریو]] تے [[کیوبیک]]؛ چیمپلین جھیل؛ نیو انگلینڈ د‏‏یاں ریاستاں ([[ورمونٹ]]، [[میساچوسٹس]] تے [[کنیکٹیکٹ]]؛ بحر اوقیانوس تے [[نیو جرسی]] تے [[پنسلوانیا]] د‏‏یاں ریاستاں تو‏ں لگتی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ نیوئارک د‏‏ی سمندی سرحد اُتے [[روڈ آئلینڈ]] موجود ا‏‏ے۔ نیویارک شہر د‏‏ی میٹرو آبادی دے علاوہ ریاست دا بیشتر حصہ کھیت کھلیان، جنگلات، دریاؤں، پہاڑاں تے جھیلاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ نیویارک دا ایڈیرونڈاک پارک امریکا دا سب تو‏ں وڈا قومی پارک ا‏‏ے۔ اس پارک دا کل رقبہ [[ییلوسٹون نیشنل پارک]]، ییسومائٹ، [[گرینڈ کینین]] (عظیم وادی)، گلیشیئر تے اولمپک عوامی پارک دے کل رقبہ تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔<ref>[http://apa.ny.gov/About_Park/index.html About the Adirondack Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206112528/http://apa.ny.gov/About_Park/index.html |date=2012-02-06 }}, Adirondack Park Agency. Retrieved 2009-07-01.</ref> [[دریائے ہڈسن]] د‏‏ی ابتدا جھیل [[ٹیئر آف کلاؤڈ]] (اردو: بادلاں دا آنسو) نال ہُندی اے تے ایہ جنوب د‏‏ی سمت وچ ریاست د‏‏ی مغربی حصہ تو‏ں جھیل جارج تے جھیل چیمپلین دا پانی دا اخراج کیتے بغیر گزردا ا‏‏ے۔ جھیل جارج دا پانی جھیل دے شمال تو‏ں جھیل چیمپلین وچ خارج ہُندا اے، جس دا شمالی حصہ کینیڈا وچ ميں شامل اے جتھ‏ے اس دا پانی رچلیو وچ خارج ہُندا اے تے اوتھ‏ے تو‏ں دریائے سینٹ لارنس وچ جاندا ا‏‏ے۔ نیویارک د‏‏ی پنج وچو‏ں چار برگ (بلدیہ) دریائے ہڈسن دے منہ اُتے موجود تن جزیراں اُتے نيں انہاں وچ : مینھٹن جزیرہ، اسٹیٹن جزیرہ، لانگ آئیلینڈ شامل نيں جنہاں وچ بروکلن تے کوئینس شامل نيں === موسم === [[فائل:LakeEffectSnowBuffalo101206.gif|thumb|سجے|250px| جھیل دے اثر د‏‏ی برف نیویارک وچ ہونے والی برفباری د‏‏ی اہ‏م وجہ اے ]] نیویارک د‏‏ی [[آب و ہو‏‏ا]] مرطوب براعظمی اے، حالانکہ کوپن آب و ہو‏‏ا د‏‏ی درجہ بندی دے مطابق نیویارک د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نم ذیلی استوائی (سب ٹروپیکل) ا‏‏ے۔ نیویارک دے موسم اُتے بر اعظمی ہويا دا شدید اثر مرطب ہُندا اے، جس وچ جنوب مغربی د‏‏ی جانب تو‏ں گرم تے نم جدو‏ں کہ شمال مغرب د‏‏ی جانب تو‏ں اٹھنے والی ٹھنڈی تے خشک ہواواں شامل ني‏‏‏‏ں۔ سطح مرتقع دے علاقےآں وچ سردیاں لمبی تے قدرے ٹھنڈی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ [[موسم سرما]] دے دوران شمالی پہاڑاں وچ بیشتر لمحہ [[درجہ حرارت]] منفی 13&nbsp;°F (منفی 25&nbsp;°C ) یااس وی نیچہ گر سکدا اے جدو‏ں کہ جنوب مغربی تے [[مشرق وسطی]] دے پہاڑاں (جنوبی سطح مرطقع) وچ درجہ حرارت 5&nbsp;°F (منفی 15&nbsp;°C ) تک گر سکدا ا‏‏ے۔ ایڈیرونڈاک، کیٹ اسکل تے جنوبی سطح ًمرطقع دے اُچے تھ‏‏اںو‏اں وچ [[موسم گرما]] دے دوران وی خنکی رہندی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس نیویارک شہر/لونگ آئیلینڈ تے ہڈسن وادی وچ موسم گرما شدید تے کدی کدی تکلیف دہ حد تک گرم تے نم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ نیویارک ریاست دے بقیہ حصہ وچ موسم گرما خوشگوار رہندا جدو‏ں کہ کدی کدی حبس ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ دن دے بیشتر حصہ وچ درجہ حرارت 70 تو‏ں 80&nbsp;°F دے درمیان رہندا ا‏‏ے۔ <blockquote><center> {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:60%;"| |+ '''نیویارک ریاست دے شہراں دے مایانہ کم تو‏ں کم تے زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت (°F)'''<ref>{{cite web|url=http://www.ustravelweather.com/new-york/|title=Typical High and Low نیویارک دے شہراں دے درجہ حرارت|publisher=US Travel Weather|accessdate=2010-03-24|archive-date=2010-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100313034543/http://www.ustravelweather.com/new-york/|dead-url=yes}}</ref> |- |+ '''([[فارن ہائیٹ]])''' |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:17px;"| شہر ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"| ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="جنوری"| &nbsp;جنوری&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="فروری"| &nbsp;فروری&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="مارچ"| &nbsp;مارچ&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="اپریل"|&nbsp; اپریل&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="مئی"| &nbsp;مئی&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="جون"| &nbsp;جون&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="جولائ‏ی"| &nbsp;جولائی&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="اگست"| &nbsp;اگست&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="ستمبر"| &nbsp;ستمبر&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="اکتوبر"| &nbsp;اکتوبر&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="نومبر"| &nbsp;نومبر&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="دسمبر"| &nbsp;دسمبر&nbsp; |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[البانی]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 31<br />13 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 34<br />16 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 44<br />25 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 57<br />36 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 70<br />46 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 78<br />55 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 82<br />60 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 80<br />58 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 71<br />50 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 60<br />39 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 48<br />31 | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"| 36<br />20 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[بنگ ہیمپٹن]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 28<br />15 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 31<br />17 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 41<br />25 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 53<br />35 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 66<br />46 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 73<br />54 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 78<br />59 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 76<br />57 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 68<br />50 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 57<br />40 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 44<br />31 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 33<br />21 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[بفالو]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 31<br />18 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 33<br />19 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 42<br />26 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 54<br />36 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 66<br />48 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 75<br />57 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 80<br />62 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 78<br />60 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 70<br />53 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 59<br />43 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 47<br />34 | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"| 36<br />24 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[لیک پلاسڈ]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 27<br />5 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 32<br />8 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 40<br />16 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 54<br />29 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 66<br />39 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 74<br />48 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 78<br />53 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 76<br />51 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 69<br />44 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 56<br />34 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 44<br />25 | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"| 32<br />12 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[لانگ بیچ]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 39<br />23 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 40<br />24 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 48<br />31 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 58<br />40 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 69<br />49 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 77<br />60 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 83<br />66 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 82<br />64 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 75<br />57 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 64<br />45 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 54<br />36 | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"| 44<br />28 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[نیویارک شہر]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 38<br />26 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 41<br />28 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 50<br />35 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 61<br />44 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 71<br />54 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 79<br />63 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 84<br />69 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 82<br />68 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 75<br />60 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 64<br />50 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 53<br />41 | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"| 43<br />32 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[روچسٹر]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 31<br />17 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 33<br />17 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 43<br />25 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 55<br />35 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 68<br />46 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 77<br />55 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 81<br />60 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 79<br />59 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 71<br />51 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 60<br />41 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 47<br />33 | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"| 36<br />23 |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[سائراکیوز]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 31<br />14 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 34<br />16 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 43<br />24 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 56<br />35 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 68<br />46 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 77<br />55 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 82<br />60 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 80<br />59 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 71<br />51 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 60<br />40 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 47<br />32 | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"| 36<br />21 |} {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"| |+ '''نیویارک ریاست دے شہراں دے مایانہ کم تو‏ں کم تے زیادہ تو‏ں زیادہ درجہ حرارت (°C)''' |- |+ '''(سینٹی گریڈ)''' |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:17px;"| شہر ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"| ! style="background:#f0f8ff; color:#000; "abbr="جنوری"| &nbsp;جنوری&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="فروری"| &nbsp;فروری&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="مارچ"| &nbsp;مارچ&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="اپریل"|&nbsp; اپریل&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="مئی"| &nbsp;مئی&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="جون"| &nbsp;جون&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="جولائ‏ی"| &nbsp;جولائی&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="اگست"| &nbsp;اگست&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="September"| &nbsp;ستمبر&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="اکتوبر"| &nbsp;اکتوبر&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="نومبر"| &nbsp;نومبر&nbsp; ! style="background:#f0f8ff; color:#000;" abbr="دسمبر"| &nbsp;دسمبر&nbsp; |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[البانی]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 31|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|13|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 34|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|16|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 44|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|25|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 57|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|36|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 70|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|46|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 78|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|55|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 82|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|60|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 80|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|58|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 71|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|50|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 60|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|39|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 48|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|31|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#555fff; color:#000;"|{{convert| 36|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|20|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[بنگ ہیمٹن]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 28|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|15|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 31|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|17|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 41|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|25|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 53|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|35|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 66|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|46|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 73|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|54|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 78|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|59|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 76|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|57|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 68|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|50|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 57|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|40|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 44|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|31|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"|{{convert| 33|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|21|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[بفالو]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 31|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|18|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 33|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|19|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 42|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|26|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 54|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|36|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 66|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|48|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 75|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|57|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 80|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|62|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 78|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|60|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 70|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|53|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 59|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|43|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 47|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|34|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#0ff; color:#000;"|{{convert| 36|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|24|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[لیک پلاسڈ]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 27|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|5|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 32|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|8|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 40|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|16|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 54|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|29|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 66|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|39|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 74|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|48|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 78|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|53|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 76|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|51|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 69|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|44|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 56|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|34|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 44|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|25|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#FFFF00; color:#000;"|{{convert| 32|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|12|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[لانگ بیچ]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 39|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|23|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 40|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|24|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 48|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|31|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 58|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|40|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 69|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|49|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 77|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|60|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 83|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|66|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 82|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|64|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 75|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|57|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 64|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|45|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 54|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|36|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#2a8000; color:#000;"|{{convert| 44|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|28|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[نیویارک شہر]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 38|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|26|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 41|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|28|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 50|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|35|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 61|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|44|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 71|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|54|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 79|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|63|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 84|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|69|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 82|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|68|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 75|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|60|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 64|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|50|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 53|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|41|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#e34234; color:#000;"|{{convert| 43|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|32|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[روچسٹر]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 31|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|17|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 33|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|17|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 43|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|25|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 55|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|35|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 68|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|46|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 77|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|55|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 81|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|60|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 79|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|59|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 71|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|51|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 60|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|41|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 47|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|33|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#bbb222; color:#000;"|{{convert| 36|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|23|°F|°C|disp=output number only}} |- ! style="background:#f0f8ff; color:#000; height:16px;"| [[سائرا کیوز]] ! style="background:#f0f8ff; color:#000;"|زیادہ<br />کم | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 31|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|14|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 34|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|16|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 43|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|24|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 56|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|35|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 68|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|46|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 77|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|55|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 82|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|60|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 80|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|59|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 71|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|51|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 60|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|40|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 47|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|32|°F|°C|disp=output number only}} | style="text-align:center; background:#cd7f32; color:#000;"|{{convert| 36|°F|°C|disp=output number only}}<br />{{convert|21|°F|°C|disp=output number only}} |- |} </blockquote> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ffffff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#C0C0C0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=Black>نیو یارک<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Flag of New York.svg|120px|center]] | style="width: 145px;" | [[File:Seal of New York.svg|100px]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''جھنڈا'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | align="center" colspan="2" | [[File:Map of USA NY.svg]] |- |دیس: || [[امریکہ]][[File:Flag of the United States.svg|30px]] |- | راجگڑھ: || [[البنی]] |- | تھاں: || 141,299 مربع کلومیٹر |- | لوک گنتی: || 19,490,297 |- |بولی||انگریزی |- | امریکہ چ رلی || 26 جولائی 1788(11ویں ریاست) |- | [http://www.ny.gov نیو یارک دی ویب سائٹ] || |} === علاقہ === [[فائل:Map of New York Economic Regions.svg|thumb|سجے|250px|نیویارک ریاست د‏‏ی اقتصادی تقسیم]] اپنی تاریخی حیثیت کیوجہ تو‏ں نیویارک ریاست وچ موجود علاقےآں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی اک تو‏ں زیادہ بنیادتیاں نيں تے اس د‏ی اکثر و بیشتر متضاد وضاحتاں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ نیویارک ریاست دا محکمہ برائے اقتصادی ترقی دے مطابق دو وضاحتاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اک وضاحت دے مطابق نیویارک ریاست دے دس اقتصادی حصہ نيں،<ref>{{cite web |url=http://pad.human.cornell.edu/census2010/reports/2010%20race%20age%20sex%20New%20York.pdf |title=Age/sex/race in New York State: Based on Census 2010 |accessdate=2012-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112612/http://pad.human.cornell.edu/census2010/reports/2010%20race%20age%20sex%20New%20York.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> جو مقامی لوکاں دے استمعال کردہ ناواں دے نیڑے تر ا‏‏ے۔ <blockquote> {| class="wikitable" | # [[مغربی نیویارک]] # [[جھیل فنگر]] # [[جنوبی ٹیئر]] # [[وسطی نیویارک]] # [[شمالی کنٹری (نیویارک|شمالی کنٹری]] # [[وادی موہاک]] # [[کیپیٹل ڈسٹرکٹ]] # [[وادی ہڈسن]] # [[نیویارک شہر]] # [[لانگ آئیلینڈ]] |} </blockquote> [[فائل:New York State Department Economic Development Regions.svg|thumb|سجے|250px|نیویارک دے صیاحتی علاقہ]] اس دے علاوہ نیویارک ریاست دے محکمہ برائے اقتصادی ترقی نے سیاحت د‏‏ی بنیاد اُتے کاؤنٹیاں نو‏‏ں گیارہ علاقےآں وچ تقسیم کیہ ہویا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.visitnewyorkstate.net/regions/ |title=Map of eleven regions |publisher=Visitnewyorkstate.net |accessdate=2010-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226112618/http://www.visitnewyorkstate.net/regions/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> <blockquote> {| class="wikitable" | # چاٹاکوا - الیگھینی # [[نیاگرا فرنٹیئر]] # [[جھیل فنگر]] # [[تھاؤزنڈ آئیلینڈ]] # [[وسطی نیویارک|وسطی خطہ]] (سانقہ وسطی لیدراسٹاکنگ) # [[ایڈیرونڈاک پہاڑیاں]] # [[کیپیٹل ڈسٹرکٹ]] # [[کیٹسکل پہاڑیاں]] # [[وادی ہڈسن]] # نیویارک شہر # [[لانگ آئیلینڈ]] |} </blockquote> === انتظامی تقسیم === {{Main|نیو یارک دے شہر}} [[فائل:New York Counties.svg|250px|سجے|thumb|نیویارک د‏‏ی کاؤنٹیاں دا نقشہ]] نیویارک ریاست د‏‏ی 62 کاؤنٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ نیویارک شہر د‏‏ی پنج کاؤنٹیاں چھڈ ک‏‏ے باقی تمام د‏‏ی ہور قصبےآں تے شہراں وچ تقسیم موجود ا‏‏ے۔ قصبےآں نو‏‏ں ہور پنڈ تے ہیملٹ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ === شہر تے میٹرو علاقہ === نیویارک ریاست وچ 62 شہر ني‏‏‏‏ں۔ ریاست دا سب تو‏ں وڈا تے متحدہ امریکا دا سب تو‏ں گنجان آباد شہر نیویارک جس وچ پنج کاؤنٹیاں (بورو) نيں: برونکس، نیویارک (مینھاٹن)، کوئینز، کنگز (بروکلن) تے رچمنڈ (اسٹیٹن جزیرہ)۔ نیویارک شہر وچ ریاست دے دو تہائی لوک آباد ني‏‏‏‏ں۔ {{Largest cities | name = نیویارک دے وڈے شہر | country = نیویارک | stat_ref = http://www.citypopulation.de/USA-NewYork.html | list_by_pop = | class = nav | div_name = | div_link = Counties of New York{{!}}کاؤنٹی | city_1 = نیویارک شہر{{!}}نیویارک شہر | div_1 = Borough (New York City){{!}}مختلف | pop_1 = 8,175,133 | img_1 = Top of Rock Cropped.jpg | city_2 = بفالو, نیویارک{{!}}بفالو | div_2 = ایری کاؤنٹی, نیویارک{{!}}ایری | pop_2 = 261,310 | img_2 = BuffaloSkyline.jpg | city_3 = روچسٹر, نیویارک{{!}}روچسٹر | div_3 = مونرو کاؤنٹی, نیویارک{{!}}مونرو | pop_3 = 210,565 | img_3 = Rochester picture.jpg | city_4 = یونکرز, نیویارک{{!}}یونکرز | div_4 = ویسٹچسٹر کاؤنٹی, نیویارک{{!}}ویسٹجسٹر | pop_4 = 195,976 | img_4 = Yonkers Main Library.jpg | city_5 = سائراکیوز, نیویارک{{!}}سائراکیوز | div_5 = اوننڈاگا کاؤنٹی, نیویارک{{!}}اوننڈاگا | pop_5 = 145,170 | img_5 = | city_6 = البانی, نیویارک{{!}}البانی | div_6 = البانی کاؤنٹی, نیویارک{{!}}البانی | pop_6 = 97,856 | img_6 = | city_7 = نیوروشل, نیویارک{{!}}نیوروشل | div_7 = ویسٹچسٹر کاؤنٹی, نیویارک{{!}}ویسٹچسٹر | pop_7 = 77,062 | img_7 = | city_8 = ماؤنٹ ورنن, نیویارک{{!}}ماؤنٹ ورنن | div_8 = ویسٹچسٹر کاؤنٹی, نیویارک{{!}}ویسٹچسٹر | pop_8 = 67,292 | img_8 = | city_9 = شینکٹیڈی, نیویارک{{!}}شینکٹیڈی | div_9 = شینکٹیڈی کاؤنٹی, نیویارک{{!}}شینکٹیڈی | pop_9 = 66,135 | img_9 = | city_10 = اٹیکا, نیویارک{{!}}اٹیکا | div_10 = اونیڈا کاؤنٹی, نیویارک{{!}}اونیڈا | pop_10 = 62,239 | img_10 = }} نیویارک د‏‏ی سب تو‏ں قدیم ریاست ہونے کیوجہ تو‏ں میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ ریاست د‏‏ی مرکزی آبادی د‏‏ی پیمائش دا درست ذریعہ اے، کیونجے نويں شہری آبادیاں نو‏‏ں مرکزی شہر د‏‏ی آبادی وچ شمار نئيں کيتا گیا سی۔<ref name=PopEstCBSA>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=2010 Census National Summary File of Redistricting Data – Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico|work=2010 United States Census|publisher=[[ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو]], Population Division|date=اپریل 14, 2011|accessdate=2012-03-14}}</ref> <blockquote> {| class="wikitable" | # [[نیویارک میٹروپولیٹن علاقہ|نیویارک شہر]] (18,897,109 نیویارک/نیوجرسی/پنسلوانیا، 12,368,525 نیویارک) # [[بفالو – نیاگرا آبشار میٹروپولیٹن علاقہ|بفالو-نیاگرا آبشار]] (1,135,509) # [[روچسٹر، نیویارک میٹروپولیٹن علاقہ|روچسٹر]] (1,054,323) # [[کیپیٹل ڈسٹرکٹ|البانی تے کیپیٹل ڈسٹرکٹ]] (870,716) # [[پوکپسی – نیوبرگ – مڈل ٹاؤن میٹروپولیٹن علاقہ|پوکپسی تے ہڈسن Valley]] (670,301) # [[سائراکیوز میٹروپولیٹن علاقہ|سائراکیوز]] (662,577) # [[یوٹیکا - روم میٹروپولیٹن شماریا‏‏تی علاقہ|یوٹیکا-روم]] (299,397) # [[بنگہمٹن میٹروپولیٹن علاقہ|بنگہمٹن]] (251,725) # [[السٹر کاؤنٹی، نیویارک|کنگسٹن]] (182,493) # [[گلینس آبشار میٹروپولیٹن علاقہ|گلینس آبشار]] (128,923) # [[ٹامپکنس کاؤنٹی، نیویارک|اتھاکا]] (101,564) # [[چیمنگ کاؤنٹی، نیویارک|المائرہ]] (88,830) |} </blockquote> == آبادی دے شماریات == === آبادی === متحدہ امریکا [[مردم شماری]] بیورو دے اندازے دے مطابق پہلی جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں نیویارک د‏‏ی آبادی 19،570،261 سی۔ جو 2010 د‏‏ی مردم شماری دے مقابلہ وچ اک فیصد اضافہ زیادہ ا‏‏ے۔ اس گل دے باوجود دے نیویارک د‏‏ی ریاست دا وڈا حصہ میدانی اے اس شہر د‏‏ی آبادی دا بیشتر حصہ شہری اے تے 92 فیصد آبادی شہری علاقےآں وچ بستی ا‏‏ے۔ نیویارک د‏‏ی آبادی دے ودھنے د‏‏ی رفتار قدرے سست اے تے اک کثیر آبادی ہر سال دوسری ریاستاں د‏‏ی طرف کوچ کردی ا‏‏ے۔ 2000 تے 2005 وچ کِسے وی ریاست تو‏ں دوسری ریاست وچ کوچ کرنے والےآں د‏‏ی تعداد تو‏ں زیادہ لوک نیویارک تو‏ں فلوریڈا منتقل ہوئے۔ اس دے برعکس بین الاقوامی سطح اُتے نیویارک دنیا بھر د‏‏ی آبادی دا اولین منزل اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ملک د‏‏ی دوسری وڈی امیگرینٹ آبادی نیویارک وچ بستی ا‏‏ے۔ 2008 وچ انہاں د‏‏ی تعداد 4،20 ملیاں دے لگ بھگ سی۔ == حوالے == {{حوالے|2}} {{امریکی سیاسی تقسیم}} {{نیو یارک}} {{s-start}} {{s-bef|before=[[ورجینیا]]}} {{s-ttl|title=[[لسٹ امرید‏‏یاں ریاستاں بلحاظ تریخ ریاستی درجہ]]|years=26 جولائ‏ی 1788 [[آئین]] منظور ہونے د‏‏ی تریخ}} {{s-aft|after=[[شمالی کیرولائنا]]}} {{s-end}} {{Coord|43|N|75|W|type:adm1st_scale:3000000_region:US-NY|display=title|name=New York}} [[گٹھ:1788ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے]] [[گٹھ:برطانیہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں ریاستاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1788ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:شمال مشرقی ریاستہائے متحدہ]] [[گٹھ:نیویارک|نیویارک]] [[گٹھ:وسطی اٹللانٹک]] ==ہور ویکھو== * [[نیو یارک شہر]] {{Commons|Category:New York|نیو یارک|position=left}} {{نیویارک دیاں کاؤنٹیاں}} {{امریکی صوبے}} [[Category:نیو یارک ]] [[Category:امریکی صوبے]] atgo5coeaf26loc1oxbf6h5vrf7eqv3 0 3256 711636 695872 2026-09-23T16:11:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711636 wikitext text/x-wiki '''خالد مسعود''' خان [[پنجابی]] دے شاعر صحافی کالم نگار تے سیاح نیں۔ اوندی [[شاعری]] [[پنجابی]] تے [[اردو]] دا ملاپ اے۔ ==جیون کتھا== خالد مسعود خان 30 نومبر 1959 نوں [[ملتان]] وچ عبدالمجید خان ساجد دےگھر جمے ایم بی اے تے قنون دی پڑھائی کیتی۔ کجھ عرصہ اک کمپنی چ جنرل منیجر رھے تے فیر نوکری چھڈ کے لخن پڑھن نال جڑ گئے۔ آجکل دنیا اخبار چ کالم لخدے نیں تے دنیا بھر چ مشاعرے پڑھدے نیں۔ 1976-77 چ کالج ج پڑھدیاں ہویاں شاعری ول اۓ تے ایتھے اونان مشاعراں چ مزاحیہ نظماں پڑھیاں۔ 1988 توں پاکستان ٹی وی تے فیر دوجیاں ٹیلی ویژن چینلاں تے وی پڑھن لگے۔ ھن تک امریکہ' انگلینڈ' آسٹریلیا' فرانس' جرمنی' ھالینڈ' ناروے' بلجیئم' [[سعودی عرب]]' متحدہ عرب امارات' بحرین' قطر' مسقط' کویت ' انڈیا ' [[اٹلی]]' [[ترکی]] ' مصر' نیدر لینڈ' سپین ' تے تھائی لینڈ چ مشاعرے پڑھ چکے نیں۔ اپنی مزاحیہ شاعری دے حوالے نال دنیا بھر چ مقبول نیں۔ اپنی [[پنجابی]] [[شاعری]] چ [[اردو]] بول ورتدے نیں۔ اونھاں دے دو شعر: {| align=center border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #0000ff; background-color: #f9f9f9" |- | '''سخر دوپہرے سب سے چھپ کر امب پر چڈھیا کرتے تھے<br />منہ سج بھڑولا ہوتا تھا جب ڈیموں لڑیا کرتے تھے<br />وہ پنڈ کے چھپڑ کنڈے ہم کو ملنے آیا کرتی تھی<br />اور طیفا، گاما، فجا، منہا مفت میں سڑیا کرتے تھے''' <!--'''''' --> <!--'''Voting for the final was closed on {{date}}.'''<br/> Vote count confirmation/processing working page: [[Commons:Picture_of_the_Year/2009/Voting/Voting_checking/Final]]--> |} حالد مسعور اردو اخبار چ کالم وی لکھدے نیں۔ 1997 توں کالم لکھن دا مڈ پیا۔ خبریں، اوصاف ، جنگ تے آجکل دنیا اخبار چ کالم آرہے نیں۔ خالد مسعود جی ویاۓ ہوۓ نیں تے اناں دیان تن تعیاں تے [[اک]] پتر اے۔ ==بارلے جوڑ== *[https://web.archive.org/web/20250927194818/http://www.urdulife.com/mushaira/poet.cgi?ka_khalid_masood_irfan] *[http://www.youtube.com/watch?v=iduS-Suiov0] *[http://www.jang.net/editorial/details.asp?id=35 خالد مسعود دے جنک اخبار چ کالم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612093805/http://www.jang.net/editorial/details.asp?id=35 |date=2010-06-12 }} [[گٹھ:پنجابی شاعر]] o7h3gvkeh2u7b6p983gb4bpds0hovu0 0 3757 711622 683685 2026-09-23T14:33:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711622 wikitext text/x-wiki {{معلومات جھیل}} جھیل اونٹاریو شمالی امریک‏‏ا د‏‏ی پنج عظیم جھیلاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس جھیل دے شمال وچ کینیڈا دا صوبہ اونٹاریو تے جنوب وچ اونٹاریو دا نیاگرا [[جزیرہ نما]] تے امریکی ریاست نیو یارک ا‏‏ے۔ پانچاں جھیلاں وچ ایہ سب تو‏ں چھوٹی اے تے اس د‏ی سرحداں [[مشی گن]] تو‏ں نئيں ملدیاں۔ == ناں == جھیل دا ناں مقامی بولی ہرون تو‏ں نکلیا اے جس دا مطلب اے عظیم جھیل۔ کینیڈا دے صوبے اونٹاریو دا ناں اسی جھیل تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ ماضی وچ جھیل نو‏‏ں نقشاں اُتے مختلف ناواں تو‏ں ظاہر کیتا جاندا سی ۔ انہاں ناواں وچ اونڈیارا، لیک فرنٹیناک وی شامل نيں۔ مقامی قبیلے وچو‏ں اک قبیلہ اسنو‏ں سکانڈاریو دے ناں تو‏ں جاندا سی ۔ == جغرافیہ == ہور عظیم جھیلاں د‏‏ی نسبت ایہ جھیل مشرق وچ واقع اے تے اس دا رقبہ سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔ اُتے پانی د‏‏ی مقدار دے حوالے تو‏ں ایہ [[جھیل ایری]] تو‏ں وڈی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دنیا وچ چودہويں وڈی جھیل منیا جاندا اے تے اس دا ساحل 1146 کلومیٹر طویل ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ 19529 [[مربع کلومیٹر]] اے تے ایتھ‏ے پانی ک یمقدار 1639 مکعب کلومیٹر ا‏‏ے۔ جھیل اونٹاریو د‏‏ی اوسط بلندی 75 میٹر ا‏‏ے۔ اس د‏ی لمبائی 311 کلومیٹر تے چوڑائی 85 کلومیٹر ا‏‏ے۔ اس د‏ی اوسط گہرائی 86 میٹر اے تے زیادہ تو‏ں زیادہ گہرائی 244 میٹر۔ [[فائل:Lake-Ontario.svg|thumb|کبھے|250px|جھیل انٹاریو تے دوسری عظیم جھلیاں]] ایتھ‏ے آنے والے دریاواں وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م دریا نیاگرا دریا اے جو جھیل ایری تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں نکلنے والا سب تو‏ں اہ‏م دریا سینٹ لارنس دریا ا‏‏ے۔ ہور دریا جو اس وچ ڈگدے نيں، وچ ڈون، ہمبر، ٹرینٹ تے کٹاراکئی، گینیسی، اوسویگو، بلیک تے سالمن دریا نيں۔ ایتھ‏ے ہیملٹن د‏‏ی بندرگاہ، کوئینٹ د‏‏ی خلیج، ٹورنٹو دا جزیرہ، آئرنڈیکوئٹ د‏‏ی خلیج تے ہزار جزیرے نيں۔ ایتھ‏ے موجود کوئینٹ د‏‏ی خلیج پرنس ایڈورڈ نو‏‏ں شمالی ساحل تو‏ں تن کلومیٹر د‏‏ی پٹی چھڈ ک‏‏ے وکھ کردی ا‏‏ے۔ جھیل دا سب تو‏ں وڈا جزیرہ ولف آئی لینڈ کہلاندا اے جو کنگسٹن دے نزدیک سینٹ لارنس دے دریا دے دہانے اُتے موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کینیڈا تے امریک‏‏ا، دونے تو‏ں بذریعہ کشتی پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔ جھیل دے مغربی کونے اُتے شہراں دا مجموعہ کینیڈا وچ موجود اے جس وچ ٹورنٹو تے ہیملٹن، اونٹاریو دے شہر نيں۔ ہور مراکز وچ کینیڈا د‏‏ی طرف سینٹ کیتھرائنز، اوشاوا، کوبورگ تے کنگسٹن د‏‏ی بندرگاہاں سینٹ لارنس دے دریا دے دہانے اُتے موجود نيں۔ نوے لکھ تو‏ں زیادہ لوک یعنی کینیڈا د‏‏ی آبادی دا چوتھائی حصہ ایتھ‏ے آباد ا‏‏ے۔ امریک‏‏ا د‏‏ی طرف موجود جھیل دا کنارہ زیادہ تر دیہاندی اے اُتے روچسٹر دا شہر اہ‏م ا‏‏ے۔ اس جھیل دے کنارے امریکی د‏‏ی طرف ویہہ لکھ تو‏ں زیادہ افراد آباد نيں۔ جھیل اونٹاریو وچ ٹورنٹو تے روچسٹر دے درمیان اک تیز رفتار مسافر تے گاڑی بردار فیری سروس دا آغاز 17 جون 2004 وچ ہويا سی ۔ 10 جنوری 2006 نو‏‏ں اسنو‏ں ختم کر دتا گیا۔ جھیل دا جنوبی کنارہ پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے [[سیب]]، چیری، [[ناشپاندی]]، آلو بخارے تے [[آڑو]] روچسٹر د‏‏ی دونے سمتاں وچ کاشت ہُندے نيں۔ جنوبی کنارے اُتے کینیڈا د‏‏ی طرف وی پھلاں د‏‏ی کاشت تے انگوراں د‏‏ی کاشت دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ جھیل دے شمالی کنارے اُتے کوبرگ دے نزدیک سیباں د‏‏ی ایسی نسل کاشت کيتی جاندی اے جو زیادہ شدید موسم برداشت کر سکدی ا‏‏ے۔ == جغرافیہ == جھیل اونٹاریو نو‏‏ں وسکونسنیان برفانی دور دے گلیشئر نے تراشا ا‏‏ے۔ جاں جاں نیو یارک تو‏ں گلیشئر دور کھسکدا گیا، موجودہ دور دے سینٹ لارنس دریا دے کنارے د‏‏ی وادی نو‏‏ں بھرتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ جھیل بلند مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ جب گلیشئر بالآخر سینٹ لارنس دریا د‏‏ی وادی تو‏ں نکلیا تے ایتھ‏ے مختصر وقت دے لئی جھیل سمندر د‏‏ی خلیج بن گئی۔ 6500 فٹ موٹی برفانی تہ پگھلنے تو‏ں ایتھ‏ے زمین د‏‏ی سطح بلند ہونے لگی جو ہن وی سو سال وچ اک فٹ جتنی بلند ہو رہی ا‏‏ے۔ ایہ سمجھیا جا سکدا اے کہ جھیل د‏‏ی تہ جنوب د‏‏ی طرف جھک رہی اے تے دریائی وادیاں خلیجاں بن رہی نيں۔ اُتے ایہ رحجان جنوب د‏‏ی طرف اے تے ایتھ‏ے موجود لوکاں د‏‏ی زمیناں ختم ہُندی جا رہی نيں۔ == تریخ == یورپیاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ایہ جھیل ہرون تے انہاں دے دشمن قبیلے دے درمیان سرحد دا کم کردی سی۔ پہلی بار ایتھ‏ے 1615 وچ یورپی پہنچے۔ نورس لوکاں د‏‏ی باقیات وی ایتھ‏ے ملدیاں نيں جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ایتھ‏ے پہلے وی یورپی لوک آندے رہے سن ۔ ایتھ‏ے فرانسیسی تے برطانوی دونے ملکاں د‏‏ی تجارتی چوکیاں قائم ہوئیاں سن۔ فرانسیسی تے انڈین جنگ دے بعد تمام دے تمام قلعے برطانوی قبضے وچ چلے گئے۔ [[امریکی انقلاب]] دے بعد وی ایہ برطانوی قبضے وچ رہ‏‏ے۔ 1794 د‏‏ی جے ٹریٹی دے بعد امریک‏‏ا د‏‏ی جانب موجود جھیل دے کنارے والے قلعے امریک‏‏ا نو‏‏ں مل گئے۔۔ 1812 د‏‏ی جنگ دے بعد ایہ اہ‏م تجارتی مرکز بن گیا۔ == ماحولیات == === موسم === جھیل وچ گیارہ منٹ طویل مدو جزر نما عمل ہُندا ا‏‏ے۔ عموماً ایہ پون انچ یعنی دو سینٹی میٹر دا ہُندا اے لیکن زمینی حرکات، ہويا تے فضائی دباواں وچ کمی بیشی تو‏ں ایہ ودھ وی جاندا ا‏‏ے۔ اپنی انتہائی گہرائی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ جھیل کدی کدائيں ہی جمتی ا‏‏ے۔ سردیاں وچ جھیل اُتے دس تو‏ں نوے فیصد حصے اُتے سردی د‏‏ی نسبت تو‏ں برف د‏‏ی تہ جم جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تہ عموماً کم گہرائی والے علاقےآں اُتے بندیاں نيں۔ 1977 تا 1981 د‏‏ی سردیاں بالخصوص شدید ترین سن تے ایتھ‏ے کچھ مشرقی حصےآں اُتے پچانوے تو‏ں سو فیصد علاقے اُتے برف جم جاندی سی۔ جھیل دے گرم پانی اُتے جدو‏ں سرد ہوائاں گذرتی نيں تاں اوہ بخارات جذب کر لیندی نيں تے اس تو‏ں لیک افیکٹ سنو پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ سردیاں وچ ہويا شمال مغرب تو‏ں چلدی اے، جنوبی تے جنوب مشرقی کنارےآں اُتے [[برف باری]] بکثرت ہُندی ا‏‏ے۔ کئی علاقےآں وچ سالانہ ویہہ فٹ تو‏ں زیادہ وی برف پیندی ا‏‏ے۔ جھیل د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹے پیمانے اُتے وی موسمیا‏‏تی تبدیلیاں آندیاں نيں۔ مثلاً تاخیر تو‏ں آنے والی خزاں د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ تر پھل با آسانی پک جاندے نيں۔ اسی طرح ایتھ‏ے موسم بہار وی جلدی آندا ا‏‏ے۔ عام سردیاں وچ جھیل اونٹاریو دے محض اک چوتھائی حصے اُتے ہی برف جمتی ا‏‏ے۔ کم سرد [[موسم سرما]] وچ جھیل اُتے برف نئيں وی جمتی۔ 1874 تے 1875 دے درمیانی سردیاں وچ تے فروری 1934 وچ دو بار جھیل اُتے برف نئيں جمی۔ === ماحولیا‏ت‏ی مسائل === موجودہ جدید دور وچ جھیل صنعتی کیمیائی مواد، زرعی کھاداں تے ہور غیر صاف شدہ کیمیائی مواداں تو‏ں آلودہ ہو رہی ا‏‏ے۔ ڈی ڈی ٹی، بینزو پائرین تے ہور کرم کش ادویات وی جھیل تو‏ں ملی نيں تے ہور زہریلے مواد وی ایتھ‏ے موجود نيں۔ 1960 تے 70 د‏‏ی دہائی وچ جھیل حقیقتاً موت تو‏ں ہمکنار ہو رہی سی۔ ایتھ‏ے الجی د‏‏ی تعداد بہت ودھ رہی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مچھلیاں د‏‏ی نسلاں دا صفایا ہو رہیا سی تے جھیل دے کنارےآں اُتے مردہ مچھلیاں تے الجی دے ڈھیر لگ رہے سن ۔ کئی بار ایہ تنيں اِنّی موٹی سن کہ لہراں انہاں نو‏ں نہ توڑ پاندی سن۔ ہن جھیل وچ 360 شناخت کردہ تے بہت سارے غیر شناخت شدہ کیمیائی آلودگیاں موجود نيں۔ سٹھ تے ستر د‏‏ی دہائی وچ ماحولیا‏ت‏ی مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل وچ موجود صنعتی تے میونسپل آلودگیاں د‏‏ی صفائی دا سوچیا گیا۔ اج جھیل اونٹاریو د‏‏ی حالت بہت بہتر ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایسی مچھلیاں موجود نيں جو صرف صاف پانی ہی وچ رہ سکدیاں نيں۔ جھیل ہن مچھلی دے شکار دے لئی بہت مشہور ہو رہی ا‏‏ے۔ حملہ آور قسماں د‏‏ی مچھلیاں جھیل دے لئی مسئلہ پیدا کر رہ‏ی نيں۔ [[File:Lake Ontario 3859.jpg|left|250px|thumb|جھیل انٹاریو]] جھیل انٹاریو اتلے[[امریکہ]] دی پنج وڈیاں جھیلاں چوں اک اے ۔ اس [[جھیل]] دے اتلے چ [[کینیڈا]] دا صوبہ [[اونٹاریو]] تے دکھن چ اونٹاریو دا [[نیاگرا جزیرہ نما]] تے امریکی ریاست [[نیو یارک]] اے ۔ پنجاں جھیلاں چوں ایہہ سب توں نکی اے تے اسدیاں سرحداں [[مشیگن]] نال نئیں ملدیاں ۔ [[File:Lake-Ontario.svg|left|250px|thumb|عظیم جھیلاں امریکہ دے نقشے چ جھیل اونٹاریو گہرے نیلے رنک چ]] == ناں == پرانے اعدادو شمار دے مطابق اے جھیل ہور نانواں نال وی اکھوائی جاندی سی۔ Relation des Jésuite 1662)-1663) دے نقشے دے مطابق جھیل دا ناں "Lac Ontario ou des Iroquois" سی جس نوں 'اونڈیارا' وی کہندے سی۔ 1712 دے اک [[فرانسیسی]] نقشے جس نوں [[فوجی]] [[انجینئیر]] [[جین بیپٹسٹ]] نے بنایا سی دے مطابق جھیل دا ناں "Lac Frontenac" سی۔ == جغرافیہ == [[File:Pier4ParkHamilton2.JPG|left|300px|thumb|جھیل اونٹاریو دا اک منظر]] جھیل انٹاریو [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] وچوں رقبے دے لحاظ نال سب توں نکی [[جھیل]] اے۔ جد کہ اے [[جھیل ایرے]] توں حجم وچ وڈی اے۔ اے جگ دی وڈیاں جھیلاں چ چودویں نمبر تے آندی اے تے ایدا [[ساحل]] 712 [[میل]] (1146 [[کلومیٹر]]) ھیگا اے۔ == تریخ == == موسم == کیونجکہ اے [[جھیل]] چوکھی ڈونگی اے ایس کر کہ اے سردیاں وچ کٹ ای جمدی اے۔ سردیاں دے سخت [[موسم]] وچ ایدی اتلی سطح اتے ہلکی جئی برف دی پٹی جمدی اے. اے پٹی جھیل دے گھٹ ڈونگے تھانوں چ ہندی اے۔ پرانے ریکارڈ دے مطابق ہلے تکر اے جھیل دو واری 75-1874 دی سردیاں تے [[فروری]] 1934 نوں پوری [[برف]] بنی سی۔ == بارلے جوڑ == * [http://www.lakeontariounited.com جھیل انٹاریو] * [http://www.waterkeeper.ca جھیل انٹاریو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202143753/http://www.waterkeeper.ca/ |date=2008-12-02 }} * [https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html عظیم جھیلاں] * [http://www.coastwatch.msu.edu عظیم جھیلاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1390/science_technology/great_lakes_pollution عظیم جھیلاں چ الودگی] * [http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/greatlakes/lakeontario_cdrom/html/gmorph.htm جھیل انٹاریو] == ہور ویکھو == * [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] == حوالے == {{حوالے}} {{عظیم جھیلاں}} {{گٹھ کومنز|Lake Ontario}} [[گٹھ:آبی ذخائر]] [[گٹھ:کینیڈا د‏‏ی جھلیاں]] [[گٹھ:نیو یارک د‏‏ی جھلیاں]] [[گٹھ:عظیم جھلیاں]] [[گٹھ:کینیڈا-ریاستہائے متحدہ سرحد]] [[Category:جھیلاں]] [[Category:عظیم جھیلاں]] [[Category:جغرافیہ]] [[Category:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:کینیڈا]] [[گٹھ:کینیڈا دا آبی جغرافیہ]] [[Category:امریکہ]] 4kibmzkxrl7inn5u96r2go8shvneq9k 0 3758 711624 667968 2026-09-23T14:34:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711624 wikitext text/x-wiki {{معلومات جھیل}}[[File:Lake Superior NASA.jpg|left|350px|thumb|جھیل سپیریئر دا خلائی نظارہ]] جھیل سپیریئر اتلے [[امریکہ]] چ واقع وڈیاں جھیلاں دے سلسلے دی سب توں وڈی [[جھیل]] اے ۔ ایہہ سطحی حجم دے اعتبار نال [[دنیا]] چ تازہ [[پانی]] دی سب ت وں وڈی تے حجم دے اعتبار نال تیجی سب توں وڈی جھیل اے ۔ ایہہ جھیل [[امریکہ]] تے [[کینیڈا]] دے وچکار [[سرحد]] تے واقع اے ۔ اس دی ودھ توں ودھ لمبائی 563 [[کلومیٹر]] تے ودھ تون ودھ چوڑائی 257 کلومیٹر اے ، اس دی سطحی رقبہ 82 [[ہزار]] 414 مربع کلومیٹر اے ۔ اسدی اوسط گہرائی 147 [[میٹر]] اے تے ودھ توں ودھ گہرائی 406 میٹر اے ۔ جھیل سپیریئر چ [[پانی]] دا حجم 12100 معکب کلومیٹر اے ۔ اس دے ساحلاں دی لمبائی 4385 [[کلومیٹر]] اے ۔ ایہہ [[جھیل]] [[سمندر]] دی پدھر توں 600 [[میٹر]] اچّی اے ۔ جھیل سپیریئر سطحی حجم دے اعتبار نال دنیا چ تازہ [[پانی]] دا سب توں وڈا ذخیرہ اے ۔ [[سائبیریا]] دی [[جھیل بیکال]] حجم دے اعتبار نال اس توں وڈی اے جدوں کہ [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپیئن]] حجم تے سطحی رقبے دونے چ اس توں وڈا اے پر اس دا [[پانی]] لونا اے ۔ [[File:Lake-Superior.svg|left|300px|thumb|جھیل سپیریئر]] جھیل سپیریئر چ اینا [[پانی]] اے جے اسنوں چھڈ دتا جائے تے براعظم اتلے تے [[دکھنی امریکہ]] چ اک اک [[فٹ]] پانی کھڑا ہوجائے گا ۔ جھیل چ آن آلے سالانہ طوفاناں دے دوران اس چ 20 [[فٹ]] تک اچّیاں لہراں اٹھدیاں ویکھیاں گئیاں نیں ۔ [[جھیل]] چ 200 توں ودھ نکے وڈے دریاواں دا پانی ڈگدا اے ۔ جھیل سپیریئر دا سب توں وڈا [[جزیرہ]] [[آئل رائل]] اے جہڑا امریکی ریاست [[مشیگن]] چ واقع اے ۔ == ناں == [[اوجیبوا بولی]] چ ایس جھیل دا مطلب وڈا [[پانی]] اے۔ جھیل دا ناں اتلی جھیل یا جھیل سپیریئر ستارویں صدی عیسوی چ [[فرانسیسی]] مہم جوواں نے رکھیا کیونجکہ اے [[جھیل ہرون]] دے اتلے پاسے ھیگی اے۔ [[فرانسیسی]] دور چ اینوں جھیل ٹریسی وی آکھیا جاندا سی۔ [[انگریزی]] چ ایدا ناں جھیل سپیریئر رکھیا گیا۔ == جغرافیہ == ایس جھیل دا سب توں وڈا جزیرہ آئل رائل اے جیہڑہ ریاست [[مشیگن]] چ ھیگا اے۔ ایس جزیرے وچ ہورجھیلاں نیں جناں چ نکے جزیرے وی ھیگے نیں۔ ایس جھیل دے دوالے آباد شہراں چ [[ڈلتھ]] دی بندرگاہاں، [[منی سوٹا]] ، [[سپیرئیر]] ، [[وسکونسن]] ، [[تھنڈر بے]] ، [[انٹاریو]] ، [[مارکوئیٹ]] ، [[مشی گن]] تے [[سالٹ سینٹ میری]] دے دو شہر مشی گن مین تے انٹاریو مین شامل نیں۔ == موسم == اے جھیل اپنے حجم دی وجہ توں مختصر رقبے اتے سمندری اثرات پیدا کردی اے۔ کیونجکہ [[پانی]] دا [[درجہ حرارت]] [[ہوا]] دے درجہ حرارت توں نسبتاً گھٹ رفتار نال بدل دا اے، ایس کر کے سردیاں تے گرمیاں چ درجہ حرارت اتے ایدا اثر پیندا اے۔ جھیل دے دوالے پعاڑ تے پعاڑیاں خاص کر [[خزاں]] چ سیلن تے [[دھند]] نوں روکدے نیں۔ جھیل دی سطح دا درجہ حرارت پچھلے 30 وریاں چ ٹعائی ڈگری [[سینٹی گریڈ]] تکر ودھ چکیا اے جیدی وجہ [[گلوبل وارمنگ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031121231928/http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm |date=2003-11-21 }} * [https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html عظیم جھیلاں] * [http://www.coastwatch.msu.edu عظیم جھیلاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1390/science_technology/great_lakes_pollution عظیم جھیلاں چ الودگی] * [http://www.pc.gc.ca/progs/amnc-nmca/plan/gla2_E.asp کینیڈا پارک جھیل سپیریئر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806092612/http://www.pc.gc.ca/progs/amnc-nmca/plan/gla2_e.asp |date=2006-08-06 }} * [http://seagrant.umn.edu/superior جھیل سپیریئر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609230120/http://www.seagrant.umn.edu/superior/ |date=2010-06-09 }} * [http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm جھیل سپیریئر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116025806/http://www.nrri.umn.edu/lsgis/bathy.htm |date=2009-01-16 }} == ہور ویکھو == * [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] [[Category:عظیم جھیلاں]] [[Category:امریکہ]] [[Category:جغرافیہ]] [[Category:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:کینیڈا]] [[گٹھ:کینیڈا دا آبی جغرافیہ]] [[Category:جھیلاں]] 34r6pdam74ogv0hvwjfj59lxarfpqse 0 3760 711817 693248 2026-09-24T11:36:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711817 wikitext text/x-wiki [[File:Great-Lakes.svg|thumb|300px|left|عظیم جھیلاں دا نقشہ]] عظیم جھیلاں براعظم اتلے امریکا چ [[امریکہ]] تے [[کینیڈا]] دی سرحد دے لاگے واقع پنج بوہت ودیاں جھیلاں نوں آکھئیا جاندا اے ۔ ایہہ روئے [[زمین]] تے تازہ پانی دا سب توں وڈا ذخیرہ نیں ۔ [[دریائے سینٹ لارنس]] نوں مل کے ایہہ [[دنیا]] چ مٹھے پانی دا سب توں وڈا نظام بناندیاں نیں ، بعض دفعہ اینہاں نوں [[زمین]] دے اندر [[سمندر]] وی قرار دتا جاندا اے ۔ [[File:Great Lakes from space.jpg|thumb|300px|left|مصنوعی سیارے توں عظیم جھیلاں دا نقشہ]] اینہاں عظیم جھیلاں چ ایہہ جھیلاں شامل نیں ۔ اینہآں عظیم جھیلاں چ [[جھیل سپیریئر]] سب توں وڈی اے جہڑی حجم تے گہرائی دے ا عتبار نال وی سب توں وڈی اے ۔ [[جھیل مشی گن]] حجم دے اعتبار نال دوجے تے رقبے دے اعتبار نال تیجے نمبر تے اے ۔ ایہہ اس سلسلے وی کلی جھیل اے جہڑی مکمل طور تے [[امریکہ]] چ واقع اے ۔ [[جھیل ہیورون]] حجم دے حساب نال تیجی تے رقبے دے حساب نال دوجی سب توں وڈی [[جھیل]] اے ۔ [[جھیل ایری]] حجم دے حساب نال سب توں چھوٹی تے گھٹ ڈوہنگی اے ۔ [[جھیل انٹاریو]] رقبے دے لحاظ نال سب توں نکی [[جھیل]] اے تے حجم دے اعتبار نال دوجی سب توں نکی جھیل اے ۔ == بارلے جوڑ == * [http://www.on.ec.gc.ca/greatlakes/default] * [http://www.glerl.noaa.gov] * [https://web.archive.org/web/20120201145444/http://www.epa.gov/glnpo/] * [http://www.greatlakes.org] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-1390/science_technology/great_lakes_pollution] * [http://www.coastwatch.msu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://www.glc.org] * [http://www.great-lakes.net] * [http://www.glu.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216050044/http://www.glu.org/ |date=2010-12-16 }} * [http://www.healthylakes.org] * [http://www.ijc.org] * [http://www.iaglr.org] * [http://beta.nfb.ca/film/great_clean_up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210141232/http://beta.nfb.ca/film/great_clean_up/ |date=2009-02-10 }} [[Category:جھیلاں]] [[Category:عظیم جھیلاں]] [[گٹھ:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:پانی]] [[Category:جغرافیہ]] [[گٹھ:کینیڈا]] [[گٹھ:کینیڈا دا آبی جغرافیہ]] [[Category:امریکہ]] jq8ri9an8zw6u7ba397ihylts3cnqda 0 4152 711623 710985 2026-09-23T14:33:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711623 wikitext text/x-wiki {{معلومات جھیل}}[[File:Lake Erie looking southward.jpg|left|300px]] جھیل ایری پنج [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] چوں چوتھے نمبر تے اے تے [[دنیا]] بھر چ دسویں وڈی [[جھیل]] اے ۔ ایہہ جھیل اینہاں پنجاں جھیلاں چوں سب توں گھٹ ڈوہنگی تے [[پانی]] دی مقدار دے اعتبار نال اینہاں چوں سبتوں نکی اے ۔ اس دے اتلے چ [[کینیڈا]] دا صوبہ [[اونٹاریو]] ۔ دکھن چ [[امریکہ]] ریاستا‍ں [[اوہائیو]] ۔ [[پنسلوانیا]] تے [[نیو یارک]] ، لہندے چ ریاست [[مشیگن]] اے ۔ اس جھیل دا ناں مقامی قبیلے ایری دے نال تے رکھئیا گئیا اے جہڑا اس جھیل دے دکھنی کنڈے تے آباد سی ۔ == جغرافیہ == اس جھیل دا کل رقبہ 25، 745 مربع [[کلومیٹر]] اے ۔ ایہہ 388 کلومیٹر لمبی تے 92 [[کلومیٹر]] چوڑی اے ۔ ایہہ [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] چوں سبتوں گھٹ ڈوہنگی اے تے اسدی اوسط گہرائی 19 [[میٹر]] اے ۔ اسدی ودھ توں ودھ گہرائی 64 میٹر اے ۔ گھٹ ڈوہنگی ہون پاروں ایہہ [[عظیم جھیلاں (امریکا)|عظیم جھیلاں]] چوں سبتوں تتی(گرم) اے ۔ جھیل ایری چ سبتوں زیادہ [[پانی]] [[دریائے ڈیٹرائٹ]] توں آندا اے تے [[دریائے نیاگرا]] تے [[نیاگرا جھیل]] توں ہندا ہوئیا [[جھیل اونٹاریو]] چ جا ڈگدا اے ۔ دوجے وڈے [[دریا|دریاواں]] چ [[دریائے گرینڈ]] ، [[دریائے ہرون]] ، [[دریائے ماومی]] ، [[دریائے سینڈسکی]] تے [[دریائے کویا ہوگا]] شامل نیں ۔ == ہائیڈریالوجی == جھیل ایری دا بھرن دا کل ویلا 2.6 [[سال]] اے جہڑا اس سلسلے دیاں دوجیاں جھیلاں توں گھٹ اے ۔ جھیل ایری چ [[پانی]] دی سطح موسم نال بدلدی رہندی اے ۔ [[جنوری]] تے [[فروری]] چ سبتوں گھٹ پانی تے [[جون]] تے [[جولائی]] چ سبتوں ودھ [[پانی]] ہندا اے ۔ == تریخ == == قدیم امریکی == یورپی لوکاں دے آن توں پہلے جھیل دے چڑھدے کنڈے تے مقامی لوکاں دے کئی قبیلے آباد سن ۔ایری قبیلہ جھیل دے دکھنی کنڈے تے آباد سی تے نیوٹرلز اتلے کنڈے تے رہندے سن ۔ == یورپی مہماں تے آبادکاری == 1669ء چ [[فرانسیسی]] [[لوئیس جولیٹ]] ایتھے آن آلا پہلا [[یورپی]] سی جس نے جھیل ایری دا مشاہدہ کیتا ۔ اینہاں [[عظیم جھیلاں (امریکا)|عظیم جھیلاں]] چوں جھیل ایری تک یورپی سبتوں آخر چ پہنچے ۔ مہم جو لوک [[جھیل اونٹاریو]] توں نکلن آلے دریاواں دے نال نال چلدے ہوئے ایتھے تک اپڑے ۔ == ماحولیات == == موسم == == پانی دا میعار == == معیشت == == ماہی گیری == == ہور ویکھو == * [http://www.lakeerieislands.us جھیل ایری ڈریکٹری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204103544/http://www.middlebass2.org/LakeErieIslands.shtml |date=2012-02-04 }} * [http://www.middlebass2.org/IslandsInLakeErie.PDF جھیل ایری دے جزیرے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619215144/http://www.middlebass2.org/IslandsInLakeErie.PDF |date=2019-06-19 }} * [https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html عظیم جھیلاں] * [http://www.coastwatch.msu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/greatlakes/erie.html نیشنل جیوگرافک] ==حوالے== {{حوالے}} * [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] [[Category:عظیم جھیلاں]] [[Category:امریکہ]] [[Category:جغرافیہ]] [[گٹھ:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:پانی]] [[گٹھ:کینیڈا]] [[گٹھ:کینیڈا دا آبی جغرافیہ]] [[Category:جھیلاں]] 23wgoznbuy2iplti6koam6byowmyuxf 0 7539 711617 644862 2026-09-23T13:51:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711617 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | partof = [[یوگوسلاو جنگاں]] | image = [[فائل:Bosnian war header.no.png|330px]] | caption = بوسنیائی جنگ | conflict = بوسنیائی جنگ<br />Bosnian War | date = 6 اپریل 1992 – 14 دسمبر 1995<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day=6|year1=1992|month2=12|day2=14|year2=1995}}) | place = [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] | casus = بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی آزادی | result = فوجی تعطل * [[ڈیٹن معاہدہ]] دے مطابق بوسنیا تے ہرزیگوینا اندرونی تقسیم * 38.200 تو‏ں ودھ شہری ہلاکتاں, زیادہ تر [[بوسنیائی مسلم|بوسنیائی مسلماناں]] کی<ref name=Prometej /> * تقریبا 57,700 فوجی ہلاک<ref name=Prometej /> * [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد [[سریبرینیتسا دا قتل عام|یورپ وچ پہلی نسل کشی]] * [[نیٹو]] د‏‏ی تعیناتی-امن معاہدے د‏‏ی نگرانی دے لئی. | combatant1 ='''1992''': {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[جمہوریہ بوسنیا تے ہرزیگووینا]] {{flag|Croatia}} {{flagicon|Croatian Republic of Herzeg-Bosnia}} [[کروشیائی جمہوریہ ہرزیگ-بوسنیا]] | combatant1a ='''1992–94''':<br /> {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[جمہوریہ بوسنیا تے ہرزیگووینا]]{{smallsup|a}} | combatant2a ='''1992–94''': {{flag|Croatian Republic of Herzeg-Bosnia}} {{flag|Croatia}} | combatant1b ='''1994–95''': {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[جمہوریہ بوسنیا تے ہرزیگووینا|جمہوریہ<br />بوسنیا تے ہرزیگووینا]]{{smallsup|b}} {{flag|Croatia}} {{flagicon|NATO}} [[نیٹو]]<br /><small>(بمبنگ کارروائیاں، 1995)</small> | combatant3 ='''1992''': [[فائل:Flag of Republika Srpska.svg|22px]] [[جمہوریہ سرپسکیا#1991–1995|جمہوریہ سرپسکیا]]<br />{{flagicon|SFR Yugoslavia}} [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]]<br />[[فائل:State Flag of Serbian Krajina (1991).svg|border|22px]] [[جمہوریہ سربی کرائنا]] | combatant3a ='''1992–1994''': [[فائل:Flag of Republika Srpska.svg|22px]] [[جمہوریہ سرپسکیا#1991–1995|جمہوریہ سرپسکیا]]<br />[[فائل:State Flag of Serbian Krajina (1991).svg|border|22px]] [[جمہوریہ سربی کرائنا]]<br />{{flagicon image|Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg}} [[خود مختار صوبہ مغربی بوسنیا]] <small>(از 1993)</small><br />'''حمایت منجانب:'''<br />{{flagicon|FR Yugoslavia}} [[وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] | combatant3b ='''1994–1995''': [[فائل:Flag of Republika Srpska.svg|22px]] [[جمہوریہ سرپسکیا#1991–1995|جمہوریہ سرپسکیا]]<br />[[فائل:State Flag of Serbian Krajina (1991).svg|border|22px]] [[جمہوریہ سربی کرائنا]]<br />{{flagicon image|Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg}} [[خود مختار صوبہ مغربی بوسنیا]]<br />'''حمایت منجانب:'''<br />{{flagicon|FR Yugoslavia}} [[وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] | commander1 = {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[عزت بیگووچ]]<br /><small>(صدر بوسنیا تے ہرزیگووینا)</small> {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[حارث سلاجک]]<br /><small>(وزیر اعظم بوسنیا تے ہرزیگووینا)</small> {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Sefer Halilović]]<br /><small>( ARBiH چیف آف اسٹاف 1992–1993)</small> {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Rasim Delić]]<br /><small>( ARBiH کمانڈر جنرل اسٹاف 1993–1995)</small> {{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Enver Hadžihasanović]]<br /><small>( ARBiH چیف آف اسٹاف 1992–1993)</small> ---- {{flagicon|NATO}} [[Leighton W. Smith]]<br /><small>(کمانڈر الائیڈ جوائنٹ فورس)</small><br /> <small>[[Leaders of the Yugoslav Wars|…''تے ہور'']]</small> | commander2 = {{flagicon|Croatia}} [[Franjo Tuđman]]<br /><small>(صدر کروشیا)</small> {{flagicon|Croatia}} [[Gojko Šušak]]<br /><small>(وزیر دفاع کروشیا)</small> {{flagicon|Croatia}} [[Janko Bobetko]]<br /><small>([[Military of Croatia|HV]] چیف آف اسٹاف 1992–1995)</small><br /> ---- {{flagicon|Herzeg-Bosnia}} [[Mate Boban]]<br /><small>(صدر کروشیائی جمہوریہ ہرزیگ-بوسنیا)</small> {{flagicon|Herzeg-Bosnia}} [[Milivoj Petković]]<br /><small>([[Croatian Defence Council|HVO]] چیف آف اسٹاف)</small> {{flagicon|Herzeg-Bosnia}} [[Dario Kordić]]<br /><small>(نائب صدر کروشیائی جمہوریہ ہرزیگ-بوسنیا)</small><br /> <small>[[Leaders of the Yugoslav Wars|…''تے ہور'']]</small> | commander3 = {{flagicon|FR Yugoslavia}}{{flagicon|Serbia|1991}} [[Slobodan Milošević]]<br /><small>(صدر سربیا)</small> {{flagicon|Republika Srpska}} [[رادووان کاراجیچ]]<br /><small>(صدر جمہوریہ سرپسکیا)</small> {{flagicon|Republika Srpska}} [[راتکو ملادیچ]]<br /><small>([[جمہوریہ سرپسکیا فوج|VRS]] چیف آف اسٹاف)</small> {{flagicon|FR Yugoslavia}} [[Momčilo Perišić]]<br /><small>([[Yugoslav Army|VJ]] چیف آف اسٹاف)</small> {{flagicon|FR Yugoslavia}}{{flagicon|Serbia|1991}} [[Vojislav Šešelj]]<br /><small>(نیم فوجی رہنما)</small><br /> ---- {{flagicon image|Flag of AP Western Bosnia (1993-1995).svg}} [[Fikret Abdić]] <small>(قائم مقام صدر [[خود مختار صوبہ مغربی بوسنیا]])</small><br /> <small>[[Leaders of the Yugoslav Wars|…''تے ہور'']]</small> | strength1 = '''ARBiH''':<br />110,000 فوجی<br />100,000 ریزرو<br />40 ٹینک<br />30 [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند لڑاکا]]<ref>[[#Ramet|Ramet 2010]], p. 130</ref> | strength2 = '''HVO''':<br />45,000–50,000 فوجی<ref>[[#Christia|Christia 2012]], p. 154</ref><br />75 ٹینک<br />50 [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند لڑاکا]]<br />200 آرٹلری<ref>[[#Ramet|Ramet 2006]], p. 450</ref><br />'''HV''':<br />15,000 فوجی<ref>[[#Mulaj|Mulaj 2008]], p. 53</ref> | strength3 = '''VRS''':<br />80,000 فوجی<br />300 ٹینک<br />700 [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند لڑاکا]]<br />800 آرٹلری<ref>[[#Finlan|Finlan 2004]], p. 21</ref><br />'''AP Western Bosnia''':<br />4,000–5,000 فوجی<ref>[[#Ramet|Ramet 2006]], p. 451</ref> | casualties1 = 30,521 فوجی ہلاک<br />31,583 شہری جاں بحق<ref name=Prometej>{{cite web|title=Spolna i nacionalna struktura žrtava i ljudski gubitci vojnih formacija (1991–1996)|url=http://www.prometej.ba/clanak/drustvo-i-znanost/spolna-i-nacionalna-struktura-zrtava-i-ljudski-gubitci-vojnih-formacija-1991-1996-977|publisher=Prometej|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225044319/http://www.prometej.ba/clanak/drustvo-i-znanost/spolna-i-nacionalna-struktura-zrtava-i-ljudski-gubitci-vojnih-formacija-1991-1996-977|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-10-27|dead-url=no}}</ref> | casualties2 = 6,000 فوجی ہلاک<br />2,484 شہری جاں بحق<ref name=Prometej /> | casualties3 = 21,173 فوجی ہلاک<br />4,179 شہری جاں بحق<ref name=Prometej /> | casualties4 = additional 5,100 killed in unknown circumstances<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/02/15/us-bosnia-dead-idUSBRE91E0J220130215 After years of toil, book names Bosnian war dead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151010193106/http://www.reuters.com/article/2013/02/15/us-bosnia-dead-idUSBRE91E0J220130215 |date=2015-10-10 }}</ref><br /><small>''Figures represent all deaths directly attributable to war conditions, not counting non-violent deaths.''</small><ref name="ICTYundercount">{{cite web | url=http://www.icty.org/x/file/About/OTP/War_Demographics/en/bih_casualty_undercount_conf_paper_100201.pdf | title=The 1992–95 War in Bosnia and Herzegovina: Census-based multiple system estimation of casualties undercount | publisher=Households in Conflict Network and the [[German Institute for Economic Research]] | date=1 February 2010 | accessdate=17 May 2015 | author=Zwierzchowski, Jan and Tabeau, Ewa | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225044317/http://www.icty.org/x/file/About/OTP/War_Demographics/en/bih_casualty_undercount_conf_paper_100201.pdf%20 | archivedate=25 December 2018 | dead-url=no }}</ref> | notes = <small>'''a'''</small> From 1992 to 1994, the Republic of Bosnia and Herzegovina was not supported by the majority of [[Bosnian Croats]] and [[Bosnian Serbs|Serbs]] (who each had their own hostile entities). Consequently, it represented mainly the [[بوسنیائی|Bosniak]] (Bosnian Muslim) ethnic group in Bosnia and Herzegovina itself. The post-war [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] encompasses all three [[بوسنیائی]] ethnic groups.<br /> ---- <small>'''b'''</small> Between 1994 and 1995, the Republic of Bosnia and Herzegovina was supported by, and represented, both ethnic Bosniaks and Bosnian Croats. This was primarily because of the [[Washington Agreement]]. }} '''بوسنیائی جنگ''' (Bosnian War) [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] وچ ہونے والا اک بین الاقوامی مسلح تصادم جو [[6 اپریل]] [[1992ء]] تے [[14 دسمبر]] [[1995ء]] دے درمیان ہويا۔<ref>{{cite book|title=Contested lands: Israel-Palestine, Kashmir, Bosnia, Cyprus, and Sri Lanka|first=Sumantra|last=Bose|page=124|quote=After the official referendum the United States took the lead in sponsoring international recognition for Bosnia as a sovereign state, which was formalized in 6 April 1992. The Bosnian War began the same day.|url=http://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA124|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2009| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106013303/https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC&pg=PA124&hl=en | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref><ref>{{cite book|title=The Breakup of Yugoslavia and Its Aftermath|first=Carole|last=Rogel|pages=59; ''Neither recognition nor UN membership, however, saved Bosnia from the JNA; the war there began on April 6.''|url=http://books.google.com/books?id=vsy5IAsKJsYC&pg=PA59|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106013310/https://books.google.com/books?id=vsy5IAsKJsYC&pg=PA59&hl=en | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref><ref>{{cite book|title=Women and Civil War: Impact, Organizations, and Action|first=Martha|last=Walsh|pages=57; ''The Republic of Bosnia and Herzegovina was recognized by the European Union on 6 April. On the same date, Bosnian Serb nationalists began the siege of Sarajevo, and the Bosnian war began.''|url=http://books.google.com/books?id=ZNKlZh3FwRUC&pg=PA57|publisher=Lynne Rienner Publishers|year=2001|isbn=| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106013305/https://books.google.com/books?id=ZNKlZh3FwRUC&pg=PA57&hl=en | archivedate = 6 جنوری 2019}}</ref> اہ‏م متحارب افواج [[جمہوریہ بوسنیا تے ہرزیگووینا]] تے بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ موجود بوسنیائی سرب تے بوسنیائی کروشیائی، [[جمہوریہ سرپسکیا]] تے [[کروشیائی جمہوریہ ہرزیگ-بوسنیا]] سن جنہاں نو‏ں [[جمہوریہ سربیا (1992–2006)|جمہوریہ سربیا]] ([[سربیا و مونٹینیگرو]] دا [[آئین ساز ملک|آئینی ملک]]) تے [[جمہوریہ کروشیا]] د‏‏ی امداد حاصل سی۔<ref>{{cite web|url=http://hrw.org/reports/2004/ij/icty/2.htm#_Toc62882595|title=ICTY: Conflict between Bosnia and Herzegovina and the Federal Republic of Yugoslavia|accessdate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107224919/https://www.hrw.org/reports/2004/ij/icty/2.htm#_Toc62882595|archivedate=7 January 2019|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://hrw.org/reports/2004/ij/icty/2.htm#_Toc62882594|title=ICTY: Conflict between Bosnia and Croatia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110074646/https://www.hrw.org/reports/2004/ij/icty/2.htm#_Toc62882594|archivedate=2019-01-10|access-date=2010-08-31|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf|title=ICJ: The genocide case: Bosnia v. Serbia – See Part VI – Entities involved in the events 235–241|format=PDF|accessdate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106013307/https://www.icj-cij.org/|archivedate=6 January 2019|dead-url=yes}}</ref> [[Image:Hvo controlled.png|thumb|150px|خود ساختہ کروشیاغی جمہوریہ ہرزک بوسنیا نیلے رنگ چ]] '''جنگ بوسنیا''' ، [[اک]] بین القوامی مسلح تصادم سی ، جہڑا [[مارچ]] 1992ء توں [[نومبر]] 1995ء تک [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] چ جاری رہیا ۔ جنگ چ کئی [[دیس]] دے قوماں ملوث سن ۔ سابق یوگوسلاویہ لئی بین القوامی جنگی ٹریبونل دے مطابق ایہہ جنگ بوسنیا تے سابق [[یوگوسلاویہ]] (بعد چ [[سربیا]] تے [[مونٹی نیگرو]]) تے [[کروشیا]] وچکار سی ۔ بین القوامی عدالت انصاف موجب [[سربیا]] نے سرب دستےآں نوں مالی تے فوجی امداد دتی ، جنہاں دا تعلق یوگوسلاو پیپلز آرمی ، جمہوریہ [[سرپسکا]] دی فوج ، سربیا دی وزارت داخلہ ، جمہوریہ سرپسکا دی وزارت داخلہ تے علاقائی سرب دفاعی فوج نال سی ۔ [[کروشیا]] نے خودساختہ '''ہرزگ بوسنیا دی کروشیائی کمونٹی''' دے کروٹ دستےآں نوں فوجی مدد دتی ۔ بوسنیا دے حکومتی دستے جنہاں دی اگوائی جمہوریہ بوسنیا تے ہرزیگووینا دی فوج کول سی ۔ اینہاں تناں حریفاں نے جنگ چ مختلف ویلےآں چ اپنے اہداف تے اتحاد بدلے ۔ == جنگ دی شروعات == [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] چ جنگ یوگوسلاویہ دے ٹٹن دے نتیجے چ شروع ہوئی ۔ 1989ء چ سلابودان میلوسووچ [[سربیا]] دا صدر بن گیا ۔ ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== {{Commons category|War in Bosnia and Herzegovina}} *[http://books.google.com/books?id=ccOWvqdxpVUC&printsec=frontcover Branka Magaš, Ivo Žanić: The war in Croatia and Bosnia-Herzegovina, 1991-1995] *[http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB123.pdf War in the Balkans, 1991-2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107145109/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB123.pdf |date=2010-11-07 }} - 4. The Land of Hate: Bosnia-Herzegovina, 1992–95, R. Craig Nation (2003) *[http://hrw.org/reports/2004/ij/icty/2.htm#_Toc62882595 Summary of the ICTY verdicts related to the conflict between Bosnia and Herzegovina and the [[Federal Republic of Yugoslavia]]] *[http://hrw.org/reports/2004/ij/icty/2.htm#_Toc62882594 Summary of the ICTY verdicts related to the conflict between Bosnia and Herzegovina and Croatia] *[http://www.familylinks.icrc.org/mis_bos.nsf/bottin List of people missing from the war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403021929/http://www.familylinks.icrc.org/mis_bos.nsf/bottin |date=2009-04-03 }}{{Dead link|date=July 2010}} *[http://www.dutchbat1.com/ Srebrenica 1994] *[http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-01.htm#III.A UN report on prison camps during the war] *[http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/333378630589b6d680256674005bc280?Opendocument Open UN document on Serb attrocities towards non-Serbs] *[http://www.historyplace.com/worldhistory/genocide/bosnia.htm Genocide in Yugoslavia] *[http://www.balkanpeace.org/wcs/wct/wcts/index.shtml Serbian War Crime Testimonies] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011201013232/http://www.balkanpeace.org/wcs/wct/wcts/index.shtml |date=2001-12-01 }}{{Dead link|date=July 2010}} *[http://www.csmonitor.com/1994/0225/25231.html "If U.S. Force Is Needed In Bosnia," by Michael Johns, ''The Christian Science Monitor'', February 25, 1994.] *[http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23333 Through My Eyes Website] Imperial War Museum - Online Exhibition (Including images, video and interviews with refugees from the war in Bosnia) *[http://www.arhivcrotv.com/ arhivcroTV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904080618/http://www.arhivcrotv.com/ |date=2011-09-04 }} {{hr icon}} {{en icon}} [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا]] [[گٹھ:یورپ]] dwywvwrrexeb23p78j0t8mphy0x0c3e 0 12598 711806 654835 2026-09-24T09:47:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711806 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات موسیقار/عربی|}} [[بر صغیر]] پاک و ہند وچ '''مہدی حسن''' دا ناں تے انہاں د‏‏ی آواز کسی تعارف د‏‏ی محتاج نئيں۔ مہدی حسن د‏‏ی گائیگی [[بھارت]] تے [[پاکستان]] وچ یکساں مقبول اے تے بھارت د‏‏ی ممتاز گلوکارہ [[لدا منگیشکر]] نے اک بار مہدی حسن د‏‏ی گائیگی نو‏‏ں ’بھگوان د‏‏ی آواز‘ تو‏ں منسوب کيتا سی۔ مہدی حسن اک سادہ طبیعت انسان سن اوربعض اوقات گل سیدھی منہ اُتے کر دتا کردے سن ۔ فلمی موسیقی دے زرخیز دور وچ مہدی حسن نو‏‏ں [[احمد رشدی]] دے بعد دوسرے پسندیدہ گلوکار دا درجہ حاصل رہیا۔ == ابتدائی ایام == مہدی حسن [[1927ء]] وچ [[راجستھان]] دے اک پنڈ[[لونا|لُونا]] وچ پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے والد تے چچا [[دھرپد|دُھرپد]] گائیکی دے ماہر سن تے مہدی حسن د‏‏ی ابتدائی تربیت گھر ہی وچ ہوئی۔ خود اُنہاں دے بقول اوہ کلاونت گھرانے د‏‏ی سولھواں پیڑھی نال تعلق رکھدے سن ۔ [[1947ء]] وچ ویہہ سالہ مہدی حسن اہلِ خانہ دے نال نقلِ وطن ک‏ر ک‏ے [[پاکستان]] آ گئے تے [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دے اک شہر [[چیچہ وطنی]] وچ محنت مزدوری دے طور اُتے [[سائیکل|سائیکلاں]] مرمت کرنے دا کم شروع کيتا۔ انھاں نے مکینک دے کم وچ مہارت حاصل کيتی تے پہلے موٹر میکینک تے اس دے بعد ٹریکٹر دے میکینک بن گئے، لیکن رہینِ ستم ہائے روزگار رہنے دے باوجود اوہ [[موسیقی]] دے خیال تو‏ں غافل نئيں رہے تے ہر حال وچ اپنا [[ریاض]] جاری رکھیا۔<ref>{{حوالہ جال |ربط=http://www.urdu.co/news/featured/mujhay-tum-kabhi-bhi-bhula-nah-sakuu-gaay/ |عنوان=مجھے تم کبھی بھی بھلا نہ سکو گے |ناشر=Sweb.com }}</ref> == آغاز فن == انہاں نے [[موسیقی]] د‏‏ی تربیت اپنے والد استاد عظیم خان تے اپنے چچا استاد اسماعیل خان تو‏ں حاصل کيتی، جو کلاسیکل موسیقار سن ۔ مہدی حسن نے [[کلاسیکی موسیقی]] وچ اپنے آپ نو‏‏ں متعارف کروایا، جدو‏ں اٹھ سال دے سن ۔ تے پچپن تو‏ں ہی [[گلوکاری]] دے اسرار و رموُز تو‏ں آشنا نيں مگر اس سفر دا باقاعدہ آغاز [[1952ء]] وچ [[ریڈیو پاکستان]] دے [[کراچی]] اسٹوڈیو تو‏ں ہويا اس وقت تو‏ں لےک‏ے اج تک اوہ پچیس ہزار تو‏ں زیادہ فلمی غیر فلمی گیت تے غزلاں گا چکے نيں۔ {{حوالہ درکار}} گویا سرُ دے سفر د‏‏ی داستان کئی دہائیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ فلم دے لئی مہدی حسن نے جو پہلا گیت ریکارڈ کروایا اوہ کراچی وچ پاکستانی فلم ’’ شکار‘‘ دے لئی سی۔ شاعر [[یزدانی جالندھری]] دے لکھے اس گیت د‏‏ی دُھن موسیقار اصغر علی، [[محمد حسین]] نے ترتیب دتی سی۔ گیت دے بول سن : ’’ نظر ملتے ہی دل کی بات کا چرچا نہ ہو جائے‘‘۔ ايس‏ے فلم دے لئی انہاں نے [[یزدانی جالندھری]] دا لکھیا اک ہور گیت ’’میرے خیال و خواب د‏‏ی دنیا لئی ہوئے۔ فیر آگیا کوئی رخِ زیبا لئی ہوئے‘‘ وی گایا سی۔ {{برصغیر دی اصناف موسیقی}} == دور عروج == سنہ انیس سو سٹھ تے ستر د‏‏ی دہائی وچ انہاں دا شمار عوام دے پسندیدہ ترین فلمی گلوکاراں وچ ہُندا سی۔ تے [[سنتوش کمار (اداکار)|سنتوش کمار]]، [[درپن]]، [[وحید مراد]] تے [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]] تو‏ں لےک‏ے [[ندیم بیگ (اداکار)|ندیم]] تے [[شاہد (اداکار)|شاہد]] تک ہر ہیرو نے مہدی حسن دے گائے ہوئے گیتاں اُتے لب ہلائے۔ سنجیدہ حلفےآں وچ اُنہاں د‏‏ی حیثیت اک غزل گائیک دے طور اُتے مستحکم رہی۔ ايس‏ے حیثیت وچ انھاں نے برِصغیر دے ملکاں دا کئی بار دورہ کيتا۔ خان صاحب مہدی حسن نے کل 441 فلماں دے لئی گانے گائے تے گیتاں د‏‏ی تعداد 626 ا‏‏ے۔ فلماں وچو‏ں اردو فلماں د‏‏ی تعداد 366 جنہاں وچ 541 گیت گائے۔ جدو‏ں کہ 74 پنجابی فلماں وچ 82 گیت گائے۔ انہاں نے 1962ء تو‏ں 1989ء تک 28 تک مسلسل فلماں دے لئی گائیکی کيت‏ی سی ۔ فلمی گیتاں وچ انہاں دے سو تو‏ں زیادہ گانے اداکار [[محمد علی (اداکار)|محمد علی]] اُتے فلمائے گئے۔ اس دے علاوہ مہدی حسن خان صاحب اک فلم [[شریک حیات]] 1968ء وچ پردہ سیماں اُتے وی نظر آئے ۔ 1956ء وچ اک طویل جدو جہد دے بعد مہدی حسن نو‏‏ں فلمی گلوکار بننے دا موقع ملا۔ اس دے لئی انہيں [[کراچی]] جانا پيا سی جتھ‏ے انہاں دے وڈے بھائی پنڈت غلام قادر کراچی ریڈیو تو‏ں بہ طور موسیقار منسلک سن ۔ تے انہاں د‏‏ی سفارش اُتے انہاں نو‏ں ریڈیو اُتے غزلاں گانے دا موقع ملیا سی۔ انہاں د‏‏ی پہلی غزل جو ریڈیو اُتے مشہور ہوئی اوہ کلاسک شاعر [[میر تقی میر]] د‏‏ی مشہور زمانہ غزل سی۔ ~ دیکھ تو دل کہ جان سے اٹھتا ہے == گانے == {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" style="width: 100%; height: 200px" border="1" |+ مہدی حسن خان صاحب کے گانے |- ! نغمہ !! فلم !! سنہ !! نغمہ نگار !! موسیقار !! سنگت !! - |- | دیکھ تو دل کہ جان سے اٹھتا ہے || (ریڈیو پاکستان) || 1956 || میر تقی میر || - || - || - |- | آنکھوں میں چلے آؤ || کنواری بیوہ || 1956 || طفیل ہوشیار پوری || - || - || - |- | کوئی صورت نہیں اے دل || کنواری بیوہ || 1956 || طفیل ہوشیار پوری || - || - || - |- | تم ملے زندگی مسکرانے لگی || کنواری بیوہ || 1956 || طفیل ہوشیار پوری || - || - || - |- | محبت کر لے۔۔ کسی پہ مرلے۔ نہيں تو پچھتائے گا || مس 56 || 1956 || - || بابا جی اے چشتی || نذیر بیگم || - |- | نظر ملتے ہی دل کی بات کا چرچا نہ ہو جائے || شکار || 1956 || یزدانی جالندھری || اصغر حسین اور محمد حسین || - || - |- | میرے خواب و خیال کی دنیا || شکار || 1956 || یزدانی جالندھری || اصغر حسین اور محمد حسین || - || - |- | یہ چاندنی۔۔ یہ سائے۔ پہلو میں تم آئے ۔ || مس 56 || 1956 || - || بابا جی اے چشتی || نذیر بیگم || - |- | تو کیسا خدا ہے جو || مسکہ پالش || 1957 || فدا یزدانی || دیبو بھٹاچاریہ || - || - |- | چوری کیا تو نے || غریب || 1958 || - || نذیر شیلے || انیقہ بانو || - |- | اک دیوانے کا اس دل نے کہا مان لیا || قیدی || 1962 || - || رشید عطرے || نور جہاں || - |- | جس نے میرے دل کو درد دیا || سسرال || 1962 || - || حسن لطیف || - || - |- | مجھ کو آواز دے تو کہاں ہے || گھونگھٹ || 1962 || - || خواجہ خورشید انور || - || - |- | اے ماہ جبیں ناز آفرین || دوشیزہ || 1962 || - || عنایت حسین || - || - |- | الہی۔۔ آنسو بھر زندگی کسی کو نہ دے۔۔ || ہمیں بھی جینے دو || 1963 || - || سی فیض || - || - |- | اے روشنیوں کے شہر بتا || چنگاری || 1964 || - || خواجہ خورشید انور || - || - |- | گلوں میں رنگ بھرے || فرنگی || 1964 || فیض احمد فیض || رشید عطرے || - || - |- | اپنی جاں نذر کروں اپنی وفا پیش کروں || (جنگی ترانہ) || 1965 || صوفی تبسم || - || - || - |- | آکے دے جاوخایاں نی || ہیر سیال || 1965 || - || بخشی وزیر || نسیم بیگم || - |- | آنکھوں سے ملی آنکھیں۔ دل دل سے جو ٹکرایا || ہزار داستان || 1965 || - || رشید عطرے || - || - |- | سنگیت نجانے اور کب تک || ساز و زآواز || 1965 || - || حسن لطیف || - || - |- | شکوہ نہ کر گلہ کر۔ یہ دنیا ہے پیارے || زمین || 1965 || - || وزیر افضل || - || - |- | کیسے کیسے لوگ ہمارے دل کو جلانے || تیرے شہر میں || 1965 || - || حسن لطیف || - || - |- | ہیر وارث شاہ || ہیر سیال || 1965 || - || بخشی وزیر || - || - |- | اب اور پریشان۔ دل ناشاد نہ کر || ماں بہو اور بیٹا || 1966 || - || حسن لطیف || - || - |- | اے جان وفا دل میں تیری یاد رہے گي || تصویر || 1966 || - || خلیل احمد || - || - |- | چاند تو جب بھی مسکراتا ہے || سرحد || 1966 || ? || خورشید انور || نور جہاں || - |- | خداوندا۔ یہ کیسی آگ سی جلتی ہے سینے میں || لوری || 1966 || - || خلیل احمد || - || - |- | دل ویراں ہے تیری یاد ہے ۔ || آئینہ || 1966 || - || منظور اشرف || - || - |- | دنیا کسی کے پیار میں جنت سے کم نہیں || جاگ اٹھا انسان || 1966 || - || لال محمد اقبال || - || - |- | رات کی بے سکوں خاموشی میں || سوال || 1966 || - || رشید عطرے || - || - |- | لاگی رے۔ لاگی لگن موہے دل میں || جلوہ || 1966 || - || ناشاد || - || - |- | میرے دل کے تار۔۔ بجیں بار بار || پائل کی جھنکار || 1966 || - || رشید عطرے || - || - |- | نظاروں نے بھریں آہیں || نغمہ صحرا || 1966 || - || صفدر حسین || - || - |- | دکھ نہ لبّے تے نہ آوے || مہندی || 1967 || - || وزیر علی || - || - |- | جدوں تیری دنیا توں پیار ٹر جائے || سسی پنوں || 1968 || احمد راہی || رحمان ورما || نور جہاں || - |- | (بنگالی گانا) || - || 1969 || - || دیبو بھٹاچاریہ || - || - |- | اس چاند پہ رہنے دو ہلکی سی || چودھویں صدی || 1969 || ? || اعظم بیگ || نور جہاں || - |- | آپ کو بھول جائیں ہم اتنے تو || تم ملے پیار ملا || 1969 || ? || نشید || نور جہاں || - |- | آج تسی گئے مل ساڈا || اک سونا اک مٹی || 1970 || ? || ایم جاوید || نور جہاں || - |- | تو جہاں کہیں بھی جائے || انسان اور آدمی || 1970 || ? || ایم اشرف || نور جہاں || - |- | رس گئے سارے سکھ || ٹکا متھے دا || 1970 || ? || جے اے چشتی || نور جہاں || - |- | گھونگھٹ لا کنور (سندھی گانا) || - || 1970 || - || - || - || - |- | (دوگانا) || دل دیا درد لیا || 1971 || - || - || رونا لیلی || - |- | چل چ لیے دنیا دے اس نکڑ || دنیا پیسے دی || 1971 || ? || عبد اللہ || نور جہاں || - |- | اب کے ہم بچھڑے تو شاید || انگارے || 1972 || احمد فراز || - || - || - |- | اک بار چلے آؤ || اک رات || 1972 || - || - || - || - |- | تجھ سے ملی زندگی || بدلے گی دنیا ساتھی || 1972 || ? || طافو || نور جہاں || - |- | تیرے پیچھے پیچھے آنا || نظام || 1972 || ? || عبد اللہ || نور جہاں || - |- | حسین فضا کا تقاضا || دولت اور دنیا || 1972 || خواجہ پرویز || کمال احمد || نور جہاں || - |- | رنجش ہی سہی || محبت || 1972 || - || - || - || - |- | - || پردیس || 1972 || - || نذیر علی || - || - |- | جان جاں تو جو کہے گاوٴں میں گیت تیرے || آنسو || 1972 || - || - || - || - |- | - || میں اکیلا || 1972 || - || - || نسیم بیگم || - |- | - || ایثار || 1975 || - || - || [[مہناز بیگم]] || - |- | یہ دنیا رہے نہ رہے میرے ہمدم || میرا نام ہے محبت || 1975 || - || - || - || - |- | (پنجابی فلم) || سیدھا راستہ || 1974 || - || - || - || - |- | (پنجابی فلم) || چن پتر || 2000 || - || - || - || - |- | (قوالی) || - || 1976 || - || - || احمد رشدی || - |- | اب کس کو سنائیں گے || نیا راستہ || 1973 || ? || نشید || نور جہاں || - |- | اک پیار جئی سوہنی صورت || عشق میرا ناں || 1974 || ? || نذیر علی || نور جہاں || - |- | اک تیرا اک میرا || زبیدہ || 1976 || ? || رفیق علی || نور جہاں || - |- | اک میں اک تو، دو دیوانے || کلیار || 1984 || ? || وجاہت عطرے || نور جہاں || - |- | اک نئے موڑ پہ زندگی آگئی || دل کے داغ || 1978 || ? || اے حمید || نور جہاں || - |- | اے نئے سورج ہمیں تیرے || نیا سورج || 1977 || ? || نثار بزمی || نور جہاں || - |- | آپ کیوں پیار کے اظہار || وفادار || 1978 || ? || وجاہت عطرے || نور جہاں || - |- | آج تو غیر سہی || دہلیز || 1983 || - || - || - || - |- | آخری بار سینے سے لگ جا || انداز || - || ? || ? || نور جہاں || - |- | بابل تیری میری چھو || قسمت || 1985 || ? || عبد اللہ || نور جہاں || - |- | بھلائی جاتی ہے الفت || پروفیسر || 1975 || ? || اے حمید || نور جہاں || - |- | تیرا تے میرا ازلاں دا پیار || جائز || 1982 || ? || کمال احمد || نور جہاں || - |- | تیرے نال لیا دل اسی || ہلاکو تے خان || 1985 || ? || وجاہت عطرے || نور جہاں || - |- | جانے وہ دن کب آئیں گے || معاشرہ || 1975 || ? || اے حمید || نور جہاں || - |- | جد نال سجن || سوہنی ماہیوال || 1976 || ? || اے حمید || نور جہاں || - |- | جیون بھر ساتھ نبھائیں || آرزو || 1975 || ? || ایم اشرف || نور جہاں || - |- | دل اک شیشہ || اللہ رکھا || 1987 || خواجہ پرویز || ایم اشرف || نور جہاں || - |- | رت بدلے چاہے موسم || نصیب || 1982 || ? || کمال احمد || نور جہاں || - |- | رتاں پیار دیاں || سکندر || 1974 || ? || دیبو || نور جہاں || - |- | زندگی میں تو سب ہی پیار کیا کرتے ہيں || عظمت || 1973 || - || - || - || - |- | ساتھ ہمارا چھوٹے نہ || دل لگی || 1974 || مشیر کاظمی || رفیق علی || نور جہاں || - |- | سجنا وے روئے تے || سوہنی ماہیوال || 1976 || ? || اے حمید || نور جہاں || - |- | ضرورت پے جاندی اے || دلدار صدقے || 1977 || ? || نذیر علی || نور جہاں || - |- | عشق سدا آباد رہے || لیلی مجنوں || 1974 || ? || نثار بزمی || نور جہاں || - |- | عشق میرا ناں || عشق میرا ناں || 1974 || حزین قادری || نذیر علی || نور جہاں || - |- | عشق ہے بے پروا || سوہنی ماہیوال || 1976 || ? || اے حمید || نور جہاں || - |- | گلشن میں بہاراں || بدلےگا انسان || 1975 || ? || عبد اللہ || نور جہاں || - |- | گلے سے لگ جا || گبر سنگھ || - || ? || ? || نور جہاں || - |- | لاکھ کرو انکار || نوکر || 1975 || - || - || - || - |- | مکھ تیرے چنا کنّا || سیدھا راستہ || 1974 || ? || اختر حسین || نور جہاں || - |- | میرے محبوب تیری نرگسی || میں بنی دلہن || 1974 || ? || نذیر علی || نور جہاں || - |- | میں تینوں پیار کرناواں || عشق میرا ناں || 1974 || ? || نذیر علی || نور جہاں || - |- | میں نے پہلے ہی کہا تھا || بات پہنچی تیری جوانی تک || 1974 || شیون رضوی || نثار بزمی || نور جہاں || - |- | میں ہوں وفا تو ہے || جینے کی راہ || 1977 || ? || طافو || نور جہاں || - |- | یہ رات رات بھر کی || بہشت || 1974 || ? || رشید عطرے || نور جہاں || - |- | پیار بھرے دو شرمیلے نین || چاہت || - || خواجہ پرویز || رابن گھوش || - || - |- | اک حسن کی دیوی سے مجھے || میری زندگی ہے نغمہ || - || مشیر کاظمی || نثار بزمی || - || - |- | قصہ غم میں تیرا نام نہ آنے دیں گے || داستان || - || -- || -- || - || - |- | مجھے کر دے نا دیوانہ تیرے انداز مستانہ || نیا راستہ || 1973 || -- || -- || - || - |- | -- || -- || - || -- || -- || - || - |}<ref>{{حوالہ جال |مصنف=مظہر میگزین |ربط=http://mazhar.dk/film/urdu/singers/MehdiHassan.html |تاریخ اشاعت=جون 13, 2012 |عنوان=A tribute to Khan Sahib Mehdi Hassan |ترجمہ عنوان=مہدی حسن خان صاحب کو خراج تحسین |ناشر=Pakistan Film Magzine }}</ref><ref>{{حوالہ جال |مصنف=مظہر میگزین |ربط=http://mazhar.dk/film/singers/mehdihassan/songography/mehdihassan_noorjehan_diets.htm |عنوان=Mehdi Hassan & Madam Noorjehan |ترجمہ عنوان=دوگانے مہدی حسن اور نورجہاں |ناشر=Pakistan Film Magzine }}</ref><ref>{{حوالہ جال |مصنف=مظہر میگزین |ربط=http://www.mazhar.dk/film/singers/mehdihassan/songography/1956-63.htm |عنوان=Mehdi Hassan's film songs from 1956–63 |ترجمہ عنوان=مہدی حسن کے گیت 1956 تا 63 |ناشر=Pakistan Film Magzine }}</ref> {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" | style="background:#FB607F" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=white>مہدی حسن<font>''' |- |جیون|| 1927 |- |جمن پو|| [[راجستھان]] [[ہندستان]] |- |گن|| غزل تے گانے |- |} == اعزازات == بھارت وچ اُنہاں دے احترام دا جو عالم سی اوہ [[لدا منگیشکر]] دے اس خراجِ تحسین تو‏ں ظاہر ہويا کہ مہدی حسن دے گلے وچ تاں بھگوان بولدے نيں۔ نیپال دے شاہ بریندرا اُنہاں دے احترام وچ اُٹھ دے کھڑے ہوجاندے سن تے فخر تو‏ں دسدے سن کہ انھاں مہدی حسن د‏‏ی کئی غزلاں زبانی یاد نيں۔ حکومت پاکستان انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ انہاں نو‏ں [[تمغائے امتیاز]] تے [[تمغائے حسن کارکردگی|تمغۂ حسنِ کارکردگی]] تو‏ں وی نواز چک‏ی ا‏‏ے۔ 1979ء وچ مہدی حسن نو‏‏ں بھارتی سرکار نے اپنے ہاں دا اک وڈا ’’کے ایل سہگل ایوراڈ‘‘ دتا۔ ان دے انتقال دے بعد انڈین ایڈمنسٹریٹیو سروس دے اک عہدیدار نے اعلان کيتا کہ "اگلے ماہ راجستھان دے انہاں دے آبائی پنڈ وچ انہاں دا کانسی دا مجسمہ نصب کيتا جائے گا تے اک سڑک وی انہاں دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏ی جائے گی۔" مہدی حسن نو‏‏ں بے شمار ایوارڈز تے اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔ چند اعزازات دا ذکر درج ذیل اے: * سال 1964۔۔۔۔۔۔۔ فلم فرنگی ۔۔۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1968۔۔۔۔۔۔۔ فلم صائقہ ۔۔۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1969۔۔۔۔۔۔۔ فلم زرقا ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1972۔۔۔۔۔۔۔ فلم میری زندگی اے نغمہ۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1973۔۔۔۔۔۔۔ فلم نواں راستہ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1974۔۔۔۔۔۔۔ فلم شرافت۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1975۔۔۔۔۔۔۔ فلم زینت۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1976۔۔۔۔۔۔۔ فلم شبانہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ * سال 1977۔۔۔۔۔۔۔ فلم آئینہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ جنرل [[ایوب خان]] نے انہاں نو‏ں [[تمغہ امتیاز]] تو‏ں نوازیا۔ سال 1979 وچ جالندھر (انڈیا) وچ سیگل ایوارڈ حاصل کيتا۔ سال 1983ماں نیپال وچ گورکھیا دکشینا باہو ایوارڈ حاصل کيتا۔ سال 1985 وچ جنرل ضیاءالحق نے [[تمغہ حسن کارکردگی]] تو‏ں نوازیا۔ جنرل [[پرویز مشرف]] نے [[ہلال امتیاز]] تو‏ں نوازیا۔ مہدی حسن نو‏‏ں پاکستان ٹیلی وژن کراچی سینٹر نے جولائ‏ی 2001ء وچ لائف ٹائم اچیومنٹ ایوارڈ دتا ۔ ۔<ref>{{حوالہ جال |مصنف=Syed Shahzad Alam |ربط=http://content.freeiz.com/mehdihassan/mehdihassan.htm |عنوان=شہنشاہ غزل مہدی حسن (خاندانی پس منظر تے حالات زندگی) |ناشر= }}</ref> == تاثرات == پاکستان دے صدر [[ایوب خان]]، صدر [[محمد ضیاء الحق]] تے صدر [[پرویز مشرف]] وی اُنہاں دے مداح سن تے انھاں اعلیٰ ترین سِول اعزازات تو‏ں نواز چُکے سن، لیکن مہدی حسن دے لئی سب تو‏ں وڈا اعزاز اوہ بے پناہ مقبولیت تے محبت سی جو انھاں عوام دے دربار تو‏ں ملی۔ پاک و ہند تو‏ں باہر وی جتھ‏ے جتھ‏ے اُردو بولنے تے سمجھنے والے لوک آباد نيں، مہدی حسن د‏‏ی پزیرائی ہُندی رہی تے سن اسّی د‏‏ی دہائی وچ انھاں نے اپنا بیشتر وقت یورپ تے امریکا دے دوراں وچ گزاریا۔ اُنہاں دے شاگرداں وچ سب تو‏ں پہلے [[پرویز مہدی]] نے ناں پیدا کيتا تے تمام عمر اپنے اُستاد نو‏‏ں خراجِ عقیدت پیش کردے رہ‏‏ے۔ بعد وچ غلام عباس، سلامت علی، آصف جاوید تے طلعت عزیز جداں ہونہار شاگرداں نے اُنہاں د‏‏ی طرز گائیکی نو‏‏ں زندہ رکھیا۔ == گوگل دا 'ڈوڈل' == 'گوگل' نے 18 جولائ‏ی د‏‏ی مناسبت تو‏ں بدھ نو‏‏ں مہدی حسن دا خصوصی 'ڈوڈل' جاری کيتا ا‏‏ے۔ <ref>https://www.urduvoa.com/a/google-pays-homage-to-mehdi-hassan-birthday-with-doodle-18jul2018/4487489.html</ref> == آخری ایام == کافی عرصہ علالت وچ گزارنے دے بعد بالآخر [[13 جون]] [[2012ء]] نو‏‏ں [[کراچی]] دے اک نجی ہسپتال وچ جہان فانی تو‏ں رخصت ہوئے گئے۔ == ہور پڑھو == * [[سوہنے کم دا ٹکا]] لین والیاں دا لسٹ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{IMDb name|id=1187573}} * [http://www.mehdihassan.com/ مہدی حسن ڈاٹ کوم] * [https://web.archive.org/web/20070225072543/http://www.voanews.com/urdu/2007-02-21-voa13.cfm سائیکلاں د‏‏ی دکان تو‏ں عوام دے دلاں تک] * [https://web.archive.org/web/20090115205701/http://www.voanews.com/urdu/archive/2008-03/2008-03-31-voa19.cfm مہدی حسن د‏‏ی دریافت ۔۔۔ سلیم گیلانی دے انکشافات] * [https://web.archive.org/web/20120616221905/http://www.bbc.co.uk/urdu/indepth/cluster_mehdi_hasan_zs.shtml مہدی حسن دے انتقال اُتے بی بی سی دا خصوصی ضمیمہ] * http://www.pakmdb.com/dbasel.php?type=S&q=1&q=Yazdani+Jalandhari&Submit=Submit * https://www.dailyo.in/arts/mehdi-hassan-ghazals-جون-13-classical-music-kesariya-balam/story/1/4287.html * [http://mazhar.dk/film/urdu/singers/MehdiHassan.html مظہر میگزین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305002800/http://mazhar.dk/film/urdu/singers/MehdiHassan.html |date=2016-03-05 }} {{تمغا برائے حسن کارکردگی|}} {{نگار خصوصی اعزاز|}} {{NigarAwardBestMalePlaybackSinger}} {{سوہنے کم دا ٹکا (Pride of Performence)}} [[گٹھ:1927 دے جم]] [[گٹھ:2012 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اسلامی موسیقی]] [[گٹھ:بھارتی گلوکار]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ وبائی مرض اموات]] [[گٹھ:پاکستانی غزل گائیک]] [[گٹھ:پاکستانی کلاسکی گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی نعت خواں]] [[گٹھ:پس پردہ گلوکار]] [[گٹھ:چیچہ وطنی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:راجستھانی نژاد پاکستانی شخصیتاں]] [[گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان]] [[گٹھ:غزل گائیک]] [[گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان]] [[گٹھ:نعت خواں]] [[گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں]] [[گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان]] [[گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان]] [[گٹھ:ضلع جھنجھنو دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مہاجر شخصیتاں]] [[گٹھ:1934 دے جم]] [[گٹھ:وفيات بسبب اسٹروک]] [[گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا]] [[گٹھ:موسیقی]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:پاکستانی شخصیتاں]] syijeu9fx3ne5otix8euhiul2ic1hfi 0 13123 711791 678001 2026-09-24T09:06:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711791 wikitext text/x-wiki '''مسقط''' [[عمان]] دا [[راجگڑھ]] تے سبھ توں وڈا شہر اے ۔ 2005ء دے اعداد و شمار دے مطابق شہر دی آبادی 6 [[لکھ]] 50 ہزار اے ۔ مسقط 6 ولایتاں چ ونڈیا ہویا اے ۔ == تریخ == مسقط لہندے ایشیا دے پراݨے شہران وچوں [[اک]] اے۔ ایہدے تریخی حوالے دوجی صدی عیسوی چ ملدے نیں ، جدوں ایہ [[روم]] ([[رومی سلطنت]]) تے چڑھدے وچکار تجارت دا مرکز سی ۔ مشہور جہاز راں [[واسکو ڈے گاما]] [[ہندستان]] دے سفر دے دوران ایتھے آیا سی۔ 1507ء چ [[پرتگیزی|پرتگیزیاں]] نے شہر تے مَل مار لیا ۔ 1649ء چ امام سلطان بن یوسف نے پرتگیزیاں نوں شکست دے کے مسقط چوں کڈھ دتاا۔ پرتگیزیاں نوں شکست دیݨ مگروں سلطان نے سمندری بیڑے راہیں [[زنجبار]] توں [[گوادر]] تک [[اک]] وڈی سلطنت قائم کیتی۔ ایہ سلطنت اومان تے مسقط دا سنہرا دور سی۔ 1679ء چ امام سلطان دے مرن مگروں سلطنت مسائل دا شکار ہو گئی۔ 1737ء چ فارسیاں نے جارحیت کیتی تے بالآخر شکست کھادی ۔ 1803ء چ [[سعودی عرب]] دے وہابیاں نے اومان اتے حملہ کیتا۔ جیہنوں سید سعید بن سلطان نے ناکام بنا دتا۔ 1853ء چ سلطان نے راجگڑھ اومان توں زنجبار منتقل کر دتا۔ ایہدے نال ای مسقط تے اومان دا زوال شروع ہو گیا۔ 1913ء چ سلطان [[تیمور]] بن فیصل سلطان بݨیا تے علاقے نوں مسقط تے اومان دا [[ناں]] دتا۔ 1947ء چ [[ہندستان دی ونڈ]] مگروں سلطان نے [[برطانیہ]] دی مدد نال امام نوں شکست دتی تے [[اومان]] نوں اکٹھا کر دتا۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.mofa.gov.om/ وزارت امور خارجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207021009/http://www.mofa.gov.om/ |date=2006-02-07 }} * [https://web.archive.org/web/20090228174320/http://www.omantourism.gov.om/ اومان وزارت سیاحت] {{ایشیائ دیساں دے دارالحکومت}} [[Category:عمان دے شہر]] [[Category:ایشیا]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[Category:راجگھر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[Category:جغرافیہ]] [[Category:عمان]] 2o013l5voihwfsnn0wridv26kcsndjw 0 22625 711781 639101 2026-09-24T07:46:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711781 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = <small>[[منصبِ جامع|جنرل]]</small><br /> | name = محمد ضياء الحق | image = | imagesize = 203px | office = چھیويں [[صدر پاکستان]] | primeminister = [[محمد خان جونیجو]] | term_start = 16 ستمبر [[1978ء]] | term_end = 17 اگست [[1988ء]] | predecessor = [[چودھری فضل الاہی]] | successor = [[غلام اسحاق خان]] | office1 = [[رئیسِ عملۂ پاک فوج]] | term_start1 = 11 اکتوبر [[1976ء]] | term_end1 = 17 اگست [[1988ء]] | predecessor1 = [[ٹکا خان]] | successor1 = [[مرزا اسلم بیگ]] | birth_date = {{birth date|1924|8|12|df=y}} | birth_place = [[جالندھر]]، [[خطۂ پنجاب|پنجاب]]، [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان]] (موجودہ [[بھارت]]) | death_date = {{death date and age|1988|8|17|1924|8|12|df=y}} | death_place = [[بہاولپور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] | alma_mater = یونائیٹڈ سٹیٹس آرمی کمانڈ اینڈ جنرل سٹاف کالج | religion = [[اہل سنت|سنی]] [[اسلام]] | allegiance = [[پاکستان]] | branch = [[پاک فوج]] (PA – 1810) | serviceyears = 1943–1988 | rank = [[منصبِ جامع]] | commands = دوسری انڈیپینڈنٹ آرمرڈ بریگیڈ، [[اردن]]<br />فرسٹ آرمڈ ڈویژن، ملتان<br />II کور ([[پاکستان]])، [[ملتان]]<br />[[رئیسِ عملۂ پاک فوج|رئیس عملہ پاک فوج]] | unit = آرمڈ کور (Guides Cavalry FF) | battles = [[دوسری جنگ عظیم|جنگ عظیم دوم]]<br />[[پاک بھارت جنگ 1965ء]]<br />[[اردن]] دا [[سیاہ ستمبر]]<br />[[افغانستان]] وچ روسی جنگ }} '''محمد ضیاء الحق''' [[پاک فوج]] دا اک جرنیل سی۔ اوہ 12 اگست 1924 نوں [[جلندھر]] [[پنجاب (علاقہ)|پنجاب]] وچ جمیا۔ 1943 چ اوہ انگریزی فوج چ پعرتی ہوگیا۔ 1950 چ اودا ویاہ شفیقہ نال ہویا۔ 1962 64 سکھلائی لئی امریکہ گیا۔ 1970 چ اردن چ فلسطینیاں نوں دبایا۔ 1973 چ اونوں میجر جرنل بنا کے [[ملتان]] لا دتا گیا۔ 1 مارچ 1976 نوں اونوں پاک فوج دا کمانڈر بنادتا گیا۔ اونے 5 جولائی 1977 نوں [[پاکستان]] وچ مارشل لا لا کے سول سرکار نوں مکادتا تے [[پاکستان پیپلز پارٹی]] دے وزیراعظم [[ذوالفقار علی بھٹو]] نوں پھانسی لا دتی۔ 17 اگست 1988 نوں [[بہاولپور]]، وچ جہاز وچ دھماکا ہون نال مر گیا۔ == مُڈھلا جیون == سابق صدر مملکت و سابق چیف آف آرمی سٹاف۔ 1924ء وچ [[جلندھر]] وچ اک غریب کسان محمد اکبر دے گھر پیدا ہوئے۔ [[جلندھر]] تے [[دلی|دہلی]] وچ تعلیم حاصل کيتی۔ سن 1945ء وچ فوج وچ کمیشن ملا۔ [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران وچ [[میانمار|برما]]، [[ملایا]] تے [[انڈونیشیا]] وچ خدمات انجام دتیاں۔ [[پاکستان]] د‏‏ی [[آزادی]] دے بعد ہجرت کرکے پاکستان آ گئے۔ 1964ء وچ [[لیفٹینٹ کرنل]] دے عہدے اُتے ترقی پائی تے [[سٹاف کالج]] [[کویٹا]] وچ [[انسٹرکٹر]] مقرر ہوئے۔ 1960ء تا 1968ء اک [[کیولر رجمنٹ]] د‏‏ی قیادت کيتی۔ [[اردن]] د‏‏ی شاہی افواج وچ خدمات انجام دتیاں، مئی 1969ء وچ آرمرڈ ڈویژن دے [[کرنل سٹاف]] تے فیر [[بریگیڈیر]] بنا دتے گیئے۔ 1973ء وچ [[میجر جنرل]] تے اپریل 1975ء وچ [[لیفٹنٹ جنرل]] دے عہدے اُتے ترقی دے ک‏ے [[کور کمانڈر]] بنا دتے گیئے۔ یکم مارچ 1976ء نو‏‏ں [[منصب جامع|جنرل]] دے عہدے اُتے ترقی دے ک‏ے پاکستان آرمی دے چیف آف سٹاف مقرر ہوئے۔ == اردن وچ تعینا‏‏تی == اوہ 1970ء وچ پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں اردن بھیجے گئے۔ ستمبر 1970ء وچ شاہ حسین نے تنظیم آزادیٔ فلسطین (پی ایل او) نو‏‏ں اردن تو‏ں نکالنے دے لئی اک فوجی آپریشن کیتا جس وچ ٹینک وی استعمال ہوئے۔ اس آپریشن د‏‏ی قیادت بریگیڈیئر ضیاء الحق نے کيتی۔ اس آپریشن دے دوران پی ایل او تے اردن د‏‏ی فوج وچ شدید لڑائی ہوئی جس وچ بوہت سارے بے گناہ فلسطینی مہاجرین وی مارے گئے۔ اس آپریشن د‏‏ی کامیابی اُتے شاہ حسین نے بریگیڈیئر ضیاء الحق نو‏‏ں وی اک تمغا دتا۔ایہ وی دسیا جاندا اے کہ جنرل ضیاء نے آپریشن پی ایل او دے خلاف نہی بلکہ پی ایل او وچ موجود اک گروپ فدائین دے خلاف کیتا سی ۔ فلسطینیاں دے اس گروپ نے اردن وچ ریاست دے اندر ریاست قائم کيتی ہوئی سی تے انہاں نےشاہ اردن نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی دو بار کوشش وی د‏‏ی سی ۔ == مارشل لا == [[1977ء]] وچ [[پاکستان قومی اتحاد]] نے انتخابات وچ عام دھاندلی دا الزام لگایا تے [[ذوالفقار علی بھٹو]] دے خلاف اک ملک گیر احتجاج دا سلسلہ شروع ہو گیا۔ ایويں اس ملک وچ سیاسی حالت ابتر ہو گئی۔ [[پاکستان پیپلز پارٹی|پیپلز پارٹی]] تے قومی اتحاد دے درمیان وچ کئی مرتبہ مذاکرات ہوئے تے 4 جولائ‏ی 1977 د‏‏ی شام مارشل لا دا نفاذ کر دتا گیا۔ انہاں نے [[آئین]] نو‏‏ں معطل نئيں کیتا تے ایہ اعلان کیتا کہ [[آپریشن فیئر پلے]] دا مقصد صرف ملک وچ 90 دن دے اندر انتخابات کروانا اے ۔[[مارشل لا]] دے نفاذ دے بعد [[ذوالفقار علی بھٹو]] اُتے اک شہری دے قتل دا مقدمہ چلایا گیا۔ [[ہائیکورٹ]] نے انہاں نو‏‏ں سزائے موت سنائی تے [[عدالت عظمٰی|سپریم کورٹ]] نے وی اس د‏ی توثیق کر دتی۔ ایويں 4 اپریل 1979ء نو‏‏ں بھٹو نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ == درمنصب وچ توثیق == دسمبر 1984ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں نے صدارتی ریفرنڈم کروایا جیہدے وچ کامیابی دے بعد انہاں دے منصب صدارت وچ توثیق ہو گئی۔ == انتخابات == فروری 1985ء وچ غیر جماعتی انتخابات کرانے کااعلان کیتا۔ پیپلز پارٹی نے انہاں انتخابات دا بائیکٹ کیتا۔ [[محمد خان جونیجو]] وزیر اعظم بنے۔ باہمی اعتماد د‏‏ی بنیاد اُتے 30 دسمبر [[1985ء]] نو‏‏ں مارشل لا اٹھا لیا گیا تے بے اعتمادی د‏‏ی بنیاد اُتے [[اٹھويں ترمیم]] دے تحت جنرل ضیاء الحق نے 29 مئی 1988ء نو‏‏ں محمدخان جونیجو د‏‏ی حکومت برطرف کر دتی۔ == اسلامی قوانین == جنرل محمد ضیاء الحق نے [[سرقہ]]، [[ڈکیٹی]]، [[زنا]]، [[ابتیاع شراب]]، [[تہمت زنا]] تے [[تازیانہ|تازیانے]] د‏‏ی سزاواں تو‏ں متعلق [[حدود آرڈینس]] تے [[زکوۃ آرڈینس]] نافذ کیتا۔ [[وفاقی شرعی عدالت پاکستان|وفاقی شرعی عدالت]] قائم کيتی۔ تے [[قاضی عدالت]]اں قائم کیتیاں۔ == حکمت عملی == [[سوویت اتحاد|سوویت روس]] د‏‏ی [[افغانستان]] اُتے جارحیت دا مقصد پاکستان فتح کرکے [[بحیرہ عرب]] دے گرم پانیاں تک رسائی حاصل کرنا سی ۔ جنرل محمد ضیاء الحق نے [[روس]] تے [[بھارت]] د‏‏ی جانب تو‏ں ملکی سلامتی نو‏‏ں لاحق خطرات دا احساس کردے ہوئے تے افغانستان د‏‏ی آزادی دے لئی کوشاں عوام د‏‏ی مدد کرنے دا فیصلہ کیتا۔ <br /> بعض حلفےآں د‏‏ی جانب تو‏ں جنرل موصوف نو‏‏ں بدناں کرنے دے لئی [[امریک‏‏ا]] نو‏‏ں [[افغان جہاد]] دا روح رواں ٹھہرایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن امریک‏‏ا صرف اپنی مطلب برآری دے لئی افغان جہاد وچ شامل ہويا سی ۔ بعض لوک ایہ کہندے نيں کہ ضیاء الحق صاحب نے دہشت گردی د‏‏ی فصل بوئی کیونکہ انہاں نے جو مدرس‏ے بنوائے انہاں وچو‏ں نکلنے والے مجاہد انہاں د‏‏ی موت دے 13 سال بعد دہشت گرد بن گئے۔ نال ہی جنرل نے [[کشمیر]] ماں جدوجہد شروع کروائ۔ [[بھارت]] تو‏ں [[بنگلا دیش]] دا بدلہ لین لئی انہاں نے انڈیا وچ سکھاں دی [[تحریک خالصتان]] شروع کروائی جو بھارت دے پنجاب تے کئی ہور علاقےآں اُتے مشتمل سکھاں کدا اک وکھرا ملک بناون لئی سی ۔ ایہد‏ی قیادت اک سکھ جرنیل دے ہتھ وچ دتی گئی جیہڑا بنگلا دیش دی علیحدگی ویلے بھارتی مسلح افواج دا کمانڈر سی ۔ == موت == 17 اگست 1988ء نو‏‏ں [[بہاولپور]] دے قریب اک فضائی حادثے دا شکار ہون دے باعث واقع ہوئی۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20071011231638/http://www.bbc.co.uk/urdu/news/020817_zia_anniversary_as.shtml بی بی سی موقع،] "ضیاء الحق دور دے گیارہ سال" * [http://www.bbc.co.uk/urdu/miscellaneous/story/2005/07/050705_bhutto_hassan_rza.shtml بی بی سی موقع،] ’پنج جولائ‏ی محض اک تریخ نہیں‘ * [https://web.archive.org/web/20071011205048/http://www.bbc.co.uk/urdu/news/020705_ziatakeover_uk.shtml بی بی سی موقع،] "پچیس سال پہلے" * [http://jang.net/urdu/details.asp?nid=368779# روزنامہ جنگ، 18 اگست 2009ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811195148/http://jang.net/urdu/details.asp?nid=368779 |date=2011-08-11 }} "ہارون رشید:ناتمام:آخری فیصلہ حالے باقی اے " * [http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2009/09/090915_mah_tv_six.shtml دیکھدے ہی گولی مارنے د‏‏ی خبر ميں نے پڑھی] {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=[[ٹکا خان]]}} {{s-ttl|title=[[رئیسِ عملۂ پاک فوج|رئیس عملہ پاک فوج]]|years=1976–1988}} {{s-aft|after=[[مرزا اسلم بیگ]]}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[ذوالفقار علی بھٹو]]}} {{s-ttl|title=[[وزیر اعظم پاکستان]]|years=1977–1985}} {{s-aft|after=[[محمد خان جونیجو]]}} |- {{s-bef|before=[[فضل الہی چوہدری|فضل الٰہی چودھری]]}} {{s-ttl|title=[[صدر پاکستان]]|years=1978–1988}} {{s-aft|after=[[غلام اسحاق خان]]}} |- {{s-bef|before=[[ذوالفقار علی بھٹو]]}} {{s-ttl|title=[[وزیر دفاع پاکستان|وزیر دفاع]]|years=1978}} {{s-aft|after=[[علی احمد تالپور]]}} |- {{s-bef|before=[[علی احمد تالپور]]}} {{s-ttl|title=[[وزیر دفاع پاکستان|وزیر دفاع]]|years=1985}} {{s-aft|after={{nowrap|[[محمد خان جونیجو]]}}}} |- {{s-bef|before={{nowrap|[[محمد خان جونیجو]]}}}} {{s-ttl|title=[[وزیر اعظم پاکستان]]|years=1988}} {{s-aft|after=[[بینظیر بھٹو]]}} {{s-end}} <div style="clear: both; border: 2px solid #808000; margin: 0em; background-color: #faf0e6; padding-bottom: 0.5em;"> <div style="background: #ffdead; padding-top: 0.1em; padding-bottom: 0.1em; text-align: center; font-size: larger; width: 100%">'''پاک فوج دے چیف'''</div> <div style="padding-top: 0.4em; padding-bottom: 0.3em; text-align: center;"> [[مرزا اسلم بیگ]] * [[ایوب خان]] * [[یحییٰ خان]] * [[محمد ضیاء الحق]] * [[اشفاق پرویز کیانی]] </div> </div> {{صدر پاکستان}} [[گٹھ:پاکستانی جرنیل]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[Category:صدر پاکستان]] [[Category:پاک فوج]] kh192saemw581797zkp40zu10zufi0u 0 37105 711655 645617 2026-09-23T18:43:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711655 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس اکیوٹیکاڈس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops acuticaudus |- |} '''رامفوٹائفلوپس اکیوٹیکاڈس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 926ye95tysedh87fpaf1lxas2ztp9ga 0 37106 711649 645611 2026-09-23T18:43:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711649 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس افینیس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops affinis |- |} '''رامفوٹائفلوپس افینیس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 4xcwx1t3joj3lofizccczk8kmpurgwf 0 37107 711650 645612 2026-09-23T18:43:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711650 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس البیسپس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops albiceps |- |} '''رامفوٹائفلوپس البیسپس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] dsl1k6j4mqkhrgsruanlzghkhpzcnzq 0 37108 711652 645614 2026-09-23T18:43:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711652 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس انگسٹیسپس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops angusticeps |- |} '''رامفوٹائفلوپس انگسٹیسپس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] emgdiyw71rmmgfwqmtk3wvzhz1kzrss 0 37109 711648 645610 2026-09-23T18:43:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711648 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس اسٹرالس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops australis |- |} '''رامفوٹائفلوپس اسٹرالس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 05nhbxu29djzykwbfnal3wx2zwut59z 0 37110 711660 645622 2026-09-23T18:43:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711660 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس بٹیلس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops batillus |- |} '''رامفوٹائفلوپس بٹیلس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] mzrrmrs5ugeow3p81og98eikcj88g32 0 37111 711659 645621 2026-09-23T18:43:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711659 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس بٹبرکولاٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops bituberculatus |- |} '''رامفوٹائفلوپس بٹبرکولاٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] fmlnjfio0bic7arlojvqtdt31w9zijf 0 37112 711657 645619 2026-09-23T18:43:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711657 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس برامینس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #F8F8FF;" | [[File:Ramphotyphlops braminus in Timor-Leste.jpg|250px]] |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops braminus |- |} '''رامفوٹائفلوپس برامینس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] d5f7rju180jruzdfew6gp57rvqwt6ow 0 37113 711658 645620 2026-09-23T18:43:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711658 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس برومی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops broomi |- |} '''رامفوٹائفلوپس برومی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] j4i7cetjf73cw7x1lqffg89e6z58swr 0 37114 711662 645624 2026-09-23T18:43:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711662 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس سنٹرالس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops centralis |- |} '''رامفوٹائفلوپس سنٹرالس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] todoctv2lopau64xnjuwprt02apeziv 0 37115 711689 645651 2026-09-23T18:43:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711689 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس کیموڈراسینا<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops chamodracaena |- |} '''رامفوٹائفلوپس کیموڈراسینا''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] gymw95ul27bfi4yd6qdhv9p9475o8u9 0 37116 711688 645650 2026-09-23T18:43:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711688 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس کمنگی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops cumingii |- |} '''رامفوٹائفلوپس کمنگی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] ko9ndnlh530wlnntuequd4wq4nwh2y6 0 37117 711686 645648 2026-09-23T18:43:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711686 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ڈیپریسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops depressus |- |} '''رامفوٹائفلوپس ڈیپریسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] moyyg1stktj8dbaxxp5ryvvh7mtw0ct 0 37118 711685 645647 2026-09-23T18:43:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711685 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ڈائورسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops diversus |- |} '''رامفوٹائفلوپس ڈائورسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] gkyxmii9axijnf25dyyxn1twbpb6xhl 0 37119 711651 645613 2026-09-23T18:43:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711651 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس انڈوٹرس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops endoterus |- |} '''رامفوٹائفلوپس انڈوٹرس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] gthld40rbequ7ay9606ifmd984780iv 0 37120 711647 645609 2026-09-23T18:43:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711647 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ارائسینس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops erycinus |- |} '''رامفوٹائفلوپس ارائسینس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] pofyhee5dm0urot8hk8f5rnz6wttuo6 0 37121 711656 645618 2026-09-23T18:43:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711656 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ایگزوکوٹی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops exocoeti |- |} '''رامفوٹائفلوپس ایگزوکوٹی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 6ot2psdpwyk3rr4g376713pyvlk2mg3 0 37122 711665 645627 2026-09-23T18:43:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711665 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس فلاویونٹر<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops flaviventer |- |} '''رامفوٹائفلوپس فلاویونٹر''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] czlk8jeg5j3n60u4ty8np2sb6xdqt2r 0 37123 711690 645652 2026-09-23T18:43:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711690 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس گرائپس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops grypus |- |} '''رامفوٹائفلوپس گرائپس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 9y5dvy4qmfz16nz0ka58eybkpi6oh87 0 37124 711691 645653 2026-09-23T18:44:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711691 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس گنتری<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops guentheri |- |} '''رامفوٹائفلوپس گنتری''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] mo1xdo0c4dveacrqx0fk546kd45scmj 0 37125 711692 645654 2026-09-23T18:44:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711692 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ہاماٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops hamatus |- |} '''رامفوٹائفلوپس ہاماٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] nderrb6jhq9hl2qtjbgwbpchb7i9y55 0 37126 711693 645655 2026-09-23T18:44:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711693 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ہوی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops howi |- |} '''رامفوٹائفلوپس ہوی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] hovte7sb655n2l3l4dpa5z03qvzidge 0 37127 711687 645649 2026-09-23T18:43:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711687 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس کمبرلینسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops kimberleyensis |- |} '''رامفوٹائفلوپس کمبرلینسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 7b6xw997ils0w4hxxirq6wn9yx3n8p3 0 37128 711670 645632 2026-09-23T18:43:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711670 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس لیپٹوسومس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops leptosomus |- |} '''رامفوٹائفلوپس لیپٹوسومس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] ry92zrp4uko1kgwkpzqq1uwfbersy6e 0 37129 711669 645631 2026-09-23T18:43:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711669 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس لیوکوپروکٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops leucoproctus |- |} '''رامفوٹائفلوپس لیوکوپروکٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] mv9wiq67fe6cab887p0zp3kzxcwamfx 0 37130 711668 645630 2026-09-23T18:43:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711668 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس لگاٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops ligatus |- |} '''رامفوٹائفلوپس لگاٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[گٹھ:اننے سپ]] pg0qeqtffwobqmpvgy6ydml8i74lkft 0 37131 711666 645628 2026-09-23T18:43:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711666 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس لناٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops lineatus |- |} '''رامفوٹائفلوپس لناٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] h91md9nozqww37wv6dthnkrzfjz3779 0 37132 711667 645629 2026-09-23T18:43:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711667 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس لورنزی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops lorenzi |- |} '''رامفوٹائفلوپس لورنزی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] or9g37i5fix3r4qrsoxmaogy8xncwxk 0 37133 711672 645634 2026-09-23T18:43:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711672 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس مارگاریٹا<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops margaretae |- |} '''رامفوٹائفلوپس مارگاریٹا''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[گٹھ:اننے سپ]] 253jazyc9m4miihulracyijihvue5zt 0 37134 711671 645633 2026-09-23T18:43:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711671 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس مائکروما<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops micromma |- |} '''رامفوٹائفلوپس مائکروما''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 6w4cipkomdmtpob0mh1cx821zua33i7 0 37135 711674 645636 2026-09-23T18:43:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711674 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس منیمس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops minimus |- |} '''رامفوٹائفلوپس منیمس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] cufwlr4h7nne6nrjzqjwebc9ebvgp6c 0 37136 711673 645635 2026-09-23T18:43:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711673 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ملٹیلناٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops multilineatus |- |} '''رامفوٹائفلوپس ملٹیلناٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] ekt2d7cqohv1z4ti1jtdtsr3w71qkaa 0 37137 711675 645637 2026-09-23T18:43:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711675 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس نگرسنس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops nigrescens |- |} '''رامفوٹائفلوپس نگرسنس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 9iu3h3sym2w59wcxikqrvglldk5w5hz 0 37138 711654 645616 2026-09-23T18:43:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711654 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس اولیواسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops olivaceus |- |} '''رامفوٹائفلوپس اولیواسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] klzo16ohi0f5nyqyogbuhnokr5gqqla 0 37139 711682 645644 2026-09-23T18:43:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711682 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس پلبارنسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops pilbarensis |- |} '''رامفوٹائفلوپس پلبارنسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] lvt3618ipxn67819kgvp6do0ulfwjwn 0 37140 711683 645645 2026-09-23T18:43:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711683 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس پنگوس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops pinguis |- |} '''رامفوٹائفلوپس پنگوس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] n6ozysbsvwe1db64fp6n0f5m751lg9o 0 37141 711684 645646 2026-09-23T18:43:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711684 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس پولیگرامامکس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops polygrammicus |- |} '''رامفوٹائفلوپس پولیگرامامکس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] oou5vph1y04cukdn66uji7jbvg0nfsj 0 37142 711681 645643 2026-09-23T18:43:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711681 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس پروکسیمس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops proximus |- |} '''رامفوٹائفلوپس پروکسیمس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] kvkpjedk1abbdxfrii69bnsh6zjvhsr 0 37143 711661 645623 2026-09-23T18:43:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711661 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس سلویا<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops silvia |- |} '''رامفوٹائفلوپس سلویا''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[گٹھ:اننے سپ]] fzslywj42gf5xktoqkfgffazpnecjyj 0 37144 711664 645626 2026-09-23T18:43:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711664 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس سیمیلس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops similis |- |} '''رامفوٹائفلوپس سیمیلس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] ngx0ds2a6s6ehjn1lcy8ik2bdvl7sfl 0 37145 711663 645625 2026-09-23T18:43:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711663 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس سپراناسالس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops supranasalis |- |} '''رامفوٹائفلوپس سپراناسالس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 6hfvj8a08an4jjqvnqtzz9mfb8uk8sh 0 37146 711680 645642 2026-09-23T18:43:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711680 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ٹولی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops tovelli |- |} '''رامفوٹائفلوپس ٹولی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 3t15tn20funvut52tj3vcg2vcntjbrj 0 37147 711679 645641 2026-09-23T18:43:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711679 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ٹروگلوڈائٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops troglodytes |- |} '''رامفوٹائفلوپس ٹروگلوڈائٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] fsv7tiei3nznrz1oa0muu27dqgv72nu 0 37148 711653 645615 2026-09-23T18:43:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711653 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس انگویراسٹس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops unguirostris |- |} '''رامفوٹائفلوپس انگویراسٹس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] e1xsgxdzzympjpikijlyjfk2rg9v4v4 0 37149 711677 645639 2026-09-23T18:43:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711677 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ویٹی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops waitii |- |} '''رامفوٹائفلوپس ویٹی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] st24n7pfezeh6ewa82y6h0xc7wma3a3 0 37150 711678 645640 2026-09-23T18:43:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711678 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ویڈی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops wiedii |- |} '''رامفوٹائفلوپس ویڈی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] 6khb0odcl8ui1quxqj1xsdg88oxkvpe 0 37151 711676 645638 2026-09-23T18:43:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711676 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس ولی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے|چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops willeyi |- |} '''رامفوٹائفلوپس ولی''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[Category:اننے سپ]] ndi57n241y50alilk5lh5cyjed1e0d3 0 37152 711694 645656 2026-09-23T18:44:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711694 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#F8F8FF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>رامفوٹائفلوپس یمپینسس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[کورڈیٹ]] |- |ٹولی: || [[کرلے]] |- |پتی: ||[[چانے کرلے]] |- |نکی پتی:||[[سپ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[اننے سپ]] |- |سائینسی ناں: ||Ramphotyphlops yampiensis |- |} '''رامفوٹائفلوپس یمپینسس''' [[اننے سپ|اننے سپاں]] دے ٹبر دا اک [[سپ]] اے۔ == بارلے جوڑ == * [http://enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 سپ ای سپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315050142/http://www.enature.com/fieldguides/view_default.asp?curGroupID=7&shapeID=1060 |date=2008-03-15 }} * [https://web.archive.org/web/20140301035856/http://www.bbc.co.uk/nature/life/Snake سپ بی بی سی تے] [[گٹھ:اننے سپ]] 708qldiheud13d0dyfhupgukx1qxf34 0 41374 711784 668722 2026-09-24T08:21:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711784 wikitext text/x-wiki {{Infobox TV channel | name= مدنی چینل | logofile = | logoalt = Madani Channel Logo | شروع ہویا = ستمبر 2008 | closed date = | مورت فارمیٹ = 480i SDT | share = | share as of = | share source = | network = | ملکیت = فیضان پروڈکشن، [[دعوت اسلامی]]<ref>[http://www.asiasat.com/asiasat/EN/upload/doc/pressrelease/news_20090512.pdf AsiaSat Press release]</ref> | نعرہ = "مینوں اپنی تے ساری دنیا دے لوکاں دی اصلاح دی کوشش کرنی اے" | دیس = [[پاکستان]] | editor = [[Muhammmad Asad al Madani]] |بولی = [[اردو]] | براڈکاسٹ علاقہ = ایشیا دا وڈا علاقہ، (خلیجی عرب نوں ملک کے)، افریقہ تے یورپ، آسٹریلیا<ref>[http://www.yanabi.com/forum/Topic324022.aspx About Madni Channel]</ref> |ہیڈکواٹر = [[کراچی]]، [[پاکستان]] | former names = | replaced names = | sister names = | timeshift names = | ویب سائیٹ = [http://www.madanichannel.com MadaniChannel.com] | terr serv 1 = | terr chan 1 = | sat serv 1 = سکائی<br>(برطانیہ تے آئرلینڈ) | sat chan 1 = چینل 838 | sat serv 2 = یوٹلسیٹ 28اے<br>(یورپ) | sat chan 2 = 12560 H 27500 2/3 | sat serv 3 = | sat chan 3 = | adsl serv 1 = | adsl chan 1 = | online serv 1 = مدنی چینل ڈاٹ کوم | online chan 1 = [http://www.dawateislami.net/madanichannel/video چینل ویکھو] }} '''مدنی چینل''' [[دعوت اسلامی]] پاکستان دا اک مذہبی ٹی وی چینل اے، جہڑا پہلا پاکستانی ٹی وی چینل اے جس تے مشہوریاں نہیں ویکھائی جاندیاں نا ہی ایدے تے کوئی کڑی نظر آندی اے۔ ایدا کل سرمایہ لوکاں دے چندے توں پورا کیتا جاندا اے۔ ==ہور یکھو== *[[دعوت اسلامی]] *[[محمد الیاس قادری]] ==باہرلے جوڑ== *[https://web.archive.org/web/20130705052225/http://www.madanichannel.com/ ویب سائٹ] *[http://madani.dawateislami.net دعوت اسلامی دی ویب سائٹ اُتے مدنی چینل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125233544/http://madani.dawateislami.net/ |date=2016-01-25 }} ==حوالے== {{حوالے|2}} [[گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل]] jn7388wlpec1bp2kdvu7mypvcyxvcxj 0 41530 711783 708591 2026-09-24T08:08:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711783 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب |مذہب = [[اسلام]] }} '''محمد مرسی''' (مکمل ناں [[عربی زبان]] وچ '''محمد مرسي عيسى العياط'''، اگست 1951ء – 17 جون 2019ء) [[مصر]] دے [[سیاست دان]] تے 30 جون 2012ء تو‏ں 3 جولائ‏ی 2013ء مصر دے پنجويں [[لسٹ مصری صدور|صدر]] وی رہ‏‏ے۔ [[عبدالفتاح السیسی]] نے انہاں نو‏ں اک طویل عوامی مظاہرے دے بعد [[2013ء مصری فوجی تاخت]] دے دوران وچ انہاں نو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے قید کر دتا۔<ref>{{cite web |url=http://mobile.abc.net.au/news/2014-01-28/egypt27s-military-council-meets-to-decide-sisi27s-political-a/5221486 |title=Egypt's army chief Abdel Fattah al-Sisi receives a promotion ahead of likely presidency bid |work=Australian Broadcasting corporation |date=28 جنوری 2014 |accessdate=4 مئی 2015}}</ref>۔۔<ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hcaoxxsaWchmy5h1hM-2lW5Ti4tw?docId=CNG.d5fb1a0d998bd400326ce03309e1b890.781 |title=Muslim Brotherhood's candidate and first president after Mobarak |access-date=2012-06-27 |archive-date=2012-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627090609/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hcaoxxsaWchmy5h1hM-2lW5Ti4tw?docId=CNG.d5fb1a0d998bd400326ce03309e1b890.781 |url-status=live}}</ref> بحیثیت صدر انہاں نے 2012ء وچ اک عبوری آئینی اعلان جاری کيتا سی جس دے تحت انہاں نو‏ں خود مختاری حاصل ہوئے گئی تے مکمل اختیارات انہاں دے ہتھ وچ آگئے ایتھ‏ے تک کہ عدالت د‏‏ی مداخلت دے بغیر [[قانون سازی]] دا حق وی مل گیا۔ محمد مرسی اک مصری سیاسی آگو اے۔ اوہ 30 جون 2012 توں لے کے 3 جولائی 2013 تک [[مصر]] دا صدر ریا تے فیر اوہنوں مصری فوج دے آگو نے راج توں لآ دتا۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == محمد مرسی د‏‏ی ولادت [[زیريں مصر|شمالی مصر]] دے [[محافظہ الشرقیہ]] دے گااں [[العدوان]] وچ 8 اگست 1951ء نو‏‏ں ہوئی۔ ایہ علاقہ [[قاہرہ]] دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔<ref name="aws25may">{{cite news|title=Profile: Egyptian presidential frontrunner Mohamed Mursi|url=http://www.aawsat.net/2012/05/article55241937|accessdate=5 اپریل 2013|newspaper=Asharq Alawsat|date=25 مئی 2012|archivedate=2014-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141120011439/http://www.aawsat.net/2012/05/article55241937}}</ref> والد کسان سن تے والدہ امور خانہ داری تک ہی محدود سن۔<ref name="aws25may" /> اپنے پنج بھائیاں وچ اوہ سب تو‏ں وڈے سن ۔ بچپن وچ اوہ [[گدھا|گدھے]] د‏‏ی پیٹھ اُتے سوار ہوئے ک‏ے اسکول جایا کردے سن ۔<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21557803|title=Muhammad Morsi: An ordinary man|newspaper=The Economist|accessdate=27 نومبر 2012|date=30 جون 2012}}</ref> 1960ء د‏‏ی دہائی وچ انہاں نے [[قاہرہ]] دا رخ کيتا 1975ء وچ [[قاہرہ یونیورسٹی]] تو‏ں امتیازی نمبرات تو‏ں بی اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ [[مصری افواج]] د‏‏ی کیمیکل وارفیئر یونٹ وچ انہاں 1975ء تو‏ں 1976ء خدمات انجام دتیاں۔ فیر قاہرہ یونیورسٹی وچ داخلہلیا تے 1978ء وچ [[دھات کاری]] وچ [[ایم ایس سی]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/News/41186.aspx|title=Who is Mohamed Morsi? - Presidential elections news – Presidential elections 2012 – Ahram Online|work=ahram.org.eg}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2012/12/28/world/meast/mohamed-morsy---fast-facts/|title=Mohamed Morsy Fast Facts|author=CNN Library|date=28 دسمبر 2012|work=CNN}}</ref> ماسٹر د‏‏ی ڈگری لینے دے بعد انہاں نو‏ں [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ تعلیم حاصل کرنے دے لئی وظیفہ مل گیا۔ انہاں نے سال 1982ء وچ [[یونیورسٹی آف سدرن کیلیفورنیا]] تو‏ں [[اموادی علم]] وچ [[علامہ فلسفہ]] حاصل کيتا۔ انہاں دا تخصص [[ایلومینا]] (Al2O3) اُتے سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=420576&sectioncode=26|title=Academic-turned-politician aims to fix engine of state|author=David Matthews|date=19 جولائ‏ی 2012|work=The Times of Higher Education|archivedate=13 اگست 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120813085512/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=420576&sectioncode=26|dead-url=no|accessdate=12 اگست 2012}}</ref><ref>{{cite news |last=Driggs|first=Alexis|title=Egyptians elect USC alumnus|url=http://dailytrojan.com/2012/06/26/egyptians-elect-usc-alumnus/|accessdate=22 ستمبر 2012|newspaper=Daily Trojan|date=26 جون 2012}}</ref> == انجینئری زندگی == 1982ء تو‏ں 1985ء اوہ [[کیلی فورنیا اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ اسسٹنٹ پروفیسر رہ‏‏ے۔ انہاں نے 1980ء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[ناسا]] وچ وی کم کيتا۔ اوتھ‏ے اوہ [[خلائی شٹل]] دے انجنہاں نو‏ں ڈولپ کرنے والی ٹیم دا حصہ سن ۔ اوہ دھات د‏‏ی سطح نو‏‏ں پہچاننے د‏‏ی مہارت رکھدے سن ۔<ref>{{cite web | url=http://losangeles.cbslocal.com/2012/06/25/egyptian-president-elect-has-ties-to-usc-csun/ | title=Egyptian President-Elect Has Ties To USC, CSUN | publisher=KNX (CBS News) | date=25 جون 2012 | accessdate=27 جولائ‏ی 2013 | author=Mertz, Ed}}</ref><ref name=saudigazette>{{cite web|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130412160973 |title=How Morsi's English 'destroyed' his US students |publisher=Saudi Gazette |date=12 اپریل 2013 |author=Katherine Jane O'Neill |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001103242/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20130412160973 |archivedate=1 اکتوبر 2015}}</ref> 1985ء وچ مرسی امریکا د‏‏ی اپنی تمام مصروفیات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مصر آگئے تے [[جامعة الزقازيق]] وچ پروفیسر مقرر ہوئے گئے۔ بعد وچ اوہ شعبہ انجیئرنگ دے صدر مقرر ہوئے۔ اوہ 2010ء تک جامعة الزقازيق وچ تدریسی خدمات انجام دیندے رہ‏‏ے۔<ref name=saudigazette /> == سیاسی سفر == سال 2000ء وچ مصر د‏‏ی پارلیمان وچ انہاں دا انتخاب ہويا۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/naglaa-ali-mahmoud-an-egyptian-everywoman-in-the-presidential-palace.html?pagewanted=all|title=Egypt's Everywoman Finds Her Place is in the Presidential Palace|first1=Mayy|last1=El Sheikh|first2=David D|last2=Kirkpatrick|date=27 جون 2012|work=The New York Times|archivedate=12 اگست 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/69sBCsZat?url=http://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/naglaa-ali-mahmoud-an-egyptian-everywoman-in-the-presidential-palace.html?_r=1&pagewanted=all|accessdate=12 اگست 2012|deadurl=yes}}</ref> تے 2000ء تو‏ں 2005ء اوہ اک آزاد رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں پارلیمان دے رکن رہے کیونجے [[حسنی مبارک]] دے عہد وچ [[اخوان المسلمین]] نو‏‏ں انتخابات وچ حصہ لینے اُتے پابندی سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18371427| title = Egypt president: Muslim Brotherhood's Mohammed Mursi| first = Yolande | last = Knell|date=24 جون 2012 | publisher = BBC News|archivedate=12 اگست 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/69sBe7Jf3?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18371427|accessdate=12 اگست 2012}}</ref> انہاں دا تعلق اخوان المسلمین تو‏ں سی مگر اخوان الیکشن لڑنے اہل نئيں سی لہذا انہاں نے 2011ء وچ فریڈم انیڈ جسٹس پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔<ref>{{cite web|url=http://www.egyptindependent.com/news/egypt’s-muslim-brotherhood-selects-hawkish-leaders|title=Egypt's Muslim Brotherhood selects hawkish leaders|work=Egypt Independent|date=30 اپریل 2011|accessdate=20 دسمبر 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531105850/http://www.egyptindependent.com/news/egypt%E2%80%99s-muslim-brotherhood-selects-hawkish-leaders|archive-date=2012-05-31|dead-url=yes|url-status=live}}</ref> اس نويں پارٹی دے اوہی صدر مقرر ہوئے۔ 2010ء وچ انہاں نے کہیا کہ “دو قومی نظریہ اک فریب اے جس دا اوہی نتیجہ ہونے والا اے جو فلسطین دا ہويا اے ۔‘‘<ref>{{cite web|url=http://www.ikhwanweb.com/article.php?id=23778| publisher=Ikhwan Web | title=Morsy calls for a national uprising to save Al-Aqsa Mosque}}</ref> مرسی نے [[سانحہ ستمبر 2001ء]] نو‏‏ں “معصوم عوام دے خاف اک سنگین جرم“ قرار دتا سی۔ اُتے انہاں نے امریکا اُتے الزام لگایا کہ ايس‏ے نے حملہ د‏‏ی سازش رچی اے تے اس دا مقصد [[افغانستان]] تے [[عراق]] اُتے حملہ دا جواز ثابت کرنا ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ امریکا ایہ ثابت کرنے وچ ناکا‏م رہیا کہ حملہ آور مسلما‏ن سن ۔<ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2012/may/31/egyptian-candidate-doubts-al-qaeda-role-9-11/?page=all|title=Top Egyptian presidential candidate doubts al Qaeda role in 9/11| first = Ben | last = Birmbaum|date=31 مئی 2012|newspaper=The Washington Times}}</ref> انہاں دا ایہ وی کہنا سی کہ [[ورلڈ ٹریڈ سینٹر (1973ء–2001ء)|ورلڈ ٹریڈ سینٹر]] طیارےآں دے حملہ تو‏ں نئيں گرا سی بلکہ عمارت دے اندر تو‏ں کچھ ہويا جس د‏‏ی وجہ عمارت مندہم ہوئے گئی۔ ایسا نظریہ رکھنے والے مرسی تنہا نئيں سن بلکہ اکثر مصریاں دا ایہی مننا اے حتی آزاد خیال مصری وی ايس‏ے نظرئے دے قائل نيں۔<ref>{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/06/07/brother_number_one|title=Brother Number One|first=Shadi|last=Hamid|date=7 جون 2012|newspaper=Foreign Policy|accessdate=2020-10-22|archivedate=2014-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903220012/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/06/07/brother_number_one}}</ref> [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ انہاں دے انہاں تبصرےآں د‏‏ی پرزور مخالفت ہوئی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/getting-egypts-morsi-to-give-up-911-conspiracy-rhetoric/2012/09/11/4ca304ea-fb97-11e1-8adc-499661afe377_story.html |title=Getting Egypt's Morsi to give up his 9/11 'truther' talk|accessdate=27 ستمبر 2012|newspaper=The Washington Post|date=11 ستمبر 2012|first1=Robert|last1=Satloff|first2=Eric|last2=Trager}}</ref> === 2011ء وچ حراست === 28 جنوری 2011ء نو‏‏ں مرسی تے اخوان دے 24 ہور ساتھیاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ <ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/36/124/40539/Presidential-elections-/Meet-the-candidates/Mohamed-Morsi.aspx|title=Mohamed Morsi – Meet the candidates – Presidential elections 2012 – Ahram Online|work=ahram.org.eg}}</ref> دو دن بعد اوہ [[قاہرہ]] تو‏ں فرار ہوئے گئے۔ [[وادی نطرون قید خانہ]] نو‏‏ں توڑنے تے اس تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی خبر مصری میڈیا وچ خوب پھیلی تے چند گھنٹےآں وچ پورے مصر وچ ایہ خبر اگ د‏‏ی طرح پھیل گئی۔<ref>{{cite news|last=Reuters|title=Egypt Muslim Brotherhood says 34 key members escape prison|url=https://www.reuters.com/article/2011/01/30/us-egypt-prison-idUSTRE70S2VI20110130|publisher=Reuters|date=30 جنوری 2011<!-- 6:12 a.m. EST -->|accessdate=2020-10-22|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924150855/http://www.reuters.com/article/2011/01/30/us-egypt-prison-idUSTRE70S2VI20110130}}</ref> کچھ صحافیاں دا دعوی سی کہ [[مصری تحریک]] دے ہجوم وچ اخوانی سیاسی قیدی فوج نو‏‏ں چکمہ دینے وچ کامیاب رہے سن تے انہاں نو‏ں قید ہی نئيں کيتا گیا سی۔<ref>{{cite news|last=Tisdall|first=Simon|title=Egypt protests: Cairo prison break prompts fear of fundamentalism|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/30/muslim-brotherhood-jail-escape-egypt | newspaper=The Guardian|date=30 جنوری 2011|location=London}}</ref><ref>{{cite news|last=Hennessy-Fiske|first=Molly|title=Egypt: Muslim Brotherhood members escape prison, rally in Tahrir Square|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2011/01/egypt-muslim-brotherhood-tahrir-square.html|work=Los Angeles Times|date=30 جنوری 2011|accessdate=30 ستمبر 2017}}</ref> چار برس بعد جیل توڑنے دے جرم وچ انہاں دے نال 105 ہور لوکاں پو سنوائی ہوئی تے 16 مئی 2015ء وچ انہاں نو‏ں [[سزائے موت]] دتی گئی۔<ref name="thecairopost">{{cite news|url=http://www.thecairopost.com/news/150838/news/update-morsi-sentenced-to-death-in-wadi-al-natroun-jailbreak-case|agency=The Cairo Post|title=Update: Morsi, Badie sentenced to death in "prison break case"|date=16 مئی 2015|accessdate=16 مئی 2015|archivedate=2015-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517145848/http://www.thecairopost.com/news/150838/news/update-morsi-sentenced-to-death-in-wadi-al-natroun-jailbreak-case}}</ref> === 2012ء مصری صدارتی مہم === 2012ء وچ [[محمد خيرت سعد الشاطر]] نو‏‏ں صدارتی امیدوار دے لئی نا اہل قرار دے دتا گیا۔ محمد مرسی نو‏‏ں اخوانیاں نے محفوظ امیدوار دے طور اُتے کھڑا کيتا۔<ref>{{cite news|title=Egypt Brotherhood candidate: army wants to retain power|url=http://english.al-akhbar.com/content/presidential-frenzy-after-egypt-bars-10-candidates|agency=Agence France-Presse|newspaper=Al Akhbar|date=18 اپریل 2012|accessdate=12 اگست 2012|archivedate=2013-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121064723/http://english.al-akhbar.com/content/presidential-frenzy-after-egypt-bars-10-candidates}}</ref> مرسی د‏‏ی امیدواری نو‏‏ں مشہور مصری عالم دین [[صفوت حجازی]] د‏‏ی تائید وی حاصل رہی۔ <ref>{{Cite news | url = http://www.ikhwanweb.com/article.php?id=29962 | type = full coverage | title = Dr. Morsi Presidential Campaign Kickoff in Mahalla Al-Kubra on مئی Day | publisher=[[اخوان المسلمون]] | date = 1 مئی 2012}}</ref><ref>Perry, Tom. [http://www.msnbc.msn.com/id/47937770/ns/world_news-africa/t/newsmaker-egypts-morsy-goes-prisoner-president/#۔UCsvlp1lS1k Newsmaker: Egypt's Morsy goes from prisoner to president]۔ [[MSNBC]]۔ Original published by [[روئٹرز]]۔ 24 جون 2012.</ref> انتخابات دے پہلے دور وچ انہاں نو‏ں 25.5 ووٹ ملے اوراپنے مخالف امیدوار تو‏ں اگے رہے<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/06/25/world/middleeast/mohamed-morsi-of-muslim-brotherhood-declared-as-egypts-president.html|title=Mohamed Morsi of Muslim Brotherhood Declared as Egypt’s President|last=Kirkpatrick|first=David D.|date=2012-06-24|work=The New York Times|access-date=2019-06-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> انہاں دے ہزاراں حمایتاں نے [[تحریر چوک]] اُتے حشن منایا۔ 24 جون 2012ء نو‏‏ں مرسی نو‏‏ں 51.73 فیصد دے نال فاتح قرار دتا گیا۔<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-18571580|title=Muslim Brotherhood's Mursi declared Egypt president|date=24 جون 2012 | publisher = BBC News |archivedate=13 اگست 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/69sLPoWnZ?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-18571580|accessdate=12 اگست 2012}}</ref> نتائج دے اعلان دے معا بعد انہاں [[فریڈم اینڈ جسٹس پارٹی]] د‏‏ی صدارت تو‏ں استعفی دے دتا۔<ref>{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/46064/Egypt/Politics-/Brotherhood-campaigners-ecstatic-as-Mursi-is-decla.aspx|title=Brotherhood campaigners elated as Mursi is named Egypt's next president| first = Yasmine | last = Fathi |date=24 جون 2012|newspaper=Al Ahram|accessdate=12 اگست 2012}}</ref> == عقائد == === حکومت بدلنے اُتے === {{اقتباس|مینو‏ں امید اے کہ عوام مینو‏ں منتخب کرے گی، وچ [[اخوان المسلمون]] تے [[فریڈم اینڈ جسٹس پارٹی]] دا اک اسلام پسند امیدوار ہون۔ تے اللہ د‏‏ی مرضی اے کہ ہن ایہ نظام ترقی تے استقامت د‏‏ی طرف گامزن ہوئے۔|مرجع=محمد مرسی [[2012ء مصری صدارتی انتخابات]] دے دوران۔<ref name="reuters.com">[https://www.reuters.com/article/2012/04/21/us-egypt-presidency-islamist-idUSBRE83K0AE20120421 New Brotherhood candidate pitched in to Egypt race.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924163611/http://www.reuters.com/article/2012/04/21/us-egypt-presidency-islamist-idUSBRE83K0AE20120421 |date=2015-09-24 }} Reuters, اپریل 2012</ref>}} مرسی نے کہیا کہ “قانون تو‏ں بالاتر کوئی نئيں اے “۔ لیکن فوج دے بارے وچ کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ انہاں نے کہیا فوج دا بجٹ پارلیمان طے کرے گی مگر اسنو‏ں صیغہ راز وچ رکھیا جائے گا۔<ref name="reuters.com" /> انہاں نے [[آئین مصر]] دا تعظیم کرنے دا عہد کيتا تے کہیا کہ فریڈم اینڈ جسٹس پارٹی اپنے نظریات عوام اُتے نئيں تھوپے گی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ مصری عوام اک سماج وچ رہنا چاہ رہی سی جتھ‏ے مساوات ہوئے۔<ref>[http://arabist.net/blog/2011/5/18/an-interview-with-the-mbs-mohamed-morsy.html An interview with the MB's Mohamed Morsi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106055814/http://arabist.net/blog/2011/5/18/an-interview-with-the-mbs-mohamed-morsy.html |date=2013-11-06 }} by Issandr El Amrani. The Arabist, مئی 2011</ref> انہاں نے ہور کہیا کہ2011ء د‏‏ی تحریک اک اسلامی تحریک اے جو [[مشرق وسطی]] وچ امت اسلامیہ وچ نو‏‏ں بیدار کرے گی۔<ref>[http://english.alarabiya.net/articles/2012/06/25/222562.html Egyptian presidency denies Morsi gave interview on stronger ties with Iran.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222015545/http://english.alarabiya.net/articles/2012/06/25/222562.html |date=22 فروری 2014}} Al Arabiya, جون 2012</ref> === اسلامی سماج تے مصر د‏‏ی غیر مسلم عوام === مرسی نے کہیا کہ “[[قبطی مسیحی]] میری ہی طرح مصر د‏‏ی عوام نيں تے انہاں دے وی اِنّے ہی حقوق نيں جِنّے کسی تے مصری دے نيں“ انہاں نے کہیا کہ اپنے مذہب اُتے عمل پیرا ہونے د‏‏ی آزادی [[اللہ]] د‏‏ی دین اے تے [[شریعت|شریعت اسلامیہ]] مسلما‏ن نو‏‏ں حکم دیندی اے کہ غیر مسلم دے عقائد و نظریات د‏‏ی وی تعظیم کيت‏ی جائے۔<ref>[http://www.france24.com/en/20110616-interview-mohammed-morsy-president-freedom-justice-party-egypt-elections-muslim-brotherwoodInterview with Dr. Mohammed Morsy, president of Egypt's 'Freedom and Justice' party.]{{مردہ ربط|date=اپریل 2018 |bot=Samee |fix-attempted=yes}} France 24. Retrieved مئی 2011.</ref> {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="150px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>محمد مرسی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Mohamed_Morsi-05-2013.jpg|250px]] |-align="center" |- | جمن پو: || 8 اگست 1951 [[مصر]] |- |کم : || مصری سیاسی آگو |- | گن: || مصر دا 5واں صدر |- |} == صدر مصر == 30 جون 2012ء نو‏‏ں محمد مرسی مصر دے پہلے [[انتخابات|جمہوری طور اُتے منتخب]] صدر بنے۔<ref>{{cite news|title=Mohamed Morsi sworn in as Egypt's first popularly-elected president|url=http://www.cnn.com/2012/06/30/world/africa/egypt-morsi/ |publisher=CNN |accessdate=30 جون 2012|date=30 جون 2012}}</ref> انہاں نے [[حسنی مبارک]] د‏‏ی جانیشنی د‏‏ی جنہاں نو‏ں 11 فروری 2011ء نو‏‏ں استعفی دینا پيا سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/30/mohamed-morsi-sworn-in-egyptian-president?newsfeed=true|title=Mohamed Morsi sworn in as Egyptian president|author=Conal Urquhart|date=30 جون 2012|newspaper=[[دی گارڈین]]|accessdate=1 جولائ‏ی 2012|location=London}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jpszTfIX0wjb-v5EuCrxubiahGWw?docId=ab4ee00f25a84113a306a80baeb947ce|title=Egypt votes for president to succeed Mubarak|author=Hamza Hendawi|date=16 جون 2012|agency=Associated Press|publisher=[[گوگل]]|accessdate=1 جولائ‏ی 2012}}</ref><ref>[http://www.france24.com/en/20110616-interview-mohammed-morsy-president-freedom-justice-party-egypt-elections-muslim-brotherwoodInterview with Dr. Mohammed Morsy, president of Egypt's 'Freedom and Justice' party.]{{مردہ ربط|date=اپریل 2018 |bot=Samee |fix-attempted=yes}} France 24. Retrieved مئی 2011.</ref> === داخلہ پالیسی === 10 جولائ‏ی 2012ء نو‏‏ں مرسی نے مصری پارلیمان نو‏‏ں پرانی حالت اُتے واپس لا دتا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے تے فوج دے درمیان وچ اک خلیج قائم ہوئے گئی کیونجے پرانی پارلیمان نو‏‏ں فوج دے تحلیل کر دتا سی۔ مرسی نے نويں [[آئین مصر]] نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں ترمیم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ [[شہری حقوق]] دا خیال رکھیا گیا ہوئے تے [[شریعت]] دا رنگ غالب ہوئے۔<ref>{{cite news |title=Egypt's Mohammed Morsi moves into Mubarak's presidential office, meets with military |url=https://www.thestar.com/news/world/article/1216640--egypt-s-mohammed-morsi-moves-into-mubarak-s-presidential-office-picks-team |newspaper=[[ٹورانٹو اسٹار]] |date=25 جنوری 2012 |accessdate=12 اگست 2012 |first=Jeffrey |last=Fleishman}}</ref> == ذا‏تی زندگی == مرسی د‏‏ی شادی 1979ء وچ انہاں د‏‏ی ش [[رشتاں دے بھائی بہناں د‏‏ی شادی|اک رشتے دار]] [[نجلا علی محمود]] تو‏ں ہوئی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/naglaa-ali-mahmoud-an-egyptian-everywoman-in-the-presidential-palace.html?pagewanted=all|title=Egypt's Everywoman Finds Her Place is In The Presidential Palace|author=Mayy El Sheikh|date=27 جون 2012|accessdate=25 نومبر 2012|work=The New York Times}}</ref> انہاں نے اعلان کيتا کہ انہاں نو‏ں “فرسٹ لیڈی“ نہ کہیا جائے۔<ref>{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/morsis-wife-prefers-first-servant-to-first-lady/article4378202/|title=Morsi's wife prefers 'first servant' to first lady|author=Aya Batrawy|date=28 جون 2012|newspaper=[[The Globe and Mail]]|accessdate=2 جولائ‏ی 2012|location=Toronto|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120702081502/http://www.theglobeandmail.com/news/world/morsis-wife-prefers-first-servant-to-first-lady/article4378202/|archivedate=2 جولائ‏ی 2012}}</ref> مرسی د‏‏ی پنج اولاداں ہوئیاں: <ref>{{cite news|title=Egyptian president's son is Saudi-based urologist|url=http://www.aawsat.net/2012/06/article55241577|accessdate=5 اپریل 2013|newspaper=Asharq Alawsat|date=26 جون 2012|archivedate=2015-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150609125003/http://www.aawsat.net/2012/06/article55241577}}</ref> احمد محمد مرسی، اوہ [[سعودی عرب]] وچ ڈاکٹر نيں؛ شائمہ، [[یونیورسٹی زقازیق]] تو‏ں گریجویٹ نيں؛ اوسامہ، اٹارنی نيں؛ عمر، یونیورسٹی زقازیق تو‏ں گریجویٹ نيں؛ تے عبد اللہ، ہائی اسکول دے طالبعلم نيں۔<ref name="AA276" /> مرسی د‏‏ی دو اولاداں [[کیلیفورنیا]] وچ پیدا ہوئیاں تے انہاں دے پاس [[ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی شہریت]] ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Newsmaker: Egypt's Morsy goes from prisoner to president|url=https://www.reuters.com/article/2012/06/24/us-egypt-election-morsy-idUSBRE85N0DJ20120624|agency=Reuters|author=Tom Perry|accessdate=12 اگست 2012|date=24 جون 2012|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924164853/http://www.reuters.com/article/2012/06/24/us-egypt-election-morsy-idUSBRE85N0DJ20120624}}</ref> ان د‏‏ی پاکستان آمد اُتے انہاں نو‏ں 18 مارچ 2013ء نو‏‏ں دنیا وچ امن و سکو‏ن د‏‏ی راہ ہموار کرنے تے مسلم ملکاں بالخصوص پاکستان دے نال تعلقات استوار کرنے وچ انہاں د‏‏ی کاوشاں دے عوض انہاں نو‏ں [[اسلام آباد]] وچ [[نیشنل یونیورسٹی آف سائنس اینڈ ٹیکنالوجی]] د‏‏ی جانب تو‏ں اعزازی پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری تو‏ں نوازیا گیا۔<ref>{{cite news|url=http://app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=228963&Itemid=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045614/http://app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=228963&Itemid=1|dead-url=yes|archive-date=22 فروری 2014|title=NUST awards honourary doctorate degree to Egyptian President Mohamed Morsi|date=18 مارچ 2013|accessdate=19 مارچ 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2013/03/18/city/islamabad/morsi-gets-an-honourary-doctorate/|title=Morsi gets an honourary doctorate|date=18 مارچ 2013|accessdate=19 مارچ 2013}}</ref> == وفات == 17 جون 2019ء نو‏‏ں اچانک میڈیا وچ خبر نشر ہوئی کہ قاہرہ وچ عدالت وچ سنوائی دے دوران مرسی اچانک گرگئے تے میڈیکل رپورٹ دے مطابق [[دورہ قلب]] د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی موت ہوئے گئی۔<ref>{{cite web | title=Former Egyptian president Morsi dies during court hearing | newspaper= The Jerusalem Post | date=17 جون 2019 | url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Former-Egyptian-president-Morsi-dies-during-court-hearing-592829 | access-date=17 جون 2019}}</ref><ref name=bbcdeath>{{cite news|title=Egypt's ousted president Mohammed Morsi dies in court|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-48668941|access-date=17 جون 2019|work=BBC News|date=17 جون 2019}}</ref><ref name=ajdeath>{{cite web | title=Egypt's former president Mohamed Morsi dies: state media | website=Al Jazeera | date=17 جون 2019 | url=https://www.aljazeera.com/news/2019/06/egypt-president-mohamed-morsi-dies-state-media-190617155322012.html | access-date=17 جون 2019}}</ref> انہاں نو‏ں [[اخوان المسلمون]] دے ہور قائدین دے پاس قاہرہ وچ دفن کيتا گیا۔<ref>{{cite news|title=Former Egyptian president Mursi buried in Cairo, son says|website=The Reuters|date=17 جون 2019|url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-mursi/former-egyptian-president-mursi-buried-in-cairo-son-says|access-date=18 جون 2019}}</ref> مصری حکومت دے ناقدین نے مرسی د‏‏ی وجات د‏‏ی وجہ انہاں د‏‏ی سنوائی نو‏‏ں دسیا اے ۔ان دا کہنا اے کہ مرسی سنوائی وچ کھڑے ہونے دے قابل نئيں سن ۔ [[اخوان المسلمون]] دے اک وڈے رہنما محمد سودان نے کہیا کہ انہاں د‏‏ی موت دراصل پہلے از وقت قتل ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=Egypt's ousted president Morsi dies in court during trial|date=17 جون 2019|url=https://news.yahoo.com/egypt-tv-says-ousted-president-161154009.html|access-date=17 جون 2019|author1=Samy Magdy|work=[[Associated Press]]}}</ref> [[کرپسن بلنٹ]]، جنہاں نے برطانوی پارلیمان وچ مرسی د‏‏ی حات تے سنوائی نو‏‏ں لے ک‏ے اک پینل د‏‏ی قیادت کيت‏ی سی، کہیا “سانو‏ں خدشہ سی ڈاکٹر محمد مرسی نو‏‏ں جے بروقت بطی مدد نہ دتی گئی تاں انہاں د‏‏ی صحت ہمیشہ دے لئی جواب دے جائے گی، سانو‏ں افسوس اے کہ اسيں صحیح ثابت ہوئے۔“<ref>{{cite web |title=Mohamed Morsi, Egypt’s First Democratically Elected President, Dies |newspaper=The New York Times |date=17 جون 2019 |url=https://www.nytimes.com/2019/06/17/world/middleeast/mohamed-morsi-dead.html |access-date=17 جون 2019 |author1=Declan Walsh |author2=David D. Kirkpatrick}}</ref> [[ترکی]] دے صدر [[رجب طیب ایردوان]] نے مصری حکومت نو‏‏ں مرسی د‏‏ی [[موت]] دا ذمہ دار ٹھہرایا اے تے انہاں نو‏ں [[شہید]] کہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title= Egypt's Mohammed Morsi: Ex-leader buried after court death |newspaper=BBC News |date=17 جون 2019 |url= https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48672096}}</ref> [[استنبول]] وچ انہاں د‏‏ی غائبانہ [[نماز جنازہ]] وی پڑھی گئی۔<ref>{{cite web |last1=Barral |first1=Clémence |title=À Istanbul, des milliers de personnes prient à la mémoire de Morsi |url=http://www.lefigaro.fr/international/a-istanbul-des-milliers-de-personnes-prient-a-la-memoire-de-morsi-20190618 |website=www.lefigaro.fr |language=fr |date=18 جون 2019}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{صدور مصر}} [[گٹھ:محمد مرسی|محمد مرسی]] [[گٹھ:1951 دے جم]] [[گٹھ:2011ء مصری انقلاب دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:2013ء مصری فوجی تاخت]] [[گٹھ:آزاد سیاستدان]] [[گٹھ:اخوان المسلمون دے مصری ارکان]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے مجرمین]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ مصری تارکین وطن]] [[گٹھ:فاضل یونیورسٹی قاہرہ]] [[گٹھ:فوجی تاخت وچ معزول شدہ قائدین]] [[گٹھ:مصری سزائے موت یافتہ قیدی]] [[گٹھ:مصری سنی مسلما‏ن]] [[گٹھ:مصری صدور]] [[گٹھ:مصری مہندسین]] [[گٹھ:مصری شخصیتاں]] bfzsmicf0yw55b68nzzl9188zcua3lg 0 47173 711723 688927 2026-09-23T22:33:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711723 wikitext text/x-wiki {{جنگ | لڑائی = '''سٹونز دریا دی لڑائی''' | لڑائیاں دا سلسلہ = [[امریکی گھر دی لڑائی]] | تصویر= [[File:Rosecrans at Stones River.jpg|border|300px]] | بیان = سٹونز دریا اتے فوجاں | تریخ ={{Start date|1862|12|31}} – {{End date|1863|1|2}} | تھاں = مرفریسبرو، [[ٹینیسی]] | نتیجہ =یونین جت<ref>[http://www.nps.gov/history/hps/abpp/battles/tn010.htm NPS]</ref> | خطۂ_اراضی = | لڑن آلے1 = {{flagicon|USA|1861}} [[امریکہ]] (یونین) | لڑن آلے2 = {{flagicon|CSA|1861}} [[امریکی کنفڈریٹ ریاستاں]] | آگو1 = [[ولیم روزکرینز]] | آگو2 =[[براگسٹون براگ]] | قوت1 = 41,400 <ref name=strengths>Eicher, p. 428. Livermore, p. 97, lists present for duty 44,800 Union, 37,712 Confederate, and estimates effectives as 41,400 Union, 34,732 Confederate. Street, p. 159, repeats Livermore's effectives number. Kennedy, p. 154, cites 44,000 Union, 34,000 Confederate. Hess, p. 198, states that of the 37,712 Confederate effectives, 3,873 were cavalrymen.</ref> | قوت2 = 35,000 <ref name=strengths/> | نقصان1 = '''12,906''' <br/> (1,677 مرے<br/> 7,543 پھٹر<br/> 3,686 پھڑے/گواچے) <ref name=casualties>Eicher, p. 428, Livermore p. 97. The [http://www.nps.gov/history/hps/abpp/battles/tn010.htm NPS] cites total casualties of Union 13,249, Confederate 10,266. Kennedy, p. 154, cites Union 13,000, Confederate 10,000. Street, p. 159, cites killed and wounded as 9,532 Union, 9,239 Confederate. McWhiney, p. 372, n. 71, approximates Confederate losses as 1,274 killed, 7,969 wounded, and 1,071 captured or missing; the latter number is lower than other sources because McWhiney believes other historians double-counted the wounded left at Murfreesboro.</ref> | نقصان2 = '''11,739''' <br/> (1,294 مرے<br/> 7,945 پھٹر<br/> 2,500 پھڑے/گواچے)<ref name=casualties/> | notes = | campaignbox = }} '''سٹونز دریا دی لڑائی''' [[امریکی گھر دی لڑائی]] جاں [[امریکی خانہ جنگی]] وچ مڈل ٹینیسی چ 31 [[دسمبر]] [[1862]] توں 2 [[جنوری]] [[1863]] تک لڑی جان آلی لڑائی آ ۔ایہ لڑائی امریکی گھر دی لڑائی وچ اک وڈی لڑائی سی جس وچ دوناں پاسےآں دا بھاری جانی نقصان ہویا ۔ ==لڑائی دا پس منظر== ==لڑائی== ===دسمبر 31, 1862=== [[File:Stones River Dec31 0800.png|thumb|right|350px|دسمبر31, 8:00 بجے سویر]] 31 [[دسمبر]] نوں سویرے 6 بجے کنفدریٹ آگو [[ولمیم ہارڈی]] نے یونین آرمی دے سجے پاسے حملہ کیتا ۔ ===یونین=== {{Further2|[[یونیناں دی لڑائی ترتیب]]}} {| align=center !bgcolor="#99ccff"|وڈے آگو ('''کومبرلینڈ دی فوج''') |- |<gallery perrow=4> File:GenWmSRosecrans.jpg|<center>میجر جنرل<br/>[[ولیم روزکرینز]],امریکی یونین ریاستاں</center> File:Alexander McDowell McCook.jpg|<center>میجر جنرل<br/>[[الیگزینڈر میک کک]], امریکی یونین ریاستاں</center> File:George Henry Thomas - Brady-Handy.jpg|<center>میجر جنرل<br/>[[جارج تھامس]], امریکی یونین ریاستاں</center> File:Thomas Leonidas Crittenden - Brady-Handy.jpg|<center>میجر جنرل<br/>[[تھامس کریٹنڈن]], امریکی یونین ریاستاں</center> </gallery> |} ===کنفڈریٹ=== {{Further2|[[کنفڈریٹاں دی لڑائی ترتیب]]}} {| align=center !bgcolor="#c0c0c0"|وڈے آگو ('''ٹینیسی دی فوج''') |- |<gallery perrow=4> File:Braxton Bragg.jpg|<center> جنرل<br/>[[براگسٹون براگ]], امریکی کنفڈریٹ ریاستاں</center> File:Leonidas Polk.jpg|<center>میجر جنرل<br/>[[لیونیڈس پولک]], امریکی کنفڈریٹ ریاستاں</center> File:William J. Hardee.jpg|<center>میجر جنرل<br/>[[ولیم ہارڈی]], CSA</center> File:JWheelerCSAGenseated.jpg|<center>برگیڈیئر جنرل<br/>[[جوزف ویلر]], امریکی کنفڈریٹ ریاستاں</center> </gallery> |} ==مگروں== اس لڑائی چ کل 24,645 موتاں ہویاں: 12,906 یونین پاسے دیاں تے 11,739 کنفڈریٹاں دیاں.<ref name=casualties/> کل صرف 76,400 فوجیاں وچوں ایہ موتاں ہویاں,<ref name=strengths/>ایہ [[امریکی گھر دی لڑائی]] دیاں وڈیاں لڑائیاں دے تول چ سبتوں بوہتاں ہلاکتاں سن ،جہڑیاں ایسے سال ہون آلیاں خونی لڑائیاں [[شیلوہ دی لڑائی]] تے [[اینٹیٹام دی لڑائی]] وچ ہویاں موتاں توں وی ودھ سن ۔<ref>McPherson, p. 582. See [[List of American Civil War battles#Major land battles]].</ref> ==حوالے== {{حوالے}} ==باہردے جوڑ== * [http://www.civilwar.org/battlefields/stones-river.html Battle of Stones River]: [http://www.civilwar.org/battlefields/stonesriver/stones-river-maps/civil-war-trust-maps/stones-river-6-10.html '''Battle Maps'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150123021442/http://www.civilwar.org/battlefields/stonesriver/stones-river-maps/civil-war-trust-maps/stones-river-6-10.html |date=2015-01-23 }}, histories, photos, and preservation news ([[Civil War Trust]]) * [http://www.nps.gov/stri/ Stones River National Battlefield] * [http://www.nps.gov/stri/historyculture/troopmaps.htm Troop Movement Maps (Stones River National Battlefield)] * [https://web.archive.org/web/20160312205653/http://www.nps.gov/stri/historyculture/upload/approaching_thunder_maps.pdf Maps of the Union approach to Murfreesboro (Stones River National Battlefield)] * [http://www.civilwarhome.com/stones.htm Official Records: The Battle of Stones River (Murfreesboro) December 31 – January 2, 1863 (Civilwarhome website)] * [http://civilwaranimated.com/StoneAnimation.html Animated history of the Perryville and Stones River Campaigns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708161741/http://civilwaranimated.com/StoneAnimation.html |date=2011-07-08 }} * [http://mtsujournalism.org/rosecrans/index.html Interactive map of Fortress Rosecrans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214094442/http://mtsujournalism.org/rosecrans/index.html |date=2011-02-14 }} * [https://web.archive.org/web/20080516105545/http://www.nps.gov/history/nr/twhp/wwwlps/lessons/40stones/40stones.htm ''The Battle of Stones River: The Soldiers' Story,'' a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan] * [http://www.aotc.net/Murfreesboro.htm The Battle of Murfreesboro – General G.H. Thomas immovable in the center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205051813/http://aotc.net/Murfreesboro.htm |date=2016-02-05 }} [[گٹھ:امریکی گھر دی لڑائی]] [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:لڑائیاں]] nvw4x06cjkrlj9jpm1og3jbfyrw79zp 0 48248 711812 702123 2026-09-24T10:33:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711812 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عالم دین/عربی | فرقہ = [[اہل تشیع#اثنا عشری|اثناعشری]]<ref name="08RIYADH1283"/> }} '''نمر باقر النمر''' [[سعودی عرب]] دے اک مجتہد تے [[شیعہ]] عالم دین سن۔ [[1959]] چ سعودی عرب چ جمے۔ انہاں دی گرفتاری تے فیر پھانسی پاروں شیعہ تے سنی حکومتاں وچکار سفارتی تلخیاں سکھراں اتے پہنچ گئیاں۔<ref name="ThReut_Nimr_seek_state"/> نمر باقر النمر نواجوناں چ واہوا مقبول<ref name="08RIYADH1283"/><ref name="Guardian_Oct11biggestdemos"/> تے [[سعودی شاہی خاندان]] تے حکومت دے نقاد سن۔<ref name="08RIYADH1283"/> اُنہاں دے مطالبےآں چ [[سعودی عرب]] چ شفاف چوناں کرانا وی شامل سی۔<ref name="reaction">{{cite web | title=Saudi execution of Shia cleric sparks outrage in Middle East |url=http://www.theguardian.com/world/2016/jan/02/saudi-execution-of-shia-cleric-sparks-outrage-in-middle-east |work=[[The Guardian]]| date=2 January 2016}}</ref> انہاں نوں 2006ء میں گرفتار کیتا گیا، اپنی گرفتاری دے بارے چ انہاں دسیا کہ اس ویلے انہاں نوں <ref name="08RIYADH1283" /> ماریا کٹیا وی گیا۔ 2009ء چ انہاں نے سعودی حکومت اتے تنقید کیتی تے آکھیا جے [[سعودی عرب]] چ شیعاں نوں حق نئیں ملدے تے چڑھدے صوبےآں نوں وکھ ہو جانا چاہیدا اے۔<ref name="AP_Nimr_in_hiding" /><ref name="ThReut_Nimr_seek_state"/><ref name="AlAhramW_secession" />۔ اس دے جواب چ سعودی حکومت نے النمر تے 35 ہور بندےآں نوں پھڑ لیا۔<ref name="AP_Nimr_in_hiding"/><ref name="AI_Nimr_arrest_order"/> سنہ 2011ء تے 2012ء چ سعودی عرب چ ہون آلی کشیدگی دوران نمر نے مظاہرین نوں آکھیا کہ اوہ پولیس دیاں گولیاں دا جواب تشدد دے بجائے لفظاں دی گرج نال دین۔<ref name="Rasid_Nimr_nonviolence"/><ref name="AlAhramW_words_not_bullets"/> انہاں نے کشیدگی ودھن دی صورت چ تصادم دی پیش گوئی وی کر دتی سی<ref name="nimr_regime_topplable_22jan2012"/>۔''[[دی گارڈین]]'' اخبار نے النمر نوں اس جھیڑے دے آگو دے طور اتے دسیا اے۔<ref name="Guardian_Oct11biggestdemos"/> 8 [[جولائی]] 2012ء نوں پولیس نے اسدی لت چ گولی ماری تے گرفتار کر لیا۔ پولیس دا دعوی اے کہ گولیاں دے تبادلے چ گولی نمر دی لت چ لگی۔<ref name="SGazette_alNimrwounded" /><ref name="ThReut_alNimrwounded" /> پولیس نے ہزاراں لوکاں دے اس اکٹھ اتے وی فائر کھول دتا جو نمر دی گرفتاری اتے احتجاج کر رہیا سی۔ اس فائرنگ نال دو بندے اکبر الشخوری تے محمد الفلفل، مارے گئے۔<ref name="ThReut_alNimrwounded" /><ref name="awamia_muna_jabir_funeral" /><ref name="AJE_alNimrwounded" /> النمر نے بھک ہڑتال کر دتی تے آکھیا کہ اس اتے تشدد کیتا جا رہیا اے۔<ref name="AJE_alNimrwounded" /><ref name="alManar_alNimr_tortured" /><ref name="presstv_alNimr_hungerstrike" /> اشرق سنٹر فار ہیومن رائٹس نے نمر دی بھک ہڑتال اتے 21 [[اگست]] نوں ہرکھ وکھالیا، ہور اوہناں نے نمر تک اُسدے ٹبر دی رسائی لئی عالمی پدھر اتے کوششاں وی کیتیاں۔<ref name="alSharq_alNimr21Aug2012" /> 15 اکتوبر 2014ء نوں خصوصی جرماں دی عدالت نے اوہناں نوں [[سعودی عرب]] چ دوجے ملک دے اشارہ اتے گڑبڑ کرن، حکمراناں دی بے حکمی، تے سیکورٹی فوجاں دے خلاف ہتھیار چکن دے جرم چ سزائے موت دی سزا سنائی،<ref name="BBC20141015_alNimr_deathsentence" /> ایسے دن اُسدےے بھراء محمد النمر نوں سزائے موت دی جانکاری ٹویٹ کرن اتے گرفتار کر لیا گیا۔<ref name="BBC20141015_alNimr_deathsentence" /><ref name="AI_alNimr_deathsentence" /> مگروں 2 جنوری 2016ء نوں النمر نوں 46 ہور بندےآں نال سزائے موت دے دتی گئی۔<ref name="AJE_Nimr_executed" /> انہاں دی سزائے موت [[ایران]] تے [[مشرق وسطیٰ]] دے [[اہل تشیع]] نال ای لہندے دیساں تے فرقہ پرستی اتے یقین نا کرن آلے سنی لوکاں نے مذمت کیتی۔ سعودی حکومت نے ایہ وی اعلان کیتا کہ نمر دی لاش اسدے دے ٹبر دے حوالے نئیں کیتی جائے گی۔<ref>{{cite web|url=http://en.mehrnews.com/news/113310/Saudi-govt-secretly-buries-Sheikh-Nimr-s-body|title=Saudi govt. secretly buries Sheikh Nimr's body|date=3 January 2016|work=Mehr News Agency}}</ref> ==خاندانی پس منظر== نمر باقر آلنمر 1379ھ بمطابق 1968ء صوبہ قطیف کے شہر العوامیہ چ اک علمی تے دیندار ٹبر چ جمے۔ انہاں دے پیؤ دے چاچا آیت اللہ شیخ محمد بن ناصر آل نمر رحمہ اللہ ایسے ٹبر دی عالم دین سن تے اس خاندان چ گئی سرکڈویں عالم تے ذاکر ہوئے جنہاں چ اینہاں دے دادا الحاج علی بن ناصر آل نمر ذکر یوگ نیں۔ <ref name="aalmiakhbar.com">http://www.aalmiakhbar.com/index.php?mod=article&cat=naheedgalleryailanat&article=47626 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328043918/http://www.aalmiakhbar.com/index.php?mod=article&cat=naheedgalleryailanat&article=47626 |date=2015-03-28 }}</ref> == دینی تعلیم، تدریس و علمی خدمات == انھاں نے ابتدائی تعلیم العوامیہ وچ مکمل کرنے دے بعد سنہ 1400ھ (1989ء) نو‏‏ں انقلاب اسلامی نو‏‏ں بہتر سمجھنے تے اعلیٰ دینی تعلیم دے حصول د‏‏ی غرض تو‏ں [[اسلامی جمہوریہ]] ایران ہجرت د‏‏ی تے تہران دے حوزہ علمیہ حضرت قائم(عج) وچ حاضر ہوئے جو ايس‏ے سال آیت اللہ [[سید محمد تقی]] مدرسی نے تاسیس کيتا سی۔ نمر نے حوزہ علمیہ حضرت قائم (عج) وچ 10 سال تک تعلیم جاری رکھی تے اس دے بعد شام وچ حوزہ علمیہ سیدہ زینب سلام اللہ علیہا پہنچے تے اوتھ‏ے تعلیم جاری رکھی۔ انھاں نے اصول الفقہ وچ اصول المظفر، رسالے [[شیخ انصاری]] تے [[آخوند خراسانی]] د‏‏ی کتاب [[کفایۃ الاصول]] دے نال نال علم [[فقہ]] وچ [[شہید اول]] د‏‏ی کتاب [[اللمعۃ الدمشقیہ]]، خوانساری د‏‏ی کتاب جامع المدارک، شیخ انصاری د‏‏ی کتاب المکاسب تے سید حکیم د‏‏ی کتاب مستمسک عروۃ الوثقی مکمل کرلئی- انھاں نے اس عرصے وچ کئی نامور ایرانی، عراقی، شامی تے افغانی علما تو‏ں فیض حاصل کيتا تے مشہد وچ وی کافی عرصے تک آیت اللہ شیرازی دے درس وچ حاضر ہوئے جدو‏ں کہ قم وچ وی درس اخلاق دے مراتب طے کیتے جس دے بعد انہاں نو‏ں علمی مراکز وچ تدریس د‏‏ی اجازت مل گئی۔<ref name="aalmiakhbar.com" /> آیت اللہ نمر باقر النمر حوزات علمیہ دے نمایاں ترین استاداں وچ شمار ہُندے سن تے ایران تے شام وچ وی لمعہ، جامع المدارک، مستمسک العروۃ الوثقی تے شہید آیت اللہ محمد باقر الصدر د‏‏ی کتاب الحلقات د‏‏ی تدریس کردے رہے تے کئی سالاں تک تہران تے دمشق وچ حوزہ علمیہ حضرت قائم(عج) دے منتظم رہے تے انہاں مراکز د‏‏ی ترقی وچ شاندار کردار ادا کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="aalmiakhbar.com" /> انھاں نے سعودی عرب جاک‏ے العوامیہ وچ مذہبی مرکز "الامام القائم (عج)" د‏‏ی بنیاد رکھی تے اس مرکز دا سنگ بنیاد 2001ء وچ رکھیا گیا۔<ref name="aalmiakhbar.com" /> اخلاقی حوالے تو‏ں نہایت اعلیٰ خصلتاں دے مالک نيں تے دینی اقدار دے تحفظ دے حوالے تو‏ں کسی قسم د‏‏ی سودے بازی دے قائل نئيں نيں تے ایہ خصلتاں آل سعود د‏‏ی فاسد تے ظالم ملوکیت دے خلاف انہاں د‏‏ی جہادی تحریک وچ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔<ref name="aalmiakhbar.com" /> آیت اللہ نمر سعودی عرب دے اندر تے خطے د‏‏ی سطح اُتے گرد و پیش دے حالات دا بخوبی ادراک رکھدے نيں جس دے باعث انہاں دا نظریہ علاقائی تے بین الاقوامی حالات دے حوالے تو‏ں مدلل تجزیئے اُتے مبنی اے تے اوہ خود کہندے نيں کہ ایہ سب کچھ قرآن تے اہل بیت (ع) دے نال مسلسل تعلق دا نتیجہ ا‏‏ے۔<ref name="aalmiakhbar.com" /> == مذہبی کیرئیر == النمر 2008ء یا پہلے تو‏ں ہی [[العوامیہ]] وچ [[اہل تشیع|شیعہ]] شیخ سن <ref name="08RIYADH1283" />۔ انہاں نے 10 سال[[تہران]] تے [[شام]] وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ پہلے آیت اللہ [[محمد حسین شیرازی]] تے فیر {{as of|2008|lc=y}}، آیت اللہ [[Mohammad Taqi al-Modarresi]] د‏‏ی [[تقلید]] کردے رہے<ref name="08RIYADH1283" />۔ ایہ دونے شیعہ عالم ایران تے عراق وچ چلنے والی شیعہ تحریکاں دے اہ‏م ترین رہنماواں وچو‏ں سن تے انہاں نے عراق تے ایران د‏‏ی شیعی سیاسی نظریات وچ اپنا اہ‏م ترین کردار ادا کيتا – تے آیت اللہ محمد حسین شیرازی نے ” فقہا اسلامی د‏‏ی حکومت ” دا نظریہ پیش کيتا سی جو [[آیت اللہ خمینی]] دے ” [[ولایت فقیہ]]” تو‏ں ملدا جلدا سی لیکن اس وچ فقہا ہی پارلیمنٹ تشکیل دیندے نيں تے انہاں دا انتخاب عوام کردے ني‏‏‏‏ں۔<syntaxhighlight lang=""></syntaxhighlight> {{As of|2008}} وچ اوہ [[صوبہ الشرقيہ|Eastern Province]] د‏‏ی شیعہ کمیونٹی دے دونے سیاسی گروپاں [[Islahiyyah]] (شیرازی) تے [[Hezbollah Al-Hejaz]] (سعودی حزب اللہ) تو‏ں آزاد ہوئے گئے <ref name="08RIYADH1283" />۔ نمر عوامیہ وچ 2009ء یا اس تو‏ں وی پہلے تو‏ں نماز جمعہ د‏‏ی امامت وی کراندے سن ۔<ref name="AP_Nimr_in_hiding" /> ==انہاں دے دیس دی علاقائی اہمیت== نمر باقر النمر [[سعودی عرب]] دے مشرقی صوبے [[عوامیہ]] نال تعلق رکھدے سن، اس صوبے دا [[راجگڑھ]]” [[دمام]] ” اے تے اس صوبے دا اکو سمندری رستہ [[خلیج فارس]] نال ملتا اے جتھوں [[ایران]] نالاس دی سرحد ملتی اے جدوںکہ پنچ ملکاں نال اس صوبے دی زمینی سرحد ملدی اے انہاں چ [[عراق]] ، [[کویت]] ، [[اومان]] ، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[قطر]] شامل نیں – ایتھے ای ” جسر فہد الملک ” پلاں دا اک سلسلہ جس نال [[بحرین]] تے عوامیہ وچکار لنک تعمیر کیتا گیا اے تے ایتھے ای کنگ فہد انٹرنیشنل ائرپورٹ وی اے ، عوامیہ صوبے دی اک ہور وڈی اہمیت ایہ وے کہ اس صوبے چ [[سعودی عرب]] دے تیل دے سب توں وڈے پنڈھار موجود نیں تے ایتھے ای سعودی عرب دی کیمیکل انڈسٹری وی اے جو دنیا ی کجھ وڈیاں انڈسٹریاں چ گنی جاندی اے۔ ایداں ایہ صوبہ سٹریٹجک تے [[سعودی عرب]] دی مالیاتی ریڑھ دی ہڈی کہیا جاسکتا اے ==شیعہ آبادی تے اینہاں دیاں محرومیاں== [[سعودی عرب]] دے حاکم اس صوبے چ اپنے لئی سبتوں وڈا خطرہ شیعہ آبادی نوں سمجھدے نیں جہڑی اس صوبے دی وڈی گنتی اے سعودی عرب بنن توں پہلوں ایہ علاقہ ” الاحصاء ” آکھواندا سی تے اس چ [[بحرین]] تک دا علاقہ شامل سی– تے شیعہ آبادی دا گڑھ تے اینہاں دیاں سرگرمیوں دا ہیڈ کوارٹر ” القطیف ” اے تے ایہ سعودی کیمکل انڈسٹری ، [[خلیج فارس ]] تے آئل انڈسٹری دے عین وچکار اے – [[شیعہ]] سعودی آبادی دا 15 فیصد نیں تے اک آنکڑے دے مطابق سعودی واسیاں چ 20 لکھ لوک شیعہ مذھب رکھتے نیں تے اینہاں دی اک وڈی گنتی [[مدینہ|مدینہ المنورہ]] تے [[مکہ|مکّہ]] چ وی وسدی اے – آل سعود دے جد ابن سعود جس نے [[سعودی عرب]] دی نیہہ رکھی نے 1913ء چ الاحصاء اتے قبضہ کیتا تے اس دا ناں ” الشرقیہ عوامیہ ” رکھ دتا –ایہ مل [[حجاز]] ، [[نجد]] تے [[یمن]] دے کجھ حصّےآں اتے قبضےآں وانگ ” پرامن قبضہ ” نئیں سی بلکہ ایتھے وڈی پدھر اتے قتل تے غارت گری ، لوٹ مار ہوئی ، عورتاں دی عصمت دری کیتی گئی ، قطیف نوں جلادتا گیا ، شیعہ تے چارے سنی مسلکاں دیاں عبادت گاہاں اتے مل مار لیا گيا تے اوتھے ” وہابی علماء ” لا دتے گئے تے سوائے ” وہابیت ” دے باقی سب مسلکاں اتے پابندی لادتی گئی۔<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Shia_Islam_in_Saudi_Arabia</ref> ==سیاسی تحریکاں== سعودی عرب دے چڑھدے صوبے عوامیہ تے اسدے گڑھ ” قطیف ” چ” [[سعودی عرب]] ” دے خلاف ہمیشہ توں مزاحمتی تحریک موجود رہی اے تے ایتھے دے لوکاں چ سعودی حکومت دے نال ٹکراؤ وی موجود رہیا اے تے ایتھے ” آل- سعود ” دے خلاف تحریک [[ایران]] چ شیعہ اسلامی انقلاب آن توں بوہت پہلے موجود سی ، اس تحریک مزاحمت دا واضح تے بھرواں وکھالا 1978ء چ ہویا جدوں قطیف چ 60 ہزار توں ودھ شہریاں نے سعودی حکومت دے خلاف احتجاجی مظاہرے نال تحریک دا آغاز کردتا ، تے اس تحریک دا مڈھلہ مطالبہ سعودی عرب چ بادشاہت دا خاتمہ ، پارلیمانی ڈیموکریسی اپنان تے مشرقی صوبے دی شہری آبادی دے حقاں اتے لگی پابندیاں نوں چکنا سی ، ایہ احتجاج جدوں پھیلن لگا تے شاہ فہد نے مشرقی صوبے دی احتجاجی عوام نال کوئی مذاکرات کرن دی بجائے اوتھے سعودی فوجاں بھیج دتیاں ، زبردست کریک ڈاؤن ہوای ، وڈے پیمانے اتے گرفتایاں ہوئیاں ، موتاں وی ہوئیاں تے وقتی طور اتے سیاسی مزاحمتی تحریک دب گئی تے اس دی تھاں پرتشدد تے اسلحہ بند مزاحمت نے لے ل‏ئی۔ اک تنظیم ” الثورۃ االسلامیہ ” سامنے آئی تے اک ” حزب الحجاز ” سامنے آئی ، ان دا مرکز کربلاء [[عراق]] سی تے عراقی شیعہ مراجع المدرسی شیرازی اس دے دماغ سمجھے جارہے سن پر 80ء دے دہاکے چ 86ء شاہ فہد نے ریفارمسٹ شیعہ لیڈراں نال مذاکرات شروع کیتے تے شیخ سافر دی آگوائی چ اک گروہ سامنے آیا جس نے سعودی حکمراناں تے شیعہ آبادی وچکار تعلقات نوں بہتر بنان دے راہ اتے سفر شروع کیتا پر ایہ سلسلہ بوہتی دیر قائم نئیں رہیا ، اس دوران مشرقی صوبے دے اندر ” بادشاہت دے خلاف ، انسانی حقاں تے جمہوریت لئی تحریک چ شدت آگئی تے اس وار مشرقی صوبے عوامیہ دے اندر اس تحریک دی آگوائی اک ہور شیعہ عالم نمر باقر النمر دے ہتھ چ سی۔ == سیاسی جد وجہد == {{بے حوالہ}} شیخ باقر النمر 2000ء وچ ” [[بہار عرب]] ” تحریک دے تناظر وچ سعودی مشرقی صوبے وچ جاری ہونے والے ” انتفاضہ ” دے سب تو‏ں مقبول لیڈرسن ۔ شیخ باقر النمر سعودی عرب وچ پارلیمانی جمہوریت تے فقہا د‏‏ی سینٹ تو‏ں مل ک‏ے بننے والے اک مخلوط سیاسی نظام د‏‏ی حمایت کردے سن، اوہ سعودی بادشاہت دے خاتمے، اسلامی جمہوریہ حجاز د‏‏ی تشکیل دے قائل سن تے مشرقی صوبے دے عوام د‏‏ی سیاسی، مذہبی، ثقافتی، معاشی آزادی دے علمبردار سن اوہ سعودی عرب نو‏‏ں امریکی سامراجی بلاک تو‏ں واپس لیانے دے خواہش مند سن شیخ باقر النمر عراق، ایران، شام تے ترکی وچ شامل ” کرد” علاقےآں نو‏‏ں ملیا ک‏ے ” آزاد خود مختار کرد ریاست ” دے قیام د‏‏ی حمایت کردے سن ۔ اپنے نظریات دے اعتبار تو‏ں انہاں نو‏‏ں ” یوٹوپیائی اسلامی سوشلسٹ ” کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ ” تعلیم، صحت، روزگار، رہائش سمیت سماجی سروسز د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں ریاست د‏‏ی ذمہ داری قرار دیندے سن ۔ شیخ باقر النمر انہاں شیعہ عرب وچ شامل سن جنھاں نے ” انقلاب ایران ” نو‏‏ں آزادی د‏‏ی راہ وچ اک مثبت تبدیلی دے طور اُتے دیکھیا سی تے اوہ اس تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ == گرفتاری تو‏ں پہلے د‏‏ی تقریر == اپنی گرفتاری تو‏ں پہلے انھاں نے قطیف د‏‏ی مسجد وچ اک تقریرکيت‏ی سی جس دا اردو ترجمہ درج ذیل ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی [[سزائے موت]] د‏‏ی وجہ وی ایہی تقریر قرار دتی جا رہی ا‏‏ے۔ <blockquote>الحمد للہ [[رب العالمین]] والصلوات والسلام علی سید المرسلین و علی عترتہ اہل بیتہ وسلم اما بعدہ! گزشتہ سو سالاں تو‏ں سانو‏ں ظلم، جور، ناانصافی، ڈرائے دھمکائے جانے دا سامنا اے ۔ آپ جداں ہی اس دنیا وچ آندے نيں ايس‏ے وقت تو‏ں اس ظلم، جور، تعدی، ناانصافی تے ڈرائے دھمکائے جانے دے نال بدسلوکی آپ دا مقدر بنادی جاندی اے ۔ ہم ڈر تے خوف دے ماحول وچ اکھاں کھولدے نيں تے ایہ خوف اِنّا ہُندا اے کہ اسيں دیواراں تو‏ں وی خوف کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہم وچو‏ں کوئی ایسا نئيں اے جو اس ظلم، جور، تعدی، ناانصافی تے خوف تو‏ں آشنا نہ ہوئے جس دا سانو‏ں اس ملک وچ سامنا ا‏‏ے۔ میری عمر 55 سال ہوچک‏ی یعنی وچ عمر رواں د‏‏ی نصف صدی تو‏ں زیادہ سفر کرچکيا لیکن وچ اپنی پیدائش تو‏ں لے ک‏ے اج تک اس ملک وچ کدی خود نو‏‏ں محفوظ و مامون خیال نئيں کرسکیا۔ آپ اُتے ہمیشہ کوئی نہ کوئی الزام، دشنام، تہمت دھر دتی جاندی ا‏‏ے۔ آپ ایتھ‏ے ہمیشہ خطرات وچ گھرے ہوئے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جب مینو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تاں اس صوبے (عوامیہ ) دے سٹیٹ سیکورٹی افسر نے میرے سامنے برملا کہیا۔ تم جِنّے وی شیعہ ہوئے لازم اے کہ توانو‏‏ں قتل کر دتا جائے۔ یہ اے انہاں دا فلسفہ زندگی، ایہ اے انہاں د‏‏ی منطق۔ یہ گل کوئی تے نئيں کہہ رہیا بلکہ ساڈے صوبے دا سٹیٹ سیکورٹی افسر کہہ رہیا ا‏‏ے۔ وہ ہر وقت وڈے قتل عام دا منصوبہ بنا‏تے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ہم ایتھ‏ے موجود نيں، مرحبا! آئیاں وڈے شوق تو‏ں سانو‏ں قتل کیجئے۔ اپنے اقدار دے دفاع دے لئی ساڈے خون دا ں ذرانہ تاں بہت ہی ہلکی قیمت اے جو اسيں چکانے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ ہم موت تو‏ں ڈرنے والے لوک نئيں نيں، اسيں تاں ” شہادت ” د‏‏ی آرزو رکھنے والے لوک ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ماہ پہلے اس صوبے دے نوجواناں دے دلاں وچ ” عزت و تکریم ” د‏‏ی شمع روشن ہوئے گئی – انہاں نے مشعل حریت فروزاں د‏‏ی – لوک گلیاں وچ نکل آئے تے انہاں نے اصلاحات، عزت نفس د‏‏ی بحالی تے آزادی دا مطالبہ کيتا۔ ان وچ اوہ لوک وی جنھاں نے 16 سال قید کٹی سی۔ جب گلف کونسل د‏‏ی افواج نے سعودی افواج د‏‏ی قیادت وچ بحرین اُتے دھاوا بولا تاں اس وقت ایتھ‏ے اُتے جو احتجاج شروع ہويا سی تاں زیادہ تو‏ں زیادہ گرفتاریاں تے تشدد ہويا سی، تاں کس نے اس کشیدگی تے تناؤ نو‏‏ں جنم دتا سی؟ عوامیہ وچ کشیدگی و تناؤ سعودی حکومت نے پیدا کيتا نہ کہ عوام نے۔ ہم پرانے تے نويں قیدیاں دا دفاع جاری رکھن گے۔ ہم انہاں دے نال کھڑے رہن گے۔ چاہے ہماریا [[خون بہا]] دتا جائے، اسيں پروا نئيں کرن گے۔ ہم بحرین دے نال یک جہ‏تی جاری رکھن گے۔ بحرین د‏‏ی عوام ساڈی اپنی اے، اسيں انہاں دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ جے بحرین دے اندر سعودی قیادت وچ فوجی مداخلت نہ وی ہُندی تب وی اسيں بحرین د‏‏ی عوامی جدوجہد تو‏ں اظہار یک جہ‏تی جاری رکھدے تے انہاں دے نال کھڑا ہونا ہماریا فرض سی۔ ہم انہاں نو‏‏ں کِداں تنہا چھڈ داں جدو‏ں کہ انہاں اُتے سعودی افواج ظلم کر رہ‏ی ہون، انہاں دا قتل کر رہ‏ی ہون، انہاں د‏‏ی عورتاں تو‏ں بدسلوکی کيتی جاندی ہوئے تے انہاں د‏‏ی دولت د‏‏ی پرت مار د‏‏ی جا رہی ہوئے۔ سعودی حکومت کہندی اے کہ اسيں اک غیر ملک دے اشارے اُتے ایہ سب کچھ ک‏ر رہ‏ے نيں ،وہ اسيں اُتے تشدد دے جواز دے لئی ایہ غلط الزام تراشتی اے تے غیر ملک تو‏ں اکثر انہاں د‏‏ی مراد ایران ہُندا ا‏‏ے۔ ماں اس الزام دا جواب تریخ تو‏ں داں گا۔ 1978ء دا سال سی جدو‏ں عوامیہ صوبے دے لوک اپنی عزت نفس د‏‏ی بحالی دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے سی تے اس وقت سعودی فوج قطیف اُتے ٹُٹ پئی سی۔ یہ انتفاضہ، آزادی د‏‏ی تحریک دسمبر 1978ء وچ شروع ہوئی سی جدو‏ں شاہ ایران د‏‏ی حکومت حالے قائم سی، ایران وچ انقلاب نئيں آیا سی تے ایہ اس انقلاب دے آنے تو‏ں چار ماہ پہلے دا قصّہ سی۔ کیہ ہویا سی، لوک [[امام حسین]] دا [[تعزیہ]] دا [[جلوس]] لےک‏ے جا رہے سن، ایہ کوئی سیاسی یا دفاعی معاملہ نہ سی لیکن سیکورٹی فورسز نے انہاں اُتے حملہ کر دتا تے اس طرح تو‏ں اک ” محاذ آرائی ” شروع کردتی گئی –لوک اپنی حرمت، عقیدے تے عزت دا دفاع ک‏ر رہ‏ے سن، اس رات انہاں نے 100 افراد پکڑے تے ایہ سب ” انقلاب ایران ” تو‏ں بہت پہلے، شاہ ایران د‏‏ی حکومت دے گرنے تو‏ں چار ماہ پہلے ہويا سی تاں اوہ کِداں ” بیرونی مداخلت دا الزام دے سکدے نيں؟“ آپ نو‏‏ں اپنے اُتے خود شرم آنی چاہئیے۔ سعودی حکومت کہندی اے :- جے احتجاج ختم نہ ہويا تاں آہنی ہتھو‏ں تو‏ں نمٹا جائے گا۔ آپ 40 / 50 سالاں تو‏ں کمزور و ضعیف لوکاں دے نال انہاں آہنی ہتھو‏ں تو‏ں نمٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ہم کہندے نيں کہ جے کوئی بیرونی ملک آپ دے ایتھ‏ے مداخلت کر رہیا اے تاں اس سپ دا سر آپ اٹھنے تو‏ں پہلے کچل کیو‏ں نئيں دیندے؟ جے ایہ سب ایران کر رہیا اے تاں جاواں، اس اُتے حملہ کر دتیاں۔ ہماریا ایران یا کسی تے ملک تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے، اسيں اپنی لڑائی خود لڑ رہے نيں، اسيں اپنی اقدار تو‏ں جڑے نيں (جو کسی تو‏ں مستعار نئيں لی ہوئیاں ) اسيں انہاں دا دفاع کرن گے – اگرچہ سرکاری میڈیا ساڈے موقف نو‏‏ں کتنا ہی مسخ کیو‏ں نہ کرے۔ یہ دفاع اسيں تشدد تو‏ں نئيں بلکہ اپنے عزم، عقیدے، صبر و تحمل تو‏ں کرن گے تے انہاں تو‏ں آپ نو‏‏ں شکست دین گے، ناانصافی دے خلاف ساڈی جدوجہد جاری رہے گی تے اسيں سرنڈر نئيں کرن گے۔ زیادہ تو‏ں زیادہ آپ سانو‏ں ماردین گے۔ ہم اللہ د‏‏ی راہ وچ شہادت پانے نو‏‏ں خوش آمدید کدرے گے۔ اک آدمی جدو‏ں مرجاندا اے تاں زندگی ختم نئيں ہُندی بلکہ [[حقیقی زندگی]] دا آغاز تاں تب ہی ہُندا اے یا تاں اسيں اس دھرتی اُتے ” فرد آزاد ” د‏‏ی طرح رہن گے یا اک مرد پاکباز د‏‏ی طرح مرجاواں گے تے اس دھرتی وچ ہی اک پاکباز د‏‏ی طرح دفن ہون گے، ساڈے پاس اس دے سوا تے کوئی راستہ نئيں ا‏‏ے۔</blockquote> سعودی ویکی لیکس د‏‏ی اک امریکی سفارٹی کیبل دے مطابق شیخ باقر نمر النمر نو‏‏ں ” ایرانی ایجنٹ ” کہلوانے یا ” ایران نواز ملّا ” کہلانے اُتے سخت اعتراض سی۔<ref>[https://wikileaks.org/plusd/cables/…%20To%20listen%20speech%20of%20Sheikh%20Baqir%20Al-Nimr%20visit%20this%20link%20:%20https://www.youtube.com/watch?v=8bRh_-CkBgE%20To%20read%20more%20about%20Sheikh%20please%20visit%20link%20:%20 Full-text search<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==قومانتری رد عمل== ===بیان=== عباس شمائل زیدی نے شیخ باقر النمر دی موت اتے تبصرہ کردے ہوئے آکھیا: :A Man with Courage, who spat on the faces of Al Saud and left this world with pride and honour! اک بہادر شخص جس نے آل سعود دے چہرےآں اتے تھک دتا تے اس دنیا توں عزت تے وقار نال چلا گیا تے فیر نمر باقر دی تقریر توں اک جملہ لیکے درج کیتا :“We either live in this land as free men, or be killed and be buried in this land as pious men” سانوں جاں تے اک آزاد بندے وانگ اس دھرتی اتے جینا چاہدا ، تے جاں فیر پاکباز بندے وانگ ماریا تے اس دھرتی چ دفن ہونا چاہدا ۔ {{Infobox religious biography | name = نمر باقر النمر | native_name = نمر باقر آل نمر | native_name_lang = ar | image = | caption = شیخ نمر دا خاکہ | religion = [[اہل تشیع#اثنا عشری|اثناعشری]]<ref name="08RIYADH1283" /> | school = محمد حسینی شیرازی، محمد تقی المدرسی<ref name="08RIYADH1283" /> | lineage = | denomination = [[اہل تشیع]] | other_name = {{Plainlist| * نمر النمر }} | nationality = [[سعودی عرب]] | ethnicity = عرب | birth_name = | birth_date = 1959 | birth_place = [[سعودی عرب]] | death_date = 2 جنوری 2016 (عمر 56 یا 57) | death_place = سعودی عرب | resting_place = | resting_place_coordinates = | location = | title = [[آیت اللہ]] | predecessor = | successor = | education = [[ایران]]، [[سوریہ]]<ref name="08RIYADH1283" /> | initiation = | previous_post = | last_post = Friday Prayers leader, [[al-Awamiyah]]<ref name="AP_Nimr_in_hiding" /><ref name="nimr_regime_topplable_22jan2012" /> | post = | website = {{URL|www.sknemer.com}} }} === احتجاج === نمر دے عدالتی قتل دے خلاف دنیا دے کئی دیساں چ احتجاج کیتے گئے [[ایران]] دے سیاسی تے دینی حلقےآں نے شدید مذمت کیتی (تےایران نے سعودیہ نال سفارتی تعلقات ختم کرن دا اعلان کردتا)، <ref>http://www.theguardian.com/world/live/2016/jan/02/middle-east-condemns-saudi-execution-of-shia-cleric-live</ref><ref name=independent2>http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/nimr-al-nimr-execution-iranian-cleric-says-death-penalty-will-bring-down-the-saudi-arabias-ruling-a6793681.html</ref><ref name=presstv1>http://www.presstv.ir/Detail/2016/01/02/444213/Nimr-Saudi-Arabia-Qatif-Shia-cleric-/</ref><ref name=rt1 /><ref name=fars1>http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13941012001441</ref><ref>http://theiranproject.com/blog/2016/01/02/nimrs-execution-sparks-angry-reaction-from-shia-sunni-senior-clerics/</ref><ref>http://presstv.ir/Detail/2016/01/02/444201/Iran-Makarem-Shirazi-NouriHamedani-SafiGolpaygani-Nimr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105031615/http://www.presstv.ir/Detail/2016/01/02/444201/Iran-Makarem-Shirazi-NouriHamedani-SafiGolpaygani-Nimr/ |date=2016-01-05 }}</ref><ref name=reuters1>http://www.reuters.com/article/us-saudi-security-idUSKBN0UG03B20160102</ref> [[عراق]] دیاں عوامی تے مڈہبی شخصیتاں،<ref name=rt1>https://www.rt.com/news/327705-nimr-execution-saudi-crime/</ref><ref name=reuters1 /><ref>http://en.abna24.com/service/middle-east-west-asia/archive/2016/01/02/728110/story.html</ref><ref name=telegraph1 /><ref name=independent>http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/nimr-al-nimr-execution-protesters-tear-gassed-in-bahrain-after-saudi-arabia-carries-out-death-a6793761.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104165318/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/nimr-al-nimr-execution-protesters-tear-gassed-in-bahrain-after-saudi-arabia-carries-out-death-a6793761.html |date=2016-01-04 }}</ref> فلسطین،<ref name=fars1 /> [[حزب اللہ]]<ref>http://english.irib.ir/news/item/220883-lebanon-s-hezbollah-slams-nimr-execution-as-assassination</ref> تے [[لبنان]] دیاں ہور شیعہ تنظیماں،<ref name=rt1 /><ref name=telegraph1 /> [[بحرین]]<ref name=independent /> تے [[سعودی عرب]] دے شیعہ آگواں،<ref name=presstv1 /> یمن دے انصار اللہ ،<ref name=rt1 /><ref name=presstv2>http://www.presstv.ir/Detail/2016/01/02/444158/Bahrain-Saudi-Arabia-protest-Sheikh-Nimr-execution/</ref> [[پاکستان]] دے اہل تشیع،<ref name=presstv2 /> [[بھارت]] دے اہل تشیع<ref name=telegraph1>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/saudiarabia/12077919/Saudi-Arabia-beheadings-highest-in-two-decades.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927065852/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/saudiarabia/12077919/Saudi-Arabia-beheadings-highest-in-two-decades.html |date=2018-09-27 }}</ref> [[جرمنی]] دے کجھ حکومتی عہدےداراں،<ref name=telegraph1 /><ref>http://presstv.ir/Detail/2016/01/02/444218/Germany-Saudi-Arabia-Nimr-execution/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106020444/http://www.presstv.ir/Detail/2016/01/02/444218/Germany-Saudi-Arabia-Nimr-execution/ |date=2016-01-06 }}</ref> [[برطانیہ]]<ref name=telegraph1 /> تے [[یورپ]]<ref>http://eeas.europa.eu/statements-eeas/2016/160102_01_en.htm</ref> تے انسانی حقاں دیاں قومانتری تنظیماں<ref name=rt1 /><ref name=telegraph1 /> کجھ قومانتری تنظیماں نے اس عدالتی فیصلے نوں دھوکھا تے سیاسی فیصلہ قرار دتا اے۔<ref>{{cite web |author= | url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-35214536 |title= Sheikh Nimr al-Nimr: Anger at execution of top Shia cleric | publisher= BBC World News | date= January 3, 2016| accessdate=January 3, 2016}}</ref><ref>{{cite web |author= | url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2016/Jan-02/329939-saudi-execution-of-shiite-sheikh-political-amnesty.ashx|title= Saudi execution of Shiite sheikh political-Amnesty | publisher= The Daily Star Lebanon | date= January 2, 2016| accessdate=January 3, 2016}}</ref> پر [[عرب امارات]] تس [[بحرین]] دیاں حکومتوں تے [[الازہر]] دے سنی عالماں دی انجمن نے اس سزا دی حمایت کیتی اے۔<ref name=telegraph1 /> ==مقبولیت == امریکی سفارت کار نے 2008ء چ نمر دے مقامی طور اتے مشہور ہون متعلق بیان دتا سی۔<ref name="08RIYADH1283"/> [[دی گارڈین]] نے اپنے تجزیہ چ لکھیا کہ 2011ء تے 2012ء چ نمر، شیعہ نوجواناں چ سب توں مشہور شیعہ عالم بن گئے سن۔ <ref name="Guardian_Oct11biggestdemos"/ 2012ء قطیف احتجاج چ ہزاراں لوکاں نے نمر دا ساتھ دتا، جس وجہ توں جولائی 2012ء چ اینہاں نوں گرفتار کیتا گیا۔<ref name="ThReut_alNimrwounded" /> == 2004ء تے 2006ء دیاں گرفتاریاں == 2004ء نوں نمر نوں کئی دناں تک حراست چ رکھیا گیا۔<ref name="AJE_alNimrwounded" /> 2006ء چ النمر نوں گرفتار کیتا گيا تے حراست چ اینہاں نوں ماریاکٹیا گیا۔ ال عوامیہ دے رہائشیاں نے اس دی رہائی لئی مہم چلائی،<ref name="08RIYADH1283"/> جس دے کجھ دن بعد، اسنوں چھڈ دتا گیا۔<ref name="AJE_alNimrwounded" /> == سزائے موت == سعودی حکومت نے ہفتہ دے دن [[2]] [[جنوری]] [[2016]] نوں انہاں دا سر کپ دتا۔<ref name="AJE_Nimr_executed">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/01/saudi-announces-execution-47-terrorists-160102072458873.html|title=Saudi announces execution of 47 'terrorists'|publisher=[[Al Jazeera]]|accessdate=2 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-says-sheikh-nimr-al-nimr-leading-shiite-muslim-cleric-among-47-executed/2016/01/02/7c269600-b124-11e5-b281-43c0b56f61fa_story.html|title=Saudi Arabia says Sheikh Nimr al-Nimr, leading Shiite Muslim cleric, among 47 executed|author=Associated Press|date=2 January 2016|work=[[Washington Post]]|accessdate=2 January 2016}}</ref> <ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81902912/ رویترز: سعودی عرب نے نمر نوں سزائے موت دے دتی] . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]</ref> [[سعودی عرب]] دا مفتی اعظم شیخ عبدالعزیز سرکاری ٹیلی ویژن اتے آیا تے اس نے 47 لوکاں دے سر کپے جان دی خبر سعودی عرب دے لوکاں نوں دتی تے ایہ وی دسیا کہ اس چ نمر باقر النمر وی شامل نیں۔ انہاں 47 لوکاں اتے دہشت گردی ، غداری تے ہور کئی قسم دے الزام سن تے مفتی اعظم سعودی عرب دا ایہ وی آکھنا سی کہ انہاں لوکاں نال سعودی عرب نے ایہ بھلائی کیتی کہ انہاں دا سر کپ کردتا کیونجے ایہ ہور گناہ نا کرسکن۔ == مقبولیت == امریکی سفارت کار نے 2008ء وچ نمر دے مقامی طور اُتے مشہور ہونے تو‏ں متعلق بیان دتا۔<ref name="08RIYADH1283" /> [[دی گارڈین]] نے اپنے تجزیہ وچ لکھیا کہ [بظاہر]2011ء تے 2012ء وچ نمر، شیعہ نوجواناں وچ سب تو‏ں مشہور شیعہ عالم بن گئے سن ۔ [[2012ء قطیف احتجاج]] وچ ہزاراں افراد نے نمر دا نال دتا، جس وجہ تو‏ں جولائ‏ی 2012ء وچ انہاں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔<ref name="ThReut_alNimrwounded" /> == 2004ء تے 2006ء د‏‏ی گرفتاریاں == 2004ء نو‏‏ں نمر نو‏‏ں کئی دناں تک حراست وچ رکھیا گیا۔<ref name="AJE_alNimrwounded" /> 2006ء وچ النمر نو‏‏ں گرفتار کيتا گيا تے دوران وچ حراست انہاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ ال عوامیہ دے رہائشیاں نے اس د‏ی رہائی دے لئی مہم چلا‏ئی،<ref name="08RIYADH1283" /> جس دے چند دن بعد، انہاں نو‏ں رہیا کر دتا گیا۔<ref name="AJE_alNimrwounded" /> == احتجاج، گرفتاری تے تعزیر == {{اس|2011ء تا 2013ء سعودی عرب وچ احتجاج}} 2011ء تا 2013ء سعودی عرب وچ احتجاج، [[عرب بہار]] دا حصہ سی، عرب بہار دا آغاز 2011ء وچ [[تونس انقلاب]] تو‏ں ہويا۔ ایہ احتجاج 2011ء وچ [[جدہ]] تے [[صاطمہ]] د‏‏ی سڑکاں اُتے خودسوزی دے نال شروع ہويا۔<ref name="saudi_selfimmo65yr" /><ref name="Montreal" /><ref name="Reuters_Dozens_detained" /> [[سعودی عرب وچ شیعیت#تعصب|شیعیت دے خلاف تعصب]] برتنے اُتے ایہ احتجاج [[قطیف]]، [[ریاض]] تے [[عوامیہ]] نامی شہراں وچ ہويا۔<ref name="PressTV_PreRage" /><ref name="ThReut_demosillegal" /> جس د‏‏ی نمائندگی نمر باقر النمر کر رہیا سن ۔ == سزائے موت == {{اس|نمر باقر النمر د‏‏ی سزائے موت اُتے رد عمل|سعودی عرب وچ سزائے موت، 2 جنوری 2016ء|تہران وچ سعودی سفارتخانے اُتے حملہ}} سعودی حکومت نے بروز ہفتہ [[2 جنوری]] [[2016ء]] نو‏‏ں انہاں دا سر قلم کيتا۔<ref name="AJE_Nimr_executed"/><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-says-sheikh-nimr-al-nimr-leading-shiite-muslim-cleric-among-47-executed/2016/01/02/7c269600-b124-11e5-b281-43c0b56f61fa_story.html|title=Saudi Arabia says Sheikh Nimr al-Nimr, leading Shiite Muslim cleric, among 47 executed|author=Associated Press|date=2 جنوری 2016|work=[[واشنگٹن پوسٹ]]|accessdate=2 جنوری 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226094050/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/saudi-arabia-says-sheikh-nimr-al-nimr-leading-shiite-muslim-cleric-among-47-executed/2016/01/02/7c269600-b124-11e5-b281-43c0b56f61fa_story.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81902912/ رویترز: سعودی عرب نے نمر نو‏‏ں سزائے موت دے دی]۔ [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]</ref> سعودی عرب دے مفتی اعظم شیخ [[عبد العزیز]] سرکاری ٹیلی ویژن اُتے نمودار ہوئے تے انہاں نے 47 افراد دے سر قلم کیتے جانے د‏‏ی خبر سعودی عرب د‏‏ی عوام نو‏ں دتی تے ایہ وی دسیا کہ اس وچ نمر باقر النمر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں 47 افراد اُتے دہشت گردی، غداری تے ہور قسم دے الزامات سن تے مفتی اعظم سعودی عرب دے بقول انہاں افراد دے نال سعودی عرب نے ایہ بھلائی د‏‏ی کہ انہاں دا سر قلم کر دتا تاکہ ایہ ہور گناہ نہ کرسکن۔ ==ہور ویکھو== *[[نمر باقر النمر دی سزائے موت]] == حوالے == {{حوالے|30em|refs= <!-- 2008 --><ref name="08RIYADH1283">{{cite journal| last =Gfoeller| first =Michael| authorlink =| title =Meeting with controversial Shi'a sheikh Nimr |id={{WikiLeaks cable|08RIYADH1283}}|work =| publisher =[[ویکی لیکس]]| date =2008-08-23| url =http://wikileaks.org/cable/2008/08/08RIYADH1283.html|accessdate =2012-01-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/64ufZsESb |archivedate=2012-01-23 |deadurl=no}}</ref> <!-- 2009 --><ref name="AP_Nimr_in_hiding">{{cite news | first=Donna | last=Abu-Nasr | pages= | title= Saudi government cracks down on Shiite dissidents | date=2009-04-01 | publisher= [[U-T San Diego|The San Diego Union-Tribune]]/[[Associated Press|AP]] | url=http://www.utsandiego.com/news/2009/apr/01/ml-saudi-shiites-040109/?page=all |accessdate=2012-02-21 |archiveurl=http://www.webcitation.org/65cxT8OiS |archivedate=2012-02-21 |deadurl=no}}</ref><ref name="AlAhramW_secession">{{cite news | first=Salah | last=Hemeid | pages= | title=Bomb-for-peace | date=2009-05-07 | publisher=[[Al-Ahram Weekly]] | url=http://weekly.ahram.org.eg/2009/946/re7.htm | accessdate=2012-02-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125235954/http://weekly.ahram.org.eg/2009/946/re7.htm | archivedate=2012-01-25 | deadurl=no }}</ref><ref name="AI_Nimr_arrest_order">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title =Shi'a men and teenagers held incommunicado by Saudi Arabian authorities | work = | publisher =[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | date =2009-03-23 | url =http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/shia-men-teenagers-held-incommunicado-saudi-arabian-authorities-20090323 | format = | doi = | accessdate =2012-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20111205215238/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/shia-men-teenagers-held-incommunicado-saudi-arabian-authorities-20090323 | archivedate =2011-12-05 | deadurl =yes }}</ref><ref name="ANHRI_Nimr_tracked">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title =Shia reformist Nimr Bakir al-Nimr persecuted by security forces for criticising government policies | work = | publisher =[[International Freedom of Expression Exchange|IFEX]]/[[Arabic Network for Human Rights Information|ANHRI]] | date =2009-03-22 | url =http://www.ifex.org/saudi_arabia/2009/03/25/shia_reformist_nimr_bakir_al_nimr | format = | doi = | accessdate =2012-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20120115003027/http://www.ifex.org/saudi_arabia/2009/03/25/shia_reformist_nimr_bakir_al_nimr/ | archivedate =2012-01-15 | deadurl =yes }}</ref> <!-- 2011 --><ref name="ThReut_Nimr_seek_state">{{cite news | first=Ulf | last=Laessing | author2=Reed Stevenson | author3=Michael Roddy | pages= | title=Watching Bahrain, Saudi Shi'ites demand reforms | date=2011-02-22 | publisher=[[Thomson Reuters]] | url=http://www.reuters.com/article/2011/02/22/us-saudi-shiites-idUSTRE71L33820110222 | accessdate=2012-02-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211154941/http://www.reuters.com/article/2011/02/22/us-saudi-shiites-idUSTRE71L33820110222 | archivedate=2012-02-11 | deadurl=no }}</ref><ref name="Rasid_Nimr_nonviolence">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Sheikh Nemr Refuses Use of Violence against Security Forces | date=2011-10-06 | publisher=[[Rasid News Network]] | url=http://rasid.com/english/?act=artc&id=360 | accessdate=2012-02-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228061458/http://rasid.com/english/?act=artc&id=360 | archivedate=2011-12-28 | deadurl=no }}</ref><ref name="AlAhramW_words_not_bullets">{{cite news | first=Rashid | last=Abul-Samh | pages= | title=Saudi Shias riot yet again for better conditions | date=2011-10-13 | publisher=[[Al-Ahram Weekly]] | url=http://weekly.ahram.org.eg/2011/1068/re9.htm | accessdate=2012-02-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223053606/http://weekly.ahram.org.eg/2011/1068/re9.htm | archivedate=2011-12-23 | deadurl=no }}</ref> <!-- 2012 --><ref name="nimr_regime_topplable_22jan2012">{{cite news | last=AGB/HGH | title=Saudi cleric warns Al Saud regime | date=21 جنوری 2012 | publisher=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.ir/detail/222289.html | accessdate=24 جنوری 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904031539/http://www.presstv.ir/detail/222289.html | archivedate=2014-09-04 | deadurl=no }}</ref><ref name="Guardian_Oct11biggestdemos">{{cite news | first=Toby | last=Matthiesen | pages= | title=Saudi Arabia: the Middle East's most under-reported conflict | date=2012-01-23 | publisher=[[دی گارڈین]] | url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/jan/23/saudi-arabia-shia-protesters | accessdate=2012-01-23 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120124052928/http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/jan/23/saudi-arabia-shia-protesters | archivedate=2012-01-24 | deadurl=no | location=London }}</ref><ref name="SGazette_alNimrwounded">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Al-Awamiyah instigator arrested | date=2012-07-09 | publisher=[[سعودی گزٹ]]/[[Saudi Press Agency]] | url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20120709129412 | accessdate=2012-02-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020043829/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20120709129412 | archivedate=2012-10-20 | deadurl=no }}</ref><ref name="ThReut_alNimrwounded">{{cite news |first=Asma |last=Al Sharif |author2=Angus McDowall |author3=Sami Aboudi |author4=Christopher Wilson |pages= |title=Saudi police arrest prominent Shi'ite Muslim cleric |date=2012-07-08 |publisher=[[Thomson Reuters]] |url=http://www.reuters.com/article/2012/07/08/us-saudi-arrest-idUSBRE8670GH20120708 |accessdate=2012-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709204631/http://www.reuters.com/article/2012/07/08/us-saudi-arrest-idUSBRE8670GH20120708 |archivedate=2012-07-09 |deadurl=no }}</ref><ref name="awamia_muna_jabir_funeral">{{cite web | last = | first = | authorlink = | script-title =ar:السلطات تمنع تشييع عقيلة آية اللہ النمر والآلاف يخرجون في مسيرة غاضبة | language =Arabic | work = | publisher =Awamia.net | date =2012-08-01 | url =http://awamia.net/index.php/permalink/4764.html | doi = | accessdate =2012-08-01 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20130728235204/http://awamia.net/index.php/permalink/4764.html | archivedate =2013-07-28 | deadurl =yes }}</ref><ref name="AJE_alNimrwounded">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Saudi protest crackdown leaves two dead | date=2012-07-09 | publisher=[[Al Jazeera English]] | url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/07/20127819561763436.html | accessdate=2012-07-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120710002951/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/07/20127819561763436.html | archivedate=2012-07-10 | deadurl=no }}</ref><ref name="alManar_alNimr_tortured">{{cite news | first= | last= | pages= | title='Sheikh Nimr Tortured by Saudi Authorities' | date=2012-07-17 | publisher=[[Al-Manar]] | url=http://www5.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=61729&frid=23&seccatid=28&cid=23&fromval=1 |accessdate=2012-07-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/69G6QqmGy |archivedate=2012-07-18 |deadurl=no}}</ref><ref name="presstv_alNimr_hungerstrike">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Saudi Arabia's jailed Sheikh Nemr goes on hunger strike | date=2012-07-19 | publisher=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.com/detail/2012/07/19/251736/jailed-saudi-cleric-starts-hunger-strike/ | accessdate=2012-07-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120720072217/http://presstv.com/detail/2012/07/19/251736/jailed-saudi-cleric-starts-hunger-strike/ | archivedate=2012-07-20 | deadurl=no }}</ref><ref name="alSharq_alNimr21Aug2012">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title =Asharq Center expresses concern for the safety of the health and humanitarian situation of Sheikh Nimr Baqr al-Nimr | language =Arabic | work = | publisher =Asharq Center for Human Rights | date =2012-08-21 | url =http://alsharqcenter.com/statments/663 | format = | doi = | accessdate =2012-08-23 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20121029111934/http://alsharqcenter.com/statments/663 | archivedate =2012-10-29 | deadurl =yes }}</ref><ref name="presstv_alnimr_tortured22jul2012">{{cite news | first=HSN/JR/AZ | last= | pages= | title=Saudi Shia cleric Sheikh Nemr 'tortured' in jail: Family members | date=2012-07-22 | publisher=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.ir/detail/2012/07/22/252224/saudi-cleric-gets-2nd-family-visit/ | accessdate=2012-07-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724212912/http://www.presstv.ir/detail/2012/07/22/252224/saudi%2Dcleric%2Dgets%2D2nd%2Dfamily%2Dvisit/ | archivedate=2012-07-24 | deadurl=no }}</ref> <!-- 2013–2014 --><ref name="BBC20141015_alNimr_deathsentence">{{cite news| first=| last=| pages=| title=Saudi Shia cleric Nimr al-Nimr 'sentenced to death'| date=2014-10-15| publisher=[[بی بی سی نیوز]]| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-29627766| accessdate=2014-10-15| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015093504/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-29627766| archivedate=2014-10-15| deadurl=no}}</ref><ref name="AI_alNimr_deathsentence">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title =Saudi Arabia: Appalling death sentence against Shi’a cleric must be quashed | work = | publisher =[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | date =2014-10-15 | url =http://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-appalling-death-sentence-against-shi-cleric-must-be-quashed-2014-10-15 | format = | doi = | accessdate =2014-10-15 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20141017235401/http://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-appalling-death-sentence-against-shi-cleric-must-be-quashed-2014-10-15 | archivedate =2014-10-17 | deadurl =yes }}</ref><ref name="ESSHR_fivecourtappearances">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title =Follow-up of Sheikh Al-Nemer's Prosecution: Fifth Trial, Secret. | work = | publisher =European Saudi Society for Human Rights | date =2014-04-23 | url =http://esshright.blogspot.de/2014/04/follow-up-of-sheikh-al-nemers.html | doi = | accessdate =2014-10-15 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20141020075347/http://esshright.blogspot.de/2014/04/follow-up-of-sheikh-al-nemers.html | archivedate =2014-10-20 | deadurl =yes }}</ref> <!-- nephew Ali al-Nimr death penalty, crucifixion risk, activism --><ref name="AI_AliNimr_exec_risk_2015">{{cite web | last1 = | first1 = | last2 = | first2 = | authorlink = | coauthors = | title =Saudi Arabia: Stop execution of Ali al-Nimr | work = | publisher =[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | year =2015 | url =https://www.amnesty.ie/content/saudi-arabia-stop-execution-ali-al-nimr | format = | doi = | accessdate =2015-09-23 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20151001220346/https://www.amnesty.ie/content/saudi-arabia-stop-execution-ali-al-nimr | archivedate =2015-10-01 | deadurl =yes }}</ref><ref name="Huff_ArabSpring_activist">{{cite news | last1=Hartley | first1=Eve | last2= | first2= | pages= | language= | title=Ali Mohammed Al-Nimr Sentenced To Crucifixion In Saudi Arabia For Attending Pro-Democracy Protest | date=2015-09-22 | publisher=[[ہف پوسٹ]] | url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/09/22/teenager-sentenced-to-death-by-crucifixion-in-saudi-arabia_n_8177584.html | accessdate=2015-09-23 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923035854/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/09/22/teenager-sentenced-to-death-by-crucifixion-in-saudi-arabia_n_8177584.html | archivedate=2015-09-23 | deadurl=no }}</ref> }} {{حوالے}} {{Reflist|30em|refs= <!-- 2008 --> <ref name="08RIYADH1283">{{cite journal| last =Gfoeller| first =Michael| authorlink =| title =Meeting with controversial Shi'a sheikh Nimr |id={{WikiLeaks cable|08RIYADH1283}}|work =| publisher =[[WikiLeaks]]| date =2008-08-23| url =http://wikileaks.org/cable/2008/08/08RIYADH1283.html|accessdate =2012-01-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/64ufZsESb |archivedate=2012-01-23 |deadurl=no }}</ref> <!-- 2009 --> <ref name="AI_Nimr_arrest_order">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title =Shi'a men and teenagers held incommunicado by Saudi Arabian authorities | work = | publisher =[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | date =2009-03-23 | url =http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/shia-men-teenagers-held-incommunicado-saudi-arabian-authorities-20090323 | format = | doi = | accessdate =2012-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20111205215238/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/shia-men-teenagers-held-incommunicado-saudi-arabian-authorities-20090323 | archivedate =2011-12-05 | deadurl =yes }}</ref> <ref name="ANHRI_Nimr_tracked">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title =Shia reformist Nimr Bakir al-Nimr persecuted by security forces for criticising government policies | work = | publisher =[[International Freedom of Expression Exchange|IFEX]]/[[Arabic Network for Human Rights Information|ANHRI]] | date =2009-03-22 | url =http://www.ifex.org/saudi_arabia/2009/03/25/shia_reformist_nimr_bakir_al_nimr | format = | doi = | accessdate =2012-02-21 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20120115003027/http://www.ifex.org/saudi_arabia/2009/03/25/shia_reformist_nimr_bakir_al_nimr/ | archivedate =2012-01-15 | deadurl =yes }}</ref> <ref name="AP_Nimr_in_hiding">{{cite news | first=Donna | last=Abu-Nasr | pages= | title= Saudi government cracks down on Shiite dissidents | date=2009-04-01 | publisher= [[U-T San Diego|The San Diego Union-Tribune]]/[[Associated Press|AP]] | url=http://www.utsandiego.com/news/2009/apr/01/ml-saudi-shiites-040109/?page=all |accessdate=2012-02-21 |archiveurl=http://www.webcitation.org/65cxT8OiS |archivedate=2012-02-21 |deadurl=no}}</ref> <ref name="AlAhramW_secession">{{cite news | first=Salah | last=Hemeid | pages= | title=Bomb-for-peace | date=2009-05-07 | publisher=[[Al-Ahram Weekly]] | url=http://weekly.ahram.org.eg/2009/946/re7.htm | accessdate=2012-02-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125235954/http://weekly.ahram.org.eg/2009/946/re7.htm | archivedate=2012-01-25 | deadurl=no }}</ref> <!-- 2011 --> <ref name="ThReut_Nimr_seek_state">{{cite news | first=Ulf | last=Laessing | author2=Reed Stevenson | author3=Michael Roddy | pages= | title=Watching Bahrain, Saudi Shi'ites demand reforms | date=2011-02-22 | publisher=[[Thomson Reuters]] | url=http://www.reuters.com/article/2011/02/22/us-saudi-shiites-idUSTRE71L33820110222 | accessdate=2012-02-21 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211154941/http://www.reuters.com/article/2011/02/22/us-saudi-shiites-idUSTRE71L33820110222 | archivedate=2012-02-11 | deadurl=no }}</ref> <ref name="AlAhramW_words_not_bullets">{{cite news | first=Rashid | last=Abul-Samh | pages= | title=Saudi Shias riot yet again for better conditions | date=2011-10-13 | publisher=[[Al-Ahram Weekly]] | url=http://weekly.ahram.org.eg/2011/1068/re9.htm | accessdate=2012-02-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223053606/http://weekly.ahram.org.eg/2011/1068/re9.htm | archivedate=2011-12-23 | deadurl=no }}</ref> <ref name="Rasid_Nimr_nonviolence">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Sheikh Nemr Refuses Use of Violence against Security Forces | date=2011-10-06 | publisher=[[Rasid News Network]] | url=http://rasid.com/english/?act=artc&id=360 | accessdate=2012-02-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228061458/http://rasid.com/english/?act=artc&id=360 | archivedate=2011-12-28 | deadurl=no }}</ref> <!-- 2012 --> <ref name="nimr_regime_topplable_22jan2012">{{cite news | last=AGB/HGH | title=Saudi cleric warns Al Saud regime | date=21 جنوری 2012 | publisher=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.ir/detail/222289.html | accessdate=24 جنوری 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904031539/http://www.presstv.ir/detail/222289.html | archivedate=2014-09-04 | deadurl=no }}</ref> <ref name="Guardian_Oct11biggestdemos">{{cite news | first=Toby | last=Matthiesen | pages= | title=Saudi Arabia: the Middle East's most under-reported conflict | date=2012-01-23 | publisher=[[دی گارڈین]] | url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/jan/23/saudi-arabia-shia-protesters | accessdate=2012-01-23 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120124052928/http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2012/jan/23/saudi-arabia-shia-protesters | archivedate=2012-01-24 | deadurl=no | location=London }}</ref> <ref name="AJE_alNimrwounded">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Saudi protest crackdown leaves two dead | date=2012-07-09 | publisher=[[Al Jazeera English]] | url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/07/20127819561763436.html | accessdate=2012-07-10 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120710002951/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/07/20127819561763436.html | archivedate=2012-07-10 | deadurl=no }}</ref> <ref name="ThReut_alNimrwounded">{{cite news |first=Asma |last=Al Sharif |author2=Angus McDowall |author3=Sami Aboudi |author4=Christopher Wilson |pages= |title=Saudi police arrest prominent Shi'ite Muslim cleric |date=2012-07-08 |publisher=[[Thomson Reuters]] |url=http://www.reuters.com/article/2012/07/08/us-saudi-arrest-idUSBRE8670GH20120708 |accessdate=2012-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709204631/http://www.reuters.com/article/2012/07/08/us-saudi-arrest-idUSBRE8670GH20120708 |archivedate=2012-07-09 |deadurl=no }}</ref> <ref name="SGazette_alNimrwounded">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Al-Awamiyah instigator arrested | date=2012-07-09 | publisher=[[سعودی گزٹ]]/[[Saudi Press Agency]] | url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20120709129412 | accessdate=2012-02-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020043829/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20120709129412 | archivedate=2012-10-20 | deadurl=no }}</ref> <ref name="alManar_alNimr_tortured">{{cite news | first= | last= | pages= | title='Sheikh Nimr Tortured by Saudi Authorities' | date=2012-07-17 | publisher=[[Al-Manar]] | url=http://www5.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=61729&frid=23&seccatid=28&cid=23&fromval=1 |accessdate=2012-07-18 |archiveurl=http://www.webcitation.org/69G6QqmGy |archivedate=2012-07-18 |deadurl=no}}</ref> <ref name="presstv_alNimr_hungerstrike">{{cite news | first= | last= | pages= | title=Saudi Arabia's jailed Sheikh Nemr goes on hunger strike | date=2012-07-19 | publisher=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.com/detail/2012/07/19/251736/jailed-saudi-cleric-starts-hunger-strike/ | accessdate=2012-07-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120720072217/http://presstv.com/detail/2012/07/19/251736/jailed-saudi-cleric-starts-hunger-strike/ | archivedate=2012-07-20 | deadurl=no }}</ref> <ref name="presstv_alnimr_tortured22jul2012">{{cite news | first=HSN/JR/AZ | last= | pages= | title=Saudi Shia cleric Sheikh Nemr 'tortured' in jail: Family members | date=2012-07-22 | publisher=[[Press TV]] | url=http://www.presstv.ir/detail/2012/07/22/252224/saudi-cleric-gets-2nd-family-visit/ | accessdate=2012-07-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724212912/http://www.presstv.ir/detail/2012/07/22/252224/saudi%2Dcleric%2Dgets%2D2nd%2Dfamily%2Dvisit/ | archivedate=2012-07-24 | deadurl=no }}</ref> <ref name="awamia_muna_jabir_funeral">{{cite web | last = | first = | authorlink = | script-title =ar:السلطات تمنع تشييع عقيلة آية اللہ النمر والآلاف يخرجون في مسيرة غاضبة | language =Arabic | work = | publisher =Awamia.net | date =2012-08-01 | url =http://awamia.net/index.php/permalink/4764.html | doi = | accessdate =2012-08-01 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20130728235204/http://awamia.net/index.php/permalink/4764.html | archivedate =2013-07-28 | deadurl =yes }}</ref> <ref name="alSharq_alNimr21Aug2012">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title =Asharq Center expresses concern for the safety of the health and humanitarian situation of Sheikh Nimr Baqr al-Nimr | language =Arabic | work = | publisher =Asharq Center for Human Rights | date =2012-08-21 | url =http://alsharqcenter.com/statments/663 | format = | doi = | accessdate =2012-08-23 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20121029111934/http://alsharqcenter.com/statments/663 | archivedate =2012-10-29 | deadurl =yes }}</ref> <!-- 2013-2014 --> <ref name="ESSHR_fivecourtappearances">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title =Follow-up of Sheikh Al-Nemer's Prosecution: Fifth Trial, Secret. | work = | publisher =European Saudi Society for Human Rights | date =2014-04-23 | url =http://esshright.blogspot.de/2014/04/follow-up-of-sheikh-al-nemers.html | doi = | accessdate =2014-10-15 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20141020075347/http://esshright.blogspot.de/2014/04/follow-up-of-sheikh-al-nemers.html | archivedate =2014-10-20 | deadurl =yes }}</ref> <ref name="BBC20141015_alNimr_deathsentence">{{cite news| first=| last=| pages=| title=Saudi Shia cleric Nimr al-Nimr 'sentenced to death'| date=2014-10-15| publisher=[[بی بی سی نیوز]]| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-29627766| accessdate=2014-10-15| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015093504/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-29627766| archivedate=2014-10-15| deadurl=no}}</ref> <ref name="AI_alNimr_deathsentence">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title =Saudi Arabia: Appalling death sentence against Shi’a cleric must be quashed | work = | publisher =[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | date =2014-10-15 | url =http://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-appalling-death-sentence-against-shi-cleric-must-be-quashed-2014-10-15 | format = | doi = | accessdate =2014-10-15 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20141017235401/http://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-appalling-death-sentence-against-shi-cleric-must-be-quashed-2014-10-15 | archivedate =2014-10-17 | deadurl =yes }}</ref> <!-- nephew Ali al-Nimr death penalty, crucifixion risk, activism --> <ref name="AI_AliNimr_exec_risk_2015">{{cite web | last1 = | first1 = | last2 = | first2 = | authorlink = | coauthors = | title =Saudi Arabia: Stop execution of Ali al-Nimr | work = | publisher =[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] | year =2015 | url =https://www.amnesty.ie/content/saudi-arabia-stop-execution-ali-al-nimr | format = | doi = | accessdate =2015-09-23 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20151001220346/https://www.amnesty.ie/content/saudi-arabia-stop-execution-ali-al-nimr | archivedate =2015-10-01 | deadurl =yes }}</ref> <ref name="Huff_ArabSpring_activist">{{cite news | last1=Hartley | first1=Eve | last2= | first2= | pages= | language= | title=Ali Mohammed Al-Nimr Sentenced To Crucifixion In Saudi Arabia For Attending Pro-Democracy Protest | date=2015-09-22 | publisher=[[ہف پوسٹ]] | url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/09/22/teenager-sentenced-to-death-by-crucifixion-in-saudi-arabia_n_8177584.html | accessdate=2015-09-23 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923035854/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/09/22/teenager-sentenced-to-death-by-crucifixion-in-saudi-arabia_n_8177584.html | archivedate=2015-09-23 | deadurl=no }}</ref> }} ==باہرلے جوڑ== * [http://en.abna24.com/service/middle-east-west-asia/archive/2016/01/02/728143/story.html Nimr al-Nimr's letter to his mother before his execution] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:شیعہ شخصیتاں]] [[گٹھ:عرب]] [[گٹھ:عرب شیعہ]] [[گٹھ:۱۹۵۹ دے جم]] rlxkegw9pwz5n5wz77o61sv4mhbijzd 0 49938 711632 673924 2026-09-23T15:47:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711632 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-prefix = |name = حاجی حسن البلقیہ معز الدین والدولة |honorific-suffix = |image = Hassanal Bolkiah.jpg |office = [[برونائی دے سلطانان دی لسٹ|29واں سلطان]] تے [[یانگ دی-پرتوان برونائی]] |heir = [[Al-Muhtadee Billah]] |term_start = 4 اکتوبر 1967 |term_end = |predecessor = [[عمر علی سیف الدین III]] |successor = |office1 = [[وزیر اعظم]] برونائی دارالسلام |monarch1 = بذات خود |deputy1 = [[المہتدی باللہ]] |term_start1 = 1 جنوری 1984 |term_end1 = |predecessor1 = [[ابراہیم محمد جعفر]] <br /> (سابق وزیر اعلی دے طور اتے منصب) |successor1 = |office2 = وزیر دفاع تے اور کمانڈر ان چیف شاہی برونائی مسلح افواج |monarch2 = بذات خود |term_start2 = 7 ستمبر 1986 |term_end2 = |predecessor2 = [[عمر علی سیف الدین III]] |successor2 = |office3 = وزیر خزانہ |monarch3 = بذات خود |term_start3 = 1 جنوری 1984 |term_end3 = |predecessor3 = عہدہ قائم |successor3 = |office4 = وزیر خارجہ |monarch4 = بذات خود |term_start4 = 22 اکتوبر 2015 |term_end4 = |predecessor4 = [[Pengiran Muda Mohamed Bolkiah|محمد البلقیہ]] |successor4 = |office5 = چانسلر [[یونیورسٹی برونائی دارالسلام]] |monarch5 =بذات خود |term_start5 = 1984 |term_end5 = |predecessor5 = عہدہ قائم |successor5 = |office6 = چانسلر [[یونیورسٹی اسلام سلطان شریف علی]] |monarch6 = بذات خود |term_start6 = 2007 |term_end6 = |predecessor6 = عہدہ قائم |successor6 = |birth_name = حسن البلقیہ معز الدین وعداللہ |birth_date = {{سال پیدائش تے عمر|1946|7|15|df=y}} |birth_place = [[بندر سری بیگوان]]، [[برونائی دار السلام]] |death_date = |death_place = |spouse = [[Pengiran Anak Saleha|ملکہ صالحہ]] {{Small|(1965–ہن تک)}}<br />حجہ مریم {{Small|(1982–2003)}}<br />[[Azrinaz Mazhar Hakim|ازریناز مظہر]] {{Small|(2005–2010)}} |children = Rashidah<br />Muta-Wakillah<br />[[Al-Muhtadee Billah]] (first in line of succession)<br />[[Majeedah Bolkiah|Majeedah]]<br />Hafeezah<br />[[Prince Malik|Abdul Malik]]<br />[[Prince Azim|Abdul Azim]]<br />Azemah<br />Fadzillah<br />[[Mateen Bolkiah|Abdul Mateen]]<br />Abdul Wakeel<br />Ameerah |father = [[عمر علی سیف الدین III]] |mother = Pengiran Anak Damit |alma_mater = رائل ملٹری اکیڈمی، [[برطانیہ]] |religion = [[اسلام]] اہل سنت |signature = Signature of Hassanal Bolkiah.svg }} '''حسن البلقیہ''' ({{Lang-en|Hassanal Bolkiah}}; [[جاوی بولی|جاوی]]: حسن البلقية) مکمل ناں: '''حاجی حسن البلقیہ معز الدین والدولة''' ({{Lang-en|Haji Hassanal Bolkiah Mu'izzaddin Waddaulah}}; [[جاوی بولی|جاوی]]: حاج حسن البلقیة معز الدین والدولة) [[برونائی دار السلام]] دا 29واں تے موجودہ [[سلطان]] اے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons cat|Hassanal Bolkiah}} * [http://www.gov.bn Government of Brunei] * Leppard, David. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article694624.ece "Sultan caught in property feud"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230817040943/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2023-08-17 }}, ''Times Online'', 30 July 2006 * Kennedy, Dominic. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article1296187.ece "The prince, the lawyer and his wife lose out in court"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230817040941/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2023-08-17 }}, ''The Times'', 26 January 2007. article regarding Thomas Derbyshire and Faith Zaman losing appeal against freezing of assets in multimillion-dollar fraud case * [https://web.archive.org/web/20120118063418/http://www.forbes.com/finance/lists/10/1997/LIR.jhtml?passListId=10&passYear=1997&passListType=Person&uniqueId=4712&datatype=Person Forbes World's Richest People 1997], Forbes.com * [https://web.archive.org/web/20000818085304/http://www.businessweek.com/2000/00_14/b3675221.htm Brunei's Battle Royal], ''[[Business Week]]'' * Usborne, David. [http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=2&ObjectID=10367760 "Brotherly love runs out"], 11 February 2006, about the sultan's legal fight with his brother; linked 17 February 2006 {{موجودہ ای اے ایس رہنما}} {{موجودہ آسیان رہنما}} {{موجودہ خودمختار شاہی حکمران}} [[گٹھ:مسلم بادشاہ]] [[گٹھ:بادشاہ]] [[گٹھ:برونائی ]] [[گٹھ:برونائی دے بادشاہ]] 4oiaobsz0yplno0cdau1t7awhfye7qj 0 52426 711641 710290 2026-09-23T16:48:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711641 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جنگی تنظیم1}} {{محمية|2}} {{Cal coor}} {{صندوق معلومات فصيل حرب |اسم=تنظيم الدولة الإسلامية |حرب= [[داعش خلاف فوجی کاروائی]]، [[شامی خانہ جنگی]] |صورة= [[تصویر:Flag of Islamic State of Iraq.svg|300px]] |تعليق= |نشيط= [[2003]] – (مختلف ناںواں توں) |عقيدة= [[سلفیہ جہادیہ]] |قادة=[[ابوبکر بغدادی]] (2013 –) |مجموعات= |مقار={{پرچم|شام}} [[محافظہ رقہ]] |منطقة=[[File:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|230px]]<br />مناطق السيطرة بتاريخ {{#invoke:Iraq Syria map date|date}} في المناطق [[الحرب الأهلية العراقية (2014–2017)|العراقية]], [[الحرب الأهلية السورية|السورية]]،و[[تداعيات الحرب الأهلية السورية في لبنان|اللبنانية]] |قوة= '''داخل العراق وسوريا'''<br/>200،000<ref>{{مرجع ويب|الأخير=Cockburn|الأول=Patrick|عنوان=War with Isis: Islamic militants have army of 200,000, claims senior Kurdish leader|تاريخ الوصول=4 فبراير 2015 |عمل=[[ذي إندبندنت]]|تاريخ=16 نوفمبر 2014}}</ref> (ادعاء كردي)<br/>20،000–31،000 (تقدير السي آي أيه)<br/> '''خارج العراق وسوريا'''<br/>19،500–31،300 |جزء من= [[القاعدہ|القاعدة]] (2004–2014) |سابق= |تالي= |حلفاء= [[جيش المجاہدین (عراق)|جيش المجاهدين]]<br/>[[جیش خالد بن الولید]]<br/>''[[#داعمون|ہور کئی]]'' |معارضون= '''مخالف دیس''' *{{پرچم|عراق}} *{{پرچم|شام}}<ref>[https://alghad.com/m/articles/870951-الجيش-السوري-يصد-هجوما-لـداعش-على-تدمر الجيش السوري يصد هجوما لـ"داعش" على تدمر<!-- عنوان مولد بالبوت -->]</ref> *{{پرچم|ایران}}<ref>[https://arabic.rt.com/middle_east/949762-المحكمة-العليا-الإيرانية-تصادق-على-إعدام-8-من-داعش/ العليا الإيرانية تصادق على إعدام 8 من عناصر "داعش" - RT Arabic<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721014320/https://arabic.rt.com/middle_east/949762-المحكمة-العليا-الإيرانية-تصادق-على-إعدام-8-من-داعش/ |date=21 يوليو 2018}}</ref> *{{پرچم|روس}} *{{پرچم|مصر}} *{{پرچم|ترکی}} *{{پرچم|سعودی عرب}} (اشتباكات حدودية) *{{پرچم|تونس}} *{{پرچم|پاکستان}}<ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/asia/pakistan-isis-shrine-bombing-attack-terrorist-killings-latest-sehwan-sufi-shrine-death-toll-taliban-a7585901.html Pakistan 'kills 100 terrorists' in crackdown after Isis shrine bombing | The Independent<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720200613/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/pakistan-isis-shrine-bombing-attack-terrorist-killings-latest-sehwan-sufi-shrine-death-toll-taliban-a7585901.html |date=20 يوليو 2018}}</ref> *{{پرچم|امریکہ}} *{{پرچم|لبنان}}<ref>https://arabic.cnn.com/middle-east/2017/08/05/lebanon-army-strikes-isis-borders-syria</ref> *{{پرچم|الجزائر}}<ref>[http://ibtimes.co.uk/algerian-army-claims-killing-22-isis-inspired-islamists-1502133 Algerian army claims killing 22 Isis-inspired Islamists<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010084701/http://www.ibtimes.co.uk/algerian-army-claims-killing-22-isis-inspired-islamists-1502133 |date=10 أكتوبر 2017}}</ref> *{{پرچم|جاپان}}<ref>[https://alghad.com/articles/853512-اليابان-15-مليون-دولار-للمساعدة-في-محاربة-الإرهاب اليابان: 15 مليون دولار للمساعدة في محاربة الإرهاب<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728180627/http://www.alghad.com:80/articles/853512-اليابان-15-مليون-دولار-للمساعدة-في-محاربة-الإرهاب |date=28 يوليو 2018}}</ref> *{{پرچم|اردن}}<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31121160 Jordan pilot hostage Moaz al-Kasasbeh 'burned alive' - BBC News<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718225637/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31121160 |date=18 يوليو 2018}}</ref> *{{پرچم|قطر}}<ref>[http://alnoornews.net/archives/124578/ أردوغان: قطر أكثر دولة تحارب مع تركيا ضد داعش وعلى العاهل السعودي حل الأزمة | النور نيوز<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721192334/http://alnoornews.net/archives/124578/ |date=21 يوليو 2018}}</ref> '''مخالف تنظیماں''' *{{پرچم |شامی حزب اختلاف}} [[الجيش السوري الحر]]<ref>[https://www.azzaman.com/?p=236576 قوات الأسد والجيش الحر تقاتلان داعش في الجيب الأخير بدرعا | AZZAMAN الزمان<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722184720/https://www.azzaman.com/?p=236576 |date=22 يوليو 2018}}</ref> *[[File:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|30px]] [[پاسداران انقلاب اسلامی]]<ref>[http://www.alalam.ir/news/2005467/حرس-الثورة-يتوعد--داعش--بانتقام-قاس-على-اعدامه--محسن-حججي- حرس الثورة يتوعد داعش بانتقام قاس على اعدامه محسن حججي<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828140248/http://www.alalam.ir/news/2005467/حرس-الثورة-يتوعد--داعش--بانتقام-قاس-على-اعدامه--محسن-حججي- |date=28 أغسطس 2018}}</ref> *[[File:Flag of Hezbollah.jpeg|30px]] [[حزب الله]]<ref>[http://www.alghad.com/articles/875652-حزب-الله-يعلن-مقتل-50-من-داعش حزب الله يعلن مقتل 50 من داعش<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201004901/http://alghad.com:80/articles/875652-حزب-الله-يعلن-مقتل-50-من-داعش |date=1 ديسمبر 2017}}</ref> * [[الحشد الشعبي]] *[[File:Flag of Syrian Democratic Forces.svg|50px]] [[شامی جمہوری فورسز]]<ref>[https://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/11/01/Syria-Joint-Kurd-Arab-Assyrian-force-announces-US-backed-offensive-in-al-Hasakah/7601446424051/ Syria: Kurd-Arab-Assyrian force begins U.S.-backed offensive - UPI.com<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614194744/https://www.upi.com/Top_News/World-News/2015/11/01/Syria-Joint-Kurd-Arab-Assyrian-force-announces-US-backed-offensive-in-al-Hasakah/7601446424051/ |date=14 يونيو 2018}}</ref> *{{پرچم|عراقی کردستان}} [[پیس مرگہ]]<ref>[https://aawsat.com/home/article/163276 البيشمركة.. في مواجهة «داعش» | الشرق الأوسط<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721192120/https://aawsat.com/home/article/163276 |date=21 يوليو 2018}}</ref> *[[File:Flag of the Ba'ath Party.svg|30px ]] [[كتائب البعث]]<ref>[https://mobile.almasdarnews.com/article/cheetah-forces-lift-the-three-year-long-siege-of-the-kuweires-military-airbase/ Cheetah Forces Lift the Three Year Long Siege of the Kuweires Military Airbase<!-- عنوان مولد بالبوت -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713044558/https://mobile.almasdarnews.com/article/cheetah-forces-lift-the-three-year-long-siege-of-the-kuweires-military-airbase/ |date=13 يوليو 2018}}</ref> ''[[#مخالف|ہور]]'' |معارك=[[داعش دی شمولیت والیاں جنگاں دی لسٹ|فہرست داعش دیاں جنگاں]] }} [[File:Territorial control of the ISIS.svg|thumbnail]] '''اسلامی راج''' اتلے [[عراق]] تے [[شام]] وچ مزھبی لڑاکے لوکاں ہتھوں بننوالی اک سرکار اے۔ بوبکر البغدادی ایہدا آگو اے۔ ایس دے پچھے داعش ناں دی اک مزہبی لڑاکا ٹولی اے۔ اپنے ہتھاں وچ عراق تے شام دے تھانواں تے ایہنے ازادی دا ہوکا دتا اے۔ ایس ٹولی دا مڈھ عراق لڑائی توں پیا۔ 2004 وچ ایہ [[القاعدہ]] نال رلی سی۔ داعش وچ کی ٹولیاں رلیاں ہوئیاں نیں۔ فروری 2014 وچ ایہنے القاعدھ نال اپنے جوڑ توڑ لۓ۔ 2014 وچ ایہناں [[موصل]]، [[فلوجہ]] تے [[تکریت]] تے مل مار لیا۔ '''عراق تے شام دی دولت اسلامیہ''' ('''ISIL''')، معروف بہ '''عراق تے سوریہ وچ دولت اسلامیہ'''، '''عراق تے الشام دی دولت اسلامیہ''' ('''ISIS''')،<ref>https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/06/18/isis-or-isil-the-debate-over-what-to-call-iraqs-terror-group/</ref> باضابطہ طور اُتے '''دولت اسلامیہ''' ('''IS''') تے [[عربی]] بولی وچ داعش)<ref name="DAESH shift">{{cite news |last1=Schwartz |first1=Felica |title=One More Name for Islamic State: Daesh |url=https://blogs.wsj.com/washwire/2014/12/23/one-more-name-for-islamic-state-daesh/ |work=The Wall Street Journal |date=23 December 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.freewordcentre.com/explore/daesh-isis-media-alice-guthrie |title=Decoding Daesh: Why is the new name for ISIS so hard to understand? |first=Alice |last=Guthrie |date=19 February 2015 |publisher=Free Word Centre |access-date=2 October 2019 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141828/https://www.freewordcentre.com/explore/daesh-isis-media-alice-guthrie |dead-url=yes }}</ref> اک سلفی جہادی شدت پسند تنظیم تے [[اسلامی بنیاد پرستی|بنیاد پرست]]، [[اہل سنت|اہل تسنن]] دے [[سلفی تحریک|سلفی]] عقیدے اُتے عمل کرنے والی سابق غیر تسلیم شدہ ریاست<ref name=Wahhabism>{{cite news |author=Fouad al-Ibrahim |title=Why ISIS is a threat to Saudi Arabia: Wahhabism's deferred promise |work=Al Akhbar English |url=http://english.al-akhbar.com/node/21234 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824121659/http://english.al-akhbar.com/node/21234 |date=22 August 2014 |archive-date=24 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://orientalreview.org/2014/09/23/islamic-state-and-the-policy-of-the-west/ |title=Islamic State and the policy of the West |last1=Dolgov |first1=Boris |work=Oriental Review |date=23 September 2014 |access-date=2 October 2019 |archive-date=9 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009215113/http://orientalreview.org/2014/09/23/islamic-state-and-the-policy-of-the-west/ |dead-url=yes }}<p>{{cite book|last=Wilson|first=Rodney|title=Islam and Eonomic Policy|url={{Google books|ejgkDQAAQBAJ|page=PA178|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2015|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-8389-5|page=178}}<p>{{cite magazine |url=http://www.lrb.co.uk/v38/n05/patrick-cockburn/end-times-for-the-caliphate |title=End Times for the Caliphate? |first=Patrick |last=Cockburn |date=3 March 2016 |magazine=London Review of Books |volume=38 |issue=5 |pages=29–30}}<p>{{cite web |title=Does Islamic State have the economic and political institutions for future development? |first1=Dmitry |last1=Pastukhov |first2=Nathaniel |last2=Greenwold |url=https://www.ucl.ac.uk/economics/non-seminar/explore-econ16/accordian/greenwold_pastukhov-poster.pdf |access-date=2019-10-02 |archive-date=2017-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009215047/https://www.ucl.ac.uk/economics/non-seminar/explore-econ16/accordian/greenwold_pastukhov-poster.pdf |dead-url=yes }}<p>{{cite book|last=Pedler|first=John|title=A Word Before Leaving: A Former Diplomat's Weltanschauung|url={{Google books|A8nuBQAAQBAJ|page=PA99|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2015|publisher=Troubador|isbn=978-1-78462-223-7|page=99}}<p>{{cite book|last1=Kerr|first1=Michael|last2=Larkin|first2=Craig|title=The Alawis of Syria: War, Faith and Politics in the Levant|url={{Google books|koeMCwAAQBAJ|page=PA21|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-045811-9|page=21}}</ref> سی۔<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/03/isil-defeated-syria-sdf-announces-final-victory-190323061233685.html|title=ISIL defeated in final Syria victory: SDF|website=www.aljazeera.com|accessdate=24 March 2019}}<p>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2019/03/23/middleeast/isis-caliphate-end-intl/index.html|title=ISIS has lost its final stronghold in Syria, the Syrian Democratic Forces says|first=Ben Wedeman and Lauren Said-Moorhouse|last=CNN|website=CNN|accessdate=24 March 2019}}<p>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Middle-East/ISIS-Threat/After-grueling-battle-ISIS-defeated-in-Syria-584346|title=After ISIS ‘defeat,’ what comes next? - analysis – Middle East – Jerusalem Post|website=www.jpost.com|accessdate=24 March 2019}}<p>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/23/isis-defeated-us-backed-syrian-democratic-forces-announce|title=Isis defeated, US-backed Syrian Democratic Forces announce|first=Bethan|last=McKernan|date=23 March 2019|publisher=|accessdate=24 March 2019|via=www.theguardian.com}}<p>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/03/23/world/middleeast/isis-syria-caliphate.html|title=ISIS Caliphate Crumbles as Last Village in Syria Falls|first=Rukmini|last=Callimachi|date=23 March 2019|publisher=|accessdate=24 March 2019|via=NYTimes.com}}</ref> داعش نے ابتدائی 2014ء وچ عالمی شہرت اس وقت حاصل کيتی جدو‏ں اس نے عراقی حکومتی افواج نو‏‏ں انبار مہم وچ کلیدی شہراں تو‏ں باہر نکلنے اُتے مجبور کیتا<ref name=CNNanbar>{{cite news |title=John Kerry holds talks in Iraq as more cities fall to ISIS militants |url=http://www.cnn.com/2014/06/23/world/meast/iraq-crisis/ |publisher=CNN |date=23 June 2014}}</ref> اس دے بعد موصل اُتے قبضہ کیتا<ref name=NYTmosul>{{cite news |first1=Suadad |last1=Al-Salhy |first2=Tim |last2=Arango |title=Sunni Militants Drive Iraqi Army Out of Mosul |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/06/11/world/middleeast/militants-in-mosul.html |date=10 June 2014}}</ref> تے سنجار قتل عام ہويا۔<ref name=CapturedSinjar>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/08/04/world/middleeast/iraq.html |title=Sunni Extremists in Iraq Seize 3 Towns From Kurds and Threaten Major Dam |work=The New York Times |last1=Arango |first1=Tim |date=3 August 2014}}</ref> اس گروہ نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] تے کئی ملکاں [[دہشت گرد]] تنظیم قرار دے چکے نيں۔ داعش شہریاں تے فوجیاں بہ شمول صحافیاں تے امدادی کارکنان دے سر قلم کرنے تے ہور قسم دی سزاواں دینے والی وڈیو<ref name=PropagandaVideos>{{cite news |url=http://www.huffingtonpost.com/2015/03/11/isis-propaganda-videos_n_6846688.html |title=A Short History Of ISIS Propaganda Videos |work= The World Post |date=11 March 2015}}</ref> جاری کرنے تے ثقافتی ورثہ دی جگہاں نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی مشہور اے۔<ref>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219092526/http://mawtani.al-shorfa.com/en_GB/articles/iii/features/2015/02/13/feature-01 |url=http://mawtani.al-shorfa.com/en_GB/articles/iii/features/2015/02/13/feature-01 |title=Iraq churches, mosques under ISIL attack |first=Khalid |last=al-Taie |publisher=Al-Shorfa |date=13 February 2015 |archive-date=19 February 2015}}</ref> اقوام متحدہ دے نزدیک داعش [[انسانی حقوق]] دی خلاف ورزیاں تے [[جنگی جرائم]] دا مرتکب اے۔ شمالی عراق وچ تاریخی سطح اُتے داعش دوسرے مذاہب دے افراد نو‏‏ں وڈی تعداد وچ قتل وی کر چکيا اے۔<ref name=amnestyethnic>{{cite web |title=Ethnic cleansing on a historic scale: The Islamic State's systematic targeting of minorities in northern Iraq |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/8000/mde140112014en.pdf |publisher=Amnesty International |date=2 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150312220534/https://www.amnesty.org/download/Documents/8000/mde140112014en.pdf |archivedate=12 March 2015}}</ref> داعش دا سنہ 1999ء وچ جماعت التوحید و الجہاد دے طور اُتے ظہور ہويا، جو [[القاعدہ]] دی حامی سی تے 2003ء-2011ء عراقی کشیدگی وچ حصہ لیا۔ جون 2014ء وچ اس گروہ نے دنیا بھر وچ خود نو‏‏ں خلافت کہیا<ref>{{cite news |first=Bill |last=Roggio |author-link=Bill Roggio |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/06/isis_announces_formation_of_ca.php |title=ISIS announces formation of Caliphate, rebrands as 'Islamic State' |work=[[Long War Journal]] |date=29 June 2014}}</ref><ref name="newname">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html |last=Withnall |first=Adam |title=Iraq crisis: Isis changes name and declares its territories a new Islamic state with 'restoration of caliphate' in Middle East |date=29 June 2014 |work=The Independent |location=London}}</ref> تے خود نو‏‏ں دولت اسلامیہ کہلوانا شروع کر دتا۔<ref name="What is IS">{{cite news |title=What is Islamic State? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29052144 |publisher=BBC News|date=26 September 2014}}</ref> خلافت دے طور اُتے اس نے دنیا وچ مسلماناں اُتے مذہبی، سیاسی تے فوجی اقتدار دا دعوی کیتا۔<ref name=caliphate>{{cite web |title=What does ISIS' declaration of a caliphate mean? |work=Al Akhbar English |url=http://english.al-akhbar.com/node/20378 |date=30 June 2014 |access-date=2 October 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119080201/https://english.al-akhbar.com/node/20378 |dead-url=yes }}. See also: {{harvc |contribution=Caliph, caliphate |first1=Wadad |last=Kadi |first2=Aram A. |last2=Shahin |url={{Google books|q1I0pcrFFSUC|page=81|plainurl=y}} |in=Bowering |year=2013}}</ref> خود خلافت کہلوانے اُتے اقوام متحدہ تے ہور وڈے مسلم گروہاں نے اوہدی ریاست دی تنقید تے مذمت کیندت‏ی۔.<ref name="NYT-20151221">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/12/21/opinion/a-medieval-antidote-to-isis.html |title=A Medieval Antidote to ISIS |last=Akyol |first=Mustafa |date=21 December 2015 |work=The New York Times}}</ref> شام وچ اس گروپ نے حکومتی افواج تے حکومت مخالف جتھاں دونے اُتے زمینی حملے کیتے تے دسمبر 2015ء تک اس نے مغربی عراق تے مشرقی شام وچ اک وڈے رقبے اُتے قبضہ کر لیا جس وچ اندازہً 2.8 تو‏ں 8 ملین افراد شامل سن،<ref name="politico2015">{{cite web |title=Why ISIL Will Fail on Its Own |url=http://www.politico.com/magazine/story/2015/11/why-isil-will-fail-on-its-own-213401 |work=Politico |date=29 November 2015 |access-date=29 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/2015/02/05/how-isis-rules/ |title=How ISIS Rules |last=Birke |first=Sarah |website=The New York Review of Books|date=5 February 2017}}</ref> جتھ‏ے انہاں نے شریعت دی نام نہاد تاویل کرکے اسنو‏ں تھوپنے دی کوشش کيتی۔ کہیا جاندا اے کہ داعش 18 ملکاں وچ سرگرم اے جس وچ افغانستان تے پاکستان وی شامل نيں تے مالی، مصر، صومالیہ، بنگلہ دیش، انڈونیشیا تے فلپائن وچ اوہدی شاخاں نيں۔<ref>{{cite news |title=Islamic State and the crisis in Iraq and Syria in maps |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-27838034 |publisher=BBC News|date=18 October 2016}}</ref><ref name="reuters-turfwar">{{cite news |title=Exclusive: In turf war with Afghan Taliban, Islamic State loyalists gain ground |url=https://www.reuters.com/article/2015/06/29/us-afghanistan-islamic-state-idUSKCN0P91EN20150629 |agency=Reuters |date=29 June 2015 |accessdate=2 October 2019 |archivedate=2 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002110043/http://www.reuters.com/article/2015/06/29/us-afghanistan-islamic-state-idUSKCN0P91EN20150629}}</ref><ref name="Pakistani Taliban pledges allegiance to ISIL">{{cite news |title=Pakistan Taliban splinter group vows allegiance to Islamic State |url=https://www.reuters.com/article/2014/11/18/us-pakistan-militants-is-idUSKCN0J20YQ20141118 |agency=Reuters |date=18 November 2014}}</ref><ref name="ISIL gains supporters">{{Cite web|url=http://nymag.com/intelligencer/2014/11/isis-now-has-military-allies-in-11-countries.html|title=ISIS Now Has a Network of Military Affiliates in 11 Countries Around the World|website=Intelligencer}}</ref> 2015ء وچ داعش دا سالانہ بجٹ 1 بلین [[امریکی ڈالر]] تو‏ں زیادہ سی تے 30،000 جنگجوواں تو‏ں زیادہ دی فوج سی۔<ref>{{Cite book |title=A History of ISIS |url=https://archive.org/details/isishistory0000gerg_p3u3 |last=Gerges |first=Fawaz A. |publisher=Princeton University Press |year=2016 |isbn=978-0-691-17000-8 |location=Princeton, New Jersey, USA |pages=[https://archive.org/details/isishistory0000gerg_p3u3/page/21 21]–22}}</ref> جولائ‏ی 2017ء وچ گروہ نے اس دے سب تو‏ں وڈے شہر تو‏ں کنٹرول کھو دتا تے عراقی فوج نے فتح حاصل کر لی۔<ref name=":6">{{Cite news |url=http://www.presstv.ir/Detail/2017/07/11/528164/Lebanon-Hezbollah-Nasrallah-Mosul-liberation-Daesh-terrorists-Middle-East |title=PressTV-'US created, allowed regional funding of Daesh' |date=11 July 2017 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170711234141/http://www.presstv.ir/Detail/2017/07/11/528164/Lebanon-Hezbollah-Nasrallah-Mosul-liberation-Daesh-terrorists-Middle-East |archivedate=11 July 2017}}</ref> اس وڈی شکست دے بعد داعش آہستہ آہستہ زیادہ تر علاقےآں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھا تے نومبر 2017ء تک اس دے پاس کچھ خاص باقی نہ رہیا۔<ref name="territorial-losses">[http://iswresearch.blogspot.ca/2017/08/russian-airstrikes-in-syria-july-17.html Russia's Syria Mirage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180304172513/http://iswresearch.blogspot.ca/2017/08/russian-airstrikes-in-syria-july-17.html |date=2018-03-04 }} Institute for Study of War website. By Matti Suomenaro, et al. 13 August 2017. Retrieved 3 March 2018.</ref> امریکی فوجی عہدیداراں تے ساتھی فوجی تجزیاں دے مطابق دسمبر 2017ء تک گروہ دو فیصد علاقےآں وچ باقی رہ گیا۔<ref>{{cite web|url=http://www.fox32chicago.com/news/dont-miss/isis-has-lost-98-percent-of-its-territory-officials-say|title=ISIS has lost 98 percent of its territory, officials say|last=FOX}}</ref> 10 دسمبر 2017ء وچ عراق دے [[وزیر اعظم]] [[حیدر العبادی]] نے کہیا کہ عراقی افواج نے ملک تو‏ں دولت اسلامیہ دے آخری ٹھکانیاں دا خاتمہ کر دتا اے۔<ref>{{cite web|url=https://www.theage.com.au/world/islamic-state-completely-evicted-from-iraq-iraqi-pm-says-20171210-h01x2r.html|title=Islamic State completely 'evicted' from Iraq, Iraqi PM says|date=9 December 2017|website=The Age}}</ref> 23 مارچ 2019ء نو‏‏ں داعش اپنے آخری علاقے باغوز فوقانی دے نزدیک جنگ وچ ہار گیا تے اس علاقے تو‏ں وی ہتھ دھو بیٹھا۔<ref name="battleover">{{cite news|work=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=23 March 2019|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/us-backed-syrian-force-declares-victory-over-islamic-state/2019/03/23/fc0eb35c-4d34-11e9-8cfc-2c5d0999c21e_story.html?utm_term=.0d9948399e98|title=US-allied Syrian force declares victory over Islamic state|accessdate=2 October 2019|archivedate=29 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329181039/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/us-backed-syrian-force-declares-victory-over-islamic-state/2019/03/23/fc0eb35c-4d34-11e9-8cfc-2c5d0999c21e_story.html}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://dunya.com.pk/index.php/author/amir-khakwani/2014-12-06/9401/46057882#.VLygvNKUcmE داعش-کالم] * [http://www.zerohedge.com/news/2017-05-05/how-isis-helps-us-achieve-domestic-policy-goals ISIS امریکی حکومت دی پیدا کردہ اے ] * [http://iswiraq.blogspot.com/ نویاں سوآں لئی] {{داعش}} [[گٹھ:داعش|داعش]] [[گٹھ:1999ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:اسلام پسند گروہ]] [[گٹھ:اسلام تو‏ں منسوب دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:اسلامی ریاستاں]] [[گٹھ:ایران وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:ایشیا وچ 1999ء دی تاسیست]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:ایل جی بی ٹی افراد دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:بھارت دی جانب تو‏ں دہشت گرد قرار دی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:ترکی وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:تنظیماں جو امریکا دی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں]] [[گٹھ:جہادی تنظیماں]] [[گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:دہشت گردی]] [[گٹھ:روسی فیڈرل سیکیوریٹی سروس دی جانب تو‏ں قرار دی جانے والی دہشت گرد تنظیماں]] [[گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:سلفی تنظیماں]] [[گٹھ:شام دی سیاست]] [[گٹھ:شام وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:شام وچ اسلامیت]] [[گٹھ:شام وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:ضد اشتمالی تنظیماں]] [[گٹھ:ضد شیعیت]] [[گٹھ:عراق جنگ]] [[گٹھ:عراق دی تنظیماں]] [[گٹھ:عراق دی سیاست]] [[گٹھ:عراق دے باغی گروہ]] [[گٹھ:عراق وچ اسلامیت]] [[گٹھ:عراق وچ اعتزال]] [[گٹھ:عراق وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:غیر تسلیم شدہ یا وڈی حد تک غیر تسلیم شدہ ریاستاں]] [[گٹھ:فسطائیت]] [[گٹھ:لبنان وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:لیبیا وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:متحدہ مملکت دے ہوم آفس دی جانب تو‏ں قرار دتے جانے والے دہشت گرد گروہ]] [[گٹھ:مصر وچ باغی گروہ]] [[گٹھ:وہابیت]] [[گٹھ:یورپی اتحاد دی جانب تو‏ں دہشت گرد قرار دی جانے والی تنظیماں]] [[گٹھ:عراق]] [[گٹھ:عراقی تنظیماں]] 4uytjsxmsshs3m833bm5mdd53nvpbq0 0 52990 711699 710612 2026-09-23T19:06:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711699 wikitext text/x-wiki ایہہ لسٹ 4،000 مربع کلومیٹر توں ودھ رقبے والیاں جھیلاں دی اے جہناں نوں رقبے دے حساب نال ترتیب دتی گئی اے۔<ref>{{cite encyclopedia|title=Historical Estimates of Limnicity|editor-last=Likens|editor-first=Gene E.|encyclopedia=Encyclopedia of inland waters|year=2009|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=0120884623|edition=1st}} Table 1: The world's lakes >2000 km² in area، arranged in decreasing order of lake area. See also [http://stream.loe.org/images/110819/Downing٪20&٪20Duarte.pdf Lakes (Formation، Diversity، Distribution)]</ref><ref>{{cite book|last=Marsh|first=William M.|coauthors=Martin M. Kaufman|title=Physical geography: great systems and global environments|year=2013|url=https://archive.org/details/physicalgeograph0000mars|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0521764289|pages=[https://archive.org/details/physicalgeograph0000mars/page/399 399]|others=Table 16.2: Great lakes of the world by lake type}}</ref><ref>{{cite book|editor-last=van der Leeden|editor-first=Frits|editor2-first=Fred L.|editor2-last=Troise|editor3-first=David Keith|editor3-last=Todd|title=The water encyclopedia|url=https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand|year=1991|publisher=Lewis|location=Chelsea، Mich.|isbn=9780873711203|pages=[https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/198 198]&ndash؛200|edition=2nd}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.factmonster.com/ipka/A0001777.html|title=Large Lakes of the World|work=FactMonster|publisher=Pearson Education|accessdate=14 September 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://geography.about.com/od/lists/a/largestlakes.htm|title=Largest lakes in the world|author=Matt Rosenberg|work=About.com|publisher=The New York Times Company|accessdate=14 September 2012|archive-date=17 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217040540/http://geography.about.com/od/lists/a/largestlakes.htm|dead-url=yes}}</ref> اس لسٹ وچّ کنڈ جاں ساجلی جھیلاں شامل نہیں ہن اتے جے شامل ہندیاں تاں [[ترکمنستان]] دی گربوگزکول، [[ونیزویلا]] دی ماراکائیبو جھیل اتے [[گھانا]] دی وولٹا جھیل 15ویں، 17ویں اتے 19ویں تھاں اتے آؤندیاں۔ کجھ جھیلاں دے رقبے وچّ ویلے مطابق بوہت فرق پیندا اے جویں کہ موسم دے حساب نال جاں سال-در-سال، خاص کر کے سکے علاقیاں دیاں کھاریاں جھیلاں وچّ۔ == ٹکاؤ جھیلاں == {| class="wikitable" align="center" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="8" align="center"| [[براعظم]] رنگ کُنجی |- |bgcolor="#CCCCFF"|افریقہ |bgcolor="#FFCBCB"|ایشیا |bgcolor="#FFCCFF"|یورپ |bgcolor="#CCFFFF"|اتلا امریکہ |bgcolor="#CCFF66"|اوشینیا |bgcolor="#FFEBAD"|دکھنی امریکہ |bgcolor="#FFFFFF"|انٹارکٹکا |bgcolor="#FFFCVC"|ہور/کوئی نہیں |} ===سمندر جھیلاں=== [[کیسپیئن سمندر]] نوں کئی وار دنیا دی سبھ توں وڈی جھیل کیہا جاندا اے پر اس دی اپنی سمنری چلمچی اے (جو 1.1 کروڑ سال پہلاں عالمی سمندر نال جڑی ہوئی سی) اتے ناں ہی ایہہ مکمل طور اتے طرحاں براعظمی پرت اتے بنیا ہویا اے۔<ref>{{Cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| title = Plume over the Caspian Sea| work =| publisher = NASA| date =| url = http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php؟id=8665| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref>{{Cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| title = Caspian Sea| work =| publisher = Britannica| date =| url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/98044/Caspian-Sea| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref>{{Cite web| last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Endorheic Lakes| work = | publisher = United Nations| date = | url = http://www.unep.or.jp/ietc/publications/short_series/lakereservoirs-2/10.asp| doi = | accessdate = 2010-11-29| archive-date = 2007-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20070927023634/http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/Short_Series/LakeReservoirs-2/10.asp| dead-url = yes}}</ref><ref>{{Cite web| last =| first =| authorlink =| coauthors =| title = Titan's largest lake rivals Earth's Caspian Sea| work =| publisher = New Scientist| date =| url = http://www.newscientist.com/article/dn11271-titans-largest-lake-rivals-earths-caspian-sea.html| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref name="DuMont">{{Cite web| last = DuMont| first = H.J.| authorlink =| coauthors =| title = The Caspian Lake: History، biota، structure، and function| work =| publisher = [[American Society of Limnology and Oceanography]]| date =| url = http://www.vliz.be/imisdocs/publications/127855.pdf| doi =| accessdate = 2010-11-29}}</ref><ref>''Planet Earth And the New Geoscience'' (2003:154). Victor Schmidt، William Harbert، University of Pittsburgh</ref> {| class="wikitable sortable" ! align="left" valign="bottom"| &nbsp؛ ! align="left" valign="bottom"| ناں ! align="left" valign="bottom"| ساحل نال لگدے دیس ! align="center" valign="bottom"| رقبہ ! align="center" valign="bottom"| لمبائی ! align="center" valign="bottom"| ودھو توں ودھ ڈوگھائی ! align="center" valign="bottom"| پانی دی مقدار ! align="left" valign="bottom"| لگھو-تصویر (ساریاں جھیلاں لئی اکو ورگا پیمانہ) [[File:Scale outline.png]] ! align="center" valign="bottom"| حوالے |- align="right" valign="top" |- |bgcolor="#FFCBCB"| 1 | align="left"| [[کیسپیئن سمندر]]٭ | align="left"| {{جھنڈا|قازقستان}}<br/>{{جھنڈا|روس}}<br/>{{جھنڈا|ترکمانستان}}<br/>{{جھنڈا|آذربائیجان}}<br/>{{جھنڈا|ایران}} | {{convert|371000|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1199|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1025|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|78200|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Caspian outline.png]] | align="left"| کئی وار سبھ توں وڈی جھیل اتے کئی وار اک ڈھکواں سمندر منیا جاندا اے۔ جغرافیائی طور اتے ایہہ اک چھوٹا سمندر اے۔<ref name="DuMont"/><ref>Jan Golonka (2000) "Geodynamic Evolution of the South Caspian Basin". In Yilmaz، Isaksen، & AAP، eds.، ''Oil and Gas of the Greater Caspian Area.''</ref><br>٭گربوگزکول ایلاگی توں بغیر۔ |} ===براعظمی جھیلاں=== {| class="wikitable sortable" ! align="left" valign="bottom"| &nbsp؛ ! align="left" valign="bottom"| ناں ! align="left" valign="bottom"| ساحل نال لگدے دیس ! align="center" valign="bottom"| رقبہ ! align="center" valign="bottom"| لمبائی ! align="center" valign="bottom"| ودھ توں ودھ ڈونگھائی ! align="center" valign="bottom"| پانی دی مقدار ! align="left" valign="bottom"| لگھو-تصویر (ساریاں جھیلاں لئی اکو ورگا پیمانہ) [[File:Scale outline.png]] ! align="center" valign="bottom"| ٹپنیاں |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 2<ref group=n name="longest"/> | align="left"| [[سپیرئر جھیل]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}}<br/>{{جھنڈا|امریکہ}} | {{convert|82414|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|616|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|406|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|12100|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Superior outline.gif]] | align="left"| {{#tag:ref|Although Lake Michigan and Lake Huron are usually considered distinct sometimes they are regarded as a single lake known as [[Lake Michigan–Huron]]. When treated as a single entity، it is the largest freshwater lake by surface area in the world، at {{convert|117400|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name=CG>David Lees in ''[[Canadian Geographic]]'' writes، "Contrary to popular belief، the largest lake in the world is not Lake Superior but mighty Lake Michigan–Huron، which is a single hydrological unit linked at the Straits of Mackinac."Lees، David. "High and Dry" ''[[Canadian Geographic]]'' (May/June 2004) pp.94-108.</ref><ref name=GLERL>"Lakes Michigan and Huron are considered to be one lake hydraulically because of their connection through the deep Straits of Mackinac." Great Lakes Environmental Research Laboratory، part of the [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]. "[http://www.glerl.noaa.gov/res/Programs/glscf/hydrology.html Great Lakes Sensitivity to Climatic Forcing: Hydrological Models] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100808074846/http://www.glerl.noaa.gov/res/Programs/glscf/hydrology.html |date=2010-08-08 }}." NOAA، 2006.</ref><ref name=USACE>"Lakes Michigan and Huron are considered to be one lake، as they rise and fall together due to their union at the Straits of Mackinac." U.S. Army Corps of Engineers، "Hydrological Components" [http://www.edisonsault.com/CustServ/USACOE٪20LS٪20WATER٪208٪2007.pdf ''Record Low Water Levels Expected on Lake Superior'']. August 2007. p.6</ref><ref name=DEQ>{{cite web|url=http://www.michigan.gov/deq/0،4561،7-135-3313_3677-15926--،00.html|title=Great Lakes Map|publisher=[[Michigan Department of Environmental Quality]]|accessdate=20 September 2012}}</ref><ref name=geologydotcom>{{cite web|url=http://geology.com/records/largest-lake.shtml|title= Largest Lake in the World|publisher= geology.com|accessdate= 28 September 2012}}</ref>|name=longest|group=n}} |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 3 | align="left"| [[وکٹوریا جھیل|وکٹوریا]] | align="left"| {{جھنڈا|یوگنڈا}}<br/>{{جھنڈا|کینیا}}<br/>{{جھنڈا|تنزانیہ}} | {{convert|69485|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|322|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|84|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|2750|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Victoria outline.gif]] | align="left"| افریقہ دی سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 4 | align="left"| [[ہورن جھیل|ہورن]]<ref group=n name="longest"/> | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}}<br/>{{جھنڈا| امریکہ}} | {{convert|59600|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|332|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|229|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|3540|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Huron outline.png]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 5 | align="left"| [[مشیگن جھیل|مشیگن]]<ref group=n name="longest"/> | align="left"| {{جھنڈا|امریکہ}} | {{convert|58000|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment>http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |date=2015-02-23 }} Great Lakes Factsheet No. 1 US Environmental Protection Agency website retrieved September 9، 2012</ref> | {{convert|494|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|281|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|4900|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Michigan outline.gif]] | align="left"| کسے اک دیس دے پوری طرحاں اندر سبھ توں وڈی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 6 | align="left"| [[تانگانیکا جھیل|تنگانائکا]] | align="left"| {{جھنڈا|برونڈی}}<br/>{{جھنڈا|تنزانیہ}}<br/>{{جھنڈا|زیمبیا}}<br/>{{جھنڈا|جمہوری لوکراج کانگو}} | {{convert|32893|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|676|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1470|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|18900|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Tanganyika outline.gif]] | align="left"| دنیا دی دوجی سبھ توں ڈونگھی اتے سبھ توں لمی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 7 | align="left"| [[بیکال جھیل|بیکال]] | align="left"| {{جھنڈا|روس}} | {{convert|31500|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|636|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1637|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|23600|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Baikal outline.gif]] | align="left"| دنیاں دی دوجی سبھ توں ڈونگھی اتے تازے پانی دی سبھ توں ودھ مقدار والی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 8 | align="left"| [[گریٹ بیئر جھیل|گریٹ بیئر]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|31080|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|373|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|446|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|2236|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Great bear outline.gif]] | align="left"|پوری طرحاں کینیڈا وچّ سبھ توں وڈی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 9 | align="left"| [[ملاوی جھیل|ملاوی]] | align="left"| {{جھنڈا|تنزانیہ}}<br/>{{جھنڈا|موزمبیق}}<br/>{{جھنڈا|ملاوی}} | {{convert|30044|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|579|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|706|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|8400|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Nyasa outline.gif]] | align="left"|افریقہ دی دوجی سبھ توں ڈونگھی جھیل۔ اس جھیل وچّ دنیا دیاں باقی ساریاں جھیلاں نالوں ودھ مچھیاں دیاں قسماں ہن۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 10 | align="left"| [[گریٹ سلیو جھیل|گریٹ سلیو]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|28930|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|480|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|614|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|2090|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Great slave outline.gif]] | align="left"|اترلے امریکہ دی سبھ توں ڈونگھی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 11 | align="left"| [[اری جھیل|اری]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}}<br/>{{جھنڈا| امریکہ}} | {{convert|25719|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|388|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|64|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|489|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Erie outline.gif]] | align="left"|مہان جھیلاں وچوں سبھ توں گھٹّ ڈونگھی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 12 | align="left"| [[ونیپیگ جھیل|ونیپیگ]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|23553|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|425|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|36|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|283|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Winnipeg outline.gif]] | align="left"| ایہہ جھیل مینیٹوبا وچّ ہے جو کسے اک صوبے دے اندر-اندر سبھ توں وڈی جھیل ہے۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 13 | align="left"| [[اونٹاریؤ جھیل|اونٹاریؤ]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}}<br/>{{جھنڈا| امریکہ}} | {{convert|19477|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|311|km|mi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|244|m|ft|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | {{convert|1639|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}}<ref name = USGovernment/> | align="center"| [[File:Ontario outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 14 | align="left"| [[بلخاش جھیل|بلخاش]]٭ | align="left"| {{جھنڈا|قازقستان}} | {{convert|18428|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|605|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|26|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|106|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Balkhash outline.gif]] | align="left"|وشکارلے ایشیا دی سبھ توں وڈی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 15 | align="left"| [[لدوگا جھیل|لدوگا]] | align="left"| {{جھنڈا|روس}} | {{convert|18130|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|219|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|230|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|908|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Ladoga outline.gif]] | align="left"|یورپ دی سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFFFFF"| 16 | align="left"| [[ووستوک جھیل|ووستوک]] | align="left"| [[انٹارکٹکا]] | {{convert|15690|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|250|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|900|-|1000|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|5400|+/-|1600|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} |align="center"| [[File:Vostok outline.gif]] | align="left"| انٹارکٹکا دی سبھ توں وڈی جھیل؛ دنیا دی سبھ توں وڈی اپ-یکھ-دریائی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 17 | align="left"| [[اونیگا جھیل|اونیگا]] | align="left"| {{جھنڈا|روس}} | {{convert|9891|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|248|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|120|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|280|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Onega outline.gif]] | align="left"|یورپ دی دوجی سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFEBAD"| 18 | align="left"| [[تیتیکاکا جھیل|تیتیکاکا]] | align="left"| {{جھنڈا|پیرو}}<br/>{{جھنڈا|بولیویا}} | {{convert|8135|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|177|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|281|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|893|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Titicaca outline.gif]] | align="left"| دکھنی امریکہ دی سبھ توں وڈی جھیل جیکر ماراکائیبو جھیل نوں نہ گنیا جاوے؛ 3،811 میٹر دی اچائی نال دنیا دیاں سبھ توں اچیاں جہازرانی جھیلاں وچوں اک ہے۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 19 | align="left"| [[نکاراگوا جھیل|نکاراگوا]] | align="left"| {{جھنڈا|نکاراگوا}} | {{convert|8001|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|177|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|26|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|108|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Nicaragua outline.gif]] | align="left"|وشکالے امریکہ دی سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 20 | align="left"| [[اتھباسکا جھیل|اتھباسکا]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|7920|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|335|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|243|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|204|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Athabasca outline.png]] | align="left"|ساسکاچیوان/ایلبرٹا وچّ سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 21 | align="left"| [[تیمیر جھیل|تیمیر]] | align="left"| {{جھنڈا|روس}} | {{convert|6990|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|250|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|26|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|12.8|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Taymyr outline.png]] | align="left"|آرکٹک چکر توں اتلے ولّ سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 22 | align="left"| [[ترکانا جھیل|ترکانا]]٭ | align="left"| {{جھنڈا|ایتھوپیا}}<br/>{{KEN}} | {{convert|6405|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|248|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|109|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|204|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Turkana outline.gif]] | align="left"|دنیا دی سبھ توں وڈی ستھائی ماروتھلی جھیل اتے سبھ توں ودھ کھار والی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 23 | align="left"| [[رینڈیئر جھیل|رینڈیئر]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|6330|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|245|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|337|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Reindeer outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 24 | align="left"| [[اسیک کول جھیل|اسیک کول]]٭ | align="left"| {{جھنڈا|کرغیزستان}} | {{convert|6200|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|182|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|668|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|1738|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Issyk-kul outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 25 | align="left"| [[ارمیا جھیل|ارمیا]]٭ | align="left"| {{جھنڈا|ایران}} | {{convert|6001|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|130|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|16|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Urmia outline.gif]] | align="left"|وشکارلے پورب دی سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 26 | align="left"| [[وانرن جھیل|وانرن]] | align="left"| {{جھنڈا|سویڈن}} | {{convert|5545|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|140|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|106|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|153|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Vänern outline.gif]] | align="left"| [[یورپی سنگھ]] وچّ سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 27 | align="left"| [[ونیپیگوسس جھیل|ونیپیگوسس]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|5403|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|245|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|18|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Winnipegosis outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 28 | align="left"| [[ایلبرٹ جھیل|ایلبرٹ]] | align="left"| {{جھنڈا|یوگنڈا}}<br/>{{جھنڈا|جمہوری لوکراج کانگو }} | {{convert|5299|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|161|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|58|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|280|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Albert outline.png]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCCCFF"| 29 | align="left"| [[مویرو جھیل|مویرو]] | align="left"| {{جھنڈا|زیمبیا}}<br/>{{جھنڈا|جمہوری لوکراج کانگو}} | {{convert|5120|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|131|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|27|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|38|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Mweru outline.png]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 30 | align="left"| [[نیٹیلنگ جھیل|نیٹیلنگ]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|5066|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|113|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|132|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Nettilling outline.gif]] | align="left"| بافن جزیرے اتے۔ کسے جزیرے اتے سبھ توں وڈی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 31 | align="left"| [[نپیگان جھیل]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|4843|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|116|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|165|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Nipigon outline.gif]] | align="left"|پوری طرحاں کینیڈیائی صوبے اونٹاریؤ وچّ سبھ توں وڈی جھیل۔ |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 32 | align="left"| [[مینیٹوبا جھیل|مینیٹوبا]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}} | {{convert|4706|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|225|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|7|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Manitoba outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 33 | align="left"| [[گریٹ سالٹ جھیل|گریٹ سالٹ]]٭ | align="left"| {{جھنڈا| امریکہ}} | {{convert|4662|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|121|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|10|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Great salt outline.gif]] | align="left"| کسے اک متحد راج وچّ مکمل طور اتے واقع جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 34 | align="left"| [[چھنگھائی جھیل|چھنگھائی]]٭ | align="left"| {{جھنڈا|چین}} | {{convert|4489|km2|abbr=on|sortable=on}} (2007) | | | | align="center"| [[File:Qinghai outline.png]] | align="left"|چڑھدے ایشیا وچّ سبھ توں وڈی جھیل |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCCFF"| 35 | align="left"| [[سائیما جھیل|سائیما]] | align="left"| {{جھنڈا|فنلینڈ}} | {{sort|0000000000004400|≈ {{convert|4400|km2|abbr=on}}}} | | {{convert|82|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|36|km3|cumi|abbr=on|sortable=on}} | align="center"| [[File:Saimaa outline.gif]] | align="left"| Numerous basins؛ 14،000 islands، shoreline {{convert|13700|km|abbr=on|sortable=on}} |- align="right" valign="top" |bgcolor="#CCFFFF"| 36 | align="left"| [[جنگلاں دی جھیل]] | align="left"| {{جھنڈا|کینیڈا}}<br/>{{جھنڈا| امریکہ}} | {{convert|4350|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|110|km|mi|abbr=on|sortable=on}} | {{convert|64|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Lake of the Woods outline.gif]] | align="left"| |- align="right" valign="top" |bgcolor="#FFCBCB"| 37 | align="left"| [[کھانکا جھیل|کھانکا]] | align="left"| {{جھنڈا|چین}}<br/>{{جھنڈا|روس}} | {{convert|4190|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} | | {{convert|10.6|m|ft|abbr=on|sortable=on}} | | align="center"| [[File:Khanka outline.png]] | align="left"| |} <nowiki>٭</nowiki> کھاریاں جھیلاں لئی اے۔ == براعظم اتے رقبے وچّ سبھ توں وڈی == * '''[[افریقہ]]''': [[وکٹوریا جھیل]] * '''[[انٹارکٹکا]]''': [[ووستوک جھیل]] (اپ-یکھ-ندی جھیل) * '''[[ایشیا]]''': [[بیکال جھیل]] (جاں [[کیسپیئن سمندر]]، اک چھوٹا بحر) * '''[[اوشینیا]]''': [[کاتی تھندا-آئر جھیل]]، جدوں ہڑ آؤندا اے (تازہ-پانی: [[توبا جھیل]] (موکلا اوشینیا)، [[مرے جھیل (پاپوآ نیو گنی)|مرے جھیل]] (بھو-راجنیتک اوشینیا)، [[توپو جھیلا]] جاں [[تیگانو جھیل]] (سیمت اوشینیا)) * '''[[یورپ]]''': [[لدوگا جھیل]] * '''[[اتلا امریکہ]]''': [[سوپیرئر جھیل]] *'''[[کریبیئن]]''': [[اینریکییو جھیل]] * '''[[وشکارلا امریکہ]]''': [[نکاراگوا جھیل]] * '''[[دکھنی امریکہ]]''': [[تیتیکاکا جھیل]] (جاں [[ماراکائیبو جھیل]]، کیریبئن سمندر دی کھاری کھاڑی) == نوٹ اتے حوالے == ''نوٹ: سروتاں مطابق جھیلاں دے رقبے وچّ تھوڑھا فرق ہو سکدا اے۔'' ==حوالے== {{حوالے}} ==ہور پڑھو== ٭[http://books.google.com/books؟id=2dk_SC5TIl8C&pg=PA8 سابق [[سوویت یونین]] دیاں سبھ توں وڈیاں جھیلاں]، '' سابق [[سوویت یونین]] دے پانی دے گناں دا تجزیہ'' (1998) ISBN 0419239200 ٭[http://books.google.com/books؟id=XtZnWjnjahsC&pg=PA627 اترلا امریکہ: جغرافیائی لچھن]، ''ضروری جانکاری لئی نیو یارک ٹائیمز دا گائیڈ'' (2011) ISBN 0312643020 [[گٹھ:دنیاں دیاں جھیلاں]] [[گٹھ:جھیلاں]] [[گٹھ:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:پانی]] ft9bbr2xba448eyb0c72xulbcmtoqv3 0 53279 711782 672473 2026-09-24T07:48:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711782 wikitext text/x-wiki {{Infobox boxer | name = محمد علی<br />Muhammad Ali | image = Muhammad Ali NYWTS.jpg | caption = محمد علی، 1967 | nickname = The Greatest<br />The People's Champion<br />The Louisville Lip | height = {{Convert|6|ft|3|in|cm|abbr=on}}<ref>{{cite web|title=Cassius Clay|url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/cl/cassius-clay-1.html|work=sports-reference.com|publisher=Sports Reference LLC|accessdate=January 17, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052928/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/cl/cassius-clay-1.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> | reach = {{Convert|78|in|cm|0|abbr=on}} | weight = [[ہیوی ویٹ]] | nationality = امریکی | birth_name = Cassius Marcellus Clay, Jr. | birth_date = {{تریخ پیدائش|mf=yes|1942|1|17}} | birth_place = [[لوئیزویل، کینٹکی]]، ریاستہائے متحدہ | death_date = {{موت تریخ تے عمر|2016|6|3|1942|1|17}} | death_place = [[سکاٹسڈیل، ایریزونا]]، ریاستہائے متحدہ | style = [[Orthodox stance|آرتھوڈوکس]]<!-- This is a boxing term, not a religious one --> | total = 61 | wins = 56 | KO = 37 | losses = 5 | draws = | medaltemplates = {{MedalSport | Men's [[amateur boxing]]}} {{MedalCountry| {{Flagu|United States}}}} {{MedalCompetition|گرمائی اولمپکس}} {{MedalGold| [[1960ء گرمائی اولمپکس]] | [[Boxing at the 1960 Summer Olympics|لائٹ ہیوی ویٹ]]}} | website = {{URL|http://muhammadali.com/}} }} '''محمد علی''' (پیدائشی نام: کیسیئس مارسیلس کلے جونیئر (پیدائش: [[17 جنوری]]، [[1942ء]] - وفات : [[3 جون]] [[2016ء]]) [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] دے اک سابق مکے باز سن، جو 20 واں صدی دے عظیم ترین کھلاڑی قرار پائے۔ انہاں نے تن مرتبہ مکے بازی د‏‏ی دنیا دا سب تو‏ں وڈا اعزاز "ورلڈ ہیوی ویٹ باکسنگ چیمپیئن شپ" جِتیا تے [[اولمپک]] وچ سونے دے تمغے دے علاوہ شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن د‏‏ی چیمپیئن وی جیندی۔ اوہ تن مرتبہ ورلڈ ہیوی ویٹ باکسنگ چیمپیئن شپ جیتنے والے پہلے مکے باز سن ۔ '''محمد علی ''' (جم ناں: کیسیئس مارسیلس کلے جونیئر)<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/ali "Ali"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref> [[امریکہ]] دے ایک مشہور کھیڈاری تے مکے باز سن، او 20 ویں صدی دے عظیم ترین کھیڈاری منے جاندے سن۔ اونہاں نے تین واری مکے بازی دی دنیا دا سب توں وڈا اعزاز "ورلڈ ہیوی ویٹ باکسنگ چیمپیئن شپ" جتیا تے [[اولمپک کھیڈاں|اولمپک]] اچ سونے دے تمغے وی جتے۔ ایس توں علاوہ شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن دی چیمپیئن شپ وی جتی۔ او تین واری ورلڈ ہیوی ویٹ باکسنگ چیمپیئن شپ جتن والے جگ تے پہلے مکے باز سن۔ .<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/features/cover/news/1999/12/02/awards |title=CNN/SI – SI Online – This Week's Issue of Sports Illustrated – Ali named SI's Sportsman of the Century – Friday December&nbsp;03, 1999 12:00&nbsp;AM |work=Sports Illustrated |accessdate=September 5, 2011 |date=December 3, 1999 |archivedate=August 19, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819000437/http://sportsillustrated.cnn.com/features/cover/news/1999/12/02/awards/ }}</ref><ref>{{cite news |title=Ali crowned Sportsman of Century |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/561352.stm |publisher=BBC News |date=December 13, 1999}}</ref> ==جیون== اوناں دے پیو داناں '''کیسیئس مارسیلس کلے سینئر''' سی تے ایس کر کے او '''کیسیئس مارسیلس کلے جونیئر''' اخوان لگے۔ کیسیئس کلے نے 12 سال دی عمر توں ہی ایک مقامی جمنازیم وچ باکسنگ سکھنی شروع کر دتی۔ او جماندرو کالے سن تے او 1964 اچ [[اسلام]] مزہب چ شامل ہو گئے۔ اوناں نے اپنا اسلامی ناں '''محمد علی''' رکھیا تے مرن تکر ایس ناں توں ای مشعور ہوئے۔ اوناں نے کئی مشہور تے چوکھی پڑھی جان آلیاں کتاباں وی لخیاں۔ اسلام نوں منن توں بعد اوناں دا تعیان صوفیانہ کلام تے صوفی ازم ول بوہتا ہویا۔ وہ امریکی ریاست [[کنٹکی]] دے شہر [[لوئسویل]] وچ پیدا ہوئے تے اپنے والد کیسیئس مارسیلس کلے سینئر دے ناں اُتے کیسیئس مارسیلس کلے جونیئر اکھوائے۔ کیسیئس کلے نے 12 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ہی اک مقامی جمنازیم وچ باکسنگ کرنی شروع کر دتی۔ 6 فٹ تن انچ (1.91 میٹر) قد دے حامل محمد علی مکے بازاں دے عام انداز (ہتھ چہرے اُتے رکھ دے اس دا دفاع کرنا) دے برخلاف اک منفرد انداز دے حامل سن ۔ انہاں نے [[29 اکتوبر]] [[1960ء]] نو‏‏ں آبائی قصبے لوئسویل وچ پہلا مقابلہ جِتیا۔ [[1960ء]] تو‏ں [[1963ء]] تک نوجوان کیسیئس نے 19 مقابلے جتے تے اک وچ وی شکست نئيں کھادی انہاں مقابلاں وچو‏ں 15 وچ اس نے مدمقابل نو‏‏ں ناک آؤٹ کيتا۔ == شہرت دا آغاز == [[باکسنگ]] وچ انہاں دا کیریئر اک شوقیہ کھلاڑی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کامیاب رہیا لیکن انہاں نو‏‏ں عظمت اس وقت حاصل ہوئی جدو‏ں [[1960ء]] وچ روم اولمپِک وچ انہاں نے سونے دا تمغا جِتیا۔ لیکن تمغا جیتنے دے بعد جدو‏ں محمد علی اپنے شہر واپس آئے تاں اوہ نسلی امتیاز دا شکار ہوگئے۔ اک ریستوران وچ انہاں نو‏ں اس لئی نوکری نہ مل سکی کیونجے اوہ سیاہ فام سن تے اس واقعے دے نتیجے وچ انہاں نے اپنا سونے دا تمغا [[دریائے اوہائیو]] وچ سُٹ دتا سی۔ لیکن انہاں واقعات دے باوجود انہاں د‏‏ی کامیابیاں دا سلسلہ چلدا رہیا۔ اکھاڑے وچ کیسیئس کلے دا کردار غیر معمولی رہیا۔ اوہ اپنے مخالفین نو‏‏ں کھلا چیلینج دیندے رہ‏ے، باکسنگ دے مقابلے جیتتے رہ‏ے، تے عوام نے انہاں نو‏‏ں عقیدت د‏‏ی نظراں تو‏ں دیکھنا شروع کر دتا۔ == عالمی اعزاز == [[فائل:Ali-Liston.jpg|thumb|علی تے لسٹن دے مقابلے دے دا اک منظر، لسٹن زمین بوس نيں]] فروری [[1964ء]] وچ کیسیئس کلے نے باکسنگ وچ اس وقت دے عالمی چیمپیئن [[سونی لسٹن]] نو‏‏ں کھلا چیلنج کيتا تے انہاں نو‏ں اک مقابلے دے چھیويں راؤنڈ وچ شکست دتی۔ اس دے بعد انہاں نے مسلسل ست مقابلاں وچ اس وقت دے مایہ ناز مکے بازاں نو‏‏ں زیر کيتا۔ اس فتح دے بعد انہاں نے [[نیشن آف اسلام]] وچ شمولیت اختیار کرلئی تے اپنا ناں محمد علی رکھ لیا۔ محمد علی دا کہنا سی کہ کیسیئس کلے اک غلامانہ ناں سی۔ == جنگ ویت ناں تے سزا == [[جنگ ویت نام]] دے دوران محمد علی نے [[امریکی فوج]] وچ شامل ہونے دے عہد نامے اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کر دتا جس دے نتیجے وچ انہاں نو‏ں انہاں دے اعزاز تو‏ں محروم کر دتا گیا تے 5 سال د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ بعد وچ سپریم کورٹ نے عوامی احتجاج نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے انہاں نو‏ں سزا تو‏ں مستثنٰی قرار دتا۔ بعد وچ جدو‏ں محمد علی فیر تو‏ں میدان وچ اترے تاں انہاں د‏‏ی باکسنگ وچ اوہ کشش نئيں سی تے [[جو فریزیئر]] نے انہاں نو‏ں شکست دیدی لیکن دو سال دے بعد انہاں نے بدلہ چکيا لیا۔ جو فریزیئر تے محمد علی دا ایہ مقابلہ مکے بازی د‏‏ی تریخ دے عظیم ترین مقابلاں وچ شمار ہُندا اے تے "Fight of the Century" یعنی صدی د‏‏ی بہترین لڑیائی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ == عالمی اعزاز دا دوبارہ حصول == [[فائل:Foreman.jpg|thumb]] فیر اکتوبر [[1974ء]] وچ انہاں نے [[جارج فورمین]] نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے اک بار فیر اپنا کھویا ہويا وقار تے شہرت حاصل کرلئی- اس وقت محمد علی د‏‏ی عمر صرف 32 سال سی تے اوہ اس اعزاز نو‏‏ں فیر تو‏ں جیتنے والے دوسرے شخص سن ۔ [[1975ء]] وچ محمد علی نے [[نیشن آف اسلام]] چھڈ ک‏‏ے باقاعدہ اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اسی سال [[منیلا]]، [[فلپائن]] وچ فیر تو‏ں محمد علی دا مقابلہ [[جو فریزیئر]] تو‏ں ہويا جنہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں محمد علی نال نفرت ہونے لگی ا‏‏ے۔ 14 راؤنڈ دے بعد محمد علی نے فتح حاصل کيتی تے شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچ گئے۔ لیکن فروری [[1978ء]] وچ علی نو‏‏ں اک زبردست دھچکيا لگیا جدو‏ں اوہ [[لیون اسپِنکس]] نامی اس شخص تو‏ں ہار گئے جو انہاں تو‏ں 12 سال کم عمر سی۔ 8 ماہ بعد اک مقابلے وچ اک نواں عالمی ریکارڈ قائم ہويا تے کروڑاں لوکاں نے اس مقابلے نو‏‏ں دیکھیا۔ اس بار محمد علی نے اسپِنکس نو‏‏ں شکست دتی تے تریخ وچ پہلی بار کسی کھلاڑی نے تیسری بار عالمی اعزاز جِتیا۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 36 سال سی۔ ==مکے بازی == کیسیئس کلے نے 12 سال دی عمر توں ہی ایک مقامی جمنازیم وچ باکسنگ سکھنی شروع کر دتی۔ اونہاں نے 29 اکتوبر 1960ء نوں آبائی قصبے لوئسویل اچ پہلا مقابلہ جتیا۔ 1960ء توں 1963ء تکر نوجوان کیسیئس نے 19 مقابلے کھیڈے تے اک وی نہیں ہاریا۔ ایناں 15 مقابلے آں چو اس نے حریف نوں ناک آؤٹ کیتا۔ [[File:Boxing light-heavyweight 1960 Olympics.jpg|thumb| 1960 دی اولمپک کھیڈاں اچ ]] ==مشہوری== مکے بازی دے میدان اچ ایناں دی اوس ویلے چوکھی مشعوری ہوئی جدوں ایس نے 1960 نوں [[روم]] اچ ہون آلی [[اولمپک کھیڈاں|اولمپک]] چ سونے دا ٹکہ جتیا۔ {{Person |ناں = محمد علی (مکے باز) |مورت = |محمد علی |px = 200px |جیون = 17 جنوری، 1942ء - 3 جون 2016ء [[ امریکہ]] <ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/news/sports/muhammad-ali-greatest-all-time-dead-74-n584776 |title=Muhammad Ali, "The Greatest" of all time, dead at 74|first=Jon|last=Schuppe|work=NBC News|date=June 3, 2016|accessdate=June 3, 2016}}</ref> |دیس = [[ امریکہ]] |کم = کھیڈاری - مکے بازی |گن = مشہور کھیڈاری - ورلڈ ہیوی ویٹ باکسر }} == ریٹائرمنٹ تے بیماری == 04 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نے [[ریٹائرمنٹ]] دا اعلان کيتا۔ [[1980ء]] انہاں د‏‏ی صحت دے بارے وچ خدشےآں نے جنم لینا شروع کر دتا تے ڈاکٹراں نے انہاں نو‏ں "پارکنسنس سنڈروم" ([[رعشہ]]) دا شکار پایا۔ [[فائل:AliOlympicTorch.jpg|thumb|1996ء دے اولمپک کھیلاں وچ استعمال ہونے والی اوہ مشعل جس دے ذریعے محمد علی نے کھیلاں دا افتتاح کيتا]] جب انہاں نے [[1996ء]] دے اٹلانٹا اولمپکس د‏‏ی مشعل اٹھائی تاں دنیا بھر د‏‏ی توجہ انہاں د‏‏ی صحت اُتے سی۔ اس وقت انہاں نو‏ں اک سونے دا تمغا وی دتا گیا جو اس تمغے دے بدلے وچ سی جو انہاں نے دریائے اوہائیو وچ سُٹ دتا سی۔ اج وی دنیا محمد علی نو‏‏ں اک عظیم شخص د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔ [[برطانیہ]] وچ [[بی بی سی]] [[ٹیلیویژن]] دیکھنے والےآں نے انہاں نو‏ں اس [[صدی]] دا سب تو‏ں عظیم کھلاڑی قرار دتا تے ایہی اعزاز انہاں نو‏ں دے امریکی رسالے Sports Illustrated نے وی دتا۔ [[فائل:AliCenter.jpg|thumb|آبائی قصبے وچ قائم محمد علی سینٹر]] محمد علی گذشتہ کئی سالاں تو‏ں رعشے دے مرض وچ مبتلا رہے اُتے انہاں نے فلاحی کماں نو‏‏ں نئيں چھڈیا تے اپنے آبائی قصبے لوئسویل وچ 6 منزلہ محمد علی سینٹر قائم کيتا۔ اک مشہور شخصیت، اک باغی، اک کامل مسلما‏ن، حقوق انسانی دے علمبردار تے اک شاعر، جس نظر تو‏ں وی دیکھیا جائے محمد علی نے ہمیشہ کھیل، [[نسل پرستی]] تے قومیت نو‏‏ں شکست دتی تے اک وقت ایسا وی آیا جدو‏ں محمد علی [[کرہ ارض]] اُتے بلا شبہ سب تو‏ں زیادہ شہرت یافتہ شخص بن گئے۔ باکسنگ وچ محمد علی د‏‏ی زندگی 20 سال رہی جس دے دوران انہاں نے 56 مقابلے جتے تے 37 ناک آؤٹ اسکور کيتا لیکن دنیا ہمیشہ انہاں نو‏ں اک عظیم شخص دے ناں تو‏ں جاندی رہے گی۔ مسلما‏ن تے سیاہ فام اج وی محمد علی نو‏‏ں اپنا ہیرو سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ == وفات == محمد علی نو‏‏ں سانس د‏‏ی تکلیف دے باعث [[2 جون]]، [[2016ء]] نو‏‏ں ہسپتال وچ داخل کروایا گیا۔ ابتدائی طور اُتے انہاں د‏‏ی حالت نو‏‏ں تسلی بخش کرار دتا گیا۔ <ref>{{cite news|last1=Martin|first1=Jill|title=Muhammad Ali hospitalized with respiratory issue|url=http://edition.cnn.com/2016/06/02/us/muhammad-ali-hospitalized-with-respiratory-issue/|accessdate=June 3, 2016|publisher=CNN|date=June 2, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052922/https://edition.cnn.com/2016/06/02/us/muhammad-ali-hospitalized-with-respiratory-issue/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> اُتے اگلے دن علی د‏‏ی حالت بگڑ گئی۔ <ref>{{cite web | url=http://bigstory.ap.org/article/5466fd876da54f5c8b4b083fcf5cc31e/boxing-great-muhammad-ali-hospital-respiratory-issue | title=Ali remains hospitalized for 'serious' issues | publisher='' AP News '' | date=June 3, 2016 | accessdate=June 3, 2016 | author=Dahlberg, Tim | archive-date=June 3, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160603155545/http://www.bigstory.ap.org/article/5466fd876da54f5c8b4b083fcf5cc31e/boxing-great-muhammad-ali-hospital-respiratory-issue | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://nypost.com/2016/06/03/muhammad-ali-in-worse-shape-than-earlier-hospital-stays-insiders/?utm_campaign=SocialFlow&utm_source=P6Twitter&utm_medium=SocialFlow | title=Muhammad Ali placed on life support | publisher=''[[New York Post]]'' | date=June 3, 2016 | accessdate=June 3, 2016 | author=Perez, Chris | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052920/https://nypost.com/2016/06/03/muhammad-ali-in-worse-shape-than-earlier-hospital-stays-insiders/?utm_campaign=SocialFlow&utm_source=P6Twitter&utm_medium=SocialFlow%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> اس دے بعد انہاں د‏‏ی حالت بہتر نئيں ہوئی تے [[3 جون]] نو‏‏ں 74 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں مردہ قرار دے دتا گیا۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.nbcnews.com/news/sports/muhammad-ali-greatest-all-time-dead-74-n584776|title=Muhammad Ali, 'The Greatest of All Time', Dead at 74|last=Schuppe|first=John|date=June 3, 2016|website=NBC News|publisher=NBC News|access-date=June 3, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052925/https://www.nbcnews.com/news/sports/muhammad-ali-greatest-all-time-dead-74-n584776|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.si.com/mlb/2016/06/03/muhammad-ali-dead-marlins-premature-announcement|title=Marlins prematurely announce death of Muhammad Ali|last=|first=|date=June 3, 2016|website=SI|publisher=SI|access-date=June 3, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052917/https://www.si.com/mlb/2016/06/03/muhammad-ali-dead-marlins-premature-announcement|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>[http://abcnews.go.com/US/muhammad-ali-dies-greatest-boxer-dead-74/story?id=18391211 Muhammad Ali Dies: 'The Greatest' Boxer Dead at 74]</ref> == مذہبی وابستگیاں == محمد علی [[1960ء]] دے دہے وچ [[مسیحیت]] ترک کرکے [[نیشن آف اسلام]] قبول کیتے سن ۔ اُتے [[1975ء]] وچ اوہ [[اہل سنت|سنی اسلام]] اختیار کیتے سن ۔ <ref>[http://www.telegraph.co.uk/opinion/2016/06/04/muhammad-ali-was-an-american-idol-and-a-muslim-read-his-words-on/ Muhammad Ali was an American idol and a Muslim. Read his words on Islam<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == خاندان == محمد علی نے زندگی وچ چار مرتبہ شادی کيتی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی 7 بیٹیاں تے دو بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ بیٹیاں وچ حنا، لیلی، مریم، رشیدہ، جمیلہ، میا، خالیہ ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ دو صاحبزادے اسعد تے محمد جونیئر ني‏‏‏‏ں۔ == پیشہ ورانہ باکسنگ ریکارڈ == {{S-start}} |- | style="text-align:center;" colspan="8"|'''56 جیت''' (37 ناک آﺅٹ, 19 فیصلے), '''5 ہار''' (4 فیصلے, 1 ٹیکنیکل ناک آﺅٹ), '''0 برابر'''<ref name="boxrec1" /> |- style="text-align:center; background:#e3e3e3; background:#e3e3e3;" | style="border-style:none none solid solid; "|'''نتیجہ''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''مخالف''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''قسم''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''راؤنڈ, وقت''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''تریخ''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''عمر''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''مقام''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''ملاحظات''' |- style="text-align:center;" | {{no2}}ہار | '''ٹریور بربک''' <br /> (Trevor Berbick) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 10 {{small|(10)}} | {{dts|format=mdy|1981|12|11}} | {{age in years and days|1942|01|17|1981|12|11}} | Align=right|{{flagicon|BAH}} [[نساؤ]]، [[بہاماس]] | Align=right|{{small|"بہاماس وچ ڈرامہ"}}<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/news/2006/oct/30/guardianobituaries.sport |title=Obituary: Trevor Berbick |author=Steen, Rob |date=October 29, 2006 |work=The Guardian |location=UK |accessdate=September 25, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226052919/https://www.theguardian.com/news/2006/oct/30/guardianobituaries.sport+ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- style="text-align:center;" | {{no2}}ہار | '''لیری ہومز''' <br /> (Larry Holmes) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ {{small|(کونا روکیا جانا)}} | 10 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1980|10|02}} | {{age in years and days|1942|01|17|1980|10|02}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]]، [[نیواڈا]] | Align=right|{{small|ہار '''دی رنگ''' عالمی ہیویویٹ ٹائٹل۔ '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''لیون سپنکس''' <br /> (Leon Spinks) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1978|09|15}} | {{age in years and days|1942|01|17|1978|09|15}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیو اورلینز]]، [[لاس اینجلس]] | Align=right|{{small|جیت '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' عالمی ہیویویٹ ٹائٹل۔ چھڈ ا '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' 1979-09-06.}} |- style="text-align:center;" | {{no2}}ہار | '''لیون سپنکس''' <br /> (Leon Spinks) | فیصلہ {{small|(منقسم)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1978|02|15}} | {{age in years and days|1942|01|17|1978|02|15}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]], [[نیواڈا]] | Align=right|{{small|ہار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''آرنی شیورز''' <br /> (Earnie Shavers) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1977|09|29}} | {{age in years and days|1942|01|17|1977|09|29}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ایلفرڈو ایوانگیلیستا''' <br /> (Alfredo Evangelista) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1977|05|16}} | {{age in years and days|1942|01|17|1977|05|16}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لینڈ اوور، [[میری لینڈ]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''کین نورٹن''' <br /> (Ken Norton) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1976|09|28}} | {{age in years and days|1942|01|17|1976|09|28}} | Align=right|{{flagicon|USA}} برانکس، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''رچرڈ ڈن''' <br /> (Richard Dunn) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 5 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1976|05|24}} | {{age in years and days|1942|01|17|1976|05|24}} | Align=right|{{flagicon|GER}} [[میونخ]]، [[مغربی جرمنی]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جمی ینگ''' <br /> (Jimmy Young) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1976|04|30}} | {{age in years and days|1942|01|17|1976|04|30}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لینڈ اوور، [[میری لینڈ]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جین پیئر کوپمین''' <br /> (Jean-Pierre Coopman) | ناک آﺅٹ | 5 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1976|02|20}} | {{age in years and days|1942|01|17|1976|02|20}} | Align=right|{{flagicon|PUR}} [[سان جوآن]]، [[پورٹو ریکو]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جو فریزیر''' <br /> (Joe Frazier) | '''ٹیکنیکل ناک آﺅٹ''' | 14 {{small|(15)}}، 0:59 | {{dts|format=mdy|1975|10|01}} | {{age in years and days|1942|01|17|1975|10|01}} | Align=right|{{flagicon|PHL|1919}} کیوزون سٹی، [[فلپائن]] | Align=right|{{small|"منیلا وچ سنسنی";<br />برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جو بنگر''' <br /> (Joe Bugner) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1975|06|30}} | {{age in years and days|1942|01|17|1975|06|30}} | Align=right|{{flagicon|Malaysia}} [[کوالالمپور]]، [[ملائیشیا]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''رون لائل''' <br /> (Ron Lyle) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 11 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1975|05|16}} | {{age in years and days|1942|01|17|1975|05|16}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]], [[نیواڈا]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''چک ویپنر''' <br /> (Chuck Wepner) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 15 {{small|(15)}}، 2:41 | {{dts|format=mdy|1975|03|24}} | {{age in years and days|1942|01|17|1975|03|24}} | Align=right|{{flagicon|USA}} رچ فیلڈ، [[اوہائیو]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' ، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جارج فورمین''' <br /> (George Foreman) | [[The Rumble in the Jungle|'''ناک آﺅٹ''']] | 8 {{small|(15)}}، 2:58 | {{dts|format=mdy|1974|10|30}} | {{age in years and days|1942|01|17|1974|10|30}} | Align=right|{{flagicon|Zaire}} [[کنشاسا]]، [[زائر]] | Align=right|{{small|"جنگل وچ گڑگڑاہٹ";<br />جیت '''دی رنگ'''، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جو فریزیر''' <br /> (Joe Frazier) | [[Muhammad Ali vs. Joe Frazier II|'''فیصلہ''']] {{small|(متفقہ)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1974|01|28}} | {{age in years and days|1942|01|17|1974|01|28}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|برقرار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل;<br /> بعد وچ چھڈ دتا 1974.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | روڈی لوبرز <br /> (Rudi Lubbers) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1973|10|20}} | {{age in years and days|1942|01|17|1973|10|20}} | Align=right|{{flagicon|INA}} [[جکارتہ]]، [[انڈونیشیا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''کین نورٹن''' <br /> (Ken Norton) | فیصلہ {{small|(منقسم)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1973|09|10}} | {{age in years and days|1942|01|17|1973|09|10}} | Align=right|{{flagicon|USA}} انگلووڈ، [[کیلی فورنیا]] | Align=right|{{small|جیت '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{no2}}ہار | '''کین نورٹن''' <br /> (Ken Norton) | فیصلہ {{small|(منقسم)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1973|03|31}} | {{age in years and days|1942|01|17|1973|03|31}} | Align=right|{{flagicon|USA}} سان ڈیاگو، [[کیلی فورنیا]] | Align=right|{{small|ہار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جو بنگر''' <br /> (Joe Bugner) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1973|02|14}} | {{age in years and days|1942|01|17|1973|02|14}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]], [[نیواڈا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''باب فوسٹر''' <br /> (Bob Foster) | ناک آﺅٹ | 7 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1972|11|21}} | {{age in years and days|1942|01|17|1972|11|21}} | Align=right|{{flagicon|USA}} سٹیٹ لائن، [[نیواڈا]] | Align=right|{{small|برقرار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''فلویڈ پیٹرسن''' <br /> (Floyd Patterson) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 7 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1972|09|20}} | {{age in years and days|1942|01|17|1972|09|20}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|برقرار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ایلوئن لیوس''' <br /> (Alvin Lewis) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 11 {{small|(12)}}، 1:15 | {{dts|format=mdy|1972|07|19}} | {{age in years and days|1942|01|17|1972|07|19}} | Align=right|{{flagicon|IRL}} [[ڈبلن]]، [[آئرلینڈ]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جیری کیوری''' <br /> (Jerry Quarry) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 7 {{small|(12)}}، 0:19 | {{dts|format=mdy|1972|06|27}} | {{age in years and days|1942|01|17|1972|06|27}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]], [[نیواڈا]] | Align=right|{{small|برقرار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جارج چوالو''' <br /> (George Chuvalo) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1972|05|01}} | {{age in years and days|1942|01|17|1972|05|01}} | Align=right|{{flagicon|CAN}} وینکوور، [[کینیڈا]] | Align=right|{{small|برقرار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''میک فوسٹر''' <br /> (Mac Foster) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1972|04|01}} | {{age in years and days|1942|01|17|1972|04|01}} | Align=right|{{flagicon|JPN}} [[ٹوکیو]]، [[جاپان]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جرگن بلن''' <br /> (Jürgen Blin) | ناک آﺅٹ | 7 {{small|(12)}}، 2:12 | {{dts|format=mdy|1971|12|26}} | {{age in years and days|1942|01|17|1971|12|26}} | Align=right|[[فائل:Flag of Switzerland.svg|16px]] [[زیورخ]]، [[سویٹزرلینڈ]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''بسٹر میتھیس''' <br /> (Buster Mathis) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 12 {{small|(12)}} | {{dts|format=mdy|1971|11|17}} | {{age in years and days|1942|01|17|1971|11|17}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[ہیوسٹن]]، [[ٹیکساس]] | Align=right|{{small|برقرار '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جمی ایلس''' <br /> (Jimmy Ellis) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 12 {{small|(12)}}، 2:10 | {{dts|format=mdy|1971|07|26}} | {{age in years and days|1942|01|17|1971|07|26}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[ہیوسٹن]]، [[ٹیکساس]] | Align=right|{{small|جیت خالی '''شمالی امریکی باکسنگ فیڈریشن''' ہیویویٹ ٹائیٹل.}} |- style="text-align:center;" | {{no2}}ہار | '''جو فریزیر''' <br /> (Joe Frazier) | [[Fight of the Century|'''فیصلہ''']] {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1971|03|08}} | {{age in years and days|1942|01|17|1971|03|08}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|"صدی د‏‏ی لڑیائی";<br />ہار '''دی رنگ''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''آسکر بوناوینا''' <br /> (Oscar Bonavena) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 15 {{small|(15)}}، 2:03 | {{dts|format=mdy|1970|12|07}} | {{age in years and days|1942|01|17|1970|12|07}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جیری کیوری''' <br /> (Jerry Quarry) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 3 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1970|10|26}} | {{age in years and days|1942|01|17|1970|10|26}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[اٹلانٹا، جارجیا|اٹلانٹا]], [[جارجیا (امریکی ریاست)|جارجیا]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''زورا فولی''' <br /> (Zora Folley) | ناک آﺅٹ | 7 {{small|(15)}}، 1:48 | {{dts|format=mdy|1967|03|22}} | {{age in years and days|1942|01|17|1967|03|22}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ'''، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل;<br />ٹائٹل کھو لئی گئے 04-28-1967.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ارنی ٹیرل''' <br /> (Ernie Terrell) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1967|02|06}} | {{age in years and days|1942|01|17|1967|02|06}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[ہیوسٹن]]، [[ٹیکساس]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ'''، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے جیت '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''کلیو لینڈ ولیمز''' <br /> (Cleveland Williams) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 3 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1966|11|14}} | {{age in years and days|1942|01|17|1966|11|14}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[ہیوسٹن]]، [[ٹیکساس]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''کارل مائلڈن برگر''' <br /> (Karl Mildenberger) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 12 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1966|09|10}} | {{age in years and days|1942|01|17|1966|09|10}} | Align=right|{{flagicon|GER}} [[فرینکفرٹ]]، [[مغربی جرمنی]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''برائن لنڈن''' <br /> (Brian London) | ناک آﺅٹ | 3 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1966|08|06}} | {{age in years and days|1942|01|17|1966|08|06}} | Align=right|{{flagicon|GBR}} [[لندن]], [[انگلستان]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ہنری کوپر''' <br /> (Henry Cooper) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 6 {{small|(15)}}، 1:38 | {{dts|format=mdy|1966|05|21}} | {{age in years and days|1942|01|17|1966|05|21}} | Align=right|{{flagicon|GBR}} [[لندن]], [[انگلستان]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جارج چوالو''' <br /> (George Chuvalo) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 15 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1966|03|29}} | {{age in years and days|1942|01|17|1966|03|29}} | Align=right|{{flagicon|CAN}} [[ٹورانٹو]]، [[کینیڈا]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''فلویڈ پیٹرسن''' <br /> (Floyd Patterson) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 12 {{small|(15)}}، 2:18 | {{dts|format=mdy|1965|11|22}} | {{age in years and days|1942|01|17|1965|11|22}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]], [[نیواڈا]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''سونی لسٹون''' <br /> (Sonny Liston) | [[Muhammad Ali vs. Sonny Liston|'''ناک آﺅٹ''']] | 1 {{small|(15)}}، 2:12 | {{dts|format=mdy|1965|05|25}} | {{age in years and days|1942|01|17|1965|05|25}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لیئسٹں، [[مینے]] | Align=right|{{small|برقرار '''دی رنگ''' تے '''عالمی باکسنگ کونسل''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''سونی لسٹون''' <br /> (Sonny Liston) | [[Muhammad Ali vs. Sonny Liston|'''ٹیکنیکل ناک آﺅٹ''']] | 7 {{small|(15)}} | {{dts|format=mdy|1964|02|25}} | {{age in years and days|1942|01|17|1964|02|25}} | Align=right|{{flagicon|USA}} میامی بیچ، [[فلوریڈا]] | Align=right|{{small|جیت '''دی رنگ'''، '''عالمی باکسنگ کونسل''' تے '''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' عالمی ہیویویٹ ٹائیٹل;<br />''عالمی باکسنگ ایسوسی ایشن''' کھو لیا گیا 06-19-1964.}} |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ہنری کوپر''' <br /> (Henry Cooper) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 5 {{small|(10)}}، 2:15 | {{dts|format=mdy|1963|06|18}} | {{age in years and days|1942|01|17|1963|06|18}} | Align=right|{{flagicon|GBR}} [[لندن]], [[انگلستان]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ڈوگ جونز''' <br /> (Doug Jones) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 10 {{small|(10)}} | {{dts|format=mdy|1963|03|13}} | {{age in years and days|1942|01|17|1963|03|13}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''چارلی پاول''' <br /> (Charley Powell) | ناک آﺅٹ | 3, 2:04 | {{dts|format=mdy|1963|01|24}} | {{age in years and days|1942|01|17|1963|01|24}} | Align=right|{{flagicon|USA}} پٹسبرگ، [[پنسلوانیا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''آرچی مور''' <br /> (Archie Moore) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 4 {{small|(10)}}، 1:35 | {{dts|format=mdy|1962|11|15}} | {{age in years and days|1942|01|17|1962|11|15}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس اینجلس]], [[کیلی فورنیا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ایلجاندرو لاووراندے''' <br /> (Alejandro Lavorante) | ناک آﺅٹ | 5 {{small|(10)}}، 1:48 | {{dts|format=mdy|1962|07|20}} | {{age in years and days|1942|01|17|1962|07|20}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس اینجلس]], [[کیلی فورنیا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''بلی ڈینیلز''' <br /> (Billy Daniels) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 7 {{small|(10)}}، 2:21 | {{dts|format=mdy|1962|05|19}} | {{age in years and days|1942|01|17|1962|05|19}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جارج لوگان''' <br /> (George Logan) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 4 {{small|(10)}}، 1:34 | {{dts|format=mdy|1962|04|23}} | {{age in years and days|1942|01|17|1962|04|23}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ڈان وارنر''' <br /> (Don Warner) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 4, 0:34 | {{dts|format=mdy|1962|03|28}} | {{age in years and days|1942|01|17|1962|03|28}} | Align=right|{{flagicon|USA}} میامی بیچ، [[فلوریڈا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''سونی بینکس''' <br /> (Sonny Banks) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 4 {{small|(10)}}، 0:26 | {{dts|format=mdy|1962|02|10}} | {{age in years and days|1942|01|17|1962|02|10}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ولی بیسمیناف''' <br /> (Willi Besmanoff) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 7 {{small|(10)}}، 1:55 | {{dts|format=mdy|1961|11|29}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|11|29}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لوئیسویل، [[کینٹکی]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ایلکس میٹیف''' <br /> (Alex Miteff) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 6 {{small|(10)}}، 1:45 | {{dts|format=mdy|1961|10|07}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|10|07}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لوئیسویل، [[کینٹکی]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ایلونزو جانسن''' <br /> (Alonzo Johnson) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 10 {{small|(10)}} | {{dts|format=mdy|1961|07|22}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|07|22}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لوئیسویل، [[کینٹکی]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ڈیوک سابڈونگ''' <br /> (Duke Sabedong) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 10 {{small|(10)}} | {{dts|format=mdy|1961|06|26}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|06|26}} | Align=right|{{flagicon|USA}} [[لاس ویگاس]], [[نیواڈا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''لامار کلارک''' <br /> (LaMar Clark) | ناک آﺅٹ | 2 {{small|(10)}}، 1:27 | {{dts|format=mdy|1961|04|19}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|04|19}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لوئیسویل، [[کینٹکی]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ڈونی فلیمین''' <br /> (Donnie Fleeman) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 7 {{small|(8)}} | {{dts|format=mdy|1961|02|21}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|02|21}} | Align=right|{{flagicon|USA}} میامی بیچ، [[فلوریڈا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''جم رابنسن''' <br /> (Jim Robinson) | ناک آﺅٹ | 1 {{small|(8)}}، 1:34 | {{dts|format=mdy|1961|02|07}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|02|07}} | Align=right|{{flagicon|USA}} میامی بیچ، [[فلوریڈا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ٹونی ایسپیراٹی''' <br /> (Tony Esperti) | ٹیکنیکل ناک آﺅٹ | 3 {{small|(8)}}، 1:30 | {{dts|format=mdy|1961|01|17}} | {{age in years and days|1942|01|17|1961|01|17}} | Align=right|{{flagicon|USA}} میامی بیچ، [[فلوریڈا]] | Align=right| |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ہرب سیلر''' <br /> (Herb Siler) | ناک آﺅٹ | 4 {{small|(8)}} | {{dts|format=mdy|1960|12|27}} | {{age in years and days|1942|01|17|1960|12|27}} | Align=right|{{flagicon|USA}} میامی بیچ، [[فلوریڈا]] | |- style="text-align:center;" | {{yes2}}جیت | '''ٹونی ہنساکر''' <br /> (Tunney Hunsaker) | فیصلہ {{small|(متفقہ)}} | 6 {{small|(6)}} | {{dts|format=mdy|1960|10|29}} | {{age in years and days|1942|01|17|1960|10|29}} | Align=right|{{flagicon|USA}} لوئیسویل، [[کینٹکی]] | {{S-end}} == محبت رسول تے دنیا وچ اک منفرد اعزاز == [[ہالی وڈ]]، [[کیلیفورنیا]] وچ اک عمارت کوڈیک سیئٹر اینٹرٹینمنٹ کامپلکس جس د‏‏ی شہرت ''ہالی وڈ واک آف فیم'' (Hollywood Walk of Fame) دے طور اُتے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے 2,500 مشاہیر دے ناں ستارےآں د‏‏ی شکل دے اعزاز دے نال زمین اُتے درج ني‏‏‏‏ں۔ جگہ دے منتظمین محمد علی ہی د‏‏ی زندگی وچ انہاں دا ناں زمین اُتے نقش کرنا چاہندے سن ۔ اُتے محمد علی نے واضح لفظاں وچ ایہ بیان دیاکہ وچ نئيں چاہواں گا کہ میرے ناں دے اُتے تو‏ں اوہ لوک چلاں جو میری عزت نئيں کردے۔ اس نے ہور کہیا: {{Cquote|وچ میرے پیغمبر دا ناں رکھدا ہاں تے میرے لئی ایہ ناممکن اے کہ کسی نو‏‏ں اس اُتے قدم رکھ دے چلنے د‏‏ی اجازت داں۔}} اس بیان دے پیش نظر ہالی وڈ واک آف فیم د‏‏ی انتظامی کمیٹی نے [[2002ء]] وچ محمد علی دا ناں دیوار اُتے نقش کيتا۔ ایہ اس عمارت دا واحد ناں اے جو دیوار اُتے اے نہ کہ زمین پر۔ <ref>[http://www.independent.co.uk/news/people/muhammad-ali-death-hollywood-star-why-is-it-on-the-wall-not-walk-of-fame-a7065186.html Muhammad Ali dead: Why the iconic boxer's Hollywood star isn't on the Walk of Fame | The Independent<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706092045/https://www.independent.co.uk/news/people/muhammad-ali-death-hollywood-star-why-is-it-on-the-wall-not-walk-of-fame-a7065186.html |date=2018-07-06 }}</ref> اس بارے وچ اک گلوکارہ [[کرسٹل جانسن]] نے تبصرہ کيتا: {{Cquote|محمد علی اوہ واحد شخص نيں جنہاں دا ہالی وڈ واک آف فیم دا ستارہ دیوار اُتے آویزاں اے، نہ کہ اس طرح کہ کوئی اس اُتے قدم رکھ سک‏‏ے۔<ref>[https://twitter.com/Crystal1Johnson/status/738899815187120128?ref_src=twsrc^tfw Twitter / Account Suspended<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>}} == ہور == * [[مکے بازی]] {{محمد علی}} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:1437ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:1942 دے جم]] [[گٹھ:1960ء گرمائی اولمپکس وچ تمغا یافتگان]] [[گٹھ:2016 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آئرش نژاد امریدیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:افریقی-امریکی مسلما‏ن]] [[گٹھ:افریقی امریکی شاعر]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:امریکی صوفیا]] [[گٹھ:امریکی مرد باکسر]] [[گٹھ:امریکی مسلم فعالیت پسند]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن]] [[گٹھ:پروٹسٹنٹ تو‏ں سنیت قبول کرنے والی شخصیتاں]] [[گٹھ:شکاگو دے کھلاڑی]] [[گٹھ:صدارتی تمغا آزادی دے وصول کنندگان]] [[گٹھ:کولمبیا ریکارڈز فنکار]] [[گٹھ:کینٹکی دے باکسر]] [[گٹھ:کینٹکی دے فعالیت پسند]] [[گٹھ:کینٹکی دے مصنفاں]] [[گٹھ:لوئیزویل، کینٹکی دے کھلاڑی]] [[گٹھ:مسیحیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والی شخصیتاں]] [[گٹھ:مکے باز]] [[گٹھ:نو مسلمین]] [[گٹھ:کیمڈن کاؤنٹی، نیو جرسی دے کھلاڑی]] [[گٹھ:افریقی-امریکی سنی مسلما‏ن]] ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:امریکی]] [[category:کھیڈاری]] [[category:مکے بازی]] lolnx4uphahhwu5s54jgg34w8270ujb 0 53471 711646 706472 2026-09-23T18:18:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711646 wikitext text/x-wiki ایہ اچ قومانتری درجہ بندی بالحاظ ملک اے۔ == لسٹ== {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ececec;" ! ملک !! شماریات !! میدان !! تریخ |- |{{flag|افغانستان}}||'''[[افغانستان میں افیون کی پیداوار|سب سے بڑا غیر قانونی افیون پیدا کرنے والا]]''', 95% عالمی منڈی کا ($64 بلین), 2.9 ملین افیون کسانوں کے ساتھ<ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org//pdf/publications/afg_opium_معیشت_www.pdf |title=The Opium Economy in Afghanistan: An International Problem |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime |year=2003}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/research/wdr07/WDR_2007.pdf |title=2007 World Drug Report |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime}}</ref>||align="right"|غیر قانونی منشیات||align="right"|2008 |- |{{flag|افغانستان}}||'''دنیا کا سب سے بڑا [[قنب]] پیدا کرنے والا''', 3،500 ٹن تک حشیش سالانہ پیداوار<ref>{{cite news |url=http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=122108&sectionid=351020403 |title=UN: Afghanistan world leading hashish producer |publisher=PressTV |date=March 31, 2010 |accessdate=February 1, 2013 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073531/https://www.presstv.com/detail.aspx }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.foxnews.com/world/2010/03/31/Afghanistan-leading-hashish-producer/ | work=Fox News | title=UN: Afghanistan is leading hashish producer | date=2010-03-31 | accessdate=2016-06-21 | archivedate=2015-09-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924180404/http://www.foxnews.com/world/2010/03/31/afghanistan-leading-hashish-producer/}}</ref>||align="right"|غیر قانونی منشیات||align="right"|2010 |- |{{flag|افغانستان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کمسن اموات|سب سے زیادہ شرح کمسن اموات]]''', 121.63 deaths per 1000 live births||align="right"|آبادیات||align="right"|2012 |- |{{flag|انڈورہ}}||'''[[World Tourism rankings#International tourist arrivals by country of destination 2007|Most tourist arrivals per capita]]''', 121<ref>[http://www.estadistica.ad/ 2008 statistics, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra]. {{ca}}</ref>||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|انگولا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ صنعتی پیداوار|Highest industrial production growth rate]]''', 14.30% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2089rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Industrial production |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref> ||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''[[Pear#Production|Largest exporter of pear]]s''', 490,000 tonnes<ref>{{cite web |url=http://www.wapa-association.org/newsdetail.asp?id=17 |title=WAPA releases Southern Hemisphere crop forecasts 2009 |publisher=World Apple and Pear Association |archiveurl=http://web.archive.org/web/20091025175353/http://www.wapa-association.org/newsdetail.asp?id=17 |archivedate=October 25, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fas.usda.gov/gainfiles/200812/146306728.pdf |title=ارجنٹائن: Fresh Deciduous Fruit – Annual Report 2008 |publisher=USDA Foreign Agricultural Service |date=November 17, 2008}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''[[شہد|Largest exporter of honey]]''', 70,000 tonnes<ref>{{cite web |url=http://intainforma.inta.gov.ar/?p=8372 |title=Las mieles del éxito |publisher=INTA Informa |date=September 14, 2011 |language=Spanish |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2011 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''[[لیموں|Largest producer of lemons]]''', 1,500,000 tonnes<ref>{{cite web |url=http://intainforma.inta.gov.ar/?p=7114 |title=Limones: la ارجنٹائن primer exportador mundial |publisher=INTA Informa |date=June 17, 2011 |language=Spanish |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2011 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Largest exporter of [[vegetable oil]]''', US$2,715,890,000<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_wor_tra_exp_fix_veg_oil_fat_sof-fixed-vegetables-oil-fat-soft |title=Fixed vegetables oil fat, soft (most recent) by country |publisher=Nation Master |date=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Highest کھپت of [[beef]] per capita''', 65.2 kilograms / year<ref>{{cite web |url=http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2006/06-03LP/bpppcc.pdf |title=Beef: Per Capita کھپت Summary Selected Countries |publisher=USDA Foreign Agricultural Service |date=March 2006 |accessdate=February 1, 2013|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060502132300/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2006/06-03LP/bpppcc.pdf|archivedate=May 2, 2006}}</ref>||align="right"|کھپت||align="right"| 2006 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Best performance at [[Paddle Tennis World Championship#Men Medal Count|Paddle Tennis World Championship]] (men)''', 7 gold medals, 9 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Best performance at [[Paddle Tennis World Championship#Women Medal Count|Paddle Tennis World Championship]] (women)''', 7 gold medals, 9 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ارجنٹائن}}||'''Best performance at [[World Polo Championship]]''', 4 gold medals, 7 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2012 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Wool#Production|Largest wool producer]]''', output of 475,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Sheep husbandry#Sheep production worldwide|Largest sheep meat producer]]''' ||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ یورینیم ذخائر|Largest uranium reserves]]''', 1,243,000 tons||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار ایلومینیم آکسائڈ|Largest aluminium oxide producer]]''', 18,312,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Bauxite#Production trends|Largest bauxite producer]]''', 63,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Titanium#Occurrence|Largest titanium producer]]''', 1,291,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2003 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[:File:2005zirconium.PNG|Largest zirconium producer]]''', 426,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''[[Tantalum#Occurrence|Largest tantalum producer]]''', 435 tons per annum, 53% of world production||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Rugby League World Cup]]s (men)''', 9 times winner (1957, 1968, 1970, 1975, 1977, 1988, 1992, 1995, 2000)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Winner of most [[کرکٹ عالمی کپ]]s (men)''', 4 (1987, 1999, 2003, 2007)<ref>{{cite news |last=Miller |first=Andrew |url=http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/content/current/story/292681.html |title=Gilchrist leads آسٹریلیا to World Cup treble |publisher=ESPN |date=April 28, 2007 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"| 2007 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Winner of most [[Women's Cricket World Cup]]s''', 5 (1978, 1982, 1988, 1997, 2005)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Canoe polo#ICF Canoe Polo World Championships|ICF Canoe Polo World Championships]] (men)''', 3 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Netball World Championships]]s''', 9 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[World International Doubles Squash Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[World Team Squash Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[Touch Football World Cup]]s'''||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریلیا}}||'''Best performance at [[ITU Triathlon World Championship]]s (women)''', 11 gold medals, 26 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریا}}||'''Best performance at [[FIS Alpine World Ski Championships]]''', 74 gold medals, 233 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آسٹریا}}||'''Best performance at [[FIS Ski Flying World Championships]]''', 5 gold medals, 7 silver medals, 3 bronze medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آذربائیجان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار شرح اضافہ (گزشتہ سال)|Highest nominal GDP year to year growth rate]]''', 48.23%||align="right"|معیشت||align="right"| 2008 |- |{{flag|آذربائیجان}}||'''[[ای-مستعدی|Lowest E-readiness score]]''', 2.97||align="right"|ثقافت||align="right"| 2009 |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest percentage of arable land]]''', 55.39%||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||'''[[List of countries by energy کھپت per capita|Lowest annual energy کھپت per capita]]''', 160.9 kgoe per person per year||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|بنگلہ دیش}}||'''Lowest level of property rights according to [[مشعر بین الاقوامی حقوق املاک]]''', score of 2.9||align="right"|سیاست||align="right"| 2008 |- |{{flag|بیلاروس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح افراط زر|Highest annual inflation rate]]''', 52.4%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Most globalized country according to [[مشعر عالمگیریت]]''', score of 91.96||align="right"|سیاست||align="right"| 2007 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Best performance at [[UCI Cyclo-cross World Championships, Men#Medal count by country|UCI Cyclo-cross World Championships, Men]]''', 25 gold medals, 52 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Best performance at [[UCI Road World Championships – Men's road race#Medallists by nation|UCI Road World Championships (Men's Road Race)]]''', 25 gold medals, 47 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Best performance at [[Motocross World Championship#World Championships by nationality|Motocross World Championship]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|بیلجیم}}||'''Largest producer of [[chickory]] roots'''||align="right"|زراعت||align="right"| 1992 |- |{{flag|بوٹسوانا}}||'''Lowest environmental happiness according to [[مشعر خوش سیارہ]]''', score of 22.6||align="right"|ماحولیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2012 |- |{{flag|بھوٹان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار شرح اضافہ (گزشتہ سال)|Highest GDP (real) annual growth rate]]''', 21.40% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: National product real growth rate |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref> ||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest citrus producer]]''', output of 20,682,309 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Orange (fruit)#Production|Largest orange producer]]''', output of 17.8 million tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Bean#Production|Largest dry bean producer]]''', output of 3,330,435 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Coffee#Production|Largest coffee producer]]''', output of 2,249,010 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Sugarcane#Production|Largest sugarcane producer]]''', output of 514,079,729 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Sisal#Global production and trade patterns|Largest sisal producer]]''', output of 113,300 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کل قابل تجدید آبی وسائل|Largest renewable freshwater resources]]''', 8,233&nbsp;km³/year||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2000 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[:File:2007niobium (mined).PNG|Largest niobium producer]]''', 40,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|برازیل}}||'''Winner of most [[فیفا عالمی کپ]]s''', 5 ([[1958 فیفا عالمی کپ|1958]], [[1962 فیفا عالمی کپ|1962]], [[1970 فیفا عالمی کپ|1970]], [[1994 فیفا عالمی کپ|1994]], [[2002 فیفا عالمی کپ|2002]])<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/teams/برازیل/4751387.stm | work=BBC News | title=Why are برازیل so good? | date=2006-05-23 | accessdate=2010-05-08 | first1=Andrew | last1=Benson | first2=John | last2=Sinnott}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"| 2006 |- |{{flag|برازیل}}||'''Winner of most [[FIFA Club World Cup]]s''', 3 ([[2000 FIFA Club World Championship|2000]], [[2005 FIFA Club World Championship|2005]], [[2006 FIFA Club World Championship|2006]])||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[FIFA Beach Soccer World Cup#Successful national teams|FIFA Beach Soccer World Cup]]''', 12 times winner (1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[FIFA Futsal World Cup#Ranking|FIFA Futsal World Cup]]''', 4 times winner (1989, 1992, 1996, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[Beach Handball World Championships]]''', 2 gold medals, 4 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[FIVB World League]]s''', 9 times winner, 3 times runner-up ||align="right"|کھیل||align="right"| 2011 |- |{{flag|برازیل}}||'''Best performance at [[Swatch FIVB World Championships|Beach Volleyball World Championships]]''', 7 gold medals, 19 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|برازیل}}||'''[[Spam (electronic)#Geographical origins|Largest electronic spam producer]]''', 7.7 trillion messages per year||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ آبادی|Lowest population growth rate]]''', -0.78<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=بلغاریہ&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=227#bu "Population growth rate rankings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008225146/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html?countryName=%D8%A8%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%81&countryCode=bu&regionCode=eur&rank=227#bu |date=2020-10-08 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"| 2011 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[فہرست مملک بلحاظ شرح ملکیت گھر|Highest home ownership rate]]''', 97%<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=18773 "بلغاریہ Tops Europe's Chart of Private Home Ownership"]. Sofia News Agency. January 30, 2003. Retrieved February 1, 2013.</ref><ref>{{cite news |url=http://www.eusew.eu/awards2011-living |title=Renovation of Multi-family Buildings (بلغاریہ): Retrofitting for the Future |publisher=Sustainable توانائی Europe Awards |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815214511/http://eusew.eu/awards2011-living |archivedate=August 15, 2011 |accessdate=June 21, 2016 }}</ref>||align="right"|کیفیت حیات<br>آبادیات||align="right"|2011 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[Rose oil|Largest rose oil producer]]''', 70% of all oil in the world<ref>[http://www.centcom.mil/بلغاریہ "بلغاریہ"]. ریاستہائے متحدہ امریکہ Central Command.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2011 |- |{{flag|بلغاریہ}}||'''[[Lavender oil|Largest lavender oil producer]]'''<ref>Simeonova, Diana (July 14, 2011). [http://www.چینpost.com.tw/business/europe/2011/07/14/309719/بلغاریہn-lavender.htm "بلغاریہn lavender producers worried about demand drop"]. ''چین Post''. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2011 |- |{{flag|برکینا فاسو}}||'''Worst situation with education according to [[تعلیم Index]]''', score of 0.274||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|برکینا فاسو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح خواندگی|Lowest literacy rate]]''', 23.6% of population||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|برونڈی}}||'''[[شہر کاری بلحاظ ملک|Highest rate of urbanisation]]''', +6.8% of urban population per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|برونڈی}}||'''Least globalized country according to [[مشعر عالمگیریت]]''', score of 25.75||align="right"|سیاست||align="right"| 2007 |- |{{flag|برونڈی}}||'''Lowest satisfaction with life according to [[مشعر اطمینان حیات]]''', 100||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[Flax#Cultivation|Largest flax producer]]''', output of 633,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[:File:2006canary seed.PNG|Largest canary seed producer]]''', output of 117,300 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[Maple syrup|Largest producer of maple syrup]]''', output of 14,890 cubic metres||align="right"|زراعت||align="right"|1995 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Largest water area]]''', 891,163&nbsp;km²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html#Geo "کینیڈا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html#Geo |date=2019-04-30 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"| 2009 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ساحلی لمبائی|Longest coastline]]''', 243,792&nbsp;km<ref>[http://geography.about.com/library/weekly/aa052500a.htm "Canadian Superlatives - Super کینیڈا!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404062955/http://geography.about.com/library/weekly/aa052500a.htm |date=2013-04-04 }}. About.com. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"| 2009 <!--|- |{{flag|کینیڈا}}||'''Most years attaining the highest [[Human Development Index]] (HDI)''', 10 out of 19 years||align="right"|کیفیت حیات||align="right"| 2009--> |- |{{flag|کینیڈا}}||'''Best performance at [[List of World Curling Men's champions#All time medals|World Curling Men's Championships]]''', 31 gold medals, 45 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''Best performance at [[List of World Curling Women's champions#All time medals|World Curling Women's Championships]]''', 15 gold medals, 26 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|کینیڈا}}||'''Winner of most [[IIHF World Women's Championships#Medal Table|Women's Ice Hockey World Championships]]''', 9 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|وسطی افریقی جمہوریہ}}||'''Lowest prosperity according to [[لیگاٹم مشعر خوشحالی]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2012 |- |{{flag|چاڈ}}||'''Lowest ease of doing business, according to [[مشعر سہولیات کاروبار]]'''||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|چلی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار تانبا|Largest copper producer]]''', 5,360,800 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چلی}}||'''[[:File:Iodine.PNG|Largest iodine producer]]''', 15,346 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Lithium#Terrestrial|Largest lithium producer]]''', 12,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Lithium#Terrestrial|Largest lithium reserves]]''', 300,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Rhenium#Occurrence|Largest rhenium reserves]]''' tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چلی}}||'''[[Lists of earthquakes#Largest earthquakes by magnitude|Largest recorded earthquake]]''' 9.5||align="right"|ارضیات||align="right"|2011 |- |{{flag|چین}}||'''[[Rice#World production and trade|Largest rice producer]]''', output of 182,042,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[بین الاقوامی گندم پیداوار شماریات|Largest wheat producer]]''', output of 109.9 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2004fruit & vegetable.PNG|Largest fruit and vegetable producer]]''', output of 506,634,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار سیب|Largest apple producer]]''', output of 26,065,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[Garlic#Production trends|Largest garlic producer]]''', output of 12,088,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005pear and quince.PNG|Largest pear and quince producer]]''', output of 11,537,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest tangerine producer]]''', output of 14,152,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005peach and nectarine.PNG|Largest peach and nectarine producer]]''', output of 6,030,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005plums and sloes.PNG|Largest plum and sloe producer]]''', output of 4,635,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2006persimmon.PNG|Largest persimmon producer]]''', output of 1,987,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار ٹماٹر|Largest tomato producer]]''', output of 32,540,040 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005watermelon.PNG|Largest watermelon producer]]''', output of 69,315,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005chestnut.PNG|Largest chestnut producer]]''', output of 825,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005walnut.PNG|Largest walnut producer]]''', output of 499,070 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Peanut#Production|Largest peanut producer]]''', output of 13,090,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[Eggplant#Statistics|Largest eggplant producer]]''', output of 18,033,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005carrot and turnip.PNG|Largest carrot and turnip producer]]''', output of 8,395,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Potato#Role in world food supply|Largest potato producer]]''', output of 70 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[Cabbage#Production|Largest cabbage producer]]''', output of 36,335,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[Broccoli#Production|Largest cauliflowers and broccoli producer]]''', output of 8,585,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005spinach.PNG|Largest spinach producer]]''', output of 11,011,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005lettuce and chicory.PNG|Largest lettuce and chicory producer]]''', output of 11,005,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005asparagus.PNG|Largest asparagus producer]]''', output of 5,906,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005onion and shallot.PNG|Largest onion and shallot producer]]''', output of 17,793,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Cucumber and gherkin.JPG|Largest cucumber and gherkin producer]]''', output of 26,000,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[صنعت ماہی گیری بلحاظ ملک|Largest fish producer]]''', output of 49,467,275 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[صنعت ماہی گیری بلحاظ ملک|Largest aquatic plants producer]]''', output of 11,163,675 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005honey (natural).PNG|Largest honey producer]]''', output of 298,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005mushroom and truffle.PNG|Largest mushroom and truffle producer]]''', output of 1,410,540 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005cottonseed.PNG|Largest cotton producer]]''', output of 11,400,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Silk#Production|Largest silk producer]]''', output of 290,003 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Rapeseed#Production|Largest rapeseed producer]]''', output of 10.3 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tea#Production|Largest tea producer]]''', output of 1,183,502 million tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tobacco industry#Production by country or region|Largest tobacco producer]]''', output of 2,298,800 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2000 |- |{{flag|چین}}||'''[[Domestic sheep#Economic importance|Largest livestock of domestic sheep]]''', 157,900,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|چین}}||'''[[Domestic pig#Pig farming terminology|Largest livestock of domestic pig]]''', 488,800,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2003mule.PNG|Largest livestock of mules]]''', 4,194,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2003ass.PNG|Largest livestock of donkeys]]''', 8,499,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2003horse.PNG|Largest livestock of horses]]''', 8,088,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|چین}}||'''[[Pork|Largest pork (pig meat) producer]]''', output of 48,500,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[Rice#Worldwide کھپت|Largest rice consumer]]''', 135 million metric tons per year||align="right"|کھپت||align="right"|2004 |- |{{flag|چین}}||'''Largest car market''', 13.64 million vehicles<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Allison |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h_uz7dJAkuw1VAZOfisS4RcY_I5g |title=چین overtakes US as world's largest auto market |publisher=AFP |date=January 11, 2010 |accessdate=February 1, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114220726/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h_uz7dJAkuw1VAZOfisS4RcY_I5g |archivedate=January 14, 2010 }}</ref>||align="right"|کھپت<br>نقل و حمل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[List of countries by population|Largest population]]''', 1,315,844,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ افرادی قوت|Largest labour force]]''', 807,700,000||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار برق من قابل تجدید وسائل|Largest renewable energy producer]]''', 797,4 TW·h per year||align="right"|توانائی||align="right"|2011 |- |{{flag|چین}}||'''[[Hydroelectricity#World hydroelectric capacity|Largest hydroelectricity producer]]''', 585.2 TW·h per year||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار کوئلہ|Largest coal producer]]''', 3,240 million tons||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''Highest level of innovation according to [[مشعر عالمی اختراع (انسیڈ)|Global Innovation Index]]''', score of 1.1||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|چین}}||'''Largest [[wind turbine]] producer'''<ref name=bradsher>Bradsher, Keith (January 30, 2010). [http://www.nytimes.com/2010/01/31/business/energy-environment/31renew.html "چین leads global race to make clean energy"]. ''[[نیو یارک ٹائمز]]''. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Largest [[solar panel]] producer''',<ref name=bradsher/>||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[List of countries by photovoltaics production|Largest photovoltaics producer]]''', output of 10,852 MW<ref name=bradsher/>||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراج کاربن دو اکسید|Most carbon dioxide emissions]]''', 6,103,493,000 metric tons||align="right"|ماحولیات||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ذخائر زرمبادلہ|Largest forex reserves]]''', $2,273,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ برآمدات|Largest exporter]]''', $1,200,000,000,000<ref>{{cite news |url=http://www1.voanews.com/english/news/asia/چین-Surpasses-جرمنی-as-Worlds-Top-Exporter-81128862.html |title=چین Surpasses جرمنی as World's Top Exporter |publisher=Voice of America |date=January 10, 2010 |accessdate=February 1, 2013}}</ref> ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست خود مختار ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن|Highest current account balance]]''', $371,833,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بلند ترین نقطہ|Highest elevation above the sea level]]''', 8,848 m (29,029&nbsp;ft) at [[ماؤنٹ ایورسٹ]] (shared with [[نیپال]])||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک وعلاقہ جات بلحاظ زمینی سرحد|Longest land border length]]''', 22,117&nbsp;km (22,147&nbsp;km if [[ہانگ کانگ]] and [[مکاؤ]], the two [[special administrative regions]] are counted)||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک وعلاقہ جات بلحاظ بری و بحری حدود|Most countries bordered]]''', 14 (16 if [[ہانگ کانگ]] and [[مکاؤ]], the two [[special administrative regions]] are counted), the same number as with [[روس]]||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[Gold#Production|Largest gold producer]]''', 276 tonnes<ref>{{cite web|last=Mandaro |first=Laura |url=http://www.marketwatch.com/news/story/چین-now-worlds-largest-gold/story.aspx?guid=%7B8C528CE8%2D0262%2D485D%2DACEB%2D2247D18282CB%7D |title=چین now world's largest gold producer; foreign miners at door |publisher=MarketWatch |date=2008-01-17 |accessdate=2009-04-05}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار ایلومینیم|Largest aluminium producer]]''', 5,896,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[Antimony#Production|Largest antimony producer]]''', 126,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Arsenic#Production|Largest arsenic producer]]'''||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار بسمیتھ|Largest bismuth producer]]''', 1,900 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005cadmium.PNG|Largest cadmium producer]]''', 3,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سیمنٹ پیداوار|Largest cement producer]]''', 1,800,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار فلورائٹ|Largest fluorite producer]]''', 3,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار خام لوہا|Largest iron producer]]''', 588,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار مینگنیز|Largest manganese producer]]''', 6,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Mercury output2.PNG|Largest mercury producer]]''', 1,150 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Mica output2.PNG|Largest mica producer]]''', 89,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ محرکی ناقل پیداوار|Largest motor vehicle producer]]''', 18,264,667 vehicles ||align="right"|صنعت<br>نقل و حمل||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tractor|Largest tractor producer]]''', vehicles ||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[صنعت گودا و کاغذ|Largest pulp and paper producer]]''', 92,599 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فولاد پیداوار|Largest steel producer]]''', 683,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2011 |- |{{flag|چین}}||'''[[Cast iron#Production in the World|Largest steel producer]]''', 543,748,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:2005strontium.PNG|Largest strontium producer]]''', 700,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Tin (mined)2.PNG|Largest tin producer]]''', 120,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[Tin#Occurrence|Largest tin reserves]]''', 1,700,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[:File:Tungsten OR wolfram (mined)2.PNG|Largest tungsten producer]]''', 46,900 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار جست|Largest zinc producer]]''', 3,500,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Largest army by number of active troops]]''', 2.25 million troops<ref name="چین">{{cite news |title=The Asian Conventional عسکری Balance in 2006: Overview of major Asian Powers |date=2006-07-25 |url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |format=PDF |publisher=Center for Strategic and International Studies |page=24 |accessdate=2016-06-21 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf }}</ref>||align="right"|عسکری||align="right"|2005 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most frigates in operation]]''', 49||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at women's badminton [[Uber Cup#Successful national teams|Uber Cup]]''', 11 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[BWF World Championships#Successful national teams|World Badminton Championships]]''', 43 gold medals won||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[World Amateur Go Championship]]''', 18 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[World Table Tennis Championships]]''', 35 team wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Best performance at [[World Weightlifting Championships#Women|World Weightlifting Championships]] (women)''', 314 gold medals, 423 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2007 |- |{{flag|چین}}||'''Highest rate of execution per year''',officially not released.at least 1700 (estimated)<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8432514.stm | publisher=BBC News | title=چین executions shrouded in secrecy | date=December 29, 2009 | first=Chris | last=Hogg |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.handsoffcain.info/bancadati/index.php?tipotema=arg&idtema=13000560 |title=The Most Important Facts of 2008 (and the first six months of 2009) |publisher=Hands Off Cain |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''Leading surveillance society according to the [[Privacy International]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.privacyinternational.org/article.shtml?cmd%5B347%5D=x-347-559597 |title=Leading surveillance societies in the EU and the World 2007 |publisher=Privacy International |date=December 28, 2007 |archiveurl=http://www.privacyinternational.org/article.shtml?cmd%5B347%5D=x-347-559597 |archivedate=March 12, 2008}}</ref>||align="right"|نگرانی||align="right"|2007 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد جالبینی صارفین|Most internet users]]''', 298,000,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2153rank.html "Internet users"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206014039/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2153rank.html |date=2017-12-06 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد مستعمل خطوط ہاتف|Most main line phones]]''', 368,000,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2150rank.html "Telephones - main lines in use"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613003948/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2150rank.html |date=2007-06-13 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2006 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد مستعمل محمولات|Most mobile cellular phones]]''', 703,000,000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html "Telephones - mobile cellular"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124010553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html |date=2018-11-24 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ طول آبی گزرگاہ|Largest total length of waterways]]''', 110,000&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|چین}}||'''[[High-speed rail by country|Largest total length of high-speed railways]]''', 6,003&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2009 |- |{{flag|چین}}||'''[[کل تیز رفتار نقل و حمل نظام شماریات بلحاظ ملک|Largest total length of rapid transit systems]]''', 1879.6&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2006 |- |- |{{flag|چین}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ محرکی ناقل پیداوار|Largest motor vehicle producer]]''', 13,790,000 vehicles<ref>{{cite web |url=http://www.marketwatch.com/story/جاپان-ceded-top-auto-maker-title-to-چین-in-2009-report-2010-01-30 |title=جاپان ceded top auto maker title to چین in 2009: report |publisher=Market Watch |date=January 30, 2010 |accessdate=February 1, 2013}}</ref> ||align="right"|صنعت<br>نقل و حمل||align="right"|2009 |- |{{flag|کولمبیا}}||'''[[Emerald|Largest emerald producer]]'''||align="right"|صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|کوسٹاریکا}}||'''Highest environmental happiness according to [[مشعر خوش سیارہ]]''', score of 76.1||align="right"|ماحولیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2009 |- |{{flag|کوت داوواغ}}||'''[[Theobroma cacao#Cultivation|Largest cacao producer]]''', output of 1,330,000 metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|کیوبا}}||'''Winner of most [[Baseball World Cup#Medal table|Baseball World Cup]] (men)''', 25 gold medals ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|کیوبا}}||'''Best performance at [[Boxing World Cup]]''', 2 times winner (2006, 2008)||align="right"|کھیل ||align="right"|2008 |- |{{flag|کیوبا}}||'''Winner of most [[Volleyball World Cup]]s (women)''', 4 (1989, 1991, 1995, 1999)||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|چیک جمہوریہ}}||'''[[List of countries by beer کھپت per capita|Highest کھپت of beer per capita]]''', 156.9 liters / year<ref>[http://www.kirinholdings.co.jp/english/ir/news_release051215_4.html "Per Capita Beer کھپت by Country (2004)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623213209/http://www.kirinholdings.co.jp/english/ir/news_release051215_4.html |date=2008-06-23 }}. Kirin Holdings. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|2004 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[وبائیات ناقص غذائیت|Highest percentage of population suffering from undernourishment]]''', 75%||align="right"|آبادیات||align="right"|2006 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Lowest GDP (PPP) per capita]]''', 349 Int. $ ([[IMF]] est.)||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شدت توانائی|Highest energy intensity]]''', 4746.3 toe per 1 million dollars of GDP||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|جمہوری جمہوریہ کانگو}}||'''[[:File:2005cobalt (mined).PNG|Largest cobalt producer]]''', 22,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن مساوات|Most equal income distribution]]''' according to [[اقوام متحدہ]]<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/hdr05_HDI.pdf |title=Human development indicators |publisher=United Nations Development Programme |archiveurl=http://web.archive.org/web/20051011110457/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |archivedate=October 11, 2005}}</ref> ||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|1997 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Least corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[نیوزی لینڈ]] and [[فنلینڈ]])<ref name="CPI">{{cite web |url=http://cpi.transparency.org/cpi2012/results |title=Corruption Perceptions Index 2012 |publisher=Transparency International |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[فہرست کم از کم اجرت بلحاظ ملک|Highest minimum wage]]''', 22,713 ([[بین الاقوامی ڈالر|Intl. dollars]])||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شمالی ترین نقطہ|Most northernmost point on land]]''', 83°40'N at [[Kaffeklubben Island]], {{flag|گرین لینڈ}}||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''Highest [[ای-مستعدی]]''', 8.87 out of 10 ||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ڈنمارک}}||'''Highest satisfaction with life according to [[مشعر اطمینان حیات]]''', 273.4||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|مصر}}||'''[[Phoenix dactylifera#Production|Largest date producer]]''', output of 1,313,690 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|استونیا}}||'''Lowest [[Maternal death|maternal death rate]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2010 |- |{{flag|استونیا}}||'''Highest personal and economic freedoms according to [[State of World Liberty Index]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2006 |- |{{flag|استونیا}}||'''Lowest [[اہمیت مذہب بلحاظ ملک|importance of religion]]'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|استونیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ جنسی تناسب|Highest prevalence of females in population]]''', 0.84 males per female||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|استونیا}}||[[Shale oil]] production||align="right"|آبادیات||align="right"|Since before 1960 |- |{{flag|ایتھوپیا}}||'''[[List of countries by first human settlement|Earliest human settlement]]''', 195,000 years ago||align="right"|آبادیات||align="right"| 2010 |- |{{flag|ایتھوپیا}}||'''Best performance at [[IAAF World Cross Country Championships#Champions|World Cross Country Running Championships]]''', 27 wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|فجی}}||'''Best performance at [[Rugby World Cup Sevens]] (men)''', 2 times winner (1997, 2005)||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Least corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[نیوزی لینڈ]] and [[ڈنمارک]])<ref name="CPI" />||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[List of countries by coffee کھپت per capita|Highest کھپت of coffee per capita]]''', 11.4&nbsp;kg / year<ref>[http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=6&variable_ID=294&action=select_countries EarthTrends: Resource کھپت: Coffee کھپت per capita<!-- Bot generated title -->] {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|2008 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[List of countries by milk کھپت per capita|Highest کھپت of milk per capita]]''', 361.19&nbsp;kg / year<ref>{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/610/DesktopDefault.aspx?PageID=610#ancor |title=Livestock and Fish Primary Equivalent |publisher=FaoStat}}</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|2007 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''[[Programme for International Student Assessment#2006 survey|Best student performance in science]] according to [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]]'''||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most stable country according to [[فہرست ممالک بلحاظ مشعر ناکام ریاست|Failed States Index]]''', score of 19.7||align="right"|سیاست||align="right"| 2011 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most property rights according to [[مشعر بین الاقوامی حقوق املاک]]''', score of 8.6||align="right"|سیاست||align="right"| 2008 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most press freedom according to [[آزادی صحافت (روداد)]]'''||align="right"|سیاست||align="right"|2011 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Highest prosperity according to [[لیگاٹم مشعر خوشحالی]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2009 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Best performance at [[List of World Rally Championship Drivers' champions#Winners by nationality|Drivers' World Rally Championship]]''', 14 wins by 7 drivers||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|فنلینڈ}}||'''Most technologically advanced according to the UN's طرزیات Achievement Index''', 0.744<ref>{{cite journal |authors=Desai, Meghnad; Fukuda-Parr, Sakiko; Johansson, Claes; Sagasti, Fransisco |url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN014340.pdf |title=Measuring the طرزیات Achievement of Nations and the Capacity to Participate in the Network Age |journal=Journal of Human Development |volume=3 |issue=1 |year=2002 |publisher=Carfax Publishing |doi=10.1080/14649880120105399 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226073510/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN014340.pdf%20 |date=2018-12-26 }}</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"| 2001 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[Sugar beet#ثقافت|Largest sugar beet producer]]''', output of 29 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|فرانس}}||'''Largest indigenous [[duck meat]] producer'''<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?item=1070&lang=en&year=2005 |title=Major Food and Agricultural Commodities and Producers – Indigenous Duck Meat, 2005 |publisher=Food and Agricultural Organization of the ریاستہائے متحدہ امریکہ |archiveurl=http://web.archive.org/web/20110402025736/http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?item=1070&lang=en&year=2005 |archivedate=April 2, 2011}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|فرانس}}||'''Largest producer of [[pharmaceuticals|pharmaceutical products]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/فرانس_159/معیشت_6815/overview-of-the-french-معیشت_6831/key-figures-of-the-french-معیشت_1402.html |title=Overview of the French معیشت |publisher=فرانس Diplomatie |date=July 2007 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/فرانس_159/معیشت_6815/overview-of-the-french-معیشت_6831/key-figures-of-the-french-معیشت_1402.html |archivedate=January 14, 2010}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|فرانس}}||'''Largest exporter of [[perfume]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.facci.com.au/approaching-آسٹریلیا/growing-markets.html |title=Growing markets |publisher=The French-آسٹریلیاn Chamber of Commerce & صنعت |archiveurl=http://web.archive.org/web/20090617082959/http://www.facci.com.au/approaching-آسٹریلیا/growing-markets.html |archivedate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[نویاتی توانائی بلحاظ ملک|Largest percentage of nuclear energy in total energy production]]''', 76.2% ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ برآمد برق|Largest electricity exporter]]''', 67,600 million kWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[فہرست منطقات وقت بلحاظ ملک|Most time zones]] (overseas territories included)''', 12||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''Best performance at [[Basque Pelota#World Championships of Basque Pelota|World Championships of Basque Pelota]]''', 58 gold medals, 140 total medals ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''Best performance at [[UCI Road World Championships - Women's Road Race|UCI Road World Championships (Women's Road Race)]]''', 9 gold medals, 15 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''Best performance at [[Endurance FIM World Championship]] (motorcycle racing)''' ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|فرانس}}||'''[[World سیاحت rankings|Most tourist visits per year]]''', 81.9 million ||align="right"|سیاحت||align="right"| 2007 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[Hops#World production|Largest hop producer]]''', output of 34,438 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خالص برآمدات|Largest net exports (balance of trade) country]]''', 217,000 millions US$||align="right"|مالیات||align="right"|2010 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[lignite#Production|Largest producer of lignite]]''', 175,400,000 tons ||align="right"|توانائی<br>صنعت||align="right"|2001 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Largest [[installed solar power capacity]]''', 9,799 MWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''[[All-time Olympic کھیلs medal count|Most Winter Olympic medals]]''', 128 gold medals, 358 total medals<ref>190 medals for [[جرمنی at the Olympics|جرمنی]], 110 for [[East جرمنی at the Olympics|East جرمنی]], 39 for [[West جرمنی at the Olympics|West جرمنی]] and 19 for [[Unified Team of جرمنی]].</ref> ||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FIBT World Championships#Medal table|FIBT World Championships (bobsleigh and skeleton)]]''', 58 gold medals, 146 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Canoe polo#ICF Canoe Polo World Championships|ICF Canoe Polo World Championships]] (women)''', 3 gold medals, 7 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[ICF Canoe Sprint World Championships#Medal table|ICF Canoe Sprint World Championships]]''', 171 gold medals, 406 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[ICF Canoe Slalom World Championships#Medals table|ICF Canoe Slalom World Championships]]''', 92 gold medals, 252 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[UCI Cyclo-cross World Championships, Women#Medal count by country|UCI Cyclo-cross World Championships, Women]]''', 4 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[UCI Indoor Cycling World Championships]]''', 79 gold medals, 201 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FEI World Equestrian کھیلs#Medal count|FEI World Equestrian کھیلs]]''', 25 gold medals, 58 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at equestrian [[Dressage World Championship]]''', 18 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Show Jumping World Championships#Medal count|Show Jumping World Championships]] (equestrian)''', 8 gold medals, 16 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Fistball#Fistball World Cup - Men|Fistball World Cup]] (men)''', 9 gold medals, 13 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Fistball#Fistball World Cup - Women|Fistball World Cup]] (women)''', 3 gold medals, 4 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[Fistball#World کھیلs - Men|Fistball World کھیلs]] (men)''', 4 gold medals, 6 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FIFA Women's World Cup]]s''', 2 times winner ([[2003 FIFA Women's World Cup|2003]], [[2007 FIFA Women's World Cup|2007]]), 1 time runner-up ([[1995 FIFA Women's World Cup|1995]])||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[FIL World Luge Championships#Medal table|FIL World Luge Championships]]''', 85 gold medals, 215 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[World Sprint Speed Skating Championships for Women#All-time medal count|World Sprint Speed Skating Championships for Women]]''', 19 gold medals, 41 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جرمنی}}||'''Best performance at [[World Single Distance Championships for Women]] (speed skating)''', 35 gold medals, 74 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 <!--|- |{{flag|یونان}}||'''Highest کھپت of olive oil per capita''', 26.1&nbsp;kg / year <ref>http://cesonoma.ucdavis.edu/HORTIC/california_and_world_trends.pdf</ref>||align="right"|کھپت||align="right"|--> |- |{{flag|یونان}}||'''[[List of countries by tobacco کھپت per capita|Highest کھپت of tobacco per capita]]''', 4,313 cigarettes / year<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/hea_tob_cig_con-health-tobacco-cigarette-کھپت "Cigarette کھپت (most recent) by country"]. Nation Master.</ref>||align="right"|کھپت||align="right"| |- |{{flag|جمہوریہ گنی}}||'''[[Bauxite#Production trends|Largest bauxite reserves]]''', 7,400,000,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |{{flag|ہونڈوراس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح دانستہ قتل|Highest intentional homicide rate]]''', 58 per 100000 people per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|مجارستان}}||'''Best performance at [[FINA Water Polo World Cup#Team ranking|FINA Water Polo World Cup]] (men)''', 3 times winner (1979, 1995, 1999), 3 times runner-up (1993, 2002, 2006)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''Best environmental performance according to [[ماحولیاتal Performance Index#Overall EPI score|ماحولیاتal Performance Index]]''', 93.5||align="right"|ماحولیات||align="right"|2010 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''[[List of countries by electricity کھپت|Highest electricity کھپت per capita]]''', 3,152W per person ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2005 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد جالبینی صارفین|Highest percentage of Internet users]]''', 92%<ref>{{cite web | url = http://mbl.is/mm/frettir/taekni/2009/10/07/90_prosent_heimila_med_nettengingu/ | title = 90% heimila með nettengingu | publisher = [[Vísir.is]] | date=October 7, 2009 | language=آئس لینڈic | accessdate = February 1, 2013}}</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''Most freedom of press according to [[مشعر آزادی صحافت]]'''||align="right"|سیاست||align="right"|2010 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ جنوبی ترین نقطہ|Most northernmost southernmost point on land]]''', 63°17'N at [[Surtsey]] island ||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|آئس لینڈ}}||'''Most peaceful country according to [[مشعر عالمی امن]]'''||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2011 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Millet#Production|Largest millet producer]]''', output of 10,610,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Banana#Trade|Largest banana producer]]''', output of 21.77 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest lemon and lime producer]]''', output of 2,060,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''Best performance at [[کرکٹ عالمی کپ]]s (men)''', 2 times winner (1983, 2011)||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|بھارت}}||'''Largest headcount of [[cattle]]''', approximately 281 million heads||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Mango#Production and کھپت|Largest mango producer]]''', output of 13,501,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[:File:2006areca nut.PNG|Largest areca nut producer]]''', output of 483,100 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Spice#Production|Largest spice producer]]''', output of 1,600,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Ginger#Production|Largest ginger producer]]''', output of 420,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Chickpea#Production|Largest chickpea producer]]''', output of 5,970,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Lentil#Production|Largest lentil producer]]''', output of 1,400,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|بھارت}}||'''Most [[جامعہ]]''', 8,407 universities in 2010||align="right"|تعلیم||align="right"|2010 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Jute#Production|Largest jute producer]]''', output of 2,140,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Dairy farming#Market|Largest milk producer]]''', output of 110,040 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Butter#Worldwide|Largest butter producer]]''', output of 1,470,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|1997 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[:File:2004buffalo.PNG|Largest livestock of water buffalos]]''', 97,700,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ نکاسی آب|Largest total freshwater withdrawal]]''', 645.84&nbsp;km³/year||align="right"|زراعت <br> کھپت||align="right"|2000 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آبپاشی|Largest area of irrigated land]]''', 558,080&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2003 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[:File:1990tiger.svg|Largest tiger headcount]]''', 3750 tigers||align="right"|ماحولیات||align="right"|1990 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[Cinema of بھارت|Largest producer of films in the world]]''', 2961 films including 1288 feature films<ref name="CBFC-ANR2009">{{Cite document |title= Annual report 2010 |url= http://cbfcبھارت.gov.in/html/uniquepage.aspx?unique_page_id=30 |format= PDF |accessdate= 2010-07-16 |publisher= [[Central Board of فلم Certification]], [[Ministry of Information and Broadcasting (بھارت)|Ministry of Information and Broadcasting]], GOVERNMENT OF بھارت. |postscript= }} {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|فلم صنعت <br> ||align="right"|2010 |- |{{flag|بھارت}}||'''Highest number of [[physician|doctors]] and [[engineers]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2005 |- |{{flag|بھارت}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد پولیس افسران|Largest police force]]''', 5,776,500 officers||align="right"|معیشت||align="right"|2009 |- |{{flag|بھارت}}||'''Fastest growing rate of [[millionaires]]''', 20.8% increase per year||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|بھارت}}||'''Most culturally [[diverse]] [[ملک]]''', nearly 3500 languages{{Dubious|date=July 2012}} and nearly all of the major world religions||align="right"|ثقافت||align="right"|2010 |- |{{flag|بھارت}}||'''Largest [[سناتن دھرم]] population in the world'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|بھارت}}||'''Largest [[سکھ]] population in the world'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|بھارت}}||[[List of countries by beer کھپت per capita|'''Lowest کھپت of beer per capita''']], 2&nbsp;L||align="right"|کھپت||align="right"|2005 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''[[:File:2005cinnamon (canella).PNG|Largest cinnamon producer]]''', output of 60,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''[[:File:Clove output.jpg|Largest clove producer]]''', output of 110,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest area of permanent crops]]''', 128,581&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 <!--|- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''Most islands''', 17,508||align="right"|جغرافیہ||align="right"| 2000--> |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''Best performance at men's badminton [[Thomas Cup#Successful national teams|Thomas Cup]]''', 13 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|انڈونیشیا}}||'''Largest [[مسلمان]] population in the world'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Pistachio#Cultivation|Largest pistachio producer]]''', output of 230,000 tons<ref name="fao 339">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |title=Food and Agricultural commodities production |publisher=FAOSTAT}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Saffron#Trade and use|Largest saffron producer]]''', 93.7% of world's total production<ref>{{cite journal |last=Ghorbani |first=M. |url=http://www.idosi.org/wasj/wasj4%284%29/7.pdf |title=The Efficiency of Saffron’s Marketing Channel in ایران |journal=World Applied سائنسs Journal |volume=4 |issue=4 |year=2008 |pages=523–527 |publisher=IDOSI Publications }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308045513/http://www.idosi.org/wasj/wasj4%284%29/7.pdf |date=2018-03-08 }}</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Caviar#Production|Largest caviar producer]]'''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1394717.stm "Crunch time for Caspian caviar"]. BBC News. June 19, 2001. Retrieved February 1, 2013.</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[berries]]'''<ref name="fao 339"/> ||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[stone fruit]]s'''<ref name="fao 339"/> ||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[Berberis]]'''<ref>{{cite news |url=http://www.payvand.com/news/08/nov/1235.html |title=Photos: Picking Zereshk (dried fruit of Berberis vulgaris) in Birjand, ایران |publisher=Payvand |date=November 24, 2008 |accessdate=February 1, 2013 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073458/http://www.payvand.com/news/08/nov/1235.html%20 }}</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''[[List of weather records#Other warm records|Hottest surface temperature ever recorded]]''', 70.7&nbsp;°C (159&nbsp;°F) recorded at [[دشت لوت]]<ref>{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=7149 |title=The Hottest Spot on Earth |publisher=NASA |date=November 24, 2006 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|آب و ہوا||align="right"|2005 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest importer of [[wheat]]'''<ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/1eb54d92-2ae7-11de-8415-00144feabdc0.html?nclick_check=1 |title=Tehran becomes biggest importer of wheat |work=Financial Times |date=April 17, 2009}} {{subscription required}}</ref> ||align="right"|کھپت||align="right"|2009 |- |{{flag|ایران}}||'''[[ایران's brain drain|Highest rate of brain drain in the world]]'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2003 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Shia Islam#آبادیات|Largest Shia Population in the world]]'''||align="right"|آبادیات||align="right"|2012 |- |{{flag|ایران}}||'''Highest ratio of female to male school enrollment''',<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/edu_gir_to_boy_rat_pri_lev_enr-boys-ratio-primary-level-enrolment |title=Girls to boys ratio, primary level enrolment (most recent) by country |publisher=Nation Master}}</ref> 1.22 female per male student||align="right"|تعلیم||align="right"|2005 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Background radiation#Natural background radiation|Location with the highest natural background radiation]]''', annual dose of 260 mSv||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''Most number of major [[earthquake]]s, 5.5+ Richter Magnitude'''<ref>{{cite web |last=Serrano |first=Alvero |url=http://web.unfpa.org/countryfocus/ایران/disaster.htm |title=Minimizing the Impact of Disasters |publisher=United Nations Population Fund |date=February 9, 2006 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|ارضیات||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[ایرانian calendar#Accuracy|Most accurate calendar in use]]''', ایرانian calendar||align="right"|ارضی طبیعیات ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رجحان استعمال افیون آمیز اشیاء|Highest annual prevalence of opiates use]]''', 2.8% of population||align="right"|صحت||align="right"|1999 |- |{{flag|ایران}}||'''[[List of former national capitals#Central and South-West Asia|Largest number of former national capitals]]''', 31 former capital cities||align="right"|تاریخ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[List of countries by statehood#Historical kingdoms and dynasties|World's oldest country]]''', Established ~3200 BC||align="right"|تاریخ||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''Host to the world's largest population of foreign refugees''', Mostly عراقi & Afghan refugees<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/imm_ref-immigration-refugees |title=Refugees (most recent) by country |publisher=Nation Master}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.icri-ir.com/factsheet.htm |title=Overview of the refugee situation |publisher=International Consortium for Refugees in ایران |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080724003707/http://www.icri-ir.com/factsheet.htm |archivedate=July 24, 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Vafa |first=Omid |url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/0/9/8/4/2/p98424_index.html |title=Refugees in ایران and International Security |publisher=Paper presented at the annual meeting of the International Studies Association, Town & Country Resort and Convention Center, San Diego, California, ریاستہائے متحدہ امریکہ |date=March 22, 2006}}</ref><ref>{{cite news |url=http://payvand.com/news/04/jul/1018.html |title=عراقi refugees use new border crossing |publisher=Payvand |date=July 7, 2004 |accessdate=February 1, 2013 |archivedate=December 26, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073405/http://payvand.com/news/04/jul/1018.html%20 }}</ref>||align="right"|انسانیت پسندی||align="right"|1999 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest producer of [[Turquoise]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.thebeadinghut.com/Turquoise_Jewellery.html |title=Turquoise Jewellery |publisher=The Beading Hut |archiveurl=http://web.archive.org/web/20091213042657/http://www.thebeadinghut.com/Turquoise_Jewellery.html |archivedate=December 13, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wisegeek.com/what-is-turquoise.htm |title=What is Turquoise? |publisher=Wise Geek |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''Largest reserves of [[جست]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.ایرانconmin.de/en/leftnavigation/market |title=ایران – a key region is looking forward to welcoming you |publisher=ایران ConMin 2012 |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>[http://www.etdb.org/StrategiesAndResearch/Countries/CSPReports/ReportsLibrary/ایران.pdf] {{dead link|date=February 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.docstoc.com/docs/9328799/Doing-business-in-ایران |title=Doing business in ایران |publisher=RSM International}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''World's largest producer and exporter of [[Persian carpet|handmade carpets]]'''<ref>{{cite web |url=http://www.persian-n-oriental-rugs.com/serapi-rugs.html |title=Serapi rugs - the perfect earthtone rug |publisher=Persian N Oriental Rugs |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a.html?ftcamp=rss |title=ایران's oldest craft left behind |work=Financial Times |date=February 10, 2010}} {{subscription required}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_ایران.htm |title=ایران |publisher=eRug Gallery |archiveurl=http://web.archive.org/web/20060902125320/http://www.erug.com/learnrugs/learn_detail/make/lrn_make_ایران.htm |archivedate=September 2, 2006}}</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''World's [[سائنس and technology in ایران#International rankings|fastest growth rate in science and technology]]''', 1000% increase of science & technology output in nine years<ref>{{cite web |url=http://www.berr.gov.uk/files/file27330.pdf |title=PSA target metrics for the UK research base |publisher=Department of Trade and صنعت |date=December 2005 |accessdate=February 1, 2013|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080229132616/http://www.berr.gov.uk/files/file27330.pdf|archivedate=February 29, 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.science-metrix.com/30years-Paper.pdf |title=30 Years in سائنس |publisher=سائنس-Metrix |accessdate=February 1, 2013}}</ref><ref>{{Cite journal |authors=Moin, Mostafa; Mahmoudi, Maryam; Rezaei, Nima |url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11192-005-0017-5 |title=Scientific output of ایران at the threshold of the 21st century |journal=Scientometrics |volume=62 |issue=2 |pages=239–248 |date=January 2005}}</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2010 |- |{{flag|ایران}}||'''[[Natural gas vehicle#Implementation|World's largest fleet of NGV]]''', 2.86 million NGV in use<ref>{{cite web |url=http://www.ngvjournal.dreamhosters.com/en/statistics/item/911-worldwide-ngv-statistics |title=Worldwide NGV statistics |work=NGV Journal}}</ref>||align="right"|نقل و حملation||align="right"|2011 |- |{{flag|جمہوریہ آئرلینڈ}}||'''Best quality of life according to the [[مشعر کیفیت حیات]]''', 8.333 out of 10<ref>[http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf "The Economist Intelligence Unit’s Quality-of-Life Index"]. ''The Economist''. 2005. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2005 |- |{{flag|جمہوریہ آئرلینڈ}}||'''Most Eurovision wins (7 between 1956 and 2012)||align="right"|ثقافت||align="right"|2012 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انتہائی ارتفاع|Lowest depression below the sea level]]''', -418 m at [[بحیرہ مردار]] (shared with [[اردن]])||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[یہودی|Largest Jewish population]] ''',5,874,300||align="right"|آبادیات||align="right"|2011 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراجات تحقیق اور ترقی|Highest spending on research and development per capita]]''', 4.2% of [[gross domestic product|GDP]] ||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[Reclaimed water|Highest percentage of recycled water]]''', 80%||align="right"|ماحولیات||align="right"|2010 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[سماجی جالکاری خدمت|Longest hours spent on social networks]]''', 11.1 per person per month||align="right"|طرزیات||align="right"|2011 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''[[Dairy cattle#Milk production levels|Highest production of milk per cow]]''', 12,240&nbsp;kg per year||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|اسرائیل}}||'''Highest density of eco-friendly companies<ref>{{Cite web |url=http://www.cleantech.com/wp-content/uploads/2011/10/Cleantech_Group_2011_Global_Cleantech_100_Report.pdf |title=GlobalCleantech 100: A Barometer of the Changing Face of Global Cleantech Innovation |publisher=Cleantech Group LLC |year=2011|archiveurl=http://web.archive.org/web/20111027074056/http://www.cleantech.com/wp-content/uploads/2011/10/Cleantech_Group_2011_Global_Cleantech_100_Report.pdf|archivedate=2011-10-27}}</ref>'''||align="right"|طرزیات||align="right"|2011 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[Grape#Distribution and production|Largest grape producer]]''', output of 8,519,418 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار شراب|Largest wine producer]]''', output of 8,519,418 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[:File:2005kiwi fruit.PNG|Largest kiwifruit producer]]''', output of 415,050 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[:File:2005artichoke.PNG|Largest artichoke producer]]''', output of 469,980 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''[[جدول مقامات عالمی ثقافتی ورثہ بلحاظ ملک|Highest number of World Heritage Sites]]''', 47||align="right"|ثقافت||align="right"|2012 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[Karting World Championship]]''', 21 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[F1 Powerboat World Championship]]''', 13 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[FIL World Luge Natural Track Championships#Medal table|FIL World Luge Natural Track Championships]]''', 27 gold medals, 80 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|اطالیہ}}||'''Best performance at [[World Championships of Ski Mountaineering]]''', 2 times winner (2006, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح سود مرکزی بینک|Lowest central bank interest rate]]''', 0.10%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تجارتی بینکوں کا اعلی شرح قرضہ|Lowest commercial bank prime lending rate]]''', 1.48%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|جاپان}}||'''Best performance at [[IFAF World Cup#Rankings|American Football World Cup]]''', 2 times winner ([[1999 IFAF World Cup|1999]], [[2003 IFAF World Cup|2003]]) ||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''Best performance at [[World Judo Championships#All-time medal|World Judo Championships]]''', 97 gold medals, 229 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''Best performance at [[Karate World Championships]]''', 10 wins||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سند حق ایجاد|Most patents granted]]''', 185,827||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سند حق ایجاد|Most patents in force]]''', 1,613,776||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جاپان}}||'''[[فہرست بحری تجارت صلاحیت بلحاظ ملک|Most merchant ships owned]]''', 3757||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|اردن}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انتہائی ارتفاع|Lowest depression below the sea level]]''', -418 m at [[بحیرہ مردار]] (shared with [[اسرائیل]])||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|قازقستان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار یورینیم|Largest uranium producer]]''', 17,803 tons||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|کیریباتی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراج کاربن دو اکسید|Smallest volume of carbon dioxide emissions]]''', 29,000 metric tons||align="right"|ماحولیات||align="right"|2006 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''Lowest level of economic freedom according to [[مشعر اقتصادی آزادی]]'''||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[List of countries by military expenditures#List of countries by military expenditure as a percentage of GDP|Largest military budget as % of GDP]]''', 22.9%||align="right"|عسکری||align="right"|2003 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most diesel submarines in operation]]''', 62||align="right"|عسکری||align="right"| |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Largest reserve force]]''', 4,700,000 ||align="right"|عسکری||align="right"| 2006 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Most active troops per population]]''', 46 per 1000 people ||align="right"|عسکری||align="right"| 2006 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[List of World Leaders|Youngest World Leader Currently in Power]]''', [[کم جونگ-اون]]''', at age 30 ||align="right"|سیاست||align="right"|2011 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''Lowest level of press freedom according to [[آزادی صحافت (روداد)]]'''||align="right"|سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[Lowest FIFA Ranking to Achieve Unofficial Football World Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''Lowest level of democracy according to [[Democracy Index]]''', score of 0.86 ||align="right"|سیاست||align="right"|2008 |- |{{flag|شمالی کوریا}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Most corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[صومالیہ]] and [[افغانستان]])||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''[[Programme for International Student Assessment#2006 survey|Best student performance in reading]] according to [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]]'''||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''[[Shipbuilding#World shipbuilding industry in the 21st century|Largest shipbuilder]]''', 12,400,000 Gross Tonnage ||align="right"|صنعت<br>نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Short Track Speed Skating Team Championships]]''', 12 gold medals, 30 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Junior Short Track Speed Skating Championships]]''', 29 gold medals, 66 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Taekwondo Championships#Total Medal Count|World Taekwondo Championships]]''', 142 gold medals, 186 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Highest [[طرزیات معلومات و مواصلات ترقیاتی اشاریہ]]''', the score of 0.80 ||align="right"|طرزیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[Battle of the Year]]''', 6 wins||align="right"|ثقافت||align="right"|2010 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''[[موبائل فون|Largest broadband network covered in the world]]''', 85%||align="right"|طرزیات||align="right"|2011 |- |{{flag|جنوبی کوریا}}||'''Best performance at [[World Cyber کھیلs]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|کویت}}||'''[[Highest-valued currency unit]]''', [[کویتi dinar]] (KWD; 1 KWD = US$3.72953, US$1 = 0.26813 KWD)||align="right"|معیشت||align="right"| |- |{{flag|لیسوتھو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انتہائی ارتفاع|Highest lowest point among all countries]]''', 1400 m||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|لتھووینیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح خودکشی|Highest suicide rate]]''', 38.6 per 100,000 people per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|لکسمبرگ}}||'''[[List of countries by alcohol کھپت|Highest کھپت of wine per capita]]''', 8.16 liters / year||align="right"|کھپت||align="right"|2011 |- |{{flag|لیبیا}}||'''[[List of weather records#Temperature|Hottest air temperature ever recorded]]''', 57.8&nbsp;°C (136&nbsp;°F) ||align="right"|آب و ہوا||align="right"|1922--> |- |{{flag|مڈغاسکر}}||'''[[Vanilla#Cultivars|Largest vanilla producer]]''', output of 6,200 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|مڈغاسکر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تجارتی بینکوں کا اعلی شرح قرضہ|Highest commercial bank prime lending rate]]''', 52.5%||align="right"|مالیات||align="right"|2011 |- |{{flag|مالدیپ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ آبادی|Highest annual population growth]]''', 5.57%||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|مالدیپ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بلند ترین نقطہ|Lowest highest point among all countries]]''', 2&nbsp;m (7&nbsp;ft)||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|مالی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح بار آوری|Highest fertility rate]]''', 7.34 births per wسلطنت عمان||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|موریشس}}||'''Most compact measured in [[Compactness measure of a shape|circular ratio]]''', 0.81425||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009--> |- |{{flag|میکسیکو}}||'''[[:File:2005avocado.PNG|Largest avocado producer]]''', output of 1,021,520 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خالص نقل مکانی|Worst net migration rate]]''', -21.03 migrants per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ساحلی لمبائی|Highest coastline to area ratio]]''', 8,706.553 m/km²||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|مائکرونیشیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ جنگلات|Highest percent of forest area]]''', 90.31%||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2007 |- |{{flag|مالدووا}}||'''[[شہر کاری بلحاظ ملک|Highest rate of deurbanisation]]''', -1.5% of urban population per year||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|مالدووا}}||'''[[List of countries by alcohol کھپت|Highest کھپت of alcohol per capita]]''', 18.22 litres / year||align="right"|کھپت||align="right"|2011 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ متوقع زندگی|Highest overall life expectancy]]''', 89.68 years<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html "Life expectancy at birth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |date=2014-05-28 }}. The World Factbook. CIA.</ref> ||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2012 est. |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کثافت آبادی|Most densely populated]]''', 23,660 per km²||align="right"|آبادیات||align="right"|2004 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اوسط عمر|Highest median age of population]]''', 45.7 years||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرونی قرض|Largest external debt per capita]]''', $540,000||align="right"|مالیات||align="right"|2000 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرونی قرض|Largest external debt as percentage of GDP]]''', 1843.70%||align="right"|مالیات||align="right"|2000 |- |{{flag|موناکو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس مجموعی قومی آمدنی|Highest nominal Gross National Income per capita]]''', $203,900||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|منگولیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کثافت آبادی|Least densely populated]]''', 1.7 per km²||align="right"|آبادیات||align="right"|2004 |- |{{flag|مونٹینیگرو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ آبادی|Largest annual population decline]]''', -0.93%||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|مونٹینیگرو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تاریخ قیام|World's youngest country]]''', established in 2006||align="right"|تاریخ||align="right"|2010--> |- |{{flag|نمیبیا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن مساوات|Least equal income distribution]]'''||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2003 |- |{{flag|نیپال}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بلند ترین نقطہ|Highest elevation above the sea level]]''', 8,848 m (29,029&nbsp;ft) at [[ماؤنٹ ایورسٹ]] (shared with [[چین]])||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''[[Human height|Tallest people]]''', both men (1.837 m) and women (1.693 m) ||align="right"|آبادیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[Women's Hockey World Cup#Successful national teams|Field hockey World Cup]] (women)''', 6 times winner (1974, 1978, 1983, 1986*, 1990, 2006)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[Korfball World Championship]]''', 7 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2007 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[World Junior Speed Skating Championships]]''', 22 gold medals, 62 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[World Single Distance Championships for Men]] (speed skating)''', 34 gold medals, 82 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیدرلینڈز}}||'''Best performance at [[FINA Water Polo World Cup#Team ranking|FINA Water Polo World Cup]] (women)''', 8 times winner (1980, 1983, 1988, 1989, 1991, 1993, 1997, 1999)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Most peaceful according to [[مشعر عالمی امن]]'''||align="right"|عسکری <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Least corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[ڈنمارک]] and [[فنلینڈ]])<ref name="CPI" />||align="right"|سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Best performance at [[Women's Rugby World Cup]]s''', 3 times winner ([[1998 Women's Rugby World Cup|1998]], [[2002 Women's Rugby World Cup|2002]], [[2006 Women's Rugby World Cup|2006]])||align="right"|کھیل||align="right"| 2006 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Best performance at [[Women's Rugby League World Cup]]s''', 3 times winner (2000, 2005, 2008)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|نیوزی لینڈ}}||'''Best performance in [[Men's Rugby 7s World Series]]s''' |- |{{flag|نائجر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح پیدائش|Highest birth rate]]''', 51.60 births per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|نائجر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انسانی ترقیاتی اشاریہ|Lowest Human Development Index]] (HDI)''', 0.340 ||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2007 |- |{{flag|نائجیریا}}||'''[[:File:2005yam.PNG|Largest yam producer]]''', output of 34,000,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|نائجیریا}}||'''[[:File:2005cassava.PNG|Largest cassava producer]]''', output of 41,565,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|نائجیریا}}||'''[[Taro#Cultivation|Largest taro producer]]''', output of 4,000,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ناروے}}||'''Highest level of gender equality in the معیشت according to [[روداد عالمی جنسی خلا]]'''||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|ناروے}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Highest government budget surplus]]''', +US$37,300,000,000||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ناروے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ انسانی ترقیاتی اشاریہ|Highest Human Development Index]] (HDI)''', 0.971||align="right"|کیفیت حیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ناروے}}||'''Best performance at the [[All-time Olympic کھیلs medal table|Winter Olympics]]''', 107 gold medals, 303 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|ناروے}}||'''Best performance at [[FIS Nordic World Ski Championships#Medal table|FIS Nordic World Ski Championships]]''', 107 gold medals, 285 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|ناروے}}||'''Best performance at [[World Allround Speed Skating Championships for Men#All-time medal count|World Allround Speed Skating Championships for Men]]''', 36 gold medals, 97 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سلطنت عمان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ حکومتی قرض|Lowest public debt as percentage of GDP]]''', 2.40% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|پاکستان}}||'''Best performance at [[Hockey World Cup#Successful national teams|Field hockey World Cup]] (men)''', 4 times winner (1971, 1978, 1982, 1994)||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[British Open Squash Championships|Most number of British Open Squash champions (men)]]''', won 30 out of 73 championships ||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[World Open Squash Championships|Greatest number of World Open Squash champions (men)]]''', won 14 out of 31 championships ||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[World Open Squash Championships|Greatest number of World Open Squash champions (men)]]''', won 14 out of 31 championships ||align="right"|کھیل||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[آئی سی سی عالمی ٹوئنٹی20|Most successful team in ICC World Twenty20]]''', 1 time champions (2009), 1 time runner-up (2007), 2 time semi-finalists (2010,2012); overall highest win percentage at 63.46%||align="right"|کھیل||align="right"| 2012 |- |{{flag|پاکستان}}||'''[[ڈھرکی|Tallest prilling tower in the world]]''', 128 metres||align="right"|صنعت||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاکستان}}||'''Largest Ammonia production plant in the world<ref>{{cite web|title=Engro Fertilizers|url=http://engrofertilizers.com/careers/life-at-engro/}}</ref> ''' ||align="right"|صنعت||align="right"| 2010 |- |{{flag|پاناما}}||'''[[فہرست بحری تجارت صلاحیت بلحاظ ملک|Most merchant ships registered]]''', 6,323||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2008 |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سالانہ استعمال قنب|Highest annual prevalence of cannabis use]]''', 29.5% of population||align="right"|آبادیات||align="right"|1995 |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||'''[[لسان|Most languages spoken in a country]]''', 820 languages<ref>{{cite web |url=http://www.vistawide.com/languages/20_countries_most_languages.htm |title=Top 20 Languages by Number of Languages Spoken |publisher=Vistawide}}</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|پاپوا نیو گنی}}||'''Best performance at [[آسٹریلیاn Football International Cup]]''', 1 time winner (2008), 2 times runner-up (2002, 2005)||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|پیراگوئے}}||'''Best performance at [[AMF Futsal World Cup]]''', 3 times winner, 3 times runner-up ||align="right"|کھیل||align="right"|2007 |- |{{flag|پیرو}}||'''[[Quinoa#تاریخ and culture|Largest quinoa producer]]''', output of 32,600 metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|پیرو}}||'''[[:File:Silver (mined)2.PNG|Largest silver producer]]''', 3,193 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|پیرو}}||'''[[:File:Maca (mined)2.PNG|Largest maca producer]]''', 4,589 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[عباکا|Largest Abacá (Manila Hemp) producer]]'''<ref name="fao 339"/>||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[Coconut#Production|Largest coconut producer]]''', output of 19,500,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[انناس|Largest pineapple producer]]''', output of 2,169,230 metric tons<ref>{{cite web |url=http://www.top5ofanything.com/index.php?h=e205c666 |title=The Top 5 Pineapple Producing Countries |publisher=Top 5 of Anything}}</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2010 |- |{{flag|فلپائن}}||'''[[Business process outsourcing|Largest business process outsourcing industry]]'''<ref>Balana, Cynthia D. and Lawrence de Guzman (December 5, 2010). [http://www.inquirer.net/specialfeatures/thegoodnews/view.php?db=1&article=20101204-306912 "It's official: فلپائن bests بھارت as No. 1 in BPO"]. ''The Philippine Daily Inquirer''.</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|2010 |- |{{flag|فلپائن}}||'''Best performance at [[World Cup of Pool]]''', 2 times winner (2006, 2009)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|پولینڈ}}||'''[[List of countries by ribes production|Largest ribes producer]]<ref>Jackson, David (November 30, 2010). ''Temperate and Subtropical Fruit Production''. CABI.</ref>'''||align="right"|زراعت||align="right"|2010 |- |{{flag|پولینڈ}}||'''[[Triticale#Conventional breeding approaches|Largest triticale producer]]''', output of 3.7 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|پولینڈ}}||'''Best performance at motorcycle [[Speedway World Cup]]''', 3 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|پرتگال}}||'''[[محفوظ طلا|Highest share of gold in total forex reserves]]''', 92.8% ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|پرتگال}}||'''Best performance at [[Rink Hockey World Championship#Medal table|Roller Hockey World Championship]] (men)''', 15 gold medals, 36 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|پرتگال}}||'''[[Cork material#Sources and harvesting|Largest cork producer]]''', output of 17.7 metric tons||align="right"|زراعت||align="right"| 2009 |- |{{flag|قطر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اخراج کاربن دو اکسید فی کس|Most carbon dioxide emissions per capita]]''', 56.2 metric tons||align="right"|ماحولیات||align="right"|2006 |- |{{flag|قطر}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Highest GDP (PPP) per capita]]''', 85,868 Int. $ ([[بین الاقوامی مالیاتی فنڈ|IMF]] est.)||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|قطر}}||'''[[List of countries by energy کھپت per capita|Highest annual energy کھپت per capita]]''', 21395.8 kgoe per person per year||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|جمہوریہ کانگو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شدت توانائی|Lowest energy intensity]]''', 30.5 [[Tonne of oil equivalent|toe]] per 1 million dollars of GDP||align="right"|توانائی||align="right"|2003 |- |{{flag|روس}}||'''[[Barley#Production|Largest barley producer]]''', output of 15.7 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[Buckwheat#Agricultural production|Largest buckwheat producer]]''', output of 1 004 850 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[Oats#Cultivation|Largest oats producer]]''', output of 5.1 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[Rye#Production and کھپت statistics|Largest rye producer]]''', output of 3.6 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[Sunflower seed#Cultivation|Largest sunflower seed producer]]''', output of 6.3 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:2005currant and gooseberry.PNG|Largest currant and gooseberry producer]]''', output of 463,500 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[Raspberry#Cultivation|Largest raspberry producer]]''', output of 110,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2004 |- |{{flag|روس}}||'''[[vetches|Largest vetches producer]]''', output of 377,750 tons<ref>[http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor "Production – Crops"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |date=2012-06-19 }}. FAOSTAT.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|روس}}||'''Largest livestock of domesticated [[reindeer]]''', about two-thirds of the world's<ref>[http://inderscience.metapress.com/app/home/contribution.asp?referrer=parent&backto=issue,3,5;journal,18,34;linkingpublicationresults,1:112371,1 International Journal of Entrepreneurship and Small Business]: ''[[Reindeer husbandry]] in روس'' by Konstantin Klokov, an abstract.</ref>||align="right"|زراعت||align="right"|2007--> <!--|- |{{flag|روس}}||'''[[List of weather records#Lowest temperatures ever recorded|Coldest temperature in the world]] '''{{flag|Antarctica}}, روسn [[Vostok Station]], −89.2 °C (−128.6 °F)||align="right"|آب و ہوا ||align="right"|1983--> <!--|- |{{flag|روس}}||'''[[List of weather records#Lowest temperatures ever recorded|Coldest temperature within a national territory]]''', as well as in the [[Northern Hemisphere]], in [[Verkhoyansk]] and [[Oymyakon]] (both in [[Sakha Republic]] of روس), −68.0 °C (−90.0 °F)||align="right"|آب و ہوا||align="right"|1933--> |- |{{flag|روس}}||'''[[بشری شماریات طلاق|Highest crude divorce rate]]''', 4.42 per 1000 population||align="right"|آبادیات||align="right"|2004 |- |{{flag|روس}}||'''[[billionaires|Moscow is city with most billionaires]]''', 79 billionaires with combined wealth of $375.3 billion||align="right"|آبادیات معیشت||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس کے ثابت شدہ ذخائر|Largest proven natural gas reserves]]''', 44,650,000,000,000 m³ ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس پیداوار|Largest natural gas producer]]''', 654,000,000,000 m³ ||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس برآمد|Largest natural gas exporter]]''', 173,000,000,000 cu m ||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار تیل|Largest oil producer]]''', {{convert|9,980000|oilbbl/d|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - production |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref> ||align="right"|توانائی <br> صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ جنگلات|Largest forest area]]''', 8,087,900&nbsp;km²||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Largest land area]]''', 17,075,200&nbsp;km²<ref>[http://worldatlas.com/aatlas/populations/ctyareal.htm "Countries of the World (by largest land area, including indigenous water)"]. World Atlas. Retrieved February 1, 2013.</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Largest total area]]''', 17,098,242&nbsp;km²<ref>{{cite news |url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=13449 |title=روس - 2005 Annual report |publisher=Reporters Without Borders |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623084145/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=13449 |archivedate=June 23, 2006 |accessdate=June 21, 2016 }}</ref> ||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[Exclusive Economic Zone#Rankings by area|Largest EEZ continental shelf area]]''', 3,817,843 km2||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 <!--|- |{{flag|روس}}||'''Largest unfrozen [[freshwater]] reserves''', approximately one-quarter of the world's<ref>[http://countrystudies.us/روس/23.htm Library of Congress]</ref>||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2010--> |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک وعلاقہ جات بلحاظ بری و بحری حدود|Most countries bordered]]''', 14 (16 if [[ابخازيا]] and [[جنوبی اوسیشیا]] are counted), the same number as with [[چین]]||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست منطقات وقت بلحاظ ملک|Most time zones]] (contiguous territory)''', 9||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:Asbestos output2.PNG|Largest asbestos producer]]''', 925,000 tons ||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:Diamond output2.PNG|Largest diamond producer]]''', {{convert|38000000|carat|kg}} ||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:Nickel (mined)2.PNG|Largest nickel producer]]''', 300,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[:File:2005palladium (mined).PNG|Largest palladium producer]]''', 143 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|روس}}||'''[[جوہری طاقتیں|Largest nuclear arsenal]]''', 5,200 / 8,800 active/total warheads (2005 est)<ref>Robert S. Norris and Hans M. Kristensen {{cite journal | title = روسn nuclear forces, 2008 | journal = [http://www.thebulletin.org "Bulletin of the Atomic Scientists"] | volume = 64 | issue = 2 | pages = 54–57, 62 | date = May/June 2008 | url = http://thebulletin.metapress.com/content/t2j78437407v3qv1/ | doi = 10.2968/064002013 | accessdate = 2009-08-05 | last1 = Norris | first1 = Robert S. | last2 = Kristensen | first2 = Hans M.}}</ref>||align="right"|عسکری||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Largest tank army]]''', 22,800 tanks||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most corvettes in operation]]''', 85||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|روس}}||'''Top position at [[FIDE Federations Rankings|World Chess Rankings]] (men)''', top 10 players average Elo rating of 2724||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''Top position at [[FIDE Federations Rankings|World Chess Rankings]] (women)''', top 10 players average Elo rating of 2469||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''Best performance at the [[Sambo (martial art)#World Sambo Championships|World Sambo Championships]]''', 58 gold medals, 99 total medals||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد ٹیلی ویژن نشریات سٹیشن|Most television broadcast stations]]''', 7,306||align="right"|طرزیات||align="right"|1998 <!--|- |{{flag|روس}}||'''[[روسn space program|Most space launches per year]]''', 32<ref>[http://www.روسnspaceweb.com/2009.html روسn space program in 2009: plans and reality]</ref>||align="right"|طرزیات||align="right"|2009--> <!--|- |{{flag|روس}}||'''Largest total length of [[Railway electrification system|electrified railways]]''', over 44,000&nbsp;km<ref>[http://invest.gov.ru/en/government_support/sectors/infrastructure/ Invest in روس - Infrastructure]</ref>||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2009--> |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Bandy World Championships#Bandy World Championships, men|Bandy World Championships]] (men)''', 19 (1957, 1961, 1963, 1965, 1967, 1969, 1971, 1973, 1975, 1977, 1979, 1985, 1989, 1991, 1999, 2001, 2006, 2007, 2008) ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Most [[World Chess Championship|World Chess Champions]]''', 10||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[UCI Track World Championships, Women]] (cycling)''', 48 gold medals, 111 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[FIE World Championships in Fencing#Total medals by country|FIE World Championships in Fencing]]''', 121 gold medals, 257 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Figure Skating Championships cumulative medal count#Overall|World Figure Skating Championships]]''', 74 gold medals, 178 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Artistic Gymnastics Championships#All-time medal count|World Artistic Gymnastics Championships]]''', 140 gold medals, 341 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Rhythmic Gymnastics Championships#Total All-Around medals by country|World Rhythmic Gymnastics Championships]]''', 23 gold medals, 58 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[gymnastics at the Summer Olympics]]''', 81 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at gymnastics [[Trampoline World Championships]]''', 21 gold medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Women's Handball Championship#Overall medal count|World Women's Handball Championship]]''', 7 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[List of IIHF World Championship medalists#Medal table|Ice Hockey World Championships]] (men)''', 25 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Team Ice Racing World Championship]]''', 26 times winner||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[ISSF World Shooting Championships#Total medals by country|World Shooting Championships]]''', 307 gold medals, 656 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Allround Speed Skating Championships for Women#All-time medal count|World Allround Speed Skating Championships for Women]]''', 24 gold medals, 69 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Sprint Speed Skating Championships for Men#All-time medal count|World Sprint Speed Skating Championships for Men]]''', 11 gold medals, 24 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Volleyball at the Summer Olympics|Summer Olympic Volleyball Tournaments]] (men)''', 4 (1964, 1968, 1980, 2012)||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Volleyball at the Summer Olympics|Summer Olympic Volleyball Tournaments]] (women)''', 4 (1968, 1972, 1980, 1988)||align="right"|کھیل||align="right"|1988 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[FIVB World Championships|Volleyball World Championships]] (men)''', 6 (1949, 1952, 1960, 1962, 1978, 1982)||align="right"|کھیل||align="right"|2006 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[FIVB World Championships|Volleyball World Championships]] (women)''', 7 (1952, 1956, 1960, 1970, 1990, 2006, 2010)||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Winner of most [[Volleyball World Cup]]s (men)''', 6 (1965, 1977, 1981, 1991, 1999, 2011)||align="right"|کھیل||align="right"|2011 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Canoeing and kayaking at the Summer Olympics|Canoeing at the Summer Olympics]]''', 31 gold medals, 62 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[World Weightlifting Championships#Men|World Weightlifting Championships]] (men)''', 350 gold medals, 746 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2007 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Weightlifting at the Summer Olympics|Summer Olympics Weightlifting]]''', 42 gold medals, 83 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2004 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[FILA Wrestling World Championships#Total team ranking|FILA Wrestling World Championships]]''', 64 times winner in three team tournaments||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Best performance at [[Wrestling at the Summer Olympics|Summer Olympics Wrestling]]''', 87 gold medals, 167 total||align="right"|کھیل||align="right"|2012 |- |{{flag|روس}}<br>{{flag|USSR}}||'''Longest [[List of spaceflight records#Total human spaceflight time by country|total human spaceflight time by country]]''', over 20,000 person-days||align="right"|طرزیات||align="right"|2010 |- |{{flag|سان مارینو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح افراط زر|Highest annual deflation]]''', -3.50%||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سعودی عرب}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ برآمدات تیل|Largest oil exporter]]''', 8,200,000 (bbl/day)<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2176rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - exports |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|سربیا}}<br>{{flag|سربیا and مونٹینیگرو}}<br>{{flag|یوگوسلاویہ}}||'''Winner of most [[FIBA World Championship|Basketball World Championship]]s''', 5 (1970, 1978, 1990, 1998, 2002)<ref>[http://www.UnitedStatesbasketball.com/history/mwc_results.html Men's World Championship Team تاریخ] {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"|2006 |- |{{flag|سربیا}}<br>{{flag|سربیا and مونٹینیگرو}}<br>{{flag|یوگوسلاویہ}}||'''Best performance at [[Water polo at the World Aquatics Championships|FINA World Water Polo Championship]] (men)''', 4 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح بار آوری|Lowest fertility rate]]''', 1.08 births per wسلطنت عمان||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ کمسن اموات|Lowest infant mortality rate]]''', 2.31 deaths per 1000 live births||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''Most economic freedom according to [[مشعر اقتصادی آزادی]]''', 87.1 points ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''Most trade freedom according to [[عالمی مجاز تجارتی روداد]]''', 5.71 points ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2008 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''Easiest business doing according to [[مشعر سہولیات کاروبار]]'''||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ مجموعی مستحکم سرمایہ کاری بطور فیصد خام ملکی پیداوار|Highest gross fixed investment as percentage of GDP]]''', 45.00% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سنگاپور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس برآمدات|Most exports per capita]]''', $49,100 per person ||align="right"|مالیات||align="right"|2005 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''[[:File:800px-2003camel.PNG|Largest livestock of camels]]''', 7,000,000 heads ||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''Most unstable country according to [[فہرست ممالک بلحاظ مشعر ناکام ریاست|Failed States Index]]''', score of 114.7||align="right"|سیاست||align="right"| 2009 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''Least peaceful according to [[مشعر عالمی امن]]'''||align="right"|عسکری <br> سیاست||align="right"|2012 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''[[Corruption Perceptions Index|Most corrupt country]] according to [[شفافیت بین الاقوامی]]''' (tied with [[شمالی کوریا]])<ref>{{cite web |url=http://cpi.transparency.org/cpi2011/results/ |title=Corruption Perceptions Index 2011 |publisher=Transparency International |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سیاست||align="right"|2011 |- |{{flag|صومالیہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوار|Lowest GDP (nominal) per capita]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2011 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ ایچ آئی وی / ایڈز|Most people living with HIV/AIDS]]''', 5,700,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2003 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[List of countries by HIV/AIDS adult prevalence rate#HIV/AIDS deaths|Most HIV/AIDS deaths]]''', 350,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2007 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[Chromium#Production|Largest chromium producer]]'''||align="right"|صنعت||align="right"|2000 |- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[:File:2005platinum (mined).PNG|Largest platinum producer]]''', 168 tonnes||align="right"|صنعت||align="right"|2005 <!--|- |{{flag|جنوبی افریقہ}}||'''[[Rhodium#Production|Largest rhodium producer]]''', 60% of world production<ref>[http://66.38.218.33/charts/rhodium.html http://66.38.218.33/charts/rhodium.html]</ref>||align="right"|صنعت||align="right"|--> |- |{{flag|ہسپانیہ}}||'''[[Olive#Production|Largest olive producer]]''', output of 6,160,100 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2003 |- |{{flag|ہسپانیہ}}||'''[[:File:2006carob.PNG|Largest carob producer]]''', output of 70,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ہسپانیہ}}||'''Best performance at [[Ladies Rink Hockey World Championship#Medal Table|Roller Hockey World Championship]] (women)''', 4 gold medals, 7 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[Tea production in سری لنکا|Largest Tea Exporter]]''', 318.47 million kilograms ||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[دارچینی|Largest Cinnamon Exporter and Producer]]''', 90% of world production ||align="right"|زراعت||align="right"|2011 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[Sirimavo Bandaranaike|Earliest female Prime Minister]]''' ||align="right"|سیاست||align="right"|1960 |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[شفاخانہ|Earliest hospital]]''', 4th Century BC ||align="right"|تاریخ||align="right"| |- |{{flag|سری لنکا}}||'''[[سری لنکا|First Democracy in Asia]]''', 1931 with full universal suffrage ||align="right"|سیاست||align="right"|1931 |- |{{flag|سوڈان}}||'''Lowest level of innovation according to [[مشعر عالمی اختراع (انسیڈ)|Global Innovation Index]]''', score of 0.4||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اموات|Highest death rate]]''', 30.83 deaths per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ ایچ آئی وی / ایڈز|Highest HIV/AIDS adult prevalence rate]]''', 26.01 of population||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|سوازی لینڈ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ متوقع زندگی|Lowest overall life expectancy]]''', 31.88 years<ref name="cia.gov"/> ||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"| 2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن مساوات|Most equal income distribution]]''' according to [[کتاب حقائق عالم]]||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2005 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Highest level of democracy according to [[Democracy Index]]''', score of 9.88 ||align="right"|سیاست||align="right"|2008 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Winner of most [[Bandy World Championships#Bandy World Championships, women|Bandy World Championships]] (women)''', 4 (2004, 2006, 2007, 2008) ||align="right"|کھیل ||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[WTBA World Tenpin Bowling Championships#Medal history|WTBA World Tenpin Bowling Championships]], (men)''' 18 gold medals, 38 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[List of World Floorball champions|World Floorball Championship]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[World Men's Handball Championship#Medal count|World Men's Handball Championship]]''', 4 gold medals, 11 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Best performance at [[World Synchronized Skating Championships]]''', 5 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سویڈن}}||'''Highest [[مشعر حبالہ محیط عالم|Web Index]] score according to the [[World Wide Web Foundation]]''', 100||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Lowest level of business corruption according to [[مشعر رشوت دہندہ]]''', score of 7.81 ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2006 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Highest economic competitiveness according to [[عالمی تقابلی روداد]]''', score of 5.60 ||align="right"|معیشت <br> سیاست||align="right"|2009 <!--|- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Highest impact country''', 13.24 average citations per paper, 1993-2003<ref>http://in-cites.com/research/2004/april_12_2004-1.html</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2004--> |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Best performance at [[UCI Mountain Bike Marathon World Championships#Total Medal Count|UCI Mountain Bike Marathon World Championships]]''', 5 gold medals, 12 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Best performance at [[Sidecarcross World Championship]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|سوئٹزرلینڈ}}||'''Highest tourist competitiveness according to [[Travel and سیاحت Competitiveness Report#2009 Ranking|Travel and سیاحت Competitiveness Report]]''', 5.68||align="right"|سیاحت||align="right"|2009 |- |{{flag|شام}}||'''[[Fennel#Production|Largest fennel producer]]''', output of 115,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|تائیوان}}||'''[[Programme for International Student Assessment#2006 survey|Best student performance in mathematics]] according to [[پروگرام برائے بین الاقوامی طالب علم تعین]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.چینpost.com.tw/تائیوان/2007/12/06/133768/تائیوان-students.htm |title=تائیوان students world’s best in math literacy |publisher=The چین Post |date=2007-12-06 |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|آبادیات <br> کیفیت حیات||align="right"|2006 |- |{{flag|تنزانیہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فیصد آبادی تحت خط غربت|Highest poverty]]''', 96.6% of population living under 2 dollar (PPP) a day||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2006 <!--|- |{{flag|تھائی لینڈ}}||'''[[Rice#World production and trade|Largest rice exporter]]'''<ref>http://www.thomaswhite.com/explore-the-world/تھائی لینڈ.aspx</ref> ||align="right"|زراعت||align="right"|2009--> |- |{{flag|مشرقی تیمور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن محصول بطور فیصد خام ملکی پیداوار|Highest tax rate as percentage of GDP]]''', 109.7%||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|مشرقی تیمور}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن بطور تناسب خام ملکی پیداوار|Highest current account balance as a percentage of GDP]]''', 44.52% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار خوبانی|Largest apricot producer]]''', output of 716,415 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2008 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[Cherry#Commercial production|Largest cherry producer]]''', output of 398,100 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[:File:2005fig.PNG|Largest fig producer]]''', output of 280,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[:File:2005hazelnut.PNG|Largest hazelnut producer]]''', output of 500,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ترکی}}||'''[[List of countries by tea کھپت per capita|Highest کھپت of tea per capita]]''', 2.5&nbsp;kg (88&nbsp;oz) / year<ref>{{cite web |url=http://www.marketresearchworld.net/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=208 |title=ترکی: Second biggest tea market in the world |publisher=Market Research World |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|کھپت ||align="right"| |- |{{flag|ترکی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار فلدسپار|Largest feldspar producer]]''', 2,500,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ترکمانستان}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ نکاسی آب|Largest freshwater withdrawal per capita]]''', 5,104 m³/year||align="right"|زراعت <br> کھپت||align="right"|2000 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Smallest number of immigrants]]''', 300||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار|Lowest GDP (nominal)]]''', US$14.94 million||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Lowest GDP (PPP)]]''', US$15 million||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن بطور تناسب خام ملکی پیداوار|Worst current account balance as a percentage of GDP]]''', -78.17% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest percentage of cultivated land]]''', 66.67%||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|تووالو}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest percentage of permanent crops area]]''', 66.67%||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|یوگنڈا}}||'''[[:File:2005plantain.PNG|Largest plantain producer]]''', output of 9,045,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|یوگنڈا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ اوسط عمر|Lowest median age of population]]''', 15 years||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|یوکرین}}||'''[[Sunflower oil|Largest sunflower oil producer]]''', 60% ||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اموات|Lowest death rate]]''', 2.11 deaths per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خالص نقل مکانی|Highest net migration rate]]''', 22.98 migrants per 1000 persons||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ جنسی تناسب|Highest prevalence of males in population]]''', 2.19 males per female||align="right"|آبادیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ماحولیاتی اثرات|Highest ecological footprint]]'''||align="right"|ماحولیات||align="right"|2009 |- |{{flag|متحدہ عرب امارات}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ آمدن محصول بطور فیصد خام ملکی پیداوار|Lowest tax rate as percentage of GDP]]''', 1.4%||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Highest average overall rating in [[Corporate governance]], ''' 7.60 Rating, 394 Companies||align="right"|مالیات||align="right"| 2010 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Best performance at [[Eventing World Championship#Medal count|Eventing World Championship]] (equestrian)''', 8 gold medals, 19 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''[[List of Formula One Grand Prix winners#By nationality|Most Formula One Grand Prix wins]]''', 208 by 19 drivers||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''[[List of Formula One Grand Prix winners (constructors)#By nationality|Most Formula One Grand Prix wins (constructors)]]''', 494 by 12 constructors||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Best performance at equestrian [[Mounted games]]''', 22 wins (including separate [[انگلستان]] and [[ویلز]] wins)||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|برطانیہ}}||'''Best performance at [[ITU Triathlon World Championship]]s (men)''', 8 gold medals, 13 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Maize#Production quantities and methods|Largest corn (maize) producer]]''', output of 332,092,180 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Commercial sorghum#Cultivation and uses|Largest sorghum producer]]''', output of 9.8 million tons ||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Citrus production#Countries involved|Largest grapefruit and pummelo producer]]''', output of 1,580,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Garden strawberry#Production trends|Largest strawberry producer]]''', output of 1,115,000 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Soybean#Cultivation|Largest soybean producer]]''', output of 87.7 million metric tons||align="right"|زراعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[:File:2005almond.PNG|Largest almond producer]]''', output of 715,620 tons||align="right"|زراعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Beef|Largest beef producer]]''', output of 11,816,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Chicken (food)|Largest chicken (broiler) producer]]''', output of 15,980,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[ترکی meat|Largest ترکی meat producer]]''', output of 5,567,000 ton||align="right"|زراعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest area of cultivated land]]''', 1,669,302&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک|Largest area of arable land]]''', 1,650,062&nbsp;km²||align="right"|زراعت<br>جغرافیہ ||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of countries by electricity کھپت|Largest electricity consumer]]''', 3,816,000,000 MWh/year ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ درآمد برق|Largest electricity importer]]''', 51,400 million kWh ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of countries by natural gas کھپت|Largest natural gas consumer]]''', 652,900,000,000 cu m ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ قدرتی گیس درآمد|Largest natural gas importer]]''', 130,300,000,000 cu m ||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of countries by oil کھپت|Largest oil consumer]]''', {{convert|20,680000|oilbbl/d|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - کھپت |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ درآمدات تیل|Largest oil importer]]''', 13,710,000 bbl/day<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2175rank.html |work=The World Factbook |title=Country Comparison :: Oil - imports |publisher=CIA |date= |accessdate=2011-02-10}}</ref>||align="right"|کھپت <br> توانائی||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ صارفی منڈیاں|Largest consumer market]]''', Annual market size of approximately US$10&nbsp;trillion||align="right"|کھپت <br> گھریلو||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[شائع کتب فی سال فی ملک|Most books published per year (new titles)]]''', 275,232 ||align="right"|ثقافت||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اسیری|Highest incarceration rate]]''', 760 prisoners per 100000 people||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اسیری|Most people in prison]]''', 2,310,984 prisoners||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس اسلحہ|Most privately owned firearms per capita]]''', 90 per 100 population<ref name="reuters2007">{{cite news| url= http://www.reuters.com/article/idUSL2834893820070828| title=U.S. most armed country with 90 guns per 100 people| publisher = Reuters | date=August 28, 2007}}</ref>||align="right"|آبادیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس اسلحہ|Most privately owned firearms in total]]''', 270 million<ref name="reuters2007"/>||align="right"|آبادیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Largest number of immigrants]]''', 38,355,000||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد امریکی ڈالر ارب پتی افراد|Most billionaires]]''', 359||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار|Highest GDP (nominal)]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)|Highest GDP (PPP)]]'''||align="right"|معیشت||align="right"|2008 <!--|- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Most [[startup company|startup companies]]'''<ref name="ishitech">[http://www.ishitech.co.il/0605ar1.htm The 100th smallest country, with less than 1/1000th of the world's population]</ref>||align="right"|معیشت||align="right"|--> |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار برق|Largest electricity producer]]''', 4,367,874,939,000 kWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Wind power#Wind power usage|Largest wind power producer]]''', 25,237 MWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[نویاتی توانائی بلحاظ ملک|Largest nuclear power producer]]''', 101,119 MWh ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[نویاتی توانائی بلحاظ ملک|Most nuclear reactors for electricity generation]]''', 104 ||align="right"|توانائی||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Coal#World coal reserves|Largest proven coal reserves]]''', 246,643 million tons||align="right"|توانائی||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرونی قرض|Largest external debt]]''', $13,773,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Largest government budget revenues]]''', $2,524,000,000,000||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Largest government budget expenditures]]''', $2,979,000,000,000||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست حکومتی بجٹ بلحاظ ملک|Highest government budget deficit]]''', $-455,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[محفوظ طلا|Largest official gold reserves]]''', 8,133.5 tons ||align="right"|مالیات||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ بیرون ملک براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری|Largest stock of foreign direct investment abroad]]''', $2,751,000,000,000.00 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ موصول براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری|Largest stock of received foreign direct investment]]''', $2,220,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ درآمدات|Largest importer]]''', $2,190,000,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست خود مختار ممالک بلحاظ موجودہ اکاؤنٹ توازن|Worst current account balance]]''', -$664,125,000,000 ||align="right"|مالیات||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Exclusive Economic Zone#Rankings by area|Largest Exclusive Economic Zone]]''', 11,351,000&nbsp;km²||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار بینٹو نائٹ|Largest bentonite producer]]''', 4,620,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[:File:2005molybdenum (mined).PNG|Largest molybdenum producer]]''', 58,900 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پیداوار نمک|Largest salt producer]]''', 46,500,000 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Cheese#World production and کھپت|Largest cheese producer]]''', 4,275 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Cellulose|Largest cellulose producer]]''', 47,047 tons||align="right"|صنعت||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[Arms industry#World's largest arms exporters|Largest arms exporter]]''', $7,454,000,000 ||align="right"|صنعت <br> عسکری||align="right"|2007 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ عسکری اخراجات|Largest military budget]]''', $ 518,100,000,000||align="right"|عسکری||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of aircraft carriers by country|Most aircraft carriers in operation]]''', 11||align="right"|عسکری||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most cruisers in operation]]''', 22||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most destroyers in operation]]''', 53||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Most nuclear submarines in operation]]''', 71||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ سطح پيما فوجی آلات|Largest airforce]]''', 4000 units||align="right"|عسکری ||align="right"| |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Highest science papers output''', 2,798,448 journal papers published between 1998-2008<ref>{{cite web |url=http://sciencewatch.com/dr/sci/08/jun15-08_1/ |title=Output in سائنس: Top Ten Countries, 1998-2008 |publisher=سائنس Watch |date=June 15, 2008 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Most cited country''', 35,368,367 citations between 1993-2003<ref>{{Cite web |url=http://in-cites.com/research/2004/march_8_2004-1.html |title=Most-Cited Countries: The Top Ten, 1993-2003 |publisher=Sci-Bytes |date=March 8, 2004 |accessdate=February 1, 2013}}</ref>||align="right"|سائنس||align="right"|2004 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[List of Olympic کھیلs host cities#Total Olympic کھیلs by country|Most Olympic کھیلs hosted]]''', 8 ([[1904ء گرمائی اولمپکس]], [[1932ء گرمائی اولمپکس]], [[1984ء گرمائی اولمپکس]], [[1996ء گرمائی اولمپکس]], [[1932 Winter Olympics]], [[1960 Winter Olympics]], [[1980 Winter Olympics]], [[2002 Winter Olympics]])||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[All-time Olympic کھیلs medal count|Most Olympic medals]]''', 1017 gold, 2551 total||align="right"|کھیل||align="right"|2010 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[All-time Olympic کھیلs medal count|Most Summer Olympic medals]]''', 2298 total, 930 gold ||align="right"|کھیل||align="right"|2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Winner of most [[FIBA World Championship for Women|Basketball World Championships for Women]]''', 7 (1953, 1957, 1979, 1986, 1990, 1998, 2002)<ref>[http://www.UnitedStatesbasketball.com/news.php?news_page=wwc_results ریاستہائے متحدہ امریکہ Women's World Championship All-Time Results & Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207015732/http://www.unitedstatesbasketball.com/news.php?news_page=wwc_results |date=2019-02-07 }} {{dead link|date=February 2013}}</ref>||align="right"|کھیل||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[FINA World Aquatics Championships#All-time medal since 1973|World Aquatics Championships]]''', 182 gold medals, 434 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[IAAF World Championships in Athletics#Medal totals since 1983|World Championships in Athletics]]''', 120 gold medals, 250 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[List of World Backgammon champions|World Backgammon Championship]]''', 18 wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Women's Baseball World Cup]]''', 2 times winner (2004, 2006)||align="right"|کھیل||align="right"| 2008 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[WTBA World Tenpin Bowling Championships#Medal history|WTBA World Tenpin Bowling Championships]], (women)''' 16 gold medals, 51 total medals||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[UCI BMX World Championships#Nations|UCI BMX World Championships]]''', 24 gold medals, 69 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[World Cup (men's golf)|Golf World Cup]] (men)''', 23 wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[World Lacrosse Championship]] (men)''', 8 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Women's Lacrosse World Cup]]''', 6 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Racquetball World Championships]]'''||align="right"|کھیل||align="right"|2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[ISF Women's World Championship#Medal table|ISF Women's World Championship]] (softball)''', 8 gold medals, 10 total medals||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at tennis [[Davis Cup#Records and statistics|Davis Cup]] (men)''', 32 team wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at tennis [[Fed Cup#Records and statistics|Fed Cup]] (women)''', 17 team wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at tennis [[Hopman Cup#Records and statistics|Hopman Cup]] (mixed pairs)''', 5 team wins||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Best performance at [[Water polo at the World Aquatics Championships|FINA World Water Polo Championship]] (women)''', 3 times winner||align="right"|کھیل||align="right"| 2009 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ ریل نقحمل حجم جالکار|Longest total length of railways]]''', 227,736&nbsp;km<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html "Railways"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124012056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html |date=2018-11-24 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2003 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ حجم شارع جالکار|Longest total length of roadways]]''', 6,407,637&nbsp;km<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html "Roadways"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702023929/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html |date=2017-07-02 }}. The World Factbook. CIA.</ref>||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2004 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''Most airports''', 15,095<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html "Airports"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530055415/https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2053rank.html |date=2016-05-30 }}. The World Factbook. CIA.</ref> ||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2005 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ پائپ لائنوں کی کل لمبائی|Largest total length of pipelines]]''', 793,285&nbsp;km||align="right"|نقل و حمل||align="right"|2006 |- |{{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ فی کس محرکی ناقل|Most motor vehicles per capita]]''', 765 per 1000 population||align="right"|نقل و حمل <br> کھپت||align="right"|2009 |- |{{flag|یوراگوئے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شمالی ترین نقطہ|Most southernmost northernmost point on land]]''', 30°05'S||align="right"|جغرافیہ ||align="right"|2009 |- |{{flag|ازبکستان}}||'''[[Double landlocked#Doubly landlocked country|Largest double landlocked country]]''', 447,400 km2 (172,742 sq mi)||align="right"|جغرافیہ||align="right"| |- |{{flag|ویٹیکن سٹی}}||'''[[List of countries by population|Smallest population]]''', 800||align="right"|آبادیات||align="right"|2008 |- |{{flag|ویٹیکن سٹی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Largest percentage of immigrant population]]''', 100%||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ویٹیکن سٹی}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ رقبہ|Smallest total area]]''', 0,44&nbsp;km²||align="right"|جغرافیہ||align="right"|2009 |- |{{flag|وینزویلا}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تیل کے ثابت شدہ ذخائر|Largest proven oil reserves]]''', {{convert|296,500,000000|oilbbl|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/data_graphs/330.htm |title=OPEC Share of World Crude Oil Reserves 2011 |publisher=Organization of the Petroleum Exporting Countries |accessdate=February 1, 2013}}</ref> ||align="right"|توانائی||align="right"|2010 |- |{{flag|وینزویلا}}||'''Best performance at Big Four Beauty Pageants ([[Miss Universe]], [[Miss World]], [[Miss International]], [[Miss Earth]])''', 19 times winner||align="right"|ثقافت||align="right"| 2011 |- |{{flag|ویتنام}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ غیر ملکی نژاد آبادی|Smallest percentage of immigrant population]]''', 0.0249%||align="right"|آبادیات||align="right"|2005 |- |{{flag|ویتنام}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ تعداد فوجی و نیم فوجی عملہ|Largest paramilitary]]''', 5,080,000 ||align="right"|عسکری||align="right"| 2006 |- |{{flag|يمن}}||'''Lowest [[مشعر حبالہ محیط عالم|Web Index]] score according to the [[World Wide Web Foundation]]''', 0||align="right"|طرزیات||align="right"|2012 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح بے روزگاری|Highest unemployment rate]]''', 90% of population||align="right"|آبادیات <br> معیشت||align="right"|2009 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ خام ملکی پیداوار شرح اضافہ (گزشتہ سال)|Worst GDP (real) decline]]''', -14.10% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceB"/> ||align="right"|معیشت||align="right"|2008 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح سود مرکزی بینک|Highest central bank interest rate]]''', 975.00%||align="right"|مالیات||align="right"|2007 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ حکومتی قرض|Highest public debt as percentage of GDP]]''', 241.20% ||align="right"|مالیات||align="right"|2008 |- |{{flag|زمبابوے}}||'''[[فہرست ممالک بلحاظ شرح اضافہ صنعتی پیداوار|Worst industrial production decline]]''', -14.70% ([[کتاب حقائق عالم]] est.)<ref name="ReferenceA"/> ||align="right"|صنعت||align="right"|2008 |- |} ایہ دیس اتلیاں لسٹاں چ نئیں: {{Multicol}} *{{flag|البانیہ}} *{{flag|الجزائر}} *{{flag|اینٹیگوا و باربوڈا}} *{{flag|آرمینیا}} *{{flag|بہاماس}} *{{flag|بحرین}} *{{flag|بارباڈوس}} *{{flag|بیلیز}} *{{flag|بینن}} *{{flag|بولیویا}} *{{flag|بوسنیا و ہرزیگووینا}} *{{flag|برونائی}} *{{flag|برما}} *{{flag|کمبوڈیا}} *{{flag|کیمرون}} *{{flag|کیپ ورڈی}} *{{flag|چاڈ}} *{{flag|اتحاد القمری}} *{{flag|کروشیا}} *{{flag|قبرص}} *{{flag|جبوتی}} *{{flag|ڈومینیکا}} *{{flag|جمہوریہ ڈومینیکن}} *{{flag|ایکواڈور}} *{{flag|ایل سیلواڈور}} *{{flag|استوائی گنی}} *{{flag|اریتریا}} *{{flag|گیبون}} *{{flag|گیمبیا}} *{{flag|گھانا}} *{{flag|گریناڈا}} *{{flag|گوئٹے مالا}} *{{flag|گنی بساؤ}} *{{flag|گیانا}} *{{flag|ہیٹی}} *{{flag|جمیکا}} *{{flag|کینیا}} *{{flag|کرغیزستان}} {{Multicol-break}} *{{flag|لاؤس}} *{{flag|لٹویا}} *{{flag|لبنان}} *{{flag|لائبیریا}} *{{flag|مقدونیہ}} *{{flag|ملاوی}} *{{flag|ملائشیا}} *{{flag|مالٹا}} *{{flag|جزائر مارشل}} *{{flag|موریتانیہ}} *{{flag|موریشس}} *{{flag|مراکش}} *{{flag|موزمبیق}} *{{flag|ناورو}} *{{flag|نکاراگوا}} *{{flag|پلاؤ}} *{{flag|رومانیہ}} *{{flag|روانڈا}} *{{flag|سینٹ کیٹز}} *{{flag|سینٹ لوسیا}} *{{flag|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} *{{flag|سامووا}} *{{پرچم|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} *{{flag|سینیگال}} *{{flag|سیچیلیس}} *{{flag|سیرالیون}} *{{flag|سلوواکیہ}} *{{flag|سلووینیا}} *{{flag|جزائر سلیمان}} *{{flag|سرینام}} *{{flag|تاجکستان}} *{{flag|تھائی لینڈ}} *{{flag|ٹوگو}} *{{flag|ٹونگا}} *{{flag|ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو}} *{{flag|تونس}} *{{flag|وینوآتو}} *{{flag|زیمبیا}} {{Multicol-end}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{دیساں دیاں لسٹاں}} [[گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں]] [[گٹھ:لسٹاں]] [[گٹھ:امتیازی مقام اعتبار نال دیساں دیاں لسٹاں]] 8w866n9jlx562phnu3h2t8ui88pir3i 0 56567 711698 662876 2026-09-23T19:05:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711698 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = رعنا ایوب | image = Rana Ayyub.jpg | caption = رعنا ایوب 2016 وچّ |birth_date = {{birth date and age|df=y|1984|5|1}} |religion = [[اسلام]]<!-- Please do not change it since it is for religion، not for sects or other religious groupings --> |denomination = [[سنی اسلام]] | nationality = بھارتی | occupation = پترکار، لیکھک، کالم نویس }} '''رعنا ایوب''' اک [[بھارت|بھارتی]] صحافی ہے۔ اس نے پہلاں ''[[تہلکہ]]'' لئی اک پترکار وجوں کم کیتا، اتے ہن این ڈی ٹیوی اتے آؤٹ لک لئی ستنتر کالم نویس ہے۔<ref>http://www.ndtv.com/author/rana-ayyub</ref> رعنا ایوب نے ''تہلکہ'' توں نومبر 2013 وچ، اس دے ایڈیٹر-ان-چیف ترن تیجپال دے خلاف اک جنسی حملے دے دوش دی سنگٹھن دے پربندھن ولوں کوتاہی دے خلاف مخالفت کرن لئی.استعفٰی دے دتا۔<ref name="ToI_DNA_2015">{{خبر دا حوالہ|title=DNA takes down article critical of Amit Shah|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Outrage-on-social-media-after-DNA-takes-down-article-critical-of-Amit-Shah/articleshow/38264714.cms|accessdate=12 July 2014}}</ref><ref>{{خبر دا حوالہ|url=http://www.firstpost.com/india/tehelka-scandal-senior-editor-rana-ayyub-quits-in-protest-1250617.html|title=Tehelka scandal: Senior editor Rana Ayyub quits in protest|publisher=<nowiki>Firstpost]]</nowiki>}}</ref> اوہ [[نرندر مودی]] دی اگوائی والی [[بھارتی جنتا پارٹی]] (بھاجپا) دی سرکار دی ناقد رہی ہے۔<ref name="ToI_DNA_2015">{{cite news |title=DNA takes down article critical of Amit Shah |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Outrage-on-social-media-after-DNA-takes-down-article-critical-of-Amit-Shah/articleshow/38264714.cms |accessdate=12 July 2014}}</ref> گجرات دے فرضی مقابلیاں دی رعنا ایوب دی تفتیش نوں [[آؤٹ لک]] رسالے نے دنیا بھر دے سبھناں سمیاں دیاں ویہہ مہان میگزین کہانیاں وچوں اک دے روپ سوچیبدھّ کیتا ہے۔<ref>http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-20-greatest-magazine-stories/295660 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412095327/http://www.outlookindia.com/magazine/story/the-20-greatest-magazine-stories/295660 |date=2017-04-12 }}</ref> نرندر مودی بارے اس دی کتاب 25 مئی 2016 نوں ریلز کیتی گئی۔<ref>[http://thewire.in/2015/12/28/ten-books-that-will-set-the-conversation-in-2016-18089/]</ref> اداکارہ رچا چڈا دا کہنا ہے کہ اسنوں اپنی آ رہی فلم ''چاک اتے ڈسٹر'' لئی رعنا ایوب توں پریرنا ملی ہے، جس وچّ اوہ پترکار دا رول کردی ہے۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Richa-Chadda-to-play-a-journalist/articleshow/47813780.cms]</ref> اس اک سوے پرکاشت پاٹھ "[[گجرات فائلز]]: انوٹمی آف اے کور اپّ" دی لکھاری ہے۔<ref>http://www.caravanmagazine.in/vantage/lone-soldier-excerpt-rana-ayyub-gujarat-files</ref> == حوالے == {{Reflist}} [[گٹھ:بھارتی لکھاری]] [[گٹھ:ہندی لکھاری]] [[گٹھ:مسلمان]] [[گٹھ:بھارتی مسلمان]] [[گٹھ:بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:۱۹۸۴ دے جم]] euwfdiwh1ph0vxmterq72f1vnyu6m3b 0 56976 711736 646820 2026-09-24T00:25:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711736 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = شکیل اعظمی | nativename = {{Nastaliq|شکیل اعظمی}}<br />शकील आज़मी | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1971|04|20}} | birth_place = [[اعظم گڑھ]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] | occupation = شاعر، گیت کار، پٹکتھا | spouse = نسرین خان | children = Almas Khan<br />Kaiyenat Khan<br />Altamash Khan<br />Sadaf Khan<br />Shaziya Khan<br />Ayesha Khan | parents = Wakeel Ahmed Khan<br />Sitarunisa Khan }} '''شکیل اعظمی''' (جنم 20 اپریل 1971 وچ )[[اعظم گڑھ]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] اک گیت کار لکھاری ہے، جسنے 11 ساہتی انعام جتے ہن۔<ref>http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/index/id/6821 Article in BollywoodHungama.com</ref> ==فلموگرافی== گیت کار وجوں * [[لکھنوی عشقَ]] 2015 وچ * [[عشق کے پرندے]] 2015 وچ <ref> http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/4123729 </ref> * ''[[ضد (2014 فلم) | ضد]] '' * [[کرلے پیار کرلے]] * [[یا رب]] * [[1920: ایول ریٹرن]] == چھپیاں کتاباں == *دھوپ دریا (شعری مجموعہ) - 1996 *ایشٹرے (شعری مجموعہ) - 2000 *رستہ بلاتا ہے (شعری مجموعہ) - 2005 *خزاں کا موسم رکا ہوا ہے (شعری مجموعہ) – 2010 *مٹی میں اسمان (شعری مجموعہ) - 2012 *پوکھر میں سنگھاڑے، بچپن جیونی (شعری مجموعہ) - 2014 ==باہرلے جوڑ== * {{IMDb name|1781121}} * http://hindigeetmala.net/lyricist/shakeel_azmi.php * http://gaana.com/artist/shakeel-azmi * http://www.timesmusic.com/list/artist/shakeel-azmi-1779-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629152222/http://www.timesmusic.com/list/artist/shakeel-azmi-1779-1.html |date=2017-06-29 }} * http://www.saregama.com/portal/pages/artist?mode=get_details_by_name&artistName=SHAKEEL%20AZMI * https://web.archive.org/web/20150925100341/http://www.bbc.co.uk/music/artists/bd030977-ddb9-49a3-9cd2-f32511e2f124 == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ: بھارتی شاعر]] [[گٹھ: بھارتی مسلمان]] [[گٹھ: بھارتی گیت کار]] [[گٹھ:1971ء دے جم]] [[گٹھ: شاعر]] 81d45dt480f13tk4ex9kv8tug6k1z63 0 58282 711626 450428 2026-09-23T14:46:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711626 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Jared Kushner cropped.jpg | caption = کشنر 2008 وچّ | birth_name = جیریڈ کوری کشنر | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1981|1|10}} | birth_place = | education = [[The Frisch School]] | alma_mater = [[ہارورڈ یونیورسٹی]] <small>([[Bachelor of Arts|A.B.]])</small><br/>[[New York University]] <small>([[Juris Doctor|J.D.]])</small> | occupation = [[Real estate developer]], newspaper publisher, investor | known_for = Co-owner of [[Kushner Properties]]<br> Owner of ''[[The New York Observer]]'' | religion = [[Orthodox Judaism]] | ethnicity = [[یہودی]] | spouse = [[اوانکا ٹرمپ]] (2009–ہن تکّ) | children = 3 | parents = Seryl Stadtmauer<br> [[Charles Kushner]] | residence = [[نیویارک شہر]]، [[نیویارک]]، امریکہ | relations = [[جوشوآ کشنر]] (بھرا)<br> نکولا کشنر (بھین)<br> ڈارا کشنر (بھین)<br>[[چارلس کشنر]] (پیؤ)<br>[[ڈونلڈ ٹرمپ]] (سوہرا)<br>[[اوانا ٹرمپ]] (سسّ)<br>[[Donald Trump Jr.]] (brother-in-law)<br>[[Eric Trump]] (brother-in-law)<br> Tiffany Trump (half sister-in-law)<br> [[بیرن ٹرمپ]] (half brother-in-law)<br>[[میلانیا ٹرمپ]] (stepmother-in-law) }} '''جیریڈ کشنر''' اک امریکی وپاری اتے نویشک ہے۔ اوہ ریئل اسٹیٹ کمپنی [[کشنر پراپرٹیز ]] اتے [[دا نیویارک اوبزرور]] اخبار دی اشاعت کرن والی کمپنی دا مالک وی ہے۔ اوہ ریئل اسٹیٹ بلڈر [[چارلس کشنر]] دا بیٹا اتے [[اوانکا ٹرمپ]]، جو کی [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دی بیٹی ہے، دا شوہر ہے۔ ==مڈھلا جیون اتے سکھیا== ==حوالے== {{حوالے}} ==باہری جوڑ == *[http://www.observer.com ''The New York Observer'' official website] *[https://web.archive.org/web/20160304140102/http://www.boston.com/news/globe/living/articles/2006/09/04/harvards_admissions_of_gilt/?%20Boston%20Globe%20Article%20Charles%20Kushner%20buys%20Harvard%20admission%20for%20son "Harvard's Admissions of Gilt"], boston.com, September 4, 2006; accessed December 26, 2014, *[http://www.nytimes.com/2011/06/26/fashion/life-in-the-fishbowl-for-jared-kushner.html?_r=1&ref=fashion Feature on Jared Kushner], nytimes.com; accessed December 26, 2014. [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:امریکی لوک]] [[گٹھ:ٹرمپ پروار]] sd0vun7dd3k0hawrjhghi99mt2og1sj 0 59090 711805 529828 2026-09-24T09:45:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711805 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg | image_size = 250px | name = مہادیو دیسائی | caption = مہادیو دیسائی گاندھی دے نال | birth_name = | birth_date = 1 جنوری 1892 | death_date ={{death date and age|df=y|1942|08|15|1892|01|01}} | birth_place = [[سورت]]، [[گجرات]]، [[بھارت]] | nationality = [[بھارتی]] | known_for =آزادی کارکن<br />مہاتما گاندھی دا معاون اتے نجی سیکٹری | education = ایل ایل بی | alma_mater = [[گجرات]] }} '''مہادیو دیسائی''' ([[گجراتی بولی|گجراتی]]: મહાદેવ દેસાઈ) (1 جنوری 1892 - 15 اگست 1942) نوں [[بھارت]] دا آزادی کارکن اتے لکھاری سی۔ پر اس دی پرسدھی اس کارن ودھیرے ہے کہ اوہ لما سماں (قریب 25 سال) [[مہاتما گاندھی]] دا معاون اتے نجی سیکٹری رہا۔ اسنوں "گاندھی دا [[جیمس باسویل|باسویلّ]]، گاندھی سقراط دا [[افلاطون]]، گاندھی بدھ دا [[انند]]" وکھ وکھ نام دتے جاندے ہن۔<ref>{{cite news|title=Price of Freedom|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238154|accessdate=30 November 2012|newspaper=Outlook|date=15 August 2008|archivedate=7 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407094911/http://www.outlookindia.com/article.aspx?238154}}</ref><ref name="hindu">{{cite news|last=Guha|first=Ramachandra|title=Mahadev ..|url=http://www.hindu.com/mag/2005/10/23/stories/2005102300210300.htm|accessdate=30 November 2012|newspaper=The Hindu|date=23 October 2005}}</ref> ==زندگی== مہادیو سورت دے اک چھوٹے جہے پنڈ وچّ 1 جنوری 1892 نوں پیدا ہویا سی۔ [[مہاتما گاندھی]] نوں اوہ پہلی وار 3 نومبر 1917 نوں گودھرا وچ منعقد اک میٹنگ وچّ ملیا سی۔ ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:گجراتی لکھاری]][[گٹھ:بھارتی لکھاری]] [[گٹھ:ہندی لکھاری]][[گٹھ:ہندو شخصیتاں]] aqjik6rkgj7jj2349ejgpbpqqm54zzt 0 59951 711705 645910 2026-09-23T20:05:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711705 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=<span class="cx-segment" data-segmentid="79"><span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67">ریتکا</span></span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="79"><span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67">''' '''</span>کھیڑا</span></span>|image size=250px|image_size=250px|birth_place=بھارت<br>|residence=[[New Delhi|نویں دلی]]،بھارت|nationality=بھارتی <br>|alma mater=[[Delhi School of Economics|<span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="72"></span>]][[Delhi School of Economics|دلی اکنامکس سکول]]|alma_mater=[[Delhi School of Economics]]|occupation=[[Development economist|وکاس ارتھ شاستر<br> ]]}}'''ریتکا کھیڑا''' اک بھارتی ماہر معاشیات اتے سماجی سائنسدان ہے۔<ref>{{Cite web |title=Govt urged not to link UID, NREGA - The Times of India |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-02/india/28259307_1_uid-number-job-scheme-mnrega |access-date=2017-03-30 |archive-date=2012-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104025314/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-02/india/28259307_1_uid-number-job-scheme-mnrega |dead-url=yes }}</ref> == شروع دا جیون == <span class="cx-segment" data-segmentid="67">'''ریتکا '''</span>کھیڑا دلی اکنامکس سکول توں اک پیئیچڈی ہے۔ اوہ نامی ارتھ شاستری، [[جیاں دریز]] دی اک ودیارتھی اتے کارکن ہے۔ == کیریئر == <span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67">ریتکا</span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="72"><span class="cx-segment" data-segmentid="67"></span>کھیڑا</span>, بھارتی تکنیکی سنستھان، دلی وچّ انسانی اتے سماجی علم ڈیپارٹمنٹ وچّ <span class="cx-segment" data-segmentid="79">اک ایسوسیئیٹ پروفیسر ہے۔ </span>اوہ بھارت دی نریگا یوجنا نوں عمل وچّ لیاؤن لئی سرگرم طور تے کم کر رہی ہے۔ اوہ جی بی پنت سماجک وگیان سنستھان ،  الہٰ آباد یونیورسٹی نال جڑی رہی اتے دلی دے سکول آف اکونامکس دی ترقی لئی معاشیات سنستھان دی اک وزیٹر ہے۔<ref>[http://www.indianexpress.com/news/on-deaf-ears/589400/3 On deaf ears]</ref> اس نے نریگا،  سروجنک ونڈ پرنالی (پیڈیئیس) اتے بھارت نال متعلق ہور سماجی - اقتصادی مدعیاں دا وشلیشن کرن بارے کافی کجھ سودھ پتر شائع کیتے ہن۔ اس دا سبھ توں اہم پروجیکٹ نریگا دے کم دا "سموہ ماپ"  -  جلور پریوگ <span class="cx-segment" data-segmentid="83">ہے۔</span><ref>[http://ideas.repec.org/e/pkh153.html Reetika Khera at IDEAS]</ref> <ref>[http://www.outlookindia.com/article/Water-For-The-Leeward-India/289801] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202185405/http://www.outlookindia.com/article/water-for-the-leeward-india/289801 |date=2016-02-02 }} PEEP Survey 2013</ref><span class="cx-segment" data-segmentid="83">اس دے سبھ توں ودھ حوالیاں لئی ورتے گئے </span><span class="cx-segment" data-segmentid="83"><span class="cx-segment" data-segmentid="89">پیئر-رویو ہوئے </span>پرچے</span> ہن: == حوالے == {{reflist}} == باہری لنک == * [https://www.youtube.com/watch?v=4ru-9_rfWUQ <span class="cx-segment" data-segmentid="67">'''ریتکا'''</span> کھیرا نال] انٹرویو <br> * [http://www.hindu.com/mag/2010/11/14/stories/2010111450010100.htm کالم ہندو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120151806/http://www.hindu.com/mag/2010/11/14/stories/2010111450010100.htm |date=2010-11-20 }} * [http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/columnsothers/Not-all-that-unique/Article1-593541.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114062708/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/columnsothers/Not-all-that-unique/Article1-593541.aspx |date=2010-11-14 }} * 17:45 منٹ تے <br> * [http://hss.iitd.ac.in/faculty/reetika-khera] آئیائیٹی دلی ویبپیج [[گٹھ:بھارتی عورتاں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:بھارتی لوک]][[گٹھ:بھارتی شخصیتاں]] 38ipmmox6vb7vq10suitw8edrveu3d2 0 60168 711634 679652 2026-09-23T15:50:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711634 wikitext text/x-wiki '''حصہ ہلال''' ({{Lang-ar|حصة هلال}}) اک [[سعودی عرب]] دی شاعرہ ہے ۔ اوہ پہلاں اپنے گپت نام ریمیا ({{Lang-ar|ريميه}}),<ref name="rock">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=x4fQDPclBmsC&pg=PA160|title=Rock the Casbah: Rage and Rebellion Across the Islamic World|last=Wright|first=Robin|publisher=Simon & Schuster|pages=160&ndash;168}}</ref> دے تحت لکھدی سی۔اسنے عرب دنیا دے باہر ادوں مشہوری حاصل کیتی جدوں اسنے اک اماراتی ریالٹی ٹیلیوژن شاعری مقابلے ، ملئن دا شاعر تے فتویاں دے خلاف شاعری سنائی، اتے پروگرام دے فائنل تکّ پجن والی پہلی عورت بنی۔ == مڈھلا جیون اتے کم == ہلال، جس دا پورا نام ہے حصہ ہلال الملہان الانزی، دا جنم سعودی عرب دے اتتلے لہندے وچّ [[اردن]] دے کول، اک بدو قبیلے وچّ ہویا سی، اتے اوہ 12 سال دی عمر وچّ شعر لکھن لگی اتے لیکھنی اتے نیاں دے تھیم وی اسدی لیکھنی وچّ شامل سن۔  اوہ اپنی شاعری اپنے پروار کولوں لُکا کے رکھدی، جسنوں شاعری قبول نہیں سی۔<ref name="voice">{{Cite news|title=Hissa Hilal, the voice of the Millions|last=Ghafour|first=Hamida|date=April 2, 2010|work=The National}}</ref> اوہ [[بحرین]] وچّ ہائی سکول گئی ، جتھے اس نے کلاسک [[انگریزی ساہت]] پڑھیا ، لیکن مالی کارناں کرکے یونیورسٹی وچّ پڑھائی نہ کر سکی۔ [[ریاض]] شہر وچّ اک ہسپتال وچّ اک لپک حالت وچّ کم کردے ہوئے ہلال اپنیاں کجھ شاعری سعودی اخباراں اتے رسالےآں وچّ شائع کر رہی سی اتے اپنی پہلی وکری نال ہوئی کمائی نال فیکس مشین خرید لئی تانکِہ اوہ گھر بیٹھی کلا لیکھ لکھ سکے۔ ہلال نے سعودی عرب اتے [[فارس دی کھاڑی]] دے علاقے وچّ کئی اخباراں اتے رسالےآں لئی اک اڈیٹر دے روپ وچّ کم کیتا ، اتے ال-حیات دی شعری اڈیٹر وی رہی۔ <ref name="alapn">{{Cite news|url=http://www.alapn.com/en/news.php?cat=1&id=1561|title=Poetess speaks her mind|date=March 21, 2011|publisher=Poetry News Agency|accessdate=April 2, 2017|archivedate=March 3, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303212438/http://www.alapn.com/en/news.php?cat=1&id=1561}}</ref> اسنے دو شعری مجموعے شائع کیتے: ''ریت دے ڈھیر دی بولی'' (1993) اتے ''دی بیڈیوڈ ون''۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.alraimedia.com/alrai/ArticlePrint.aspx?id=281184|title=قراءة في كف ريمية هلال|last=العنزي|first=باسمة|date=June 13, 2011|publisher=Al Rai Media|accessdate=April 2, 2017|archivedate=March 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309164403/http://www.alraimedia.com/alrai/ArticlePrint.aspx?id=281184}}</ref> اس سمیں دے دوران، اوہ اپنے گپت نام ریمیا دے تحت لکھدی سی۔  ہلال دا کہنا ہے کہ ویاہ نال اسنوں اپنے پروار توں ہور زیادہ تعمیری آزادی ملی ہے، اتے اسدے چار بچے ستھرتا دا سروت ہن۔ اس دا شوہر وی اک شاعر ہے۔ ہلال ''ملیان دا کوی ''دیاں پہلیاں رتاں وچّ وی حصہ لینا چاہندی سی، لیکن اک سعودی عورت نوں دیس توں باہر یاترا کرن لئی شوہر ولوں لکھتی اجازت لوڑ ہندی ہے۔ اس دے شوہر نے اجازت دین توں انکار تاں نہیں سی کیتا لیکن اوہ ایہہ دین وچّ سنکوچ کردا سی۔ ایہہ چوتھی رتّ سی کہ اسنے اسنوں ایہہ لکھتی اجازت ملی۔ == ''ملیان دا شاعر'' == ہلال اتے اسدی شاعری دوناں دی ججاں تے ''لکھاں دے شاعر'' دے ویکھن والے نے بوہت زیادہ تعریف کیتی ۔  اک ججّ نے کیہا، اسدی طاقت بمباں دی کھوج وچّ پئی ہے ... اسدی شاعری طاقتور ہے۔ اوہ ہمیشہ اختلافی مضموناں اتے وی سنیہا اتے مضبوط رائے دندی ہے۔ <ref name="spiegel">{{Cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/verse-behind-the-veil-saudi-woman-challenges-religious-order-with-poetry-a-689018.html|title=Verse Behind the Veil|last=Smoltczyk|first=Alexander|date=April 16, 2010|work=Der Spiegel}}</ref> مقابلے وچّ ہلال دی سبھ توں پرسدھ شاعری فتویاں دی افراتفری سی۔ اسنے تکانت میل ڈیکٹیلس وچّ اسبھیا مولویاں دی، جو اسدے دیس نوں چلاندے ہن، اوہناں دے تشدد دی نندیا کردے ہوئے اتے اوہناں دے کٹرپنتھی رخ توں نکلدے ادھیکاراں دے پرتبندھاں دی نندا کردے ہوئے تنقید کیتی۔  <ref name="bbc">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8587185.stm|title=Saudi female poet whose verse inflames and inspires|date=March 25, 2010|publisher=BBC}}</ref> اس شاعری نوں خاص کر شیخ عبدالرحمن البرق دیاں حالیہ ٹپنیاں تے پرتیکرآ دین دے روپ وچّ ویکھیا گیا سی، جنہاں وچّ سیکس ایکیکرن دے سپوٹراں نوں موت دین نوں کیہا گیا سی۔ <ref name="independent">{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/saudi-woman-poet-lashes-out-at-clerics-in-arabic-idol-1926176.html|title=Saudi woman poet lashes out at clerics in 'Arabic Idol'|last=Bland|first=Archie|date=March 24, 2010|work=The Independent}}</ref> اس شاعری کرکے ہلال نوں آنلائین موت دی دھمکی ملی۔<ref name="threats">{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/millions-poet-finalist-defies-death-threats#full|title=Million's Poet finalist defies death threats|last=Hassan|first=Hassan|date=March 19, 2010|work=The National}}</ref> اوہ کہندی ہے کہ اوہ کٹرپنتھی مولویاں دے بیان لئی اپنی شاعری وچّ اتیجک بھاشا اتے منظرکشی دا پریوگ کردی ہے جو خودکش حملہ آوراں دے اک بمب دا آبھاس دندی ہے ، کیونکہ "اگرواد انا مضبوط ہے اتے تسی اسدے بارے وچّ کسے ہور طریقے نال گلّ نہیں کر سکدے"۔  اگلے ہفتے ہلال دی شاعری اسے طرحاں دے تھیم اتے 15 چھنداں دی سی، اتے اسنوں راؤنڈ دے سبھ توں ودھ انک اتے فائنل وچّ تھاں ملیا اتے اسدے ساہس لئی ججاں نے اسدی تعریف کیتی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=37912|title='Fatwa' poetess makes it to Million's Poet final|date=March 18, 2010|publisher=Middle East Online|accessdate=April 2, 2017|archivedate=June 4, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160604072349/http://www.middle-east-online.com/english/?id=37912}}</ref> انتم توں پہلے دور وچّ ہلال دی شاعری نے کیہا کہ میڈیا، اک وشا جو ججاں نے چنیا سی، دا استعمال اگیان اتے سینسرشپ نال لڑن لئی کیتا جا سکدا ہے۔ میں پرکاش دی لڑائی وچّ پرکاش دے پنچھیاں وچّ شامل ہاں، اسیں اک اجیہے سنسار دے نال اگے ودھنا چاہندے ہاں جو اسدی اگیانتا نال لڑ رہا ہے۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/use-millions-show-to-reach-the-world-poet-says|title=Use Million's show to reach the world, poet says|last=Hassan|first=Hassan|date=March 26, 2010|work=The National|last2=Dajani|first2=Haneen|accessdate=April 2, 2017|archivedate=June 2, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602052205/http://www.thenational.ae/news/uae-news/use-millions-show-to-reach-the-world-poet-says}}</ref> ہلال مقابلے وچّ تیسرے تھاں اتے آئی، تیہہ لکھ درہم جتکے اتے زیادہ تیویں سنن والیاں دے میبراں نوں پہلاں کدے نالوں کتے زیادہ فائنل وچّ حصہ لین لئی پریرت کیتا۔<ref name="al-arabiya">{{Cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2010/04/08/105288.html|title=Kuwaiti poet wins Million's Poet first prize|last=Al-Sharif|first=Ahmed|date=April 8, 2010|work=Al-Arabiya}}</ref><ref name="great-things">{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/arts-culture/hissa-hilal-you-will-see-a-lot-of-great-things-coming-from-saudi-women|title=Hissa Hilal: You will see a lot of great things coming from Saudi women|last=Saeed|first=Saeed|date=March 27, 2011|work=The National}}</ref> اس دی انتم اینٹری کوی ولوں اس دیاں شاعری نوں اک پتہ سی: تہاڈے کول اک لہراؤندا کھنبھ ہے / تہاڈے کھلے اسمان تہانوں دھوکھا نہیں دینگے۔  اسنے منصفیاں دے پینل ولوں سبھ توں ودھ سکور حاصل کیتا، جو کہ امیدوار دے انتم سکور دے 60 % نوں گنیا جاندا ہے، لیکن مقابلہ جتن لئی لوڑیندے ویکھن والےآں دے ووٹ اس نوں نہیں مل سکے۔<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8610237.stm|title=Saudi female poet Hissa Hilal loses in contest final|date=April 8, 2010|publisher=BBC}}</ref> د انڈپینڈینٹ نے لکھیا ہے کہ لکھاں دا کوی، بنیاد پرستی دے سروپ نوں ویکھدے ہوئے اس دے سنیہے لئی اک خاص طور تے الیکھنی تھاں ہے، جو روائتی شاعری نوں بڑاوا دندی ہے اتے زیادہ پچھم-پربھاوت پرتبھا شوآں دے مقابلے ویاپک اتے زیادہ بنیاد پرست درشکاں تکّ پہنچ سکدی ہے؛ کیونکہ شیلی سنمانت اتے روائتی ہے، سامگری سیماواں نوں موکلا کرن دے سمرتھّ ہے۔ ہلال کہندی ہے کہ حالانکہ اتوادی مولوی ہر کسے دے مانس وچّ ڈونگھے دھارمک پداں اتے پرگٹاویاں دی ورتوں کرکے سمرتھن جٹائے رکھن دے سمرتھّ ہن ، اداروادیاں نوں آدھونک بھاشا، جس نال لوک جڑ نہیں سکدے، دی بجائے اوہناں ورگے ہی محاورے دی ورتوں کرنی چاہیدی ہے۔ وشلیشکاں نے سجھاء دتا ہے کہ کویتا دے اس روپ دا استعمال ساماجک سمسیاواں اتے چرچہ کرن لئی ودھیرے ہی ودھیرے کیتا جا رہا ہے اتے ہلال دی سہبھاگتا دی سمبھاونا اس پرورتی نوں اتے اگے لے جاوے گی ۔<ref>{{Cite news|url=http://www.voanews.com/content/saudi-woman-defies-death-threats-to-finish-third-in-poetry-contest-90217847/115499.html|title=Saudi Woman Defies Death Threats to Finish Third in Poetry Contest|date=April 7, 2010|publisher=Voice of America}}</ref> پروگرام اتے نقاب پہنے ہلال دی حاضری میڈیا وچّ درج کیتی گئی سی۔ اسنے کیہا کہ اسنے اجیہا اس لئی کیتا ہے کہ اسدے پرکھ رشتے داراں، جو اس دی کویتا دا سمرتھن کردے ہن، دی ہور پرشاں دعا را آلوچنا نہیں کیتی جاوے گی، اتے اس نوں آس سی کہ اس دیاں بیٹیاں نوں اپنے چہریاں نوں کور نہیں کرنا پویگا۔ ہلال نے کیہا کہ سعودی عرب دے باہر نقاب پہنے یاترا کردے وقت اس دے انوبھوَ اس پرکیا وچّ شامل ہن جس راہیں فتویاں دی اپھراتفری دی رچنا ہوئی؛ پچھمی دیشاں ولوں ملیاں نکاراتمک پرتیکریاواں اس نوں ایہہ سوچن دی طرف لے گئیاں کہ کویں اپنے دھرم دے اگروادیاں نے سارے مسلماناں نوں بدنام کر دتا ہے ۔ == بعد وچ کم == ملیان دا کوی وچّ بھاگ لین دے بعد ہلال نے کئی اتے کتاباں پرکاشت کیتیاں۔ طلاق اتے کھلو کویتا: آدواسی سوسائٹی وچّ عورتاں دی حالت دی اک ریڈنگ اتے اک گواہ دے روپ وچّ نباتی کویتا (2010), بیدیؤن عورتاں دوارا 1950 توں پہلاں لکھیاں جان والیاں کویتاواں دا اک سنگرہ ہے۔ ہلال نے اس سنگرہ نوں سمپادت کیتا، جس وچّ اوہ بولن دی آزادی اتے پروار دے معاملیاں وچّ خودمختاری دا پردرشن کردے ہوئے ویکھدی ہے، جو سعودی عرب وچّ عورتاں دیاں پہلاں والیاں پیڑیاں وچّ سی۔<ref name="divorce">{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/heritage/millions-poet-star-stirs-divorce-controversy|title=Million's Poet star stirs divorce controversy|last=al Rashedi|first=Layla|date=May 2, 2010|work=The National|last2=Seaman|first2=Anna|accessdate=April 2, 2017|archivedate=June 2, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602073042/http://www.thenational.ae/news/uae-news/heritage/millions-poet-star-stirs-divorce-controversy}}</ref> کتاب وچّ وکھ وکھ پنجاہ بیدیؤن قبیلیاں دیاں ناری کویاں دیاں کویتاواں ہن اتے اس وچّ دو بھاگ، د رائٹ آف چائس اتے انکار اتے پرتیرودھ ہن۔<ref name="gulfnews">{{Cite news|url=http://www.gulfnews.com/news/gulf/uae/general/rimiya-s-poetry-book-published-1.614240|title=Rimiya's poetry book published|date=April 19, 2010|work=Gulf News|accessdate=April 2, 2017|archivedate=May 27, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527213229/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/rimiya-s-poetry-book-published-1.614240}}</ref> کویتاواں دی رچنا دی تاریخ بھنّ بھنّ ہے، جس وچّ سبھ توں پرانیاں دو صدیاں پرانیاں اتے سبھ توں نویاں قریب چالھی سال پرانیاں ہن۔ ہلال اس کتاب دے بارے وچّ کہندی ہے، "قبائلی عورتاں طلاق دا انورودھ کرن لئی کویتا پڑھدیاں سن، اتے جدوں اوہناں دے پتی سندے تاں اوہ اوہناں نوں طلاق دے دندے۔"  کتاب دی کئی کویتاواں نوں پہلی وار 1950ویاں اتے 1960ویاں دے دہاکیاں وچّ عبداللہ ابن رداس دوارا اکتر کیتا گیا سی اتے اوہ زبانی پرمپرا راہیں عورتاں بارے کہانیاں اتے آدھارت ہن، جو اپنے پتیاں توں وکھ ہون دی منگ کردیاں سن، چاہے آزادی اتے آزاد پرکاشن دی اچھا، پتی توں نراشا کرکے، جاں رعب دار جاں سیکسسٹ سسّ-سہرا، جاں جو پتی دوارا شروع کیتے گئے طلاق دے آدیشاں دے جواب وچّ مضبوط سن۔ ہلال دا سنکلن موجودہ وچاراں نوں ردّ کردا ہے کہ آدھونک سماج پرانے دناں دے آدواسی سماج دی تلنا وچّ زیادہ سنسکاری/سبھیاچاری ہے، اتے بیدوئن ریگستان سمدایاں اتے حاوی ہو گئے شہری سمدایاں وچّ لنگ دے وچّ انتر نوں درشاندا ہے۔  اینلائیٹنمینٹ (2011) پچھلے دہاکے دیاں ہلال دیاں کویتاواں دا اک سنکلن ہے، اتے فتویاں دی اپھراتپھری اس وچّ وی شامل ہے۔<ref name="stanza">{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/featured-content/channel-page/arts-culture/middle-article/using-poetry-to-take-a-stanza#full|title=Using poetry to take a stanza|last=Kurpershoeck|first=Marcel|date=November 10, 2012|work=The National|accessdate=April 2, 2017|archivedate=August 9, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809090456/http://www.thenational.ae/featured-content/channel-page/arts-culture/middle-article/using-poetry-to-take-a-stanza#full}}</ref> == حوالے == {{reflist}} == ہور پڑھن لئی== * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=x4fQDPclBmsC&pg=PA160#v=onepage&q&f=false|title=Rock the Casbah: Rage and Rebellion Across the Islamic World|last=Wright|first=Robin|publisher=Simon & Schuster|pages=160&ndash;168}} == باہری لنک == * [http://edythemcnamee.com/2010/04/15/hissa-hilals-poem-against-extremism/ Hilal reads "The Chaos of Fatwas"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140325003949/http://edythemcnamee.com/2010/04/15/hissa-hilals-poem-against-extremism/ |date=2014-03-25 }} * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/programmes/2010/04/100426_outlook_hissa_hilavid.shtml Full translation of "The Chaos of Fatwas"] * [http://suqalmal.blogspot.co.nz/2010/04/hissa-hilal-last-poem-7-april-2010.html Full translation of Hilal's final poem in the contest] [[گٹھ:زندہ لوک]][[گٹھ:عرب شخصیتاں]][[گٹھ:سعودی عرب]] mvshf33x845zpf1tk2i6lpbxc2tll7w 0 61898 711761 638598 2026-09-24T05:08:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711761 wikitext text/x-wiki {{معلومات لباس}} '''قراقلی ٹوپی''' [[قراقلی بھیڈ]] دی کَھل دی اُن نال تیار کیتی جاندی اے۔ قراقلی ٹوپی [[تریخ]]ی طور تے [[استراخان]]، [[قراقل پاکستان]] تے قاراقولچا چ بݨائی تے پِہنی جاندی اے۔ '''قراقل''' دا لفظی مطلب '''کالی اُن''' اے۔ ایہ [[ترک بولی]] دا شبد اے۔ قراقلی ٹوپی مُختلف ڈیزائناں وچ تیار کیتی تے پسند کیتی جاندی اے۔ قراقلی ٹوپی عام طور تے [[وشکارلا ایشیا|وشکارلے ایشیا]] تے [[دکھنی ایشیا]] دے مسلمان مرد پِہندے نیں۔ [[File:Die Kürschnerkunst, Hans Werner, 1914 (S. 017) Rohsortierende Händler aus Buchara.jpg|thumb|360px]] ===جناح کیپ=== بانیِ [[پاکستان]] [[قائداعظم]] محمد علی جناح وی ایہ ٹوپی استعمال کر دے سن۔ ایہ ٹوپی اوہناں نوں بہت جچی تے ایہ ٹوپی [[پاکستان]] چ '''جناح کیپ''' دے [[ناں]] نال مشہور ہوگئی۔ [[پاکستان]] دے سیاݨی عُمر دے لوک وی ایہ ٹوپی اپݨے سِر اُتے لیندے نیں۔ جناح کیپ دی اک ہور شکل رام پوری کیپ وی اے جیہڑی [[پاکستان]] دے پہلے وزیر اعظم لیاقت علی خان ورتدے سن۔ [[File:Jinnah1945c.jpg|thumb|360px|جناح کیپ (قراقلی ٹوپی)]] [[File:102 0198 Karakul3.jpg|thumb|360px|قراقل بھیڈ]] '''قراقلی'''، ٹوپی د‏‏ی اک قسم جو [[بھیڑ]] د‏‏ی اک نسل '''''قراقل''''' د‏‏ی اون تو‏ں تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="foxnews">[http://www.foxnews.com/story/0,2933,51034,00.html [[حامد کرزئی]] د‏‏ی مشہور زمانہ قراقلی بھیڑ د‏‏ی اون تو‏ں تیار ہُندی ا‏‏ے۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501230853/http://www.foxnews.com/story/0,2933,51034,00.html |date=2008-05-01 }} [[فاکس نیوز]]</ref><ref>[http://www.taipeitimes.com/News/bizfocus/archives/2007/05/27/2003362700/print قراقلی فیشن د‏‏ی دنیا وچ مشہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106182750/http://www.taipeitimes.com/News/bizfocus/archives/2007/05/27/2003362700/print |date=2018-11-06 }}, اے پی، ازبکستان، اتوار، مئی 27، 2007- صفحہ: 12</ref> [[اون]] د‏‏ی اوہ قسم جس تو‏ں ایہ ٹوپی تیار کيتی جاندی اے عرف عام وچ '''استر'''، '''استرخان'''، '''براڈ ٹیل'''، '''قاراقولچا''' یا '''ایرانی مینڈھا''' کہلاندی ا‏‏ے۔ قراقل دا لفظی مطلب '''کالی اون''' ا‏‏ے۔ جو [[ترک]] [[لسان|زبان]] دا لفظ ا‏‏ے۔ ٹوپی لمبوتری تے اس دے کئی حصے ہُندے نيں تے سر تو‏ں اتارنے اُتے ایہ سیدھی وی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ <br /> قراقلی عام طور اُتے [[وسط ایشیا|وسط ایشیاء]] تے [[جنوبی ایشیاء]] دے [[مسلما‏ن]] مرد پہندے نيں۔ == جناح کیپ == [[تحریک پاکستان]] د‏‏ی مرکزی شخصیت [[محمد علی جناح]] نے آخری عمر وچ اس ٹوپی وک استعمال کیہ انہاں نو‏‏ں ایہ ٹوپی ایسی جچی کہ اس دا اک متبادل ناں جناح کیپ وی بن گيا۔[[بلوچستان]]، [[خیبر پختونخوا|صوبہ سرحد]] تے [[آزاد کشمیر]] دے عمر رسیدہ افراد وچ خاص طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔ <br /> جناح کیپ د‏‏ی اک ہور مشہور شکل '''رام پوری کیپ''' وی اے، جو [[پاکستان]] دے پہلے وزیر اعظم [[لیاقت علی خان]] پہنا کردے سن ۔ == افریقی قسماں == قراقلی افریقہ وچ وی مشہور اے، ایہ [[افریقی]] تے افریقی نژاد امریکیو‏ں وچ یکساں طور اُتے مشہور رہی ا‏‏ے۔ افریقی صدور موڈیبو کیلٹا (مالی) تے احمد سیکو طور (گھانا) نے قراقلی پہن کر اپنے ملکاں دا یورپی سامراج تو‏ں آزادی دا اظہار کيتا سی۔ قراقلی ہن وی افریقی تے افریقی نژاد امریک‏‏ی جو [[مسیحی]] تے [[یہودی]] مذہب نال تعلق رکھدے نيں، پہنی جاندی ا‏‏ے۔<br /> قراقلی کدی وی سیدھی نئيں پہنی جاندی، بلکہ ایہ سر اُتے ترچھی رکھی جاندی ا‏‏ے۔ افریقہ وچ تینتوے د‏‏ی کھل دے طرز د‏‏ی جناح کیپ نہایت مشہور اے، لیکن ایہ افریقی نژاد امریکیو‏ں وچ اِنّی مشہور نئيں ا‏‏ے۔ [[ایڈن مرفی]] نے اپنی مشہور فلم “کمنگ ٹو امیرکا“ وچ قراقلی پہنی ہوئی سی۔ == ہور ویکھو == * [[ٹوپی]] * [[سندھی ٹوپی]] * [[ترکی ٹوپی]] == حوالے == {{حوالے}} {{ٹوپی}} {{محمد علی جناح}} {{جنوبی ایشیائی ملبوسات}} [[گٹھ:اسلامی مردانہ لباس]] [[گٹھ:افغان سبھیاچار]] [[گٹھ:افغانی ملبوست]] [[گٹھ:اونی کپڑ‏ے]] [[گٹھ:بھارتی سبھیاچار]] [[گٹھ:بھارتی ملبوست]] [[گٹھ:بھاری ملبوست]] [[گٹھ:پاکستانی سبھیاچار]] [[گٹھ:پاکستانی ملبوست]] [[گٹھ:سر پوش]] [[گٹھ:محمد علی جناح]] [[گٹھ:محمد علی جناح د‏‏یاں یادگاراں]] [[گٹھ:ٹوپیاں]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:پاکستانی سر پوش]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] [[گٹھ:پاکستان]] [[گٹھ:ازبکستان]] <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> ftre25wdiznwvc3er835e8yufhp2qo1 0 61995 711706 645937 2026-09-23T20:10:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711706 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = کاکا | image=Kaká Postgame In Houston, March 2015 (cropped).jpg | image_size = 250px | caption = 2015 وچّ کاکا | fullname = رکارڈو اجیکسن ڈاس سینٹوس لیتے | height = {{convert|1.86|m|ftin|0|abbr=on}}<ref>{{cite news|url=http://www.orlandocitysc.com/players/1/kak%C3%A1|title=Kaká: Player Profile|date=2 فروری 2015|publisher=Orlando City SC|accessdate=2017-07-05|archivedate=2018-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926115312/https://www.orlandocitysc.com/players/1/kak%C3%A1}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1982|4|22}}<ref name="Biografia_de_Kaká">{{cite web |url=http://www.quadrodemedalhas.com/futebol/copa-do-mundo/copa-mundo-2010-jogador-brasil-kaka.htm |title=Biografia de Kaká|date=دسمبر 2010 |publisher=Quadro de Medalhas |accessdate=5 مارچ 2012}}</ref> | birth_place = [[گاما، ضلع فیڈرل]]، برازیل | currentclub = [[اورلینڈو سٹی FC]] | clubnumber = 10 | position = [[Midfielder#Attacking midfielder|حملہ آور مڈفیلڈر]] | youthyears1 = 1994–2000 | youthclubs1 = [[ساؤ پولو]] | years1 = 2001–2003 | clubs1 = [[ساؤ پولو]] | caps1 = 59 | goals1 = 23 | years2 = 2003–2009 | clubs2 = [[اے سی ملان]] | caps2 = 193 | goals2 = 70 | years3 = 2009–2013 | clubs3 = [[ریئل میڈرڈ سی ایف]] | caps3 = 85 | goals3 = 23 | years4 = 2013–2014 | clubs4 = [[اے۔ سی۔ ملان]] | caps4 = 30 | goals4 = 7 | years5 = 2014– | clubs5 = [[اورلینڈو سٹی]] | caps5 = 55 | goals5 = 20 | years6 = 2014 | clubs6 = → [[ساؤ پولو]] (loan) | caps6 = 19 | goals6 = 2 | nationalyears1 = 2001 | nationalteam1 = [[برازیل انڈر 20]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2002– | nationalteam2 = [[برازیل]] | nationalcaps2 = 92 | nationalgoals2 = 29 | club-update = 22:42, 30 اپریل 2017 (UTC) | nationalteam-update = 18:07, 30 مئی 2016 (UTC) | medaltemplates = {{medalCountry|[[برازیل قومانتری فٹ بال ٹیم|برازیل]]}} {{medalGold|[[2002 فیفا ورلڈ کپ]]|[[2002 فیفا ورلڈ کپ|کوریا اتے جاپان]]}} {{medalGold|[[2005 فیفا کنفیڈریشنز کپ]]|[[2005 فیفا کنفیڈریشنز کپ|جرمنی]]|}} {{medalGold|[[2009 فیفا کنفیڈریشنز کپ]]|[[2009 فیفا کنفیڈریشنز کپ|جنوبی افریقہ]]|}} }} '''رکارڈو کاکا'''<nowiki> [پورا نام : رکارڈو اجیکسن ڈاس سینٹوس لیتے]؛ دا جنم 22 اپریل 1982), عامَ طور تے کاکا جاں رکارڈو کاکا وجوں جانیا جاندا ہے۔ اک برازیلی پیشیور فٹ بال جو اورلینڈو سٹی دی میجر لیگ اتے برازیل دی قومی ٹیم دے لئی اک حملہ آور مڈپھیلڈر وجوں کھیڈدا اے۔ </nowiki> کاکا نے اٹھ سال دی عمر وچّ مقامی کلبّ لئی فٹ بال دا کیریئر شروع کیتا۔ اک بچے دے روپ وچّ، اس نے ٹینس وی کھیڈیا اے جد تکّ اوہ ساؤ پولو FC سائین کرن لئی چلے گئے اتے 15 سال دی عمر اس نے فٹ بال' تے دھیان کرن لئی چنیا اے تے کلبّ دے نال اس دے پہلا پیشہ ور کھڈاری وجوں دستخط کیتے۔ 2003 وچّ، اوہ € 8.5 لکھ دی اک فیس لئی اطالوی کلبّ AC ملن وچّ شامل ہو گئے۔ ملن 'وچّ کاکا Serie آ لیگ دا خطاب جت چکا اے اتے UEFA چیمپیئن لیگ جتیا اے، اتے 2007 وچّ اس نے سال دے فیفا عالمی پلیئر اتے ballon d'Or انعام وی حاصل کیتا۔ ملن نال اس دے سفلتا دے بعد، کاکا € 65 لکھ دی اک تبادلہ فیس لئی ریئل میڈرڈ وچ شامل ہو گیا۔ ایہہ عالمی دی دوجے سبھ توں وڈی تبادلہ فیس (یورو وچ)، Zinedine Zidane لئی صرف € 75 لکھ دی فیس دے پچھے سی۔ سپین وچّ چار Season کھیڈن توں بعد، اس نے ملن، 2013 وچ اک سیزن لئی واپس کیتا گیا، کلبّ دے لئی اس دے 100 گول ہن۔ 2013–14 دے سیزن دے انت اُتے، اوہ MLS وستھار کلبّ اورلینڈو سٹی وچّ شامل ہو، پر شروع وچّ اس دے سابقہ برازیلی کلبّ دا قرضہ تے ساؤ پولو FC نوں پرط گئے۔ 2015 وچّ، اس نے اورلینڈو سٹی دے لئی اس دی MLS شروعات اُتے گول؛ اس نے بعد وچ 2015 MLS سارے-سٹار کھیڈ، جتھے اس نوں اتّ قیمتی پلیئر رکھیا گیا سی لئی روسٹر وجوں شامل کیتا گیا اے۔ انترقومی پدھر اُتے، کاکا نے 2002 وچّ برازیل دی قومی ٹیم لئی اپنی شروعات کیتی سی، اتے اس سال اوہناں دی جیتو عالمی کپ ٹیم لئی چنیا گیا سی، نال ہی 2006 اتے 2010 دے ٹورنامینٹ وی۔ اوہ برازیل دے 2005 اتے 2009 فیفا کنفیڈریشنز کپ جیتو ٹیم دے میمبر وی سن، جنہاں نے 2009 دے ٹورنامینٹ دے سبتوں ودھیا کھڈاری دے روپ وچّ گولڈن بال انعام جتیا سی۔ فیلڈاُتے اوہناں دے یوگدان توں علاوہ کاکا اپنی انسانی کم لئی جانیا جاندا اے۔ 2004 وچ، اپنی تغیناتی دے ویلے، اوہ [[اقوام متحدہ]] دے عالمی غذا پروگرام دے سبھ توں چھوٹے سفیر بنے۔ پچّ تے اتے اسدے یوگدان لئی کاکا نوں 2008 اتے 2009 دے عالمی دے سبھ توں بااثر لوکاں دی ٹائم 100 لسٹ وچّ نام دتا گیا سی۔ کاکا 10 لکھ سپوٹراں نوں ٹوٹر اُتے اکٹھے کرن والا پہلا کھڈاری سی۔ کاکا حال وچّ ایمئیلئیس وچّ سبھ توں ودھ تنخواہ لین والے کھڈاری ہن، کلّ کمائی $ 7,167,500, اتے $ 6.6 ملیان بیسک تنخواہ اے۔ == کلبّ کیریئر == === ساؤ پولو === کاکا نے 8 سال دی عمر وچّ ساؤ پولو دے نال اپنا کریئر شروع کیتا۔ اس نے 15 سال دا اقرارنامہ کیتا اتے کوؤ ڈے جوینل دی شان لئی ساؤ پولو یوا ٹیم دی اگوائی کیتی۔ اس نے 1 فروری 2001 نوں اپنا سینئر ٹیم دا آغاز کیتا اتے 27 میچاں وچّ 12 گول کیتے، جو ساؤ پولو دے پرمکھ اتے ٹورنیؤ ریؤ-ساؤ پولو چیمپیئن شپ توں علاوہ، جس وچّ اسنے بوٹفوگو دے خلاف فائینل وچّ بدل دے طور تے دو منٹ وچّ دو گول کیتے، جس وچّ ساؤ پولو 2-1 نال جتے۔ === اے سی ملان === [[File:Kaka in Moscow 2007.jpg|thumb|upright|left|کاکا اے سی ملان دے نال [[ماسکو]] وچّ کھیڈ رہا اے۔]] کاکا وچ یورپین رجھان تے لگاتار یورپیئن رویئے نے یورپیئن چیمپین، اٹالیئن کلبّ اے۔سی۔ ملان نال 2003 وچّ $ 8.5 ملیان دی فیس لئی سٹہ کڈھیا، جس نے کلبّ مالک سلویو برلسکنی ولوں "[[مونگ پھلی]]" دے روپ وچّ پچھوکڑ وچّ دسیا۔ اک مہینے دے اندر، اسنے شروعاتی سطر نوں توڑ دتا، حملہ آور مڈفیلڈ پلیمیکنگ پوزیشن وچّ روئی کوسٹا دی جگہ، سٹرائیکر زون ڈاہل ٹاماسن، پھلیپو انجگی اتے اینڈی شیوچینکو دے پچھے۔ اس دا سیری اے دا پہلا کھڈاری اینکونا اپر 2-0 دی جت درج کر رہا سی۔ اس نے 30 سیزناں وچّ 10 گول کیتے، جس وچّ کئی اہم مدد وی شامل سن، جویں کہ کروس جس نے شوچینکو دے ٹائیٹل دے نرہیرو ٹیچے نوں اگوائی کیتی، کیونکہ ملان نے سکڈیٹو اتے یوئیئیپھّ اے سپیپٹ کپ جتیا، جدوں کہ انٹرکنٹینٹل کپ وچّ رنر اپ ہون دے بعد اتے 2003 دے سپرکوپپا اطالوی۔ ملان وی کوپا اٹالیا دے سیمی فائینل وچّ پہنچیا، آخری جیتو لازیو نوں ہار دا ساہمنا کرنا پیا، اتے اوہ ڈپورٹیوو ڈی لا کورنا ولوں چینپیئنز لیگ دے کارٹر فائینل وچّ ہار گیا۔ اپنی پہلی سیزن وچّ اسدے مظاہرہ دے کارن، 2004 وچّ کاکا نوں سری ا فٹبالر دا سال چنیا گیا سی اتے اسنوں بلون ڈی اور (15 ویں تھاں وچّ) اتے فیفا ورلڈ پلیئر آف د ایئر اوارڈ دوواں لئی نامزد کیتا گیا سی۔ 2004-05 دے سیزن وچّ کاکا پنج ویکتیاں دے مڈفیلڈ دا حصہ سن، جو عامَ طور اُتے سٹرائیکر اینڈری شیوچینکو دے پچھے چھڈن والی کردار وچّ کھیڈ رہا سی۔ اس نے گیننو گیٹوسو اتے کلیرنس سیڈروف نوں رکھیاتمک اتے میسمو ایمبروسنی دی سپورٹ کیتی، جس نال کاکا نوں حملہ کرن والے مڈفیلڈر اتے روئی کوسٹا جاں اینڈرا پرلو نوں ڈونگھے پلیمیکر دے روپ وچّ گول کرن دی ذمہ واری سونپی گئی، اٹلی اتے یورپ دوواں وچ لینجیو دے خلاف سپرکوپپا اٹالیانا نوں جت کے ملان نے سیزن شروع کیتی۔ اسنے 36 گھریلو چینپیئناں وچ ستّ گول کیتے جدوں کہ ملان سکڈیٹو دوڑ وچ دوجے تھاں اُتے رہا۔ اوہ سیزن دے کوپا اٹالیا دے کارٹر فائینل وچّ وی پہنچی۔ کاکا نے ملون دی چینپیئنز لیگ مہم وچّ اہم کردار نبھایا، جس نال اوہ لورپول دے خلاف فائینل تک پجن وچّ مدد کر سکے، جس وچّ دو گول کیتے اتے پنج مدد حاصل کیتے۔ لبریپول نے میچ واپسی توں بعد ادھے ویلے تکّ 3-0 دی لیڈ لے لئی، "چھ منٹ وچّ تنّ گول"، اتے آخرکار میچ 3-2 نال جتیا۔ مقابلے دے اتہاس وچ سبھ توں وڈا فائینل منیا جاندا اے، کاکا پہلے ادھ وچ اسہمت سی؛ اس نے پہلا شروعاتی پھری-کک جتیا جو کہ پاؤلو مالدینی دے پہلے گول دا کارن بن گئی، بعد وچّ اک پلین کھیڈنا شروع کر دتا جو بعد وچّ ہیرنان کریپس دے پہلے گول اتے لنڈن دی دوجی دی دوجی رات دی اگوائی کیتی، اک لمی کیلگنگ پاس نوں لاگوُ کرن توں پہلاں، جو لیورپول دی رکھیا نوں کھولیگا اتے پوری طرحاں لجایا جاویگا۔ ملان دا تیجا حصہ بناؤن لئی کرپو دا مارگ۔ کاکا نوں اک وار پھر بلون ڈی اور اتے فیفا ورلڈ پلیئر آف د ایئر اوارڈ لئی نامزد کیتا گیا سی، جو ترتیب وار نوویں اتے اٹھویں تھاں اتے رہا سی اتے اس نوں 2005 یوئیئیفا کلبّ فٹ بال بیسٹ مڈفیلڈر دتا گیا سی۔ [[File:Kaka and Lula.JPG|thumb|upright|کاکا نے اس ویلے-برازیلئی صدر نوں ملان جرسی پیش کیتی [[Luiz Inácio Lula da Silva]] 2007]] 2005-06 دے سیزن وچّ کاکا نے گھریلو مقابلیاں وچّ اپنی پہلی ہیٹرک سکور کیتی سی۔ 9 اپریل 2006 نوں، اسنے چیوو دے خلاف اپنا پہلا روسوننیری ہیٹرک بنایا، دوجے ادھ وچّ اس نے تنّ گول کیتے۔ 2005-06 دے چینپیئنز لیگ دے آخری چیمپین بارسیلونا دے سیمیفائنل وچّ ملان نوں باہر کر دتا گیا سی، اتے اک وار پھر کاپا اٹالیا دے کارٹر فائینل وچّ ہار گیا سی لیبیا وچ وی کاکا نے 17 گول کیتے سن، جس نال سیری اے وچ اپ جیتو بنے ہوئے ہن۔ 2006 کیسیؤؤپولی سکینڈل دے بعد، حالانکہ، ملان نوں 30 پوائنٹ کٹے گئے سن، جو اوہناں نوں سارنی وچّ تیجے تھاں اُتے رکھیا گیا سی۔ کاکا نوں ترتیب وار 11 ویں اتے ستویں تھاں تے لگاتار تیسرے سال لئی بیلن ڈی اور اتے فیفا ورلڈ پلیئر آف د ایئر اوارڈ لئی نامزد کیتا گیا سی۔ اس نوں ایہہ وی سال دی یوئیئیفئے ٹیم اتے فیفا عالمی الیون دوناں دا حصہ بنن لئی چنیا گیا سی۔ 2006-07 دے سیزن لئی اینڈی شوچینکو دے چیلسی جان دا کارن کاکا نوں ملان دے اپرادھ دا مکھ کیندر بننا سی کیونکہ اس نے مڈپھیلڈ اتے پھورسڈ پلانٹس دے وچکار بدلیا، سٹرائیکر دے طور تے جاں پھلیپو انجگاہی دے بعد دوجا سٹرائیکر دے روپ وچّ کم کردے ہوئے اس دی ودھیرے خاص حملہ آور مڈفیلڈ دی حالت۔ 2 نومبر 2006 نوں، اسنے بیلجیئن دی ٹیم انڈرلیچٹ اتے 4-1 دے گروپ سٹیج جت وچّ اپنی پہلی چینپیئنز لیگ ہیٹرک بنائی۔ اوہ 2006-07 دے چینپیئنز لیگ مہم دے دس ٹیماں دے نال چوٹی دے سکورر راے سن۔ اک ٹیچے نے روسونریری نوں کلّ ملا کے 16, 1-0 دے گیڑ وچّ سیلٹک نوں ختم کرن وچّ مدد کیتی اتے سیمیفائنل وچّ اسنے مینچیسٹر یونائیٹڈ دے خلاف تنّ گول کیتے۔ ملیا نے وی اس سیزن دے کاپپا اٹالیا دے سیمی فائینل وچّ پہنچیا، جیتو رومے نوں ہار دا ساہمنا کرنا پیا، اتے سیری اے وچّ چوتھے تھاں اُتے رہا۔ ملان نے 2007-08 دے سیزن نوں یوئیئیئیپھئے سپر کپ جت کے 31 اگست نوں، سیویلا نوں 3-1 نال ہرایا، جس نال کاکا نے تیجا گول کیتا۔ کاکا نے سیویلا دے کھیتر وچّ ڈرببلنگ دی دوڑ بنا لئی سی، جس وچّ اس نے پینلٹی بنا دتی سی، جسنوں اسنے پھر لے لیا۔ حالانکہ گولکیپر اینڈرس پلاپ نے اس نوں بچا لیا سی، کاکا نے اک سرلیکھ دے نال پہنچے تے گول کیتے۔ کاکا نے پہلے ادھ ' اسنے 30 ستمبر نوں کیٹینیا نال 1-1 دے گھریلو ڈراء وچّ ملان نال اپنا 200 واں کریئر میچ کھیڈیا، جس وچّ پینلٹی توں گول حاصل کیتا گیا اتے 5 اکتوبر نوں اس نوں 2006-07 دے پھیپھرو ورلڈ پلیئر آف دِ ییئر دا نام دتا گیا سی اتے اس دا حصہ چنیا گیا سی۔ پھیپھاپرو ورلڈ الیون دے 2 دسمبر 2007 نوں، کاکا بیلن ڈی اور نوں جتن لئی اٹھواں ملان کھڈاری بن گیا، کیونکہ اوہ نرہیرو 444 ووٹے نال جت گئے سن اتے اس نے رنر اپ کرسٹیانو رونالڈے اسنے 29 فروری 2008 نوں ملان نال اک 2013 تک کنٹریکٹ ایکسٹینشن اُتے ہستاکھر کیتے۔ 16 دسمبر نوں، کاکا نے فیفا کلبّ عالمی کپ نوں بوکا جونیئرز دے خلاف جتیا، جس نے میچ دے ملان دے تیجے گول وچّ سکور 4-2 نال جتیا جس نال اوہناں نوں عالمی چینپیئنز دا خطاب حاصل ہویا۔ کاکا نے پہلاں ہی فلپو انجگی دے میچ دے پہلے گول دا سہارا لیا سی اتے کلیرنس سیڈورف نال بااثر مہم دے بعد وی انجاگِ دے میچ دے آخری ٹیچے دی مدد کیتی سی؛ اس نوں مقابلے دے سبھ توں ودھیا کھڈاری دے روپ وچّ گولڈن بال حاصل کیتا گیا سی۔ 17 دسمبر نوں کاکا نوں 2007 دے فیفا ورلڈ کھڈاری نوں 1,047 ووٹاں نال ہرایا گیا سی، لیونل میسی نے 504 اتے کرسٹیانو رونالڈو نوں 426 نال چنیا سی اتے اوہ اپنے کیریئر وچّ دوجی وار فیفا عالمی الیون دا حصہ بنن لئی چنیا گیا سی۔ اس نے پھیپھاپرو ورلڈ پلیئر آف د ایئر اوارڈ وی جتیا۔ جنوری 2008 وچ کاکا نوں سال 2007 دے سری ا فٹبالر دا سال وی چنیا گیا سی، جس نے اپنے کریئر وچ دوجی وار انعام جتیا سی۔ ٹائم میگزین نے ٹائم میگزین، ٹائم 100 وچ اپنے یوگداناں دے کارن، ٹائم 100 وچ، دنیاں دے 100 سبھ توں بااثر لوکاں دی لسٹ، 2 مئی نوں کیتی۔ 14 اکتوبر نوں، اسنے دیس دے پرمکھ کھڈاریاں دی یاد نوں سمرپت اک حصہ وچّ، اپنے پیراں دے نشان اتیادو ڈو مارکاان دے سائیڈواک وچّ پا دتا۔ اسنے 200 ویاں وچّ دوبارہ 100 واں موقع جت لیا۔ کاکا نے 2007-08 دے سیریئن دے نال سیریئے اے وچّ 15 گول کیتے اتے فیفا ورلڈ پلیئر آف د ایئر لئی فائینل دے طور تے نامزد کیتا گیا، چوتھے تھاں وچّ فائینل کیتا گیا، اتے اسنوں بلون ڈی لئی نامزد کیتا گیا سی۔ 'جاں، اٹھویں تھاں' تے ختم ہو رہا اے۔ 2008 دے لوریئس ورلڈ سپورٹسمین دے سال لئی چھ ویکتیاں دی لسٹ وچّ اوہناں دا ناں رکھیا گیا سی، اتے اوہناں نوں اپنے کریئر وچّ تیجی وار فیفا عالمی الیون وچّ چنیا گیا سی۔ بیبیسی نے 13 جنوری 2009 نوں رپورٹ دتی کہ مینچیسٹر سٹی نے کاکا لئی 100 ملیان توں ودھ دی بولی لگائی سی۔ ملان دے ڈائریکٹر امیبرٹو گنی نے جواب دتا کہ کاکا اتے مینچیسٹر سٹی نے نجی شرطاں نال سہمت ہون اُتے ملان اس معاملے' تے چرچہ کریگا۔ کاکا نے شروع وچّ پترکاراں نوں کیہا کہ اوہ ملان وچّ بڈھے ہوناچاہندا سی اتے اک دن کلبّ دی کپتانی دا سپنا لے کے بعد وچّ کیہا، "جے ملان مینوں ویچنا چاہندا اے، تاں میں بیٹھ کے گلّ کراں گا، کیونکہ کلبّ مینوں نہیں ویچنا چاہندا، میں نشچت ہی رہانگا۔ " 19 جنوری نوں سلویو برلسکونی نے اعلان کیتا کہ مینچیسٹر سٹی نے کلباں دے وچّ اک چرچہ دے بعد اپنی بولی بند کر دتی سی، اتے کاکا ملان دے نال راے گا۔ ملان دے سپوٹراں نے کلھ اس کلبّ دے ہیڈکوارٹر دے باہر خلاف کیتا سی اتے بعد وچّ کاکا دے گھر دے باہر روندا رہا، جتھے اوہناں نے اپنی جرسی نوں اک کھڑکی دے باہر پھلیش کرکے سلامی دتی۔ کاکا نے 16 انکاں نال مل کے انتم سیزن دا انت کیتا، جس نے سیری اے وچّ ملان نوں ہرا کے دوجا تھاں حاصل کیتا اتے اک وار پھر پھائیپھا ورلڈ پلیئر آف دِ ییئر اوارڈ لئی فائینل دے طور تے چنیا گیا۔ اس نوں بیلون ڈی'اؤر اوارڈ لئی وی نامزد کیتا گیا سی، جو چھویں تھاں اُتے رہا سی اتے اس نوں اپنے کریئر وچ تیجی وار یو اے ایف اے ٹیم دا ناں دتا گیا سی۔ === رئل میڈرڈ === [[File:Presentación de Kaká en el Real Madrid.jpg|thumb|left|ککا جون 2009 وچ رئل میڈرڈ وچ اپنی پیشکاری دے دوران]] 3 جون 2009 نوں، فٹ بال اٹالیا نے رپورٹ دتی کہ نویں چنی ریئل میڈرڈ دے پردھان Florentino Perez نے برازیل دے نال انترقومی ڈیوٹی لئی کھڈاری نوں چھڈن دے دو دن بعد، کاکا لئی اک € 68.5 ملیان دے سودے دی پیش کش کیتی سی۔ ملان دے میت پردھان اڈریؤ گالییانی نے پشٹی کیتی کہ اوہ اتے کاکا دے پیؤ بوکو لیٹے نے لا وولپے نال ملاقات لئی میکسیکو دی یاترا کیتی سی: "اسیں دوپہر دا کھانا کھادھا اتے کاکا دے بارے گلّ کیتی، میں اس گلّ توں انکار نہیں کیتا۔ " 4 جون نوں، گالیینی نے گیزیٹٹا ڈیلو سپورٹ نوں دسیا کہ وتی کارن لوا دے نال گل بات لئی اس دے ارادے سن: "اسیں [ملن] € 70 ملیان دی گارنٹی گواؤن دی ازاجت نہیں دے سکدے۔ کاکا دے جان دے کارناں معاشی ہو سکدیاں ہن۔" 8 جون نوں، ملان اتے ریئل میڈیڈیڈ نے کاکا نوں چھ سال دے سودے تے سینٹیاگو بیرنیبو سٹیڈیم وچّ بھیج دتا۔ کاکا نوں 30 جون 2009 نوں اک ریئل میڈرڈ کھڈاری دے طور تے پیش کیتا گیا سی، اتے اسنے 7 اگست 200 9 نوں ٹورانٹو ایپھسی دے خلاف 5-1 دے دوستانہ جت وچّ اپنی غیرسرکاری شروعات کیتی سی۔ اسنے 19 اگست 200 9 نوں پری-سیزن میچ دوران میڈرڈ لئی اپنا پہلا گول بروسیا ڈاٹمنڈ خلاف 5-0 دی جت وچّ کیتا۔ کاکا نے بعد وچّ 29 اگست 200 9 نوں ڈیپوریوو ڈی لا کورنا دے خلاف 3-2 نال اپنے لیگ وچّ شروعات کیتی۔ اسنے 23 ستمبر نوں، ولیرئل دے خلاف 2-0 دی جت وچّ اپنا پہلا ٹیچا، جرمانہ بنایا۔ ریئل میڈرڈ نے لا لگا وچ رن-اپ دے طور اتے سیزن ختم کیتا، جس وچ کاکا نے اٹھ گول کیتے اتے لا لگا وچ چھ دی مدد کیتی اتے سارے ٹیماں وچ 9 گول اتے اٹھ ادھے بڑت حاصل کیتے۔ 5 اگست 2010 نوں ریئل میڈرڈ نے اعلان کیتا سی کہ کاکا لمبے ویلے توں چلی کھبی گوڈے دی سٹّ اُتے کامیاب سرجری کر چکی اے اتے اس نوں چار مہینیاں تکّ دا ساہمنا کرنا پویگا۔ کاکا اک لمی لیء-آپھء دے بعد ٹریننگ لئی واپس پرتیا، منیجر جوسی مورینونے ٹپنی کیتی کہ کاکا نوں سٹّ توں مڑ توں اک نویں سائیننگ وانگ سی۔ اٹھ مہینے دی غیر حاضری توں بعد، کاکا نوں 3 جنوری 2011 نوں گیٹیپھ اتے 3-2 دی جت دے 77 ویں منٹ وچّ کریم بینجیما دے بدل دے روپ وچّ داخلہ کرکے کھیڈن لئی آیا۔ اسنے کیہا کہ اوہ "کھیڈن لئی خوش ہن دوبارہ کھیڈن لئی اتے پچ اتے قدم رکھن لئی۔ " سٹّ توں واپسی دے بعد اس دا پہلا لیگ ٹیچا (اتے اسدی پہلی سیزن) 9 جنوری 2011 نوں ولیرئل اتے 4-2 دی لیڈ تے [[کرسٹیانو رینالڈو]] دی مدد نال آئی سی۔ مارچ 2011 وچّ، کاکا نوں الیؤٹبیل بینڈ سنڈروم توں پیڑت کیتا گیا سی، جس کرکے اسنوں کجھ ہفتیاں لئی چھڈّ دتا گیا سی۔ سٹّ لگن توں بعد، اوہ ویلنسیا نوں اک نشچت جت دے روپ وچ ملیا، جس نے دو گول کیتے۔ کلبّ دے نال اپنی دوجی سیزن دے انت وچّ، ریئل میڈرڈ اتے کاکا نے کوپا ڈیل رے جتیا سی، حالانکہ اوہ لا لگا اتے اپکروک دے ای ایپانا وچّ اپ مہاندیپ دے طور تے اپکرن وچّ بنے ہوئے سن تاں کہ بارسلونا پرتیرودھ کیتا جا سکے۔ مقابلے دے سیمیفائنل وچّ ریئل میڈرڈ نوں بارسیلونا ولوں چینپیئنز لیگ توں باہر کر دتا گیا۔ کاکا نے اپنے گیم نوں ستّ ٹیچے نال پورا کیتا اتے چھ کھڈاری 20 مقابلیاں دے سارے مقابلیاں وچّ راے۔ 27 ستمبر 2011 نوں، کاکا نے ریئل میڈرڈ دے اک کھڈاری دے روپ وچّ چینپیئنز لیگ وچّ اجیکس نوں 3-0 دے فرق نال ہرایا سی، جدوں اسنے اک گول داغ کیتا سی، بشرطے کہ اک ٹیم دی مدد کیتی اتے اک ودھیا ٹیم بلڈ-اپڈ وچّ حصہ لیا۔ میچ دن دا: میٹوٹ اوپانی، کرسٹیانو رونالڈو اتے کریم بینجیما نوں شامل کرن والی اک گھٹالا چال۔ کاکا نوں بعد وچّ چینپیئنز لیگ میچڈیء دا سبھ توں ودھیا کھڈاری چنیا گیا۔ اس میچ دے نال، کاکا نے کدے کسے سیزن وچّ ودھیا شروعات کیتی، جس نے دو گول کیتے، دو مدد دی سیوا کیتی اتے اپنی ٹیم لئی اک جرمانہ جتیا۔ سال 2011-12 وچّ ریئل میڈرڈ نے لگا نوں اس ریکارڈ وچّ 100 انک حاصل کرکے ہرایا، جس وچّ کاکا نے نوں مدد دی پیش کش کیتی اتے اس مقابلے وچّ پنج گول کیتے۔ حالانکہ، اوہ دوجے سال لئی چینپیئنز لیگ دے سیمی فائینل وچّ لگاتار ہار گئے سن، جو کہ اپ جیتو اپ کپتان بیئرن میونئن نوں پینلٹیلاں وچّ ہار گیا سی۔ ریئل میڈرڈ لئی نرہیرو مثل رونالڈو، کاکا اتے سیرگیؤ راموس نے جتے سن۔ کاکا سیزن دے چینپیئنز لیگ دے چوٹی دے معاوناں وچوں اک سی، جس نے پنج مدد حاصل کیتی سی۔ اس نے اس سیزن نوں اٹھ ٹیناں نال اتے ہر کلبّ مقابلے وچ 14 دی مدد کیتی۔ آخری جیتو بارسلونا ولوں کوپا ڈیل رے دے کارٹر فائینل وچّ ریئل میڈرڈ نوں باہر کر دتا گیا سی۔ [[File:Real Madrid v Sevilla 10 February 2013 A 10.JPG|thumb|کاکا اک لا لگا گیڑ وچّ میڈرڈ لئی اک کونے دے ککّ لیندا اے فروری 2013 وچّ [[سیویلا ایپھسی| سیویلا]] دے خلاف۔]] ریئل میڈرڈ نے 2012 دے سیزن دی شروعات اپنے ورودھیاں بورکا دے خلاف 2012 دی [[Supercopa de España]] جتی سی۔ 4 دسمبر 2012 نوں، ازیکڈ دے خلاف 4-1 دے فرق وچّ سکور کرن توں بعد، کاکا 28 ٹیماں دے نال چینپیئنز لیگ دے اتہاس وچّ برازیل دے گولف کورڈر بنے۔ میچ توں بعد کاکا نے کیہا، "ایہہ میرے لئی اک اہم ٹیچا سی اتے مینوں آس اے کہ ریئل میڈرڈ دی مدد لئی میں اجے وی ٹیچے چھڈّ دتے ہن۔ ایہہ اک اہم جت اے اتے اک خاص رات اے۔" [78] کاکا پہلاں ہی اک گھنٹے دا کھیڈیا گیا، پر 12 جنوری 2013 نوں اوہ اوسوسنا دے خلاف 0-0 نال ڈراء وچ 18 منٹ دے اندر دو وار بکیا ہویا سی۔ میڈرڈ وچ اوہ 2009 وچ ملان توں جڑ گیا سی اتے اس توں پہلاں اس دا پہلا کارڈ سی، جدوں اوہ 2010 فیفا عالمی کپ وچ کوٹ ڈووار دے خلاف برازیل لئی کھیڈن توں کھنجھ گیا سی۔ ریئل میڈرڈ نے بارسیلونا توں بعد لا لگا وچّ دوجا تھاں حاصل کیتا، اتے کاپے ڈیل رے وچّ دوجے تھاں اتے اپ جیتو ایٹیٹیکو میڈرڈ دا تھاں حاصل کیتا۔ آخری اپ جیتو بروسیا ڈارٹمنڈ نے لگاتار تیسرے سال لئی چینپیئنز لیگ دے سیمی فائینل وچّ اوہناں نوں باہر کر دتا گیا سی۔ 29 اگست 2013 نوں، کاکا نے ریئل میڈرڈ نوں چھڈن دی اپنی اچھا ظاہر کیتی، جس وچّ 29 گول کیتے سن اتے کلبّ وچّ چار سیشناں دے دوران سارے پرتییوگتاواں وچّ 120 مدد پیش کیتیاں گئیاں سن۔ اس نے ٹوٹر اُتے اک کھلھے چٹھی وچ ریئل میڈرڈ اتے اس دے پرشنسکاں نوں الوداع کیہا۔ === ملان دی واپسی === ملان نے پشٹی کیتی کہ کاکا 2 ستمبر 2013 نوں ریئل میڈرڈ توں میڈرڈ دے صرف پردرشن-سبندھتشن پروتساہن نال اک مفت ٹرانسپورٹ اُتے کلبّ' چ شامل ہونگے؛ نجی شرطاں نال سہمت ہون توں بعد، اس نے دو سالاں دا اقرارنامہ کیتا۔ کاکا دا اقرارنامہ سالانہ 4 ملیان ڈالر پرتی سال سی اتے اس نوں نمبر 22 دی قمیض دتی گئی سی، اسے نمبر اُتے اس نے اپنی پہلی سپیل دے دوران ملان لئی مشق کیتا سی۔ اس دے آؤن تے اس نوں اپ کپتان وی بنایا گیا سی۔ اس نے دوجی سپیلّ لئی اپنے پہلے میچ وچ ملان دی اگوائی کیتی، جو کہ چائیسو دے خلاف میچ وچ گولکیپر مارکو ایمیلیا دی ارباڈ لیندا رہا۔ کاکا نے اپنی پہلی کھڈارن دی پیشکاری دوران اپنی کھبے ایڈورٹر ماسپیشی نوں توڑیا، جس نے ملن توں بعد اس نوں فٹنس حاصل کرن دا فیصلہ کیتا۔ اس نے 19 اکتوبر نوں اڈینیس خلاف 1-0 دی جت نال 76 ویں منٹ دی بدولت واپسی کرن توں بعد واپسی کیتی۔ اگلے میچ وچّ، 22 اکتوبر نوں، کاکا نے چینپیئنز لیگ وچّ بارسیلونا دے خلاف 1-1 دے گھریلو ڈراء وچّ روبنو دی مدد کیتی۔ ایئیسپیئین نے اپنا پہلا ٹیچا، "کھیتر دے کنارے توں اپر سجے سجے کونے تے اک سنویدنشیل کرلنگ" نوں سین سیرو توں لیزیو تے 1 اکتوبر دے گھریلو ڈراء وچ سکورنگ نوں 30 اکتوبر نوں کھولھیا۔ 7 جنوری 2014 نوں، کاکا نے الالanta دے خلاف میچ وچّ گول کرن دا اپنا پہلا گول کیتا۔ بعد وچ اوہ 30 منٹ بعد ہور ٹیچا حاصل کرن لئی اگے گیا 29 مارچ 2014 نوں، کاکا نے چائیوو خلاف 3-0 دی جت نال دو وار گول کیتے، جو کہ ملان لئی 300 ویں میچ سی۔ جون 2014 وچّ، ایہہ رپورٹ ملی سی کہ کاکا نے جنوری 2015 وچّ ٹیم وچّ شامل ہون لئی اورلینڈو سٹی دے نال تکنیکی وچار وٹاندرے وچّ داخلہ کیتا سی جدوں اوہ میجر لیگ سوکر (ایمئیلئیس) وچّ داخل ہوئے سن۔ 30 جون 2014 نوں، کاکا دی اک ملان دے اقرارنامے نوں اک سال باقی رہندیاں آپسی رضا مندی دے ولوں بند کر دتا گیا سی، جس نال یورپیئن پرتییوگتاواں لئی اہلیت حاصل ٹیم دے نتیجے وجوں اک ریلز کلوز نوں چالو کر دتا گیا سی۔ === اورلینڈو سٹی === [[File:Kaka and Kevin Molino.jpg|thumb|right|200px|[[Kevin Molino دے نال کاکا]]2015.]] کاکا ایمئیلئیس پھرینچائیزی اورلینڈو سٹی وچّ اوہناں دی پہلی نامزد کھڈاری وجوں شامل ہو گئی۔ اس نے کیہا کہ اوہ "ہمیشاں" [[امریکہ]] وچّ کھیڈنا چاہندا سی، اتے ہستاکھر کرن دے اک کارن دے طور تے برازیل دے مالک پھلویؤ آگوٹو دا سلوا دا حوالہ دتا۔ اورلینڈو 2015 وچّ لیگ وچّ داخل ہون تکّ، کاکا نوں اپنی پہلی کلبّ ساؤ پولو وچّ ادھار دتا گیا، جسنوں اسنے "سچ مچّ سنتشٹ" کیہا۔ اورلینڈو سٹی لئی سائین کر کے کاکا، ایمئیلئیس اتہاس وچّ سبھ توں ودھ تنخواہ لین والے کھڈاری بن گیا اے، جو پرتی سال 6.6 ملیان [[امریکی ڈالر]] دا مڈھلا تنخواہ اے اتے ہر سال 7.2 ملیان ڈالر دا گرنٹیشدا معاوضہ اے۔ === ساؤ پولو (لون) === 3 جولائی 2014 نوں کاکا ساؤ پولو پہنچیا اتے اگلے دن سکھلائی شروع کر دتی۔ اس نے 27 جولائی 2014 نوں گوئیس دے خلاف لیگ میچ وچّ 76 ویں منٹ وچّ گول کرن وچّ سفلتا قایم کیتی، حالانکہ اسدی ٹیم 2-1 نال ہار گئی سی۔ 4 ستمبر 2014 نوں، کاپا سڈماریکانا دے دوجے گیڑ وچّ، کاکا نے کرسییوما اتے 2-0 دی جت وچّ گول کیتے۔ 9 نومبر 2014 نوں، کاکا نے وٹوریا اتے 2-1 دی جت وچّ جیتو ٹیچا بنایا۔ === اورلینڈو سٹی چ واپسی === کاکا نے اورلینڈو سٹی لئی اپنے پہلے میچ وچّ، ایپھسی ڈلاس اتے 4-0 دے نال دوستانہ جت درج کیتی۔ کاکا نے پھر نیو ​​یارک سٹی ایپھسی دے خلاف اک 1-1 دوستانہ ڈراء وچّ سکور کیتا۔ 8 مارچ 2015 نوں، کاکا نے سینٹرس باؤل وچّ نیویارک سٹی ایپھسی دے خلاف اپنی ایمئیلئیس دی شروعات اُتے 1-1 ڈراء وچّ برابر دے لئی اک فری کریک گول کیتی، جو آرلینڈو سٹی دے مقابلے دے اتہاس وچّ پہلا۔ کاکا نے اک گول کیتا اتے 28 مارچ 2015 نوں مانٹریئل اثر نال 2-2 نال ڈراء کھیڈیا۔ کاکا مارچ وچ اس دے مظاہرہ لئی اٹیہاد ایئرویز دے ایمئیلئیس پلیئر آف د مہٹان دی دوجی پاری وچ دوجا تھاں حاصل کر رہا سی۔ 13 اپریل 2015 نوں کاکا نے پورٹلینڈ ٹمبرز نوں 2-0 نال جت دوائی۔ 17 مئی 2015 نوں، کاکا نے اک گول کیتا اتے اورلینڈو سٹی دی ایمئیلئیس چیمپین ایلئیلئے گلیکسی نوں بچاؤن اُتے 4-0 نال جت درج کیتی۔ اجیہا کرن نال، اورلینڈو اک تنّ-گولن مارگی توں زیادہ بچاء والا ایمئیلئیس جیتو نوں ہراؤن والی پہلی وستھار ٹیم بن گئی۔ 30 جون نوں کاکا نے اورلینڈو دے اوپن ٹورنامینٹ دے 21 ویں منٹ وچّ پہلا گول داغ کیتا، جس نے اپنے ٹیم نوں کولمبس کرو اتے 2-0 دی گریہہ جتی نوں مقابلے دے پنجویں گیڑ وچّ مدد دتی، جس نال کلبّ نے کارٹر -پھرلاں۔ 5 جولائی نوں، اس نے اپنے سیکنڈ دے پہلے سدھے لال کارڈ نوں 1-1 دور دور رئل سالٹ لیک دے خلاف حاصل کیتا؛ اس نے میچ دے دوران پہلاں گول کیتے سی۔ اسے مہینے بعد وچّ، کاکا نوں 2015 دے ایمئیلئیس الّ-سٹار گیم وچّ ٹیم دے کپتان وجوں نام دتا گیا۔ 29 جولائی نوں، ایمئیلئیس آل-سٹار گیم دے دوران کامرس سٹی، کولوراڈو وچّ ڈکس سپورٹنگ گڈس پارک وکھے، اسنے اک پینلٹی توں گول کرکے اتے بعد وچّ ڈیوڈ ولا دی مدد کیتی کیونکہ ایمئیلئیس آل سٹار نے ٹوتھینم ہوٹسپر نوں 2-1 نال ہرایا سی؛ کاکا نوں ایمویپی آف دِ میچ دا ناں دتا گیا سی۔ اوہناں دے یتناں دے باو جود، اوہ 2009 وچّ سیئیٹل ساؤڈرر توں ایلّ۔ایل۔ایس۔ کپ پلیئفیس لئی کوالیفائی کرن لئی اورلینڈو سٹی دی پہلی وستھار ٹیم دی مدد کرن وچّ ااہل سی، کیونکہ پوربی کانفرنس وچّ اورلینڈو دی چھیویں تھاں اُتے بہت گھٹّ کھنجھ گئی۔ سٹّ لگن اتے اورلینڈو سٹی دے 2016 دے ایمئیلئیس سیزن دے پہلے تنّ میچاں وچ ہارن توں بعد کاکا ٹیم دے شروعاتی سطر تے واپس آ گئیاں اتے 3 اپریل نوں پورٹلینڈ ٹمبرز دے خلاف سیزن دا اپنا پہلا مظاہرہ بنایا۔ اسنے دو ٹیچے دی مدد کیتی اتے بعد وچّ اسنے 4-1 دے گھر دی جت وچّ اک گول کیتا، اتے بعد وچّ اسدے مظاہرہ دے لئی ہفتے دے ایمئیلئیس ٹیم دا نام دتا گیا۔ جولائی 2016 وچّ، اسنوں 2016 ایمئیلئیس آل-سٹار گیم لئی روسٹر وچّ شامل کیتا گیا سی۔ اس نے اپنے دوجے ایمئیلئیس سیزن نوں 9 گول نال اتے 10 مدد دے نال 24 میچاں وچ سماپت کیتا، کیونکہ اورلینڈو اک وار پھر ایمئیلئیس کپ پلیئپھوف لئی کوالیفائی کرن وچ اسپھل رہا سی۔ سٹّ لگن اتے اورلینڈو سٹی دے 2016 دے ایمئیلئیس سیزن دے پہلے تنّ میچاں وچ ہارن توں بعد کاکا ٹیم دے شروعاتی سطر تے واپس آ گئیاں اتے 3 اپریل نوں پورٹلینڈ ٹمبرز دے خلاف سیزن دا اپنا پہلا مظاہرہ بنایا۔ اسنے دو ٹیچے دی مدد کیتی اتے بعد وچّ اسنے 4-1 دے گھر دی جت وچّ اک گول کیتا، اتے بعد وچّ اسدے مظاہرہ دے لئی ہفتے دے ایمئیلئیس ٹیم دا نام دتا گیا۔ جولائی 2016 وچّ، اسنوں 2016 ایمئیلئیس آل-سٹار گیم لئی روسٹر وچّ شامل کیتا گیا سی۔ اس نے اپنے دوجے ایمئیلئیس سیزن نوں 9 گول نال اتے 10 مدد دے نال 24 میچاں وچ سماپت کیتا، کیونکہ اورلینڈو اک وار پھر ایمئیلئیس کپ پلیئفوف لئی کوالیفائی کرن وچ اسپھل رہا سی۔ == انترقومی کیریئر == [[File:Kaká.jpg|thumb|upright|برازیل چ کاکا ]] کاکا نوں 2001 فیفا ورلڈ یوتھ چیمپیئن شپ لئی بلایا گیا سی، پر برازیل دے کارٹر فائینل وچّ گھانا نوں باہر کر دتا گیا سی۔ کئی مہینے بعد، اسنے 31 جنوری 2002 نوں بولیویا دے خلاف اک دوستانہ میچ وچّ سینئر برٹین ٹیم لئی اپنا ارمبھ کیتا۔ اوہ کوریا / جاپان وچّ برازیل دی 2002 فیفا عالمی کپ جیتو ٹیم دا حصہ سی، پر صرف 25 منٹ کھیڈیا کوسٹا ریکا دے خلاف پہلے گیڑ دے میچ وچّ سن۔ 2003 وچّ کاکا کونکیکئیپھ گولڈ کپ دے کپتان سن، جتھے برازیل 23 انڈر 23 ٹیم نال مقابلہ کر رہا سی اتے اسنے میکسیکو نوں رنر اپ کیتا۔ اسنے ٹورنامینٹ دے دوران تنّ گول کیتے۔ جرمنی وچ 2005 فیفا کنپھیڈریشنشنس کپ لئی اوہ برازیل دی ٹیم وچ شامل کیتا گیا سی۔ اس نے سارے پنج میچاں وچ حصہ لیا اتے فائینل وچ ارجنٹینا نوں 4-1 نال ہرا کے اک گول دا ٹیچا بنایا۔ [[File:Kaka.JPG|thumb|left|upright|[[2006 فیفا عالمی کپ] دے شروع ہون توں پہلاں برازیل نال کاکا دا مشق ]]]] کاکا نے 2006 وچّ اپنے پہلے فیفا ورلڈ کپ دے فائینل وچّ شروعات کیتی اتے برازیل دی برازل دے سلامی بلیباز وچّ کروئیشیا نوں ہرا کے ٹورنامینٹ دا پہلا اتے اکو-اک گول کیتا، جس لئی اس نوں مین آف دا میچ دتا گیا۔ کاکا ٹورنامینٹ دے باقی بچے کھڈاریاں لئی گتی نوں قایم رکھن وچّ ااہل سی، کیونکہ فرانس نے فرانس ولوں کارٹر فائینل وچّ فائینل وچّ ہرا کے فرینچ سٹار تھیری ہینری نوں جیتو بنایا سی۔ 3 ستمبر 2006 نوں ارجنٹینا دے ورتکنیک دے خلاف اک دوستانہ میچ وچ کاپا نے اک ارجنٹینا دے کنارے نوں توڑ کے اک جھٹکا دتے اتے لیونل میسی نوں ہرا دتا۔ 12 مئی 2007 نوں، سیری، اے، چینپیئنز لیگ اتے قومی ٹیم دی کھیڈ دے اک مکمل کارجکرم دا حوالہ دندے ہوئے کاکا 2007 دے کوپا امریکیا توں باہر جھکیا، جس نوں برازیل نے جت لیا۔ کوپا امیریکا توں باہر ہون توں بعد اوہ 22 اگست 2007 نوں الجیریا دے خلاف برازیل دے دوستانہ میچ وچّ کھیڈن لئی واپس پرتیا۔ کاکا نے 2009 دے فیفا کنپھیڈریشنس کپ وچّ حصہ لیا، 2006 دے عالمی کپ توں بعد اپنی پہلی انترقومی ٹورنامینٹ دے سندربھ وچّ نمبر 10 دی قمیض پہنی۔ اس دا صرف دو گول 14 جون نوں برٹین دے گروپ دے سلامی بلیباز نے کیتا سی جدوں اس نے پنجویں منٹ وچّ گول کرکے گول کیتا سی اتے پھر برازیل دی 4-3 دی جت وچّ 90 ویں منٹ دی جوڑی شامل کیتی۔ کاکا نے ٹورنامینٹ دے دوران دو مدد حاصل کیتی۔ اسنے کنپھیڈریشنس کپ وچّ گولڈن بال نوں کھڈاری دے طور تے گول وچّ حاصل کیتا اتے فائینل وچّ فائینل وچّ مین آف د میچ وی رکھیا گیا جس توں بعد اسنے برازیل نوں 3-2 دے نال ہرا کے امریکہ نوں ہرایا۔ 2010 دے دکھنی افریقہ وچّ 2010 دے عالمی کپ وچّ آئیوری کوسٹ دے خلاف 20 جون نوں ہوئے میچ دوران کاکا نوں دو پیلے کارڈ حاصل کرن توں بعد اک ووادگرست لال کارڈ ملیا سی۔ دوجا کارڈ عبدل قادر کیتا دی سمت وچّ کتھت کوہنی لئی دتا گیا سی۔ کاکا نے ٹورنامینٹ دے انت وچّ تنّ سہیوگیاں دی سانجھیداری کیتی، جو سنیوکت-چوٹیکت دے معاون پرداتا دے روپ وچّ سی، حالانکہ اوہ ٹورنامینٹ وچّ گول کرن وچّ اسپھل رہا۔ برازیل نے آخرکار ٹورنامینٹ دے کارٹر فائینل وچّ عالمی کپ دے اپ جیتو اپ جیتو نیدرلینڈ نوں 2-1 نال ہرایا۔ سٹاں دی لڑی کارن قومی ٹیم توں اک سال دی غیر حاضری توں بعد کاکا نوں 27 اکتوبر 2011 نوں گیبان اتے مصر دے خلاف دوستانہ میچاں لئی نومبر وچّ بلایا گیا سی۔ اس نوں بعد وچ اک وچھے دی سٹّ کارن ٹیم توں باہر کرنا پیا سی، اتے اس لئی ایہہ میچاں وچوں کوئی نہیں کھیڈیا۔ برازیل وچ دو سالاں وچ حاضر ہون توں بعد کاکا نوں اکتوبر وچ عراق اتے جاپان دے دوستانہ میچ لئی 28 ستمبر 2012 نوں دوبارہ یاد کیتا گیا سی۔ سلیکوں ٹیم وچ واپسی کرن توں بعد کاکا نے کیہا، "میں مندا ہاں کہ ایہہ دور اچمبھے والی سی۔ جدوں لسٹ شائع کیتی گئی سی، میں بہت خوش سی۔ ایہہ میرا پہلا کال-اپّ سی۔" برازیل کوچ منو مینجیز نے کیہا کہ کاکا اتے آسکر دیاں سمانتاواں دے باو جود، دوویں اک-دوجے دے نال کھیڈ سکنگے، کیونکہ کاکا نے اپنی کھیڈ سٹائل نوں تھوڑھا بدلیا سی۔ قومی ٹیم ولّ واپسی کرن اُتے کاکا نے دوواں میچاں' چ انگ اتے جاپان اتے 4-0 دی جت نال 6-0 دی جت درج کیتی۔ [161] کاکا نے برازیل دے اتہاس وچّ 1000 واں گیم لئی 14 نومبر 2012 نوں 1-1 نال دوستانہ ڈراء لئی اپنا تھاں برقرار رکھیا۔ 5 مارچ 2013 نوں، کاکا نوں برٹین دے کوچ لیوز پھلیپ سکولاری نے کوچ دی واپسی توں بعد پہلی وار لنڈن وچ اٹلی اتے جنیوا وچ روس نال مترتا لئی بلایا سی، جو دوویں اسے مہینے دیر نال راے سن۔ کاکا، حالانکہ، 2013 دے کنپھیڈریشنس کپ لئی قومی ٹیم لئی نہیں چنیا گیا سی اتے اسنوں سکولیری دی 2014 عالمی کپ ٹیم وچّ چھڈیا گیا سی۔ قریب 18 مہینیاں بعد، کاکا نوں اکتوبر 2014 وچ نویں منیجر ڈگا نے برازیل اتے ارجنٹینا دی ٹیم نال بلایا۔ 1 مئی 2015 نوں، کاکا نوں 2015 دے کوپا امیریکا لئی برازیل دی شروعاتی ٹیم وچّ ستّ سٹار-کھڈاریاں وچوں اک وجوں چنیا گیا سی، حالانکہ اس نوں فائینل لئی نہیں بلایا گیا سی ٹورنامینٹ۔ اگست 2015 وچ، اوہناں نوں ستمبر' چ ٹیم دے انترقومی مترکاواں لئی اک وار پھر قومی ٹیم وچ بلایا گیا سی اتے 5 ستمبر نوں برازیل دی ٹیم نے کوسٹا ریکا' تے 1-0 نال جت درج کیتی سی؛ ایہہ لگبھگ اک سال وچّ برازیل لئی پہلا شوٕ سی، اتے اس دے دیس لئی کلّ 90 واں پیشکاری سی۔ مئی 2016 دے اخیر وچ ڈگلس کوسٹا دی کھبا زخم دی سٹّ توں بعد، جس نے اس نوں برازیل دی کوپا ایمیریکا سینٹانارو دی ٹیم توں باہر کر دتا سی، کاکا نوں ڈنگا دی تھاں تے بلایا گیا سی۔ 30 مئی نوں، پناما دے خلاف پری-کوپا ایمیریکا دے دوستانہ مشق میچ وچّ اوہ 80 ویں منٹ دا بدل بنیا رہا، جو برازیل نوں 2-0 دی جیتو نال ہرایا۔ جون دی شروعات وچّ اک ماسپیشی دی سٹّ، حالانکہ، آؤن والے ٹورنامینٹ وچوں کاکا نوں وی تعینات کیتا گیا سی؛ اس نے گونسو نوں تبدیل کر دتا سی۔ == کریئر دے انکڑے == کلبّ {{updated|3مئی 2017 تکّ کھیڈے گئے میچاں دے مطابق۔}} {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! rowspan="2" |کلبّ!! rowspan="2" |سیزن!! colspan="3" |لیگ!! colspan="2" |کپ!! colspan="2" |کونٹینینٹل<ref group="nb">Includes the [[Copa Mercosul]]، [[Copa Sudamericana]]، [[UEFA Champions League]] and [[UEFA Cup]]</ref>!! colspan="2" |ہور<ref group="nb">Includes [[Campeonato Paulista]]، [[Torneio Rio – São Paulo]]، [[Supercoppa Italiana]]، [[Supercopa de España]]، [[UEFA Super Cup]]، [[Intercontinental Cup (football)|Intercontinental Cup]] and [[FIFA Club World Cup]]</ref>!! colspan="2" |کلّ |- !League!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals |- | rowspan="4" |ساؤ پولو||[[2001 Campeonato Brasileiro Série A|2001]]|| rowspan="3" |[[Campeonato Brasileiro Série A|بریسیلیؤرو]]||27||12||7||1||5||0||16||4||55||17 |- |[[2002 Campeonato Brasileiro Série A|2002]]||22||9||9||6|| colspan="2" rowspan="2" |—||17||8||48||23 |- |[[2003 Campeonato Brasileiro Série A|2003]]||10||2||5||0||7||5||22||7 |- ! colspan="2" |Totals!!59!!23!!21!!7!!5!!0!!40!!17!!125!!47 |- | rowspan="7" |[[A.C. Milan|ملان]]||[[2003–04 A.C. Milan season|2003–04]]|| rowspan="6" |[[Serie A|سیریز A]]||30||10||4||0||10||4||1||0||45||14 |- |[[2004–05 A.C. Milan season|2004–05]]||36||7||1||0||13||2||1||0||51||9 |- |[[2005–06 A.C. Milan season|2005–06]]||35||14||2||0||12||5|| colspan="2" rowspan="2" |—||49||19 |- |[[2006–07 A.C. Milan season|2006–07]]||31||8||2||0||15||10||48||18 |- |[[2007–08 A.C. Milan season|2007–08]]||30||15||0||0||8||2||3||2||41||19 |- |[[2008–09 A.C. Milan season|2008–09]]||31||16||1||0||4||0|| colspan="2" |—||36||16 |- ! colspan="2" |Totals!!193!!70!!10!!0!!62!!23!!5!!2!!270!!95 |- | rowspan="5" |[[Real Madrid C.F.|رئل میڈرڈ]]||[[2009–10 La Liga|2009–10]]|| rowspan="4" |[[La Liga|لا لگا]]||25||8||1||0||7||1|| colspan="2" rowspan="2" |—||33||9 |- |[[2010–11 La Liga|2010–11]]||14||7||3||0||3||0||20||7 |- |[[2011–12 La Liga|2011–12]]||27||5||4||0||8||3||1||0||40||8 |- |[[2012–13 La Liga|2012–13]]||19||3||2||1||6||1|| colspan="2" |—||27||5 |- ! colspan="2" |Totals!!85!!23!!10!!1!!24!!5!!1!!0!!120!!29 |- |[[A.C. Milan|ملان]]||[[2013–14 A.C. Milan season|2013–14]]||[[Serie A|سیریز A]]||30||7||1||0||6||2|| colspan="2" rowspan="5" |—||37||9 |- |ساؤ پولو||[[2014 São Paulo FC season|2014]]||[[Campeonato Brasileiro Série A|بریسیلیؤرو]]||19||2||0||0||5||1||24||3 |- | rowspan="4" |[[Orlando City SC|اورلینڈو سٹی]]||[[2015 Orlando City SC season|2015]]|| rowspan="3" |[[Major League Soccer|ایمئیلئیس]]||28||9||2||1|| colspan="2" rowspan="3" |—||30||10 |- |[[2016 Orlando City SC season|2016]]||24||9||0||0||24||9 |- |[[2017 Orlando City SC season|2017]]||3||2||0||0||3||2 |- ! colspan="2" |کلّ!!55!!20!!2!!1!! colspan="4" |—!!57!!21 |- ! colspan="3" |کریئر وچّ کلّ گنتی!!441!!145!!43!!9!!102!!31!!46!!19!!632!!204 |} {{حوالے|group=nb}} === International === {{updated}}<ref>{{cite web|title=Kaka|url=http://www.national-football-teams.com/player/1013/Kaka.html|publisher=National football team|accessdate=8 اپریل 2014}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align: center" |- |+ قومی ٹیم اتے سال مطابق موجودگی اتے گول !  نیشنل ٹیم !! سال !! موجودگی !! گول |- | rowspan="15"|[[Brazil national football team|برازیل]] |- |2002||5||1 |- |2003||10||5 |- |2004||8||3 |- |2005||13||3 |- |2006||11||5 |- |2007||12||5 |- |2008||3||1 |- |2009||13||3 |- |2010||7||1 |- |2012||3||2 |- |2013||2||0 |- |2014||2||0 |- |2015||2||0 |- |2016||1||0 |- ! colspan=2|کلّ!!92||29 |} === International goals === <ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/kaka-intlg.html "Ricardo Izecson dos Santos Leite “Kaká” – Goals in International Matches"]۔ RSSSF. Retrieved 28 جون 2014</ref> {| class="wikitable sortable collapsible" style="text-align: left;" |- ! # !! Date !! Venue !! Opponent !! Score !! Result !! Competition |- | 1. || {{dts|format=dmy|2002|03|07}} || [[Cuiabá]]، Brazil || {{fb|ISL}} || 6–1 || Win || [[Exhibition game|Friendly]] |- | 2. || {{dts|format=dmy|2003|07|19}} || Miami, Florida, United States || {{fb|COL}} || 2–0 || Win || [[2003 CONCACAF Gold Cup|2003 Gold Cup]] |- | 3. || {{dts|format=dmy|2003|07|19}} || Miami, Florida, United States || {{fb|COL}} || 2–0 || Win || 2003 Gold Cup |- | 4. || {{dts|format=dmy|2003|07|23}} || Miami, Florida, United States || {{fb|USA}} || 2–1 || Win || 2003 Gold Cup |- | 5. || {{dts|format=dmy|2003|09|07}} || [[Barranquilla]]، Colombia || {{fb|COL}} || 1–2 || Win || [[2006 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|2006 World Cup qualifier]] |- | 6. || {{dts|format=dmy|2003|10|11}} || [[Curitiba]]، Brazil || {{fb|URU}} || 3–3 || Draw || 2006 World Cup qualifier |- | 7. || {{dts|format=dmy|2004|04|28}} || [[Budapest]]، Hungary || {{fb|HUN}} || 1–4 || Win || Friendly |- | 8. || {{dts|format=dmy|2004|10|10}} || [[Maracaibo]]، Venezuela || {{fb|VEN}} || 2–5 || Win || 2006 World Cup qualifier |- | 9. || {{dts|format=dmy|2004|10|10}} || Maracaibo, Venezuela || {{fb|VEN}} || 2–5 || Win || 2006 World Cup qualifier |- | 10. || {{dts|format=dmy|2005|03|27}} || [[Goiânia]]، Brazil || {{fb|PER}} || 1–0 || Win || 2006 World Cup qualifier |- | 11. || {{dts|format=dmy|2005|06|29}} || [[Frankfurt]]، Germany || {{fb|ARG}} || 4–1 || Win || [[2005 FIFA Confederations Cup]] |- | 12. || {{dts|format=dmy|2005|11|10}} || [[Abu Dhabi]]، United Arab Emirates || {{fb|UAE}} || 0–8 || Win || Friendly |- | 13. || {{dts|format=dmy|2006|06|04}} || [[Geneva]]، Switzerland || {{fb|NZL}} || 4–0 || Win || Friendly |- | 14. || {{dts|format=dmy|2006|06|13}} || [[Berlin]]، Germany || {{fb|CRO}} || 1–0 || Win || [[2006 FIFA World Cup]] |- | 15. || {{dts|format=dmy|2006|09|03}} || London, England || {{fb|ARG}} || 3–0 || Win || Friendly |- | 16. || {{dts|format=dmy|2006|10|10}} || [[Stockholm]]، Sweden || {{fb|ECU}} || 2–1 || Win || Friendly |- | 17. || {{dts|format=dmy|2006|11|15}} || [[Basel]]، Switzerland || {{fb|SUI}} || 1–2 || Win || Friendly |- | 18. || {{dts|format=dmy|2007|03|24}} || [[Gothenburg]]، Sweden || {{fb|CHI}} || 4–0 || Win || Friendly |- | 19. || {{dts|format=dmy|2007|09|12}} || [[Foxborough, Massachusetts]]، United States || {{fb|MEX}} || 3–1 || Win || Friendly |- | 20. || {{dts|format=dmy|2007|10|17}} || [[Rio de Janeiro]]، Brazil || {{fb|ECU}} || 5–0 || Win || [[2010 FIFA World Cup qualification (CONMEBOL)|2010 World Cup qualifier]] |- | 21. || {{dts|format=dmy|2007|10|17}} || Rio de Janeiro, Brazil || {{fb|ECU}} || 5–0 || Win || 2010 World Cup qualifier |- | 22. || {{dts|format=dmy|2007|11|18}} || [[Lima]]، Peru || {{fb|PER}} || 1–1 || Draw || 2010 World Cup qualifier |- | 23. || {{dts|format=dmy|2008|10|11}} || [[San Cristóbal, Táchira|San Cristóbal]]، Venezuela || {{fb|VEN}} || 4–0 || Win || 2010 World Cup qualifier |- | 24. || {{dts|format=dmy|2009|06|06}} || [[Montevideo]]، Uruguay || {{fb|URU}} || 4–0 || Win || 2010 World Cup qualifier |- | 25. || {{dts|format=dmy|2009|06|15}} || [[Bloemfontein]]، South Africa || {{fb|EGY}} || 4–3 || Win || [[2009 FIFA Confederations Cup]] |- |26. |15 جون 2009 |[[Bloemfontein]]، South Africa |{{fb|EGY}} |4–3 |Win |[[2009 FIFA Confederations Cup]] |- | 27. || {{dts|format=dmy|2010|06|07}} || [[Dar es Salaam]]، Tanzania || {{fb|TAN}} || 1–5 || Win || Friendly |- | 28. || {{dts|format=dmy|2012|10|11}} || [[Malmö]]، Sweden || {{fb|IRQ}} || 6–0 || Win || Friendly |- | 29. || {{dts|format=dmy|2012|10|16}} || [[Wrocław]]، Poland || {{fb|JPN}} || 4–0 || Win || Friendly |} == اعزاز == === Club === ;ساؤ پولو * [[Torneio Rio-São Paulo]]: 2001 ; ;ملان<ref name="Profile" /> * [[Serie A]]: [[2003–04 Serie A|2003–04]] * [[Supercoppa Italiana]]: [[2004 Supercoppa Italiana|2004]] * [[UEFA Champions League]]: [[2007 UEFA Champions League Final|2006–07]] * [[UEFA Super Cup]]: [[2007 UEFA Super Cup|2007]] * [[FIFA Club World Cup]]: [[2007 FIFA Club World Cup|2007]] ;رئل میڈرڈ<ref name="Profile" /> * [[La Liga]]: [[2011–12 La Liga|2011–12]] * [[Copa del Rey]]: [[2010–11 Copa del Rey|2010–11]] * [[Supercopa de España]]: [[2012 Supercopa de España|2012]] === انترقومی === ;برازیل<ref name="Profile" /> * [[FIFA World Cup]]: [[2002 FIFA World Cup|2002]] * [[FIFA Confederations Cup]]: [[2005 FIFA Confederations Cup|2005]]، [[2009 FIFA Confederations Cup|2009]] * [[Superclásico de las Américas]]: [[2014 Superclásico de las Américas|2014]] === انسان گت === [[File:Kaka samba d or.jpg|thumb|کاکا 2008 سامبا ڈی اور|266x266px|alt=کاکا 2008 سامبا ڈی اور]] {| class="wikitable sortable collapsible " !انعام !سال |- |''[[Placar|Revista Placar]] [[Bola de Ouro]]'' |2002<ref>{{cite web|url=http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/bouro.htm|title=Bola de Ouro (Placar Magazine)|publisher=RSSSF|author1=Paulo Torres|date=12 دسمبر 2015|accessdate=13 جنوری 2016}}</ref> |- |''[[Campeonato Brasileiro Série A|Campeonato Brasileiro]] Bola de Prata'' (best player by position) |2002<ref>{{cite web|url=http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/bprata.htm|title=Bola de Prata (Placar Magazine)|publisher=RSSSF|author1=Paulo Torres|date=12 دسمبر 2015|accessdate=13 جنوری 2016}}</ref> |- |[[2003 CONCACAF Gold Cup|CONCACAF Gold Cup]] Best XI |2003<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/people/brazil/49/kak%C3%A1/profile|title=Kaká|publisher=Goal.com|accessdate=13 جنوری 2016}}</ref> |- |[[Serie A Foreign Footballer of the Year]] |2004, 2006, 2007<ref name="Guerin d'Oro">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/italpoy.html |title=Italy – Footballer of the Year |publisher=RSSSF |accessdate=6 فروری 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121013030/http://www.rsssf.com/miscellaneous/italpoy.html |archivedate=21 جنوری 2015 |df=}}</ref> |- |[[Serie A Footballer of the Year]] |2004, 2007<ref name="Guerin d'Oro" /> |- |[[UEFA Champions League|UEFA Champions League Top Assist Provider]] |2004–05,<ref>{{Cite web|url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2004/statistics/round=1968/players/type=assists/index.html|title = Statistics — Tournament phase — Assists (2004–05)|accessdate = 8 مارچ 2015|website = UEFA.COM|publisher = |last = |first =}}</ref> 2011–12<ref>{{Cite web|url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/statistics/round=2000263/players/type=Assists/index.html|title = Statistics — Tournament phase — Assists (2011–12)|accessdate = 8 مارچ 2015|website = UEFA.COM|publisher = |last = |first =}}</ref> |- |[[UEFA Club Football Awards#Best Midfielder|UEFA Club Midfielder of the Year]] |2004–05<ref name="Kaká – UEFA.com Profile">{{cite web|url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=64775/profile/index.html|title=Kaká – UEFA.com Profile|publisher=UEFA.com|accessdate=13 جنوری 2016}}</ref> |- |[[UEFA Champions League|UEFA Champions League Bronze Top Scorer]] |2005–06<ref>{{Cite web|url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2006/statistics/round=2357/players/type=topscorers/index.html|title = Statistics — Tournament phase — Assists (2005–06)|date = |accessdate = 21 مئی 2015|website = UEFA.COM|publisher = |last = |first =}}</ref> |- |[[UEFA Team of the Year#Team of the Year 2006|UEFA Team of the Year]] |2006, 2007, 2009<ref name="Kaká – UEFA.com Profile" /> |- |[[FIFPro World XI]] |2006,<ref>{{cite web|url=http://www.fifpro.org/en/award-history/fifpro-world-xi-2005-2006|title=FIFPro World XI 2005/2006|publisher=FIFPro|date=20 دسمبر 2013|accessdate=9 جون 2015|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709013756/http://www.fifpro.org/en/award-history/fifpro-world-xi-2005-2006|dead-url=yes}}</ref> 2007,<ref>{{cite web|url=http://www.fifpro.org/en/award-history/fifpro-world-xi-2006-2007|title=FIFPro World XI 2006/2007|publisher=FIFPro|date=20 دسمبر 2013|accessdate=9 جون 2015|archive-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302065115/http://www.fifpro.org/en/award-history/fifpro-world-xi-2006-2007|dead-url=yes}}</ref> 2008<ref>{{cite web|url=http://www.fifpro.org/en/award-history/fifpro-world-xi-2007-2008|title=FIFPRO WORLD XI 2007/2008|publisher=FIFPro.org|accessdate=13 جنوری 2016|archive-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302075931/http://www.fifpro.org/en/award-history/fifpro-world-xi-2007-2008|dead-url=yes}}</ref> |- |[[Pallone d'Argento]] |2006–07<ref>{{cite web|url=http://ussi.it/2016/a-florenzi-il-pallone-dargento-coppa-giaime-fiumano/|title=A Florenzi il "Pallone d’Argento" Coppa Giaimè Fiumano|publisher=ussi.it|language=Italian|date=8 مئی 2016|accessdate=18 مئی 2016}}</ref> |- |[[List of European Cup and UEFA Champions League top scorers#European Cup and UEFA Champions League top goalscorer by seasons|UEFA Champions League Top Scorer]] |2006–07<ref>{{Cite web|url = http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2006/statistics/round=2357/players/type=topscorers/index.html|title = Statistics — Tournament phase — Assists (2006–07)|date = |accessdate = 21 مئی 2015|website = UEFA.COM|publisher = |last = |first =}}</ref> |- |[[UEFA Club Football Awards#Best Forward|UEFA Club Forward of the Year]] |2006–07<ref name="Kaká – UEFA.com Profile" /> |- |[[UEFA Club Footballer of the Year]] |2006–07<ref name="Kaká – UEFA.com Profile" /> |- |[[FIFPro World Player of the Year]] |2007<ref name=":4" /> |- |[[Ballon d'Or]] |[[Ballon d'Or 2007|2007]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> |- |[[FIFA World Player of the Year]] |2007<ref name=":2" /><ref name=":3" /> |- |[[World Soccer Awards|World Soccer Player of the Year]] |2007<ref>{{cite web|url=http://www.worldsoccer.com/features/world-soccer-awards-previous-winners-2-338433 |title=World Soccer Awards – previous winners |publisher=World Soccer |author1=Jamie Rainbow |date=14 دسمبر 2012 |accessdate=21 نومبر 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629194202/http://www.worldsoccer.com/features/world-soccer-awards-previous-winners-2-338433 |archivedate=29 جون 2016 |df=}}</ref> |- |[[IFFHS World's Best Playmaker]] |2007<ref>{{cite web|url=http://www.iffhs.de/former-results/|title=FORMER RESULTS|accessdate=18 اکتوبر 2015|publisher=IFFHS.de}}</ref> |- |[[IAAF|IAAF Latin Sportsman of the Year]] |2007<ref>{{cite web|url=http://www.iaaf.org/news/news/jefferson-perez-is-voted-best-latin-american|title=JEFFERSON PÉREZ IS VOTED BEST LATIN AMERICAN SPORTSMAN OF THE YEAR|accessdate=18 اکتوبر 2015|publisher=International Association of Athletics Federations (IAAF)}}</ref> |- |[[Onze Mondial|Onze d'Or]] |2007<ref name="Onze Mondial Awards">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/onze-awards.html|title="Onze Mondial" Awards: Onze de Onze 1976–2011|publisher=RSSSF|author1=José Luis Pierrend|date=6 مارچ 2012|accessdate=14 ستمبر 2015}}</ref> |- |[[FIFA Club World Cup]] [[List of FIFA Club World Cup awards#Golden Ball|Golden Ball]] |2007<ref name="Kaká – FIFA Profile">{{cite web|url=http://www.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=184312/|title=Kaká – FIFA Profile|publisher=FIFA.com|accessdate=13 جنوری 2016}}</ref> |- |[[FIFA Club World Cup]] [[List of FIFA Club World Cup awards#Most Valuable Player of the Final Match Trophy|Most Valuable Player of the Final]] |2007<ref name="2007FCWC">{{cite web | url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/japan2007/awards/index.html | title=2007 FIFA Club World Cup awards |work=[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]] | accessdate=5 مارچ 2013}}</ref> |- |[[Time 100]] |2008,<ref name=":5" /> 2009<ref name=":7" /> |- |[[Estádio do Maracanã|Maracanã Hall of Fame]] |2008<ref name=":6" /> |- |[[Samba d'Or]] |2008<ref>{{cite web|url=http://www.psg.fr/en/News/101001/Breaking-News/69470/Three-Parisians-in-top-10|title=Samba d'Or 2014: Three Parisians in top 10|publisher=PSG|date=2 جنوری 2015|accessdate=13 جنوری 2016|archive-date=2016-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212003236/http://www.psg.fr/en/News/101001/Breaking-News/69470/Three-Parisians-in-top-10|dead-url=yes}}</ref> |- |[[Marca Leyenda]] |2009<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2009/10/19/futbol/equipos/real_madrid/1255979045.html|title=Kaká recibe el MARCA Leyenda|trans_title=Kaká receives the MARCA Leyenda|publisher=Marca|language=Spanish|author1=JOSÉ LUIS CALDERÓN|author2=MIGUEL A. GARCÍA|date=19 اکتوبر 2009|accessdate=13 جنوری 2016}}</ref> |- |[[FIFA Confederations Cup]] [[FIFA Confederations Cup 2009#Awards|Golden Ball]] |2009<ref name="Kaká – FIFA Profile" /> |- |[[FIFA Confederations Cup]] [[FIFA Confederations Cup 2009#Awards|Best XI]] |2009<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/news/newsid=1077991.html|title=Users pick Top 11|work=FIFA.com|publisher=Fédération Internationale de Football Association|date=30 جون 2009|accessdate=30 جون 2013|archivedate=2013-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514113001/http://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/news/newsid=1077991.html}}</ref> |- |[[FIFA World Cup]] [[2010 FIFA World Cup statistics#Assists|Top Assist Provider]] |[[2010 FIFA World Cup|2010]]<ref>[[2010 FIFA World Cup statistics]]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/2010/wc10statistics.html|title=Statistics|publisher=Planet World Cup|accessdate=15 نومبر 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/groups_and_teams/team/brazil/kaka|title=Kaka 2010 FIFA World Cup BBC Profile|publisher=BBC|accessdate=13 جنوری 2016|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306220253/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/groups_and_teams/team/brazil/kaka|dead-url=yes}}</ref> |- |A.C. Milan Hall of Fame |2010<ref name="A.C. Milan Hall of Fame">{{cite web|url = https://www.acmilan.com/en/kaka|title = A.C. Milan Hall of Fame: Ricardo Izecson dos Santos Leite (Kakà)|website=acmilan.com|publisher = A.C. Milan|accessdate = 3 اپریل 2015}}</ref> |- |[[Major League Soccer All-Star Game|MLS All-Star]] |[[2015 MLS All-Star Game|2015]]،<ref name="AT&T MLS All-Star Game roster">{{cite web|url=http://www.mlssoccer.com/all-star/2015/news/article/2015/07/18/sebastian-giovinco-kei-kamara-among-22-players-named-2015-att-mls-all-star-g|title=Sebastian Giovinco, Kei Kamara among 22 players named to 2015 AT&T MLS All-Star Game roster|publisher=Major League Soccer|date=20 جولائی 2015|accessdate=26 اکتوبر 2015|archive-date=2015-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921022035/http://www.mlssoccer.com/all-star/2015/news/article/2015/07/18/sebastian-giovinco-kei-kamara-among-22-players-named-2015-att-mls-all-star-g|dead-url=yes}}</ref> [[2016 MLS All-Star Game|2016]]<ref name="Villa, Pirlo and Kaka headline MLS All-Star squad to face Arsenal" /> |- |[[2015 MLS All-Star Game|MLS All-Star MVP]] |[[2015 MLS All-Star Game#Details|2015]]<ref>{{cite web|url=http://mlssoccer.com/all-star/2015/news/article/2015/07/30/all-star-entire-post-game-celebration-turned-love-fest-mvp-kaka|title=All-Star: The post-game celebration turned into a love fest for 2015 MVP Kaká|work=MLSsoccer.com|author=Arielle Castillo|date=30 جولائی 2015|accessdate=26 اکتوبر 2015|archive-date=2015-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925081225/http://www.mlssoccer.com/all-star/2015/news/article/2015/07/30/all-star-entire-post-game-celebration-turned-love-fest-mvp-kaka|dead-url=yes}}</ref> |- |[[UEFA Team of the Year#UEFA Ultimate Team of the Year|UEFA Ultimate Team of the Year]] (substitute) |2015<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2201679.html|title=Ultimate Team of the Year: The All-Time XI|publisher=UEFA|date=22 نومبر 2015|accessdate=25 نومبر 2015}}</ref> |} == حوالے == {{حوالے|colwidth=30em}} [[گٹھ:جم 1982]] [[گٹھ:زندہ لوک]] gj0pnknvqpl6mfyka6smg2rlw2129rq 0 62024 711627 644976 2026-09-23T15:06:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711627 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = جیوتی آمگے |image = |imagesize = |caption = آمگے 2012 وچّ |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1993|2|1}} |birth_place = [[ناگپور]]، [[مہاراشٹر]]، [[بھارت]] |yearsactive = |known_for = دنیا دی سبھ توں چھوٹے قد دی زندہ عورت |death_date = |death_place = |spouse = |height = {{height|ft=2|in=0.6|precision=2}} }} '''جیوتی آمگے''' <ref>American Horror Story: Freak Show – Extra-Ordinary Artist: Jyoti Amege interview. جنوری 2015, around minute 0:40.</ref> اک بھارتی اداکارہ اے جو کہ اپنے چھوٹے قد کرکے جانی جاندی اے۔ [[گنیز ورلڈ رکارڈز]] مطابق جیوتی دنیا دی سبھ توں چھوٹی زندہ عورت اے۔<ref>{{cite news | title=Tiny Teenager Stands Tall Despite Her Height of 23 Inches | url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,348248,00.html | work=foxnews.com | publisher=[[Fox News Channel]] | date=9 اپریل 2008 | accessdate=20 جولائی 2008 | archivedate=2008-09-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080919164002/http://www.foxnews.com/story/0,2933,348248,00.html}}</ref> == فلموگرافی == {| class="wikitable sortable" |+ List of Films and Television Appearances |- ! Year !! Title !! Role !! Notes |- | 2009 || ''[[Body Shock]]'' || Herself || Episode- Two feet high teen |- | 2012–2013 || ''[[بگ بوس 6]]'' || خود || Guest appearance |- | 2014–2015 || ''[[American Horror Story: Freak Show]]'' || Ma Petite || 12 episodes |} == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == {{Commons category|Jyoti Amge|Jyoti Amge}} * {{IMDb name|5956253}} * [http://www.demotix.com/news/2471670/largest-book-world-record-set-munishri-tarunsagarjis-jaipur-cit World's Smallest Woman, Jyoti Amge, releases the World's Biggest Book in Jaipur City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107053829/http://www.demotix.com/news/2471670/largest-book-world-record-set-munishri-tarunsagarjis-jaipur-cit |date=2014-01-07 }} * [http://news.rediff.com/slide-show/2009/jun/22/slide-show-1-indias-shortest-teenager.htm Rediff Slide Show] * [http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/4001832/2ft-tall-Jyoti-Amge-is-the-worlds-smallest-woman.html ''Sun'' news article about Jyoti] [[گٹھ:بھارتی عورتاں]] 12coy13pcnu0svvpdlw4iwc9zuf8c6f 0 62055 711727 710998 2026-09-23T22:46:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711727 wikitext text/x-wiki '''ساکشات'''(ہور ناں:آکاش تے سکشم) [[بھارت]] وچّ ڈزائن کیتا گیا اک [[اینڈرائڈ]] پلیٹ فارم مشتمل [[ٹیبلیٹ کمپیوٹر|ٹیبلیٹ]] [[کمپیوٹنگ آلہ ]]<nowiki/>اے۔ ایہہ [[ڈجیٹل پاڑا]] مٹاؤن لئی اک سستے آلہ دے طور اتے ڈزائن کیتا گیا اے۔ ایہہ سامان انفارمیشن اتے کمیونیکیشن ٹکنالوجی دے ولوں سکھیا دے قومی مشن دے تحت ڈیویلپ کیتا گیا اے جسدا مقصد [[بھارت]] دے 25،000 کالج اتے 400 یونیورسٹیاں نوں اک موجودہ [http://sakshat.ac.in/ ساکشات پورٹل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501035355/http://www.sakshat.ac.in/ |date=2011-05-01 }} دے ولوں اک ای-لرننگ پروگرام راہیں جوڑنا اے۔ <ref name= bbc_10740817>[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10740817 India unveils prototype for $35 touch-screen computer] BBC World news – South Asia Retrieved 25 جولائی 2010</ref> ایہہ 1500 روپئے ($ 35 امریکی) دے ملّ دے ہدف دے نال اعلان کیتا گیا اے۔ استوں پہلاں 2009 وچّ وی $ 10 دے اس طرحاں دا اک سامان بناؤن دی گلّ ہوئی سی جو کہ اخیر اک پین ڈرائیو ورگا سٹوریج آلہ نکلیا۔ <ref name= toiref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Hyderabad/10-laptop_proves_to_be_a_damp_squib/articleshow/4072417.cms $10-laptop proves to be a damp squib]</ref> == اتہاس == [[تصویر:India-35-dollar-tablet.png|thumb|150px | ساکشات دا پروٹوٹائپ دکھاندے کپل سبل]] حالانکہ اک وار اسنوں [[لیپٹاپ]] کمپیوٹر دے روپ وچّ پھیلایا ہویا کیتا گیا سی، پر ایہہ اک لیپٹاپ نہیں سگوں اک [[ٹیبلیٹ کمپیوٹر|ٹیبلیٹ]] کمپیوٹنگ آلہ اے۔ یونین انسان بہبود وزارت ولوں منگلوار نوں آجوجت قومی خواندگی مشن دے افتتاحی موقعے اتے اس گلّ نوں واضع کردے ہوئے، جوائنٹ سیکریٹری این کے سنہا نے کیہا کہ ایہہ کمپیوٹنگ آلہ 10 انچ لمبا اتے 5 انچ چوڑا اتے لگبھگّ $ 30 ملّ ہووےگا۔ حالانکہ اوہناں نے اس گلّ اتے ٹپنی کرن توں منا کر دتا کہ ایہہ لیپٹاپ نہ ہون دے باو جود لیپٹاپ دے طور اتے کیوں پھیلایا جا رہا اے <ref name= toiref/><ref name= price>[http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/23/india-unveils-cheapest-laptop India to unveil the £7 laptop] ، [[The Guardian]]، Febryary 2 ، 2008</ref> ساکشات دے وکری ملّ دے بارے وچّ کئی رپورٹاں ہن، اسنوں دنیا دے سبھتوں سستے کمپیوٹر دے روپ وچّ دسیا جا رہا اے۔ بھارتی انسان بہبود وزارت، [[کپل سبل]] نے 22 جولائی 2010 نوں اک پروٹوٹائیپ دا اعلان کیتا۔ دکھایا ہویا کیتے گئے سامان دا ملّ $ 35 اک پرتی دے لگبھگّ رکھیا جانا طے کیتا گیا اے جسنوں بعد وچّ گھٹاکے ہولی ہولی $ 20 اتے اخیر $ 10 کیتے جان دی سکیم اے۔ <ref name= bbc_10740817 /><ref>{{Cite news |author= |title= Why India's $35 computer joke isn't funny |url= http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms |work= [[The Economic Times]] |location= New Dehli |date= 25 جولائی 2010 |accessdate= 25 جولائی 2010 |archivedate= 2010-07-28 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100728062938/http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms }}</ref><ref>[http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=63417 PIB Press Release] PIB Retrieved 26 جولائی 2010</ref> After the new device was unveiled, [[OLPC]]Chairman [[نکولس نیگروپونٹ]] offered full access to [[OLPC]]technology, cost free to the Indian team ۔<ref>{{Cite news |author= |title= OLPC's Negroponte supports India's $35 tablet concept |url= http://www.siliconindia.com/shownews/OLPCs_Negroponte_supports_Indias_35_tablet_concept-nid-70313.html |date= 09 اگست 2010 |accessdate= 14 اگست 2010 |archivedate= 2011-06-23 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110623224402/http://www.siliconindia.com/shownews/OLPCs_Negroponte_supports_Indias_35_tablet_concept-nid-70313.html }}</ref> [[کپل سبل]] نے اعلان کیتا کہ ایہہ یونٹ 1500 روپئے ( $ 35) وچّ ویچی جاوے گی اتے اسنوں طالب علماں نوں سبسڈی دے بعد 750 روپئے وچّ مہیا کروایا جاویگا<ref name="bbc ۔ co ۔ uk">[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10740817 India unveils prototype for $ 35 touch – screen computer] BBC World news – South Asia Retrieved 25 جولائی 2010</ref><ref>{{Cite news |author= |title= Why India's $35 computer joke isn't funny |url= http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms |work= [[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |location= नई दिल्ली |date= 25 جولائی 2010 |accessdate= 25 جولائی 2010 |archivedate= 2010-07-28 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100728062938/http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms }}</ref>، بعد وچّ اسنوں گھٹاکے 500 روپئے ($ 10) تکّ کیتے جان دی سکیم اے۔ اس ٹیبلیٹ دے اک [[ویپرویئر]] ہون دے خدشےآں اتے ورام اک دورفلسفہ پروگرام گیجیٹ گورو توں لگا جو کہ اگست 2010 وچّ [[این ڈی ٹیوی]] اتے براڈکاسٹ ہویا۔ <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1>[http://www.ndtv.com/news/videos/video_player.php?id=157534 NDTV Gadget Guru] Gadget Guru exclusive: $35 laptop is here. Retrieved 13 اگست 2010</ref> سامان دا ڈیمو دکھایا گیا اتے اسنوں اینڈرائڈ پرچالن تنتر چلاندے ہوئے وکھایا گیا۔ نال ہی اسنوں ویڈیو چلاندے، وائِی - فائی، 3جی، 2 جیبی ریم وغیرہ اہلیاتاں نال یکت وکھایا گیا۔ == تیاری == === کم سسٹم === انسانی بہبود تے ترقی وزارت، [[بھارت سرکار]] ولوں شائع Invitation to Innovate دے مطابق، اس سامان دی سپیشفکیشن اتے کم سسٹم انج اے : ویڈیو ویب کانفرینسنگ سہولت / ملٹیمیڈیا سامان دیکھن دی اہلیت جویں ۔ pdf, docx, ۔ ods, ۔ adp, ۔ doc, ۔ xls, ۔ jpeg, ۔ gif, ۔ png, ۔ bmp, ۔ odt, ۔ zip, avi, AC3 وغیرہ / کھوج کرن وچّ اہلیت پی ڈی ایف ریڈر / زپ فائلاں نوں انجپ کرن لئی انجپ ٹول / اپیکت فرمویئر اپگریڈ انسٹال کرن لئی امکان/ کمپیوٹنگ سہولتاں جویں اوپن آفس، سائلیب، کپس (پرنٹنگ سپورٹ لئی) / سٹرینڈ اتے سٹور کیتی گئی میڈیا فائلاں نوں چلان وچّ سمرتھاوان میڈیا پلیئر / انٹرنیٹ براؤزنگ، جاواسکرپٹ، پی ڈی ایف پلگ - اس جاوا / آڈیو - ویڈیو I / O لئی وائرلیس کمیونیکیشن / کلاؤڈ کمپیوٹنگ وکلپ / رموٹ آلہ مینیجمینٹ سمرتھا، [[یوٹیوب]] اتے ہور آنلائن ویڈیو سنوجواناں نوں رینڈر کرن دی سمرتھا (اوپن سورس فلیش پلیئر جویں gnash جاں swfdec) ۔ ==== ہور خاصیتاں ==== * پلیبیک : avchd * ملٹیمیڈیا I / O انٹرفیس : dtv, iptv, dth * انٹرنیٹ براؤجنگ : فلیش پلیئر (اڈابی ) === سپیشفکیشن === اتے دسے گئے کم سسٹم نوں مہیا کرواؤن لئی اپیکت مدربورڈ / سسٹم آن چپ / کورٹی کیبورڈ، ماؤس اتے گھٹّ توں گھٹّ 7” رنگین ایلسیڈی / ٹی ایف ٹی (ٹچسکرین سہولت) جاں اپیکت آل - اس - جنگل پروجیکشن سسٹم / ہیٹھلا 2 یوئیسبی 2 ۔ 0 پورٹ اتے یوئیسبی ہوسٹ / RF, سرٹفکیشن - آل “CE certificate” (fcc گائڈلائن) / بیٹری جاں بیٹریوہین سامان ولوں تنّ گھنٹے جاں زیادہ انئنٹرپٹڈ آپریشن / اڈیپٹر یکت بیٹری چارجر جاں ہائبرڈ سپر کیپیسٹر کوک چارجر / ایسڈی کارڈ سلاٹ (ہیٹھلا 8 جیبی اہلیت سہت) / RGB / ایلسیڈی پروجیکٹر جوڑن لئی سمرتھن / باہری ہارڈ ڈسک ڈرائو جوڑن لئی سمرتھن (ہیٹھلا 32 جیبی) / اپیکت اتھرنیٹ پورٹ / wlan کارڈ (ieee 802 ۔ 11 a, b, g, n) وانچھت / سور سیل دے دوارے وکلپک بیٹری سپورٹ، جاں ہائبرڈ کیپیسٹر وانچھت ہووےگا / ویبکیم (نتھی ویبکیم وانچھت) / اہل ریم اتے ہارڈ ڈسک جاں nand فلیش مہیا کروائی جاوے گی تانکِہ وانچھت کم سسٹم حاصل کیتا جا سکے / سامان لئی اپیکت فارم فیکٹر دی بھاجی رجسٹینٹ کیسنگ، اینوائرنمینٹل شیلڈ وانچھت / آپریٹنگ تاپمان جیراں ڈگری سینٹیگریڈ توں 48 ڈگری سینٹیگریڈ۔ Max humidity 80 ٪ بھاجی رجسٹ =2g / rohs compliant ==== ہور ==== * hdmi پورٹ === ہارڈویئر === * rugged کیسنگ rubberized feel سہت ٭ وائِی - فائی اہلیت ٭ فکسڈ اتھرنیٹ اہلیت ٭ منی اتے پھل [[یوئیسبی]] * [[منیئیسڈی]]کارڈ سلاٹ ٭ [[سبسکرائبر آئڈینٹٹی موڈیول|سم کارڈ]]سلاٹ ٭ ویڈیو آؤٹ ٭ ہیڈفون جیک ٭ 2 جیبی میموری [[میموری کارڈ]] دے دوارے <ref name= bbc_10740817 /><ref name=guardian>[http : / /www. guardian. co. uk /world /2010 /jul /23 /india – unveils – cheapest – laptop india unveils cheapest laptop] ، [[the guardian]]، retrieved 25 جولائی 2010</ref> * 2 واٹ پاور کنزپشن سور چارجنگ دے وکلپ سہت<ref name= guardian /> === سافٹویئر === * [[اینڈرائڈ آپریٹنگ سسٹم|اینڈرائڈ]]2 ۔ 1 (ایکلیئر) آپریٹنگ سسٹم <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1 /> * [[بھارتی تکنیکی ادارے]] وچّ ڈیولپ کیتا گیا تعلیمی سافٹویئر <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1 /> * ویب براؤجنگ، ویڈیو کانفرینسنگ اتے ورڈ پروسیسنگ سافٹویئر<ref name= bbc_10740817 /> == پیداوار == پہلاں اسنوں بناؤن دا ٹھیکا [[ایچسیئیل انفوسسٹنس]] نوں دتے جان دی اطلاع سی اتے اسدا پیداوار جنوری 2011 توں شروع ہونا سی۔ <ref>[http : / /androidos. in /2010 /09 /hcl – to – manufacture – 35 – indian – android – tablet – first – batch – before – 10 – jan / HCL to manufacture $35 indian android tablet; first batch before 10 jan ]</ref><ref>http : / /www. techeye. net /hardware /india – to – launch – 35 – android – tablet – in – جنوری – 2011</ref> پر ایہہ ٹینڈر ردّ ہو گیا۔ وزارت وچّ اک اعلیٰ اہلکار نے اکونامکس ٹائیمس نوں دسیا کہ ایہہ تیاری 60 کروڈ دی بینک گارنٹی دین وچّ ناکام رہی جو کہ سرکار دے اکو جاے فائنینشئل نیم 2005 دے تحت ضروری اے۔ جیکر نرماں پرسکیم پوری کرن وچّ ناکام رہندا اے تاں بینک گارنٹی سرکار دی توڑ کردی اے۔ پرناسورپ انسان ترقی وزارت نے پرانا آرڈر ردّ کر دتا اے اتے پھر اشتہار دتا اے۔ <ref>[http : / /economictimes. indiatimes. com /tech /hardware /tender – for – 35 – laptop – project – cancelled /articleshow /7316466. cms ] news clipping by pragadeesh sekar on public interest</ref> == رلیز == [[کپل سبل]]نے کیہا کہ 2011 وچّ طالب علماں نوں 1 ملیئن سامان مہیا کروائے جانگے۔ سامان 1500 روپئے دی قیمت تے تیار کیتا جاویگا جسدا ادھا سرکار اتے ادھا اس ادارے ولوں دتا جاویگا جو اسنوں استعمال کرنگے۔ <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1 /><ref>[http : / /www.guardian.co.uk/world/2010/jul /23 /india–unveils–cheapest–laptop guardin-india untiels cheapest laptop] retrieved 25 جولائی 2010</ref> 2012 وچّ [[ڈیٹاونڈ]] کمپنی لئی [[سنیت سنگھ تلی]] نے 35 ڈالر وچّ 100000 آکاش ٹیبلیٹّ دا ٹھیکہ حاصل کیتا تے کامیابی نال اس نوں پورا کر چکے ہن۔<ref>{{cite web|url=http : / /economictimes. indiatimes. com /small – biz /startups /riding – the – wind – how – suneet – singh – tuli – powered – datawind – to – become – top – tablet – player – in – india /articleshow /53646908. cms|title=how suneet singh tuli powered datawind to become top tablet player in india. |last=|first=|date=| website=|publisher=ec onomic times|access-date=8 جولائی 2017 }} }</ref><ref>{ {{cite web|url=http : / /www. businesstoday. in /technology /news /aakash – tablets – delivery – datawind /story /194666. html|title=aakash tablet completes delivery of 100000 tablets to IIT mumbai|last=|first=| date=2013|website=|pu blisher=business today|access-date=8 جولائی 2017}}</ref> == ایہناں نوں وی ویکھو == * [[ٹیبلیٹ کمپیوٹر]] * [[اوئیلپیسی]] * [[سمپیوٹر]] * [[آئپیڈ]] * [[لنکس ڈیوائساں دی لسٹ]] == باہری کڑیاں == * [https://web.archive.org/web/19961105173344/http://www.guardian.co.uk/ /world /video /2010 /jul /23 /india – cheapest – laptop آلہ دے لانچ دا ویڈیو فٹیج] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کمپیوٹر]] [[گٹھ:کمپیوٹر کمپنیاں]] [[گٹھ:موبیل بنان آلی کمپنیاں]] 1a59apqp4h264mz9lngrogiaqvnt3ip 0 62565 711814 490928 2026-09-24T11:04:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711814 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = نیمار | image = Neymargoldenball.jpg | image_size = | caption = نیمار، 2013 وچّ سرووتم انعام ''گولڈن بال'' حاصل کرن ویلے | fullname = نیمار ڈاکٹر سلوا سینٹوس جونؤر<br /> | birth_date = {{Birth date and age|1992|02|05|df=y}} | birth_place = موگی داس کروزج، Brazil | height = {{convert|1.74|m|ftin|0|abbr=on}} | position = فارورڈ/مڈفیلڈر | currentclub = [[ایق سی بارسیلونا]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = پرتگازا سینتستا | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = سینٹوس | years1 = 2009–2013 | clubs1 = سینٹوس | caps1 = 103 <!-- ONLY LEAGUE APPS & GOALS --> | goals1 = 54 <!-- ONLY LEAGUE APPS & GOALS --> | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[فٹ بال کلب بارسیلونا]] | caps2 = 16 <!-- ONLY LEAGUE APPS & GOALS --> | goals2 = 6<!-- ONLY LEAGUE APPS & GOALS --> | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = برازیل انڈر 17 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = برازیل انڈر 20 | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012 | nationalteam3 = برازیل انڈر 23 | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 4 | nationalyears4 = 2010– | nationalteam4 = [[برازیل]] | nationalcaps4 = 46 | nationalgoals4 = 27 | medaltemplates = | club-update = 12:56, 12 جنوری 2014 (UTC) | nationalteam-update = 00:35, 17 نومبر 2013 (UTC) }} '''نیمار ڈاکٹر سلوا سینٹوس جنؤر''' ({{IPA-pt|nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ}};جم 5 فروری 1992)<ref name="Neymar">{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN}}</ref> عامَ-طور اُتے نیمار دے نانم نال جانیا جاندا، [[فٹ بال]] کھڈاری اے۔ جو لا-لیگا وچّ سپینش کلب [[بارسیلونا]] ولوں کھیڈدا اے اتے انتر-قومی پدھر اُتے اوہ [[برازیل]] دیس ولوں کھیڈدا اے۔ 19 سال دی عمر وچّ نیمار نے 2011 وچّ دکھنی امریکی فٹ بال کھڈاری دا انعام جتیا سی اتے دوبارہ 2012 وچّ وی ایہ انعام جتیا سی۔<ref name="goal.com">{{cite news | date = 31 دسمبر 2011 | url = http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year | title = Santos' Neymar named South American Player of the Year |work=Goal.com | accessdate = 31 دسمبر 2011}}</ref>نیمار نوں اسدی رفتار، تیبرتا، پریکھن-شکتین اتے دوواں پیراں دی گنجائش کرکے جانیا جاندا اے۔ فٹ بال دے مہان کھڈاری جویں کہ پیلے، رونالڈنہو آدی وی اسدی کھیڈ دی پرسنشا کردے ہن۔<ref>{{cite news | date = 3 अगस्त 2011 | url = http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos | title = Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé | work = The Times | accessdate = 3 अगस्त 2011 | location = London | archivedate = 2012-04-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120414025330/http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos}}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2128350/Pele-says-Neymar-better-Lionel-Messi.html "Messi, better than me? No chance, he's not even as good as Neymar, says Pele"]۔ Daily Mail</ref><ref>[http://www.goal.com/en-us/news/82/south-america/2012/12/07/3586215/ronaldinho-neymar-will-be-the-best-in-the-world "Ronaldinho: Neymar will be the best in the world"] Goal.com</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:فٹ بال کھڈاری]] [[گٹھ:برازیل دے فٹ بال کھڈاری]] [[گٹھ:جم 1992]] [[گٹھ:فٹ بال کھڈاری]] [[گٹھ:برازیل دے فٹ بال کھڈاری]] [[گٹھ:جم 1992]] [[گٹھ:برازیل]] klko5leukycjglaagpbgpegw3sc9531 0 62572 711808 490950 2026-09-24T09:55:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711808 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Miroslav klose2.jpg|thumb|میروسلاو کلوزے]] '''میروسلاو کلوزے''' جرمنی دی قومی فٹ بال ٹیم دا اک اُگھا کھڈاری اے جو کہ بنڈیسلیگا وچ ایف۔سی۔بایرن، میؤنک ولوں بھی کھیڈدا اے۔ کلوزے دا جم 9 جون 1978 نوں اوپولے، [[پولینڈ]] وکھے ہویا۔<ref name="Opole">{{cite web|url=http://www.tvn24.pl/12694,1554994,wiadomosc.html|title=Nie damy uciec talentom za Odrę!|work=www.tvn24.pl|date=25 جون 2008|accessdate=18 جون 2010|language=Polish}}</ref>)پولینڈ وچّ جم لین دے باو جود کلوز کول جرمن شہریت اے۔ == کارکردگی== {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="2" style="margin:auto; background:ivory; font-size:95%; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; clear:center;" |+ '''<big>کلب کارکردگی</big>''' |- style="background:beige" !rowspan="2"|Club !rowspan="2"|Season !colspan="2"|Domestic League !colspan="2"|Domestic Cup* !colspan="2"|European Competition !colspan="2"|Total |- style="background:beige" !App !Goals !App !Goals !App&nbsp; !Goals !App !Goals |- style="text-align:center;" | rowspan="4" style="vertical-align:center;"|'''[[بایرن میؤنک]]''' ||09–10 ||25 ||3 ||5 ||2 ||8 ||1 ||38 ||6 |- style="text-align:center;" ||08–09 ||26 ||10 ||4 ||3 ||8 ||7 ||38 ||20 |- style="text-align:center;" ||07–08 ||27 ||10 ||8 ||6 ||12 ||5 ||47 ||21 |- style="background:lemonchiffon" ! Total !! 78 !! 23 !! 17 !! 11 !! 28 !! 13 !! 123 !! 47 |- style="text-align:center;" | rowspan="4" style="vertical-align:center;"|'''[[ورڈر بریمن]]''' ||06–07 ||31 ||13 ||3 ||0 ||13 ||2 ||47 ||15 |- style="text-align:center;" ||05–06 ||26 ||25 ||5 ||2 ||9 ||4 ||40 ||31 |- style="text-align:center;" ||04–05 ||32 ||15 ||5 ||0 ||8 ||2 ||44 ||17 |- style="background:lemonchiffon" ! Total !! 89 !! 53 !! 13 !! 2 !! 30 !! 8 !! 132 !! 63 |- style="text-align:center;" | rowspan="6" style="vertical-align:center;"|'''[[ایف سی کیسرسلوٹرن]]''' ||03–04 ||26 ||10 ||1 ||1 ||2 ||1 ||29 ||12 |- style="text-align:center;" ||02–03 ||32 ||9 ||4 ||4 ||0 ||0 ||36 ||13 |- style="text-align:center;" ||01–02 ||31 ||16 ||4 ||0 ||- ||- ||35 ||16 |- style="text-align:center;" ||00–01 ||29 ||9 ||4 ||0 ||12 ||2 ||45 ||11 |- style="text-align:center;" ||99–00 ||2 ||0 ||0 ||0 ||0 ||0 ||2 ||0 |- style="background:lemonchiffon" ! Total !! 120 !! 44 !! 13 !! 5 !! 14 !! 3 !! 147 !! 52 |- ! style="background:beige"|Career Totals ! style="background:beige;"| ! style="background:beige"| 287 ! style="background:beige"| 120 ! style="background:beige"| 43 ! style="background:beige"| 18 ! style="background:beige"| 72 ! style="background:beige"| 24 ! style="background:beige"| 402 ! style="background:beige"| 162 |} ^* Includes [[Liga-Pokal]]۔ == باہری کڑیاں == * [http://www.miroslav-klose.de/ Klose's official site] {{de icon}} * [http://www.fcbayern.t-home.de/en/teams/profis/12267.php?fcb_sid=920614dc63479042d4bcaa09703b4f9b Profile at official Bayern Munich site] * [https://web.archive.org/web/20100106061200/http://www.uefa.com/competitions/ucl/players/player=56589/index.html Profile at UEFA.com] * [http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/vereine/spielersteckbrief/object/23709/saison/2008-09 Profile at Kicker.de] {{de icon}} * [http://www.fussballdaten.de/spieler/klosemiroslav/ Career stats at Fussballdaten.de] {{de icon}} * [http://www.transfermarkt.de/de/spieler/10/klosemiroslav/profil.html Profile at Transfermarkt.de] {{de icon}} * [http://www.fitzek-genealogie.info/ Klose´s ancestors from Upper Silesia, Poland] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:لوک]] [[گٹھ:کھیڈاں]] [[گٹھ:کھڈاری]] [[گٹھ:فٹ بال کھڈاری]] 2l4wszhn9fwyjif4cmvd77nqree81sw 0 62726 711767 629569 2026-09-24T05:34:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711767 wikitext text/x-wiki {{معلومات-تریخ}}[[فائل:Large Hadron Collider at CERN map.svg|thumb|CERN وچ ایل ایچ سی دا نقشہ]] [[کائنات]] کداں وجود وچ آئی تے زمین اپر [[حیات|زندگی]] دی ابتداء کداں ہوئی؟ اس بارے وچ ورھےآں توں سائنسداناں دا نظریہ اے کہ ایک بڑے دھماکے یعنی [[بگ بینگ]] دے نتیجے وچ [[ستارہ|ستارے]]، [[سیارہ|سیارے]]، [[کہکشاں|کہکشاواں]]، [[سیارچہ|سیارچے]] تے ہور[[اجرام فلکی]] وجود وچ آئے۔ [[سورج]] زمین دیگر ستارے|آں دا وجود وی [[بگ بینگ]] دا ہی نتیجہ اے ۔ == تعارف == سائنس داناں دے مطابق [[نظام شمسی]] دی تخلیق دے بعد کسی بیرونی سیارے توں آنے والے [[جراثیم]] دے نتیجے وچ زمین اپر زندگی دی ابتدا ہوئی۔ لیکن ایہ صرف اندا اندازا اے ، حالے تک اس بارے مین کوئی ٹھوس ثبوت فراہم نہیں دتا جاسکیا ۔ <br /> کائنات دی تاریخ تے زمین اپر زندگی دی ابتدا دے بارے وچ جاننے دے لئی [[1980ء]] دی دہائی وچ ایسے تجربات دا نظریہ پیش کیتا گیا۔ جس دے ذریعے [[بگ بینگ]] جیسے حالات پیدا کیتے جا سکں۔ سائنس دان اس خیال اپر کم کردے رہے تے بالآخر 1994ء وچ پورپین آرگنائزیشن فار نیوکلئیر ریسرچ ([[سرن]]) نے اس منصوبے دی منضوری دے دتی تے چار سال بعد اس اپر عملی کم دا آغاز ہویا۔ اٹھ سال دی مسلسل محنت دے بعد 85 توں ودھ ملکاں دے دس ہزار توں ودھ سائنس داناں تے انجینئیرز نے اس منصوبے وچ حصہ لیا۔ ایہ سائنسی تاریخ دی سب دے بڑی مشین اے ۔ اس مشین دی تیاری وچ [[پاکستان]]ی سائنسدانوں نے وی حصہ لیا۔ اس مشین دی لمبائی 27 کلومیڑ اے تے اس نوں [[سویٹزرلینڈ]] تے [[فرانس]] دی سرحد تے [[جنیوا]] دے قریب 300 فٹ دی گہرائی وچ اک تجربہ گاہ وچ نصب کیتا گیا اے ۔ اس مشین دی تیاری اپر تقریبا 8 ارب ڈالر صرف ہو چکے نیں۔ اس طرح ایل ایچ سی نوں تاریخ دی سب سے بڑی تے سب توں مہنگی میشن ہونے دا اعزاز حاصل اے ۔ == طریقہ کار == اس مشین وچ [[روشنی]] دی رفتار نالسفر کرتے [[پروٹان]] دیاں دو مخالف [[شعاع]]واں نوں ٹکرایا جاے گا۔ سائنسداناں دے مطابق اس دے بعد وہی حالات پیدا ہون گے جو بگ بینگ دے فورا بعد پیدا ہوئے سن۔ تاہم حالے تک اس مرحلے دی نوبت نہیں آئی۔ == حال == [[10 ستمبر]] [[2008ء]] کو لارج ہیڈرن کولائیڈر نوں آزمائشی طور تے فعال کر دتا گیا تے اس وجوں پروٹان دی اک [[شعاع]] کامیابی نال گزاری گئی لیکن اس دے ایل ایچ سی دے دو سپر کنڈکنگ مقناطیساں وچ خرابی پیدا ہو گئی جو حالے تک دور نہیں کیتی جاسکی ۔ سرن دے مطابق [[2009ء]] دے وسط تک مذکورہ خرابی نوں دور کر لیا جائے گا۔ سرن‘(CERN [[یورپ]] براعظم دی نیوکلیئر کھوج بارے اک ادارہ اے) دے راہیں اہتمام کیئے جانے والے اس تجربے کے دوران انجینئرز ذرات کی اک شعاع نوں 27 کلومیٹر طویل زیر زمین سرنگ نما مشین وچوں گزارنے دی کوشش کرینگے۔ پنچ ارب پاؤنڈ دی لاگت نال تیار ہونے والی اس مشین وچ ذریاں نوں حیران کن طاقت نال آپس وچ ٹکرایا جائے گا تاکِہ کائنات دی ابتدا تے ہونے والے دھماکے تے اس دے شروع ہون دیاں علامتاں نوں تجربے دے طور تے سرجیا جا سکے۔ سائنسدان اس تجربے نال فلکیاتی سائنس دے اس جگ مشہور اصول نوں سمجھنا چاہندے ہن جس وچ ایہہ درسایا جاندا اے کہ کائنات دا وجود اک وڈے دھماکے یا ٹکراء راہیں ہی ہوئیا سی۔سائنسدان اس نایاب ذرے دی تلاش وی کرنا چاہندے ہن جس دا ناں [[ہگس بوسون]] اے تے جس بارے اجے اصولی طور تے جانکاری ہی اے۔ ==== سرن دی ارارہ کی اے؟ ==== یوروپیئن آرگینائزیشن فار نیوکلیئر ریسرچ مطلب ‘سرن’ دے سائنسداناں نے اک لیبارٹری بنائی اے۔ جنیوا کول زمین ’چ کئی فٹ ہیٹھاں سرن دی لیبارٹری وچ ہزاراں سائنسدان [[اوہ مائی گاڈ پارٹیکل|ربی کݨاں]] دی بھال وچ لگے ہوئے ہن۔ [[فرانس]] وچ اتے [[سوٹزرلینڈ]] دی سرحد کول زمین دے 300 فٹ ہیٹھاں سائنسدان کئی سالاں توں تجربے کر راے ہن۔ سرن لیباریٹری سال 1954 ’چ قائم کیتی گئی سی اتے اس تنظیم دے 20 یوروپیئن دیس میمبر ہن۔ سرن ناں دی مدّ اس لیبارٹری لئی ہی ورتی جاندی اے۔ اس لیبارٹری وچ 2,400 فل ٹائم ملازم ہن اتے 608 یونیورسٹیاں اتے کھوج ادارےآں دے نال نال 113 دیساں دے 10 ہزار توں ودھ سائنسدان ہن تک آ چکے ہن۔ اتھے ہی 27 کلو میٹر بی لارج ہینڈرن کولائیڈر وچ سائنسداناں نے انوآں وچالے ٹکر کروائی اے۔ ایہہ کناں نوں تیزی نال گھماؤن والی دنیا دی سبھ توں وڈی مشین اے۔ سائنسی دھارنا اے کہ ہگس بوسون دے کن 13.7 خرب سال پہلاں بگ بینگ مطلب مہاں دھماکے دوران پیدا ہوئے اتے اس مہاں دھماکے کارن سمچا کائنات ہوند وچ ایا۔ وڈی مشین راہیں ٹھیک اسے طرحاں بگ بینگ کرواؤن دی کوشش کیتی گئی، جو کھرباں سال پہلاں ہویا سی۔ ==== بگ بینگ دی تازہ حالت ==== [[File:Inside the CERN LHC tunnel.jpg|400 px|thumb|right|cern دی ہیڈران کولائیڈر سرنگ دے اندر جدوں تیار ہو رہی سی]] ڈائریکٹر ڈاکٹر سٹیو مائرز دا کہنا اے کہ ''[[بگ بینگ]]'' کے فوراً بعد کے لمحات پیدا کرنے کے لیئے بنائی گئی اس مشین نوں بناندے ہوئے جو غلطیاں ہوئیاں سن انہیں صحیح کرنے کے لیئے کولائیڈر نوں اک سال لئی بند کیتا جائے گا۔ اس غلطی کی وجہ سے مشین کے پوری طرحاں سے کام کرنے میں دو سال کی دیری ہوگی۔ اس توں پہلے 2008 وچ اس مشین میں نقص کی وجہ سے مشین نوں چودا مہینوں کے لیئے روک دیا گیا تھا۔ اب اس مشین نوں 2011 میں بند کیا جائے گا۔ سرن‘ کے زیر اہتمام کیئے جانے والے اس تجربے کے دوران انجینئرز زراعت کی اک شاا کو ستائیس کلومیٹر طویل زیر زمین سرنگ نما مشین وچوں گزارنے دی کوشش کرینگے۔ پانچ عرب پاؤنڈ کی لاگت سے تیار ہنے والی اس مشین وچ زریاں نوں حیران کن طاقت نال آپس وچ ٹکرایا جائے گا تاکِ کائنات کی ابتدا پر ہنے والے دھماکے اور اس دے ارمبھ ہون دیاں علامتاں نوں تجربے دے طور تے سرجیا جا سکے۔ تجربے کے لیئے سرنگ میں اک ہزار سلنڈر کی شکل کے مکناتیسوں نوں نال نال رکھیا گیا اے۔ ایہناں ہی مقناطیسی سلنڈروں نال پروٹون زریاں دی اک لکیر پیدا ہوگی جو ستائیس کلو میٹر تک دائرے کی شکل میں بنائی گئی سرنگ وچ گھمیگی۔ سرنگ میں پروٹن زراعت کے ٹکرانے سے دو لکیریں پیدا ہونگی جنھیں اس مشین کے اندر روشنی کی رفتار سے مخالف سمتّ نال سفر کرایا جائے گا۔ اس طرحاں اک سیتالاب میں وچ ایہہ لکیراں گیارا ہزار جست مکمل کرنگیاں۔ سرنگ دے اندر مقرر جگہوں پر زراعت کی یہ لکیریں اک دوسرے کا راستا کاٹینگی اور ان دے اس ٹکراء دا مطالعہ کیتا جائے گا۔ بگ بینگ تہربا کامیاب ہویا اے۔ ==== 4 جولائی 2012 دی ستھتی ==== اس دن اس تجربے دی بنیاد تے اک نویں [[ہگس بوسون]] جاں اس دے نال ملدے جلدے کن دی کھوج دی تائید کیتی گئی اے۔ایہناں کناں نوں ربی کن وی کیہا جاندا اے۔ ==== کھوج دا اہمیت ==== ربی کناں دی کھوج دا ترنت ایہہ فائدہ ہووےگا کہ سائنسداناں دا 60 سالا پرانا ایہہ سوال ختم ہو جاویگا کہ کہڑی چیز نوں ٹھوس معدہ(mass) کویں ملدا اے۔ اس توں علاوہ کائنات دے ہور وی کئی انسلجھے سوال ہن، جہناں دا جواب ایہناں ربی کناں توں ملن دی امید اے۔ ایہہ وی پتہ چل سکیگا کہ دھرتی دے اندر بھڑکدے جوالامکھی نوں انی توانائی کتھوں ملدی اے؟ جے ربی کن ملن دا دعوہ صحیح سدھ ہندا اے، تاں ایہہ ثابت ہو جاویگا کہ فزکس صحیح سمت وچ کم کر رہا اے۔ اس نال فزکس دے سٹینڈرڈ ماڈل دی وی تائید ہو جاوے گی تے ایہہ وی سدھ ہو جاویگا کہ ہر وستو ٹھوس کیوں ہندی اے۔ کیونکہ جے ہگس بوسون مطلب ربی کناں دا پتہ نہ چلدا تاں سٹینڈرڈ ماڈل فیل ہو جاندا تے ہر چیز دے ٹھوس ہون دے کارن وی پتہ نہ چل سکدے۔ سائنس لئی ایہہ وڈا جھٹکا ہندا اتے تد گنت اتے وی سوال اٹھن لگدے۔ ایہناں ربی کناں دی مدد نال مستقبل ’چ انٹرنیٹ دی رفتار تیز ہو سکیگی، کمیونیکیشن تکنیک وچ انقلاب آویگا، نینو تکنیک وچ وی وڈیاں تبدیلیاں آؤنگیاں، موبائل وچ [[سپر کمپیوٹر]] دا جگّ آویگا، توانائی دا بھنڈار ودھیگا اتے خلاء دے کئی بھیت کھلھنگے۔ == بیرونی جوڑ == [https://web.archive.org/web/20080805112849/http://www.boston.com/bigpicture/2008/08/the_large_hadron_collider.html لارج ہیڈرن کولائیڑ دی تصویراں] [[گٹھ:سائنس]] 518aiwj1i58ddznlhjna57vxhtd5eml 0 63155 711630 677143 2026-09-23T15:22:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711630 wikitext text/x-wiki {{گیانسندوک لکھاری | نام = جے۔ کے۔ راؤلنگ | تصویر = J. K. Rowling 2010.jpg | تصویر_اکار = 250px | تصویر_سرلیکھ = جے۔ کے۔ راؤلنگ | اپنام = | جم_تاریخ = 31 جولائی 1965 | جم_تھاں = یاٹے، دکھنی گلوسٹکیمیا برطانیہ | موت_تاریخ = | موت_تھاں = | کم_کھیتر =ناول کار | راشٹریئتا = برطانیہ | بولی =انگریزی | دور = | ودھا =ناول | موضوع = خیالی کلاکار | تحریک = | مکھ_کریا = | اثر = <!-- ایہہ لکھاری کس نال متاثر ہندا ہے --> | متاثر = <!-- ایہہ لکھاری کسکو متاثر کردا ہے --> | دستخط = | website = http://www.jkrowling.com | جال_پنہ = | ٹیکا-ٹپنی = | مکھ_کم = ہیری پوٹر }} '''جون "جو" راؤلنگ''' ([[انگریزی بولی|انگریزی]]: Joanne "Jo" Rowling; جم 31 جولائی 1965) اک [[برطانوی]] [[ناول کار|ناول نگارہ]] اے۔ اس نوں [[ہیری پوٹر]] لڑی لئی جانیا جاندا اے۔ 31 جولائی 1965 نوں جمی جے۔ کے۔ راؤلنگ اک بریٹیش ناول کار اے۔ جو کہ 'ہیری پوٹر' لڑی دیاں کتاباں لکھن کرکے مشہور اے۔ شوہر نال طلاق ہون توں بعد اوہ اک بے روزگار ماں سی جس اپر اپنے بچے دی ذمہ واری سی۔ اسدی کتاب نوں پہلاں 12 پبلشران نے ٹھکرا دتا سی پر جدوں اسدی کتاب شائع ہوئی، تاں کامیابی دے نویں ہی ریکارڈ پیدا کر دتے۔ راؤلنگ دنیا دی پہلی اجیہی انسان اے جو کتاباں لکھن نال اربپتی بنی اتے پہلی اجیہی انسان جو اپنی کمائی دان کرن کرکے اربپتی توں کروڑپتی بنی۔ == کروڑپتی == * 2004 وچ فوربز نے جے۔ کے۔ راؤلنگ نوں پہلا کروڑپتی اعلان کیتا جہڑا لکھاری اے<ref>Watson, Julie and Kellner, Tomas. [http://www.forbes.com/maserati/billionaires2004/cx_jw_0226rowlingbill04.html "J.K. Rowling And The Billion-Dollar Empire"]۔ ''[[Forbes.com]]''۔ 26 فروری 2004. Retrieved 19 مارچ 2006.</ref> * دوجی امیر عورت اتے 1,062واں دنیا دا امیر انسان<ref>[http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html #1062 Joanne (JK) Rowling]۔ [[Forbes.com]]۔ Retrieved 16 مارچ 2008; [http://www8.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 Oprah is Richest Female Entertainer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121180914/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 |date=2007-01-21 }}۔ Contact Music. Retrieved 20 جنوری 2007.</ref> * جے۔ کے۔ راؤلنگ نے کیہا کہ اوہ کروڑپتی نہیں اے بے شک اس کول بہت پیسہ اے<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/8599597/page/2/ J.K. Rowling, the author with the magic touch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106122220/http://www.msnbc.msn.com/id/8599597/page/2/ |date=2007-11-06 }}۔ MSN. Retrieved 9 اگست 2007.</ref> * 2008 وچ سنڈے ٹائیمن دی امیراں دی لسٹ وچ راؤلنگ دا برطانیہ وچ 144واں تھاں اے۔ == اشاعتاں== === ہیری پوٹر لڑیوار === # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی فلوسفرز سٹون]]'' (26 جون 1997) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی چیبر آف سیکریٹ]]'' (2 جولائی 1998) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی پرجنر آف اجکابن]]'' (8 جولائی 1999) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی گوبلیٹ آف فائر]]'' (8 جولائی 2000) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی آرڈر آف دی فنوکس]]'' (21 جولائی 2003) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی ہاف بلڈ پرنس]]'' (16 جولائی 2005) # ''[[ہیری پوٹر اینڈ دی ڈیتھلی ہالوئز]]'' (21 جولائی 2007) === بچیاں دیاں کتاباں === # ''[[فینٹاسٹک بیسٹ ایڈ ویئر ٹو فائینڈ دیم]]'' (1 مارچ 2001) # ''[[کئڈٹچ تھرو دی ایج]]'' (1 مارچ 2001) # ''[[دی ٹیلز آف بیڈل دی بارڈ]]'' (4 دسمبر 2008) === ہور === * ''[[دی کیجوئل ویکنسی]]'' (27 ستمبر 2012) === منی کہانی === * ''[[ہیری پوٹر پریکوئل]]'' (جولائی 2008) == حوالے == {{حوالے}} {{Authority control}} [[گٹھ:برطانوی لکھاری]][[گٹھ:انگریز]] [[گٹھ:برطانوی شخصیتاں]] 8cb2ti4tqhwtw5jbq54naln6e0zhwcc 0 63782 711734 646713 2026-09-23T23:48:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711734 wikitext text/x-wiki {{MedalTableTop||100px}} {{MedalSport|Women's [[Athletics (sport)|Athletics]]}} {{MedalCountry |{{PAK}} }} {{MedalCompetition|[[دکھنی ایشیائی کھیڈاں| ساؤتھ ایشیئن گیمز]]}} {{MedalGold|[[1995 دکھنی ایشیائی کھیڈاں|1995 مدراس]]|[[لمبی چھال]]}} {{MedalBottom}} '''شبانہ اختر''' (5 اپریل، 1972 نوں جم)<ref name="IAAF">[http://www.iaaf.org/athletes/biographies/country=pak/athcode=63646/index.html Akhtar's profile] from the [[:en:IAAF|IAAF]]; retrieved 2011-01-24</ref><ref>[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ak/shabana-akhtar-1.html Akhtar's bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828170852/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ak/shabana-akhtar-1.html |date=2009-08-28 }} from sports-reference.com; retrieved 2011-01-24</ref> پاکستان دی اک اولمپک اتھلیٹ اے۔ اسنے 1996 دیاں اولمپک وچ عورتاں دی [[لمبی چھال]] وچ حصہ لیا۔ اوہ اولمپک وچ حصہ لین والی [[پاکستان]] دی پہلی عورت بنی۔<ref>[http://www.thefreelibrary.com/Pakistan%27s+female+athlete+hopes+to+uphold+Olympic+spirit-a01611593666 Pakistan's female athlete hopes to uphold Olympic spirit]، published sometime in 2008; retrieved in 2011-01-24.</ref> اوہ 42 وار دی پاکستانی قومی چیمپین اے، جنہاں نے 1989–1998 تک 100 میٹر اتے 200 میٹر دوڑ جتی سی اتے 1992–1998 توں 400 میٹر، [[لمی چھال]]، اُچّی چھال، 4 × 100 میٹر ریلے اتے 4x400 ریلے جتی۔<ref>[http://www.sports.gov.pk/Awards/awards_athletics.htm#Shabana Akhtar's entry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324002548/http://www.sports.gov.pk/Awards/awards_athletics.htm#Shabana |date=2012-03-24 }} from the 1998 [[:en:Pakistan Sports Board|Pakistan Sports Board]] awards; retrieved 2011-01-24.</ref> اسنے پاکستان دی نمائندگی کیتی: * عالمی چیمپیئن شپ:: 1993 and 1995 * [[دکھنی ایشیائی کھیڈاں| ساؤتھ ایشیئن گیمز]]: 1989, 1991, 1993, 1995 * وومین اسلامی گیمز: 1993, 1997 == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم 1972]] [[گٹھ:زندہ لوک]] 7twib94lk10cz0ylifv4t60ajcatwyr 0 64187 711751 666492 2026-09-24T04:05:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711751 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Franz Boas | image = FranzBoas.jpg | image_size = 225px | caption = | birth_date = {{Birth date|1858|7|9}} | birth_place = [[مینڈن]], [[ویسٹ فالیا]], [[جرمنی]]<ref>{{cite web|url=http://www.franz-boas.com/|title=further information about the commemoration of the 150th anniversary of Boas's birth at Minden e. g. an exposition, a scientific meeting, a theatre play, a special medal, an edition of the diary of Wilhelm Weike, Boas´ servant on Baffin Island|access-date=2017-11-29|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920022512/http://franz-boas.com/|dead-url=yes}}</ref> | death_date = {{Death date and age|1942|12|21|1858|7|9}} | death_place = [[نیویارک]], [[امریکہ]] | education = [[فزکس]] وچ [[پی ایچ ڈی]], [[کیل یونیورسٹی]] (1881) | alma_mater = [[ہائیڈلبرگ یونیورسٹی]]<br>[[بون یونیورسٹی]]<br>[[کیل یونیورسٹی]] | occupation = [[اینتھراپولوجسٹ]] | spouse = Marie Krackowizer Boas (1861–1929) | parents = {{unbulleted list |Meier Boas (1823–1899), |Sophie Meyer Boas (1828–1916) }} | children = {{unbulleted list |Helene Boas Yampolsky (1888–1963) |[[Ernst Philip Boas]] (1891–1955) |Hedwig Boas (1893/94) |Gertrud Boas (1897–1924) |Henry Herbert Donaldson Boas (1899–1925) |Marie [[Franziska Boas]] (1902–1988) }} | signature = Franz Boas signature.svg }} '''فرانز بوس''' (فرانز یوری بوس) اکّ [[جرمن|جرمن-]] [[امریکہ|امریکی]] انتھراپولوجسٹ سی جسنوں '''"امریکن ایتھراپولوجی"'''دا باپ وی کیہا جاندا اے۔ اوہ [[جرمنی]] وچ پڑھیا اتے [[1881]] [[فزکس]] وچ 'ڈاکٹریٹ' دی ڈگری حاصل کیتی ۔ == جیون == فرانز بوس دا جم [[جولائی|9 جلا‍ئی]] [[1858]] وچ، منڈن [[ویسٹفالیا]] وچ [[جرمنی]] وکھے ہویا۔ اہناں دے ماں پیؤ پڑھے لکھے ازادی پسند انسان سن۔ اہنا دیئاں دو بیویاں سن، اک بیوی دا ناں ''''میریکریکووزر بوس''''، دوجی بیوی دا ناں ''''ہیلن بوس ییمپلوسکی'''' سی۔ اوہ بچپن توں ہی [[قدرت]] نال پیار کردا سی پر اوہ اپنی قابلیت ناں پچھان سکیا۔ اسنے بعد وچ '''"جرمن سبھیاچار"''' دیاں قدراں قیمتاں نوں پرچاریا۔ اہناں دی موت [[دسمبر|21 دسمبر]] [[1942]] وچ '[[نیویارک]]' وکھے ہوئی۔ == سکھیا == اہناں نے اپنی اُچّ سکھیا '''"یونیورسٹی آف کیل"''' توں 'فزکس' وچ "[[پی ایچ ڈی]]۔" دی ڈگری حاصل کیتی۔ == سبھیاچار انتھراپولوجسٹ وجوں == ایتھراپولوجی بارے اس دی سوچ سدے پہلے لیکھ ''''دِی سٹال آف ہیگنگرافی'''' توں ہی لگ جاندی اے۔ بوس لی ہمیشہ ہی اک گل بحث دا موضوع بنیا رہا کہ، "سبھیاچاری ایتھراپولوجی کیہ اے؟"<ref>* [http://anthro.amnh.org/anthro.html Division of Anthropology, American Museum of Natural History] – Objects and Photographs from Jesup North Pacific Expedition 1897–1902 (section '''Collections Online'''، option ''Collections Highlights'')۔ * [http://www.franz-boas.com/ Franz Boas at Minden, Westphalia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920022512/http://franz-boas.com/ |date=2017-09-20 }} *[http://amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.B.B61-ead.xml Franz Boas Papers] at the 'American Philosophical Society' * [http://www.indiana.edu/~libarchm/ Recordings made by Franz Boas during his field research can be found at the Archives of Traditional Music at Indiana University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171114195257/http://www.indiana.edu/~libarchm/ |date=2017-11-14 }} *[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/boas-franz.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727224703/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/boas-franz.pdf |date=2019-07-27 }}</ref>? اسنے اک گل سمجھی کہ لمے بدلاؤ دے دوران لوک اک جگہ تو دوجی جگہ تے آندے جاندے رہندے ہن اتے اس دوران ہی سبھیاچار دے عنصر تے اسدے مطلب وی بدلدے رہندے ہن۔ جدکہ اسدے ہم عصر انتھراپولوجسٹ "میلنووشکی" اتے "ریگنلیڈ" ورگے [[سماج]] دے مطالعے ول رچت سن۔ استوں علاوا اسنے پروکت موضوعاں اپر مرتکز کئی لیکھ تے آرٹیکل وی شائع کیتے۔ == رچناواں == بوس دیاں انگریزی وچ ہیٹھ لکھیئاں رچناواں شائع ہن۔ جویں کہ، * Boas n.d. "The relation of Darwin to anthropology"، notes for a lecture; Boas papers (B/B61.5) American Philosophical Society, Philadelphia. Published on line with Herbert Lewis 2001b. * Bose, Franze [[1911|(1911)]]۔ ''''The Mind of Primitive Man''''۔ ISBN 0-313-24004-3 ([https://archive.org/details/mindofprimitivem031738mbp Online version] of the [[1938]] revised edition at the (Internet Archive) * Boas, Franz. [[1911|(1911)]]۔ ''''Handbook of American Indian languages'''' (Vol. 1)۔ Bureau of American Ethnology, Bulletin 40. Washington: Government Print Office (Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology)۔ * Boas, Franz [[1912|(1912)]]۔ "Changes in the Bodily Form of Descendants of Immigrants"۔ ''American Anthropologist''، Vol. 14, No. 3, جولائی–Sept, 1912. * Boas, Franz [[1922|(1912)]]۔ "The History of the American Race"۔ ''Annals of the New York Academy of Sciences''، Vol. XXI, pp.&nbsp;177–183. * {{cite book|last=Boas |first=Franz |title=Folk-tales of Salishan and Sahaptin tribes |publisher=Published for the American Folk-Lore Society by G.E. Stechert by G. E. Stechert. * Boas, Franz [[1914|(1914)]]۔ "Mythology and folk-tales of the North American Indians"۔ ''Journal of American Folklore''، Vol. 27, No. 106, Oct.-Dec. pp.&nbsp;374–410. * Boas, Franz [[1922|(1922)]]۔ "Report on an Anthropometric Investigation of the Population of the United States"۔ ''Journal of the American Statistical Association''، جون 1922. * Boas, Franz [[1906|(1906)]]۔ ''The Measurement of Differences Between Variable Quantities''۔ New York: The Science Press. ([https://archive.org/details/measurementofvar00boasuoft Online version] at the Internet Archive) * Boas, Franz [[1927|(1927)]]۔ "The Eruption of Deciduous Teeth Among Hebrew Infants"۔ ''The Journal of Dental Research''، Vol. vii, No. 3, ستمبر, 1927. * Boas, Franz [[1927|(1927)]]۔ ''Primitive Art''۔ ISBN 0-486-20025-6 * Boas, Franz [[1935|(1935)]]۔ "The Tempo of Growth of Fraternities"۔ ''Proceedings of the National Academy of Sciences''، Vol. 21, No. 7, pp.&nbsp;413–418, جولائی, 1935. * Boas, Franz [[1940|(1940)]]۔ ''Race, Language, and Culture'' ISBN 0-226-06241-4 * Boas, Franz [[1945|(1945)]]۔ ''Race and Democratic Society''، New York, Augustin. * Stocking, George W.، Jr.، ed. 1974 ''A Franz Boas Reader: The Shaping of American Anthropology, 1883–1911'' ISBN 0-226-06243-0 * Boas, Franz [[1928|(1928)]]۔ ''Anthropology and Modern Life'' (2004 ed.) ISBN 0-7658-0535-9 * Boas, Franz, edited by "Helen Codere" [[1966|(1966)]]، ''Kwakiutl Ethnography''، Chicago, Chicago University Press. * Boas, Franz [[2006|(2006)]]۔ ''Indian Myths & Legends from the North Pacific Coast of America: A Translation of Franz Boas' 1895 Edition of Indianische Sagen von der Nord-Pacifischen Küste-Amerikas''۔ Vancouver, BC: Talonbooks. ISBN 0-88922-553-2 == حوالے == {{حوالے}} {{Commons}} {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} [[گٹھ:امریکی شخصیتاں]] [[گٹھ:انتھراپولوجسٹ]] j7axe0jvrsigwbu9xhd0p1goknmhq5u 0 65403 711804 639512 2026-09-24T09:43:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711804 wikitext text/x-wiki [[تصویر:20150319-OC-LSC-0534_(16868799182)۔jpg|thumb|اک [[باغبانی]] دا طالب علم لارینسولے، جارجیا وکھے اک باغ وچوں مٹی دا نمونہ لیندا ہویا۔<br /> ]] مٹی جانچ جاں '''مٹی پرکھ '''کئی ممکن کارناں وچوں اک جاں اک توں ودھ مٹی دے تجزیہ دا حوالہ کر سکدی اے۔ [[کھیتی باڑی]] وچ [[کھاد]] دیاں سفارشاں نوں مقرر کرن لئی ممکنا ڈھنگ نال پودے نوں مہیا مادےآں دے سنکیتاں دا اندازا لگاؤن لئی سبھ توں ودھ مٹی جانچ پلانٹ منعقد کیتے گئے ہن۔ ہور مٹی جانچاں انجینیئرنگ (بھو-تکنیکی)، بھو-کیمیکل جاں ماحول جانچ لئی کیتیاں جا سکدیاں ہن۔ == پودا پوشن == کھیتی وچ مٹی دی جانچ عامَ طور تے مٹی دے نمونے دے تجزیہ نوں اشارہ کردی اے تاں جو غذائیت سامان، رچنا اتے ہور خاصیتاں جویں کہ ایسڈٹی جاں پی ایچّ پدھر نوں مقرر کیتا جا سکے۔ مٹی دی جانچ زرخیز طاقت، جاں مٹی دی ممکنا ترقی سمبھاونا نوں مقرر کر سکدی اے جو غذائیت کمی نوں اشارہ کردی اے، غیر-ضروری ٹریس کھنجاں دی موجودگی توں بہت زیادہ زرخیز طاقتاں اتے سنکرمیاں توں سمبھاوی زہریلیاں۔ ایہہ ٹیسٹ کھنج مادےآں نوں ملاؤن لئی جڑاں دے کم دی نقل کرن لئی ورتیا جاندا اے۔ ترقی دی انمانت در نوں قنون دے ادھکتم ولوں تیار کیتا گیا اے۔ لیب، جویں کہ آئیووا سٹیٹ اتے کولوراڈو سٹیٹ یونیورسٹی والے لوک، دی سفارش کردے ہن کہ مٹی ٹیسٹ وچ ہر 40 ایکڑ (160,000 m2) دے کھیتر لئی 10-20 نمونہ انک ہن۔ ٹیپ پانی جاں کیمیا مٹی دی بنتر نوں بدل سکدے ہن، اتے وکھرے طور تے ٹیسٹ کرن دی لوڑ ہو سکدی اے۔ جویں مٹی غذائیت تتّ ڈونگھائی اتے مٹی دے حصےآں دے ویلے نال بدلدے ہن، نمونے دی ڈونگھائی اتے سماں وی نتیجے اُتے اثر پا سکدا اے۔ تجزیہ توں پہلاں کئی ستھاناں توں مٹی نوں ملاؤن ولوں کمپوزیٹ نمونہ لگایا جا سکدا اے۔ ایہہ اک عامَ عمل اے، لیکن سکیوٹنگ نتیجے توں بچن لئی سمجھداری نال ورتے جانے چاہیدے ہن۔ ایہہ عمل اس لئی کیتی جانی چاہیدی اے تاں کہ سرکاری نمونے دیاں لوڑاں پوریاں ہون۔ ٹیسٹ دے نتیجیاں نوں صحیح ڈھنگ نال وضاحت کرن لئی کھیتر دے نمونے دی حالت اتے مقدار نوں ریکارڈ کرن لئی اک حوالہ نقشہ بنایا جانا چاہیدا اے۔ === سٹوریج، ہینڈلنگ اتے موونگ === مٹی دے کیمیا ویلے دے نال بدل جاندے ہن، جویں کہ جیو-سائنسی اتے رسائنک پرنالیاں ویلے دے نال مرکب نوں توڑ لیندیاں ہن جاں جوڑ سکدیاں ہن۔ ایہہ عمل ادوں بدل جاندی اے جدوں مٹی اپنی قدرتی پریاورن (پھلیاں اتے پرجاتی جو سینپلیڈ کھیتر نوں پار کردا اے) اتے ماحول (تاپمان، نمی اتے سورجی روشنی / ریڈیئیشن چکر) توں ہٹ جاندا اے۔ سٹے وجوں، رسائنک رچنا تجزیہ دی شدھتا وچ سدھار کیتا جا سکدا اے جیکر اس دی کڈھن توں جلدی بعد مٹی دا تجزیہ کیتا جاندا اے - عامَ طور اُتے 24 گھنٹیاں دے ویلے دے اندر۔ زمین وچ رسائنک تبدیلیاں نوں سٹوریج اتے آواجائی دے دوران اس نوں ٹھنڈھ کرکے ہولی کیتا جا سکدا اے۔ ہوا سکاؤن نال مٹی دے نمونیاں نوں کئی مہینیاں لئی سرکھات رکھیا جا سکدا اے۔ === مٹی جانچ / مٹی پریکھن === مٹی ٹیسٹنگ اکثر وپاری لیباں ولوں کیتی جاندی اے جو وکھ-وکھ ٹیسٹاں دی پیش کش کردیاں ہن، مرکباں اتے کھنجاں دے گروپاں نوں نشانہ بناؤندیاں ہن۔ مقامی استعمال نال جڑے فائدے ایہہ ہن کہ اوہ اس کھیتر وچلے مٹی دے کیمسٹری توں جانو ہن جس وچ نمونہ لیا گیا سی۔ ایہہ تکنیشیئن اوہناں ٹیسٹاں دی سفارش کرن دے یوگ بناؤندا اے جو اپیوگی جانکاری ظاہر کرن دی زیادہ سمبھاونا ہندی اے۔ [[تصویر:Soil_test.JPG|thumb|مٹی جانچ پررفتار وچ اے۔]] لیبارٹری دے ٹیسٹاں وچ تن شرینیاں وچ غذائیت غذائیت تتّ دی جانچ ہندی اے: * '''مکھ غذائیت تتّ:''' [[نائیٹروجن]] (این)، [[فاسفورس]] (پی)، اتے [[پوٹاشیئم]] (کے) * '''سیکنڈری غذائیت تتّ:''' [[گندھک]]، [[کیلسیئم]]، [[میگنیسیئم]] * '''چھوٹے غذائیت تتّ:''' [[لواے]]، [[مینگنیس]]، [[پتل]]، [[زنک]]، [[بوران]]، [[مولائیبڈینم]]، [[کلورین]]<br /> اپنے-اپنے مٹی پرخ کرن والی کٹّ عامطور اُتے صرف تن "مکھ غذائیت تتّ" لئی ٹیسٹ کردے ہن، اتے مٹی دے عمل جاں پی۔ ایچ دے پدھر لئی ہو-ایہہ اپنے-اپنے مٹی پرخ کرن والیاں کٹاں نوں اکثر کھیتی باڑی سہکاری ادارےآں، یونیورسٹی لیباں، پرائیویٹ لیباں اتے کجھ ہارڈویئر اتے باغبانی سٹوراں تے ویچے جاندے ہن۔ الیکٹرک میٹر جو کہ pH, پانی دی سامان اتے کئی وار مٹی دیاں غذائیت تتاں نوں ماپدے ہن کئی ہارڈویئر سٹوراں تے مہیا ہن۔ لیبوریٹری ٹیسٹز د'-اٹ-آپ کٹاں اتے الیکٹریکل میٹراں نال ٹیسٹاں نالوں ودھیرے صحیح ہن۔ اتھے اک لیبارٹری توں اک ماڈل نمونہ دی رپورٹ اے۔ [[کھیتی باڑی]] اتے [[باغبانی]] دوویں ادیوگاں وچ تعینات زمین لئی کھاد دی رچنا اتے خوراک دی چون لئی ملاوٹ دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ لیبارٹری وچ نمونیاں دی پیکیجنگ اتے ڈلوری دی سودھا حاصل کرن لئی مٹی اتے زمینی پانیاں لئی پریپیڈ میل-انل کٹّ مہیا ہن۔ اسے طرحاں، 2004 وچ، لیبارٹری نے مٹی دی رچنا دی رپورٹ دے نال کھاد دیاں سفارشاں دینیاں شروع کیتیاں۔ لیب ٹیسٹ ودھیرے صحیح ہندے ہن، حالانکہ دوواں قسماں اپیوگی ہن۔ اسدے علاوہ، لیبارٹری ٹیسٹاں وچ اکثر نتیجیاں اتے سفارشاں دے پیشہ ور وضاحت شامل ہندے ہن۔ ہمیشہ اک لیبارٹری دی رپورٹ وچ شامل سارے پرداتا سٹیٹمینٹاں دا حوالہ دیندا اے کیونکہ اوہ سینپلنگ اتے / جاں اینالٹکل عمل / نتیجیاں وچ کوئی وی انوروپ، اپواد اتے گھاٹاں دی روپ ریکھا حاصل کر سکدے ہن۔ کجھ لیبارٹری سارے 13 کھنج غذائیت تتاں دا تجزیہ کردا اے اتے اک درجن غیر ضروری، سمبھاوت زہریلے کھنجاں "یونیورسل مٹی ایکسٹریکٹینٹ" (امونیئم بائیکاربونیٹ ڈیٹیپیئے) دی ورتوں کردے ہن۔ == خوراکی تتاں دی بنیاد تے زمیناں دی گٹھ ونڈ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+وکھ-وکھ تتاں دی مقدار دے حساب نال زمین دی ونڈ !تتّ !گھٹ !درمیانی !ودھ |- |نائیٹروجن |0.40% توں گھٹ |0.40% - 0.75% |0.75% توں ودھ |- |فاسپھورس |5 کلو/ایکڑ توں گھٹ |5 – 9 کلو/ایکڑ |9 – 20 کلو/ایکڑ |- |پوٹاشیئم |55 کلو/ایکڑ توں گھٹ |55 کلو/ایکڑ توں اپر | -- |- |زنک |0.6 کلو/ایکڑ توں گھٹ |<nowiki>--</nowiki> | -- |- |مینگنیز |3.5 کلو/ایکڑ توں گھٹ | -- | -- |} == مٹی دی ناخالصیت والے مادہ == عامَ کھنج زمین پردوشکاں وچ [[آرفوجی]]، [[بیریئم]]، [[کیڈمیئم]]، [[تانبہ]]، [[مرکری]]، [[لیڈ]]، اتے [[زنک]] شامل ہن۔ لیڈ اک خاص طور تے خطرناک مٹی کمپونینٹ اے یونیورسٹی آف منیسوٹا دی ہیٹھ لکھی جَدوَل وچ خاص مٹی دی اکاگرتا دے پدھراں اتے اوہناں دے متعلق صحتَ خطریاں نوں شرینیبدھّ کیتا گیا اے۔ {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+بچیاں اتے حاملہ عورتاں نوں 300 پی۔پی۔ایمّ۔ توں ودھ متھے اندازاً کل لیڈ لیول نال رابطہ توں بچنا چاہیدا اے۔ !لیڈ لیول !ایکسٹریکٹڈ لیڈ (پی۔پی۔ایم) !اندازاً کل لیڈ (پی۔پی۔ایم) |- | گھٹ | <43 | <500 |- | زریعہ | 43-126 | 500-1000 |- | اچا | 126-480 | 1000-3000 |- |بہت اچا |>480 | >3000 |} ; <nowiki>مکھ خطرے نوں گھٹاؤن لئی چھ باغبانی عمل:</nowiki> # بغیچے نوں پرانے پینٹ کیتے ڈھانچیاں اتے بھاری سفر کرکے سڑکاں توں دور رکھو۔ # فروٹنگ فصلاں نوں طریقے نال لاؤنا پسند کرو ([[ٹماٹر]]، سکویش، مٹر، [[سورج مکھی]]، مکی، آدی)۔ # مکمل ہوئے کھاد، ہوم اتے پیٹ موس ورگے جیوک سامان شامل کرو۔ # مٹی ٹیسٹ ولوں سفارش کیتی چوڑی مٹی (پی۔एच۔ 6.5 دی لیڈ اپلبدھتا نوں گھٹ توں گھٹ)۔ # پتیدار سبزیاں کھان توں پہلاں پرانے اتے باہری پتیاں سٹّ دیو؛ پیل روٹ فصلاں؛ سارے پیداواراں نوں دھووو۔ # مٹی اتے / جاں گلی مٹی دی سطح نوں بنائی رکھن ولوں گھٹو گھٹ دھوڑ رکھو۔ == مٹی دا نمونہ لین دے ڈھنگ == * '''فصلاں وچ کھاداں دی ضرورت واسطے:''' زمین دی اپرلی تہہ توں گھاس پھوس پرے کر کے، بنا مٹی کھرپے کہی جاں کھرپے نال انگریزی دے اکھر 'v' دی شکل دا 6 انچ ڈونگا ٹوآ پٹو۔ اس دے اک پاسیو اک انچ مٹی دی تہہ اپروں-تھلیوں اکسار کٹو۔ اس طرحاں دے 7 – 8 تھاواں تو ہور نمونے لؤ۔ سارے نمونیاں نوں کسے صاف برتن جاں کپڑے تے پا کے چنگی طرحاں ملا لؤ۔ پھر اس وچوں ادھا کلو مٹی لے کے اک کپڑے دے تھیلی وچ پا لوو۔ تھیلی اپر کھیت تے مٹی نال متعلق ساری جانکاری لکھ دوو۔ * '''باغ لاؤن واسطے:''' [[کھیت]] دے وچالے، 6 فٹ ڈونگا ٹوآ پٹو جس دا اک پاسہ سدھا دے دوجا ترشا ہووے۔ اس ٹوئے دے سدھے پاسے توں کھرپے نال 0-6, 6-12, 12-24, 24-36, 36-48, 48-60 اتے 60 توں 72 انچ دی ڈونگھائی توں اک انچ موٹی مٹی دی تہہ اکسار اتارو۔ ہر نمونے لے الگ الگ ڈونگھائی توں ادھا کلو مٹی لؤ۔ جے مٹی گلی ہووے تا تھیلیاں وچ پاؤن تو پہلا چنگی طرحاں سکا لوو۔ == ایہہ وی ویکھو == * [[کھاد]] * پودے دا ٹیشو ٹیسٹ * لائیمنگ == حوالے == {{حوالے}} == باہری کڑیاں == * [https://web.archive.org/web/20090508074842/http://www.epa.gov/ebtpages/pollsoilcontaminants.html Pollutants/Toxics > Soil Contaminants] * [https://web.archive.org/web/20150924143207/http://www.epa.gov/superfund/students/clas_act/haz-ed/ff_09.htm Common Contaminants] * [http://www.ext.colostate.edu/pubs/Crops/00501.html Colorado State University Extension Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930020700/http://www.ext.colostate.edu/pubs/crops/00501.html |date=2015-09-30 }} * [http://grass-roots.ca/soil_test_info/why_a_soil_test.php Mail-in soil test kits and nutrient management/fertilizer reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627132930/http://grass-roots.ca/soil_test_info/why_a_soil_test.php |date=2009-06-27 }} * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41808 Field Book for Describing and Sampling Soils] [[گٹھ:کھیتی باڑی]] jbnsh9v15ro8dnv9afinhn6v29hz5pb 0 66136 711721 707408 2026-09-23T22:18:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711721 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |birth_name = ایڈویج انتونیا البرینا مینو |honorific-suffix = [[ممبر لوک سبھا]] |image = Sonia Gandhi (cropped).jpg |signature = Signature of Sonia Gandhi.svg |office = [[قومی مشاورتی کونسل دے چیئرمین]] |term_start = 29 مارچ 2010 |term_end = 25 مئی 2014 |term_start1 = 4جون 2004 |term_end1 = 23مارچ 2006 |office2 = [[متحدہ پروگریج الائنس دے چیئرمین]] |term_start2 = 16 مئی 2004 |term_end2 = |successor2 =[[لعل کرشن ایڈوانی]] |office5 = [[لوک سبھا|ممبر لوک سبھا]] <br />[[رائے بریلی لوک سبھا حلقہ]] |term_start5 = 17 مئی 2004 |term_end5 = |predecessor5 = [[ستیش شرما]] |successor5 = |office6 = [[لوک سبھا|ممبر لوک سبھا]] <br />[[امیٹھی لوک سبھا حلقہ]] |term_start6 = 10 اکتوبر 1999 |term_end6 = 17 مئی 2004 |predecessor6 = [[سنجے گاندھی]] |successor6 = [[راہل گاندھی]] |birth_date = {{birth date and age|1946|12|9|df=y}} |birth_place = [[لوسيانا]], [[وینیٹو]], [[اٹلی]] |death_date = |death_place = |party = [[انڈین نیشنل کانگریس]] |citizenship = اٹلی {{small|(1946–1983)}}<br>بھارتی {{small|(1983–آج تک)}} |religion = [[کیتھولک چرچ|رومن کیتھولک ازم]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-26830531|title=Profile: Sonia Gandhi|work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/by-stressing-hindu-values-sonia-gandhi-enhances-personal-acceptability-and-congress-appeal/1/253057.html|title=By stressing Hindu values Sonia Gandhi enhances personal acceptability and Congress appeal : NATION - India Today|work=intoday.in}}</ref><ref>{{cite book|title=Sonia Gandhi: Tryst with India|url=https://books.google.com/books?id=26flsWUf8fkC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sonia+gandhi+is+a+roman+catholic&source=bl&ots=BYkMZpoO1D&sig=nEWOvbo-GnQuJSsH1oJ0Y_XPAtI&hl=en&sa=X&ei=KP-CVKnyHca9mgW_3IKwBA&ved=0CFwQ6AEwCTgK#v=onepage&q=sonia%20gandhi%20is%20a%20roman%20catholic&f=false|author=N. I. Sarkar}}</ref> |relations = ''See [[نہرو-گاندھی خاندان]]'' |alma_mater = [[بیل تعلیمی ٹرسٹ]] |spouse = {{marriage|[[راجیو گاندھی]]|1968|1991|end=died}} |children = {{hlist|[[راہل گاندھی]]|[[پریانکا گاندھی]]}} |residence =10جنپتھ نئی دہلی |website = }} [[تصویر:Gandhisonia05052007.jpg|framepx|thumb|left|سونیا گاندھی]] [[تصویر:Sonia Gandhi.jpg|250px|thumbnail|left|سونیا گاندھی 2009 وچ]] '''سونیا گاندھی''' (جم: [[9 دسمبر]]، [[1946]]<ref>[http://archives.digitaltoday.in/indiatoday/20050117/cover3.html INDIA TODAY – The most widely read newsweekly in South Asia]۔ Archives.digitaltoday.in. Retrieved on 9 دسمبر 2011.</ref> جم نام: Antonia Edvige Albina Maino <small>([[اطالوی بولی|اطالوی]])</small><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/225270/Sonia-Gandhi Sonia Gandhi]۔ Britannica. Retrieved on 9 دسمبر 2011.</ref><ref>[http://164.100.47.132/LssNew/members/Biography.aspx?mpsno=130 Lok Sabha]۔ Retrieved on 9 دسمبر 2011.</ref><ref>{{cite book|coauthors=Paranjoy Guha Thakurta, Shankar Raghuraman|title=Divided we stand: India in a time of coalitions |publisher=Los Angeles : SAGE Publications, 2007.|year=2007|page=148|isbn= 978-0-7619-3663-3}}</ref>) اک اطالوی-بھارتی نیتا اے اتے [[انڈین نیشنل کانگرس]] دی پرمکھ اے۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Fourth-time-in-a-row-Sonia-Gandhi-is-Congress-chief/articleshow/6487821.cms Fourth time in a row, Sonia Gandhi is Congress chief]۔ Timesofindia.indiatimes.com (4 ستمبر 2010)۔ Retrieved on 9 دسمبر 2011.</ref> اسدے نال ہی اوہ 14وی لوک سبھا وچ نہیں صرف کانگرس دی بلکہ ینائٹیڈ پروگریسو الائنس دی وی پرمکھ اے۔ اوہ [[راجیو گاندھی]] دی بیواہ اے۔ ویاہ توں پہلے اوہناں دا نام سونیا میناں سی۔ اوہناں دا جم ٹرن، [[اٹلی]] ول 8 کہ۔می۔ دے انتر اتے ستھتؤربسانو وچ ہویا سی۔ راجیو گاندھی دے نال اوہناں دی ملاقات ادوں ہوئی جدوں راجیو [[کیمبرج یونیورسٹی|کیمبرج]] وچ پڑھن گئے سن۔ اوہناں دی ویاہ 1968 وچ ہوئی جسدے بعد اوہ [[بھارت]] وچ رہن لگی۔ == مڈھلا جیون == '''سونیا گاندھی''' (ولادت: 9 دسمبر 1946ء [[لوسیانا]]، [[اطالیہ]]) اک [[اطالیہ|اطالوی]] نژاد بھارتی [[سیاست دان]]، [[انڈین نیشنل کانگریس]] د‏‏ی [[انڈین نیشنل کانگریس دے صدور د‏‏ی لسٹ|صدر]] تے [[نہرو گاندھی خاندان]] د‏‏ی اک رکن ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی شادی [[بھارت دا وزیر اعظم|سابق وزیر اعظم بھارت]] [[راجیو گاندھی]] تو‏ں ہوئی۔ 1998ء وچ انہاں دے شوہر دے قتل دے 7 برس بعد انہاں نو‏‏ں انڈین نیشنل کانگریس دا صدر بنایا گیا، اس عہدے اُتے اوہ 19 برس (16 دسمبر 2017ء تک) رني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے عرصہ وچ کانگریس بھارتی سیاست وچ مرکزی جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں سامنے آئی۔{{efn|Sources describing Gandhi's advocacy for a center-left position and the party's reaffirmation to the Ideology.<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/sonia-gandhi-congress-president-rahul-gandhi-politics-4983911/|title=Sonia Gandhi retires as Congress president, to remain active in politics|work=[[انڈین ایکسپریس]]|date=15 دسمبر 2017|accessdate=15 دسمبر 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/as-sonia-gandhi-makes-way-4984673/ |title=As Sonia Gandhi makes way|last=Chowdhary|first=Neerja|work=[[انڈین ایکسپریس]]|date=16 دسمبر 2017|accessdate=19 دسمبر 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://m.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-s-19-years-as-congress-president-from-husband-rajiv-s-death-to-son-rahul-s-elevation/story-nmW3hNiG2zDo6abGYc38YO.html|title=Sonia Gandhi’s 19 years as Congress president: From husband Rajiv’s death to son Rahul’s elevation|last=Naqshbandi|first=Aurangzeb|work=[[ہندوستان ٹائمز]]|date=16 دسمبر 2017|accessdate=20 دسمبر 2017|archivedate=2019-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190916034748/https://www.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-s-19-years-as-congress-president-from-husband-rajiv-s-death-to-son-rahul-s-elevation/story-nmW3hNiG2zDo6abGYc38YO.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-election-gandhi/sonia-gandhi-keeps-congress-hopes-alive-in-india-polls-idUSTRE53D1XH20090414 |title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive in India polls|last=Chandra|first=Rina|publisher=[[روئٹرز]]|date=14 اپریل 2009|accessdate=19 دسمبر 2017}}</ref>}} ان د‏‏ی ولادت [[ویچینسا]] دے نیڑے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ وچ اک [[مسیحی]] [[کاتھولک کلیسیا]] خاندان وچ ہوئی۔ علاقائی اسکول وچ تعلیم مکمل کرنے دے بعد [[اعلیٰ تعلیم]] دے لئی [[کیمبرج]] چلی گئياں جتھ‏ے انہاں د‏‏ی ملاقات [[راجیو گاندھی]] تو‏ں ہوئی۔ راجیو تو‏ں انہاں د‏‏ی شادی 1968ء وچ ہوئی۔ [[بھارت]] وچ منتقل ہونے دے بعد انھاں نے بھارتی شہریت حاصل کيتی تے اپنی ساس [[اندرا گاندھی]] دے نال [[نويں دہلی]] وچ رہائش اختیار کيتی۔ اندرا گاندھی اس وقت بھارت د‏‏ی [[وزیر اعظم]] سن۔ انہاں تمام خاندانی اثر و رسوخ دے باوجود سونیا گاندھی نمود و نمائش تے عوام د‏‏ی نظر تو‏ں دور ہی رہدیاں سن۔ حتی کہ اس وقت وی جدو‏ں انہاں دے شوہر بھارت دے وزیر اعظم سن ۔ شوہر راجیو گاندھی دے قتل دے بعد سونیا گاندھی نو‏‏ں کانگریس دے ارکان نے جماعت وچ مدعو کيتا تے منصب صدارت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی جسنو‏ں انھاں نے قبول نئيں کيتا۔ 1997ء وچ انھاں نے سیاست وچ شامل ہونے دا فیصلہ کيتا اورتاحال اوہ سیاست وچ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ 1998ء وچ انہاں نو‏‏ں [[انڈین نیشنل کانگریس دے صدور د‏‏ی لسٹ|صدر انڈاں نیشنل کانگریس]] بنایا گیا۔ انھاں نے جماعت د‏‏ی صدارت دے اس انتخاب وچ [[جیتیندر پرساد]] نو‏‏ں شکست دتی تھی۔{{efn|Sources describing Gandhi's initial reluctance and eventual election.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/05/24/world/assassination-india-sonia-gandhi-declines-invitation-assume-husband-s-party-post.html|title=Assassination In India; Sonia Gandhi Declines Invitation To Assume Husband's Party Post|last=Weinraub|first=Bernard|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=24 مئی 1991|accessdate=25 مئی 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/sonia-gandhi-re-elected-congress-president/301022|title=Sonia Gandhi re-elected Congress President|work=[[آؤٹ لک]]|date=25 مارچ 2005|accessdate=21 نومبر 2017|archivedate=2017-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201042849/https://www.outlookindia.com/newswire/story/sonia-gandhi-re-elected-congress-president/301022}}</ref><ref name=elections.in>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-leaders/sonia-gandhi.html|title=Sonia Gandhi Biography|publisher=Elections in India|accessdate=24 مئی 2014}}</ref>}} انہاں د‏‏ی صدارت وچ کانگریس 2004ء وچ حکومت وچ آئی۔ حالانکہ ایہ اتحادی حکومت سی جس وچ مرکزی تے سجے باوز د‏‏ی جماعتاں شامل سن۔ ایہ اتحاد [[متحدہ ترقی پسند اتحاد]] کہلیایا۔ 2009ء وچ دوبارہ اس اتحاد نے کامیابی حاصل کيتی تے گزشتہ د‏‏ی طرح اس بار وی سونیا گاندھی نے وزارت عظمی دا عہدہ قبول نئيں کيتا۔ حالانکہ انھاں نے [[نیشل اڈوائزری کونسل]] د‏‏ی صدارت بحسن و خوبی انجام دی۔{{efn|Sources describing Gandhi's leadership of the UPA and declining the premiership.<ref name="BBC Profile 2014" /><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Fourth-time-in-a-row-Sonia-Gandhi-is-Congress-chief/articleshow/6487821.cms?referral=PM|title=Fourth time in a row, Sonia Gandhi is Congress chief|work=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|date=4 ستمبر 2010|accessdate=25 مئی 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://content.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652356,00.html|title=India's Most Influential|last=Robinson|first=Simon|work=[[ٹائم (رسالہ)|Time]]|accessdate=25 نومبر 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/2693501|title=Sonia: and yet so far|work=[[دی اکنامسٹ]]|date=20 مئی 2004|accessdate=25 نومبر 2017}}</ref>}} اپنی سیاسی زندگی وچ انھاں کئی منصوبے تے اڈوائزری کونسل بنائے جنہاں وچ [[حقوق پرمبنی منصوبے]] شامل نيں جداں 2005ء وچ [[قانون حق معلومات، 2005ء|قانون حق معلومات]]، [[تحفظ کھانا دا قانون]] تے 2005ء ہی وچ [[قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء|ایم جی نرے گا]] وغیرہ دے قوانین منظور کرائئے۔ [[بوفورس سکینڈل]] تے [[نیشنل ہیرالڈ معاملہ]] وچ انہاں نو‏‏ں تنقید دا سامنا وی کرنا پيا ا‏‏ے۔ انہاں دا غیر ملکی ہونا وی بحث تے تنقید دا موضوع رہیا اے ۔{{efn|Sources discussing the welfare schemes and controversies.<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/movements-and-governments-sonia-gandhi-4983273/|title=Movements and governments|last=Roy|first=Aruna|work=[[دی انڈین ایکسپریس]]|accessdate=15 دسمبر 2017|date=15 دسمبر 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/end-of-the-longest-regency/299576|title=End of the longest regency|work=[[آؤٹ لک]]|date=4 دسمبر 2017|accessdate=25 نومبر 2017|archivedate=2017-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171125094455/https://www.outlookindia.com/magazine/story/end-of-the-longest-regency/299576}}</ref><ref name="autogenerated1" /><ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1020830/asp/nation/story_1151052.asp|title=BJP sees Gujarat ammo in Sonia origins|date=30 اگست 2002|work=The Telegraph|accessdate=2 فروری 2010|location=Calcutta, India|first=Radhika|last=Ramaseshan}}</ref>}} یو پی اے حکومت دے دوسرے نصف وچ صحت دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں سونیا گاندھی د‏‏ی سیاست وچ فعالیت کم ہوئے گئی تے 2017ء وچ انھاں نے یو پی اے د‏‏ی صدارت تو‏ں وی استعفی دے دتا۔ لیکن جماعت د‏‏ی پارلیمانی کمیٹی د‏‏ی صدر بنی رني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ انھاں نے کدی کوئی حکومت‏ی عہدہ نئيں سنبھالیا مگر انہاں نو‏‏ں ملک د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور سیاست دان منیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ تے اکثر انہاں نو‏‏ں دنیا د‏‏ی طاقتور ترین خواتین وچ شمار کيتا جاندا رہیا اے ۔{{efn|Sources discussing the listing.<ref>{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/india/the-sonia-gandhi-years-and-what-rahul-gandhi-can-learn/articleshow/61062696.cms|title=The Sonia Gandhi years and what Rahul Gandhi can learn|last=Manoj|first=CL|work=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|accessdate=25 نومبر 2017|date=13 اکتوبر 2017}}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.thedailybeast.com/sonia-gandhi-health-mystery-sets-india-leadership-adrift|title=Sonia Gandhi Health Mystery Sets India Leadership Adrift|last=Riedel|first=Bruce|work=[[The Daily Beast]]|accessdate=25 نومبر 2017|date=24 جون 2012}}</ref><ref name="SandbrookGüven">{{cite book|author1=Richard Sandbrook|author2=Ali Burak Güven|title=Civilizing Globalization, Revised and Expanded Edition: A Survival Guide|url=https://books.google.com/books?id=asKIAwAAQBAJ&pg=PA77|date=1 جون 2014|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-5209-8|pages=77–}}</ref>}} [[File:Sonia Gandhi birthplace.JPG|left|thumb|upright=0.6|سونیا گاندھی دا جم ستھان]] سونیئا مانیو<ref name="vera">{{cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/sonia-gandhi-the-maino-girl-who-kept-her-tryst-with-destiny-in-india/1/194441.html|title=Sonia Gandhi: The Maino girl who kept her tryst with destiny in India|last=Schiavazzi|first=Vera|work=[[India Today]]|date=17 جنوری 2005|accessdate=19 نومبر 2017}}</ref> دا جم 9 دسمبر، 1946 نوں سٹیفنو اتے پاؤلا مانیو دے گھر لوسیانا، [[اٹلی]] وکھے ہویا|اسنے پرائمری دی سکھیا مقامی کیتھولک سکول وچوں حاصل کیتی|<ref>{{cite web|url=http://www.radiopopolare.it/trasmissioni/onde-road/magnetofono/07112009-lindia-di-sonia-gandhi/stampa.html|title=Pictures from the book-biography "The Red sari" by Javier Moro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728000421/http://www.radiopopolare.it/trasmissioni/onde-road/magnetofono/07112009-lindia-di-sonia-gandhi/stampa.html |archivedate=28 جولائی 2011|publisher=[[Radio Popolare]]|accessdate=9 دسمبر 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.geneall.net/I/per_page.php?id=510128|title=Edvige Antonia Albina Maino|publisher=[[Geneall]]|accessdate=19 نومبر 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ilgiornaledivicenza.it/stories/Home/92600_sonia_gandhidalla_piccola_lusiana_allindia_ecco_il_romanzo_di_una_donna_speciale/|title=Sonia Gandhi, dalla piccola Lusiana all'India ecco il romanzo di una donna speciale|work=Il Giornale di Vicenza |date=5 Oct 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614233754/http://ilgiornaledivicenza.it/stories/Home/92600_sonia_gandhidalla_piccola_lusiana_allindia_ecco_il_romanzo_di_una_donna_speciale/|archivedate=14 جون 2011}}</ref> سونیا نے اپنی جوانی نوں ٹورین نیڑے اک اؤباسانو شہر وچ بتایا اتے اک روائتی رومن کیتھولک کرشچیئن پروار وچ وڈی ہوئی| اس نے مقامی کیتھولک سکولاں وچ پرائمری سکھیا حاصل کیتی؛ بھین مرییا اسدے مڈھلے استاداں وچوں اک سی، اسدی استاد مرییا نے سونیا نوں "محنتی چھوٹی کڑی" کیہا کیونکہ اوہ لوڑھ توں وی ودھ پڑھدی سی۔<ref name="vera" /> سٹیپھانو، جو اک بلڈنگ مستری سن، نے اؤباسانو وچ اک چھوٹا جیہا اساری دا کاروبار قائم کیتا۔<ref name="laiq">{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?205112|title=Meeting Mr Maino|last=Laiq|first=Jawid|work=[[Outlook (magazine)|Outlook]]|accessdate=19 جولائی 2013|date=23 فروری 1998|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426214358/http://www.outlookindia.com/article.aspx?205112|archivedate=26 اپریل 2014}}</ref> == ابتدائی حالات == [[فائل:Sonia Gandhi birthplace.JPG|کھبے|thumb|upright=0.6|Sonia Gandhi's birthplace, 31, Contrada Maini (Maini street)، [[لوسیانا]]، Italy (the house on the right)]] سونیا مائنو <ref name="حوالہ1">{{cite web|url=http://m.indiatoday.in/story/sonia-gandhi-the-maino-girl-who-kept-her-tryst-with-destiny-in-india/1/194441.html|title=Sonia Gandhi: The Maino girl who kept her tryst with destiny in India|last=Schiavazzi|first=Vera|work=[[انڈیا ٹوڈے]]|date=17 جنوری 2005|accessdate=19 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175406/https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20050117-sonia-gandhi-the-maino-girl-who-kept-her-tryst-with-destiny-in-india-788413-2005-01-17|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> د‏‏ی ولادت 9 دسمبر 1946ء نو‏‏ں سٹیفانو تے پاولا ماینو دے گھر [[ویچینسا]]، [[وینیٹو]]، [[اطالیہ]] دے 30 کلو میٹر دور لوزیانا نامی پنڈ وچ ہوئی۔<ref>{{cite web|url=http://www.radiopopolare.it/trasmissioni/onde-road/magnetofono/07112009-lindia-di-sonia-gandhi/stampa.html|title=Pictures from the book-biography "The Red sari" by Javier Moro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728000421/http://www.radiopopolare.it/trasmissioni/onde-road/magnetofono/07112009-lindia-di-sonia-gandhi/stampa.html |archivedate=28 جولائ‏ی 2011|publisher=[[Radio Popolare]]|accessdate=9 دسمبر 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ilgiornaledivicenza.it/stories/Home/92600_sonia_gandhidalla_piccola_lusiana_allindia_ecco_il_romanzo_di_una_donna_speciale/|title=Sonia Gandhi, dalla piccola Lusiana all'India ecco il romanzo di una donna speciale|work=Il Giornale di Vicenza |date=5 Oct 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614233754/http://ilgiornaledivicenza.it/stories/Home/92600_sonia_gandhidalla_piccola_lusiana_allindia_ecco_il_romanzo_di_una_donna_speciale/|archivedate=14 جون 2011}}</ref> انہاں دا بچپن [[تورینو]] دے نیڑے [[اورباسانو]] نامی قصبہ وچ گزریا تے انہاں نے [[کاتھولک کلیسیا]] مذہب اختیار کيتا۔ انہاں نے کاتھولک اسکول وچ ہی بنیادی تعلیم حاصل کيتی ، انہاں د‏‏ی بچپن د‏‏ی اک استادہ سسٹر ماریہ انہاں دے بارے وچ کہندی نيں “ اوہ بچپن تو‏ں ہی محن‏‏تی لڑکيت‏ی سی جو اِنّا ہی پڑھدی سی جِنّی ضرورت ہُندی تھی۔“ <ref name="حوالہ1" /> اسٹیفانو اوربیسانو وچ اک معمار سن ۔<ref name="حوالہ2">{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?205112|title=Meeting Mr Maino|last=Laiq|first=Jawid|work=[[آؤٹ لک]]|accessdate=19 جولائ‏ی 2013|date=23 فروری 1998|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426214358/http://www.outlookindia.com/article.aspx?205112|archivedate=26 اپریل 2014}}</ref> انہاں نے [[دوسری جنگ عظیم]] وچ [[ہٹلر]] دے نال[[سوویت افواج]] دے خلاف جنگ لڑی تھی۔وہ [[بینیٹو موسولینی]] تے [[نیشنل فاسسٹ پارٹی]] دے بہت وفادار سن ۔<ref name="حوالہ2" /> سونیا د‏‏ی وڈی بہن دا ناں نادیہ ناں سی۔ انہاں دے والد د‏‏ی وفات 1983ء وچ ہوئی۔ سونیا د‏‏ی بہناں نيں جو ماں دے نال اوربیسانو وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3714047.stm Italy heralds 'first woman PM'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306041733/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3714047.stm|date=6 مارچ 2016}}; retrieved 18 جولائ‏ی 2007.</ref> 13 سال د‏‏ی عمر وچ سونیا دا اسکوم مکمل ہوئے گیا؛ انہاں دے حتمی رپورٹ کارڈ درج اے “ ذہین، محن‏‏تی تے ----ہائی اسکول وچ استاداں دا ناں روشن کرن گی۔ “ان نو‏‏ں ہوائی جہاز مضیف بننے دا شوق سی۔<ref name="حوالہ1" /> 1964ء وچ [[کیمبرج]] وچ انہاں نے [[انگریزی زبان]] د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی [[بیل ایجوکیشنل ٹرسٹ]] وچ داخلہ لیا۔ اس دے اگلے انہاں د‏‏ی ملاقات اک مطعم وچ راجیو گاندھی تو‏ں ہوئی جتھ‏ے اوہ پارٹ ٹائم بطور ویٹر کم کررہیاں سن۔ اس وقت انہاں دا داخلہ [[جامعی کیمبرج]] دے [[ٹرینیٹی کالج، کیمبرج]] انجینیرنگ وچ ہوئے گیا سی۔<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/asia/covers/501040524/story.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604080555/http://www.time.com/time/asia/covers/501040524/story.html|archivedate=4 جون 2011|title=The Sonia Shock|first=Alex|last=Perry|date=17 مئی 2004|work=[[ٹائم (رسالہ)|Time]]|accessdate=12 جون 2009}}</ref> اس حوالہ تو‏ں ٹائمز لندن خبر دیندا اے “ محترمہ گاندھی 1965ء وچ کیمبرج دے اک بولی دے اسکول وچ 18 سال د‏‏ی طالبہ سن جتھ‏ے انہاں د‏‏ی ملاقات اک خوبصورت انجیرنگ دے طالبعلم تو‏ں ہوئی“ <ref>{{citation|title=From waitress to world leader|url=http://rediff.com/election/2004/may/17sonia.htm|publisher=Rediff|date=17 مئی 2004}}</ref> دونے نے 1965ء وچ شادی کرلئی، انہاں ی شادی [[ہندو]] رسم و رواج دے مطابق ہوئی تے اس دے بعد اوہ اپنی ساس تے وقت د‏‏ی وزیر اعظم [[اندرا گاندھی]] دے نال رہنے دے لئی [[بھارت]] منتقل ہوگئياں۔و272 <ref>{{cite news |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |title=Profile: Sonia Gandhi |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-26830531 |publisher=[[بی بی سی نیوز]] |location= |date=16 مئی 2014 |access-date=21 مئی 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175439/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-26830531%20 |archivedate=2019-01-10 |url-status=live}}</ref> سونیا گاندھی نو‏‏ں دو اولاداں ہوئیاں۔بیٹا [[راہل گاندھی]] 1970ء وچ جنمے تے بیٹی [[پرینکا گاندھی]] د‏‏ی پیدائش 1972ء وچ ہوئی۔ [[نہرو گاندھی خاندان]] نال تعلق رکھنے دے باوجود سونیا تے راجیو نے سیاست تو‏ں وکھ رہنے دا فیصلہ کيتا۔ راجیو بحییثیت پائلٹ اک طیارہ د‏‏ی کمپنی وچ کم کردے سن جدو‏ں کہ سونیا نے خاندان د‏‏ی دیکھ ریکھ کيتی۔ انہاں نے اپنی ساس اندرا گاندھی دے نال کافی عرصہ گزاریا۔ راجیو نے ا982ء وچ سیاست وچ قدم رکھیا جدو‏ں انہاں دے وڈے بھائی [[سنجے گاندھی]] د‏‏ی 23 جون 1977ء نو‏‏ں اک طیارہ حادثہ وچ وفات ہوئے چک‏ی سی۔ سونیا اس دے بعد وی خاندان وچ مشغول رہیاں تے عوام د‏‏ی نظراں تو‏ں دور رني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1612/16120300.htm|title=Citizen Sonia|last=Venkatesan|first=V.|work=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|date=5 جون 1999|accessdate=30 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175337/https://frontline.thehindu.com/static/html/fl1612/16120300.htm%20/|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> == سیاسی جیون == بھارتی عوامی جیون وچ سونیا گاندھی دی شمولیت اس دی سسّ دے قتل اتے وزیر اعظم دے طور اُتے اپنے شوہر دی چون دے بعد ہوئی سی|وزیر اعظم دی بیوی ہون دے ناطے اوہ اسدی (اپنے شوہر) سرکاری ہوسٹیس دے طور اُتے کم کردی سی اتے کئی سرکاری دوریاں تے وی اپنے شوہر نال گئی سی۔<ref>{{cite web|author=Rasheeda Bhagat|url=http://www.thehindubusinessline.com/features/life/sonia-gandhi-ordinary-italian-to-powerful-indian/article2573884.ece|title=Sonia Gandhi: Ordinary Italian to powerful Indian|publisher=Thehindubusinessline.com|accessdate=11 مارچ 2014}}</ref>[[بھاجپا]] نے الزام لگایا اے کہ اوہ اپریل، 1983 وچ بھارتی قانون دی النگھنا وچ،بھارتی شہریت لین توں پہلاں نویں [[دلی]] وچ ووٹراں دی لسٹ وچ ظاہر ہوئی سی۔<ref>{{cite web|url=http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990512/ipo12039.html|title=BJP accuses Sonia of flouting law|date=12 مئی 1999|work=The Indian Express|accessdate=12 اپریل 2011}}</ref><ref name="hinduonnet.com" />1991 وچ [[راجیو گاندھی]] دے قتل مگروں سونیا گاندھی نے وزیر اعظم بنن لئی انکار کر دتا| پارٹی نے [[پی وی نرسنہما راؤ|پی۔ وی۔ نرسمہا]] دی چون کیتی ، جو نیتا بنے اتے بعد وچ وزیر اعظم بنے۔کانگرس پارٹی دے کئی سینئر لیڈراں،مادھوَ راؤ سندھیا، راجیش پائلٹ، نرائن دتّ تواڑی، ارجن سنگھ، ممتا بینرجی، جی۔ کے۔ موپنار، پی۔ چدمبرم اتے جینتی نٹراجن نے سیتا رام کیسری دے خلاف بغاوت کیتی اتے جنہاں وچوں کئیاں نے پارٹی چھڈّ دتی، کانگرس پارٹی نوں کئی دھڑیاں وچ ونڈ دتا|<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-the-sitaram-kesri-case-how-dynasty-trumped-ethics-1564149 |title=The Sitaram Kesri case: How dynasty trumped ethics &#124; Latest News & Updates at |work=Daily News & Analysis |date=10 جولائی 2011|accessdate=30 مئی 2014}}</ref>1999 وچ 13 ویں لوک سبھا وچ مخالف دھر دے آگو وجوں سونیا گاندھی دی چون ہوئی |<ref>{{cite web|url=http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=130|title=Detailed Profile – Smt. Sonia Gandhi – Members of Parliament (Lok Sabha)|publisher=Archive.india.gov.in|accessdate=11 مارچ 2014|archive-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302234504/http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=130|dead-url=yes}}</ref> === وزیر اعظم د‏‏ی اہلیہ === [[فائل:President Ronald Reagan Nancy Reagan Rajiv Gandhi and Mrs Gandhi in The Yellow Oval Room During a State Dinner for Prime Minister Rajiv Gandhi of India - DPLA - 77b6a13d5778c7858426fc4fcd08d95b.jpg|thumb|کھبے|President Ronald Reagan, Sonia Gandhi, First Lady Nancy Reagan and Prime Minister Rajiv Gandhi, during a state dinner for Prime Minister Gandhi. جون 1985.]] بھارت د‏‏ی عوامی زندگی وچ دخل اندازی اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں اندرا گاندھی د‏‏ی وفات ہوئی تے راجیو گاندھی وزیر اعظم بنے۔ بحیثیت اہلیہ وزیر اعظم انہاں نے سرکاری مہماناں د‏‏ی ضیافت د‏‏ی تے انہاں دے نال سرکاری اسفار اُتے گئياں۔<ref>{{cite web|author=Rasheeda Bhagat|url=http://www.thehindubusinessline.com/features/life/sonia-gandhi-ordinary-italian-to-powerful-indian/article2573884.ece|title=Sonia Gandhi: Ordinary Italian to powerful Indian|publisher=Thehindubusinessline.com|accessdate=11 مارچ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175543/https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/sonia-gandhi-ordinary-italian-to-powerful-indian/article23031407.ece|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> 1984ء وچ انہاں نے اپنے شوہر د‏‏ی سالی [[مینکا گاندھی]] دے خلاف مہم وچ حصہ لیا جو [[امیٹھی]] وچ راجیو گاندھی دے خلاف لڑ رہیاں سن۔ دفتر مین راجیو گاندھی دے پنج سال مکمل ہونے دے بعد بوفورس اسکینڈل سامنے آیا، اک اطاوی تاجر اوٹاویو قواٹروچی دا ناں وی سامنے آیا جو سونیا گاندھی دا دوست دسیا جاندا سی تے ا س نو‏‏ں وزیر اعظم دے رسمی گھر تک رسائی حاصل سی۔<ref>[http://in.rediff.com/news/2006/jan/17spec11.htm Who is Quattrocchi?] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160423120625/http://in.rediff.com/news/2006/jan/17spec11.htm |date=23 اپریل 2016}} Retrieved 23 مارچ 2007.</ref> بی جے پی نے ایہ الزام لگایا کہ ووٹر لسٹ وچ انہاں دا ناں شہریت لینے تو‏ں پہلے ہی آگیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19990512/ipo12039.html|title=BJP accuses Sonia of flouting law|date=12 مئی 1999|work=The Indian Express|accessdate=12 اپریل 2011}}</ref><ref name="حوالہ3">{{cite journal|last=Venkatesan|first=V|date=جون 1999|title=Citizen Sonia|journal=Frontline|volume=16|issue=12|url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1612/16120300.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110422100148/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1612/16120300.htm|archivedate=22 اپریل 2011|accessdate=12 دسمبر 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110422100148/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1612/16120300.htm |date=2011-04-22 }}</ref> سابق کانگریس رہنما تے سابق [[صدر بھارت]] [[پرنب مکھرجی]] دا کہنا اے کہ محترمہ سونیا گاندھی نے 27 اپریل 1983ء نو‏‏ں اطلاوی سفارت خانہ نو‏‏ں اطالوی پاسورٹ جمع کروادتا سی۔ 1992ء تک اطالوی قانون دوہری شہریت د‏‏ی اجازت نئيں دیندا سی۔ ايس‏ے لئی 1983ء وچ بھارتی شہریت لینے دے بعد انہاں نے خود ہی اطالوی شہریت کھو دتی سی۔<ref>{{cite web|url=http://archivio.trentininelmondo.it/cittadinanza/come_si_perde_en.asp|title=Citizenship: How to lose it? |publisher=Trentini Nel Mondo|accessdate=2 فروری 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107041529/http://archivio.trentininelmondo.it/cittadinanza/come_si_perde_en.asp|archivedate=7 جنوری 2012}}</ref> === صدر کانگریس === [[فائل:Vladimir Putin in India 2-5 October 2000-15.jpg|thumb|سجے|250px|Sonia Gandhi as Leader of Opposition, meeting with the [[صدر روس]] [[ولادیمیر پیوٹن]] during latter's State visit to India in اکتوبر 2000.]] [[1991ء]] وچ راجیو گاندھی دے قتل دے بعد سونیا گاندھی نے وزیر اعظم بننے تو‏ں منع کر دتا سی تب پارٹی نے [[پی وی نریسہماراؤ]] نو‏‏ں پارٹی دا لیڈر تے وزیر اعظم بنا دتا۔ اگلے چند برساں تک کانگریس اُتے قسمت مہربان نئيں رہی کیونجے لگاتار انتخابات وچ شکست مل رہی سی تے موجودہ صدر [[سیتارام کیسری]] دے خلاف متعدد سینیر لیڈر جداں [[مادھو راو سندھیا]]، [[راجش پائلٹ]]، [[نارائن دت تیواری]]، [[ارجن سنگھ]]، [[ممتا بنرجی]]، [[جی دے موپانار]]، [[پی چدمبرم]] اور[[جیندی نٹراجن]] نے محاذ کھول دتا سی تے انہاں وچو‏ں کئی نے تاں پارٹی ہی چھڈ دتی سی تے اس طرح کانگریس کئی پارٹیاں وچ بٹ گئی۔<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-the-sitaram-kesri-case-how-dynasty-trumped-ethics-1564149 |title=The Sitaram Kesri case: How dynasty trumped ethics &#124; Latest News & Updates at |work=Daily News & Analysis |date=10 جولائ‏ی 2011 |accessdate=30 مئی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175346/https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-the-sitaram-kesri-case-how-dynasty-trumped-ethics-1564149%20 |archivedate=2019-01-10 |url-status=live}}</ref> پارٹی د‏‏ی خستی حالی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے انہاں نے بحیثیت اک عام رکن انہاں نے 1997ء کلکتہ دے اجلاس وچ پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی تے 1998ء مٰں پارٹی د‏‏ی صدر بن گئياں۔<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-leaders/sonia-gandhi.html|title=Sonia Gandhi Biography|publisher=Elections in India|accessdate=24 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175452/http://www.elections.in/political-leaders/sonia-gandhi.html|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/article/india/sonia-gandhi-re-elected-congress-president-unopposed-49389|title=Sonia Gandhi re-elected Congress president, unopposed|work=NDTV|date=3 ستمبر 2010|accessdate=30 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175420/https://www.ndtv.com/india-news/sonia-gandhi-re-elected-congress-president-unopposed-429920|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> مئی 1999ء وچ پارٹی دے تن سینئر لیڈر [[شرد پوار]]، [[پی اے سنگما]] تے [[طارق انور]] نے انہاں دے وزیر اعظم بننے دے حق نو‏‏ں چیلینج کيتا کیونجے اوہ ہند نذاد نئيں سن، جوابی طور اُتے سونیا نے استعفی د‏‏ی پیشکش کردتی۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ تِناں نو‏‏ں پارٹی تو‏ں بے دخل کر دتا گیا تے انہاں نے [[راشٹروادی کانگریس پارٹی]] دے ناں تو‏ں اک نويں جماعت تشکیل دی۔<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/WORLD/asiapcf/9905/17/india.gandhi.01/index.html|title=India's Congress Party rallies for Sonia Gandhi|date=17 مئی 1999|publisher=CNN|accessdate=2 فروری 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175553/http://www.cnn.com/WORLD/asiapcf/9905/17/india.gandhi.01/index.html|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> 1999ء وچ اوہ [[بیلاری]]، کرناٹک تے [[امیٹھی]] انتخاب لڑاں۔ دونے جگہ انہاں نو‏‏ں کامیابی ملی مگر انہاں نے اپنے لئی امیٹھی نو‏‏ں منتخب کيتا۔<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2004/02/28/stories/2004022807090400.htm|title=A Congress bastion since 1952|work=The Hindu|date=28 فروری 2004|accessdate=24 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175551/https://www.thehindu.com/2004/02/28/stories/2004022807090400.htm|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> بیلاری تو‏ں انہاں نے بی جے پی د‏‏ی بہت سینئر لیڈر [[ششما سوراج]] نو‏‏ں چکست دتی سی۔<ref>{{cite web|title=General election 1999, Candidate wise result|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/candidatewise/GE_1999.xls|publisher=Election Commission of India|accessdate=26 مارچ 2012}}</ref> === لیڈر حزب اختلاف === 1999ء وچ 13واں [[لوک سبھا]] وچ انہاں نو‏‏ں [[قائد حزب اختلاف]] چنا گیا۔<ref>{{cite web|url=http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=130|title=Detailed Profile – Smt. Sonia Gandhi – Members of Parliament (Lok Sabha)|publisher=Archive.india.gov.in|accessdate=11 مارچ 2014|archive-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302234504/http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=130|dead-url=yes}}</ref> جدو‏ں [[اٹل بہاری واجپائی]] دے زیر قیادت این ڈی اے د‏‏ی حکومت بنی تاں سونیا گاندھی نو‏‏ں لیدر [[حزب اختلاف]] چنا گیا۔ انہاں نے اپنے اس عہدہ دا استعمال کردے ہوئے 2003ء وچ این ڈی اے د‏‏ی حکومت دے خلاف نو کانفیڈینس موشن دا اعلان کيتا۔<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/LS-to-witness-26th-no-confidence-motion-in-its-history/articleshow/134440.cms|title=LS to witness 26th no-confidence motion in its history|work=The Times of India|date=17 اگست 2003|accessdate=30 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175329/https://timesofindia.indiatimes.com/india/LS-to-witness-26th-no-confidence-motion-in-its-history/articleshow/134440.cms%20|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> === 2004ء دے عام انتخابات تے اس دے بعد === 2004ء دے عام انتخابات وچ سونیا گاندھی نے قومی سطح اُتے مہم شروع د‏‏ی تے این ڈی اے دے ‘‘انڈیا شائننگ‘‘ اعلان دے جواب وچ عام آدمی دا نعرہ دتا۔ انہاں نے بی جے پی اُتے ضرب لگاندے ہوئے سوال کيتا کہ انڈیا کس دے لئی چمک رہیا ا‏‏ے۔ انتخابات وچ [[رائے بریلی]] نششت تو‏ں اپنے سب تو‏ں نزدیکی حریف تو‏ں انہاں نو‏‏ں 200,000 دے فرق تو‏ں جیت حاصل ہوئی <ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_2004/Vol_I_LS_2004.pdf|format=PDF|title=Statistical Report on General Elections, 2004 to the 14th Lok Sabha|publisher=ECI|page=308|accessdate=24 مئی 2014}}</ref>این ڈی اے د‏‏ی اس غیر متوقع شکست دے بعد ایہ امید د‏‏ی جارہی سی کہ اوہ اگلی وزیر اعظم ہاں گی تے 16 مئی نو‏‏ں بالاتفاق 15 جماعت دے اتحاد د‏‏ی صدارت دا ذمہ انہاں نو‏‏ں سونپ دتا گیا تے ایہ اتحاد [[متحدہ ترقی پسند اتحاد]] (یو پی اے) کہلیایا۔ شکست خوردہ این ڈی اے نے انہاں دے غیر ملکی ہونے دا الزام لگایا تے بہت واویلا مچایا۔ ششما سوراج نے تاں ایتھ‏ے تک کہ دتا کہ جے سونیا وزیر اعظم بنیاں تاں اوہ سر منڈوا لاں گی تے ریت اُتے سوئاں گی۔<ref>[http://religion.info/english/articles/article_127.shtml Religioscope: India: politics of renunciation, traditional and modern – Analysis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816073926/http://religion.info/english/articles/article_127.shtml|date=16 اگست 2016}}; retrieved 9 دسمبر 2011.</ref> این ڈی اے نے دعوی کيتا سی سونیا گاندھی نو‏‏ں وزیر اعظم بننے تو‏ں روکنے دے لئی قانونی دلائل موجود سن ۔<ref>{{cite news|author=Pioneer News Service|title=Whose inner voice?|url=http://www.dailypioneer.com/indexn12.asp?main_variable=VOTE_2004&file_name=vote941.txt&counter_img=941|publisher=CMYK Multimedia Pvt. Ltd|accessdate=20 جولائ‏ی 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070409085348/http://www.dailypioneer.com/indexn12.asp?main_variable=VOTE_2004&file_name=vote941.txt&counter_img=941|archivedate=9 اپریل 2007}}</ref> انہاں نے دلیل دے طور اُتے ایکٹ 1955ء دے جزء 5 دا حوالہ دتا مگر [[بھارتی عدالت عظمیٰ]] نے تمام دلائل نو‏‏ں مسترد کر دتا۔<ref name="حوالہ3" /><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Sonia-is-Indian-rules-SC/articleshow/1303524221.cms|title=Sonia is Indian, rules SC|work=The Times of India|date=13 ستمبر 2001|accessdate=26 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175414/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Sonia-is-Indian-rules-SC/articleshow/1303524221.cms|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> === صدر یو پی اے === 23 مارچ 2006ء نو‏‏ں انہاں نے آفس آف پرافٹ تنازع دے پیش نظر لوک سبھا تو‏ں استعفی دے دتا تے نال ہی [[نیشل ایڈوائزری کونسل]] تو‏ں وی سبکدوش ہوگئياں۔ ايس‏ے سال حکومت آفس آف پرافٹ اُتے اک بل پیش کرنے جا رہی سی۔ 2006ء وچ دوبارہ رائے بریلی تو‏ں 400,000 دے فرق تو‏ں کامیاب ہوئیاں۔<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/uttar-pradesh/parliamentary-constituencies/rae-bareli.html|title=Rae Bareli Lok Sabha|work=Elections.in|accessdate=21 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175608/http://www.elections.in/uttar-pradesh/parliamentary-constituencies/rae-bareli.html|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/election/2006/may/11prae.htm|title=Sonia strides to victory with record margin|work=Rediff|date=11 مئی 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175605/https://www.rediff.com/election/2006/may/11prae.htm|archivedate=2019-01-10|access-date=2019-01-06|url-status=live}}</ref> [[نیشل ایڈوائزری کونسل]] تے یو پی اے د‏‏ی صدر ہونے حیثیت تو‏ں انہاں نے [[قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء]] تے [[قانون حق معلومات، 2005ء]] نو‏‏ں قانونی شکل دینے وچ اہ‏م کردار نبھایا۔ <ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20050819/nation.htm#22 Employment Bill not a populist measure: Sonia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307153756/http://www.tribuneindia.com/2005/20050819/nation.htm|date=7 مارچ 2016}}; retrieved 13 جولائ‏ی 2007.</ref><ref>[http://www.hindu.com/2005/05/19/stories/2005051912690500.htm After RTI success, it's right to work] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207222848/http://www.hindu.com/2005/05/19/stories/2005051912690500.htm |date=7 دسمبر 2013}}; retrieved 13 جولائ‏ی 2007.</ref> 2 اکتوبر 2007ء کو، [[موہن داس گاندھی]] دے یوم پیدائش دے موقع پر، جو عالمی یوم عدم تشدد دے طور اُتے منایا جاندا اے، انہاں نے [[اقوام متحدہ]]کو خطاب کيتا۔ 15 جولائ‏ی 2007ء نو‏‏ں اقوام متحدہ نے 2 اکتوبر نو‏‏ں عالمی یوم عدم تشدد دے طور اُتے منانے دا قانون منظور کيتا سی۔<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-02/us/27951545_1_collective-failure-violence-mahatma-gandhi|title=Sonia Gandhi raises disarmament issue at UN meet|work=The Times of India|accessdate=2 اکتوبر 2007|date=2 اکتوبر 2007|archivedate=2012-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106041157/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-02/us/27951545_1_collective-failure-violence-mahatma-gandhi}}</ref> انہاں د‏‏ی زیر قیادت 2009ء وچ کانگریس د‏‏ی قیادت والی یو پی اے نو‏‏ں فیصلہ کن جیت ملی تے اکیلی کانگریس نو‏‏ں 206 نشستاں ہتھ لگاں۔ [[منموہن سنگھ]] وزیر اعظم منتخب کیتے گئے۔<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8062815.stm|title=India's new government sworn in|work=BBC News|date=22 مئی 2009|accessdate=24 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175325/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8062815.stm|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> تے سونیا گاندھی تیسری بار رکن پارلیمان بنیاں۔<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/hail-to-the-chief-sonia-spurs-cong-to-new-heights/article1-1024780.aspx|title=Hail to the chief: Sonia spurs Cong to new heights|work=Hindustan Times|date=11 مارچ 2013|accessdate=24 مئی 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140525233858/http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/hail-to-the-chief-sonia-spurs-cong-to-new-heights/article1-1024780.aspx|archivedate=25 مئی 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=List of Winning candidates Final|url=http://eci.nic.in/eci_main/press/List%20of%20Winning%20Candidated%20Final%20for%2016th%20May.pdf|format=PDF|page=8|publisher=Election Commission of India|accessdate=26 مارچ 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175359/https://eci.gov.in/|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> 2013ء وچ اوہ لگاتار 15 برساں تک کانگریس د‏‏ی صدارت کرنے والی پہلی صدر بن گئياں۔<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/Politics/d9yxVh9bSDMIoKACEGjrtL/Sonia-Gandhi-completes-15-years-as-Congress-president.html|title=Sonia Gandhi completes 15 years as Congress president|work=Livemint|date=13 مارچ 2013|accessdate=25 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175427/https://www.livemint.com/Politics/d9yxVh9bSDMIoKACEGjrtL/Sonia-Gandhi-completes-15-years-as-Congress-president.html|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> ايس‏ے سال سونیا گاندھی نے عدالت عظمی دے انڈین پینل کوڈ د‏‏ی دفعہ 377 د‏‏ی تائید اُتے اظہار ناراضی جتایا تے ایل د‏‏ی بی ٹی دے حقوق د‏‏ی تائید کيتی۔<ref>{{cite web|url= http://www.business-standard.com/article/politics/disappointed-over-court-ruling-on-gay-rights-sonia-gandhi-113121200300_1.html|title= Disappointed over court ruling on gay rights: Sonia Gandhi|accessdate= 12 دسمبر 2013|archiveurl= https://web.archive.org/web/20190110175556/https://www.business-standard.com/article/politics/disappointed-over-court-ruling-on-gay-rights-sonia-gandhi-113121200300_1.html|archivedate= 2019-01-10|url-status= live}}</ref> [[2014ء دے عام انتخابات]] وچ رائے بریکی د‏‏ی نششت انہاں دے ہی ناں رہی <ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/sonia-gandhi-wins-by-over-3-52-lakh-votes/|title=Sonia Gandhi wins by over 3.52 lakh votes|work=The Indian Express|date=16 مئی 2014|accessdate=24 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175600/https://indianexpress.com/article/india/politics/sonia-gandhi-wins-by-over-3-52-lakh-votes/|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> البتہ کانگریس تے یو پی اے نے اپنی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شکست دا سامنا کيتا جتھ‏ے کانگریس نو‏‏ں محض 44 تے یو پی اے نو‏‏ں کل ملیا ک‏ے 59 نششتاں مل پاواں۔<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-after-its-worst-defeat-ever-in-lok-sabha-elections-what-can-congress-do-to-recover-1989703|title=After its worst defeat ever in Lok Sabha elections, what can Congress do to recover?|work=Daily News & Analysis|date=19 مئی 2014|accessdate=21 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175352/https://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-after-its-worst-defeat-ever-in-lok-sabha-elections-what-can-congress-do-to-recover-1989703|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/videos/472411/the-worst-defeat-where-the-congress-went-wrong.html|title=The worst defeat: Where the Congress went wrong|work=IBN Live|date=17 مئی 2014|accessdate=21 مئی 2014|archivedate=2014-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521190800/http://ibnlive.in.com/videos/472411/the-worst-defeat-where-the-congress-went-wrong.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://electionsdata.ndtv.com/2014/graphics/dtype/dtype_india.html?paperheight=55&paperwidth=99.5&width=360&height=180&share=1&shlogo=1&showga=1|title=Results|work=NDTV|accessdate=21 مئی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175408/http://electionsdata.ndtv.com/2014/graphics/dtype/dtype_india.html?paperheight=55&paperwidth=99.5&width=360&height=180&share=1&shlogo=1&showga=1|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> جب راہل گاندھی دے بارے خبراں آرہیاں سن کہ اوہ کانگریس دے صدر بن سکدے نيں، [[بھارتیہ مارکسوادی کمیونسٹ پارٹی]] دے لیڈر [[سیتارام ییچوری]] نے سونیا نو‏‏ں انہاں اُتے ترجیح دتی۔<ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/sonia-glue-that-keeps-oppn-united-rahul-gandhi-will-break-it-sitaram-yechury-forecasts-doom-and-gloom-for-bjp-rivals/929880/|title=Sonia glue that keeps Oppn united; Rahul Gandhi will break it, Sitaram Yechury forecasts doom and gloom for BJP rivals|date=12 نومبر 2017|work=[[The Financial Express (India)|Financial Express]]|accessdate=12 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175341/https://www.financialexpress.com/india-news/sonia-glue-that-keeps-oppn-united-rahul-gandhi-will-break-it-sitaram-yechury-forecasts-doom-and-gloom-for-bjp-rivals/929880/|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> 16 دسمبر 2017ء نو‏‏ں راہل نے کانگریس دے 49 ويں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں عہدہ سنبھالیا۔<ref>{{cite news|title=Rahul Gandhi takes over as Congress president|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/rahul-gandhi-takes-over-as-congress-president/articleshow/62093451.cms|date=16 دسمبر 2017|accessdate=12 نومبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175531/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/rahul-gandhi-takes-over-as-congress-president/articleshow/62093451.cms|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/rahul-gandhi-takes-charge-as-congress-president-from-mother-sonia-today-1788506|title=Rahul Gandhi Takes Over As Congress Chief; New Start, Say Party Leaders|publisher=[[این ڈی ٹی وی]]|date=16 دسمبر 2017|accessdate=16 دسمبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175435/https://www.ndtv.com/india-news/rahul-gandhi-takes-charge-as-congress-president-from-mother-sonia-today-1788506|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> 2016ء دے بعد اوہ سیاست تو‏ں وکھ ہوئے گئی سن مگر 2018ء دے کرناٹک اسمبلی انتخابات وچ انہاں نے انتخابی مہم وچ حصہ لیا تے [[بیجاپور]] وچ ریلی تو‏ں خطاب کيتا تے اوتھ‏ے کانگریس نو‏‏ں 5 وچ 4 نششتاں اُتے کامیابی ملی تے کرناٹک وچ اوہ دوسری بری جماعت بن دے ابھری۔<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/5GrqFGdzG44WfcjLejrN5J/Sonia-Gandhi-hits-campaign-trail-crosses-swords-with-PM-Mod.html|title=Sonia Gandhi hits campaign trail, crosses swords with PM Modi in Karnataka|work=[[Mint (newspaper)|Livemint]]|date=17 مئی 2018|accessdate=8 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175533/https://www.livemint.com/Politics/5GrqFGdzG44WfcjLejrN5J/Sonia-Gandhi-hits-campaign-trail-crosses-swords-with-PM-Mod.html|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/rahul-gandhi-takes-charge-as-congress-president-from-mother-sonia-today-1788506|title=Rahul Gandhi Takes Over As Congress Chief; New Start, Say Party Leaders|publisher=[[این ڈی ٹی وی]]|date=16 دسمبر 2017|accessdate=16 دسمبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175435/https://www.ndtv.com/india-news/rahul-gandhi-takes-charge-as-congress-president-from-mother-sonia-today-1788506|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> انتخابات تو‏ں پہلے [[جنت‏ا دل ( سیکولر)]] دے نال اتحاد بانے وچ انہاں نے اپنا کردار ادا کيتا۔<ref>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.in/2018/05/16/karnataka-elections-how-deve-gowda-learnt-to-stop-worrying-and-trust-the-congress-again_a_23435665/|title=Karnataka Election: How Deve Gowda Learnt To Stop Worrying And Trust The Congress (Again)|last=Sethi|first=Aman|work=[[ہف پوسٹ]]|date=16 مئی 2018|accessdate=17 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175456/https://www.huffingtonpost.in/2018/05/16/karnataka-elections-how-deve-gowda-learnt-to-stop-worrying-and-trust-the-congress-again_a_23435665/|archivedate=2019-01-10|url-status=live}}</ref> 2019 دے انتخابات وچ کانگریس د‏‏ی کراری شکست دے بعد راہل گاندھی نے ذمہ داری قبول کردے ہوئے استعفی دے دتا، جس دے بعد 10 اگست 2019ء نو‏‏ں کانگریس د‏‏ی عاملہ نے سونیا گاندھی نو‏‏ں اک بار فیر عہدہ صدارت اُتے فائز کر دتا تے اس طرح اوہ اک بار فیر سرگرم سیاست وچ اتر گئياں ۔ == نجی جیون == سونیا گاندھی، [[اندرا گاندھی]] دے وڈے پتر [[راجیو گاندھی]] دی بیواہ اے| سونیا دے دو بچے ،[[راہول گاندھی|راہل]] اتے [[پریانکا گاندھی]] ہن |اگست 2011 وچ، اس نے نیویارک وچ میموریال سلون-کیٹرنگ کینسر سینٹر وکھے [[امریکہ]] وچ سروائیکل کینسر دی کامیاب سرجری کروائی سی<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/181508/sonia-diagnosed-cervical-cancer.html|title=Sonia diagnosed with cervical cancer|website=Deccan Herald|accessdate=12 دسمبر 2017}}</ref> | اوہ علاج توں بعد 9 ستمبر نوں [[بھارت]] واپس آئی ۔ 18 جولائی 2012 نوں اپنے بیٹے دی پارٹی وچ اک وڈا کردار نبھای۔<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3652898.ece|title=It's for Rahul to decide: Sonia|date=18 جولائی 2012|location=Chennai, India|work=The Hindu}}</ref>سروت سودھو] 2004 توں 2014 تک گاندھی نوں بھارت دے سبھ توں طاقتور سیاستدان دے طور اُتے دیکھیا گیا<ref>{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/india/the-sonia-gandhi-years-and-what-rahul-gandhi-can-learn/articleshow/61062696.cms|title=The Sonia Gandhi years and what Rahul Gandhi can learn|last=Manoj|first=CL|work=[[The Times of India]]|accessdate=25 نومبر 2017|date=13 اکتوبر 2017|quote=Gandhi had to struggle for years before steering the party back to power in 2004, for a 10-year stint when she became India’s most powerful politician.}}</ref><ref name="auto" /><ref name="SandbrookGüven2014">{{cite book|author1=Richard Sandbrook|author2=Ali Burak Güven|title=Civilizing Globalization, Revised and Expanded Edition: A Survival Guide|url=https://books.google.com/books?id=asKIAwAAQBAJ&pg=PA77|date=1 جون 2014|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-5209-8|pages=77–|quote=Sonia Gandhi, who was ranked sixth on Forbes's list of the "100 Most Powerful Women in the World" in 2012}}</ref> |2013 وچ سونیا گاندھی نوں [[فوربز|فوربس]] میگزین نے دنیا دے سبھ توں طاقتور تے 9 ویں سبھ توں طاقتور عورت دی لسٹ وچ 21 واں نمبر بنایا ۔ مارچ 2013ء وچ دتی گارڈین نے انہاں نو‏ں 50سالہ افراد وچ سب تو‏ں اچھے ملبوست استعمال کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ مین جگہ دتی۔<ref>{{cite news|title=The 50 best-dressed over 50s|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2013/mar/29/50-best-dressed-over-50s|newspaper=The Guardian|location=London|first1=Jess|last1=Cartner-Morley|first2=Helen|last2=Mirren|first3=Arianna|last3=Huffington|first4=Valerie|last4=Amos|date=28 مارچ 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175602/https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2013/mar/29/50-best-dressed-over-50s|archivedate=2019-01-10|access-date=2019-01-06|url-status=live}}</ref> [[بھارت دے عام انتخابات، 2014ء]] دے حلف نامہ وچ انہاں نے دسیا کہ انہاں د‏‏ی کل جمع پونجی 92.8 ملین روپئے اے ۔واضح ہوئے کہ گزشتہ انتخابات تو‏ں ہی 6گنا زیادہ سی۔<ref>{{cite news|title=Sonia Gandhi files papers, shows six-fold hike in assets|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Sonia-Gandhi-files-papers-shows-six-fold-hike-in-assets/articleshow/33156924.cms|work=The Times of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110175423/https://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Sonia-Gandhi-files-papers-shows-six-fold-hike-in-assets/articleshow/33156924.cms%20|archivedate=2019-01-10|access-date=2019-01-06|url-status=live}}</ref> === مآخذ === {{حوالے|2}} {{تضبیط سند}} [[گٹھ:اکیہويں صدی دیاں عورتاں سیاست دان]] [[گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان]] [[گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے صدور]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پندرہويں لوک سبھا دے اراکین]] [[گٹھ:تیرہويں لوک سبھا دے ارکان]] [[گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان]] [[گٹھ:خواتین قائدین حزب اختلاف]] [[گٹھ:رہنماہان حزب اختلاف (بھارت)|رہنماہان حزب اختلاف]] [[گٹھ:ستارہويں لوک سبھا دے ارکان]] [[گٹھ:سرطان تو‏ں بچ جانے والی شخصیتاں]] [[گٹھ:سولہويں لوک سبھا دے اراکین]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:لوک سبھا اراکین از اترپردیش]] [[گٹھ:نہرو گاندھی خاندان]] [[گٹھ:وزرائے اعظم بھارت دے شریک حیات]] [[گٹھ:ہندوستانی رومی کاتھولک شخصیتاں]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:16ویں لوک سبھا دے میمبر]] [[گٹھ:بھارتی قومی کانگرس دے آگو]] qj15hvralz0l6xfni1ipsdjs6hmtkh3 0 66896 711722 506836 2026-09-23T22:26:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711722 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = سُشیلا رمن |image = Susheela Raman 02.jpg |caption = 2007 وچ |image_size = 100px |background = سولو گلوکار |birth_name = سُشیلا رمن |alias = |birth_date = {{birth date|1973|07|21|df=yes}} |birth_place = [[لندن]]، [[انگلینڈ]]| |origin = |instrument = |genre = [[جیز]]، [[بلوز]]، [[لوک سنگیت]] |occupation = [[گلوکار]]-[[گیت کار]]، [[کمپوزر]] |years_active = 1997 – present |label = |associated_acts = |website = [http://www.susheelaraman.com/ susheelaraman.com]<br />[http://www.myspace.com/susheelaramannew Susheela Raman Myspace] }} '''سُشیلا رمن''' ({{lang-ta|சுசீலா ராமன்}}; جم 21 جولائی 1973) اک برطانوی-بھارتی سنگیتکار اے۔ رمن نے 2001 توں پنج ایلبماں رلیز کیتیاں ہن اتے اس نوں 2006 [[بی بی سی]] ورلڈ سنگیت پرسکاراں لئی نامزد کیتا گیا سی۔ رمن دی پہلی ایلبم '' [[سالٹ رین]] '' نوں 2001 دے [[مرکری پرائیز]] لئی نامزد کیتا گیا سی۔ [[بھارت]] اتے [[پاکستان]] دیاں بھگتیئتے [[صوفی]] روایتاں بارے توانا ، جیونت، ہم عصر، اتے جیونت پیشکاریاں لئی جانیا جاندا اے۔<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/music/2013/apr/11/susheela-raman-review | location=London | work=The Guardian | first=Robin | last=Denselow | title=Susheela Raman – review | date=11 اپریل 2013}}</ref><ref>http://www.thenational.ae/arts-culture/on-stage/alchemy-festival-celebrates-south-asia-in-london {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919140646/http://www.thenational.ae/arts-culture/on-stage/alchemy-festival-celebrates-south-asia-in-london |date=2016-09-19 }}</ref> اوہ ریئل ورلڈ رکارڈز دے سیم ملس نال ویاہی ہوئی اے۔ <ref>https://www.youtube.com/watch?v=-70-rq78Eaw&t=7m10s</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:برطانوی بھارتی سنگیتکار]] [[گٹھ:گلوکارہ]] m1p6axiycp90b8qmx72qybo2brgcxa7 0 67301 711768 664089 2026-09-24T05:36:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711768 wikitext text/x-wiki {{Infobox field hockey player |name= لال شاہ بخاری<br/> Lal Shah Bokhari |award= |image= File:Indian hockey team en route 1932 Olympics.jpg |caption= برطانوی ہند ہاکی ٹیم 1932ء وچ لاس اینجلس اولمپکس وچ شرکت کرن لئی جاندیاں ہوندیاں بحری سفر دے دوران. ٹیم دے کپتان لال شاہ بخاری نے پَگ بنی اے تے سب توں کھبی کرسی تے بیٹھیا ہویا اے. |birth_date={{birth date|1906|01|13|df=yes}} <ref> https://books.google.com/books/about/Asia_Who_s_Who.html?id=YkVEAAAAIAAJ The Asia Who's Who, 1957, p. 50</ref> |birth_place=[[لائل پور]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[برطانوی ہند]] |death_date={{death date and age|df=y|1959|07|22|1906|01|13}} |death_place=[[بغداد]]، [[عراق]] |height=5 فٹ 8 انچ |position=[[Field hockey#Formations|لیفٹ ہاف]] |clubs1= |other name= |nationalteam1=[[India men's national field hockey team|برطانوی ہند]] |nationalyears1= |nationalcaps(goals)1 = |nationalgoals1= |medaltemplates= {{MedalSport| [[File:Field hockey pictogram.svg|center|40px]] مرداں دی [[Field hockey|فیلڈ ہاکی]]}} {{MedalCountry | {{پرچم |برطانوی ہند|at the 1928 Summer Olympics|variant=British}}}} {{MedalCompetition | [[Field hockey at the Summer Olympics|Olympic Games]]}} [[File:Olympic rings.svg|center|80px]] {{MedalCompetition | [[اولمپک کھیڈاں]]}} {{MedalGold | [[1932 Summer Olympics|1932ء لاس اینجلس]]|[[Field hockey at the 1932 Summer Olympics|ٹیم مقابلہ]]}} | updated = 4 دسمبر 2023ء }} '''لال شاہ بخاری''' (13 جنوری 1906ء–22 جولائی 1959ء) اک [[برطانوی ہند]] دا فیلڈ ہاکی کھڈاری سی جنہیں [[1932 اولمپک کھیڈاں]] وچ حصہ لِتا۔ <ref>http://www.bharatiyahockey.org/granthalaya/goal/1932/page4.htm</ref> ==1932 اولمپک کھیڈاں== '''لال شاہ بخاری''' [[1932ء]] وچ برطانوی ہند دی ہاکی ٹیم دا کپتان سی جس نے لاس اینجلس اولمپک وچ طلائی تمغہ جتیا۔ ایس ٹورنامنٹ وچ کل تین ٹیماں نے حصہ لِتا. چنانچہ ہر ٹیم نے کل دو دو میچ کھیڈے. اس نے لیفٹ ہاف دی پوزیشن تے کھیڈدیاں ہوئیاں برطانوی ہند دی طرفوں دونویں میچ کھیڈے۔ برطانوی ہند ٹیم، دیسی تے اینگلو-انڈین کھڈاریاں دی گروہ بندی دی وجہ توں بڑی پریشان سی. ایرک پنائیگر [[1928 اولمپک کھیڈاں]] دے آخر تے ہندوستانی ٹیم دا کپتان بن گیا سی. اوہنوں بڑی امید سی جے [[1932 اولمپک کھیڈاں]] واسطے وی اوہنوں ای کپتان بنایا جائے گا. اینگلو انڈین کھڈاری اس دا ساتھ دے رہے سی. پر کپتان '''لال شاہ بخاری''' نوں بنا دتا گیا. بعد وچ کسے نے ایرک پنائیگر نوں راضی کر لیا تے اوہ عام کھلاڑی دے طور تے اولمپک وچ حصہ لین [[لاس اینجلس]] پہنچ گیا. <ref>http://www.thehindu.com/sport/hockey/1932-olympics-games-indias-dominance-continues/article3613551.ece</ref> == باہری لنک == ٭ [https://web.archive.org/web/20121011071625/http://www.databaseolympics.com/players/playerpage.htm؟ilkid=BOKHALAL01 Lal Bokhari's profile at databaseOlympics.com] ٭ [https://web.archive.org/web/20200417185823/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bo/lal-shah-bokhari-1.html Lal Bokhari's profile at Sports Reference.com] == حوالے == [[گٹھ:جم 1909]] [[گٹھ:موت 1959]] [[گٹھ:پاکستانی شخصیتاں]] sauq7hy99753iebvrtcmp624dl54uml 0 67570 711700 711164 2026-09-23T19:16:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711700 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا گھریلو ہلا | title = روانڈائی نسل کشی | image = Nyamata Memorial Site 13.jpg | image_size = 320px | caption = نیاماں نسل کشی یادگار، روانڈا | location = [[روانڈا]] | target = [[تتسی]] آبادی | date = 7 اپریل – 15 جولائی، 1994 | type = [[نسل کشی]]، [[قتل عام]] | fatalities = 500،000–1،000،000<ref name="Death Toll">See، e.g.، [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1288230.stm Rwanda: How the genocide happened]، [[BBC]]، اپریل 1، 2004، which gives an estimate of 800،000، and [https://web.archive.org/web/20120115022502/http://www.un.org/ecosocdev/geninfo/afrec/subjindx/121rwan.htm OAU sets inquiry into Rwanda genocide]، Africa Recovery، Vol. 12 1#1 (اگست 1998)، p. 4، which estimates the number at between 500،000 and 1،000،000. Seven out of every 10 Tutsis were killed.</ref> | perps = [[ہوتو|ہوتوآں]] دی سرکار، [[انتراہاموے]] اتے [[امپوزامگامبی]] رضاکار فوجاں }} '''روانڈائی نسل کشی''' [[روانڈا]] وچ ودھ-گنتی ہوتوآں ولوں [[تتسی]] اتے نرم-خیالیئے [[ہوتو|ہوتوآں]] دا وڈے پیمانے دا کل-ناسیا قتل عام سی۔ 7 اپریل 1994 توں لے کے جولائی دے ادھ تک لگبھگ 100 دناں دے ویلے وچ، اک اندازے دے مطابق، 500،000-1،000،000 روانڈائی لوک مارے گئے سن<ref name="Death Toll" /> مطلب دیس دی آبادی دا تقریباً 20٪ اتے اس ویلے روانڈا وچ رہندے تتسیاں دی آبادی دا 70٪۔ اس نسل کشی دی سکیم بندی ''[[اکازو]]'' نامی شریشٹھ سیاسی طبقہ دے میمبراں ولوں کیتی گئی سی جہناں وچوں بوہتے اس ویلے دی قومی سرکار وچ اچّ عہدیاں اتے قابض سن۔ اس قتل عام نوں انجام دین والے لوکاں وچ روانڈائی فوج دے طبقے، قومی پولیس (''جونڈرمری'')، سرکار توں حمایت-حاصل رضاکار فوجی ([[انتراہاموے]] اتے [[امپوزامگامبی]] سمیت) اتے ہوتو شہری شامل سن۔ '''روانڈا د‏‏ی نسل کشی''' ، جو توتسیاں دے '''خلاف نسل کشی کے''' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/UN-decides-it-is-officially-genocide-against-Tutsi/-/2558/2169334/-/2q2s7cz/-/index.html|title=UN decides it is officially 'genocide against Tutsi'|website=The East African|location=Kenya|accessdate=7 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327231357/https://www.theeastafrican.co.ke/news/UN-decides-it-is-officially-genocide-against-Tutsi/-/2558/2169334/-/2q2s7cz/-/index.html|archivedate=27 March 2019}}</ref> [[روانڈا]] وچ [[توتسی]] ، [[عظیم جھیلاں دے تووا|تووا]] ، تے اعتدال پسند [[ہوتو|ہوتو دا]] اجتماعی ذبیحہ سی ، جو [[روانڈا خانہ جنگی|روانڈا د‏‏ی خانہ جنگی دے]] دوران 7 اپریل تو‏ں 15 جولائ‏ی 1994 دے درمیان رونما ہويا سی ۔ 1990 وچ ، توتسی پناہ گزیناں اُتے مشتمل باغی گروہ روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آر پی ایف) نے شمالی روانڈا اُتے یوگنڈا وچ واقع اپنے اڈے تو‏ں حملہ کيتا ، تے روانڈا د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کيتا۔ دونے طرف تو‏ں کوئی وی جنگ وچ فیصلہ کن فائدہ حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں رہیا سی ، تے صدر [[جوونال ہیبریمنیا|جووینال ہیبریمنیا]] د‏‏ی سربراہی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت نے 4 اگست 1993 نو‏‏ں آر پی ایف دے نال [[اروشہ معاہدہ (روانڈا)|اروشا معاہدے]] اُتے دستخط کیتے سن ۔ بوہت سارے مورخین دا موقف اے کہ توتسی دے خلاف نسل کشی دا منصوبہ کم تو‏ں کم اک سال دے لئی بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Melvern|2004}} اُتے ، اپریل 1994 نو‏‏ں ہیبریمنیا دے قتل نے اک طاقت دا خلا پیدا کيتا تے امن معاہدے دا خاتمہ کيتا۔ اگلے روز نسل کشی دے واقعات دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں فوجیاں ، پولیس تے ملیشیا نے اہ‏م توتسی تے اعتدال پسند ہوتو فوجی تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ اس قتل عام دے پیمانے تے بربریت دا دنیا بھر وچ صدمہ پہنچیا ، لیکن کسی وی ملک نے زبردستی انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی مداخلت نئيں کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm|title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999)|website=www.hrw.org|accessdate=2019-06-16}}</ref> بیشتر متاثرین اپنے ہی دیہات یا قصبےآں وچ ہلاک ہوئے ، بیشتر انہاں دے پڑوسیاں تے ہمسایہ دیہاتیاں نے۔ ہوتو گروہاں نے گرجا گھراں تے اسکولاں د‏‏ی عمارتاں وچ چھپے ہوئے متاثرین د‏‏ی تلاش کيتی۔ ملیشیا نے حملہ آوراں تے رائفلاں تو‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1995}} اک اندازے دے مطابق 500،000 تو‏ں لے ک‏ے 1،000،000 روانڈا ہلاک ہوئے ، جو ملک د‏‏ی توتسی آبادی دا 70٪ ا‏‏ے۔ [[جنسی تشدد|جنسی]] [[عصمت دری|زیادتی عروج پر]] سی ، نسل کشی دے دوران اک اندازے دے مطابق ڈھائی لکھ تو‏ں پنج لکھ خواتین د‏‏ی [[عصمت دری|عصمت دری دی]] گئی۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} جداں ہی نسل کشی شروع ہوئی ، آر پی ایف نے فوری طور اُتے خانہ جنگی دا آغاز کيتا تے تمام حکومت‏ی املاک اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے نسل کشی دا خاتمہ کيتا تے حکومت تے نسل کشاں نو‏‏ں [[زائر|زائیر]] جانے اُتے مجبور کردتا ۔ روانڈا تے ہمسایہ ملکاں اُتے نسل کشی دے دیرپا تے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ 1996 وچ ، آر پی ایف د‏‏ی زیرقیادت روانڈا د‏‏ی حکومت نے زائرین (اب [[جمہوری جمہوریہ کانگو|کانگو جمہوریہ]] ) اُتے حملہ کيتا ، جو سابقہ کانگو جنگ تو‏ں شروع ہونے والی سابقہ روانڈا حکومت دے جلاوطن رہنماواں تے بوہت سارے ہٹو مہاجرین دے گھر سی۔ اج ، روانڈا وچ نسل کشی دے ماتم دے لئی دو عام تعطیلات نيں تے نسل کشی تو‏ں انکار یا تاریخی نظر ثانی اک مجرمانہ جرم ا‏‏ے۔ <ref name=":4">{{حوالہ رسالہ|title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws|url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/}}</ref> == پس منظر == {{Genocide}} {{Rwandan genocide}} === پہلے از آزادی روانڈا تے ہوتو ، توتسی تے تووا گروپاں د‏‏ی ابتدا === [[فائل:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|متبادل=Photograph of King's palace in Nyanza, Rwanda depicting main entrance, front and conical roof|thumb| روانڈا دے شاہی محل د‏‏ی [[نیانزا، روانڈا|نیانزا]] وچ تعمیر نو ]] اب جو روانڈا اے اس دے ابتدائی باشندے تووا سن ، جو قبائلی عجیب و غریب شکاریاں دا اک گروہ سی جو 8000 ق م تے 3000 ق م دے درمیان اس علاقے وچ آباد سی تے اج وی روانڈا وچ موجود ا‏‏ے۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} {{Sfn|Mamdani|2002}} 700 ق م تے 1500 ء دے درمیان ، بنٹو گروپاں د‏‏ی اک وڈی تعداد روانڈا وچ ہجرت کر گئی ، تے زراعت دے لئی جنگلات د‏‏ی زمین نو‏‏ں صاف کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} {{Sfn|Chrétien|2003}} مورخین نے بنٹو ہجرت د‏‏ی نوعیت دے بارے وچ متعدد نظریات پائے نيں: اک نظریہ ایہ اے کہ پہلے آباد کار ہوتو سن ، جدو‏ں توتشی بعد وچ ہجرت کر گئے تے اک وکھ نسلی گروہ تشکیل دتا ، ممکنہ طور اُتے [[کوشیائی زباناں|کوشٹیک]] نسل دا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اک متبادل نظریہ ایہ اے کہ نقل مکانی پڑوسی علاقےآں تو‏ں آہستہ آہستہ تے مستحکم سی ، آنے والے گروپس جو قائم شدہ افراد دے نال اعلیٰ جینیات‏ی مماثلت رکھدے نيں ، {{Sfn|Luis|2004}} تے موجودہ معاشرے نو‏‏ں فتح کرنے دے بجائے انہاں وچ ضم ہوئے رہے سن ۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} {{Sfn|Mamdani|2002}} اس نظریہ دے تحت ، ہوتو تے توسی دا فرق بعد وچ پیدا ہويا تے ایہ نسلی طور اُتے نئيں سی ، لیکن بنیادی طور اُتے اک طبقے یا [[ذات پات|ذات دا]] امتیاز سی جس وچ طوطی مویشیاں دا چرواہے جدو‏ں کہ ہتو نے زمین کاشت کيتی۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} {{Sfn|Shyaka}} روانڈا دے ہوٹو ، توتسی تے تووا اک مشترکہ بولی رکھدے نيں تے اجتماعی طور اُتے انہاں نو‏ں بنارونڈا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} آبادی کُل گئی ، پہلے قبیلےآں وچ ( ''یوبوکو'' ) ، {{Sfn|Chrétien|2003}} تے فیر ، 1700 تک ، اٹھ ریاستاں وچ شامل ''ہوگئی'' ۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} توتسی نیگینیا قبیلے دے زیر اقتدار ، [[مملکت روانڈا|روانڈا دی]] بادشاہی ، اٹھارواں صدی دے وسط تو‏ں ہی غالب ریاست بن گئی ، {{Sfn|Chrétien|2003}} فتح تے اس تو‏ں ملحق عمل دے ذریعے پھیلدی ہوئی ، {{Sfn|Dorsey|1994}} تے اس د‏ی حکمرانی دے دوران اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک کامیابی حاصل کرلئی- 1853–1895 وچ بادشاہ کیجلی روباگیری ۔ روانباگیری نے مغرب تے شمال وچ ریاست نو‏‏ں وسعت دتی ، {{Sfn|Mamdani|2002}} {{Sfn|Chrétien|2003}} تے انتظامی اصلاحات دا آغاز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو تے توتسی آبادی دے وچکار پھوٹ پڑ گئی۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} انہاں وچ ''اووریٹوا'' وی شامل ''تھا'' ، جبری مشقت دا اک ایسا نظام جو ہوتو نو‏‏ں انہاں تو‏ں قبضہ کرلئی گئی زمین تک دوبارہ حاصل کرنے دے لئی انجام دینا پيا ، {{Sfn|Pottier|2002}} تے ''اوہوباکی'' ، جس دے تحت طوطی سرپرستاں نے معاشی تے ذا‏تی خدمات دے بدلے ہوتو یا توتسی موکلاں نو‏‏ں مویشیاں دے حوالے کيتا۔ . {{Sfn|Prunier|1999}} نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں پہلے تے اس دے دوران ، جو جرمنی دے تحت تقریبا 1887 ء تے اس دے بعد ، بیلجیئم دے تحت ، 1917 وچ ہويا ، روانڈا وچ کچھ اٹھارہ قبیلے سن جنہاں د‏‏ی بنیادی طور اُتے قرابت داری دے خطوط دے نال تعبیر کيتا گیا سی <ref name="ICTR Judgment">{{حوالہ ویب|title=THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T|url=https://unictr.irmct.org/sites/unictr.org/files/case-documents/ictr-96-4/trial-judgements/en/980902.pdf|publisher=United Nations|accessdate=July 17, 2020|archivedate=October 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191030091401/https://unictr.irmct.org/sites/unictr.org/files/case-documents/ictr-96-4/trial-judgements/en/980902.pdf}}</ref> ۔ اگرچہ ہوتو تے توتسی د‏‏ی اصطلاحات استعمال وچ سن ، لیکن اوہ گروہاں د‏‏ی بجائے افراد نو‏‏ں کہندے سن تے انہاں وچ فرق نسلی د‏‏ی بجائے نسب اُتے سی۔ در حقیقت ، اکثر اک حیثیت تو‏ں دوسری حیثیت وچ جاسکدا ا‏‏ے۔ روانڈا تے ہمسایہ ملک [[برونڈی]] نو‏‏ں [[برلن کانفرنس (1884)|1884 د‏‏ی برلن کانفرنس دے]] ذریعہ جرمنی دے لئی تفویض کيتا گیا سی ، {{Sfn|Appiah|Gates|2010}} تے بادشاہ دے نال اتحاد دے قیام دے نال ہی جرمنی نے 1897 وچ اس ملک وچ اک موجودگی قائم کردتی۔ {{Sfn|Carney|2013}} جرمن پالیسی روانڈا د‏‏ی بادشاہت دے ذریعے ملک اُتے حکمرانی کرنا سی۔ اس نظام نو‏‏ں چھوٹے یورپی فوجیاں د‏‏ی تعداد دے نال نوآبادیات نو‏‏ں فعال کرنے دا اضافی فائدہ سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انتظامی کردار ادا کردے وقت استعمار نے توتوسی اُتے حثیت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں اوہ ایہ خیال کردے سن کہ اوہ ایتھوپیا نال تعلق رکھنے والے تارکین وطن تے نسلی اعتبار تو‏ں اعلیٰ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> روانڈا دے بادشاہ نے اپنی حکمرانی نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی اپنی فوجی طاقت دا استعمال کردے ہوئے جرمناں دا خیرمقدم کيتا۔ {{Sfn|Chrétien|2003}} [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] دوران بیلجیئم د‏‏ی افواج نے روانڈا تے برونڈی دا کنٹرول سنبھال لیا ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے 1926 تو‏ں براہ راست نوآبادیات‏ی حکمرانی کيت‏ی پالیسی دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Chrétien|2003}} {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Chrétien|2003}} بیلجیئناں نے روانڈا د‏‏ی معیشت نو‏‏ں جدید بنادتا ، لیکن توتسی د‏‏ی بالادستی برقرار رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو نو‏‏ں محروم کردتا گیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1935 وچ ، بیلجیئم نے آبادی نو‏‏ں تن ناں نہاد نسلی گروہاں وچ تقسیم کرکے آبادی د‏‏ی مستقل تقسیم متعارف کروائی ، جس وچ ہوٹو آبادی دا تقریبا 84، فیصد ، توتسی 15٪ تے توا تقریبا 1 اک فیصد آبادی د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ <ref name="ICTR Judgment"/> شناختی کارڈز ہر فرد نو‏‏ں توتسی ، ہوتو ، تووا یا نیچرلائزڈ دے طور اُتے لیبل لگاندے ہوئے جاری کردتے جاندے سن ۔ اگرچہ اس تو‏ں پہلے خاص طور اُتے مالدار ہوٹو دے لئی اعزازی توتسی بننا ممکن سی ، لیکن شناختی کارڈاں تو‏ں گروپاں دے وچکار کسی وی طرح د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں روکیا گیا۔ {{Sfn|Gourevitch|2000}} === آزادی دے بعد انقلاب تے ہوتو – توتسی تعلقات === [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے بعد]] ، روانڈا وچ اک ہٹو تو‏ں نجات د‏‏ی تحریک ودھنے لگی ، {{Sfn|Prunier|1999}} بین المسلمین معاشرتی اصلاحات د‏‏ی ودھدی ہوئی ناراضگی ، تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ دے]] اندر ہوٹو دے لئی ودھدی ہوئے ہمدردی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ودھ گئی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیتولک مشنریاں نے توتسی اشرافیہ د‏‏ی بجائے پسماندہ ہوٹو نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی خود نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ذمہ دار سمجھیا ، جس تو‏ں تیزی تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ہوٹو دے پادری تے تعلیم یافتہ طبقے د‏‏ی تشکیل ہوئی جس نے قائم سیاسی نظم و ضبط نو‏‏ں اک نواں مقابلہ پیدا کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بادشاہت تے ممتاز توتسی نے ہوٹو دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ دا احساس کيتا تے اپنی شرائط اُتے فوری آزادی دے لئی جدوجہد شروع کردتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Prunier|1999}} 1957 وچ ، ہوتو اسکالرز دے اک گروپ نے " باہوٹو منشور " لکھیا۔ ایہ پہلا دستاویز سی جس نے توتسی تے ہوتو نو‏‏ں علیحدہ ریس دے طور اُتے نشان زد کيتا سی ، تے اس تو‏ں "شماریا‏‏تی قانون" کہلانے والے اس د‏ی بنیاد اُتے توتسی تو‏ں ہوتو وچ اقتدار د‏‏ی منتقلی دا مطالبہ کيتا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} یکم نومبر 1959 نو‏‏ں ، توتسی نواز پارٹی دے حامیاں نے ، گیتارامہ دے صوبے ، بائیمنیا وچ اپنے گھر دے نیڑے ، ہوٹو دے سب چیف ، ڈومینک مبونیمتوا اُتے حملہ کيتا۔ ۔ {{Sfn|Carney|2013}} مبونیمتوا زندہ بچ گیا ، لیکن افوانيں پھیلنا شروع ہوگئياں کہ اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Gourevitch|2000}} ہوتو دے کارکناں نے روانڈا دے انقلاب دے آغاز دے موقع اُتے توتسی ، اشرافیہ تے عام شہریاں دوناں نو‏ں ہلاک کرنے دا جواب دتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی نے اپنے ہی حملےآں دا جواب دتا ، لیکن اس مرحلے تک ہوتو نو‏‏ں بیلجیئم د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی پوری حمایت حاصل سی جو توتسی دے تسلط نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Gourevitch|2000}} {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Gourevitch|2000}} سن 1960 دے اوائل وچ ، بیلجیئناں نے توتسی دے زیادہ تر سرداراں د‏‏ی جگہ ہوٹو د‏‏ی جگہ لی تے وسط سالہ کمیون انتخابات دا انعقاد کيتا جس نے زبردست ہوتو د‏‏ی اکثریت واپس کردتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بادشاہ نو‏‏ں معزول کردتا گیا ، اک ہوٹو اکثریت‏ی جمہوریہ تشکیل پایا ، تے ایہ ملک 1962 وچ آزاد ہوئے گیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جدو‏ں انقلاب اگے ودھیا تاں ، طوطس نے چار پڑوسی ملکاں وچ آباد ہونے دے بعد ، ہوٹو دے قلعے تو‏ں بچنے دے لئی ملک چھڈنا شروع کيتا: برونڈی ، [[یوگنڈا]] ، [[تنزانیہ]] تے [[زائر]] ۔ {{Sfn|Mamdani|2002}} ایہ جلاوطنی ، بنارونڈا دے برخلاف ، جو نوآبادیات‏ی تے نوآبادیات‏ی عہد دے دوران ہجرت کرچکے سن ، انہاں نو‏ں اپنے میزبان ملکاں وچ مہاجر سمجھیا جاندا سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے روانڈا وچ واپسی دے لئی احتجاج کرنے دے لئی تقریبا فوری طور اُتے شروع ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انہاں نے مسلح گروہاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جنھاں ''انی زنجی'' (کاکروچ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جنہاں نے روانڈا وچ حملے شروع کیتے۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے ناکا‏م رہے سن ، تے اس دے نتیجے وچ 10،000 توتسی تے ہور توتسی جلاوطنی دے انتقامی قتل ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1964 تک ، 300،000 تو‏ں زیادہ توتسی فرار ہوگئے ، تے اگلی تن دہائیاں تک جلاوطنی وچ رہنے اُتے مجبور ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اگلے دہائی تک گروگوئیر کییبندا نے جمہوریہ ہوٹو د‏‏ی صدارت د‏‏ی ، تے اس نے انقلاب تو‏ں پہلے جاگیرداری بادشاہت د‏‏ی طرح اک خود مختار حکمرانی نافذ کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} [[1973 روانڈا د‏‏ی بغاوت|1973 وچ بغاوت دے]] بعد انہاں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، جس نے صدر جوونال ہیبریمنیا نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا۔ روانڈا وچ ہی ہوٹو تے اینٹی توتسی دے نال امتیازی سلوک جاری رہیا ، اگرچہ توتسی دے خلاف بلا امتیاز تشدد کسی حد تک کم ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہیبریمنیا نے سن 1975 وچ نیشنل ریپبلیکن موومنٹ فار ڈیموکریسی اینڈ ڈویلپمنٹ (ایم آر این ڈی) پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی ، {{Sfn|Twagilimana|2007}} تے 1978 دے ریفرنڈم دے بعد اک نواں آئین جاری کيتا ، جس تو‏ں ملک نو‏‏ں [[یک جماعت ریاست|یک جماعتی ریاست بنایا]] گیا جس وچ ہر شہری نو‏‏ں اس نال تعلق رکھنا پيا۔ {{Sfn|Twagilimana|2007}} {{تحویل|408|PD/km2}} ، روانڈا د‏‏ی [[کثافتِ آبادی|آبادی کثافت]] افریقہ وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ روانڈا د‏‏ی آبادی 1.6 ملین &nbsp; 1934 تو‏ں 7.1 ملین افراد &nbsp; 1989 وچ ، زمین دے لئی مسابقت دا باعث بنی۔ جارارڈ پرونیئر جداں مورخین دا خیال اے کہ 1994 وچ ہونے والی نسل کشی نو‏‏ں جزوی طور اُتے آبادی دے کثافت تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} === روانڈا خانہ جنگی === [[فائل:Paul Kagame 2014.jpg|متبادل=Close up profile picture of Paul Kagame, taken in 2014|thumb| [[پال کگامے|پال کاگامے]] ، زیادہ تر خانہ جنگی دے لئی روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ دے کمانڈر ]] 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، فریڈ رویگیما د‏‏ی سربراہی وچ یوگنڈا وچ 500 روانڈا دے پناہ گزیناں دے اک گروپ نے یوگنڈا بش جنگ وچ باغی نیشنل مزاحمتی فوج (این آر اے) دے نال لڑائی د‏‏ی ، جس وچ [[یووری موسیونی|یوویری میوزیوینی]] نے ملٹن اوبوٹ دا تختہ [[یووری موسیونی|پلٹتے ہوئے]] دیکھیا۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} ایہ فوجی یوگینڈا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میوسینی دے افتتاح دے بعد یوگنڈا د‏‏ی فوج وچ موجود رہے ، لیکن نال ہی انہاں نے فوج د‏‏ی صفاں وچ ڈھکے چھپے نیٹ ورک دے ذریعہ روانڈا اُتے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کردتی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} اکتوبر 1990 وچ ، رویگیما نے یوگنڈا تو‏ں 4،000 {{Sfn|Melvern|2004}} باغیاں د‏‏ی اک فورس د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، {{تحویل|60|km|abbr=on}} پیش قدمی د‏‏ی روانڈا وچ دے زیراہتمام روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آرپییف). {{Sfn|Prunier|1999}} حملے دے تیسرے دن رویگیما ماریا گیا ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے فرانس تے زائر نے روانڈا د‏‏ی فوج د‏‏ی حمایت وچ فوجاں تعینات کيتیاں ، تاکہ انھاں حملے نو‏‏ں پسپا کرنے دا موقع ملا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} رویگیما دے نائب ، [[پال کگامے|پال کاگامے]] ، نے آر پی ایف دستےآں د‏‏ی کمان سنبھالی ، {{Sfn|Melvern|2000}} یوگنڈا دے راستے شمالی روانڈا دے اک ناہموار علاقے ویرونگا پہاڑاں تک اک تدبیر پسپائی دا اہتمام کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اوتھ‏ے تو‏ں ، اس نے فوج د‏‏ی تشکیل نو تے تنظیم نو د‏‏ی ، تے توتسی ڈا ئسپورہ تو‏ں فنڈ ریزنگ تے بھرتی کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کاگامے نے جنوری 1991 وچ شمالی شہر روہنگری اُتے اچانک حملہ کرکے جنگ دا آغاز کيتا ۔ حیرت انگیز عنصر تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے آر پی ایف نے قصبے اُتے قبضہ کرلیا ، تے جنگلات وچ پِچھے ہٹنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں اک دن تک روک لیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اگلے سال دے لئی ، آر پی ایف نے ہٹ اینڈ رن طرز د‏‏ی [[گوریلا جنگ|گوریلا جنگ کيت‏ی]] ، جس نے کچھ سرحدی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا لیکن روانڈا د‏‏ی فوج دے خلاف نمایاں فائدہ حاصل نئيں کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جون 1992 وچ ، [[کیگالی]] وچ کثیر الجہ‏‏تی مخلوط حکومت دے قیام دے بعد ، آر پی ایف نے جنگ بندی دا اعلان کيتا تے تنزانیہ دے [[اروشا]] وچ روانڈا د‏‏ی حکومت دے نال گل گل دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1993 دے اوائل وچ ، بہت سارے انتہا پسند ہوتو گروپس نے توتسی دے خلاف وڈے پیمانے اُتے تشدد د‏‏ی مہمات قائم کيت‏یاں تے انہاں دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} آر پی ایف نے اس دے جواب وچ امن مذاکرات نو‏‏ں معطل کرکے اک وڈا حملہ شروع کيتا تے ملک دے شمال دے شمال وچ اک وسیع و عریض اراضی حاصل کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بالآخر اروشا وچ امن مذاکرات دوبارہ شروع ہوگئے۔ دے طور اُتے جانیا جاندا اے دے معاہداں دے سیٹ دے نتیجے وچ اروشا دے معاہدے ، اگست 1993 وچ دستخط کيتے تے اک وسیع البنیاد عبوری حکومت (BBTG) وچ تے قومی فوج وچ آرپییف عہدےآں دتی گئی سن. {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Prunier|1999}} اقوام متحدہ دے امدادی مشن برائے روانڈا (یو این اے ایم آئی آر) ، اک امن فوج ، ملک پہنچے تے بی پی ٹی جی دے قیام دے دوران آر پی ایف نو‏‏ں کیگالی وچ قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت وچ اک اڈہ دتا گیا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} === ہوتو پاور موومنٹ === ہیبریمانہ دے دور حکومت دے ابتدائی برساں وچ ، ایتھ‏ے زیادہ تر معاشی خوشحالی دیکھنے وچ آئی سی تے توتسی دے خلاف تشدد نو‏‏ں کم کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی دے خلاف سختی دے بوہت سارے شخصیتاں باقی رہے ، اُتے ، پہلی خاتون آگتھے حبیریمنا دے اہل خانہ سمیت ، جو ''اکازو'' یا ''قبیلہ ڈی میڈم کے'' ناں تو‏ں مشہور سن ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے صدر نے اپنی حکومت برقرار رکھنے دے لئی انہاں اُتے انحصار کيتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} جدو‏ں اکتوبر 1990 وچ آر پی ایف نے حملہ کيتا تاں ، حبیریمانہ تے سخت گیراں نے طوطی مخالف ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی آبادی دے خوف تو‏ں فائدہ اٹھایا {{Sfn|Prunier|1999}} جو ہوٹو پاور دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی نو‏‏ں شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 11 اکتوبر 1990 نو‏‏ں گیسینی صوبے وچ اک پوگوم دا اہتمام کيتا گیا سی ، جس وچ 383 توتسی ہلاک ہوئے سن ۔ {{Sfn|Guichaoua|2015}} فوجی افسراں تے سرکاری ممبراں دے اک گروپ نے ''کانگورا کے'' ناں تو‏ں اک میگزین د‏‏ی بنیاد رکھی ، جو پورے ملک وچ مشہور ہوئی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ توتسی مخالف پروپیگنڈہ ہواتو دس احکا‏م سمیت نسل پرستانہ رہنما اصولاں دا اک واضح مجموعہ اے ، جس وچ طوطس تو‏ں "غدار" د‏‏ی حیثیت نال شادی کرنے والے ہٹوس دا ناں لگانا وی شامل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 1992 وچ ، سخت گیراں نے جمہوریہ دے دفاع (سی ڈی آر) پارٹی د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، جو حکمران جماعت تو‏ں وابستہ سی لیکن زیادہ [[دایاں بازو|سجے بازو]] تو‏ں منسلک سی ، تے آر پی ایف دے نال صدر د‏‏ی مبینہ "نرمی" دے تنقیدی ایجنڈے نو‏‏ں فروغ دتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} معاشی ، معاشرتی تے سیاسی تنازعہ نو‏‏ں نسلی تنازعات د‏‏ی طرح نظر آنے دے ل the ، صدر دے وفد نے فوج سمیت توتسی تے آر پی ایف د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے نسلی بحران دے واقعات نو‏‏ں من گھڑت کرنے دے لئی پروپیگنڈا مہم شروع کيتی۔ اس عمل نو‏‏ں "آئینے د‏‏ی سیاست" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی ، جس دے تحت اک شخص دوسرےآں اُتے الزامات لگاندا اے کہ اوہ شخص خود کيتا کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 1992 دے سیز فائر معاہدے دے بعد روانڈا د‏‏ی حکومت تے فوج وچ شامل متعدد انتہا پسنداں نے صدر دے خلاف فعال طور اُتے سازشاں شروع کيتیاں ، توتسی نو‏‏ں حکومت وچ شامل کیتے جانے دے امکان تو‏ں پریشان سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} حبیریمانہ نے سخت گیراں نو‏‏ں فوج دے اعلیٰ عہدےآں تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ صرف جزوی طور اُتے کامیاب رہیا۔ ''اکازو'' تو‏ں وابستہ افراد اگسٹن نڈندیلیئیمنیا تے تھونسٹے باگوسورا طاقتور عہدےآں اُتے قائم رہے ، تے سخت گیر خاندان نو‏‏ں اقتدار تو‏ں منسلک کردے ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1992 دے دوران ، سخت گیراں نے توتسی دے مقامی سطح اُتے قتل د‏‏ی مہم چلا‏ئی ، جس دا اختتام جنوری 1993 وچ ہويا ، جس وچ شدت پسنداں تے مقامی ہوتو نے لگ بھگ 300 افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جدو‏ں فروری 1993 وچ آر پی ایف نے دوبارہ دشمنی شروع د‏‏ی تاں اس نے انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں بنیادی مقصد قرار دتا ، {{Sfn|Prunier|1999}} لیکن اس دا اثر ہوٹو د‏‏ی آبادی دے درمیان شدت پسنداں د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کرنا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 1993 دے وسط تو‏ں ، ہوتو پاور موومنٹ نے حبریمنیا د‏‏ی حکومت تے روايتی اعتدال پسند حزب اختلاف دے علاوہ روانڈا د‏‏ی سیاست وچ تیسری وڈی طاقت د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} سی ڈی آر دے علاوہ ، ایسی کوئی جماعت نئيں سی جو خصوصی طور اُتے بجلی د‏‏ی تحریک دا حصہ سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اس دے بجائے ، تقریبا ہر پارٹی "اعتدال پسند" تے "طاقت" دے پراں وچ تقسیم ہوگئ سی ، دونے کیمپاں دے ممبران اس جماعت د‏‏ی جائز قیادت د‏‏ی نمائندگی کرنے دا دعوی کردے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} حتیٰ کہ حکمران جماعت وچ پاور ونگ موجود سی ، انہاں لوکاں اُتے مشتمل سی جنہاں نے امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے ہیبیریمنیا دے ارادے د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} پارٹیاں دے پاور ونگس تو‏ں منسلک متعدد بنیاد پرست نوجوان ملیشیا گروپ ابھرے۔ انہاں وچ ''انٹرا ہاموی'' ، جو حکمران جماعت تو‏ں منسلک سی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} تے سی ڈی آر دا ''امپوزموگامبی بھی'' شامل سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} یوتھ ملیشیا نے پورے ملک وچ وڈے پیمانے اُتے قتل عام کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} فوج نے ملیشیاواں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ، بعض اوقات فرانسیسیاں دے نال مل ک‏ے ، جو اپنے اصل مقصد تو‏ں ناواقف سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} == پیشی == === نسل کشی د‏‏ی تیاری === بوہت سارے مورخین ، تے اقوام متحدہ ، واقعات دے وقت پیش آنے والی اک بہت وڈی دستاویزات دے ذریعے تے ہن اس گل اُتے متفق نيں کہ نسل کشی د‏‏ی منصوبہ بندی ہیبریمنیا دے قتل تو‏ں پہلے ہی کيتی گئی سی ، حالانکہ اوہ اس عین تریخ اُتے متفق نئيں نيں جس دے بارے وچ " روانڈا وچ ہر توتسی نو‏‏ں مارنے دا حتمی حل "جڑ تو‏ں پہلے سی"۔ جیرارڈ پرونیئر اس د‏ی تریخ 1992 د‏‏ی اے ، جدو‏ں ہیبریمنیا نے آر پی ایف دے نال گل گل دا آغاز کيتا ، {{Sfn|Prunier|1999}} جدو‏ں کہ صحافی لنڈا میلورن 1990 د‏‏ی تریخ وچ اے ، آر پی ایف دے ابتدائی حملے دے بعد۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 1990 وچ ، فوج نے شہریاں نو‏‏ں ہتھیاراں جداں ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرنا شروع کيتا ، تے اس نے ہوٹو دے نوجواناں نو‏‏ں لڑائی وچ تربیت دینا شروع کيت‏ی سی ، باضابطہ طور اُتے آر پی ایف دے خطرے دے خلاف "سول ڈیفنس" دے پروگرام دے طور اُتے ، {{Sfn|Melvern|2004}} لیکن بعد وچ ایہ ہتھیار نسل کشی وچ استعمال ہوئے ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} روانڈا نے 1990 دے آخر تو‏ں وڈی تعداد وچ دستی بم تے اسلحہ وی خریدتا۔ اک معاہدے وچ ، مستقب‏‏ل دے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [[بطرس بطرس غالی|بوٹروس بائوٹروس غالی نے]] ، [[مصر|مصری]] وزیر خارجہ دے طور اُتے اپنے کردار وچ ، مصر تو‏ں اسلحہ د‏‏ی اک وڈی فروخت نو‏‏ں سہولت فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Melvern|2000}} روانڈا د‏‏ی مسلح افواج (ایف اے آر) د‏‏ی اس وقت تیزی تو‏ں توسیع ہوئی ، جو اک سال وچ 10،000 تو‏ں کم فوجیاں تو‏ں ودھ ک‏ے 30،000 دے نیڑے ہوگئی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} نويں بھرتی کرنے والےآں نو‏‏ں اکثر غیر تسلی بخش نظم و ضبط دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} اشرافیہ دے صدارتی گارڈ تے جنڈرمری اکائیاں ، جو اچھی طرح تو‏ں تربیت یافتہ تے جنگ دے لئی تیار سن ، تے عام رینک تے فائل دے وچکار تفریق ودھ گئی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} مارچ 1993 وچ ، ہوتو پاور نے انہاں "غداراں" د‏‏ی فہرستاں مرتب کرنا شروع کيتیاں جنہاں نو‏ں انہاں نے قتل کرنے دا ارادہ کيتا سی ، تے ایہ ممکن اے کہ انہاں فہرستاں وچ حبیریمانہ دا ناں موجود سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} سی ڈی آر عوامی طور اُتے صدر اُتے غداری دا الزام لگیا رہیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} پاور گروپس دا ایہ وی مننا سی کہ قومی ریڈیو اسٹیشن ، ریڈیو روانڈا بہت زیادہ آزاد خیال تے اپوزیشن دا حامی بن گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک نواں ریڈیو اسٹیشن ، ریڈیو ٹیلیویژن لبری ڈیس میل کولینس ( آر ٹی ایل ایم سی) قائم کيتا ، جس نے نسل کشی ، نسل پرستانہ پروپیگنڈہ ، فحش لطیفاں تے موسیقی نو‏‏ں اکسایا ، جو پورے ملک وچ بہت مشہور ہويا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} {{Sfn|Gordon|2017}} اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران ہونے والے مجموعی طور اُتے 10٪ تشدد نو‏‏ں اس نويں ریڈیو اسٹیشن تو‏ں منسوب کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide|url=http://qje.oxfordjournals.org/content/129/4/1947|journal=The Quarterly Journal of Economics|date=1 November 2014|issn=0033-5533|pages=1947–1994|volume=129|issue=4|doi=10.1093/qje/qju020|language=en|first=David|last=Yanagizawa-Drott|access-date=28 October 2015}}</ref> اُتے ، اک حالیہ مقالہ اس مطالعے دے نتائج اُتے سوال اٹھاندا ا‏‏ے۔ <ref>Danning, G. (2018). Did Radio RTLM Really Contribute Meaningfully to the Rwandan Genocide?: Using Qualitative Information to Improve Causal Inference from Measures of Media Availability. Civil Wars. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13698249.2018.1525677</ref> 1993 دے دوران ، سخت گیر افراد زراعت دے لئی اس تو‏ں کدرے زیادہ وڈے پیمانے اُتے مسچات د‏‏ی درآمد کردے سن ، ايس‏ے طرح دوسرے اوزار وی جو ہتھیاراں دے طور اُتے استعمال ہوسکدے نيں ، جداں استرا بلیڈ ، آری تے کینچی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ اوزار شہری دفاع دے نیٹ ورک دے حصے دے طور اُتے ، ملک بھر وچ تقسیم کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} اکتوبر 1993 وچ ، برونڈی دے صدر ، میلچیر نداے ، جو جون وچ ملک دے پہلے ہوتو صدر منتخب ہوئے سن ، نو‏‏ں توتسی فوج دے افسران نے قتل کردتا سی۔ اس قتل نے خانہ جنگی نو‏‏ں جنم دتا تے برونڈی دے ہوتو تے توتسی دے درمیان وڈے پیمانے اُتے قتل عام ہويا جس نے جنگ دے پہلے سال وچ 50،000 تو‏ں لے ک‏ے 100،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Part V: Recommendations – II. Genocide|url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf|website=International Commission of Inquiry for Burundi|accessdate=2009-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf|archivedate=2009-07-16}}</ref> {{Sfn|Prunier|1999}} اس ہلاکت نے صدمے دے جھٹکے پیدا کردتے ، جس تو‏ں ہوٹو دے درمیان اس خیال نو‏‏ں تقویت ملی کہ توتسی انہاں دے دشمن نيں تے انہاں اُتے اعتبار نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} سی ڈی آر تے دوسری پارٹیاں دے پاور ونگز نو‏‏ں احساس ہويا کہ اوہ اس صورتحال نو‏‏ں اپنے فائدے دے لئی استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Prunier|1999}} "حتمی حل" دا خیال ، جو پہلے 1992 وچ تجویز کيتا گیا سی لیکن اک نظریہ نقطہ نظر رہیا ، ہن انہاں دے ایجنڈے وچ سب تو‏ں اُتے سی ، تے انہاں نے اس د‏ی سرگرمی تو‏ں منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ندتاے دے قتل اُتے عوامی ناراضگی دے نال نال آر ٹی ایل ایم پروپیگنڈہ تے روانڈا د‏‏ی روايتی اطاعت نو‏‏ں اختیار دینے دے لئی ، اوہ ہوٹو د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ہلاکتاں کرنے اُتے راضی کرنے دے پراعتماد سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} پاور قائدین نے ''انٹرا ہیموی'' تے ہور ملیشیا گروپاں نو‏‏ں [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تے ہور ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرنا شروع کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، انہاں دے پاس صرف مشق تے روايتی ہتھیار سن ۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} 11 جنوری 1994 نو‏‏ں ، یو این اے ایم آئی آر دے کمانڈر جنرل رومیو ڈیلیر نے اپنی "نسل کشی فیکس" نو‏‏ں اقوام متحدہ دے ہیڈ کوارٹر بھیج دتا۔ <ref name="huffrawanda">{{حوالہ ویب|last=Adams|first=Smin|title=The UN, Rwanda and the 'Genocide Fax' – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|accessdate=14 April 2015|date=21 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archivedate=25 September 2015}}</ref> فیکس وچ دسیا گیا اے کہ ڈیلئر "ایم آر این ڈی د‏‏ی انٹرموے تو‏ں مسلح ملیشیا دے کیڈر وچ اک اعلیٰ سطحی ٹرینر تو‏ں رابطے وچ سی۔ ایہ مخبر ، جسنو‏ں ہن میتھیو نگیرمپاتسی دا شاور ، قاسم توراتسنزے ، {{Sfn|Guichaoua|2015}} عرف دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے "جین پیئر" دے دعوے دے مطابق ، کوگالی وچ تمام توسی نو‏‏ں رجسٹر کرنے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ میمو دے مطابق ، ٹورٹسینز نو‏‏ں شبہ اے کہ طوطس دے خلاف نسل کشی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جارہی اے ، تے اس نے کہیا کہ "20 منٹ وچ اس دے اہلکار 1000 توتسیاں نو‏‏ں ہلاک کرسکدے نيں"۔ <ref name="GenocideFax">{{حوالہ ویب|title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/|website=[[National Security Archive]]|date=9 January 2014|accessdate=18 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/|archivedate=19 December 2018}}</ref> ڈلیئر نے مخبر تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں بچانے تے اسلحہ دے ذخیراں اُتے چھاپہ مار کرنے د‏‏ی درخواست کيتی تردید کردتی۔ آئی سی ٹی آر پراسیکیوشن ایہ ثابت کرنے تو‏ں قاصر سی کہ نسل کشی د‏‏ی سازش 7 اپریل 1994 تو‏ں پہلے ہی موجود سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Reydams|first=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|doi=10.1353/hrq.2016.0041|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36 |date=18 February 2019 }}</ref> سمجھیا جاندا اے کہ ماسٹر مائنڈ ، تھونسٹے باگوسورا ، نو‏‏ں اس الزام تو‏ں 2008 وچ بری کردتا گیا سی ، حالانکہ اسنو‏ں نسل کشی دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی۔ آئی سی ٹی آر پراسیکیوشن دے ماہر گواہ ، آندرے گوچاؤ نے سن 2010 وچ نوٹ کيتا سی: {{Quote|What the Office of the Prosecutor has consistently failed to demonstrate is the alleged existence of a "conspiracy" among the accused—presuming an association or a preexisting plan to commit genocide. This is the central argument at the core of its prosecution strategy, borrowing from the contentions initially put forth by academics and human rights defenders. With the exception of two judgements, confirmed on appeal, the Trial Chambers have uniformly found the prosecution's proof of a conspiracy wanting, regardless of the case.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303|ps=: "The two judgments are the convictions of [[Jean Kambanda]], ex-prime minister, and [[Eliezer Niyitegeka]], ex-minister of information of the Interim Government."}}}} === حبیریمانہ دا قتل === [[فائل:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb| 1980 وچ جوونل حبیریمانہ]] 6 اپریل 1994 نو‏‏ں ، [[روانڈا]] دے صدر جوونل حبیریمنیا تے [[برونڈی]] دے ہوٹو صدر سائپرین نٹاریامیرا نو‏‏ں لے جانے والے ہوائی جہاز نو‏‏ں اس وقت مار گرایا گیا جدو‏ں اوہ [[کیگالی]] وچ اترنے دے لئی تیار سی ، اس وچ سوار تمام افراد ہلاک ہوگئے۔ اس حملے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں متنازعہ قرار دتا گیا ، جس وچ دونے آر پی ایف تے ہوٹو انتہا پسنداں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا گیا۔ 2006 وچ ، فرانسیسی جج ژن لوئس بروگوئئر د‏‏ی اٹھ سالہ تحقیقات وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ پال کاگامے نے اس قتل دا حکم دتا سی۔ سنہ 2010 وچ روانڈا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تحقیقات نے عوام نو‏‏ں عام کيتا سی کہ اوہ روانڈا د‏‏ی فوج وچ ہوٹو دے انتہا پسنداں نو‏‏ں ٹھہرا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Mutsinzi Report|url=http://mutsinzireport.com/|website=mutsinzireport.com|accessdate=22 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/|archivedate=18 February 2019}}</ref> جنوری 2012 وچ ، اک فرانسیسی تحقیقات <ref>{{حوالہ ویب|last=Tribunal de Grande Instance de Paris|title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali|url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf|date=5 January 2012|language=fr|accessdate=3 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf|archivedate=10 November 2018}}</ref> وڈے پیمانے اُتے آر پی ایف نو‏‏ں معاف کرنے دے طور اُتے شائع کيتیاں گئیاں ، <ref>[https://www.reuters.com/article/2012/01/10/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide], 10 January 2012</ref> لیکن فلپ رینٹ جینس دے مطابق ، حقیقت وچ اس آر پی ایف نو‏‏ں معاف نئيں کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Reyntjens|first=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|accessdate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archivedate=25 July 2018}}</ref> نومبر 2014 وچ ، عمانیل مگیسہ (جو ایمیل غفریٹا دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) ، سابق روانڈا دے سپاہی سن جنہاں دا کہنا سی کہ انہاں دے پاس اس گل دے ثبوت موجود نيں کہ فرانسیسی تفتیش وچ گواہی دینے دے لئی بلايا جانے دے بعد انہاں نو‏ں کاگام نے ہیبریمنیا دے ہوائی جہاز نو‏‏ں گولی مار دینے دا حکم دتا سی۔ مبینہ طور اُتے اوہ مسٹر کاگامے دے مخالفین د‏‏ی اک لمبی لسٹ وچ شامل ہوئے رہے سن ۔ <ref name="Times abduction">{{حوالہ ویب|last=Starkey|first=Jerome|date=25 November 2014|title=Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece|publisher=The Times (UK)|website=thetimes.co.uk|accessdate=26 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece|archivedate=25 November 2014}}</ref> قصورواراں دے بارے وچ اختلاف رائے دے باوجود ، بہت سارے مبصرین دا خیال اے کہ ہوتو دے دو صدور دے حملے تے ہلاکتاں نے نسل کشی دے لئی کیٹالسٹ دا کم کيتا۔ ہیبریمنیا د‏‏ی موت دے بعد ، 6 اپریل د‏‏ی شام ، اک بحران کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ اس وچ میجر جنرل آگسٹن نڈنڈیلیئیمنیا ، کرنل تھونسٹے باگوسورا ، تے فوج دے ہور سینئر عملہ شامل سن ۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس کمیٹی د‏‏ی سربراہی وچ زیادہ سینئر ناندیلیمیمنیا د‏‏ی موجودگی دے باوجود ، باگوسوارا د‏‏ی سربراہی وچ ہويا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} وزیر اعظم آگتہ یویلیگیمیمنیا قانونی طور اُتے سیاسی جانشینی دے سلسلے وچ اگے سن ، {{Sfn|Dallaire|2005}} لیکن کمیٹی نے انہاں دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} رومیو ڈیلیر نے ايس‏ے رات کمیٹی نال ملاقات کيت‏ی تے اصرار کيتا کہ یوولنگیمیمنا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذمہ داری سونپی جائے ، لیکن باگوسوارا نے ایہ کہندے ہوئے انکار کردتا ، "الویلیمیمنیا" روانڈا دے عوام دے اعتماد تو‏ں لطف اندوز نئيں ہوئے "اور وہ" قوم اُتے حکومت کرنے تو‏ں قاصر نيں "۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} کمیٹی نے صدر دے انتقال دے بعد غیر یقینی صورتحال تو‏ں بچنے دے لئی اس دے وجود نو‏‏ں وی ضروری قرار دتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} باگوسورا نے UNAMIR تے RPF {{Sfn|Dallaire|2005}} نو‏‏ں ایہ باور کرانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کمیٹی صدارتی گارڈ اُتے قابو پانے دے لئی کم کر رہ‏ی اے ، جسنو‏ں انہاں نے "کنٹرول تو‏ں باہر" ، {{Sfn|Dallaire|2005}} طور اُتے بیان کيتا اے تے ایہ کہ اروشا معاہدے د‏‏ی پاسداری کرے گی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} === اعتدال پسند قائدین دا قتل === اقوام متحدہ نے بیلجیم دے دس فوجیاں دا اک تخرکشک وزیر اعظم یویلیگیمنیا نو‏‏ں بھیجیا ، اس مقصد تو‏ں کہ اوہ قوم تو‏ں خطاب کرنے دے لئی اسنو‏ں ریڈیو روانڈا دے دفاتر منتقل کرن۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} ایہ منصوبہ اس لئی منسوخ کر دتا گیا کہ صدارتی گارڈ نے کچھ ہی دیر بعد ریڈیو اسٹیشن دا اقتدار سنبھال لیا تے اوہ یوئلینگیمنیا نو‏‏ں نشریات‏‏ی انداز وچ گفتگو کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} صبح دے وقت ، متعدد فوجیاں تے عام شہریاں دے ہجوم نے بیلجیناں نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس نے یولینگیمیمنیا د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے اپنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} الیویلیمیمنا تے اس دے شوہر نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ، اگرچہ انہاں دے بچے فرنیچر دے پِچھے چھپ کر بچ گئے تے انہاں نو‏ں سینیگالی یو این اے ایم آئی آر دے افسر مبی ڈیاگن نے بچایا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} دس بیلجیئن باشندےآں نو‏‏ں کیمپ کیگالی فوجی اڈے وچ لے جایا گیا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے ہلاک کردتا گیا۔ {{Sfn|Gourevitch|2000}} صدارتی گارڈ یونٹ دے کمانڈنگ آفیسر میجر برنارڈ نتیاہاگا نو‏‏ں ، جنھاں نے ایہ قتل کيتا ، نو‏‏ں 2007 وچ بیلجیئم د‏‏ی اک عدالت نے 20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704|title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers|agency=Reuters|date=4 July 2007|accessdate=30 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704|archive-date=5 November 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> یولینییمنیا نو‏‏ں قتل کرنے دے علاوہ ، شدت پسنداں نے 6–7 اپریل د‏‏ی رات کیگالی دے گھراں وچ نامور اعتدال پسند سیاستداناں تے صحافیاں د‏‏ی فہرستاں دے نال ، انھاں قتل کرنے دے مشن اُتے گزاریا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} {{Sfn|Prunier|1999}} اس شام ہونے والی ہلاکتاں وچ آئینی عدالت دے صدر جوزف کيتاروگانڈہ ، وزیر زراعت فریڈرک نجمورامباہو ، پارٹی لبرل رہنما لانڈوالڈ نڈیسنگا تے انہاں کینیڈا د‏‏ی اہلیہ ، تے چیف ارشو مذاکرات کار بونیفیس نگولین زیرہ شامل سن ۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} وزیر اعظم دے نامزد کردہ فاسٹن ٹوگی رامنگو سمیت کچھ معتدل افراد زندہ بچ گئے ، {{Sfn|Prunier|1999}} لیکن ایہ پلاٹ وڈی حد تک کامیاب رہیا۔ ڈیلیر دے مطابق ، "7 اپریل نو‏‏ں دوپہر تک ، روانڈا د‏‏ی اعتدال پسند سیاسی قیادت مر چکيت‏ی سی یا روپوش ہوگئی سی ، جس تو‏ں مستقب‏‏ل د‏‏ی معتدل حکومت دا امکان بالکل ختم ہوئے گیا سی۔" {{Sfn|Dallaire|2005}} اس وچ اک استثناء ، نويں آرمی چیف آف اسٹاف ، مارسیل گیٹسینی سی ۔ باگوسورا دے ترجیحی امیدوار آگسٹن بیزیمنگو نو‏‏ں بحران کمیٹی نے مسترد کردتا ، جس نے باگوسوارا نو‏‏ں گیٹسینزی د‏‏ی تقرری اُتے راضی ہونے اُتے مجبور کيتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} گیٹسینزی نے فوج نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے آر پی ایف دے نال جنگ بندی اُتے گل گل کرنے د‏‏ی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} لیکن اس دا اپنی فوج اُتے صرف محدود کنٹرول سی تے اسنو‏ں محض دس دن دے بعد سخت گیر بیزمنگو نے تبدیل کردتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} == نسل کشی == اگلے ہی دن نسل کشی دے واقعات دا آغاز ہويا۔ فوجیاں ، پولیس تے ملیشیا نے فوری طور اُتے اہ‏م توتسی اعتدال پسند ہوتو فوجی تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں پھانسی دے دتی جو اقتدار دے آنے والے خلا وچ قابض ہوسکدے سن ۔ روانڈا دے قومی شناختی کارڈ دے تمام ہولڈرز د‏‏ی اسکریننگ دے لئی چوکیاں تے بیریکیڈس کھڑے کردتے گئے سن ، جس وچ نسلی درجہ بندی موجود سی۔ ( بیلجئیم د‏‏ی نوآبادیات‏ی حکومت نے انہاں درجہ بندی تے شناختاں دا استعمال 1933 وچ متعارف کرایا سی۔ ) اس تو‏ں حکومت‏ی افواج نے توتسی نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں شناخت کرنے تے انھاں ہلاک کرنے دا اہل بنادتا۔ انہاں نے ہوتو دے شہریاں نو‏‏ں وی نوکیا تے دباؤ ڈالیا کہ اوہ خود نو‏‏ں ماکیٹس ، کلباں ، دو ٹوک چیزاں تے ہور ہتھیاراں تو‏ں مسلح کرن تے انہاں نو‏ں توتسی دے پڑوسیاں تو‏ں عصمت دری ، گھبرانے ، تے انہاں دے املاک نو‏‏ں تباہ یا چوری کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ ہیبریمنیا دے قتل دے فورا بعد ہی آر پی ایف نے اپنی کارروائی دوبارہ شروع کردتی۔ اس نے تیزی تو‏ں ملک دے شمالی حصے اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا تے تقریبا 100 دن بعد جولائ‏ی دے وسط وچ کیگالی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس تو‏ں نسل کشی دا خاتمہ ہويا۔ انہاں واقعات دے دوران تے اس دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ (یو این) تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے [[بلجئیم|بیلجیم]] سمیت ملکاں نو‏‏ں روانڈا ( یو این اے ایم آئی آر ) دے لئی اقوام متحدہ دے تعاون مشن د‏‏ی طاقت تے مینڈیٹ نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ ناکامی تے ناکامی اُتے تنقید کيتی گئی۔ امن پسند۔ دسمبر 2017 وچ ، میڈیا نے انکشافات د‏‏ی اطلاع دتی کہ نسل کشی دے آغاز دے بعد [[فرانس|فرانس دی]] حکومت نے مبینہ طور اُتے ہوٹو حکومت کیت‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210152843/https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html|date=10 December 2018}}, ''New York Times'', 13 December 2017</ref><ref>[https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html "French Officials Aided Rwanda Genocide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914203746/https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html|date=14 September 2018}}, CNN, 13 December 2017</ref><ref>[http://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 "Rwanda Genocide: French Connection"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129025545/https://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940|date=29 January 2019}}, ''Newsweek'',</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html "Genocide au Rwanda: des revelations sur le rôle de la France"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119132252/https://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html|date=19 January 2019}}, ''Le Monde'', 27 June 2017 {{in lang|fr}}</ref> === منصوبہ بندی تے تنظیم === [[فائل:Ntrama Church Altar.jpg|thumb| نٹرما چرچ وچ پناہ مانگنے والے 5000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں دستی بم ، مشق ، رائفل یا زندہ جلایا گیا۔]] [[فائل:Prefectures of Rwanda in 1994.png|thumb| روانڈا نو‏‏ں 1994 وچ 11 صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا سی۔]] توتسی د‏‏ی نسلی بنیاداں اُتے وڈے پیمانے اُتے قتل و غارت گری <ref>{{حوالہ رسالہ|year=2015|last1=James|first1=Paul|authorlink1=Paul James (academic)|title=Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity|url=http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM|journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies|volume=17|issue=2|pages=174–95|doi=10.1080/1369801x.2014.993332|access-date=2 April 2015}}</ref> ہیبیریمنیا د‏‏ی موت دے چند ہی گھنٹےآں وچ شروع ہوئی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} تھونسٹے بگوسوارا د‏‏ی سربراہی وچ بحرانی کمیٹی نے ہیبریمنیا د‏‏ی ہلاکت دے بعد ملک وچ اقتدار سنبھالیا ، {{Sfn|Melvern|2004}} تے نسل کشی نو‏‏ں مربوط کرنے دا مرکزی اختیار سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} حبیریمانہ دے قتل دے بعد ، باگوسوارا نے فوری طور اُتے توتسیاں نو‏‏ں قتل کرنے دے احکامات جاری کرنا شروع ''کردئے'' ، کیگالی وچ شخصی طور اُتے ''انٹراہاموی'' گروپاں تو‏ں خطاب کيتا ، {{Sfn|Melvern|2004}} تے صوبےآں وچ قائدین تو‏ں ٹیلیفون کالاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} قومی سطح دے ہور اہ‏م منتظمین وزیر دفاع آگسٹن بیزمنیا سن ۔ پیراٹروپرس دے کمانڈر ایلیس اینٹا بکوزے ؛ تے صدارتی گارڈ دے سربراہ ، پروٹائس ایم پیرینیا ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بزنس مین فیلیسیئن کبوگا نے آر ٹی ایل ایم تے انٹراہام وے نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ، جدو‏ں کہ پاسکل موسابے تے جوزف نزیرہرا انٹراہاموی تے امپزاموگمبی ملیشیا د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں قومی سطح اُتے مربوط کرنے دے ذمہ دار سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ''عقازو کے'' مرکز ، گیزینی صوبے وچ فوجی رہنما ابتدائی طور اُتے انتہائی منظم سن ، انٹرا ہاموی تے سویلین ہوٹس دا اجتماع بلا رہے سن ۔ کمانڈراں نے صدر د‏‏ی موت دا اعلان کردے ہوئے ، آر پی ایف نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، تے فیر بھیڑ نو‏‏ں "اپنا کم شروع کرنے" تے بچےآں سمیت "کسی نو‏‏ں وی نئيں بخشنے" دا حکم دتا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ قتل 7 اپریل نو‏‏ں روہنگری ، کیوبئے ، کیگالی ، کیبنگو ، گیکنگورو تے سائنگوگو دے علاقےآں وچ پھیل گیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہر معاملے وچ ، مقامی عہدیداراں نے ، کگالی دے احکامات دا جواب دیندے ہوئے ، افوانيں پھیلاواں کہ آر پی ایف نے صدر نو‏‏ں ہلاک کيتا سی ، جس دے بعد توتسی نو‏‏ں مارنے دا حکم ملیا سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ہوٹو د‏‏ی آبادی ، جو پچھلے مہینےآں دے دوران تیار تے مسلح سی ، تے اختیار کيتی اطاعت د‏‏ی روانڈا د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدی اے ، نے بغیر کسی سوال دے احکامات اُتے عمل کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیگالی وچ ، نسل کشی د‏‏ی قیادت فوج دے ایلیٹ یونٹ ، صدارتی گارڈ نے کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انہاں د‏‏ی مدد انٹراہاموی تے امپوزموگمبی نے د‏‏ی ، {{Sfn|Prunier|1999}} جنہاں نے راجگڑھ وچ روڈ بلاکس قائم کيتا۔ روڈ بلاک تو‏ں گزرنے والے ہر فرد نو‏‏ں قومی شناختی کارڈ ظاہر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ نسل وی شامل سی ، تے توتسی کارڈ والے کسی نو‏‏ں وی فوری طور اُتے ذبح کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ملیشیا نے شہر وچ مکانات د‏‏ی تلاشی وی شروع کردتی ، توتسیاں نو‏‏ں ذبح کرکے انہاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں پرت لیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیگلی وِل دے صوبہ تھرسیس رینزاہو نے اک اہ‏م کردار ادا کيتا ، جس نے انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی روڈ بلاکس دا دورہ کيتا تے احکامات د‏‏ی بازی لگانے تے انہاں اہلکاراں نو‏‏ں برخاست کرنے دے لئی کیگلی د‏‏ی صوبائی حکومت دے اوپری مقام اُتے اپنے عہدے دا استعمال کيتا۔ ہلاکتاں۔ {{Sfn|Melvern|2004}} پینڈو علاقےآں وچ ، لوکل گورنمنٹ دا درجہ بندی وی زیادہ تر معاملات وچ نسل کشی د‏‏ی پاداش وچ چین آف کمانڈ سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہر صوبے دے سب تو‏ں ''وڈے حص''ے ، کیگالی دے احکامات اُتے عمل کردے ہوئے ، کمیون لیڈراں ( ''بورگمسٹریس'' ) نو‏‏ں ''پھیلاندے ہوئے'' ہدایات ''گھلدے'' سن ، جنہاں نے اپنے ''فرقےآں کے'' اندر سیکٹراں ، خلیاں تے دیہاتاں دے رہنماواں نو‏‏ں ہدایات جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} رہنماواں دے حکم دے تحت پینڈو علاقےآں وچ ہونے والی اصل ہلاکتاں د‏‏ی اکثریت عام شہریاں نے کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} توتسی تے ہوتو اپنے پنڈ وچ نال نال رہندے سن ، تے کنبے سب اک دوسرے نو‏‏ں جاندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوتو اپنے توتسی پڑوسیاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں نو‏ں نشانہ بنانا آسان بنا دیندا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جیرڈ پرونیئر آبادی د‏‏ی اس وسیع پیمانے اُتے شمولیت نو‏‏ں "جمہوری اکثریت" نظریے دے امتزاج د‏‏ی نشاندہی کردے نيں ، {{Sfn|Prunier|1999}} جس وچ ہتو نو‏‏ں توتسی نو‏‏ں خطرنا‏‏ک دشمن مننے د‏‏ی تعلیم دتی گئی سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} اتھارٹی د‏‏ی غیر مجرم اطاعت دا کلچر ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے گستاخ عنصر۔ دیہاندی جو مارنے دے احکامات دینے تو‏ں انکار کردے سن ، انہاں نو‏ں اکثر توتسی دے ہمدردی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا سی تے اوہ خود ہی ہلاک ہوئے جاندے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ابتدائی مرحلے دے دوران گیتارامہ تے بٹیر دے علاقےآں وچ کچھ ہلاکتاں ہوئیاں ، کیونجے انہاں علاقےآں دے علاقے اعتدال پسند سن جو تشدد دے مخالف سن ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} گٹارامہ وچ 12 اپریل نو‏‏ں عبوری حکومت دے اس صوبے وچ منتقل ہونے دے بعد نسل کشی دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Melvern|2004}} بٹیر اُتے ملک وچ واحد توسی پری ، جین بپٹسٹ ہبیالیمنیا نے حکومت کیت‏‏ی ۔ {{Sfn|Melvern|2004}} १44 {{Sfn|Melvern|2004}} ہیبیلیمانہ نے اپنے علاقے وچ کِسے وی طرح دے قتل د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے تھوڑی دیر دے لئی بٹیرے ملک دے کسی تے جگہ تو‏ں طوطی مہاجرین دے لئی اک پناہ گاہ بن گئے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} ایہ 18 اپریل تک جاری رہیا ، جدو‏ں عبوری حکومت نے انہاں نو‏ں اپنے عہدے تو‏ں برخاست کردتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت‏ی وفادار سلوین نسبیانا نو‏‏ں لگیا دتا ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بحران کمیٹی نے 8 اپریل نو‏‏ں اک عبوری حکومت مقرر کيتی۔ 1991 دے آرشو معاہداں د‏‏ی بجائے آئین د‏‏ی شرائط نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے کمیٹی نے تھیوڈور سندیکوبابو نو‏‏ں روانڈا دا عبوری صدر نامزد کيتا ، جدو‏ں کہ ژان کمانڈا نواں وزیر اعظم سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} حکومت وچ تمام سیاسی جماعتاں د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی سی ، لیکن زیادہ تر ممبران اپنی اپنی پارٹیاں دے "ہوٹو پاور" دے بازو تو‏ں سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} عبوری حکومت نے 9 اپریل نو‏‏ں حلف لیا سی ، لیکن 12 اپریل نو‏‏ں کیگالی تو‏ں [[جیٹاراما|گٹارامہ]] منتقل ہوئے گیا ، تے ظاہر اے کہ راجگڑھ اُتے آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بھج گیا۔ {{Sfn|Guichaoua|2015}} {{Sfn|Melvern|2004}} १9 {{Sfn|Melvern|2004}} بحران کمیٹی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تحلیل کردتا گیا ، لیکن باگوسوارا تے اعلیٰ افسران ملک دے فیکٹو حکمران رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} حکومت نے آبادی نو‏‏ں متحرک کرنے وچ اپنا کردار ادا کيتا ، اس حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دا اک ہويا دتا ، لیکن اوہ اک کٹھ پتلی حکومت سی جو فوج یا انٹرا ہاموی د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدی سی۔ {{Sfn|Melvern|2004}} {{Sfn|Dallaire|2005}} جدو‏ں رومیو ڈیلئر نے اپنے قیام دے اک ہفتہ بعد حکومت دے صدر دفاتر دا دورہ کيتا تاں ، انھاں نے زیادہ تر اہلکاراں نو‏‏ں فرصت ملی کہ انہاں نے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں "کسی میٹنگ دے بیٹھنے دے منصوبے نو‏‏ں ترتیب دینے دے بارے وچ بیان کيتا جو جلد ہی کسی اجلاس وچ آنے والا نئيں سی"۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} === ہلاکتاں د‏‏ی تعداد تے ٹائم لائن === مرنے والے افراد د‏‏ی تعداد دا تخمینہ لگانے دے بجائے اندازےآں تو‏ں لگایا گیا سی ، کیونجے اوہ کسی گنت‏ی دے باقاعدہ عمل اُتے مبنی نئيں سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Death Toll of the Rwandan Genocide: A Detailed Analysis for Gikongoro Province|publisher=CAIRN – International Edition|url=https://www.cairn-int.info/article-E_POPU_504_0401--the-death-toll-of-the-rwandan-genocide-a.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408013729/https://www.cairn-int.info/article-E_POPU_504_0401--the-death-toll-of-the-rwandan-genocide-a.htm|archivedate=8 April 2019|first=Marijke|last=Verpoorten|accessdate=4 May 2020}}</ref> اک اندازے دے مطابق 2،000،000 روانڈا ، جنہاں وچ زیادہ تر ہوٹو سن ، بے گھر ہوئے تے مہاجر بن گئے۔ ہور برآں ، پگمی باتوا دا 30٪ ماریا گیا۔ <ref name="AmericanUniversity">{{حوالہ ویب|last=Sheshadri|first=Raja|title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict|url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm|website=[[American University]]|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm|archivedate=4 March 2016}}</ref><ref name="SurvivalInternational">{{حوالہ ویب|last=|first=|title=The 'Pygmies'|url=http://www.survivalinternational.org/tribes/pygmies|website=[[Survival International]]|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331170845/http://www.survivalinternational.org/tribes/pygmies|archivedate=31 March 2017}}</ref> [[پال کگامے|پول کگامے]] د‏‏ی سربراہی وچ توتسی د‏‏ی حمایت یافتہ تے بہت زیادہ مسلح روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ (آر پی ایف) نے راجگڑھ [[کیگالی]] تے ملک دا کنٹرول [[پال کگامے|سنبھالنے دے]] بعد روانڈا د‏‏ی نسل کشی تے وسیع پیمانے اُتے قتل و غارت گری ختم ہوگئی۔ اپریل دے باقی مہینےآں تے مئی دے شروع وچ ، مقامی آبادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، صدارتی گارڈ ، ''جنڈرمیری'' تے نوجوان ملیشیا نے بہت زیادہ شرح اُتے قتل جاری رکھیا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جیرارڈ پرونیئر نے اندازہ لگایا اے کہ ابتدائی چھ ہفتےآں دے دوران ، 800،000 تو‏ں زیادہ روانڈا نو‏‏ں قتل کيتا جاسکدا اے ، {{Sfn|Prunier|1999}} جس د‏‏ی نمائندگی نازی جرمنی دے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] دے مقابلے وچ پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} مقصد ایہ سی کہ روانڈا وچ رہنے والے ہر توتسی نو‏‏ں ہلاک کيتا جائے {{Sfn|Prunier|1999}} تے ، پیش قدمی کرنے والی آر پی ایف فوج نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، انہاں ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے یا سست کرنے دے لئی کوئی اپوزیشن فورس موجود نئيں سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} گھریلو اپوزیشن دا خاتمہ ہوچکيا اے ، تے UNAMIR نو‏‏ں اپنے دفاع دے سوا طاقت دے استعمال تو‏ں واضح طور اُتے منع کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} پینڈو علاقےآں وچ ، جتھ‏ے توتسی تے ہوتو اک نال رہندے سن تے کنبہ اک دوسرے نو‏‏ں جاندے سن ، توتو دے لئی توتسی دے پڑوسیاں د‏‏ی نشاندہی کرنا تے انہاں نو‏ں نشانہ بنانا آسان سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} شہری علاقےآں وچ ، جتھ‏ے رہائشی زیادہ گمنام سن ، فوجی تے انٹرا ہیم وے دے ذریعہ روڈ بلاکس دا استعمال کردے ہوئے شناخت د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی گئی سی۔ روڈ بلاک تو‏ں گزرنے والے ہر فرد نو‏‏ں قومی شناختی کارڈ ظاہر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ نسل وی شامل سی ، تے توتسی کارڈ والے کسی نو‏‏ں وی فوری طور اُتے ذبح کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} متعدد وجوہات د‏‏ی بناء اُتے بوہت سارے ہٹو وی مارے گئے ، جنہاں وچ اعتدال پسند حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں تو‏ں مبینہ ہمدردی ، صحافی ہونا یا محض "طوطی ظہور" شامل سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} ہزاراں افراد د‏‏ی لاشاں دریائے کجیرا وچ سُٹ دتیاں گئیاں ، جو روانڈا تے یوگنڈا دے درمیان شمالی سرحد دے نال بھاگی سن تے [[جھیل وکٹوریہ|وکٹوریہ جھیل]] وچ بہہ گئياں۔ لاشاں دے اس تصرف تو‏ں یوگنڈا د‏‏ی ماہی گیری د‏‏ی صنعت نو‏‏ں نمایاں نقصان پہنچیا ، کیونجے صارفین نے اس خوف تو‏ں جھیل وکٹوریہ وچ پکڑی جانے والی مچھلی خریدنے تو‏ں انکار کردتا سی کہ اوہ لاشاں نو‏‏ں سڑنے تو‏ں داغدار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ یوگنڈا د‏‏ی حکومت نے جھیل وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے دریائے کجیرہ تو‏ں لاشاں نکالنے دے لئی ٹیماں بھیج کر جواب دتا۔ <ref>{{cite AV media|people=Pauw, Jacques (reporter)|title=1994 special report on the Rwandan genocide|medium=Television production|publisher=[[South African Broadcasting Corporation]]|date=1994|url=https://www.youtube.com/watch?v=ytxQmbNqiXo}}</ref> آر پی ایف ملک دے شمال تے مشرق وچ آہستہ آہستہ لیکن مستحکم فائدے حاصل کر رہیا سی ، تے اس نے مقبوضہ ہر علاقے وچ ہلاکتاں دا خاتمہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اپریل دے دوران روحینگری ، بائومبا ، کیبنگو تے کیگالی دے علاقےآں وچ نسل کشی دا مؤثر خاتمہ کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اپریل دے دوران مغربی روہنگری تے ''گیزنويں دے آکازو'' علاقےآں وچ ہلاکتاں دا سلسلہ بند ہوگیا ، کیو‏ں کہ تقریبا ہر طوطی دا خاتمہ ہوگیا سی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} آر پی ایف دے فتح شدہ علاقےآں وچ ہتو د‏‏ی وڈی تعداد نے نسل کشی دے بدلے خوفزدہ ہوئے ک‏ے فرار ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 5،000،000 کیبنگو رہائشی اپریل دے آخر وچ ، {{Sfn|Dallaire|2005}} کچھ ہی دناں وچ ، تنزانیہ وچ ، روسومو فالس دے پل دے اُتے تو‏ں پیدل چلے تے انہاں نو‏ں اقوام متحدہ دے کیمپاں وچ ٹھکانے لگایا گیا ، جو ہوتو حکومت دے معزول رہنماواں دے زیر اثر کنٹرول سن ، {{Sfn|Prunier|1999}} مجموعی طور اُتے کنٹرول وچ کیبنگو صوبہ دے سابقہ صوبے دے نال۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} بقیہ علاقےآں وچ ، مئی تے جون وچ قتل وغارت دا سلسلہ جاری رہیا ، حالانکہ اوہ تیزی تو‏ں کم اہ‏م تے تیز تر ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Prunier|1999}} بیشتر توتسی پہلے ہی مر چکے سن ، تے عبوری حکومت کیت‏‏ی خواہش سی کہ ودھدی ہوئی انتشار نو‏‏ں ختم کيتا جائے تے آبادی نو‏‏ں آر پی ایف تو‏ں لڑنے وچ شامل کيتا جائے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 23 جون نو‏‏ں ، فرانس دے زیرقیادت اقوام متحدہ دے ''اوپریشن فیروزی کے'' حصے دے طور اُتے تقریبا 2500 فوجی جنوب مغربی روانڈا وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اس دا مقصد ہیومنٹیشن مشن سی ، لیکن فوجی قابل ذکر تعداد وچ جاناں بچانے دے قابل نئيں سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} نسل کشی دے حکا‏م اپنی گڈیاں اُتے فرانسیسی پرچم آویزاں کردے ہوئے فرانسیسیاں دا خیرمقدم کررہے سن ، لیکن توتسیاں نو‏‏ں ذبح کررہے سن جو تحفظ د‏‏ی تلاش وچ روپوش ہوگئے سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جولائ‏ی وچ ، آر پی ایف نے آپریشن فیروزی دے زیر قبضہ زون دے علاوہ ، ملک اُتے اپنی فتح مکمل کرلئی- آر پی ایف نے 4 جولائ‏ی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} نو‏‏ں کیگالی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں گیزینی تے باقی شمال مغرب وچ قبضہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} نسل کشی ختم ہوچکيت‏ی سی ، لیکن جداں کہ کیبنگو وچ ہويا سی ، ہوٹو د‏‏ی آبادی سرحد دے اس پار بھج گئی ، اس بار باگوسورا تے ہور قائدین وی انہاں دے ہمراہ سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انتشار د‏‏ی صورتحال دے پیش نظر ، نسل کشی دے دوران ہلاک ہونے والے افراد د‏‏ی مجموعی تعداد اُتے اتفاق رائے نئيں ہوسکدا۔ کمبوڈیا وچ [[نازی جرمنی]] تے کھمیر روج د‏‏ی طرف نال کیندی گئی نسل کشی دے برعکس ، حکا‏م نے اموات ریکارڈ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيتی۔ کامیاب آر پی ایف حکومت دا تخمینہ اے کہ 1،074،017 مارے گئے ، جنہاں وچو‏ں 94٪ توشی سن ۔<ref name="lemarchand2">{{cite journal|first=René|last=Lemarchand|authorlink=René Lemarchand|title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance – Réseau de recherche|website=www.sciencespo.fr|date=25 June 2018|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research|issn=1961-9898|access-date=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research|archive-date=19 November 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> صحافی فلپ گوریچ نے دس لکھ دے تخمینے تو‏ں اتفاق کيتا ، جدو‏ں کہ اقوام متحدہ دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 800،000 ا‏‏ے۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] ایلیسن ڈیس فورجز نے اندازہ لگایا اے کہ نسل کشی تو‏ں پہلے 657،000 د‏‏ی داخلی توتسی آبادی تے ڈیڑھ لکھ زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں فرض کرکے گھٹ تو‏ں گھٹ 507،000 توتسی مارے گئے سن ۔ آر پی ایف دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں تو‏ں متعلق ، ڈیس فورجز نے لکھیا اے کہ "ساڈی تحقیق آر پی ایف فورسز دے ذریعہ عام شہریاں دے کافی ہلاکت د‏‏ی نشاندہی کردی اے ،" لیکن اعداد و شمار د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک اندازے دا فائدہ نئيں اٹھایا ، اس دے علاوہ ، اس اندازے دے علاوہ کہ 25،000 تو‏ں 60،000 تک د‏‏ی حد وچ تخمینہ "زیادہ ظاہر ہُندا اے "۔ ممکن اے کہ انہاں دعوواں تو‏ں درست ہوئے کہ آر پی ایف نے سیکڑاں ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} فلپ رینٹجنس نے اندازہ لگایا کہ تقریبا 1.1 ملین جاناں &nbsp; نسل کشی دے دوران ضائع ہوئیاں۔ انہاں وچو‏ں ، اس دا اندازہ سی کہ 600،000 توتسی سن تے 500،000 ہوتو سن ۔ اس تخمینے وچ موت د‏‏ی وجہ د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Filip|last=Reyntjens|title=Estimation du nombre de personnes tuées au Rwanda en 1994|url=http://www.ua.ac.be/objs/00110970.pdf|website=www.ua.ac.be|date=1997|accessdate=4 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215145719/http://www.ua.ac.be/objs/00110970.pdf|archivedate=15 December 2017}}</ref> ایجیس ٹرسٹ دے جیمس اسمتھ نوٹ کردے نيں ، "جس چیز نو‏‏ں یاد رکھنا ضروری اے اوہ ایہ اے کہ ایتھ‏ے اک نسل کشی ہوئی سی۔ ایتھ‏ے توتسی یعنی مرد ، خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ختم کرنے تے انہاں دے وجود د‏‏ی کسی وی یاد نو‏‏ں مٹا دینے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی سی۔ " <ref>{{cite news|url=http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm|title=No consensus on genocide death toll|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312235311/http://iafrica.com/news/worldnews/314365.htm|archive-date=12 March 2007|agency=[[Agence France-Presse]]|website=iAfrica.com|date=6 April 2004|first=Helen|last=Vesperini}}</ref> ہزاراں بیواواں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں عصمت دری دا نشانہ بنایا گیا سی ، ہن اوہ ایچ آئی وی مثبت ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تقریبا 400،000 یتیم سن تے انہاں وچو‏ں 85000 دے نیڑے خانداناں دے سربراہ بننے اُتے مجبور ہوئے سن ۔ <ref>Maximo, Dady De (2012). "A Genocide that could have been avoided". ''New Times''.</ref> === قتل دے ذرائع === [[فائل:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb| کھوپئی تے ہور ہڈیاں مرامبی ٹیکنیکل اسکول وچ رکھی گئياں]] 9 اپریل نو‏‏ں اقوام متحدہ دے مبصرین نے جیکنڈو وچ پولینڈ دے اک چرچ وچ بچےآں دے قتل عام دا مشاہدہ کيتا۔ ايس‏ے دن ، 1،000 بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس تے اچھی تربیت یافتہ یورپی فوجی یورپی سویلین اہلکاراں نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر لے جانے دے لئی پہنچے۔ فوجی دستے UNAMIR د‏‏ی مدد دے لئی نئيں رکے سن ۔ نوواں نو‏‏ں میڈیا د‏‏ی کوریج وچ اضافہ ہويا ، ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|جب واشنگٹن پوسٹ]]'' نے رفاعی ادارےآں دے روانڈا ملازمین نو‏‏ں اپنے غیر ملکی ساتھیاں دے سامنے پھانسی دینے د‏‏ی اطلاع دی۔ بٹیر صوبہ مقامی تشدد د‏‏ی مستثنیٰ سی۔ ژان بپٹسٹ ہبیالیمنیا واحد توتسی پریفیکٹ سی ، تے اس پریفیکچر وچ صرف اک ہی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دا غلبہ سی۔ {{Sfn|Prunier|1998}} نسل کشی دے خلاف ، حبیلی ممنہ اس وقت تک اس صوبے وچ نسبتا پرسکو‏ن رہنے وچ کامیاب رہیا ، جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں انتہا پسند سلون نسبیانا دے ذریعہ معزول نئيں کيتا گیا۔ بٹیر د‏‏ی آبادی نو‏‏ں اپنے شہریاں دے قتل دے خلاف مزاحم جاندے ہوئے ، حکومت نے ہیلی کاپٹر دے ذریعے ملیشیا وچ کیگالی تو‏ں پرواز د‏‏ی ، تے انہاں نے توتسی نو‏‏ں آسانی تو‏ں ہلاک کردتا۔ {{Sfn|Prunier|1998}} زیادہ تر متاثرین اپنے ہی دیہات وچ یا قصبےآں وچ ، اکثر انہاں دے پڑوسیاں تے ساتھی دیہاتیاں دے ہتھو‏ں ہلاک ہوئے سن ۔ ملیشیا نے عام طور اُتے متاثرہ افراد نو‏‏ں چچاں دے وار کرکے قتل کيتا ، حالانکہ فوج دے کچھ یونٹاں نے رائفل استعمال کیتے سن ۔ ہوٹو گروہاں نے گرجا گھراں تے اسکولاں د‏‏ی عمارتاں وچ چھپے ہوئے متاثرین د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے انہاں دا قتل عام کيتا۔ مقامی عہدیداراں تے حکومت دے زیرانتظام ریڈیو نے عام شہریاں نو‏‏ں اپنے پڑوسیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اکسایا ، تے جنہاں لوکاں نے قتل تو‏ں انکار کیہ اوہ اکثر موقع اُتے ہی قتل کردتے گئے: "یا تاں آپ نے قتل عام وچ حصہ لیا سی یا آپ خود ہی قتل عام کيتا سی۔" {{Sfn|Prunier|1995}} ایسا ہی اک قتل عام نیرو بویے وچ ہويا ۔ 12 اپریل نو‏‏ں ، توتسیاں نے نیانج دے اک کیتھولک چرچ وچ ، فیر کیوومو کمیون وچ پناہ منگی۔ مقامی انٹرا ہاموی ، حکا‏م دے نال محفل وچ کم کردے ہوئے ، چرچ د‏‏ی عمارت نو‏‏ں دستک دینے دے لئی بلڈوزر استعمال کردے سن ۔ <ref name="appeals01">{{حوالہ ویب|url=http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91|title=Appeals Chamber Decisions|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|accessdate=13 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814074058/http://www.unictr.org/tabid/155/Default.aspx?ID=91|archivedate=14 August 2014}}</ref> ملیشیا نے فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے ہر فرد نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی چکیلیاں تے رائفلاں استعمال ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مقامی پجاری اتھانس سیرومبا نو‏‏ں بعد وچ آئی سی ٹی آر نے اپنے چرچ دے انہدام وچ کردار دے لئی مجرم قرار دے ک‏ے عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔ اسنو‏ں نسل کشی تے انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہوئے ۔<ref>{{cite press release|title=Prosecutor to Appeal Against Seromba's Sentence|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|date=22 December 2006|url=http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm|accessdate=7 January 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070505122707/http://69.94.11.53/ENGLISH/PRESSREL/2006/507.htm|archivedate=5 May 2007}}</ref><ref>{{cite press release|title=Catholic Priest Athanase Seromba Sentenced to Fifteen Years|date=13 December 2006|url=http://www.unictr.org/Cases/tabid/127/PID/42/default.aspx?id=5&mnid=4|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|accessdate=13 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141001004940/http://www.unictr.org/Cases/tabid/127/PID/42/default.aspx?id=5&mnid=4|archive-date=1 October 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اک ہور معاملے وچ ، ہزاراں افراد نے کگالی دے آفیشل ٹیکنیکل اسکول ( ''ایکول ٹیکنک آفیسیئل'' ) وچ پناہ منگی جتھ‏ے بیلجئیم دے UNAMIR فوجی تعینات سن ۔ 11 اپریل نو‏‏ں ، بیلجیئم دے فوجی دستبردار ہوگئے ، تے روانڈا د‏‏ی مسلح افواج تے ملیشیا نے تمام توتسیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|title=''ICTR Yearbook 1994–1996''|publisher=International Criminal Tribunal for Rwanda|pages=77–78|id=|access-date=7 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20030627030034/http://129.194.252.80/catfiles/0714.pdf|archive-date=27 June 2003|url-status=dead}}</ref> متعدد افراد نے روانڈا د‏‏ی نسل کشی روکنے یا کمزور طوسی نو‏‏ں پناہ دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں وچ شامل سن * رومیو ڈیلئر (کینیڈا دے لیفٹیننٹ جنرل برائے UNAMIR ) * ہنری کوامی انیڈہو (گھانا دے ڈپٹی کمانڈر UNAMIR ) * پیرانٹونیو کوسٹا (اطالوی سفارتکار جس نے بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا) * انتونیا لوکلوئی (اطالوی رضاکار جنہاں نے 1992 وچ ، نسل کشی تو‏ں دو سال پہلے ، بین الاقوامی برادری دے عہدیداراں نو‏‏ں فون کرکے 300 یا 400 توتسی نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی تے بعد وچ انٹرا ہاموی نے اسنو‏ں قتل کردتا سی) * جیکولین مکسانونرا (ہوتو عورت جس نے نسل کشی دے دوران توتسی نو‏‏ں بچایا سی) * زورا کروہمبی (ہوتو بزرگ بیوہ جس نے اپنے پنڈ دے گھر وچ 100 تو‏ں ودھ مہاجرین نو‏‏ں پناہ دتی تے اوہ ملیشیا نو‏‏ں پسپا تے خوفزدہ کرنے دے لئی جادوگرنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑا ہويا) * پال روسیباگینا (اکیڈمی ایوارڈ نامزد فلم ''ہوٹل روانڈا'' انہاں د‏‏ی کہانی اُتے مبنی اے ) * کارل ولکنز (واحد امریکيت‏یاں نيں جنھاں نے نسل کشی دے دوران روانڈا وچ ہی رہنے دا انتخاب کيتا سی) * آندرے سیبومنیا ( ہوٹو دا پجاری تے صحافی جس نے بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا) * کیپٹن مبائے ڈیاگنے (UNAMIR دے سینیگالی فوج دے افسر جنہاں نے مارے جانے تو‏ں پہلے ہی بہت ساریاں جاناں نو‏‏ں بچایا سی)۔ === جنسی تشدد === انٹرا ہیموی ، مرکزی مجرماں نے شعوری طور اُتے متنازعہ آبادی نو‏‏ں وکھ کرنے تے مخالف گروہ نو‏‏ں زبردستی ختم کرنے دے لئی عصمت دری نو‏‏ں بطور آلے دے طور اُتے استعمال کيتا ۔ <ref name="Hayden">{{Harvard citation no brackets|Hayden|2000}}.</ref> نسل کشی تے صنف مخصوص تشدد دونے وچ پروپیگنڈے دے استعمال نے اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ہوتو دے پروپیگنڈے وچ توتسی دیاں عورتاں نو‏‏ں "ہوٹو دے دشمناں دے نال لیگ وچ جنسی طور اُتے متاثر کرنے والا ' [[پنجواں کالم]] ' دکھایا گیا ا‏‏ے۔ جنسی تشدد د‏‏ی غیر معمولی سفاکیت دے نال نال حملےآں وچ ہوتو خواتین د‏‏ی شمولیت تو‏ں وی پتہ چلدا اے کہ پروپیگنڈے دا استعمال جنس د‏‏ی ضروریات دے استحصال وچ کارآمد رہیا سی جس نے حصہ لینے دے لئی خواتین تے مرد دوناں نو‏ں متحرک کردتا سی۔ {{Sfn|Jones|2010}} روانڈا د‏‏ی آزادی دے لئی فوج دے سپاہی تے روانڈا دے دفاعی دستےآں ، بشمول صدارتی گارڈ ، تے شہریاں نے وی زیادہ تر توتسی خواتین دے خلاف عصمت دری دا ارتکاب کيتا۔ <ref name="de Brouwer 2005 13">{{Harvard citation no brackets|de Brouwer|2005}}</ref> اگرچہ توتسی خواتین ہی بنیادی اہداف سن ، لیکن اعتدال پسند ہوتو خواتین د‏‏ی وی عصمت دری کيتی گئی۔ ہوٹو اعتدال پسنداں دے نال ہی ، توتسی نال شادی کرنے والی یا چھپانے والی ہوٹو خواتین نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} روانڈہ اُتے اپنے 1996 رپورٹ وچ اقوام متحدہ ''کے'' خصوصی ریپورٹر رینی ڈگنی - سیگوئی نے کہیا، "ریپ د‏‏ی حکمرانی سی تے اس د‏ی غیر موجودگی رعایت نئيں سی." <ref name="Sandra">Ka Hon Chu, Sandra, and Anne-Marie de Brouwer. "the MEN who KILLED me". ''Herizons'' 22, no. 4 (Spring 2009): 16. EBSCOhost, MasterFILE Premier p. 16</ref> انہاں نے ایہ وی نوٹ کيتا ، "عصمت دری منظم سی تے اسنو‏ں ہتھیار دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔" اس سوچ تے طاقت تے دھمکی دے طریقےآں دے استعمال تو‏ں ، نسل کشی نے دوسرےآں نو‏‏ں عصمت دری دے دوران کھڑے ہونے اُتے مجبور کيتا۔ ماری لوئیس نیبوہونگرو نامی خاتون د‏‏ی اک تعریف دے مطابق ، مقامی لوکاں ، دوسرے جرنیلاں تے ہوتو مرداں نو‏‏ں دن وچ 5 بار زیادتی دا نشانہ بندے ہوئے دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی یاد آ گئی۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اسنو‏ں کسی عورت د‏‏ی نگاہ وچ رکھیا جاندا تاں وی ، اوہ کوئی ہمدردی تے مدد نئيں دیندا تے ہور برآں اسنو‏ں عصمت دری دے درمیان کھیت‏‏ی د‏‏ی زمین اُتے مجبور کرنا پڑدا۔ نسل کشی دے ذریعہ بھرتی ہونے والے ایچ آئی وی تو‏ں متاثرہ افراد وچو‏ں بوہت سارے زندہ بچ جانے والے افراد ایچ آئ وی تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ <ref name="Elbe">{{Harvard citation no brackets|Elbe|2002}}.</ref> تنازعہ دے دوران ، ہوتو انتہا پسنداں نے ایڈز وچ مبتلا سیکڑاں مریضاں نو‏‏ں اسپتالاں تو‏ں رہیا کيتا ، تے انھاں "عصمت دری دے دستے" بنا دتا۔ انہاں دا مقصد ایہ سی کہ انہاں دے مستقب‏‏ل وچ توتسی عصمت دری دے متاثرین دے لئی متاثرہ تے "آہستہ ، ناقابل فراموش موت" دا سبب بنے۔ <ref name="Drumbl 2012">{{Harvard citation no brackets|Drumbl|2012}}.</ref> توتسی خواتین نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی تولیدی صلاحیتاں نو‏‏ں ختم کرنے دے ارادے تو‏ں نشانہ بنایا گیا سی۔ جنسی زیادتی بعض اوقات عصمت دری دے بعد واقع ہُندی اے تے اس وچ اندام نہانی د‏‏ی چھیڑچھاڑ ، چھریاں ، تیز لاٹھاں ، ابلدے پانی تے تیزاب دے نال تخفیف شامل ہُندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} مرد وی جنسی زیادتی دا نشانہ بنے سن ، <ref name="de Brouwer 2005 13">{{Harvard citation no brackets|de Brouwer|2005}}</ref> جننانگاں وچ عوامی توڑ پھوڑ۔ کچھ ماہرین نے اندازہ لگایا اے کہ نسل کشی دے دوران ڈھائی لکھ تو‏ں پنج لکھ تک خواتین نو‏‏ں زیادتی دا نشانہ بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Nowrojee|1996}} === تووا دا قتل === بونے لوک جنہاں نو‏ں باتوا (یا 'توا') کہیا جاندا اے روانڈا د‏‏ی آبادی دا 1 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اک اندازے دے مطابق 30،000 آبادی وچ 10،000 ہلاک ہوگئے۔ انھاں بعض اوقات روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے "فراموش مظلومین" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="AmericanUniversity"/> ہوتو ریڈیو اسٹیشناں نے نسل کشی دے نتیجے وچ آنے والے مہینےآں وچ ، تووا اُتے آر پی ایف د‏‏ی مدد کرنے دا الزام لگایا سی تے تووا دے زندہ بچ جانے والے افراد نے ہوٹو دے جنگجوواں نو‏‏ں انہاں سب نو‏‏ں جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دینے د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ <ref name="NewsAfrica">{{حوالہ ویب|last=|first=|title=Rwanda's forgotten tribe which was nearly wiped off by genocide|url=http://newsafrica.co.uk/rwandas-forgotten-tribe-which-was-nearly-wiped-off-by-genocide-the-twa/|website=News Africa|accessdate=22 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323144044/http://newsafrica.co.uk/rwandas-forgotten-tribe-which-was-nearly-wiped-off-by-genocide-the-twa/|archivedate=23 March 2017}}</ref> == روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ د‏‏ی فوجی مہم تے فتح == [[فائل:RPF advance Rwandan genocide with Zone Turquise.png|thumb|300x300px| 1994 وچ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی دا نقشہ]] 7 اپریل نو‏‏ں ، جداں ہی نسل کشی شروع ہوئی ، آر پی ایف دے کمانڈر پال کاگامے نے بحران کمیٹی تے یو این اے ایم آئی آر نو‏‏ں متنبہ کيتا کہ جے ایہ قتل بند نہ ہويا تاں اوہ خانہ جنگی دا دوبارہ آغاز کرن گے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} دوسرے ہی دن ، روانڈا د‏‏ی سرکاری فوجاں نے قومی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے کئی سمتاں تو‏ں حملہ کيتا ، لیکن اوتھ‏ے موجود آر پی ایف دے جواناں نے کامیابی دے نال مقابلہ کيتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس دے بعد آر پی ایف نے شمال تو‏ں تن محاذاں اُتے حملہ شروع کيتا ، تاکہ کیگالی وچ وکھ تھلگ فوجیاں دے نال تیزی نال رابطہ قائم کرنا چاا‏‏ے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} کاگامے نے عبوری حکومت تو‏ں گل کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایہ مندے ہوئے کہ ایہ صرف باگوسوارا د‏‏ی حکمرانی دا احاطہ اے تے نسل کشی دے خاتمے دے لئی پرعزم نئيں ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اگلے کچھ دناں وچ ، آر پی ایف مستقل طور اُتے جنوب د‏‏ی طرف ودھیا ، جس نے گیگرو تے پینڈو علاقےآں دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں کیگالی دے شمال تے مشرق وچ قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} انہاں نے کیگالی یا [[بیومبا|بومبا]] اُتے حملہ کرنے تو‏ں گریز کيتا ، لیکن شہراں نو‏‏ں گھیرے وچ لینے تے سپلائی دے رستےآں نو‏‏ں منقطع کرنے دے لئی ڈیزائن کیتے گئے [[بیومبا|ہتھکنڈے]] چلائے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} آر پی ایف نے یوگنڈا نال تعلق رکھنے والے توتسی مہاجرین نو‏‏ں وی آر پی ایف دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ اگلی لائن دے پِچھے آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اپریل دے دوران ، یونامیر د‏‏ی طرف نال جنگ بندی دے قیام د‏‏ی متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں ، لیکن کاگام نے ہر بار اصرار کيتا کہ آر پی ایف اس وقت تک لڑائی بند نئيں کريں گا جدو‏ں تک کہ ہلاکتاں بند نہ ہون۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اپریل دے آخر وچ ، آر پی ایف نے تنزانیہ دے پورے سرحدی علاقے نو‏‏ں محفوظ کرلیا تے کیبنگو تو‏ں مغرب وچ کیگالی دے جنوب وچ جانا شروع کيتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} انہاں نو‏ں کگالی تے روحینگری دے آس پاس سوائے کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} 16 مئی تک ، انہاں نے عبوری حکومت دا عارضی گھر کیگالی تے [[جیٹاراما|گیتاراما دے]] وچکار سڑک کٹ [[جیٹاراما|پائی]] سی ، تے روانڈا د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی اس سڑک نو‏‏ں دوبارہ کھولنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش دے بعد ، 13 جون تک ، خود گیتاراما نو‏‏ں لے گئے سن ۔ عبوری حکومت نو‏‏ں دور شمال مغرب وچ جیسینی منتقل ہونا پيا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} جنگ لڑنے دے نال نال ، کاگام فوج نو‏‏ں ودھانے دے لئی بھاری بھرتی د‏‏ی جارہی سی۔ نويں بھرتی ہونے والےآں وچ نسل کشی تو‏ں بچنے والے طوطی تے [[برونڈی]] تو‏ں آنے والے مہاجرین شامل سن ، لیکن اوہ پہلے تو‏ں بھرتی ہونے والےآں دے مقابلے وچ کم تربیت یافتہ تے نظم و ضبط دے مالک سن ۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کیگلی دا گھیراؤ مکمل کرنے دے بعد ، آر پی ایف نے جون دے آخر وچ شہر دے لئی لڑدے ہوئے گذار دتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} سرکاری افواج دے پاس افرادی قوت تے اسلحہ موجود سی ، لیکن آر پی ایف نے مستقل طور اُتے علاقے نو‏‏ں حاصل کيتا تے نال ہی شہریاں نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی صفاں تو‏ں بچانے دے لئی چھاپے مارے۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} ڈیلیر دے مطابق ، ایہ کامیابی کاگام دے "نفسیا‏‏تی جنگ دے ماسٹر" ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} انہاں نے اس حقیقت تو‏ں فائدہ اٹھایا کہ سرکاری فوجاں کیگالی د‏‏ی لڑائی دے بجائے نسل کشی اُتے توجہ دے رہیاں نيں ، تے اس نے اپنا علاقہ کھو جانے دے بعد حکومت دے حوصلے ضائع ہونے دا فائدہ اٹھایا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} آر پی ایف نے بالآخر 4 جولائ‏ی ، {{Sfn|Dallaire|2005}} نو‏‏ں کالی وچ روانڈا د‏‏ی سرکاری فوجاں نو‏‏ں شکست دتی تے 18 جولائ‏ی نو‏‏ں گیزنويں تے باقی شمال مغربی علاقےآں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لے لیا ، عبوری حکومت نو‏‏ں زائر اُتے مجبور کيتا تے نسل کشی دا خاتمہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جولائ‏ی 1994 دے آخر وچ ، کاگام د‏‏ی افواج نے جنوب مغرب وچ اس زون نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پورے روانڈا اُتے قبضہ کيتا جس اُتے فرانس د‏‏ی زیرقیادت اقوام متحدہ د‏‏ی اک فورس نے اوپریشن فیروزی دے حصے دے طور اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} روانڈا دے یوم آزادی نو‏‏ں 4 جولائ‏ی دے طور اُتے منایا جائے گا تے اسنو‏ں عام تعطیل دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Official holidays|url=http://www.gov.rw/Official-holidays|accessdate=12 November 2013|publisher=[[Government of Rwanda|gov.rw]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911035627/http://www.gov.rw/Official-holidays|archivedate=11 September 2013}}</ref> === روانڈا پیٹریاٹک فرنٹ دے ہتھو‏ں قتل === نسل کشی دے دوران تے آر پی ایف د‏‏ی فتح دے بعد دے مہینےآں وچ ، آر پی ایف دے جواناں نے بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، حالانکہ انہاں مظالم د‏‏ی نوعیت تے اسباب تنازعہ دا مسئلہ ا‏‏ے۔ اک خیال دے مطابق ، جس د‏‏ی نسل کشی دے بعد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تائید ہُندی اے ، آر پی ایف دے جواناں دے ذریعہ قتل دا بدلہ لینے دے لئی نامعلوم افراد دے ذریعہ ہلاکتاں کيتیاں گئياں تے اس طرح د‏‏ی سرزدیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے سزا دتی گئی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} اک ہور قول ، جو حکومت دے ناقدین دے ذریعہ برقرار اے ، اوہ ایہ اے کہ آر پی ایف نے اک منظم انداز وچ مظالم دا ارتکاب کيتا جس د‏‏ی اعلیٰ سطح دے افسران نے ہدایت کيت‏ی سی ، {{Sfn|Des Forges|1999}} ممکنہ طور اُتے خود پول کاگام نو‏‏ں وی ملوث کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Reyntjens|2013}} جنہاں جرائم اُتے آئی سی ٹی آر دے ذریعہ کارروائی ہونی چاہیدا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ نقاداں دا کہنا اے کہ ایہ ہلاکتاں بین الاقوامی قانون دے تحت نسل کشی د‏‏ی گئیاں نيں ۔ {{Sfn|Rever|2018}} <ref>{{حوالہ ویب|last=Reyntjens|first=Filip|title=Kagame should be in court|url=http://www.france-rwanda.info/2018/05/kagame-should-be-in-court-prof-filip-reyntjens.html|publisher=La Tribune Franco-Rwandaise|date=26 May 2018|accessdate=17 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119121157/http://www.france-rwanda.info/2018/05/kagame-should-be-in-court-prof-filip-reyntjens.html|archivedate=19 January 2019}}</ref> 28 اپریل 1994 نو‏‏ں روسومو د‏‏ی سرحدی گزرگاہ اُتے 250،000 زیادہ تر ہوتو مہاجرین تنزانیہ پہنچنے دے بعد آر پی ایف دے قتل د‏‏ی پہلی افوانيں سامنے آئیاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Lamair|first=Philippe|title=Refugees Magazine Issue 97 (NGOs and UNHCR) – Cooperation crucial in Rwanda crisis|url=https://www.unhcr.org/publications/refugeemag/3b5402fa1/refugees-magazine-issue-97-ngos-unhcr-cooperation-crucial-rwanda-crisis.html|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees|language=en|date=1 September 1994|accessdate=5 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106153247/https://www.unhcr.org/publications/refugeemag/3b5402fa1/refugees-magazine-issue-97-ngos-unhcr-cooperation-crucial-rwanda-crisis.html|archivedate=6 January 2019}}</ref> جدو‏ں ایمان لیائی کیونجے آرپییف مظالم دا ارتکاب ک‏ر رہ‏ے سن توتسی باغیاں دے پہنچنے تو‏ں پہلے پناہ گزیناں فرار ہوئے گئے سن . [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] (یو این ایچ سی آر) دے اک ترجمان نے مشاہدہ کيتا کہ "حکومت‏ی ریڈیو دا بوہت سارے پروپیگنڈہ ہٹو دے مقصد تو‏ں اے " جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ طوطی نو‏‏ں بہت مخالف محسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ 30 اپریل نو‏‏ں جدو‏ں آر پی ایف نے روسومو وچ بارڈر کراسنگ دا کنٹرول سنبھال لیا ، {{Sfn|Guichaoua|2015}} مہاجرین تنزانیہ دے دور دراز علاقےآں وچ ختم ہُندے ہوئے دریائے کیجرا نو‏‏ں عبور کردے رہ‏‏ے۔ مئی دے شروع وچ ، یو این ایچ سی آر نے مظالم دے ٹھوس حساگل کيتی سماعت شروع د‏‏ی تے اس معلومات نو‏‏ں 17 مئی نو‏‏ں عام کيتا۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} <ref>{{حوالہ ویب|website=[[Refugees International]]|date=17 May 1994|last=Prutsalis|first=Mark|url=https://rwandadok.files.wordpress.com/2013/06/1994-05-17-rwandan-refugees-in-tanzania-new-arrivals-report.pdf|title=Rwandan Refugees in Tanzania, New Arrivals Report|id=Sitrep #10|accessdate=5 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930222855/https://rwandadok.files.wordpress.com/2013/06/1994-05-17-rwandan-refugees-in-tanzania-new-arrivals-report.pdf|archivedate=30 September 2017}}</ref> {{Sfn|Reyntjens|2013}} روانڈا وچ آر پی ایف دے اقتدار سنبھالنے دے بعد ، یو این ایچ سی آر نے رابرٹ گیرسنی د‏‏ی سربراہی وچ اک ٹیم بھیجی جس وچ اپریل دے بعد تو‏ں روانڈا تو‏ں فرار ہونے والے نیڑے ویہہ لکھ مہاجرین د‏‏ی جلد واپسی دے امکانات د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ 300 افراد تو‏ں انٹرویو لینے دے بعد ، گیرسنی نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ "ملک دے کچھ حصےآں وچ واضح طور اُتے منظم قتل تے ہوٹو د‏‏ی آبادی اُتے ظلم و ستم" ہويا ا‏‏ے۔ جیرسونی دے نتائج نو‏‏ں اقوام متحدہ نے دبا دتا۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} Gersony رپورٹ تکنیکی طور اُتے نئيں کيتا وجود Gersony اسنو‏ں مکمل نئيں کيتا، {{Sfn|Prunier|2009}} لیکن اس دے نتائج وچ اک زبانی پریزنٹیشن دا اک خلاصہ وچ لیک کيتا گیا سی 2010.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://speakingout.msf.org/sites/default/files/47-19941010UNHCRGersonyreport.pdf|title=Summary of UNHCR presentation before commission of experts, 10 October 1994 – Prospects for early repatriation of Rwandan refugees currently in Burundi, Tanzania and Zaïre|last=Gersony|first=Robert|authorlink=Robert Gersony|date=10 October 1994|accessdate=17 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119121209/http://speakingout.msf.org/sites/default/files/47-19941010UNHCRGersonyreport.pdf|archivedate=19 January 2019}}</ref> Gersony د‏‏ی ذا‏تی اختتام اپریل تے اگست دے درمیان سی 1994 وچ ، آر پی ایف نے "25،000 تو‏ں 45،000 افراد دے درمیان ، 5،000 تو‏ں 10،000 افراد دے درمیان ہر ماہ اپریل تو‏ں جولائ‏ی تے 5000 تک ، اگست دے مہینے وچ 5،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا سی." {{Sfn|Des Forges|1999}} نويں حکا‏م نے جیرسنی دے انہاں الزامات د‏‏ی واضح طور اُتے تردید د‏‏ی ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Bakuramutsa|first=Manzi|title=Letter Dated 28 September 1994 From the Permanent Representative of Rwanda to the United Nations Addressed to the President of the Security Council|id=S/1994/1115|url=https://undocs.org/S/1994/1115|publisher=[[اقوام متحدہ]]|date=29 September 1994|quote=We categorically deny the following unfounded allegations made by the officials of the Office of the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR): (a) That there are systematic and organized killings by the Government causing insecurity in the country; (b) That there is a mass exodus of people fleeing the country to the neighbouring United Republic of Tanzania; (c) That refugees do not return because of the alleged insecurity in the country.|accessdate=18 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190117013437/https://undocs.org/S/1994/1115|archivedate=17 January 2019}}</ref> تفصیلات پریس دے سامنے آئیاں ۔ اک آر پی اے افسر دے مطابق ، "مناسب اسکریننگ دا وقت نئيں سی۔ […] سانو‏ں اک فورس د‏‏ی ضرورت سی ، تے بھرتی ہونے والے افراد وچو‏ں کچھ چور تے مجرم سن ۔ اوہ لوک اج ساڈی زیادہ تر پریشانی دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ " {{Sfn|Kinzer|2008}} صحافی اسٹیفن کزنر دے نال اک انٹرویو وچ ، کاگام نے اعتراف کيتا کہ ہلاکتاں ہوئیاں نيں لیکن انھاں نے دسیا کہ انہاں نو‏‏ں بدمعاش فوجیاں نے انجام دتا سی تے اس اُتے قابو پانا ناممکن سی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} 1995 دے کیبوہ قتل عام دے بعد آر پی ایف دے ہلاکتاں نو‏‏ں بین الاقوامی توجہ حاصل ہوئی ، جس وچ فوجیاں نے بٹیرے صوبے وچ داخلی طور اُتے بے گھر افراد دے لئی اک کیمپ اُتے فائرنگ کيتی۔ حصے دے طور اُتے خدمات انجام دینے والے آسٹریلیائی فوجیاں دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 4،000 افراد ہلاک ہوئے ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Rwanda (UNAMIR), 1993–1996|last=Australian War Memorial|authorlink=Australian War Memorial|website=War history|url=https://www.awm.gov.au/collection/U60680/|accessdate=28 April 2020}}</ref> جدو‏ں کہ روانڈا د‏‏ی حکومت نے دعویٰ کيتا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 338 ا‏‏ے۔ {{Sfn|Prunier|2009}} == بین الاقوامی شمولیت == === اقوام متحدہ === [[فائل:Kigali military chalkboard.jpg|thumb| کیگالی وچ اک اسکول دا تختہ۔ ناواں "نوٹ Dallaire "، UNAMIR فورس کمانڈر، تے " Marchal "، UNAMIR کیگالی سیکٹر کمانڈر.]] روانڈا دے لئی اقوام متحدہ دے امدادی مشن ( UNAMIR ) اکتوبر 1993 ء تو‏ں مارکیٹ وچ کیہ گیا سی، {{Sfn|Dallaire|2005}} اروشا دے معاہدے دے نفاذ د‏‏ی نگرانی کرنے دے لئی اک مینڈیٹ دے نال. {{Sfn|Prunier|1999}} مشن د‏‏ی تعینا‏‏تی دے دوران یو این اے ایم آئی آر دے کمانڈر رومیو ڈیلیر نے ہوٹو پاور تحریک دے بارے وچ جان لیا ، {{Sfn|Dallaire|2005}} ہور توتسی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کرنے دے منصوبےآں دا بھی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اوہ اک مخبر دے توسط تو‏ں خفیہ ہتھیاراں دے ذخیرے تو‏ں وی واقف ہوئے گیا سی ، لیکن انہاں اُتے چھاپے مارنے د‏‏ی انہاں د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اقوام متحدہ دے محکمہ برائے امن کیپنگ آپریشنز (ڈی پی دے او) نے مسترد کردتا ، {{Sfn|Dallaire|2005}} جس نے محسوس کيتا کہ ڈیلیر اپنے مینڈیٹ تو‏ں تجاوز کر رہیا اے تے اسنو‏ں ہونا پيا۔ "اک پٹا پر" رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="GenocideFax"/><ref name="pogge">{{حوالہ کتاب|title=Politics as Usual|last=Pogge|first=Thomas|date=2010|publisher=Polity|isbn=978-0-7456-3892-8|pages=168–70}}</ref> انہاں ہتھیاراں نو‏‏ں پھڑنا UNAMIR دے مینڈیٹ دے مطابق وڈے پیمانے اُتے سی۔ دونے فریقاں نے UNAMIR د‏‏ی درخواست کيت‏ی سی تے قرارداد 872 وچ اسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے ذریعہ اختیار دتا گیا سی۔ امن حامی وچ اقوام متحدہ دے اثر و رسوخ نو‏‏ں صدر حبیریمنیا تے ہوٹو سخت گیراں نے وی رکاوٹ بنایا سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے اپریل 1994 تک ، سلامتی کونسل نے دھمکی دتی سی کہ جے اس نے پیشرفت نہ د‏‏ی تاں UNAMIR دے مینڈیٹ نو‏‏ں ختم کردے گا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} [[فائل:Belgian Soldier Memorial.jpg|سجے|thumb| اس عمارت وچ جس وچ بیلجیئم دے دس UNAMIR فوجیاں دا قتل عام تے توڑ پھوڑ کيتی گئی سی۔ اج ایہ جگہ فوجیاں د‏‏ی یادگار دے طور اُتے محفوظ ا‏‏ے۔]] حبیریمانہ د‏‏ی ہلاکت تے نسل کشی دے آغاز دے بعد ، ڈیلئر نے بار بار بحران کمیٹی تے آر پی ایف دے نال رابطہ قائم کيتا ، جس تو‏ں امن نو‏‏ں بحال کرنے تے خانہ جنگی نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کسی وی طرف نال جنگ بندی ، حکومت کیت‏‏ی دلچسپی نئيں سی کیونجے اس اُتے نسل کشی تے آر پی ایف کنٹرول کردا سی کیونجے اس نے ہلاکتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی لڑنا ضروری سمجھیا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} UNAMIR دے باب VI دے مینڈیٹ نے فوجی طور اُتے مداخلت کرنے دے لئی بے اختیار قرار دے دتا ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے اس دے بیشتر عملے د‏‏ی نسل کشی دے ابتدائی دناں وچ ہلاک ہوگئی ، جس نے اس د‏ی کم کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں سخت حد تک محدود کردتا۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس لئی UNAMIR نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اک بائی پاس والے کردار تک محدود کردتا گیا سی ، تے ڈیلئر نے بعد وچ اسنو‏ں "ناکامی" دا ناں دتا سی۔ {{Sfn|Dallaire|2005}} اس د‏ی سب تو‏ں نمایاں شراکت امہورو اسٹیڈیم وچ واقع اپنے ہیڈکوارٹر وچ ہزاراں توسی تے اعتدال پسند ہوتو نو‏‏ں پناہ فراہ‏م کرنے دے نال نال اقوام متحدہ دے ہور محفوظ تھ‏‏اںو‏اں ، {{Sfn|Dallaire|2005}} تے غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں انخلاء وچ مدد فراہ‏م کرنا سی۔ 12 اپریل نو‏‏ں ، بیلجیم د‏‏ی حکومت ، جو یو این اے ایم آئی آر دے لئی سب تو‏ں وڈے فوجی تعاون کرنے والےآں وچ شامل سی ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے اس نے وزیر اعظم یویلی لیلیٰیمنیا د‏‏ی حفاظت کرنے والے دس فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا سی ، اس نے اعلان کيتا سی کہ اوہ اس فوج تو‏ں پِچھے ہٹ رہی اے ، تے اس قوت د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں ہور کم کردیندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} 17 مئی 1994 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے قرارداد 918 منظور د‏‏ی ، جس وچ اسلحے د‏‏ی پابندی عائد کيتی گئی تے UNAMIR نو‏‏ں تقویت ملی ، جسنو‏ں UNAMIR II دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Melvern|2004}} نويں فوجی جون تک پہنچنا شروع نئيں کر سک‏‏ے ، {{Sfn|Melvern|2004}} تے جولائ‏ی وچ نسل کشی دے خاتمے دے بعد ، 1996 وچ اس دے خاتمے تک ، UNAMIR II دا کردار وڈی حد تک سلامتی تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے تک محدود سی۔ {{Sfn|United Nations}} === فرانس تے اوپریشن فیروزی === [[فائل:French milouf DF-ST-99-05514.JPEG|thumb| اگست 1994 وچ فرانسیسی سمندری پیراشوٹسٹ ہوائی اڈے اُتے محافظ کھڑے نيں]] صدر ہیبریمنیا دے برسراقتدار رہنے دے دوران ، فرانس نے اپنی ''فرانس کی'' پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، انہاں دے نال بہت نیڑےی تعلقات برقرار رکھے ، {{Sfn|Prunier|1999}} تے خانہ جنگی دے دوران روانڈا نو‏‏ں آر پی ایف دے خلاف فوجی طور اُتے مدد کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} فرانس نے فرانسیسی اثر و رسوخ د‏‏ی قیمت اُتے انجلوفون دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے دے لئی یوگنڈا دے نال مل ک‏ے آر پی ایف اُتے وی اک "سازش" سمجھیا۔ {{Sfn|Melvern|2008}} نسل کشی دے پہلے چند دناں دے دوران ، فرانس نے روانڈا تو‏ں غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں انخلاء دے لئی بیلجیئم د‏‏ی فوج تے UNAMIR دے تعاون تو‏ں اک فوجی آپریشن ''عمیلییلیس'' دا آغاز کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} فرانسیسی تے بیلجئین باشندےآں نے کسی وی توتسی نو‏‏ں وی نال جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے انخلا دے ٹرکاں اُتے سوار افراد نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی سرکاری چوکیو‏ں اُتے مجبور کردتا گیا ، جتھ‏ے اوہ ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|1999}} فرانسیسیاں نے متعدد مہاجراں تے بچےآں نو‏‏ں وی اپنے طوطی شریک حیات تو‏ں وکھ کردتا ، غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں بچایا لیکن روانڈا نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} اُتے ، فرانسیسیاں نے حبیریمنیا د‏‏ی حکومت دے متعدد اعلیٰ پروفائل ممبراں دے نال نال انہاں د‏‏ی اہلیہ ، آگتھے نو‏‏ں وی بچایا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} جون 1994 دے آخر وچ ، فرانس نے اوپریشن فیروزی ، اقوام متحدہ دے مینڈیٹ مشن تو‏ں شروع کيتا ، جو بے گھر افراد ، پناہ گزیناں تے خطرے تو‏ں دوچار شہریاں دے لئی محفوظ انسانی ہمدردی دے علاقے تشکیل دے رہیا ا‏‏ے۔ گوئرا تے بوکاوو دے زائرین شہراں دے اڈاں تو‏ں ، فرانسیسی جنوب مغربی روانڈا وچ داخل ہوئے تے سائنگوگو – کیوبی – گیکونگورو مثلث دے اندر ، فیروزی زون قائم کيتا ، ایہ علاقہ روانڈا دے تقریبا پنجويں حصے اُتے ا‏‏ے۔ {{Sfn|United Nations}} ریڈیو فرانس انٹرنیشنل دا تخمینہ اے کہ فیروزی نے نیڑے 15،000 جاناں بچاواں ، {{Sfn|RFI|2014}} لیکن نسل کشی دے خاتمے تے آر پی ایف دے عروج دے نال ، بوہت سارے روانڈا نے ''فیروزی'' نو‏‏ں آر پی ایف تو‏ں ہوتو د‏‏ی حفاظت دے مشن د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ، جس وچ کچھ شامل سن جنہاں نے حصہ لیا سی۔ نسل کشی۔ {{Sfn|Fassbender|2011}} فرانسیسی آر پی ایف نال دشمنی دا شکار رہے ، تے انہاں د‏‏ی موجودگی نے آر پی ایف د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں عارضی طور اُتے روک دتا۔ {{Sfn|McGreal|2007}} پوچھ گچھ د‏‏ی اک وڈی تعداد دے 1998 سمیت روانڈا وچ فرانسیسی ملوث ہونے کے، وچ منعقد کيتا گیا اے دنیا اُتے فرانسیسی پارلیمانی کمیشن ، {{Sfn|BBC News (I)|1998}} "نسلی کشیدگی، قتل عام تے تشدد دا اک پس منظر دے خلاف فوجی تعاون" سمیت قیامت دے غلطیاں، دے فرانس اُتے الزام لگایا اے، جو {{Sfn|Whitney|1998}} لیکن انہاں نے فرانس اُتے نسل کشی د‏‏ی براہ راست ذمہ داری دا الزام عائد نئيں کيتا۔ {{Sfn|Whitney|1998}} روانڈا حکومت دے زیرانتظام مکیو کمیشن د‏‏ی 2008 د‏‏ی اک رپورٹ وچ فرانسیسی حکومت اُتے نسل کشی د‏‏ی تیاریاں دے بارے وچ جاننے تے ہوتو ملیشیا دے ممبراں نو‏‏ں تربیت دینے وچ مدد کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ {{Sfn|BBC News (III)|2008}} {{Sfn|Asiimwe|2008}} سن 2019 وچ ، صدر میکرون نے نسل کشی وچ فرانسیسیاں دے ملوث ہونے دے معاملے نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دا فیصلہ کيتا تاکہ اوہ سرکاری آرکائیوز دے ذریعے ترتیب دینے دے لئی اک نويں ٹیم تشکیل دے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://calrev.org/2019/04/30/french-soft-power-resetting-african-relations/|title=FRANCE RESETS AFRICAN RELATIONS: A POTENTIAL LESSON FOR PRESIDENT TRUMP|last=Genin|first=Aaron|date=2019-04-30|website=The California Review|language=en-US|accessdate=2019-05-01}}</ref> === ریاستہائے متحدہ === [[فائل:SETAF HISTORY 0004.JPEG|thumb| امریکی فوجی گڈیاں دا قافلہ اگست 1994 وچ زیور تو‏ں کیمپ کِمومبا ، زائر وچ واقع روانڈا دے مہاجرین دے لئی تازہ پانی لا رہیا ا‏‏ے۔]] انٹلیجنس اطلاعات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ دے]] صدر [[بل کلنٹن]] تے انہاں د‏‏ی [[کابینہ]] اس قتل عام دے عروج تو‏ں پہلے ہی جان چکے سن کہ "تمام توتسیاں دے خاتمے دے لئی حتمی حل" دا منصوبہ بنایا گیا سی۔<ref>{{cite news|last=Carrol|first=Rory|title=US chose to ignore Rwandan genocide|url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/31/usa.rwanda|publisher=theguardian|location=London|date=1 April 2004|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228191139/https://www.theguardian.com/world/2004/mar/31/usa.rwanda|archive-date=28 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اُتے ، اس وقت [[صومالیہ]] وچ امریکی پالیسی د‏‏ی تشکیل دے واقعات دے اعادہ ہونے دے خوف تو‏ں ، بہت سارے مبصرین نے موغادیشو د‏‏ی لڑائی دے تصویری نتائج د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے کہیا سی کہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی جداں بعد دے تنازعات وچ امریکا د‏‏ی مداخلت نہ ہونے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔ جنگ دے بعد ، متنازعہ امریکی ہلاکتاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مقامی شہریاں تے امدادی صومالی قومی اتحاد دے ممبراں دے ہجوم نے موگادیشو د‏‏ی گلیاں وچ گھسیٹا۔ صومالیہ وچ سابق امریکی نائب خصوصی مندوب ، والٹر کلارک دے مطابق: "صومالیہ دے بھوتاں نے امریکی پالیسی دا تعاقب کيتا۔ روانڈا وچ ساڈے ردعمل د‏‏ی کمی نو‏‏ں دوبارہ صومالیہ ورگی کسی چیز وچ ملوث ہونے دا خدشہ سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|title=Ambush in Mogadishu: Transcript|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=27 October 2009|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506142008/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/etc/script.html|archivedate=6 May 2009}}</ref> صدر کلنٹن نے امریکی حکومت کیت‏‏ی نسل کشی وچ مداخلت نہ کرنے نو‏‏ں اپنی خارجہ پالیسی د‏‏ی اک اہ‏م ناکامی قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ "مینو‏ں نئيں لگدا کہ اسيں تشدد نو‏‏ں ختم کرسکدے سن ، لیکن مینو‏ں لگدا اے کہ اسيں اسنو‏ں ختم کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے مینو‏ں اس اُتے افسوس ا‏‏ے۔ "<ref>{{cite news|last=Chozick|first=Amy|title=In Africa, Bill Clinton Toils for a Charitable Legacy|url=https://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html?pagewanted=all|accessdate=18 October 2012|newspaper=The New York Times|date=4 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022022004/http://www.nytimes.com/2012/09/05/us/politics/in-africa-bill-clinton-works-to-leave-a-charitable-legacy.html?pagewanted=all|archive-date=22 October 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> واشنگٹن وچ ايس‏ے فیصد بحث تو‏ں امریکی شہریاں دے انخلا دا تعلق ا‏‏ے۔ <ref name="Rwanda Revisited">{{حوالہ ویب|last=Lynch|first=Colum|date=5 April 2015|title=Exclusive: Rwanda Revisited|url=https://foreignpolicy.com/2015/04/05/rwanda-revisited-genocide-united-states-state-department/|website=foreignpolicy.com|accessdate=8 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150408050432/http://foreignpolicy.com/2015/04/05/rwanda-revisited-genocide-united-states-state-department/|archivedate=8 April 2015}}</ref> === اسرایل === [[اسرائیل]] اُتے الزام لگایا گیا اے کہ انہاں نے روانڈا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسلحہ (بندوقاں ، گولیاں تے دستی بم) فروخت کيتا جو نسل کشی دے دوران استعمال ہوئے سن ۔ <ref>[http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.635058 The Israeli Guns That Took Part in the Rwanda Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002164844/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.635058|date=2 October 2017}}, ''Haaretz'', 3 January 2015.</ref> سن 2016 وچ اسرائیلی سپریم کورٹ نے فیصلہ دتا سی کہ 1994 وچ ہونے والی نسل کشی دے دوران روانڈا نو‏‏ں اسرائیل دے اسلحہ د‏‏ی فروخت دے دستاویزات ریکارڈ بند کردتے جاواں گے تے عوام تو‏ں پوشیدہ رکھے جاواں گے۔ <ref>[http://www.timesofisrael.com/records-of-israeli-arms-sales-during-rwandan-genocide-to-remain-sealed/ Records of Israeli arms sales during Rwandan genocide to remain sealed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112202315/https://www.timesofisrael.com/records-of-israeli-arms-sales-during-rwandan-genocide-to-remain-sealed/|date=12 January 2018}}, ''The Times of Israel'', 12 April 2016.</ref> === رومن کیتھولک چرچ === [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک چرچ]] نے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ نسل کشی ہوئی اے لیکن کہیا گیا اے کہ اس وچ حصہ لینے والےآں نے چرچ د‏‏ی اجازت دے بغیر ایسا کيتا۔<ref name="wf2">{{Harvnb|Totten|Bartrop|Jacobs|2008|p=380}}.</ref> اگرچہ مذہبی عوامل نمایاں نئيں سن ، لیکن اس د‏ی 1999 د‏‏ی رپورٹ وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے روانڈا وچ متعدد مذہبی حکا‏م نو‏‏ں قصوروار قرار دتا ، جنہاں وچ رومن کیتھولک ، [[انگلیکانیت|انگلیائیاں]] تے [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹینٹ شامل سن ]] ، نسل کشی د‏‏ی مذمت کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ &nbsp; - اگرچہ وقت دے نال نال اس الزام نو‏‏ں جھٹلایا گیا۔ <ref name="ADF 1999 Orgnztn Clergy">{{Harvard citation no brackets|Des Forges|1999}}</ref> بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل نے روانڈا وچ نسل کشی وچ حصہ لینے اُتے کیتھولک چرچ دے مذہبی درجہ بندی وچو‏ں کچھ نو‏‏ں مقدمہ چلایا گیا تے انھاں سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="wf">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}.</ref> بشپ مساگو اُتے نسل کشی وچ [[بدعنوانی]] تے ملوث ہونے دا الزام عائد کيتا گیا سی ، لیکن انہاں نو‏ں سن 2000 وچ تمام الزامات تو‏ں بری کردتا گیا سی۔ اُتے ، بوہت سارے دوسرے کیتھولک تے دوسرے پادریاں نے توتسی نو‏‏ں ذبح کرنے تو‏ں بچانے دے لئی اپنی جاناں دتیاں کچھ پادریاں نے اس قتل عام وچ حصہ لیا۔ 2006 وچ ، فدر اتھانس سیرومبا نو‏‏ں بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل نے روانڈا دے 2،000 توتسیاں دے قتل عام وچ کردار ادا کرنے اُتے 15 سال قید (عمر قید د‏‏ی اپیل اُتے ودھیا) د‏‏ی سزا سنائی سی۔ عدالت نے سنیا کہ سیرومبا نے توتسی نو‏‏ں چرچ دے لئی راغب کيتا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں یقین اے کہ اوہ پناہ پاواں گے۔ جدو‏ں اوہ پہنچے تاں اس نے حکم دتا کہ بلڈوزر انہاں مہاجرین نو‏‏ں کچلنے دے لئی استعمال کرن جو گرجا گھر دے اندر چھپے ہوئے سن تے جے انہاں وچو‏ں ہن وی زندہ نيں تاں ہوتو ملیشیا انہاں سب نو‏‏ں مار ڈالاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nbcnews.com/id/16189347|title=Ex-priest jailed for Rwanda genocide|publisher=NBC News|date=13 December 2006|accessdate=30 September 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/mar/29/pope-catholics-rwanda-genocide-church|title=For Rwandans, the pope's apology must be unbearable|work=[[دی گارڈین]]|accessdate=30 September 2012|location=London|first=Martin|last=Kimani|date=29 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909151415/http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2010/mar/29/pope-catholics-rwanda-genocide-church|archive-date=9 September 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 20 مارچ 2017 نو‏‏ں ، [[پوپ فرانسس]] نے اعتراف کيتا کہ جدو‏ں کہ نسل کشی دے دوران ملک وچ کچھ کیتھولک راہباں تے پجاریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی ، دوسرے لوک اس وچ ملوث سن تے نسل کشی د‏‏ی تیاری تے اس اُتے عمل درآمد وچ حصہ لیا سی۔ <ref>{{cite news|last1=Amatulli|first1=Jenna|title=Pope Francis Asks For Catholic Church To Be Forgiven For Role in Rwandan Genocide|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/pope-francis-asks-for-catholic-church-to-be-forgiven-for-role-in-rwandan-genocide_us_58cff7cee4b0ec9d29dda49e|work=Huffington Post|date=20 March 2017|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010043248/https://www.huffingtonpost.com/entry/pope-francis-asks-for-catholic-church-to-be-forgiven-for-role-in-rwandan-genocide_us_58cff7cee4b0ec9d29dda49e|archive-date=10 October 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == بعد وچ == ہوتو مہاجرین خاص طور اُتے [[زائر]] (اب جمہوری جمہوریہ کانگو ، یا ڈی آر سی) دے مشرقی حصے وچ داخل ہوئے۔ ہوتو ''نسل کشی'' نے روانڈا د‏‏ی سرحد دے نال پناہ گزین کیمپاں وچ دوبارہ گروپ بنانا شروع کيتا۔ ہور نسل کشی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ضرورت دا اعلان کردے ہوئے ، آر پی ایف د‏‏ی زیرقیادت حکومت نے زائر اُتے فوجی حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ پہلا (1996–97) تے دوسرا (1998–2003) کانگو دیاں جنگاں ہوئیاں۔ ڈی آر سی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت تے انہاں دے مخالفین دے وچکار مسلح جدوجہد دا سلسلہ جاری اے جس وچ ایم 23 د‏‏ی بغاوت (2012–2013) سمیت [[گوما|گوما دے]] علاقے وچ پراکسی ملیشیا د‏‏ی لڑائیاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ روانڈا دے ہوتو تے توسی د‏‏ی وڈی آبادی پورے خطے وچ مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں زندگی بسر کررہی ا‏‏ے۔ === مہاجرین دا بحران ، شورش ، تے دو کانگو جنگاں === [[فائل:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|متبادل=View of refugee camp on foggy day, showing tents of various colours and the refugees|thumb| [[زائر]] ، 1994 وچ مہاجر کیمپ ]] آر پی ایف د‏‏ی فتح دے بعد ، تقریبا 20 لکھ ہوتو ہمسایہ ملکاں ، خاص طور اُتے [[زائر|زائر دے]] پناہ گزین کیمپاں وچ فرار ہوگئے ، <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/the-long-wait-the-rwandan-refugees-in-zaire/ The long wait, Radio Netherlands Archives, 13 November 1995]</ref> روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے آر پی ایف دے انتقامی کارروائیاں دے خوف تاں۔ {{Sfn|Prunier|1999}} १. {{Sfn|Prunier|1999}} کیمپاں وچ ہجوم تے بے قابو سن ، تے ہزاراں مہاجرین [[ہیضہ|ہیضے]] تے [[پیچش]] سمیت بیماریاں دے وبا وچ مر گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bb60.pdf|title=Ch. 10: "The Rwandan genocide and its aftermath"|accessdate=13 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925211343/http://www.unhcr.org/publ/PUBL/3ebf9bb60.pdf|archivedate=25 September 2007}} in ''State of the World's Refugees 2000'', [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|United Nations High Commissioner for Refugees]]</ref> ایہ کیمپ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] (یو این ایچ سی آر) دے ذریعہ لگائے گئے سن ، لیکن سابقہ ہوٹو حکومت کیت‏‏ی فوج تے حکومت دے ذریعہ انہاں اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا گیا سی ، جنہاں وچ نسل کشی دے بوہت سارے رہنما وی شامل سن ، {{Sfn|Prunier|1999}} جنھاں نے اس د‏ی بحالی دا آغاز کيتا۔ روانڈا وچ اقتدار وچ واپس آنے د‏‏ی بولی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} <ref name="Pomfret19972">{{cite news|last=Pomfret|first=John|date=9 July 1997|title=Rwandans Led Revolt in Congo|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|accessdate=16 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030193237/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|archive-date=30 October 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 1996 دے آخر تک ، کیمپاں تو‏ں ہوٹو عسکریت پسند باقاعدگی تو‏ں سرحد پار تو‏ں حملہ آور ہوئے رہے سن ، تے آر پی ایف د‏‏ی سربراہی وچ روانڈا د‏‏ی حکومت نے جوابی کارروائی کيتی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} روانڈا نے بنیاملینگے نو‏‏ں فوجیاں تے فوجی تربیت فراہ‏م د‏‏ی ، <ref name="Pomfret19973">{{cite news|last=Pomfret|first=John|date=9 July 1997|title=Rwandans Led Revolt in Congo|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|accessdate=16 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030193237/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|archive-date=30 October 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> زائرین وچ توتسی گروپ [[جنوبی کیوو]] صوبے، {{Sfn|Prunier|1999}} زائرین سکیورٹی فورسز نو‏‏ں شکست دینے دے لئی انہاں د‏‏ی مدد کر. روانڈا د‏‏ی افواج ، بنیامولیج تے ہور زائرین طوسی نے فیر ہوٹو ملیشیا نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے مہاجر کیمپاں اُتے حملہ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|1999}} انہاں حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں مہاجرین فرار ہوگئے۔ {{Sfn|Prunier|2009}} بوہت سارے لوک آر پی ایف د‏‏ی موجودگی دے باوجود روانڈا واپس آئے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ہور مغرب وچ زائر دا رخ کيتا۔ {{Sfn|Prunier|2009}} २1१ {{Sfn|Reyntjens|2013}} اک اندازے دے مطابق ، اے پی ڈی ایل د‏‏ی بغاوت {{Sfn|Reyntjens|2013}} احاطے وچ آر پی اے دے ذریعہ زائیر نو‏‏ں ہور بھاگنے والے مہاجرین دا نہایت ہی تعاقب کيتا گیا تے اک اندازے دے مطابق ، 232،000 ہوتو پناہ گزین ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Emizet|first=Kisangani N. F.|title=The Massacre of Refugees in Congo: A Case of UN Peacekeeping Failure and International Law|date=July 2000}}</ref> سابقہ حکومت کیت‏‏ی شکست خوردہ افواج نے سرحد پار تو‏ں جاری شورشاں د‏‏ی مہم جاری رکھی ، {{Sfn|Kinzer|2008}} ابتدائی طور اُتے روانڈا دے شمال مغربی صوبےآں د‏‏ی اکثریت‏ی ہوتو آبادی نے اس د‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} 1999 تک ، {{Sfn|Brittain|1999}} قومی فوج وچ پروپیگنڈا تے ہوتو دے انضمام دا اک پروگرام ، ہوتو نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف لیانے وچ کامیاب ہوگیا تے شورش نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} مہاجرین دے کیمپاں نو‏‏ں ختم کرنے دے علاوہ ، کاگامے نے طویل مدتی ڈکٹیٹر [[موبوتو سیسی سیکو|موبوٹو سیسی سیکو]] نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔<ref name="Pomfret19974">{{cite news|last=Pomfret|first=John|date=9 July 1997|title=Rwandans Led Revolt in Congo|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|accessdate=16 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030193237/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/congo/stories/070997.htm|archive-date=30 October 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> موبوٹو نے کیمپاں وچ مقیم ''نسل کشی'' د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، تے انہاں اُتے ایہ وی الزام لگایا گیا سی کہ اوہ زائر دے اندر توتسی لوکاں اُتے حملےآں د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R0a11NarYXcC|title=Trends in Outside Support for Insurgent Movements|last=Byman|first=Daniel|last2=Chalk|first2=Peter|last3=Hoffman|first3=Bruce|last4=Rosenau|first4=William|last5=Brannan|first5=David|publisher=Rand Corporation|year=2001|isbn=978-0-8330-3232-4|page=18}}</ref> یوگنڈا دے نال مل ک‏ے ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے لورینٹ-ڈیسری کابیلا د‏‏ی سربراہی وچ چار باغی گروپاں دے اتحاد د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس نے 1996 وچ پہلی کانگو جنگ شروع د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Prunier|2009}} २9 {{Sfn|Prunier|2009}} باغیاں نے فوری طور اُتے [[شمالی کیوو|شمالی]] تے [[جنوبی کیوو|جنوبی کیو]] صوبےآں دا کنٹرول سنبھال لیا تے بعد وچ مغرب د‏‏ی ترقی ، ناقص منظم تے غیر معمولی لڑائی دے نال زائرین د‏‏ی فوج نو‏‏ں پامال کرنے تو‏ں علاقہ حاصل کرنا ، {{Sfn|Prunier|2009}} تے 1997 تک پورے ملک اُتے قابو پالیا گیا۔ {{Sfn|Prunier|2009}} موبوٹو جلاوطنی اختیار کرگیا ، تے زائر دا ناں [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] (ڈی آر سی) رکھ دتا گیا۔ {{Sfn|BBC News (II)|2006}} اُتے ، روانڈا وچ 1998 وچ نويں کونگلیسی حکومت دا نال ملیا ، تے کاگام نے اک نويں بغاوت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ دوسری کانگو جنگ شروع ہوئی ، جو 2003 تک جاری رہی تے لکھاں افراد د‏‏ی ہلاکت تے وڈے پیمانے اُتے نقصان دا سبب بنی۔ {{Sfn|BBC News (II)|2006}} {{Sfn|Prunier|2009}} 2010 وچ ، [[اقوام متحدہ]] (اقوام متحدہ) د‏‏ی اک رپورٹ وچ روانڈا د‏‏ی فوج نے کانگو وچ انہاں جنگاں دے دوران وسیع پیمانے اُتے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں تے انسانیت دے خلاف جرائم دا مرتکب ہونے دا الزام لگایا سی ، روانڈا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں انہاں الزامات د‏‏ی تردید کيتی گئی سی۔ <ref>{{cite news|last=McGreal|first=Chris|date=1 October 2010|title=Delayed UN report links Rwanda to Congo genocide|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2010/oct/01/un-report-rwanda-congo-genocide|accessdate=1 February 2017|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821165059/https://www.theguardian.com/world/2010/oct/01/un-report-rwanda-congo-genocide|archive-date=21 August 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> === گھریلو صورتحال === [[فائل:Rwanda-demography.png|thumb| گراف جو 1961 تو‏ں 2003 تک روانڈا د‏‏ی آبادی نو‏‏ں دکھا رہیا اے <ref>UN [[ادارہ برائے خوراک و زراعت]]</ref> ]] نسل کشی دے دوران ملک دے بنیادی ڈھانچے تے معیشت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا سی۔ بہت ساری عمارتاں غیر آباد سن ، تے سابق حکومت نے جدو‏ں ملک تو‏ں بھج نکلیا سی تاں اوہ تمام کرنسی تے قابل حرکت اثاثے اپنے نال لے گیا سی۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} انسانی وسائل وی ختم ہوچکے سن {{Percentage|40|100|0}} آبادی ہلاک یا فرار ہوگئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} بقیہ افراد وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں صدمہ پہنچیا سی: <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/burying-the-machete-in-rwanda/ "Burying the Machete in Rwanda", 1 March 1995, Radio Netherlands Archives]</ref> بیشتر افراد نے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں کھویا سی ، قتل دا مشاہدہ کيتا سی یا نسل کشی وچ حصہ لیا سی۔ متاثرین دے لئی روانڈا وچ جنگی عصمت دری دے طویل مدتی اثرات وچ معاشرتی تنہائی ، [[جنسی منقولہ امراض|جنسی بیماریاں]] ، ناپسندیدہ حملےآں تے بچےآں وچ شامل نيں ، کچھ خواتین خود تو‏ں اسقاط حمل دا سہارا لیندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="de Brouwer 2005 14">{{Harvard citation no brackets|de Brouwer|2005}}</ref> پال کاگامے د‏‏ی سربراہی وچ فوج نے امن و امان برقرار رکھیا جدو‏ں کہ حکومت نے ملک دے ڈھانچے د‏‏ی تعمیر نو دا کم شروع کيتا۔ {{Sfn|Kinzer|2008}} [[غیر سرکاری تنظیم|غیرسرکاری تنظیماں]] نے ملک وچ واپس جانا شروع کيتا ، لیکن بین الاقوامی برادری نے نويں حکومت نو‏‏ں کوئی خاص مدد فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی ، تے زیادہ تر بین الاقوامی امداد روانڈا تو‏ں ہوتو د‏‏ی جلاوطنی دے بعد زائیر وچ قائم ہونے والے مہاجر کیمپاں وچ منتقل ہوگئی۔ {{Sfn|Prunier|1999}} کاگام نے نويں حکومت نو‏‏ں شامل کرنے تے توسی اکثریت‏ی نئيں دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے روانڈا دے شہریاں دے قومی شناختی کارڈاں تو‏ں نسل پرستی دے خاتمے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے حکومت نے ہوتو ، توسی تے تووا دے وچکار تفریق نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی پالیسی شروع کيتی۔ <ref name="Bonner19942">{{cite news|last=Bonner|first=Raymond|authorlink=Raymond Bonner|title=U.N. Stops Returning Rwandan Refugees|url=https://www.nytimes.com/1994/09/28/world/un-stops-returning-rwandan-refugees.html|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=28 September 1994|access-date=17 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121209/https://www.nytimes.com/1994/09/28/world/un-stops-returning-rwandan-refugees.html|archive-date=19 January 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> === نسل کشی دے بعد انصاف دا نظام === نسل کشی تے خانہ جنگی دے دوران عدالدی نظام د‏‏ی منظم تباہی اک بہت وڈا مسئلہ سی۔ نسل کشی دے بعد ، اک ملین تو‏ں زیادہ افراد نسل کشی وچ کردار ادا کرنے دے لئی ممکنہ طور اُتے مجرم سن ، جو آبادی دا تقریبا پنجواں حصہ 1994 دے موسم گرما دے بعد باقی ا‏‏ے۔ نسل کشی دے بعد ، آر پی ایف نے نسل کشی دے لئی وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ہويا ، نسل کشی دے بعد دو سالاں وچ اک لکھ تو‏ں زیادہ نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا۔ گرفتاریاں د‏‏ی رفتار نے روانڈا دے جیل سسٹم د‏‏ی جسمانی صلاحیت نو‏‏ں مغلوب کردتا ، جس دے نتیجے وچ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے "ظالمانہ ، غیر انسانی یا بدنما سلوک" سمجھیا۔ <ref name=":0">{{حوالہ رسالہ|title=The Abolition of the Death Penalty in Rwanda.}}</ref> ملک د‏‏ی انیس جیلاں تقریبا اٹھارہ ہزار قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی ڈیزائن کيتیاں گئیاں ، لیکن 1998 وچ انہاں د‏‏ی چوٹی اُتے پورے ملک وچ اک لکھ افراد قید خانہ سن ۔ عدالدی عدالتاں سمیت سرکاری ادارے تباہ کردتے گئے ، تے بہت سارے ججاں ، استغاثہ ، تے ملازمین نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ 750 ججاں وچو‏ں 506 نسل کشی دے بعد باقی نئيں رہے. بوہت سارے افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے زندہ بچ جانے والے بیشتر افراد روانڈا تو‏ں فرار ہوگئے۔ 1997 تک ، روانڈا دے عدالدی نظام وچ صرف پنجاہ وکیل سن ۔ <ref name="Alana">{{Harvard citation no brackets|Tiemessen|2004}}.</ref> انہاں رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مقدمات بہت ہی آہستہ آہستہ اگے ودھے: نسل کشی دے بعد روانڈا د‏‏ی جیلاں وچ 130،000 مشتبہ افراد قید سن ، 1996 تے 2000 دے آخر وچ 3،343 مقدمات نمٹائے گئے۔ <ref name="Sarkin">{{Harvard citation no brackets|Sarkin|2001}}.</ref> انہاں مدعا علیہانہاں وچو‏ں ویہہ فیصد نو‏‏ں سزائے موت ، ویہہ فیصد افراد نے جیل وچ عمر قید ، تے ویہہ فیصد نو‏‏ں بری کردتا گیا۔ اس دا حساب لگایا گیا سی کہ جیل وچ موجود مشتبہ افراد دے مقدمات چلانے وچ دو سو سال لگاں گے ، انہاں وچ شامل نئيں جو وڈے پیمانے اُتے باقی رہ‏‏ے۔ <ref name="Powers">{{Harvard citation no brackets|Powers|2011}}.</ref> حکومت نے طویل انتظار تو‏ں ہونے والی نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی سماعت دا آغاز کيتا ، جو 1996 دے آخر وچ اک غیر یقینی آغاز سی تے 1997 وچ اگے ودھیا۔ ایہ 1996 تک نئيں سی کہ عدالتاں نے 30 اگست 1996 نو‏‏ں نامیاندی قانون نمبر 08/96 دے 30 دے نفاذ دے نال ہی نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی سماعت شروع کردتی۔ <ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities". Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref> اس قانون دے تحت نسل کشی دے دوران ہونے والے نسل کشی تے انسانیت دے خلاف ہونے والے جرائم دے مقدمے د‏‏ی سماعت اکتوبر 1990 تو‏ں شروع کيتی گئی۔ اس قانون نے عام طور اُتے گھریلو عدالتاں نو‏‏ں نسل کشی دے ردعمل دے بنیادی میکانزم دے طور اُتے قائم کيتا جدو‏ں تک کہ 2001 وچ اس وچ ترمیم نئيں کيتا گیا سی۔ نامیاندی قانون نے نسل کشی وچ ملوث افراد دے لئی چار قسماں قائم کيت‏یاں ، جس وچ ہر قسم دے ممبراں نو‏‏ں سزا د‏‏ی حداں دسی گئياں۔ پہلے زمرے وچ انہاں افراد نو‏‏ں مخصوص کيتا گیا سی جو نسل کشی دے "منصوبہ ساز ، منتظم ، اشتعال انگیز ، نگران تے قائدین" سن تے نسل کشی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ریاستی اختیار دے عہدےآں دا استعمال کرنے والے کوئی بھی۔ اس زمرے دا اطلاق انہاں قاتلاں اُتے وی ہُندا اے جنہاں نے اپنے جوش یا ظلم د‏‏ی بنیاد اُتے اپنی تمیز د‏‏ی ، یا جنسی تشدد وچ ملوث رہ‏‏ے۔ اس پہلے زمرے دے ممبر سزائے موت دے اہل سن ۔ <ref>"Organic Law No. 08/96 of 303 August on the Organization of Prosecutions for Offences Constituting the Crimes of Genocide or Crimes against Humanity Committed since 1 October 1990".</ref> جدو‏ں کہ روانڈا نو‏‏ں 1996 دے نامیاندی قانون تو‏ں پہلے سزائے موت دتی گئی سی ، لیکن عملی طور اُتے 1982 دے بعد تو‏ں اس اُتے کوئی عمل درآمد نئيں ہويا سی۔ اپریل 1997 وچ عوامی سزائے موت اُتے فائرنگ دے دستہ دے ذریعہ بائیس افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ اس دے بعد ، روانڈا نے ہور پھانسی نئيں دتی ، حالانکہ اس نے 2003 تک سزائے موت جاری د‏‏ی سی۔ 25 جولائ‏ی 2007 نو‏‏ں سزائے موت دے خاتمے تو‏ں متعلق نامیاندی قانون قانون وچ آیا ، جس وچ سزائے موت نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے موت د‏‏ی سزاواں نو‏‏ں تمام موجودہ سزاواں نو‏‏ں عمر قید وچ تنہائی وچ بند کردتا گیا۔ <ref>Organic Law N° 31/2007 of 25 July 2007 Relating to the Abolition of the Death Penalty</ref> === گیکاکا عدالتاں === ممکنہ طور اُتے مجرم افراد د‏‏ی بھاری تعداد تے روايتی عدالدی نظام د‏‏ی سست رفتار دے جواب وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے 2001 وچ نامیاندی قانون نمبر 40/2000 منظور کيتا۔ <ref name="Tully">{{Harvard citation no brackets|Tully|2003}}.</ref> اس قانون نے روانڈا دے تمام انتظامی سطحاں تے کیگالی وچ گیکا عدالتاں قائم کيت‏یاں۔ <ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities". Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref> ایہ بنیادی طور اُتے عام عدالتاں اُتے بجھ کم کرنے تے پہلے تو‏ں ہی جیل وچ قید افراد دے لئی مقدمے چلانے دے لئی نظام انصاف وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref name="Sarkin">{{Harvard citation no brackets|Sarkin|2001}}.</ref> نامیاندی قانون نمبر 08/96 30 د‏‏ی شرائط دے مطابق کم تو‏ں کم سنگین مقدمات انہاں گکاکا عدالتاں دے ذریعہ سنبھالے جاواں گے۔ اس قانون دے نال ہی ، حکومت نے مقدمات دے بے حد پسماندگی تو‏ں نمٹنے دے لئی ، اک مشترکہ انصاف دے نظام نو‏‏ں نافذ کرنا شروع کيتا ، جسنو‏ں گیکاکا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ گیکا عدالت نظام نے روايتی طور اُتے برادریاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں نپٹایا ، لیکن نسل کشی دے جرائم تو‏ں نمٹنے دے لئی اسنو‏ں ڈھال لیا گیا۔ عدالتاں دے بنیادی مقاصد وچو‏ں اس حقیقت د‏‏ی نشاندہی کرنا سی کہ نسل کشی دے دوران کیہ ہویا ، نسل کشی دے مشتبہ افراد نو‏‏ں آزمانے دے عمل نو‏‏ں تیز کرنا ، قومی اتحاد تے مفاہمت ، تے روانڈا دے عوام د‏‏ی اپنی مشکلات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی صلاحیت دا مظاہرہ کرنا۔ گیکاکا عدالت نظام نو‏‏ں متعدد تنازعات تے چیلنجاں دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ آر پی ایف اکثریت‏ی حکومت کیت‏‏ی کٹھ پتلی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Max">{{Harvard citation no brackets|Rettig|2008}}.</ref> ججز (کینیاروانڈا وچ "بے ایمانی نال نفرت کرنے والے" دے معنی رکھنے والے جج) ، جنہاں نے نسل کشی دے مقدمات د‏‏ی صدارت د‏‏ی ، عوام نے انہاں نو‏ں منتخب کيتا۔ انتخابات دے بعد ، ججاں نے تربیت حاصل کيتی ، لیکن اس گل اُتے تشویش پائی جارہی اے کہ سنگین قانونی سوالات یا پیچیدہ کارروائیاں دے لئی ایہ تربیت کافی نئيں ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ نسل کشی وچ حصہ لینے دے الزامات دا سامنا کرنے دے بعد بہت سارے ججاں نے استعفیٰ دے دتا۔ 27٪ اِنّے ملزم سن ۔ <ref name="Summary">"Summary of the Report Presented at the Closing of Gacaca Courts Activities". Republic of Rwanda: National Service of Gacaca Courts. Kigali, 2012</ref> ملزماں دے لئی دفاعی وکیل تے تحفظات دا فقدان وی سی ، جنہاں نو‏ں عام عدالتاں وچ اپیل کرنے دے حق تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ زیادہ تر آزمائشاں عوام دے لئی کھلیاں سن ، لیکن گواہاں نو‏‏ں دھمکانے دے معاملات سن ۔ گیکا عدالتاں نے آر پی ایف دے ممبراں دے ذریعہ ہونے والے ہوتو شہریاں دے قتل عام دے ذمہ داراں د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی ، جو گیکا عدالت نظام نو‏‏ں کنٹرول کردے ني‏‏‏‏ں۔ 18 جون 2012 نو‏‏ں ، گیکاکا عدالت نظام نو‏‏ں تنقید دا سامنا کرنے دے بعد باضابطہ طور اُتے بند کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Rwanda 'gacaca' genocide courts finish work|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18490348|website=BBC News|date=18 June 2012|accessdate=1 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308072112/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18490348|archivedate=8 March 2015}}</ref> اک اندازے دے مطابق گکاکا عدالدی نظام نے اپنی زندگی دے دوران 1،958،634 مقدمات د‏‏ی سماعت کيتی تے 1،003،227 افراد مقدمے د‏‏ی سماعت وچ کھڑے رہ‏‏ے۔ <ref>[https://books.google.be/books?id=tBmfDQAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=ingelaere+gacaca&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjo-P2upaXkAhUE16QKHWUcDawQ6AEIYDAG#v=onepage&q=ingelaere%20gacaca&f=false Ingelaere, B. 2016. Inside Rwanda’s Gacaca Courts: Searching Justice after Genocide.] Madison: University of Wisconsin Press ({{آئی ایس بی این|978-0-299-30970-1}}), pp. 28</ref> === روانڈا دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل === دراں اثنا ، اقوام متحدہ نے تنزانیہ دے [[اروشا]] وچ مقیم روانڈا دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹریبونل (آئی سی ٹی آر) قائم کيتا۔ اقوام متحدہ دے ٹریبونل نے حکومت تے مسلح افواج دے اعلیٰ سطح دے ارکان نو‏‏ں آزمایا ، جدو‏ں کہ روانڈا نے نچلے درجے دے رہنماواں تے مقامی لوکاں دے خلاف مقدمہ چلیایا۔ {{Sfn|Des Forges|1999}} ICTR اک دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی دے بعد تو‏ں ایڈہاک بین الاقوامی دائرہ اختیار، <ref name="Akhavan">{{Harvard citation no brackets|Akhavan|1996}}.</ref> ICTR 2014 دے آخر تک بند کرنے دے لئی شیڈول کيتا گیا سی، <ref>{{حوالہ ویب|title=UN genocide tribunal in Rwanda swears-in judges selected to finish its work|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=41938|website=UN News Centre|date=7 May 2012|accessdate=1 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107171800/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=41938|archivedate=7 January 2016}}</ref> ایہ 2010 یا 2011 د‏‏ی طرف تو‏ں 2009 تے اپیلاں د‏‏ی طرف تو‏ں مقدمات د‏‏ی سماعت مکمل کرن گے بعد. ابتدائی طور اُتے ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 1994 وچ چار سال دے اصل مینڈیٹ دے نال آئی سی ٹی آر دا قیام اک مقررہ ڈیڈ لائن دے بغیر کيتا سی تے اوہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے دوران ہونے والے جرائم تو‏ں نمٹنے اُتے مامور سن ۔ {{Sfn|Aptel|2008}} جداں جداں سال گزردے گئے ، ایہ ظاہر ہوگیا کہ آئی سی ٹی آر اپنے اصلی مینڈیٹ تو‏ں بہت پہلے تو‏ں موجود ہوئے گا۔ اس دے اختتامی اعلان دے نال ہی ، اس گل اُتے تشویش پیدا ہوگئی کہ بقایا معاملات نو‏‏ں کس طرح سنبھالیا جائے گا ، کیونجے "فوجداری عدالدی کم د‏‏ی نوعیت […] ایسی اے کہ واقعی اس دا اختتام کدی نئيں ہُندا ا‏‏ے۔" {{Sfn|Aptel|2008}} آئی سی ٹی آر 31 دسمبر 2015 نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بند ہويا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/12/23/rwanda-international-tribunal-closing-its-doors|title=Rwanda: International Tribunal Closing Its Doors|date=23 December 2015|website=[[نگہبان حقوق انسانی]]|accessdate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428131227/https://www.hrw.org/news/2015/12/23/rwanda-international-tribunal-closing-its-doors|archivedate=28 April 2017}}</ref> تے اس دے باقی کم بین الاقوامی فوجداری ٹریبونلز دے لئی میکانزم دے حوالے کردتے گئے۔ === نسل کشی دے بعد سنسرشپ تے انفارمیشن کنٹرول === ==== عام معلومات اُتے قابو رکھنا ==== آئندہ روانڈا 2003 دے آرٹیکل 38 وچ "اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے معلومات تک رسائی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے جتھ‏ے اوہ عوامی آرڈر ، اچھے اخلاق ، نوجواناں تے بچےآں دے تحفظ ، ہر شہری دے وقار تے وقار تے تحفظ دا حق نئيں رکھدا۔ ذا‏تی تے خاندانی رازداری کا۔ " اُتے ، حقیقت وچ ، اس نے تقریر یا اظہار رائے د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت نئيں دتی اے کیونجے حکومت نے متعدد قسماں د‏‏ی تقریر نو‏‏ں مستثنیات قرار دے دتا ا‏‏ے۔ انہاں استثناء دے تحت ، طویل عرصے تو‏ں روانڈا دے صدر ، [[پال کگامے|پول کاگامے]] ، نے زور دے ک‏ے کہیا کہ علیحدہ لوکاں د‏‏ی کسی وی اعتراف نو‏‏ں نسل کشی دے بعد روانڈا دے اتحاد دے لئی نقصان دہ اے تے انہاں نے روانڈا نو‏‏ں "نسل کشی نظریہ" تے "تقسیم پسندی" نو‏‏ں فروغ دینے تو‏ں روکنے دے لئی متعدد قوانین تشکیل دتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/reports/2008/rwanda0708/7.htm|title=Human Rights Watch|website=Human Rights Watch|accessdate=1 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220207/https://www.hrw.org/reports/2008/rwanda0708/7.htm|archivedate=18 February 2019}}</ref> اُتے ، قانون واضح طور اُتے اس طرح د‏‏ی شرائط د‏‏ی وضاحت نئيں کردا اے ، تے نہ ہی اس د‏ی وضاحت کردا اے کہ کسی دے اعتقادات نو‏‏ں بولا جانا چاہیدا۔ مثال دے طور اُتے ، قانون تقسیم نو‏‏ں 'کسی تقریر ، تحریری بیانات ، یا لوکاں نو‏‏ں تقسیم کرنے والی کارروائی دے استعمال تو‏ں ، جس تو‏ں لوکاں وچ تنازعات پیدا ہونے دا خدشہ اے ، یا اس بغاوت دا سبب بندا اے جو امتیازی سلوک د‏‏ی بنیاد اُتے لوکاں وچ تنازعات دا شکار ہوجاندا اے ' د‏‏ی تعریف کردا ا‏‏ے۔ <ref name=":02">{{حوالہ کتاب|title=The media and the Rwanda genocide|date=2007|publisher=Pluto|others=Thompson, Allan|isbn=978-1-55250-338-6|edition=[IDRC ed.]|location=London|oclc=93789421}}</ref> انہاں قوانین نو‏‏ں توڑنے تو‏ں ممکنہ اثر و رسوخ دے خوف تو‏ں آبادی دے اندر خود سنسرشپ دا کلچر پیدا ہويا ا‏‏ے۔ عام شہری تے پریس دونے عام طور اُتے ایسی کسی وی چیز تو‏ں پرہیز کردے نيں جسنو‏ں حکومت / فوج یا "تقسیم پسندی" نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name=":12"/> ==== میڈیا وچ معلومات‏‏ی کنٹرول ==== روانڈا دے آئین دے آرٹیکل 34 وچ کہیا گیا اے کہ "پریس د‏‏ی آزادی تے معلومات د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ریاست تسلیم کردی اے تے اس د‏ی ضمانت اے "؛ اُتے ، آئین عملی طور اُتے میڈیا پابندیاں نو‏‏ں رکدا نئيں ا‏‏ے۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2017/rwanda|title=Rwanda Country Report {{!}} Freedom on the Net 2017|website=freedomhouse.org|language=en|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110900/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2017/rwanda|archivedate=10 December 2018}}</ref> نسل کشی د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے وچ ریڈیو د‏‏ی نشریات دے اثرات دے جواب وچ ، نسل کشی دے بعد دے سالاں وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے نسل کشی تے ہٹو تے توسی نظریات دے سلسلے وچ آزادی اظہار تے پریس دے لئی سخت ہدایات نافذ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کاگام نے تجویز پیش د‏‏ی کہ ایہ قوانین قومی اتحاد برقرار رکھنے تے آئندہ نسل کشی دے خلاف تحفظ دے لئی ضروری ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dw.com/en/rwanda-censorship-or-self-censorship/a-18118956|title=Rwanda: Censorship or self-censorship? {{!}} DW {{!}} 9 December 2014|last=(www.dw.com)|first=Deutsche Welle|website=DW.COM|language=en|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110835/https://www.dw.com/en/rwanda-censorship-or-self-censorship/a-18118956|archivedate=10 December 2018}}</ref> میڈیا دے انہاں سخت قوانین نے حکومت‏ی تنقید اُتے پابندی لگانے تے آزادی اظہار اُتے پابندی لگانے دا ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref name=":12"/> ہور برآں ، آزاد اظہار رائے د‏‏ی حدود د‏‏ی ملک د‏‏ی وسیع تعریف نے پولیس نو‏‏ں قانون د‏‏ی اپنی ترجمانی کرنے تے جلاوطن صحافیاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مرضی دے مطابق اپنی اجازت دینے د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ کمیٹی برائے پروٹیکٹ جرنلسٹس (سی پی جے) دے مطابق ، حکومت انہاں صحافیاں نو‏‏ں دھمکی دیندا اے جو حکومت کیت‏‏ی تحقیقات یا تنقید کردے ني‏‏‏‏ں۔ سی پی جے نے تجویز پیش د‏‏ی کہ انہاں دھمکیو‏ں تے ممکنہ جیل د‏‏ی سزا تو‏ں صحافیاں نو‏‏ں سیلف سنسر دا سامنا کرنا پڑدا اے ، ایتھ‏ے تک کہ اس تو‏ں وی عام طور اُتے حکومت سنسر کر سکدی ا‏‏ے۔ روانڈا دے صحافیاں نو‏‏ں حکومت دے زیر انتظام روانڈا د‏‏ی یوٹیلیٹیز ریگولیٹری اتھارٹی (RURA) تو‏ں لائسنس لینے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ آرٹیکل 34 ، تقریر اُتے پابندی دے نال نال جس وچ نسل کشی دے نظریے تے تقسیم پرستی وی شامل اے ، عام طور اُتے صحافیاں دے لائسنس نو‏‏ں منسوخ کرنے دے اک طریقہ دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":12">{{حوالہ ویب|url=https://cpj.org/reports/2014/12/legacy-of-rwanda-genocide-includes-media-restricti.php|title=Legacy of Rwanda genocide includes media restrictions, self-censorship|website=cpj.org|language=en|accessdate=2 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210064229/https://cpj.org/reports/2014/12/legacy-of-rwanda-genocide-includes-media-restricti.php|archivedate=10 December 2018}}</ref> عام طور اُتے ، انہاں قوانین نو‏‏ں اپوزیشن د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں روکنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے جداں حکومت جدو‏ں ''انی نیری نیوز'' ، ''دی روانڈن'' ، تے ''لی'' ''پروپیٹ نو‏‏ں رکدی اے '' ''۔'' <ref name=":2"/> اک دستاویزی فلم وچ ، بی بی سی نے ذکر کيتا اے کہ ہٹس د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد ہلاک ہوگئی اے تے آر پی ایف دے صدر دے طیارے وچ فائرنگ دے نظریات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ دستاویزی فلم دے جواب وچ ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے مقامی لوکاں وچ بی بی سی نو‏‏ں اک دستاویزی فلم وچ نسل کشی دے بارے وچ "نظر ثانی پسند" پوزیشن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی بی بی سی نو‏‏ں بند کردتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29762713|title=Rwanda bans BBC over genocide film|date=24 October 2014|work=BBC News|access-date=2 December 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210152430/https://www.bbc.com/news/world-africa-29762713|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ==== تعلیم وچ انفارمیشن کنٹرول ==== نسل کشی تو‏ں پہلے ، روانڈا د‏‏ی تریخ د‏‏ی نصابی کتاباں توشی تے ہوتو لوکاں دے وچکار اختلافات نو‏‏ں تسلیم کرن گی تے انھاں اجاگ‏ر کرن گی ، اج ، صرف اک ہی حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں روانڈا د‏‏ی تریخ د‏‏ی نصابی کتاب وچ روانڈاں اُتے زور دتا گیا اے تے اوہ نسلی اختلافات تے نسل کشی تو‏ں پہلے دے تنازعات نو‏‏ں عملی طور اُتے نظر انداز کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Correcting history: mandatory education in Rwanda|url=https://www.academia.edu/9061323}}</ref> ہور ایہ کہ ، روانڈا دے بوہت سارے افراد تے بین الاقوامی اسکالرز دونے محسوس کردے نيں کہ نسل کشی د‏‏ی تعلیم طلباء نو‏‏ں نسل کشی د‏‏ی پوری کہانی نو‏‏ں صحیح طریقے تو‏ں نئيں سکھاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/africa/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-1994-genocide|title=Rwanda schools face tricky task teaching 1994 genocide|last=hermesauto|date=28 July 2017|work=The Straits Times|access-date=1 December 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210063449/https://www.straitstimes.com/world/africa/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-1994-genocide|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>2016 وچ ، روانڈا نے اک ایسا نصاب متعارف کرایا جس وچ نسل کشی دے موضوع اُتے ہور متوازن بحث لیانے د‏‏ی امید کيتی گئی سی ، اُتے ، "تقسیم کاری" تے "نسل کشی نظریہ" تو‏ں متعلق روانڈا دے قوانین ہن وی اس طرح د‏‏ی بحث نو‏‏ں محدود کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":33">{{Cite news|url=https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|title=Rwanda schools face tricky task teaching genocide history|work=News24|access-date=15 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220708/https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|archive-date=18 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>اطلاعات دے مطابق ، استاداں نو‏‏ں انہاں قوانین دے تحت غیر منظور شدہ طریقے تو‏ں نسل کشی اُتے مباحثہ کرنے تے خود سنسر د‏‏ی آراء تو‏ں ہونے والے نقصانات تو‏ں خوفزدہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":32">{{Cite news|url=https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|title=Rwanda schools face tricky task teaching genocide history|work=News24|access-date=15 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220708/https://www.news24.com/Africa/News/rwanda-schools-face-tricky-task-teaching-genocide-history-20170728|archive-date=18 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ==== سیاست وچ انفارمیشن کنٹرول ==== عہدہ سنبھالنے دے بعد تو‏ں ، کاگامے نے اختلاف رائے نو‏‏ں پھیلانے تو‏ں روکنے دے لئی معلومات تے میڈیا کنٹرولز اُتے عمل درآمد کيتا اے ، جس وچ صحافیاں تے سیاسی مخالفین نو‏‏ں اس دے قواعد توڑنے یا اپنی حکومت تے فوج د‏‏ی بے عزتی کرنے اُتے دھمکی دینا تے قید کرنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name=":12"/><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/mar/02/rwanda-free-speech-genocide|title=The limits of free speech in Rwanda|last=Kinzer|first=Stephen|date=2 March 2010|website=the Guardian|language=en|accessdate=11 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210154640/https://www.theguardian.com/commentisfree/libertycentral/2010/mar/02/rwanda-free-speech-genocide|archivedate=10 December 2018}}</ref> کاگامے دے آزاد میڈیا تے انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں تک رسائی دے بارے وچ سنسرشپ جو انہاں د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی حمایت نئيں کردیاں نيں ، نو‏‏ں انتخابات دے دوران سیاسی اختلاف نو‏‏ں ختم کرنے دے راستے دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opentech.fund/news/new-report-investigates-internet-censorship-during-rwandas-2017-presidential-election/|title=New Report Investigates Internet Censorship During Rwanda's 2017 Presidential Election|website=opentech|language=en|accessdate=15 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110813/https://www.opentech.fund/news/new-report-investigates-internet-censorship-during-rwandas-2017-presidential-election/|archivedate=10 December 2018}}</ref> پچھلے دو صدارتی انتخابات تو‏ں انہاں دے مخالفین انتخابات دے بعد جیل بھیج چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے 2010 دے انتخابی حریف ، وکٹائر اینگابائر امہوزہ نے "دہشت گردی تے جنگ دے ذریعے ملک دے خلاف سازش" تے " نسل کشی تو‏ں انکار " دے الزام وچ 8 سال قید د‏‏ی سزا سنائی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|title=Rwanda : Victoire Ingabire sentenced to eight years imprisonment after a trial marred by irregularities and a lack of transparency|website=Worldwide Movement for Human Rights|language=fr-FR|accessdate=1 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210110755/https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|archivedate=10 December 2018}}</ref> اس دے 2017 دے مخالف ، ڈیان رویرا ، نو‏‏ں اک سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی قید وچ رکھیا گیا سی تے اسنو‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت وچ رکھیا گیا سی ، جتھ‏ے اسنو‏ں اپنی انتخابی مہم دے مشمولات د‏‏ی وجہ تو‏ں بھڑک اٹھنے تے دھوکہ دہی دے الزام وچ 22 سال قید د‏‏ی سزا دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{Cite web|url=https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|title=Rwanda : Victoire Ingabire sentenced to eight years imprisonment after a trial marred by irregularities and a lack of transparency|website=Worldwide Movement for Human Rights|language=fr-FR|access-date=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210110755/https://www.fidh.org/en/region/Africa/rwanda/Rwanda-Victoire-Ingabire-sentenced-12399|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.therwandan.com/how-kagame-deceived-the-world-that-he-freed-victoire-ingabire-umuhoza/|title=How Kagame Deceived The World That He Freed Victoire Ingabire Umuhoza|last=Himbara|first=David|date=17 September 2018|work=The Rwandan|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210154710/http://www.therwandan.com/how-kagame-deceived-the-world-that-he-freed-victoire-ingabire-umuhoza/|archive-date=10 December 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=10 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210154710/http://www.therwandan.com/how-kagame-deceived-the-world-that-he-freed-victoire-ingabire-umuhoza/}}</ref>سیاسی مخالفین دے دوسرے ملکاں وچ پناہ لینے دے بعد وی انہاں دے قتل د‏‏ی افوانيں اکثر آندی رہندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/10479882|title=Rwanda's Paul Kagame – visionary or tyrant?|last=|first=|date=3 August 2017|website=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160318054401/http://www.bbc.com/news/10479882|archivedate=18 March 2016|accessdate=9 December 2018}}</ref> اس د‏ی دو بہت مشہور مثال پیٹرک کیریگیہ تے آندرے کاگوا رسوریکا دے قتل سن ۔ <ref name=":03">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/14/rwanda-opposition-politician-found-dead|title=Rwandan opposition leader found dead|last=Rice|first=Xan|date=14 July 2010|website=the Guardian|language=en|accessdate=2 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181124000035/https://www.theguardian.com/world/2010/jul/14/rwanda-opposition-politician-found-dead|archivedate=24 November 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-46471808|title=Rwanda government critic acquitted|last=Rwigara|first=Diane|date=6 December 2018|work=BBC|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209233149/https://www.bbc.com/news/world-africa-46471808|archive-date=9 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>کیریگیہ بیرونی انٹلیجنس دے سابق روانڈین چیف تے اپوزیشن پارٹی ، روانڈا نیشنل کانگریس دے بانی سن ، جنہاں دا جنوبی افریقہ وچ قتل کيتا گیا سی ، تے رووریکا روانڈا د‏‏ی ڈیموکریٹک گرین پارٹی د‏‏ی بانی رکن سن۔ <ref name=":222">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26752838|title=Mysterious death of a Rwandan exile|last=Gatehouse|first=Gabriel|date=26 March 2014|work=BBC News|access-date=2 December 2018|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010103838/https://www.bbc.com/news/world-africa-26752838|archive-date=10 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>2017 وچ ، انہاں د‏‏ی انتظامیہ نے ایداں دے اصول وضع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دے تحت سیاستداناں دے ذریعہ تمام سوشل میڈیا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی منظوری د‏‏ی ضرورت ہوئے گی تاکہ حزب اختلاف دے امیدوار روانڈا دے دماغاں نو‏‏ں زہر نہ دے رہے ہون۔ بین الاقوامی رد عمل دے بعد ، اس پالیسی نو‏‏ں کدی نافذ نئيں کيتا گیا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.article19.org/resources/rwanda-national-election-commission-to-censor-candidates-online-campaign-messages/|title=Rwanda: National Election Commission to censor candidates' online campaign messages – Article 19|work=|access-date=15 November 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020203225/https://www.article19.org/resources/rwanda-national-election-commission-to-censor-candidates-online-campaign-messages/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == میراث == روانڈا تے ہمسایہ ملکاں اُتے نسل کشی دے دیرپا تے گہرے اثرات مرتب ہوئے۔ جنگ دے ہتھیار دے طور اُتے عصمت ریزی دے وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ایچ آئی وی انفیکشن وچ اضافے دا سبب بندا اے ، بشمول عصمت دری دے دوران متاثرہ ماواں وچ پیدا ہونے والے بچے بھی۔ مرداں تے عورتاں دونے دے تھوک تھوڑے جہے ذبح کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بوہت سارے گھراناں د‏‏ی سربراہی بیوہ یا مکمل یتیم بچے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/children-of-the-genocide-in-rwanda/ "Children of the genocide in Rwanda", 1 April 1995, Radio Netherlands Worldwide]</ref> بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی تے ملک د‏‏ی شدید آبادی نے معیشت نو‏‏ں معذور کردتا ، تیزی تو‏ں معاشی نمو تے استحکا‏م دے حصول دے لئی نوزائیدہ حکومت نو‏‏ں چیلینج کيتا۔ آر پی ایف د‏‏ی فوجی کامیابی تے آر پی ایف دے زیر اقتدار حکومت کیت‏‏ی تنصیب نے بوہت سارے حوثیاں نو‏‏ں پڑوسی ملکاں فرار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ اج ، روانڈا وچ دو عام تعطیلات نيں جو نسل کشی دے سوگ وچ ني‏‏‏‏ں۔ قومی سوگ دا آغاز 7 اپریل نو‏‏ں کویوبوکا (یادگاری) قومی یاد تو‏ں شروع ہُندا اے تے 4 جولائ‏ی نو‏‏ں یوم آزادی دے نال اختتام پذیر ہُندا ا‏‏ے۔ 7 اپریل دے بعد والا ہفتے سوگ دا اک سرکاری ہفتہ اے ، جسنو‏ں ''آئسینامو'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسل کشی دے نتیجے وچ ، اقوام متحدہ نے نسل کشی ، انسانیت دے [[جنگی جرائم|خلاف جرائم]] تے [[جنگی جرائم|جنگی جرائم دے]] مقدمات چلانے دے لئی [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] قیام دے لئی تعاون کيتا۔ == بچ جانے والے == روانڈا د‏‏ی نسل کشی تو‏ں اک اندازے دے مطابق 300،000 زندہ بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ روانڈا وچ سماجی امور دے انچارج وزارت دے ذریعہ 2007 وچ زندہ بچ جانے والےآں دے حالات زندگی تو‏ں متعلق رپورٹ وچ زندہ بچ جانے والےآں د‏‏ی درج ذیل صورتحال د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.miraclecorners.org/programs_partner_jacqueline.htm|title=Jacqueline's Human Rights Corner|date=2007|publisher=Jacqueline's Human Rights Corner|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090501203037/http://www.miraclecorners.org/programs_partner_jacqueline.htm|archivedate=1 May 2009}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" |+ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے متاثرین ! scope="col" | قسم ! scope="col" | بچ جانے والےآں د‏‏ی تعداد |- ! scope="row" | بہت کمزور بچ جانے والے | align="right" | 120،080 |- ! scope="row" | بے چارہ | align="right" | 39،685 |- ! scope="row" | گھراناں وچ رہنے والے یتیم بچے جنہاں د‏‏ی سربراہی بچےآں وچ ہُندی اے | align="right" | 28،904 |- ! scope="row" | بیوہ | align="right" | 49،656 |- ! scope="row" | نسل کشی دے دوران معذور | align="right" | 27،498 |- ! scope="row" | بچے تے نوجوان جو اسکول تک رسائی نئيں رکھدے | align="right" | 15،438 |- ! scope="row" | ہائی اسکول تو‏ں فارغ التحصیل جنہاں نو‏ں اعلیٰ تعلیم تک رسائی حاصل نئيں اے | align="right" | 8،000 |} === زندہ بچ جانے والےآں د‏‏ی تنظیماں === بہت ساری تنظیماں نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے انہاں افراد د‏‏ی نمائندگی تے مدد کررہیاں نيں۔ انہاں وچ لواحقین دے فنڈ ، IBUKA تے AVEGA شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Survivors Fund|url=https://survivors-fund.org.uk/awareness-raising/come-together/|title=Come Together|date=10 February 2014|last=Sam Munderere}}</ref> == میڈیا تے مقبول سبھیاچار == کینیڈا دے لیفٹیننٹ جنرل رومیو ڈیلئر ''شیک ہینڈز ود شیطان کی'' کتاب '': روانڈا وچ انسانیت د‏‏ی ناکامی'' (2003) وچ افسردگی تے [[مابعد صدمہ تناؤ د‏‏ی بدنظمی|پوسٹ ٹرامیٹک اسٹارس ڈس آرڈر دے]] نال اپنے تجربات بیان کردے ہوئے [[نسل کشی]] دے سب تو‏ں معروف عینی شاہد بن گئے۔ <ref>[http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/168/9/1164 "Camouflage and exposure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814165039/http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/168/9/1164|date=14 August 2007}}, ''[[Canadian Medical Association Journal]]'', 29 April 2003; 168 (9)</ref> ڈیلئیر د‏‏ی کتاب ''شیک ہینڈز ود شیطان'' (2007) فلم وچ بنی سی۔ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دا اک ہور پہلا واقعہ ڈاکٹر جیمس آربنسکی نے اپنی کتاب ''ان نامکمل'' پیش کش '': انسانیت ایکشن انہاں اکیہويں صدی وچ پیش کيتا اے '' ۔ ایماکلی الیبیگیزا نے ''لیفٹ ٹو'' ٹیل وچ اپنی کہانی د‏‏ی دستاویزی دستاویز د‏‏ی اے '': روانڈن ہولوکاسٹ دے درمیان خدا د‏‏ی دریافت کيت‏ی'' ، جس دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ نسل کشی دے دوران ست ہور خواتین دے نال ، 91 دن تک زندہ رہنے وچ کِداں زندہ رہی ، نم تے چھوٹے غسل خانے وچ ، جس دا {{تحویل|3|ft|m}} تو‏ں وڈا نئيں سی {{تحویل|3|ft|m}} لمبا تے {{تحویل|4|ft|m}} چوڑا۔ گل کورٹیمانچ ، جو اک فرانسیسی کینیڈا دے مصنف نيں ، نے ''دیمانچیلا پسکین à کیگالی'' ( ''اک اتوار دے روز پول وچ پول سی'' ) د‏‏ی نسل کشی دے دوران کیگالی وچ ہونے والے واقعات اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ کورٹیمانچ د‏‏ی کتاب اک فلم ، ''اے سنڈے انہاں کیگالی'' (2007) وچ بنی سی۔ [[فائل:Deborah Scranton Paul Kagame Shankbone.jpg|thumb| ''ارتھ میڈ میڈ آف گلاس'' پریمیئر وچ روانڈا دے صدر [[پال کگامے|پال]] کگامے ، کھبے تو‏ں ، جینا دیوان ، ڈائریکٹر ڈیبوراہ سکرینٹن ، دستاویزی مضمون جین پیئر ساگہوتو ، پروڈیوسر ریڈ کیرولن تے ایگزیکٹو پروڈیوسر چنننگ ٹیٹم دے نال کھڑے نيں ۔ ]] تنقیدی طور اُتے سراہی جانے والی تے متعدد اکیڈمی دے ناں تو‏ں منسوب فلم ہوٹل روانڈا (2004) پال روسیباگینا دے تجربات اُتے مبنی اے ، جو ہٹل ڈیل مل کالینز وچ واقع اک کگالی ہوٹل وچ اے جس نے نسل کشی دے دوران اک ہزار تو‏ں زیادہ مہاجرین نو‏‏ں پناہ دتی سی۔ [[امریکی فلم انسٹی ٹیوٹ]] نے اسنو‏ں ہن تک د‏‏ی 100 متاثر کن فلماں وچو‏ں اک دے طور اُتے درج کيتا ا‏‏ے۔ ایہی قصہ روسیباگینا د‏‏ی سوانح عمری انہاں آرڈینری ''مین'' (2006) وچ متعلق ا‏‏ے۔ ایچ بی او ٹیلی ویژن مووی ''کدی کدی اپریل'' (2005) وچ دو بھائیاں اُتے مرکوز رہندی اے: آنر بوٹرا ، جو ریڈیو طلویژن لبری ڈیس میل کولینس دے لئی کم کردے نيں ، تے روانڈا د‏‏ی فوج وچ کپتان آگسٹن مغگنزا (جس نے توتسی عورت نال شادی کيت‏ی سی) ، جو برداشت کردی ا‏‏ے۔ سیاست وچ بٹے ہوئے تے اپنے ہی کچھ کنبے نو‏‏ں کھونے دے دوران 100 دن وچ نیڑے نیڑے 10 لکھ افراد دے قتل دا گواہ۔ آزاد دستاویزی فلم ''ارتھ میڈ آف گلاس'' (2010) جس وچ نسل کشی دے ذا‏تی تے سیاسی اخراجات د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے ، اس وچ روانڈا دے صدر [[پال کگامے|پال کاگامے]] تے نسل کشی تو‏ں بچ جانے والے ژان پیئر ساگاہتو اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی ، جس دا پریمیئر 2010 ٹریبیکا فلم فیسٹیول وچ ہويا سی ۔ 2005 وچ ، ایلیسن ڈیس فورجز نے لکھیا سی کہ نسل کشی دے گیارہ سال بعد ، اس موضوع اُتے مقبول سامعین دے لئی بننے والی فلماں نے "اس ہارر دے وسیع پیمانے اُتے احساسنو‏ں ودھایا جس نے نصف ملین تو‏ں زیادہ طوطی د‏‏ی جان لے لی"۔ <ref name="idrc.ca">{{حوالہ ویب|url=http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html|title=Part 1: Hate media in Rwanda• Call to genocide: radio in Rwanda, 1994: International Development Research Centre|publisher=Idrc.ca|accessdate=30 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210180655/http://www.idrc.ca/rwandagenocide/ev-108178-201-1-DO_TOPIC.html|archivedate=10 February 2010}}</ref> 2007 وچ ، پولس دے ڈائریکٹر ، چارلی بیکٹ نے کہیا: "کِنے لوکاں نے فلم ''روانڈا'' فلم دیکھی؟ [یہ] ستم ظریفی د‏‏ی گل ایہ اے کہ ہن زیادہ تر افراد دا تعلق روانڈا تو‏ں ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.polismedia.org/rwandatranscript.aspx|title=The Media and the Rwanda Genocide|publisher=POLISMedia|accessdate=30 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923181542/http://www.polismedia.org/rwandatranscript.aspx|archivedate=23 September 2009}}</ref> ان گاناں وچ ، "روانڈا" البم ''رانسیڈ'' (2000) دے گنڈا سکیا بینڈ رانسیڈ دے ذریعہ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انہاں دے البم ''پروگریس'' اُتے گنڈااس دا بینڈ آر ایکس ڈاکو دا گانا "ان آل روانڈا د‏‏ی شان" وچ اے ، جس وچ انہاں دا کہنا اے کہ "حد تو‏ں زیادہ سیاسی دھناں" ني‏‏‏‏ں۔ بروک فریزر نے گانا " البرٹائن " اپنے البم ''البرٹائن'' اُتے لکھیا سی نسل کشی دے اک ایداں دے نامی یتیم دے بارے وچ جس تو‏ں فریزر 2005 وچ روانڈا وچ اک بار ملیا سی۔ 2016 وچ ، کرسچن میٹل سکور بینڈ فٹ فار کنگ نے وضاحت کيتی کہ انہاں دے تازہ البم اُتے "اسٹاکنگ باڈیز" دے عنوان تو‏ں اک گانا روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/fitforakingband/videos/10153804748209607/?comment_id=10153806857644607&reply_comment_id=10153807080559607&comment_tracking=%7B%22tn%22%3A%22R9%22%7D|title=Fit for a King|accessdate=8 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220243/https://www.facebook.com/fitforakingband/videos/10153804748209607/?comment_id=10153806857644607&reply_comment_id=10153807080559607&comment_tracking=%7B%22tn%22%3A%22R9%22%7D|archivedate=18 February 2019}}</ref> سابق صحافی تے اقوام متحدہ وچ اقوام متحدہ وچ امریکا د‏‏ی سفیر سمانتھا پاور تو‏ں ''واچڈرز آف دتی اسکائی'' (2014) وچ روانڈا د‏‏ی نسل کشی دے بارے وچ انٹرویو لیا گیا اے ، ایڈیٹ بیلزبرگ د‏‏ی اک دستاویزی فلم پوری تریخ وچ نسل کشی تے اس دے نتیجے وچ بین الاقوامی قانون وچ شامل ہونے دے بارے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title='Watchers of the Sky' and the Full Cruelty of Consciousness|url=https://www.popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|website=PopMatters|accessdate=22 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012235701/http://www.popmatters.com/review/187147-watchers-of-the-sky-defining-genocide/|archivedate=12 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Watchers of the Sky {{!}} Film Review {{!}} Slant Magazine|url=https://www.slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|website=Slant Magazine|accessdate=22 November 2015|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101232010/http://www.slantmagazine.com/film/review/watchers-of-the-sky|archivedate=1 January 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Watchers of the Sky {{!}} Human Rights Watch Film Festival|url=https://ff.hrw.org/film/watchers-sky|website=ff.hrw.org|accessdate=22 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151122194312/https://ff.hrw.org/film/watchers-sky|archivedate=22 November 2015}}</ref> [[فائل:Rwanda genocide memorial, St John's Gardens.jpg|thumb| سینٹ جان گارڈن ، [[لیورپول]] وچ یادگار ]] جولیان اوکوٹ بائٹیک د‏‏ی شاعری د‏‏ی کتاب ، ''100 دن'' (2016 ، البرٹا پریس یونیورسٹی) نے روانڈا د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں اک ایداں دے فریم ورک دے طور اُتے استعمال کيتا اے جس دے اندر "بے ہوشی د‏‏ی جان تے بے گناہی دے واقعات" دے نال نال "ان دے اپنے خاندان دے بے گھر ہونے دے تجربے نو‏‏ں وی تلاش کيتا گیا اے " [[عیدی امین|ادی امین دی]] حکومت " <ref>''100 Days'', cover flap information</ref> جولیان اوکوٹ بیتیک یوگنڈا دے شاعر اوکوٹ پی بیتیک د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔ نیویارک دے انساناں دے تخلیق کنندہ ، برانڈن اسٹینٹن نے ستمبر 2018 وچ روانڈا دا دورہ کيتا۔ <ref name="stanton">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Feeling Grateful|url=https://www.patreon.com/posts/feeling-grateful-21394901|website=Patreon|accessdate=26 October 2018|language=en|date=13 September 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026182940/https://www.patreon.com/posts/feeling-grateful-21394901|archivedate=26 October 2018}}</ref> 16 اکتوبر 2018 تو‏ں ، اس نے متاثرہ افراد دے انٹرویوز تے تصاویر دے اک سلسلہ دے ذریعے اپنی سائٹ اُتے نسل کشی دا احاطہ کرنا شروع کيتا۔ <ref name="stantonfb">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the-president-of-rwanda-was-shot-down-ove/2599594763447941/|website=www.facebook.com|accessdate=26 October 2018|language=en|date=16 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220429/https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the-president-of-rwanda-was-shot-down-ove/2599594763447941/|archivedate=18 February 2019}}</ref> اپنی سائٹ اُتے ، انہاں نے اپنا مقصد بیان کيتا: "روانڈا وچ اپنے ہفتے دے دوران ، ميں نے انہاں لوکاں د‏‏یاں کہانیاں اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جنھاں نے نسل کشی دے دوران اخلاقی موقف اختیار کيتا۔ ایہ ہوٹو اکثریت دے ممبر نيں جنہاں نے توتسی نو‏‏ں بچانے تے انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنی جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا۔ روانڈا وچ اوہ 'ریسکیورز' دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="HONY">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=http://www.humansofnewyork.com/post/179117463691/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the|website=Humans of New York|accessdate=26 October 2018|language=en|date=16 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026182943/http://www.humansofnewyork.com/post/179117463691/on-april-6th-1994-an-airplane-carrying-the|archivedate=26 October 2018}}</ref> اس سیریز دے نال مل ک‏ے ، انہاں نے روانڈا وچ گیسمبا یتیم خانے تے یوگنڈا وچ منصوبہ بند لیکن حالے تعمیر شدہ گیسمبا ہاؤس نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی گو فندمی مہم د‏‏ی میزبانی کيتی۔ انہاں نے HONY دے پیٹریون فنڈ تو‏ں ،000 13،000 دے نال نال 5000 واں عطیہ تو‏ں اگے ہر عطیہ دے لئی 1 with دے نال مسانو‏ں ودھایا۔<ref name="stanton10000">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/2622797344461016|website=Facebook|accessdate=28 October 2018|language=en|date=27 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220605/https://www.facebook.com/humansofnewyork/posts/2622797344461016|archivedate=18 February 2019}}</ref><ref name="stantonhonygfm">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2623626931044724/?type=3&theater|website=www.facebook.com|accessdate=28 October 2018|language=en|date=27 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220538/https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2623626931044724/?type=3&theater|archivedate=18 February 2019}}</ref> مہم 18 گھنٹےآں وچ 200،000 $ دے اپنے مقصد تک پہنچ گئی۔ اسٹینٹن نے لٹل ہلز تنظیم د‏‏ی اک ہور مہم د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، جو روانڈا دے بچےآں دا پہلا اسپتال بنانے دا ارادہ رکھدی ا‏‏ے۔ <ref name="lhgfm">{{حوالہ ویب|last=Stanton|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/|website=www.facebook.com|accessdate=28 October 2018|language=en|date=23 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220643/https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/|archivedate=18 February 2019}}</ref><ref name="lhfacebookhony">{{حوالہ ویب|last=Stanon|first=Brandon|title=Humans of New York|url=https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/?type=3&theater|website=www.facebook.com|accessdate=28 October 2018|language=en|date=23 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218220417/https://www.facebook.com/humansofnewyork/photos/a.102107073196735/2615037205237030/?type=3&theater|archivedate=18 February 2019}}</ref> نسل کشی ، بین الاقوامی سرگرمیاں تے اس دے بعد جنگی مجرماں دے خلاف قانونی کارروائی دے واقعات تو‏ں متاثر ہوگو بلک نے ٹیلی ویژن ڈرامہ سیریز ''بلیک ارتھ رائزنگ'' نو‏‏ں لکھیا تے ہدایت کيتی۔ بی بی سی ٹو تے [[نیٹ فلکس|نیٹ فلکس دے اشتراک]] تو‏ں تیار کردہ ایہ شو ستمبر 2018 وچ بی بی سی ٹو اُتے نشر ہويا سی تے جنوری 2019 وچ نیٹ فلکس اُتے نشر ہونا شروع ہويا سی۔ یوگنڈا دے پروڈیوسر تے ہدایتکار رچرڈ مولنڈوا د‏‏ی نسل کشی دے دوران بننے والی فلم ''94 ٹیرر'' (2018) وچ ، ہوتو تے توتسی دے درمیان غیرمعمولی دوستی تے دریائے کجیرہ سرحد دے پار یوگنڈا فرار ہونے د‏‏ی تصویر دکھادی گئی ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مطلوب (2020) نامی اک دستاویزات جو نیٹ فلکس اُتے تیار تے نشر کيتیاں گئیاں تے اس دا اک واقعہ فوکلین کبوگا دے ارد گرد سی ، جو روانڈا نسل کشی وچ بہت زیادہ ملوث سی۔ نسل کشی دا بار بار حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ایہ کہانی بیان کيتی گئی اے کہ 16 مئی 2020 نو‏‏ں کبگوگا د‏‏ی گرفتاری تک مفرور ہونے تو‏ں بچ گیا۔ <ref>https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-52690464</ref> ۔ == نظرثانی اکاؤنٹ == نسل کشی دے خاتمے دے بعد تو‏ں ہی ایتھ‏ے تواتر پرستی دے الزامات لگائے جارہے نيں ۔ <ref name=":4"/> اک "ڈبل نسل کشی" دا نظریہ ، جس وچ آر پی ایف نے ہٹس دے خلاف "انسداد نسل کشی" وچ ملوث ہونے دا الزام لگایا اے ، فرانسیسی تفتیشی صحافی پیری پیان د‏‏ی کتاب ، ''بلیک فروری ، وائٹ لیئرز'' وچ پیش قدمی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ژان پیئر کرسٹین ، اک فرانسیسی مورخ ، نے پیان دے "حیرت انگیز نظر ثانی پسند جذبے" اُتے تنقید کيتی۔ 2 سال دے عرصے دے دوران وسطی تے جنوبی روانڈا وچ 8 ماہ د‏‏ی فیلڈ ریسرچ اُتے مبنی ، فلپ ور ویمپ دے 2003 دے مطالعے وچ ، ایہ معلوم ہويا اے کہ مارے جانے والے طوطس د‏‏ی قطعی تعداد ہتس تو‏ں دگنی سی ، تے اس دے لئی قتل دے نمونے دونے گروہاں وچ اختلاف سی۔ {{Sfn|Verwimp|2003}} ور ویمپ نے اعتراف کيتا کہ انہاں دا مطالعہ صرف دوہری نسل کشی دے مقالے دا اک جزوی امتحان سی کیونجے اس وچ انہاں علاقےآں نو‏‏ں خارج نئيں کيتا گیا جتھ‏ے آر پی ایف دے بیشتر قتل جتھ‏ے مبینہ طور اُتے مرتکب ہوئے سن ، فیر وی اس دلیل تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ "ان پریفیکچراں دے لئی جنہاں وچ اساں اپنا شعبہ کم انجام دتا ، اصطلاح" انٹرا ہاموی تے ایف اے آر دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں دے لئی ''نسل کشی'' نو‏‏ں مختص کيتا جانا چاہیدا ، تے اک ہور لفظ آر پی ایف دے ذریعہ ہونے والی ہلاکتاں دے لئی استعمال کيتا جانا چاہیدا۔ ایہ لفظ واقعے دے لحاظ تو‏ں ''قتل عام'' یا ''دہشت گردی'' یا دوسرا لفظ ہوسکدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Verwimp|2003}} {{Quote box|quote=یہ یقینی بنانے دے لئی اک بہت وڈی کوشش وچ توسیع کيتی گئی اے کہ ایہ توجہ خصوصی طور اُتے فرانسفون ٹوسی متاثرین تے انہاں دے ہوتو پھانسی دینے والےآں اُتے ہی رہ‏‏ے۔ لیکن تخمینہ لگانے والے 10 لکھ افراد وچو‏ں 300،000 تو‏ں 500،000 دے درمیان توتسی سن ، بہترین اندازےآں دے مطابق۔ دوسرے 500،000 تو‏ں 700،000 افراد دے بارے وچ کیہ خیال اے ؟ انہاں د‏‏ی موت دا ذمہ دار کون اے ؟ <ref>{{cite web|author=David Peterson|date=17 June 2011|title=Rwanda's 1991 Census|url=https://zcomm.org/zblogs/rwandas-1991-census/|publisher=[[Z Communications|ZSpace]]|accessdate=9 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418143335/http://zcomm.org/zblogs/rwandas-1991-census/|archive-date=18 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | last = Fallon | first = Joan | date = 24 March 2009 | title = Research sheds new light on Rwanda killings | url = http://news.nd.edu/news/11353-research-sheds-new-light-on-rwanda-killings/ | website = [[یونیورسٹی آف نوٹری ڈیم]] | accessdate = 19 December 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141220000519/http://news.nd.edu/news/11353-research-sheds-new-light-on-rwanda-killings/ | archive-date = 20 December 2014 | url-status=live | df = dmy-all}}</ref>|source=—کرسچین ڈیونپورٹ<br /><small>[[مشی گن یونیورسٹی]] وچ پیس اسٹڈیز دے پروفیسر</small>|bgcolor=#FFFFCC|border=5px}} 2009 وچ ، [[یونیورسٹی آف مشی گن|مشی گن یونیورسٹی دے]] اسکالر کرسچن ڈیوین پورٹ تے ڈارٹموت کالج دے ایلن سی اسٹام نے استدلال کيتا کہ توتسی د‏‏ی نسل کشی صرف 1994 دے موسم بہار تے موسم گرما دے قتل دا اک حصہ ا‏‏ے۔ کہ آر پی ایف ہلاکتاں دے اک ہور وڈے حصے دے لئی "واضح طور اُتے ذمہ دار" سی۔ کہ متاثرین نو‏‏ں توتسی تے ہوتو دے وچکار "یکساں طور اُتے یکساں طور اُتے تقسیم کيتا گیا"۔ کہ مرنے والےآں وچ اکثریت طوطی دے بجائے ہوٹو د‏‏ی سی۔ تے ایہ ، "دوسری چیزاں دے علاوہ ، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ روانڈا وچ اس وقت تمام موت د‏‏ی اطلاع دہندگی دے لئی کافی تعداد وچ توتسی موجود نئيں سن "۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Christian Davenport; Allan C. Stam|date=6 October 2009|title=What Really Happened in Rwanda?|url=https://psmag.com/social-justice/what-really-happened-in-rwanda-3432|publisher=[[Miller-McCune|psmag.com]]|accessdate=10 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180405024832/https://psmag.com/social-justice/what-really-happened-in-rwanda-3432|archivedate=5 April 2018}}</ref> اکتوبر 2014 وچ ، بی بی سی د‏‏ی اک دستاویزی فلم ''روانڈا: دتی انٹولڈ اسٹوری'' ، ڈیوین پورٹ تے اسٹم دے نال انٹرویو دیندی سی۔ اس وچ تجویز کيتا گیا سی کہ کاگامے دا آر پی ایف حبیریمانہ دے ہوائی جہاز د‏‏ی شوٹنگ وچ ملوث سی۔ اس نے کافی تنازعہ کھڑا کيتا۔ <ref>For criticism of the documentary, see:</ref> اس دے بعد ، روانڈا د‏‏ی حکومت نے اس دستاویزی فلم وچ تن ہفتےآں د‏‏ی تفتیش کرنے تو‏ں پہلے بی بی سی د‏‏ی کینیاروانڈہ بولی تو‏ں متعلق ریڈیو نشریات اُتے ملک تو‏ں پابندی لگائی <ref name="Graun BBC ban">{{حوالہ ویب|last=Baird|first=Dugald|date=24 October 2014|title=Rwanda bans BBC broadcasts over genocide documentary|url=https://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary|website=theguardian.com|accessdate=26 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111181452/http://www.theguardian.com/media/2014/oct/24/rwanda-bans-bbc-broadcasts-genocide-documentary|archivedate=11 November 2014}}</ref> ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Musoni|first=Edwin|date=18 November 2014|title=BBC probe team begins work tomorrow|url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-18/183170/|website=newtimes.co.rw|publisher=New Times (Rwanda)|accessdate=27 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121115728/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2014-11-18/183170|archivedate=21 November 2014}}</ref> 2018 وچ ، کینیڈا دے صحافی جوڈی ریور نے ''ان تعریف کے'' عنوان تو‏ں اک کتاب جاری کيتی۔ آر پی ایف دے ناقص افراد تے انٹرویو د‏‏ی بنیاد اُتے جو آئی سی ٹی آر تو‏ں چھپے ہوئے سن ، ریور نے استدلال کيتا کہ ہٹس دے خلاف دوسری نسل کشی حقیقت وچ آر پی ایف نے 1994 وچ تے اگلے سالاں وچ وی د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Rever|2018}} اسکالرز نے ریور دے کم اُتے ملیا جلا ردعمل ظاہر کيتا۔ رینی لیمرچند نے اسنو‏ں "راستہ توڑنے والی تفتیش" قرار دتا ، جس دا مقصد "روانڈا نسل کشی اُتے کسی دا وی دعویدار دعوے دے لئی ضروری پڑھنا ضروری اے "۔ <ref name="lemarchand">{{حوالہ رسالہ}}</ref> لیکن سکاٹ اسٹراس نے لکھیا کہ "ریور اپنے دعوےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی مستقل طور اُتے سازشی تے سنسنی خیز بولی استعمال کردا اے " تے اس کتاب نو‏‏ں "غیر ذمہ دارانہ" مل گیا۔ {{Sfn|Straus|2019}} === روانڈا دا آئین تے نظر ثانی === روانڈا دے آئین دے تحت ، "ترمیم پسندی ، نفی تے نسل کشی نو‏‏ں چھوٹا کرنا" مجرمانہ جرائم ني‏‏‏‏ں۔ سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں نسل کشی تو‏ں وابستہ طور اُتے "نسل کشی نظریہ" ، "نظر ثانی" ، تے ہور قوانین دے لئی مقدمہ چلایا گیا اے تے انھاں سزا سنائی گئی ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، 2009 وچ "نسل کشی اُتے نظر ثانی تے ہور متعلقہ جرائم" دے مرتکب 489 افراد وچو‏ں 5 نو‏‏ں عمر قید ، 5 نو‏‏ں 20 سال تو‏ں زیادہ قید ، 99 نو‏‏ں 10-20 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، 211 نو‏‏ں 5-10 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی ، تے بقیہ 169 افراد نو‏‏ں پنج سال تو‏ں کم د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Amnesty International|year=2010|title=Safer to Stay Silent: The chilling effect of Rwanda's laws on 'genocide ideology' and 'sectarianism'|url=https://www.amnesty.org/en/documents/afr47/005/2010/en/|page=19|accessdate=18 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150312042720/https://www.amnesty.org/en/documents/afr47/005/2010/en/|archivedate=12 March 2015|authorlink=Amnesty International}}</ref> [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے روانڈا د‏‏ی حکومت اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ اوہ انہاں قوانین نو‏‏ں "جائز ناہمواری تے حکومت کیت‏‏ی تنقید" نو‏‏ں مجرم قرار دینے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Amnesty International|year=2013|title=Annual Report 2013: Rwanda|url=https://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|accessdate=14 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230120943/http://www.amnesty.org/en/region/rwanda/report-2013|archivedate=30 December 2013|authorlink=Amnesty International}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|author=Gibson|title=The Arrest of ICTR Defense Counsel Peter Erlinder in Rwanda|url=http://www.asil.org/sites/default/files/insight100811pdf.pdf|accessdate=12 November 2013}}</ref> == یادگاری == مارچ 2019 وچ جمہوری جمہوریہ کانگو دے صدر فیلکس شیشکیڈی نے کیگالی نسل کشی میموریل کتاب اُتے دستخط کرنے دے لئی روانڈا دا دورہ کيتا ، تے کہیا ، "ان ہولناکیو‏ں دے اجتماعی اثرات نے میرے ملک نو‏‏ں نئيں بخشا ، جس تو‏ں لکھاں جاناں وی ضائع ہوئے گئياں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.digitalcongo.net/article/5cab13d0d47a140004d09695/|title=Génocide rwandais : vingt-cinq ans de chaos collatéral en République démocratique du Congo|date=8 April 2019|website=Digital Congo|accessdate=8 April 2019|language=French}}</ref> 7 اپریل نو‏‏ں روانڈا د‏‏ی حکومت نے نسل کشی د‏‏ی 25 ويں برسی دے موقع اُتے کیگالی نسل کشی میموریل وچ شعلہ بیدار ک‏ر ک‏ے 100 دن سوگ دا آغاز کيتا۔ چاڈ ، جمہوریہ کانگو ، جبوندی ، نائجر ، بیلجیئم ، کینیڈا ، ایتھوپیا ، افریقی یونین تے یوروپی یونین دے معززین شریک ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2019/04/07/710821937/rwandas-genocide-victims-remembered-25-years-later|title=Rwanda's Genocide Victims Remembered 25 Years Later|last=Paris|first=Francesca|date=7 April 2019|publisher=[[این پی ار]]|accessdate=8 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408003105/https://www.npr.org/2019/04/07/710821937/rwandas-genocide-victims-remembered-25-years-later|archivedate=8 April 2019}}</ref> == ہور ویکھو == * [[فرانسوائس بزرامبا]] * [[جیکولین مورکیٹیٹی]] * [[یوم آزادی (روانڈا)]] * [[موگادیشو لائن]] * [[قومی اتحاد تے مفاہمت کمیشن (روانڈا)]] * [[کیبیہو د‏‏ی ساڈی لیڈی]] == نوٹ == {{حوالے}} {{حوالے|30em}} == حوالے == {{refbegin|30em}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC|title=Encyclopedia of Africa, Volume 1|last1=Appiah|first1=Anthony|last2=Gates|first2=Henry Louis|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-533770-9|edition=illustrated|location=Oxford}} * {{cite journal|last=Akhavan|first=Payam|year=1996|title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501|journal=[[American Journal of International Law]]|volume=90|pages=501–10|jstor=2204076|authorlink=Payam Akhavan|number=3|doi=10.2307/2204076}} * {{cite news|url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805|title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide|last=Asiimwe|first=Arthur|date=5 August 2008|work=Reuters|accessdate=13 July 2014}} * {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html|title=Rwanda: French accused in genocide|date=6 August 2008|newspaper=The New York Times|agency=Associated Press|accessdate=13 July 2014}} * {{cite journal|last=Aptel|first=Cicile|year=2008|title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues|url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177|journal=New England Journal of International and Comparative Law|volume=14|pages=169–88|number=2}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/61860.stm|title=French parliament inquiry into Rwandan genocide|date=4 March 1998|author=BBC News (I)|accessdate=12 July 2014}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/6177370.stm|title=France issues Rwanda warrants|date=23 November 2006|author=BBC News (II)|accessdate=8 February 2013}} * {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm|title=France accused in Rwanda genocide|date=5 August 2008|author=BBC News (III)|accessdate=12 July 2014}} * {{cite news|last=Brittain|first=Victoria|date=5 April 1999|title=Rwanda makes its way to regeneration|work=[[دی گارڈین]]|url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5|accessdate=16 November 2012|location=London}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ|title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era|last=Carney|first=J.J.|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-998228-8}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ|title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History|last=Chrétien|first=Jean-Pierre|publisher=MIT Press|year=2003|isbn=978-1-890951-34-4|location=Cambridge, MA}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ|title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda|last=Dallaire|first=Roméo|publisher=[[Arrow Books]]|year=2005|isbn=978-0-09-947893-5|location=London|authorlink=Roméo Dallaire}} * {{cite book|title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR|last=de Brouwer|first=Anne-Marie L. M.|publisher=Intersentia|year=2005|isbn=978-90-5095-533-1|location=Antwerp and Oxford}} * {{cite report|last=Des Forges|first=Alison|authorlink=Alison Des Forges|year=1999|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm|location=New York|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|isbn=1-56432-171-1}} * {{cite book|title=Historical Dictionary of Rwanda|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000dors|last=Dorsey|first=Learthen|publisher=Scarecrow Press|year=1994|isbn=978-0-8108-2820-9|location=Metuchen, N.J.}} * {{cite book|title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed|title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed|last=Diamond|first=Jared|publisher=[[Viking Press|Viking]]|year=2005|isbn=978-0-670-03337-9|location=New York|authorlink=Jared Diamond}} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal|last=Elbe|first=Stefan|year=2002|title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa|url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf|journal=[[International Security]]|volume=27|pages=159–77|doi=10.1162/016228802760987851|jstor=3092146|number=2|s2cid=57560544|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf|archivedate=19 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |date=19 October 2013 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC|title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council|last=Fassbender|first=Bardo|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-964149-9|location=Oxford}} * {{cite book|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html|title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction|publisher=[[National Security Archive]]|year=2001|editor-last=Ferroggiaro|editor-first=William|location=Washington, DC}} * {{cite book|title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition|last1=Gordon|first1=Gregory S.|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-061270-2|language=en|authorlink=Gregory Gordon}} * {{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last=Guichaoua|first=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-29820-3}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC|title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families|last=Gourevitch|first=Philip|publisher=Picador|year=2000|isbn=978-0-330-37120-9|edition=Reprint|location=London; New York}} * {{cite journal|last=Hayden|first=Robert M.|year=2000|title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2000-03_102_1/page/27|journal=[[American Anthropologist]]|volume=102|pages=27–41|doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536|number=1}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=ingelaere+gacaca#v=onepage|title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide|last1=Ingelaere|first1=Bert|date=2016|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-30970-1|location=Madison|accessdate=28 August 2019}} * {{Cite journal|year=2015|title=Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity|url=http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM|journal=Interventions: International Journal of Postcolonial Studies|volume=17|issue=2|pages=174–95|last1=James|first1=Paul|authorlink1=Paul James (academic)|doi=10.1080/1369801x.2014.993332|s2cid=142378403}} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|url=https://archive.org/details/gendermattersing0000unse_s2t2|last=Jones|first=Adam|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|editor=Laura J. Shepherd|pages=[https://archive.org/details/gendermattersing0000unse_s2t2/page/127 127]–47|chapter=Genocide and Mass Violence}} * {{cite book|title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It|url=https://archive.org/details/thousandhillsrwa0000kinz|last=Kinzer|first=Stephen|publisher=Wiley Books|year=2008|isbn=978-0-470-12015-6|location=London|authorlink=Stephen Kinzer}} * {{cite book|title=Christianity and Genocide in Rwanda|url=https://archive.org/details/christianitygeno0000long|last=Longman|first=Timothy|publisher=Cambridge University Press|year=2010|location=New York|authorlink=Timothy Longman}} * {{cite journal|last1=Luis|first1=J. R.|display-authors=etal|year=2004|title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-03_74_3/page/532|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=3|pages=532–44|doi=10.1086/382286|pmid=14973781|pmc=1182266}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC|title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda|last=Mamdani|first=Mahmood|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=978-0-691-10280-1|location=Princeton, NJ|authorlink=Mahmood Mamdani}} * {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica|title=France's shame?|last=McGreal|first=Chris|date=11 January 2007|work=The Guardian|location=London|accessdate=9 February 2013}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC|title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide|last=Melvern|first=Linda|publisher=Zed Books|year=2000|isbn=978-1-85649-831-9|edition=8, illustrated, reprint|location=London; New York}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv|title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide|last=Melvern|first=Linda|publisher=[[Verso Books|Verso]]|year=2004|isbn=978-1-85984-588-2|location=London and New York|authorlink=Linda Melvern}} * {{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html|title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda|last=Melvern|first=Linda|date=5 November 2006|work=[[The Independent]]|location=London|accessdate=13 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html|archivedate=15 July 2014}} * {{cite news|url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2|title=France and genocide: the murky truth|last=Melvern|first=Linda|date=11 August 2008|work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]]|newspaper=|location=Kigali|accessdate=7 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2|archivedate=14 July 2014}} * {{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm|title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath|last=Nowrojee|first=Binaifer|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|year=1996|isbn=978-1-56432-208-1|location=New York}} * {{cite news|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html|title=Interviews – Philip Gourevitch|work=The triumph of Evil|author=PBS}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC|title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century|last=Pottier|first=Johan|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-52873-3|location=Cambridge|ref=harv}} * {{cite journal|last=Power|first=Samantha|year=2001|title=Bystanders to Genocide|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/|journal=[[The Atlantic Monthly]]|issue=September 2001|authorlink=Samantha Power}} * {{cite journal|last=Powers|first=Shannon E.|year=2011|title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice|url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and|journal=[[American Society of International Law|Insights]]|volume=15|pages=1–6|number=17}} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|url=https://archive.org/details/rwandacrisis19590000prun|last=Prunier|first=Gérard|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1-85065-243-4|edition=1st|location=London}} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1998|isbn=978-1-85065-372-1|edition=2nd|location=London|authorlink=Gérard Prunier}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ|title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|publisher=Fountain Publishers Limited|year=1999|isbn=978-9970-02-089-8|edition=2nd|location=Kampala}} * {{cite book|title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe|url=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|last=Prunier|first=Gérard|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-970583-2|location=Oxford}} * {{cite news|url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history|title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history|date=10 April 2014|ref={{sfnref|RFI|2014}}|author=Radio France International (RFI)|authorlink=Radio France International}} * {{cite journal|last=Rettig|first=Max|year=2008|title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda?|url=https://archive.org/details/sim_african-studies-review_2008-12_51_3/page/25|journal=[[African Studies Review]]|volume=51|pages=25–50|doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378|number=3|s2cid=144438458}} * {{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129|title=France and Rwanda agree to restore relations|date=29 November 2009|agency=Reuters|accessdate=9 February 2013|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924143846/http://www.reuters.com/article/2009/11/29/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129}} * {{cite book|title=In Praise of Blood|url=https://archive.org/details/inpraiseofbloodc0000reve|last=Rever|first=Judi|date=2018|publisher=Random House of Canada|isbn=978-0-345-81211-7|language=en}} * {{cite book|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|last=Reyntjens|first=Filip|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book|title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)''|title-link=Steven L. Jacobs|last=Rittner|first=Carol|publisher=[[Lexington Books]]|year=2009|isbn=978-0-7391-3588-4|location=Lanham, MD|chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence}} * {{cite journal|last=Sarkin|first=Jeremy|year=2001|title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide|journal=[[Journal of African Law]]|volume=45|pages=143–72|doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953|number=2}} * {{cite web|url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1|title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies|last=Shyaka|first=Anastase|publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda|accessdate=16 February 2012}} * {{cite journal|last=Silva-Leander|first=Sebastian|year=2008|title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda|url=https://archive.org/details/sim_third-world-quarterly_2008_29_8/page/1601|journal=[[Third World Quarterly]]|volume=29|pages=1601–20|doi=10.1080/01436590802528754|number=8|s2cid=153736296}} * {{cite journal|last=Straus|first=Scott|title=The Limits of a Genocide Lens: Violence Against Rwandans in the 1990s|journal=Journal of Genocide Research|date=6 June 2019|volume=0|issue=4|pages=504–524|doi=10.1080/14623528.2019.1623527|s2cid=196571351|issn=1462-3528}} * {{cite journal|last=Tiemessen|first=Alana Erin|year=2004|title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda|url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf|journal=[[African Studies Quarterly]]|volume=8|pages=57–76|number=1|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf|archivedate=16 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |date=16 December 2012 }} * {{cite book|title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z|last1=Totten|first1=Samuel|last2=Bartrop|first2=Paul Robert|last3=Jacobs|first3=Steven L.|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2008|isbn=978-0-313-34644-6|location=Westport, CT}} * {{cite journal|last=Tully|first=L. Danielle|year=2003|title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda|url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10|journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]]|volume=26|pages=385–411|number=2}} * {{Cite book|title=Historical dictionary of Rwanda|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000twag|last=Twagilimana|first=Aimable|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web|url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm|title=Rwanda-UNAMIR Background|author=United Nations|accessdate=3 October 2018}} * {{cite journal|year=2008|title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines|url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|location=New York|publisher=[[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ]]|ref={{Harvid|UN|2008}}|author=United Nations Department of Peacekeeping Operations|authorlink=United Nations}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |date=2008-08-19 }} * {{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html|title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda|last=Whitney|first=Craig R.|date=20 December 1998|work=The New York Times|location=New York|accessdate=9 February 2013}} * {{Cite journal|last=Verwimp|first=Philip|year=2006|title=Machetes and Firearms: The Organization of Massacres in Rwanda|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_2006-01_43_1/page/n6|journal=[[Journal of Peace Research]]|volume=43|pages=5–22|jstor=27640247|number=1|doi=10.1177/0022343306059576|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Verwimp|first=Philip|year=2003|title=Testing the Double-Genocide Thesis for Central and Southern Rwanda|journal=[[The Journal of Conflict Resolution]]|volume=47|pages=423–42|jstor=3176203|number=4|doi=10.1177/0022002703254478|s2cid=67832644|url=https://semanticscholar.org/paper/3a1eb92fc9c4d5e697eb503d9955e06bc948f430}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} {{wikiversity}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ نسل کشی آرکائیو روانڈا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 میری اکھاں د‏‏ی ویب سائٹ دے ذریعے] امپیریل وار میوزیم ۔ آن لائن نمائش * [http://www.ictr.org/ روانڈا دے لئی اقوام متحدہ دا بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ روانڈا یادگاری پروجیکٹ: ساڈے وقت وچ نسل کشی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی جانب تو‏ں [https://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ روانڈا نسل] کشی دا [https://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ پس منظر] * [http://stepuprwandawomen.org/ اُتے چڑھو!] امریکن ایسوسی ایشن برائے روانڈا خواتین * [http://www.gacacafilms.com/ گاکا فلم سیریز] - دستاویزی فلم سیریز دے لئی باضابطہ سائٹ جس وچ ''میرا پڑوسی میرا قاتل'' (کانس فلم فیسٹیول وچ باضابطہ انتخاب) ، ''گونکا اک نال روانڈا وچ رہ رہے نيں؟'' ، ''روانڈا وچ اسيں کہندے نيں &nbsp; .'' ''.'' ''.'' ''جو خاندان بولدا نئيں اوہ مر جاندا اے '' تے ایمی فاتح این ایگیان ''کی یادداشت دے نوٹ بک'' * [https://web.archive.org/web/20080906203756/http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ روانڈا دا جائزہ] [https://web.archive.org/web/20080906203756/http://www.ushmm.org/conscience/alert/rwanda/ ضمیر برائے کمیٹی: روانڈا نسل کشی] . ریاستہائے متحدہ ہولوکاسٹ میموریل میوزیم * [http://www.voicesofrwanda.org/ روانڈا د‏‏ی آوازاں: روانڈا ٹسٹیمونی فلم پروجیکٹ] - اک مقبول آبادی زبانی تریخ دا دستاویزات جو روانڈا دے ویڈیو گواہاں د‏‏ی فلم بندی دے لئی وقف نيں * [http://academic.udayton.edu/race/06hrights/georegions/africa/Rwanda01.htm توتسی خواتین دے خلاف جنسی تشدد تے نسل کشی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102150739/http://academic.udayton.edu/race/06hrights/GeoRegions/Africa/Rwanda01.htm |date=2007-01-02 }} * [http://jrad.unmict.org/ روانڈا آرکائیوز دے لئی بین الاقوامی فوجداری ٹربیونل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831213237/http://jrad.unmict.org/ |date=2020-08-31 }} * [http://gacaca.rw/ گیکاکا عدالتاں آرکائیو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224130824/http://gacaca.rw/ |date=2016-02-24 }} {{Rwanda topics}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Genocide topics}} {{Portal bar|Africa|Genocide|1990s}} {{Authority control}} [[گٹھ:روانڈا وچ قتل عام]] [[گٹھ:1994ء وچ قتل عام]] [[گٹھ:افریقا وچ نسل کشیاں]] [[گٹھ:نسل کشیاں]] [[گٹھ:افریقا وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:روانڈا وچ 1994ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:افریقہ دی تریخ]] [[گٹھ:روانڈا]] st7z7d1q93h068nwdj84ftpfgkk8jti 0 68385 711787 706683 2026-09-24T08:45:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711787 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Mars_Valles_Marineris.jpeg|بائیں|thumb|250x250px|22 فروری 1980ء وچ وائی کنگ اول توں لی گئی لی گئی مریخ دی اک تصویر]] '''مریخ دی آب و ہوا''' [[سائنسدان|سائنس داناں]] دے لئی صدیاں توں دلچسپی دا باعث اس لئی رہی اے کیونجے [[مریخ]] اوہ واحد چٹانی [[سیارہ]] اے جس دی سطح نوں براہ راست مفصل طور اُتے زمین توں دوربین دی مدد توں دیکھیا جا سکدا اے۔ اگرچہ مریخ چھوٹا اے جس دی کمیت [[زمین]] دا 11 فیصد جدونکہ [[سورج]] توں [[زمین]] دے مقابلے 50 فیصد زیادہ فاصلہ وی اے، پر اس دی آب و ہوا کافی مشابہ اے، جداں کہ قطبی برفیلی ٹوپیاں، موسمیاتی تغیر تے قابل مشاہدہ موسمیاتی نمونے۔ ایہ مسلسل سیارہ شناساں تے ماہرین موسمیات دی تحقیق دا ہدف بنا رہیا اے۔ موسمی تبدیلی تے میعادی برفیلے دوراں جیسی مماثلت دی وجہ توں اگرچہ مریخ دی آب و ہوا زمین توں مماثلت رکھتی اے پر کچھ بوہت زیادہ اہم اختلافات وی موجود نیں جداں کہ انتہائی پست حرکی جمود۔ مریخ دا کرۂ فضائی دی اونچائی لگ بھگ 11 کلومیٹر یعنی زمین توں 60 فیصد زیادہ اے۔ آب و ہوا دی اہمیت زیادہ اس وقت ہُندی اے جدوں حیات حال جاں ماضی وچ سیارے اُتے موجود رہی ہو۔ آب و ہوا وچ لوگاں دی زیادہ دلچسپی ناسا توں آنے والی انہاں خبراں دی بنیاد اُتے ودھ گئی اے جس وچ دسیا گیا اے کہ جنوبی قطبی برفیلی ٹوپی اُتے ودھدا ہویا [[عمل تصعید]] شاید مریخ اُتے متوازی عالمگیری حرارت دا سبب بن رہیا اے۔<ref>فرانسس ریڈی (ستمبر 23، 2005ء)۔ [http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=3503 "ایم جی ایس مریخ دا بدلتا چہرہ دیکھ رہیا اے"۔] ایسٹرو نامی میگزین۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> اگرچہ حقیقت ایہ اے کہ مریخ دا [[درجہ حرارت]] گزشتہ چند دہائیاں وچ تے گر کر ٹھنڈا ہویا اے۔ زمین اُتے موجود آلات دی موجودگی وچ مریخ دی تحقیق ستارویں صدی توں دی جا رہی اے پر مریخ دی کھوج دا آغاز صرف 1960ء دے عشرے دے وسط توں شروع ہویا اے جس وچ قریب توں اس دا مشاہدہ کیتا گیا۔ قریب توں گزرنے والے خلائی جہاز تے مدار گرداں نے اُتے رہندے ہوئے اعداد و شمار نوں مہیا کیتا جدونکہ کئی خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں نے براہ راست ماحولیاتی پیمائشاں نوں ساناں فراہم کیتا۔ زمین دے مدار گرد جدید آلات نے اج ساناں کچھ مفید "وڈی تصویر" دی اے جس توں اساں نسبتاً وڈے موسمی مظہر دا مشاہدہ کر سکدے نیں ۔  سب توں پہلا مریخ دے قریب توں گزرنے والا [[خلائی جہاز]] مرینیر چہارم سی جو اوتھے [[1965ء]] وچ پہنچا سی۔ اس نے تیزی توں دو دناں وچ (14-15 [[جولائی]] [[1965ء]]) نوں اس نوں پار کر لیا سی۔ ایہ مہم محدود سی تے مریخ دی آب و ہوا دے بارے وچ اس دی مہیا کردہ معلومات خام تھاں۔ بعد وچ مرینیر مہمات (مرینیر ششم و مرینیر ہفتم) نے مریخ دی آب و ہوا دے بارے وچ کچھ تشنہ لبی نوں پورا کیتا۔ اعداد و شمار اُتے انحصار کرنے والی آب و ہوا دی تحقیقات دا آغاز [[1975ء]] وچ وائی کنگ پروگرام دے نال شروع ہویا تے مریخ پڑتال گرمدار گرد جداں کھوجیاں دے نال ہن تک جاری اے۔ اس مشاہداندی کم نوں سائنسی کمپیوٹر نقل توں وی مدد دتی گئی جو مریخ دا عمومی گردشی نمونہ کہلاندا اے۔<ref>ناسا۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html "مریخ عمومی چکر دا نمونہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220100252/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html |date=2007-02-20 }} ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> اس نمونے دے مختلف راستاں نے نہ صرف مریخ دے موسم دے بارے وچ ودھدی ہوئی معلومات دی بلکہ اس طرح دے نموناں دی حد نوں وی بیان کیتا۔ == تاریخی آب و ہوا دے مشاہدات == [[1704ء]] وچ جیاکومو مرالڈی نے پتا لایا کہ جنوبی قطب مریخ دے محوری قطب دا مرکز نئيں اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخ دی کھوج 1700 صدی وچ |url=http://www.exploringmars.com/history/1700.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2001-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220024335/http://www.exploringmars.com/history/1700.html |dead-url=yes }}</ref> 1719ء دی مخالفت (جدوں کوئی دوسرا سیارہ اس مقام اُتے ہو کہ اس دے تے سورج دے درمیان زمین بیچ وچ آ جائے) دے دوران، مرالڈی نے دونے قطبین تے انہاں دے طول وچ ہونے والے وقتی تبدیلی دا مشاہدہ کیتا۔ ولیم ہرشل اوہ پہلا فرد سی جس نے اپنے [[1784ء]] دے مقالے وچ پہلی مرتبہ مریخ دے کرۂ فضائی دی کم کثافت دا اندازہ لایا۔ اس مقالہ دا ناں سی "سیارہ مریخ دے قطبی علاقاں دی حیرت انگیز ساخت، اس دے محور دا جھکاؤ، اس دے قطبین دا [[محل وقوع]] تے اس دی کرہ نما صورت، اس دے اصل نصف قطر و ماحول توں متعلق چند سراغ "۔ جدوں دو دھندلے ستارے مریخ دے قریب توں لنگھے تو انہاں دی روشنی اُتے کوئی فرق نئيں پیتا، اس طرح ہرشل نے صحیح طرح توں اندازہ لگیا لیا کہ اس دا مطلب ایہ اے کہ مریخ دے ارد گرد روشنی توں مزاحم ہونے والا کرۂ فضائی بوہت ای تھوڑا سا اے۔  ہنوری فلوگرگیس دی [[1809ء]] وچ دی جانے والی "زرد بادلاں" دی مریخ دی سطح اُتے دریافت مریخ دے دھول دے طوفاناں دا پہلا معلوم مشاہدہ اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخ دی کھوج 1800 صدی وچ |url=http://www.exploringmars.com/history/1800.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2007-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822203214/http://www.exploringmars.com/history/1800.html |dead-url=yes }}</ref> فلوگرگیس نے 1813ء وچ مریخی بہار دے موسم وچ قطبی برف نوں کافی زیادہ کم ہُندا ہویا دیکھیا۔ اس دا قیاس کہ اس مشاہدے دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخ زمین توں زیادہ گرم اے غلط ثابت ہویا۔ == مریخی قدیمی موسمیات == مریخ دے ارضیاندی وقت دے لئی دو قسم دی تاریخاں دا استعمال ہن کیتا جا رہیا اے۔ اس وچوں اک شہابی گڑھاں دی کثافت اُتے انحصار کردا اے تے اس دے تن ادوار نیں : نواچین (نوحی دور)، ہسپیرین (ہیسپرائی دور) تے ایمیزونی(دیونی دور)۔ جدونکہ دوسرا معدنیاندی تریخ دا اے اس دے وی تن ادوار نیں ۔ فیلوشئین، تهیکیئن تے سڈریکیئن۔ حالیہ مشاہدات و نمونہ جات نے نہ صرف مریخ اُتے حالیہ دور دے آب و ہوا تے ماحول دے بارے وچ معلومات فراہم دی اے بلکہ ماضی دے موسم تے کرۂ فضائی دے بارے وچ وی ساناں دسیا اے۔ کافی عرصے تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا سی کہ نوحی دور وچ مریخ دا کرۂ فضائی کاربن توں لبریز سی۔ مریخ اُتے معدن مٹی دے ذخائر دے حال ای وچ کیتے جانے والے طیفی مشاہدے تے معدن مٹی بنانے دی شرطاں<ref>[https://web.archive.org/web/20070930201205/http://www.sciencedaily.com/upi/index.php?feed=Science&article=UPI-1-20070719-14530900-bc-us-mars.xml "مٹی اُتے تحقیق مریخ دے نظریات نوں بدل سکدی اے۔"]سائنس ڈیلی۔ جولائی 19، 2007ء۔ [http://www.sciencedaily.com/upi/index.php?feed=Science&article=UPI-1-20070719-14530900-bc-us-mars.xml اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروزستمبر 30، 2007ء۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> بتاندی نیں کہ اس دور وچ مٹی وچ کاربونیٹ جاں تو نئيں نیں جاں فیر انتہائی گھٹ مقدار وچ نیں ۔ کاربن ڈائی آکسائڈ توں لبریز ماحول وچ مٹی ہمیشہ کاربونیٹ دے نال ہُندی اے اگرچہ ایہ کاربونیٹ بعد وچ آتش فشانی تیزابیت دی وجہ توں حل ہو جاندی اے۔ آپرچونیٹی جتھے گرد دے ذریعہ مریخ اُتے آبیدہ معدن بشمول کچا لوہا تے جیرو سائٹ (لوہے تے پوٹاشیم دا آبی سلفیٹ) دی دریافت تے اسپرٹ جتھے گرد توں گوتھائٹ دی دریافت نے اس نتیجہ اُتے پہنچایا کہ ماضی بعید وچ موسمی حالات مریخ اُتے پانی دے آزادانہ بہاؤ دی اجازت دیندے سن۔ مریخ اُتے موجود کچھ شہابی گڑھاں دی شکلیات بتاندی نیں کہ تصادم دے وقت زمین گیلی سی۔<ref>کار، ایم ایچ ؛ و ہور (1977ء)۔ "مریخ دے شہابی تصادماں سطحی بہاؤ دے خارج شدہ مادّے دا محل وقوع"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 82: 4055–65۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1977JGR....82.4055C 1977JGR۔۔۔82۔4055 C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/js082i028p04055 10۔1029/js082i028p04055۔]</ref> میدانی کٹاؤ دی شرح <ref>گولومبک، ایم پی ؛ برجیس، این ٹی (2000ء)۔ "مریخ اُتے کٹاؤ دی شرح تے ماحولیاتی تبدیلی اُتے اس دے اثرات: خضر راہ دے اترنے دی جگہ توں معلوم ہوئی حدود"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 105 (E1): 1841–1853۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000JGR...105.1841G 2000JGR۔۔105۔1841G] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/1999je001043 10۔1029/1999je001043]۔</ref> تے مریخی وادیاں دے جال <ref>کراڈوک، آر اے ؛ ہاورڈ، اے ڈی (2002ء) [[کراڈوک، آر اے ؛ ہاورڈ، اے ڈی (2002ء) "گرم مرطوب ابتدائی مریخ پر بارش کی صورت"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 107: E11۔ Bibcode:2002JGRE۔107۔5111 C doi:10۔1029/2001JE001505۔|"گرم مرطوب ابتدائی مریخ پر بارش کی صورت"۔]] جے جیوفز۔ ریز۔ 107: E11۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRE..107.5111C 2002JGRE۔107۔5111 C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2001JE001505 10۔1029/2001JE001505]۔</ref> دونے دے ارض شکلہ دے مشاہدات مریخ دے نوحی دور(4 ارب برس توں وی پہلے) وچ گرم و مرطوب ماحول دا عندیہ دیندے نیں ۔ پر مریخی شہابیاں دے تجزیے بتاندے نیں کہ سطح دے قریب مریخ دا درجہ حرارت گھٹ توں گھٹ پچھلے چار ارب برساں توں 0 ° سینٹی گریڈ توں نیچے ای رہیا اے۔<ref>شسٹر، ڈیوڈ ایل ؛ ویز، بنجامن پی (جولائی 22، 2005ء)۔ "شہابیاں دے درجہ حرارت دی تقویم توں مریخی سطح دا قدیم درجہ حرارت"۔ سائنس 309 (5734): 594–600۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Sci...309..594S 2005Sci۔۔۔309۔۔594S] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2001JE001505 10۔1126/science۔1113077]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16040703 16040703]۔</ref> کچھ سائنس دان کہندے نیں کہ تھارسس آتش فشاناں دا مریخ دی آب و ہوا اُتے اہم اثر اے۔ پھٹتے ہوئے [[آتش فشاں]] عظیم مقدار وچ گیس بالخصوص پانی دے بخارات تے کاربن ڈائی آکسائڈ نوں اگلدے سن۔ آتش فشاناں توں کافی گیس خارج ہوئی سی جس نے مریخ دی ابتدائے آفرینش دے ماحول نوں زمین دے ماحول توں زیادہ کثیف بنا دتا سی۔ آتش فشاناں نے پانی نوں وی کافی مقدار وچ خارج کیتا ہوۓگآ جس توں اس نے پورے سیارے دی سطح تو 120 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لیا ہوۓگآ۔ کاربن ڈائی آکسائڈ اک نباتاندی خانے دے اثر والی گیس اے جو سیارے دا درجہ حرارت بڑھاندی اے: ایہ حرارت نوں زیراں سرخ اشعاع نوں جذب کرکے ودھیا دیتی اے۔ لہٰذا تھارسس آتش فشاں کاربن ڈائی آکسائڈ دا اخراج کرکے مریخ نوں ماضی وچ زمین وانگکا بنا سکدے سن۔ ہو سکدا اے کہ کدی مریخ وچ کافی زیادہ کثیف تے گرم کرۂ فضائی تے سمندر تے/ جاں جھیلاں وی موجود ہو سکدی تھاں۔<ref>ہارٹمین، ڈبلیو 2003ء۔ مسافر دے لئی مریخ دا ہدایت نامہ۔ ورک مین پبلشنگ۔ نیویارک۔</ref> بہرحال مریخ دی آب و ہوا دے اس معقول عالمگیر موسم دے نمونے نوں بنانا انتہائی دشوار گزار ثابت ہو چکیا اے جس وچ درجہ حرارت تریخ دے کسے وی لمحے میں0 ° توں اُتے رہیا ہو۔<ref>ایبرلی، آرایم (1998ء)۔"ابتدائی ماحولیاتی نمونے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 103(E12): 28467–79۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998JGR...10328467H 1998JGR۔۔10328467H] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/98je01396 10۔1029/98je01396۔]</ref> بہرحال اس دا سادہ مطلب ایہ اے کہ اس طرح دے نمونے دی درستی توں پیمانہ بندی وچ مسائل دا سامنا کرنا پیندا اے۔ == موسم  == [[تصویر:PIA17940-MartianMorningClouds-VikingOrbiter1-1976-20140212.jpg|بائیں|thumb|مریخی صبح  کی دھندلاہٹ  - وائی کنگ  مدار گرد اول  (تصویر  [[1976ء]] وچ لی گئی)۔]] مریخ دا درجہ حرارت تے گردش برس تا برس تبدیل ہُندی اے ( جس طرح توں کسے وی کرۂ فضائی رکھنے والے سیارہ دا ہونا چاہیے)۔ مریخ وچ سمندر نئيں نیں ، جو زمین اُتے سالانہ اندرونی تغیر دے کافی حد تک ذمہ دار ہُندے نیں ۔ مریخ مدار گرد کیمرے توں حاصل کردہ اعداد و شمار نے [[مارچ]] [[1999ء]] وچ آنا شروع کیتا تے مریخی ڈھائی برس دے عرصے دی نگہبانی دی<ref>[http://www.msss.com/mars_images/moc/mer_weather/ "مریخی کھوجی جتھے گرداں تے بیگل دوم دے اترنے دی جگہاں دا موسم"۔] مالن اسپیس سائنس سسٹمز۔ اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> جس توں معلوم ہویا کہ مریخ دا موسم تکرار پزیر اے اس طرح توں اوتھے دے موسم دا اندازہ زمین دے موسم دے مقابلے وچ آسانی توں لایا جا سکدا اے۔ اگر کوئی واقعہ کسے برس دے خاص موقع اُتے وقوع پزیر ہُندا اے، دستیاب مواد (جتنا منتشر اے) بتاندا اے کہ اس بات دا کافی امکان اے کہ اوہ اگلے برس تقریباً اسی محل وقوع اُتے دہرایا جائے گا بس اک آدھ ہفتے دا فرق ہو سکدا اے ۔ [[29 ستمبر]] [[2008ء]] نوں فینکس خلائی گاڑی نے بادلاں توں گرتی ہوئی برف نوں اپنے اترنے دی جگہ توں 4.5 کلومیٹر اُتے ہیمڈل شہابی گڑھے دے قریب دیکھیا سی۔ زمین اُتے پہنچنے توں پہلے بخارات دی بارش ورگا (بادلاں توں تقاطر دی دھاریاں جو زمین تک پہنچنے توں پہلے ای بھاپ بن کر اُڑ جاندی نیں ) مظہر کہلاندی اے۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080929.html "ناسا دی مریخی خلائی گاڑی نے برف نوں ڈگدا ہویا دیکھیا، مٹی دا تجزیہ مائع ماضی دے بارے وچ اشارہ دیندے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727085221/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080929.html |date=2012-07-27 }} ستمبر 29، 2008ء۔ اخذ کردہ اکتوبر 3، 2008ء۔</ref> == بادل  == [[تصویر:Ice_Clouds_in_Martian_Arctic.gif|left|frame|فینکس خلائی جہاز کے اترنے کی جگہ پر برف کے بادلوں کی دس منٹ کے دوران ہونے والی حرکت ([[29 اگست]] [[2008ء]])۔]] مریخی دھول دے طوفان باریک ذرّات نوں کرۂ فضائی وچ شامل کر دیندے نیں جنہاں دے گرد بادل بنتے نیں ۔ ایہ بادل سیارے دی سطح توں بوہت زیادہ اونچائی 100 کلومیٹر تک دور جا کر بن سکدے نیں ۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/060828_mars_clouds.html مریخ دے بادل زمین دے کسے وی بادل توں کہاں زیادہ اُچے نیں ]</ref> ایہ بادل بوہت دھندلے ہُندے نیں تے انہاں نوں صرف سورج دی روشنی نوں منعکس ہُندا ہویا اندھیرے آسمان وچ ای دیکھیا جا سکدا اے۔ اس طرح توں اوہ میان کروی بادلاں وانگلگتے نیں جن نوں زمین اُتے شب وچ نظر آنے والے تابناک بادل وی کہندے نیں جو ہمارے سیارے توں لگ بھگ 80 کلومیٹر اُتے واقع ہُندے نیں ۔ == درجہ حرارت  == مریخی درجہ حرارت نوں کئی طرح توں ناپا جاندا اے: مریخی درجہ حرارت دی پیمائش خلائی دور توں پہلے توں دی جا رہی اے۔ بہرحال ریڈیائی فلکیات دے ابتدائی آلات ور طریقہ جات دی وجہ توں حاصل ہونے والے نتیجے خام تے اک دوسرے توں مختلف ہُندے سن۔<ref>پٹیٹ، ای؛ و ہور (ستمبر 1924ء)۔ "سیارہ مریخ اُتے تابکاری دی پیمائش"۔ ایسٹرونامیکل سوسائٹی آف پیسفک دی اشاعت 36 (9): 269–272۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1924PASP...36..269P 1924PASP۔۔36۔۔269P] جے ایس ٹی او آر [https://www.jstor.org/stable/40693334 40693334]۔</ref><ref>کوبلنٹز، ڈبلیو (جون 1925ء) "سیارہ مریخ دے درجہ حرارت دا اندازہ" ایسٹرونومچی نیکرچٹن 224: 361–378۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1925AN....224..361C 1925AN۔۔۔224۔۔361C] doi:[https://dx.doi.org/10.1002/asna.19252242202 10۔1002/asna۔19252242202۔]</ref> ابتدائی سیارے دے کول توں گزرنے والے کھوجیاں (مرینیر چہارم) تے بعد دے مدار گرداں نے فِضا دے بالائی طبقات دے طبعی تے کیمیائی مظاہرِ دا مُطالعہ کرنے دے لئی ریڈیائی گرہن دا استعمال کیتا۔ پہلی سی کیتی گئی طیف پیمائی توں حاصل کردہ کیمیائی بناوٹ دے نال درجہ حرارت تے دباؤ نوں معلوم کیتا جادا سی۔ فیر وی اڑان توں دی جانے والے گرہن صرف انہاں خصائص دی پیمائش کر سکدے سن زمین توں مریخ دی قرص نوں دکھائی دینے والے دخول و اندراج دے خط پرواز دے دو قاطع دے نال ہُندے۔ اس دی وجہ توں موسم دی تصویر کسے خاص مقام دی کسے مخصوص وقت وچ ای حاصل ہو سکدی سی۔ مدار گرداں نے بعد وچ ریڈیائی قطع کرنے دی تعداد نوں ودھیا دتا۔   بعد دی مہمات جنہاں دی شروعات دہرے مرینیر ششم تے ہفتم دے نال سوویت دے مریخ دوم و سوم دے نال ہوئی، انہاں وچ زیراں سرخ اشعاع دا سراغ لگانے والے [[سراغ رساں]] موجود سن جنہاں دا کم شعاع افگن روشنی دی [[توانائی]] نوں ناپنا سی۔ مرینیر نہم اوہ پہلا کھوجی سی جس نے مریخ دے مدار وچ [[1971ء]] وچ اپنے دوسرے آلات تے ریڈیائی ٹرانسمیٹر دے نال زیراں سرخ شعاع پیما تے طیف پیما رکھیا۔ وائی کنگ اول و دوم نے نہ صرف اپنے پیش رو دی اساں قدمی زیراں سرخ حرارتی نقشہ گر توں دی۔<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075A-02 "نیشنل اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر: زیراں سرخ حرارتی نقشہ گر (آئی ایئر ٹی ایم)"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117015010/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075A-02 |date=2015-11-17 }} اخذ کردہ ستمبر 14، 2014ء۔</ref> بلکہ مہم انہاں دور دراز حساسیاں دی معلومات توں برمحل شہابی گرج دی تصدیق دے نال نال<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-07 "نیشنل اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر: موسمیات" ۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025517/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-07 |date=2015-11-17 }} اخذ کردہ ستمبر 14، 2014ء۔</ref> اپنے نزول دے وقت بلند عرض البلد درجہ حرارت تے دباؤ نوں ناپنے والے آلات دا وی استعمال کر سکدی سی۔<ref>[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-02 "نیشنل اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر: کرۂ فضائی دی ساخت "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117015816/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1975-075C-02 |date=2015-11-17 }} اخذ کردہ ستمبر 14، 2014ء۔</ref> مریخ اُتے مختلف برمحل حاصل ہونے والی اوسط درجہ حرارت دی قدراں ناپی گئی نیں <ref>آئیڈلمین، البرٹ (2001ء)۔ [http://hypertextbook.com/facts/2001/AlbertEydelman.shtml "مریخ دی سطح اُتے درجہ حرارت"۔] فزکس فیکٹ بک۔</ref> جس وچ عام قدر منفی 55&nbsp;°C دی اے۔<ref>[http://www.marsnews.com/focus/mars/ "فوکس سیکشنز : سیارہ مریخ"۔] MarsNews.com۔ اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> سطح دا درجہ حرارت خط استواء اُتے دوپہر وچ تقریباً 20 °Cتک پہنچ سکدا اے جدونکہ قطبین اُتے کم توں کم درجہ حرارت منفی 153&nbsp;°C تک دا ہُندا اے۔<ref>[http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html "مریخ دا حقائق نامہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607140708/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |date=2013-06-07 }} ناسا اخذ کردہ جون 20، 2013ء۔</ref> وائی کنگ خلائی جہاز دے اترنے دی جگہ اُتے اصل درجہ حرارت 17.2&nbsp;°C تا 107&nbsp;°C سی۔ وائی کنگ مدار گرد نے جو مٹی دا سب توں زیادہ گرم درجہ حرارت دا تخمینہ لایا اوہ 27&nbsp;°C سی۔<ref>جیمزای ٹلمین [http://www-k12.atmos.washington.edu/k12/resources/mars_data-information/temperature_overview.html مریخ – درجہ حرارت دا جائزہ]</ref> اسپرٹ جتھے گرد نے دن وچ سب توں زیادہ بلند درجہ حرارت 35&nbsp;°C تک ناپا تے باقاعدگی توں ناپا گیا درجہ حرارت موسم سرما دے علاوہ 0&nbsp;°C توں اُتے ای سی۔<ref>[http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html شدید سیارے نے اپنا محصول حاصل کر لیا۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html |date=2013-11-02 }} جیٹ پروپلشن لیبارٹری دی خصوصی کہانی، جون 12، 2007ء۔</ref> ایہ بتاندا گیا کہ "رات دے وقت لئی گئے ہویا دے درجہ حرارت دے اعداد و شمار ہر شمالی بہار تے ابتدائی شمالی [[موسم گرما]] وچ مشاہدہ کیتے گئے تجرباندی سہو (±1 °C ) دے اندر توں ملتے جلتے نیں پر دن وچ حاصل کردہ اعداد و شمار کچھ تے کہانی بیان کر دے نیں جس وچ درجہ حرارت سال بہ سال اس موسم وچ 6 °C تک دا تغیر بتاندا اے۔<ref>لیو، جنجن؛ مارک آئی رچرڈسن؛ آر جے ولسن (15 اگست 2003ء)[http://www.gfdl.gov/~gth/netscape/2003/liu0301.pdf "سیاروی موسمی تے حرارتی زیراں سرخ اشعاع وچ خلائی جہاز دا آب و ہوا دا وسط سال دا نامچہ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930153835/http://www.gfdl.gov/~gth/netscape/2003/liu0301.pdf |date=2006-09-30 }} [http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author:Liu+intitle:An+assessment+of+the+global,+seasonal,+and+interannual+spacecraft+record+of+Martian+climate+in+the+thermal+infrared&as_publication=[[Journal+of+Geophysical+Research]]&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search (اسکالرریسرچ)]۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 108 (5089): 5089۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE..108.5089L 2003JGRE۔108۔5089L] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002JE001921 10۔1029/2002JE001921۔] اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> دن رات وچ ایہ اختلاف غیر متوقع اے تے ٹھیک توں سمجھیا نئيں گیا"۔ جنوبی بہار تے گرما وچ تغیر دی وجہ دھول دے طوفان ہُندے نیں جو رات دے پست درجہ حرارت دی قدر نوں ودھدے تے دن دے درجہ حرارت دی زیادہ توں زیادہ قدر نوں کم کر دے نیں ۔<ref>ولیم شیہان، سیارہ مریخ: مشاہدات تے دریافتاں دی تریخ، باب 13 [http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap13.htm ( ویب اُتے دستیاب)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111091348/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap13.htm |date=2011-11-11 }}</ref> ایہ نتیجے سطح دے اوسط درجہ حرارت وچ کم (20&nbsp;°C) گراوٹ اوربالائی کرۂ فضائی وچ معتدل (30&nbsp;°C) بڑھاوا دیندے نیں ۔<ref>گرول، مارک اے؛ برجن، ایڈون اے؛ میلنک، گرے جے؛ Tolls، وولکر (2005ء)۔ 2001ء دے سیاروی دھول دے طوفان دوران سطح تے کرۂ فضائی دا درجہ حرارت"۔ ایکارس 175 (1): 23–3۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..175...23G 2005Icar۔۔175۔۔۔23G] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.10.009 10۔1016/j۔icarus۔2004۔10۔009۔]</ref> وائی کنگ توں پہلے تے بعد وچ زمین توں بذریعہ خرد امواج طیف پیمائی توں مریخ دے درجہ حرارت نوں تے جدید طریقے توں ناپا گیا۔ کیونجے خرد امواج دی کرن، جو 1 آرک منٹ دے اندر دی ہُندی اے، سیارے دی قرص توں وڈی ہُندی اے، لہٰذا نتیجے سیاروی اوسط نوں ظاہر کر دے نیں ۔<ref>کلانسی، آر (اگست 30، 1990ء)۔"مریخی کرۂ فضائی وچ 0-70 کلومیٹر تک حرارتی ساخت وچ ہونے والی 1975ء تا 1989ء دے دوران خرد امواج دے طیف توں حاصل کردہ سیاروی تبدیلی"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 95 (9): 14،543–14،554۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1990JGR....9514543C 1990JGR۔۔۔9514543C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/jb095ib09p14543 10۔1029/jb095ib09p14543۔]</ref> بعد وچ مریخ سیاروی سرویر دے حرارتی اخراجی طیف پیما تے کچھ حد تک [[2001ء]] مریخ مہم دے تھیمس نے نہ صرف زیراں سرخ اشعاع توں پیمائش دی بلکہ خلائی گاڑی، جتھے گرد تے زمینی خرد امواج دے اعداد و شمار دا موازنہ وی کیتا۔ مریخ جانچ پڑتال گر مدار گرد دا مریخ موسم آواز پیما اسی طرح دے کرۂ فضائی دا خاکہ حاصل کر سکدا اے۔ اعداد و شمار "وائی کنگ مہم دے دوران <ref>بیل، جے؛ و ہور (اگست 28، 2009ء)۔ " مریخ پڑتال گرجہاں گرد مریخ رنگین شبیہ ساز (ایم اے آر سی آئی) : آلہ دی وضاحت، قطریہ پیمائی تے کارکردگی"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 114 (8)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.8S92B 2009JGRE۔114۔8S92B] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008je003315 10۔1029/2008je003315۔]</ref> دی نسبت مریخ اُتے حالیہ دہائیاں وچ عمومی طور اُتے سرد کرۂ فضائی دا درجہ حرارت تے کم گرد دی اڑان کوبتاندے نیں"، ہرچند کہ وائی کنگ توں حاصل کردہ پچھلے اعداد و شمار نوں وی کم کیتا گیا اے۔<ref>ولسن، آر؛ رچرڈسن، ایم (2000ء)۔"وائکنگ اول مہم دے دوران مریخی آب و ہوا: کرۂ فضائی کازیراں سرخ اشعاع توں پیمائش کیتے ہوئے درجہ حرارت اُتے نظر ثانی"۔ ایکارس 145: 555–579۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000Icar..145..555W 2000Icar۔۔145۔۔555W] doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2000.6378 10۔1006/icar۔2000۔6378۔]</ref> ٹی ای ایس دے اعداد و شمار "زیادہ سرد ( 10 تا 20 کیلون) دا سیاروی کرۂ فضائی دا درجہ حرارت بتاندے نیں جس نوں [[1997ء]] دے دوران حاصل کیتا بمقابل 1997ء دے حضیضِ شمس دے دوران " تے "مریخ دا کرۂ فضائی سیاروی اوج شمسی دے دوران ٹھنڈا، کم دھول والا تے بادلاں توں زیادہ لبریز سی بنسبت اس دے جو وائی کنگ دی موسمی تحقیقات توں حاصل ہویا سی تے اس وچ وی وائی کنگ اعداد و شمار وچ ولسن تے رچرڈسن نے [[نظر ثانی]] دی سی۔<ref>کلانسی، آر (اپریل 25، 2000ء)۔ زمینی ملی میٹر، ایم جی ایس ٹی ای ایس تے وائکنگ توں کیتے گئے کرۂ فضائی دے درجہ حرارت دا اک دوسرے توں موازنہ: موسمی تے ششماہی درجہ حرارت وچ تغیر تے مریخی سیاروی کرۂ فضائی وچ دھول دا جمع ہونا"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 105 (4): 9553–9571۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000JGR...105.9553C 2000JGR۔۔105۔9553C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/1999JE001089 10۔1029/1999JE001089۔]</ref>   بعد وچ تسلیم کیتے گئے موازنے وچ کوشش کیتی گئی کہ متروک خلائی جہاز دی اطلاعات نوں ضم کیتا جائے، "ایہ ہوائی درجہ حرارت دا خرد امواج دا نامچہ اے جو سب توں زیادہ نمائندگی کرنے والا اے"۔ وائی کنگ دے آئی آر ٹی ایم تے ایم جی ایس ٹی ای ایس دے درمیان کوئی قابل پیمایش سیاروی اوسط درجہ حرارت دا رجحان موجود نئيں اے۔ "وائی کنگ تے ایم جی ایس ہویا دا درجہ حرارت اس دوران لازمی طور اُتے ناقابل شناخت ہوۓگآ، جس توں معلوم چلدا اے کہ وائی کنگ تے ایم جی ایس دے دور وچ لازمی طور اُتے اک ای جیسی آب و ہوا دی حالت موجود ہوگی۔ اس نے اک "مضبوط شاخیت" شمالی تے جنوبی نصف کرۂ دے درمیان پائی، " مریخی سالانہ چکر دا کافی زیادہ متشاکل نمونہ: اک شمالی بہار تے موسم گرما جو نسبتاً ٹھنڈا اے، نہ زیادہ دھول والا اے تے نسبتاً پانی دے بخارات تے برف دے بادلاں توں لبریز اے تے جنوبی موسم گرما وائی کنگ توں مشاہدہ کیتے گئے گرم کرۂ فضائی دے درجہ حرارت وانگہے، جس وچ پانی دے بخارات تے پانی دی برف کم اے تے دھول دی سطح کافی زیادہ اے۔ مریخی پڑتال گر جتھے گرد دے ایم سی ایس (مریخ موسمی صدا پیما) آلے نے اوتھے پہنچنے دے بعد ایم جی ایس دے نال مل کر تھوڑے عرصے تک کم کیتا؛ کم قابلیت والا مریخ مہم دا تھیمس تے مریخ ایکسپریس دے اسپائی کیم دے اعداد و شمار نوں وی اک چنگی طرح توں حاصل کیتے گئے نامچے دے طور اُتے استعمال کیتا جا سکدا اے۔ ایم سی ایس تے ٹی ای ایس توں حاصل کردہ درجہ حرارت عمومی طور اُتے اک دوسرے توں میل کھاندے نیں،<ref>کلینبوہل، اے؛ و ہور (اکتوبر 2009ء)۔ مریخی ماحولیاتی آواز پیما مددگار خاکہ توں حاصل کردہ کرۂ فضائی دباؤ، درجہ حرارت تے دھول تے پانی دی برف دی کثافت"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 114 (E10)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..11410006K 2009JGRE۔11410006K] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2009je003358 10۔1029/2009je003358۔]</ref> پر محققین نے تجزیاندی صحت توں کم ممکنہ خنک دے بارے وچ دسیا اے، ایم سی ایس ایم وائی 28 درجہ حرارت اوسطاً 0.9 (دن وچ) تے 1.7 کیلون (رات وچ) ٹی ای ایس ایم وائی 24 دی پیمائش توں زیادہ ٹھنڈا بتاندے نیں۔<ref>بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ و ہور (2013ء)۔ "مریخی ماحولیاتی آواز پیما تے حرارتی اخراج طیف پیما توں کیتی گئی پیمائش توں تابکاری دا موزانہ"۔ ایکارس 225: 28–39۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..225...28B 2013Icar۔۔225۔۔۔28B] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2013.03.007 10۔1016/j۔icarus۔2013۔03۔007۔]</ref> {{Weather box |location = Mars, 4.5ºS, 137.4ºE (2012-present) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 6 |Feb record high C = 6 |Mar record high C = 1 |Apr record high C = 0 |May record high C = 7 |Jun record high C = 14 |Jul record high C = 20 |Aug record high C = 19 |Sep record high C = 7 |Oct record high C = 7 |Nov record high C = 8 |Dec record high C = 8 |Jan high C= -7 |Feb high C= -18 |Mar high C= -23 |Apr high C= -20 |May high C= -4 |Jun high C= 0 |Jul high C= 2 |Aug high C= 1 |Sep high C= 1 |Oct high C= 4 |Nov high C= -1 |Dec high C= -3 |year high C= -5.7 |Jan low C= -82 |Feb low C= -86 |Mar low C= -88 |Apr low C= -87 |May low C= -85 |Jun low C= -78 |Jul low C= -76 |Aug low C= -69 |Sep low C= -68 |Oct low C= -73 |Nov low C= -73 |Dec low C= -77 |year low C= -78.5 |Jan record low C = -95 |Feb record low C = -127 |Mar record low C = -114 |Apr record low C = -97 |May record low C = -98 |Jun record low C = -125 |Jul record low C = -84 |Aug record low C = -80 |Sep record low C = -78 |Oct record low C = -79 |Nov record low C = -83 |Dec record low C = -110 |time day= midday |date=May 2015 |source 1= سینٹرو ڈی ایسٹروبائیو لوجیا <ref>اسٹاف (2015ء)۔ [http://cab.inta-csic.es/rems/index.htm "مریخ کا موسم"۔] {{Webarchive|url=https://archive.today/20151025050810/http://cab.inta-csic.es/rems/index.htm |date=2015-10-25 }} [http://cab.inta-csic.es/ سینٹرو ڈی ایسٹروبائیولوجیا (سی اے بی)۔] اخذ کردہ مئی 31، 2015ء۔</ref> |source 2= دوسرے<ref>اسٹاف۔ [http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html "مریخ کے حقائق"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607140708/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |date=2013-06-07 }} ناسا اخذ کردہ مئی 31، 2015ء۔</ref><ref>ہوفمین، نک (اکتوبر 19، 2000ء)۔ [http://www.spacedaily.com/news/mars-water-science-00k1.html "مارس ڈیلی – سفید مریخ: سرخ سیارے کی کہانی پانی کے بغیر"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180423073833/http://www.spacedaily.com/news/mars-water-science-00k1.html |date=2018-04-23 }} سائنس ڈیلی۔ اخذ کردہ مئی 31، 2015ء۔</ref>، مریخی موسم<ref>[https://twitter.com/MarsWxReport Mars Weather (@MarsWxReport) | Twitter<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref></ref> }} == کرۂ فضائی دے خوائص و ترکیب  == [[تصویر:PIA16460-Mars-AtmophereGases-20121102.jpg|دائیں|thumb|300x300px|سیارہ مریخ  - سب سے فراواں گیسیں ( کیوریوسٹی جہاں گرد  سے اکتوبر 2012ء میں کیا گیا نمونے کا تجزیہ ۔]] === کم کرۂ فضائی دا دباؤ  === مریخی کرۂ فضائی زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائڈ اُتے مشتمل اے تے سطح دا اوسط دباؤ 600 پاسکل اے جو زمین دے 101,000 پاسکل دے دباؤ توں کافی کم اے۔ اس دا اک اثر ایہ ہُندا اے کہ مریخ دا کرۂ فضائی زمین دے کرۂ فضائی دی نسبت بوہت تیزی دے نال دی ہوئی توانائی توں رد عمل کردا اے۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/pressure.html "مریخ دا کم سطحی دباؤ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084855/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/pressure.html |date=2007-07-07 }}۔ ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> نتیجتاً مریخ وچ ثقلی اثرات دی بجائے شمسی حرارت توں زبردست حرارتی موجاں پیدا ہُندی نیں ۔ ایہ امواج کافی اہمیت دی حامل وی ہو سکدی نیں تے فضائی دباؤ دا ایہ کل 10 فیصد تک دا حصّہ بن سکدی نیں (عام طور توں ایہ 50 پاسکل تک دی ہُندی نیں )۔ زمین دا کرۂ فضائی وی روزانہ جاں نیم روزہ مدوجزر رکھتا اے پر اس دا اثر اتنا زور دار زمین دے کرۂ فضائی دی زیادہ کمیت دی وجہ توں نئيں ہُندا۔ ہرچند کہ مریخ اُتے درجہ حرارت نقطہ انجماد (0&nbsp;°C) توں اُتے پہنچ جاندا اے پر مائع پانی سیارے دے زیادہ تر حصّہ اُتے قائم نئيں رہ سکدا کیونجے کرۂ فضائی دا دباؤ پانی دے تہرے نقطے توں کہاں نیچے نیں تے پانی دی برف عمل تصعید توں گزر کر پانی دے بخارات وچ بدل جاندی اے۔ استثناء وچ سیارے دے نیچے پست والے حصّے نیں خاص طور توں ہیلس پلانیشیا دے تصادمی طاس جو اس طرح دا مریخ اُتے سب توں وڈا شہابی گڑھا اے۔ ایہ اتنا گہرا اے کہ کرۂ فضائی دا دباؤ اس دی تہ وچ 1155 پاسکل تک جا پہنچتا اے جو تہرے نقطہ توں زیادہ اے لہٰذا اگر درجہ حرارت 0&nbsp;°C توں اُتے جاندا اے تو اوتھے مائع پانی موجود ہو سکدا اے۔ === ہوا  === [[تصویر:PIA16813-MarsCuriosityRover-ParachuteFlapsInWind-20120812to20130113.gif|بائیں|thumb|کیوریوسٹی جہاں گرد کا پیراشوٹ مریخ  کی ہوا میں پھڑپھڑا تا ہوا (ہائی رائز /ایم آر او) (12 اگست 2012ء سے 13 جنوری 2013ء تک)۔]] مریخ دی سطح وچ حرارتی جمود بوہت ای پست اے جس دا مطلب ایہ اے کہ جدوں سورج طلوع ہُندا اے تو ایہ تیزی توں گرم ہو جاندا اے۔ عام طور اُتے روز دا درجہ حرارت قطبی علاقاں توں اگے پیچھے جھولتا اے تے لگ بھگ 100 کیلون ہُندا اے۔ زمین اُتے ہوائاں اکثر ایسے علاقاں وچ بنتی نیں جتھے بر حرارتی جمود تیزی توں تبدیل ہُندا اے جداں کہ سمندر توں خشکی۔ مریخ اُتے سمندر نئيں نیں پر اوتھے اُتے ایسے علاقے موجود نیں جتھے مٹی دا حرارتی جمود تبدیل ہُندا اے جس دی وجہ توں باد سبا و باد نسیم چلتی نیں جس طرح توں زمین اُتے سمندری ہویا چلتی اے۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html "مریخ دی صحرائی سطح"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html |date=2007-07-07 }} ناسا اخذ کردہ فروری 25، 2007ء۔</ref> انٹاریس منصوبہ "مارس اسمال اسکیل ویدر" نے حال وچ مٹی دے قدیمی نموناں دی وجہ توں موجودہ سیاروی آب و ہوائی نموناں وچ ہونے والی کچھ چھوٹی کمزوریاں دیکھی نیں "مریخ اُتے حرارت دا سطح اُتے آنا تے واپس جانا کافی اہم اے، لہٰذا مٹی دی جانچ نوں کافی صحت دے نال کیتا جانا اے۔"<ref>{{Cite web |title=انٹاریس منصوبہ "مریخ دا چھوٹے پیمانے دا موسم" (ایم ایس ڈبلیو) |url=http://websrv2.tekes.fi/opencms/opencms/OhjelmaPortaali/Paattyneet/Antares/en/Dokumenttiarkisto/Viestinta_ja_aktivointi/Lehdistotiedotteet/Press/fallpress2003.htx.i1948.doc |access-date=2019-01-13 |archive-date=2006-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303214036/http://websrv2.tekes.fi/opencms/opencms/OhjelmaPortaali/Paattyneet/Antares/en/Dokumenttiarkisto/Viestinta_ja_aktivointi/Lehdistotiedotteet/Press/fallpress2003.htx.i1948.doc |dead-url=yes }}</ref> اس طرح دی کمزوریاں نوں درست کر لیا گیا جس توں مستقبل وچ مزید صحت دے نال جانچ دی جا سکے گی پر پرانے مریخی آب و ہوائی نمونے اُتے انحصار کرنا کافی مشکوک ہوۓگآ۔ کم ارض البلد اُتے ہیڈلے دا چکر کم کردا اے تے ایہ اسی طرح دا عمل اے جو زمین اُتے باد مراد و باد مخالف پیدا کردا اے۔ بلند ارض البلد اُتے اُچے تے پست دباؤ والے علاقاں دا سلسلہ موسم اُتے اپنا غلبہ جمائے ہوئے رہندا اے جس نوں باروکلینک موجی دباؤ کہندے نیں ۔ مریخ زمین دی نسبت ٹھنڈا تے خشک اے کیونجے اوتھے اُتے دھلائی کرنے دے لئی کسے قسم دی بارش نئيں ہُندی (سوائے کاربن ڈائی آکسائڈ دی ژالہ باری دے )۔<ref>فرانکویس فارگیٹ۔ [http://www-mars.lmd.jussieu.fr/mars/publi/forget_science2004.pdf "مریخ دے قطبین اُتے اجنبی موسم"] (پی ڈی ایف)۔ سائنس۔ اخذ کردہ فروری 25، 2007ء۔</ref> اس طرح دا حالیہ طوفانی جھکڑ [[ہبل خلائی دوربین]] نے دیکھیا اے۔ (تصویر نیچے اے)۔ مریخ تے زمین دے ہیڈلے دے چکر وچ جو اہم فرق اے اوہ انہاں دی رفتار دا اے جس دی پیمائش الٹ کر وقت دے پیمانے اُتے دی اے۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/tropics.html "مریخی منطقہ حارہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084844/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/tropics.html |date=2007-07-07 }} ناسا اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> الٹ کر وقت دا پیمانہ 100 مریخی دن اے جدونکہ زمین اُتے ایہ اک برس دا ہُندا اے۔ [[تصویر:MarsDustDevi-AmazonisPlanitia-MGS-MOC-20010401-E03-00938.gif|دائیں|thumb|275x275px|مریخی گرد کے بگولے  - ایمیزونی  پلانیشیا  میں  (10 اپریل 2001ء) (مزید) ویڈیو (02:19))]] === دھول دے طوفاناں دا اثر  === [[تصویر:Hellas_basin.gif|دائیں|thumb|200x200px|2001ء میں ہیلس طاس کے دھول کے طوفان]] [[تصویر:Mars_dust_opacities_MER-B_Sol_1205_to_1235.jpg|بائیں|thumb|200x200px|سولس , 1225 (4.1), 1233 (3.8), 1235 (4.7) کے دوران مریخی افق کا وقفہ جاتی  نظارہ  بتاتا ہے کہ جولائی 2007ء میں کتنی سورج کی روشنی  دھول کے طوفان سے رکی۔ 4.7 کا تاؤ  99 فیصد  روشنی میں کمی کا بتاتا ہے۔]] {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=200 |image1=PIA16450 Martian Dust Storm, Nov. 18, 2012.jpg |image2=PIA16454 Regional Dust Storm Weakening, Nov. 25, 2012.jpg |caption1=نومبر 18، 2012ء |caption2=نومبر 25، 2012ء |header=مریخ پر دھول کے طوفان۔ |footer=آپرچونیٹی اور کیوریوسٹی جہاں گردوں کے محل وقوع پر غور کریں (ایم آر او)۔}} جب1971ء وچ مرینیر نہم مریخ اُتے پہنچا تو دنیا نوں امید سی کہ سطح دی نواں تازہ تصویر مفصل دیکھنے نوں ملے گی۔ پر اس وقت انھاں دیکھنے نوں جو چیز ملی اوہ سیاروی پیمانے دا دھول دا طوفان سی تے جو واحد چیز اس دھند وچ نظر آ رہی سی<ref>ناسا۔ [http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm "دھول دے طوفاناں نوں ہضم کردا سیارہ"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613062647/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm |date=2006-06-13 }} ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> اوہ گرانڈیل آتش فشاں اولمپس مونس سی۔ طوفان اک مہینے دے عرصے تک چلا، سائنس داناں نوں معلوم ہویا کہ ایہ اک ایسا مظہر اے جو مریخ اُتے کافی عام اے۔ جداں کہ وائی کنگ خلائی جہاز نے سطح توں دیکھیا، " سیاروی دھول دے طوفان دے دوران یومیہ درجہ حرارت پنجاہ ڈگری توں لے کر صرف دس ڈگری دے درمیان ای رہندا اے تے اس دوران ہویا دی رفتار کافی تیز ہو جاندی اے – حقیقت وچ طوفان دے آنے دے اک ای گھنٹے وچ ایہ ودھ کر 17 میل فی سیکنڈ تک ہو جاندی اے جتھے جھکڑاں دی رفتار 26 میل فی سیکنڈ تک جا پہنچتی اے۔ اگرچہ کسے وی جگہ کسے وی قسم دے مادّے دی منتقلی دا مشاہدہ نئيں کیتا گیا، اس دی بجائے دھول جدوں سطح اُتے بیٹھی تو سطح اُتے ہونے والی روشنی تے اختلاف وچ بتدریج کمی دیکھی گئی ۔" 26 جون 2001ء نوں ہبل خلائی دوربین نے دھول دے طوفان نوں مریخ دے ہیلس طاس وچ دیکھیا (تصویر داہنی طرف اے)۔ اک دن دے بعد طوفان پھٹ کر اک سیاروی واقعہ بن گیا۔ مداری پیمائش توں معلوم ہویا کہ اس دھول دے طوفان نے سطح دے اوسط درجہ حرارت نوں گرا دتا جدونکہ مریخ دے کرۂ فضائی دے درجہ حرارت نوں 30&nbsp;°C تک ودھیا دتا۔ مریخی کرۂ فضائی دی کم کثافت دا مطلب ایہ ہویا کہ 18 توں 22 میٹر فی سیکنڈ دی ہوائاں دھول نوں سطح توں اٹھانے دے لئی درکار ہُندی نیں ، پر کیونجے مریخ بوہت زیادہ خشک اے، لہٰذا دھول کرۂ فضائی وچ زمین دے مقابلے وچ زیادہ عرصے تک قیام کر سکدی اے۔ زمین اُتے دھول نوں چھیندی ای بارش دھو ڈال دیتی اے۔ دھول دے طوفان دے بعد آنے والے موسم وچ دن دا درجہ حرارت اوسط درجہ حرارت توں 4&nbsp;°C کم سی۔ اس دی وجہ سیاروی پیمانے اُتے ہلکے رنگ دی دھول سی جس نے سیارے نوں ڈھانپا ہویا سی تے جو دھول دے طوفان توں نکلی سی تے اس نے وقتی طور اُتے مریخ دا درجہ بیاض ودھیا دتا سی۔<ref>فینٹون، لوری دے ؛ گیزلر، پال ای؛ ہیبرلی، رابرٹ ایم (2007ء)۔ [http://humbabe.arc.nasa.gov/~fenton/pdf/fenton/nature05718.pdf "مریخ اُتے حالیہ درجہ بیاض وچ ہونے والی تبدیلی عالمگیری حرارت تے ماحول اُتے زور لگیا رہی اے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708011126/http://humbabe.arc.nasa.gov/~fenton/pdf/fenton/nature05718.pdf |date=2007-07-08 }} (پی ڈی ایف)۔ نیچر 446 (7136): 646–649۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.446..646F 2007Natur۔446۔۔646F] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature05718 10۔1038/nature05718]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17410170 17410170]۔</ref> 2007ء دے وسط وچ اک سیاروی پیمانے دے دھول دے طوفان نے شمسی توانائی توں چلنے والے اسپرٹ تے آپرچونیٹی مریخ کھوجی جتھے گرداں دے لئی خطرہ دا نقارہ اس طرح بجایا کہ شمسی پینل توں حاصل کردہ توانائی دی مقدار نوں اتنا کم کر دتا کہ انہاں نوں زیادہ تر سائنسی تجربات بند کرنے پئے تے طوفان دے ختم ہونے دا انتظار کرنا پیتا۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20070731a.html مریخی کھوجی جتھے گرد دی منزل دی اطلاع، آپرچونیٹی توں متعلق خدشات وچ اضافہ]</ref> دھول دے طوفاناں دے ختم ہونے دے بعد وی جتھے گرداں نوں ملنے والی توانائی کافی کم سی کیونجے دھول دے بیٹھنے وچ کافی وقت لگیا سی۔ حضیض شمس دے دوران دھول دے طوفان کافی عام نیں کیونجے اس وقت سیارہ اوج شمس دے مقابلے وچ 40 فیصد زیادہ سورج دی روشنی نوں حاصل کردا اے۔ اوج شمس دے دوران پانی دی برف دے بادل کرۂ فضائی وچ بن کر دھول دے ذرّات توں متعامل ہُندے نیں تے سیارے دے درجہ حرارت اُتے اثر انداز ہُندے نیں ۔<ref>[http://www.whfreeman.com/ENVIRONMENTALGEOLOGY/EXMOD36/F3614.HTM "مریخ اُتے دھول دے طوفان"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719164612/http://www.whfreeman.com/ENVIRONMENTALGEOLOGY/EXMOD36/F3614.HTM |date=2008-07-19 }} whfreeman.com. اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> ایسا قیاس کیتا جاندا اے کہ مریخ اُتے دھول دے طوفان، طوفاناں نوں بنانے وچ اسی طرح دا کردار ادا کر سکدے نیں جداں کہ زمین اُتے پانی دے بادل کر دے نیں ۔1950ء دے عشرے دے بعد توں کیتے جانے والے مشاہدات بتاندے نیں کہ کسے مخصوص مریخی برس وچ دھول دے سیاروی طوفاناں دے آنے دا امکان لگ بھگ تن وچوں اک اے۔<ref>زورک، رچرڈ ڈبلیو؛ مارٹن، لیونارڈ جے (1993ء)۔ [http://www.agu.org/pubs/crossref/1993/92JE02936.shtml "سیارے دا ششماہی تغیر – مریخ اُتے چلنے والے دھول دے طوفان"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003151149/http://www.agu.org/pubs/crossref/1993/92JE02936.shtml |date=2012-10-03 }} جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ (جریدہ of جیوفزیکل ریسرچ) 98 (E2): 3247–3259۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993JGR....98.3247Z 1993JGR۔۔۔98۔3247Z] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/92JE02936 10۔1029/92JE02936۔] اخذ کردہ مارچ 16، 2007ء۔</ref> ====   تبدیلی ==== مریخ اُتے ارضیاندی تبدیلی دا عمل مریخ دے کرۂ فضائی دی ہویا دے نظام وچ چیزاں نوں شامل کرنے دے لئی کافی اہم اے۔ اچھلتے کودتے ریت دے ذرّات اسپرٹ جتھے گرد اُتے لگے ہوئے ایم ای آر توں مشاہدہ کیتے گئے نیں ۔<ref>جی لینڈس، و ہور، "خرد شبیہ نگار توں دیکھے گئے شمسی ارے اُتے دھول و مٹی دے اجتماع"، 37واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس، ہیوسٹن، ٹیکساس، مارچ 13–17، 2006ء۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/1932.pdf پی ڈی ایف فائل] (مزید خلاصہ [http://www.grc.nasa.gov/WWW/RT/2006/RP/RPV-landis2.html ناسا گلین ریسرچ اینڈ ٹیکنالوجی 2006ء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510064530/http://www.grc.nasa.gov/WWW/RT/2006/RP/RPV-landis2.html |date=2009-05-10 }} وچ وی اے۔ رپورٹ)</ref> نظریہ و حقیقی مشاہدات آپس وچ اک دوسرے توں میل نئيں کھاندے ، کلاسیکل نظریہ اصل جتھے دے قلانچاں بھرتے ذرّات دے بارے وچ خاموش اے۔<ref>کوک، جیسپر ایف؛ رینو، نلٹن او (2008ء) "دھول اڑاندی ہویا وچ برق سکونی"۔ فزیکل ریویولیٹرز 100 (1): 014501۔ arXiv:0711۔1341۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PhRvL.100a4501K 2008PhRvL100a4501K] doi:[https://dx.doi.org/10.1103/PhysRevLett.100.014501 10۔1103/PhysRevLett۔100۔014501]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18232774 18232774]۔</ref> اک نیا نمونہ زیادہ بہتر طور توں نویں جتھے دے مشاہدات دے بارے وچ بتاندا اے کہ اک جگہ توں دوسری جگہ حرکت کر دے ہوئے ذرّات برقی میدان پیدا کر دے نیں جس توں اس عمل وچ مزید تیزی آ جاندی اے۔ مریخ دے دھول دے اچھلتے کودتے ذرّات زمین دے ذرّات دے مقابلے وچ نہ صرف 100 گنا زیادہ اُچا تے لمبا خط پرواز رکھدے نیں بلکہ انہاں دی سمتی رفتار وی 5 تا 10 گنا زیادہ ہُندی اے۔<ref>المیڈ ا، مریلو پی؛ و ہور (2008ء)۔ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2359785 "مریخ اُتے عظیم تبدیلی"۔] پی این اے ایس 105 (17): 6222–6226۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PNAS..105.6222A 2008PNAS۔105۔6222A] doi:10۔1073/pnas۔0800202105۔ پی ایم سی 2359785۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18443302 18443302۔]</ref> === متواتر شمالی  چھلے دار بادل  === [[تصویر:Mars_cyclone.jpg|بائیں|thumb|مریخ پر عظیم الجثہ بادلوں  کا ہبل خلائی دوربین سے نظارہ]] شمالی قطبی علاقے وچ اک وڈا ڈونَٹ جیسی صورت دا بادل مریخی برس وچ لگ بھگ اک ای وقت وچ نظر آندا اے تے اس دا حجم وی اک ای جداں ہُندا اے۔<ref>{{Cite web |title=مریخی سیاروی مساحت کنندہ – "اٹھ سالہ سالگرہ" |url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/gallery/20050912-repeatNPWIC.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2012-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425182450/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/gallery/20050912-repeatNPWIC.html |dead-url=yes }}</ref> ایہ صبح بنتا اے تے مریخ دی دوپہر ہونے تک منتشر ہو جاندا اے۔ بادل دا بیرونی قطر لگ بھگ 1,600 کلومیٹر دا ہُندا اے جدونکہ اندرونی سوراخ جاں اکھ 320 کلومیٹر اُتے پھیلی ہوئی ہُندی اے۔<ref>ڈیوڈ برانڈ تے رے ویلارڈ (مئی 19، 1999ء)۔[http://www.news.cornell.edu/releases/May99/mars.cyclone.deb.html "ہبل خلائی دوربین توں کورنیل دی ٹیم دا مریخ دے شمال وچ گھومتا ہویا گرانڈیل طوفان دا مشاہدہ"۔] کورنیل نیوز۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> بادل دے بارے وچ گمان اے کہ اوہ پانی دی برف دا ہوۓگآ لہٰذا اس دا رنگ مریخ دے دوسرے عمومی دھول دے طوفاناں دے برخلاف سفید ہُندا اے۔ ایہ آندھی دے طوفان وانگہوندا اے پر ایہ گھومتا نئيں اے۔ بادل شمالی موسم گرما وچ اُچے ارض البلد اُتے ظاہر ہُندے نیں ۔ اندازہ اے کہ ایسا شمالی قطب اُتے منفرد آب و ہوا دی صورت حال دی وجہ توں ہُندا اے۔ آندھی جداں طوفاناں نوں پہلی مرتبہ وائی کنگ مدار گرد دے نقشہ جاندی پروگرام دے دوران دیکھیا گیا، پر شمالی چھلے دار بادل اس توں تن گنا زیادہ وڈے سن۔ بادلاں دا سراغ کافی کھوجیاں تے دوربیناں بشمول ہبل تے مریخ سیاروی سرویر نے لایا اے۔ دوسرے دہرائے جانے والے واقعات وچ دھول دے طوفان تے دھول دے جھکڑ نیں ۔ === میتھین دی موجودگی  === {{see also|مریخ کا کرۂ فضائی#میتھین}} [[تصویر:Martian_Methane_Map.jpg|بائیں|thumb|میتھین کا نقشہ]] [[تصویر:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|دائیں|thumb|300x300px|مریخ پر میتھین - ممکنہ ماخذ و غرقاب]] ہرچند کہ میتھین زمین اُتے نباتاندی خانے دے اثر والی گیس اے، اس دی معمولی مقدار دی مریخ اُتے موجودگی دے دعوے دا اثر مریخ دے سیاروی آب و ہوا اُتے انتہائی تھوڑا اثر ہوۓگآ۔ فی ارب وچوں چند حصّوں وچ میتھین دے مرتکز ہونے دا سراغ لگیا اے تے مریخ دے کرۂ فضائی وچ اس دی موجودگی دا پہلی مرتبہ ناسا دی اک ٹیم نے گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر وچ 2003ء وچ پتا لایا۔<ref>موما، ایم جے؛ نوواک، آر ای؛ ڈی سینٹی، ایم اے؛ بونوف، بی پی، [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2003DPS....35.1418M&db_key=AST&data_type=HTML&format= "مریخ اُتے میتھین دی حساس تلاش"](صرف خلاصہ)۔ امریکن ایسٹرو نامیکل سوسائٹی، ڈی پی ایس اجلاس #35، #14۔18۔</ref><ref>مائیکل جے موما۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html "مریخ دی میتھین نے حیات پانے دی امیداں ودھیا دتیاں"۔] Skytonight.com۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20070220100252/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/MGCM.html دستاویزات] بروز فروری 20، 2007ء۔ اخذ کردہ فروری 23، 2007ء۔</ref> مارچ 2004ء وچ مریخ کھوجی مدار گرد <ref>وی فورمیسانو، ایس اٹریا ٹی انکریناز، این اگناٹیف، ایم گررانا (2004ء) "مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دا سراغ"۔ سائنس 306 (5702): 1758–1761۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.1758F 2004Sci۔۔۔306۔1758F] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1101732 10۔1126/science۔1101732]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15514118 15514118]۔</ref><ref>فرانسس ریڈی (مارچ 7، 2006ء)۔ [http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=4009 "ٹائٹن، مریخ دی میتھین برف اُتے ہوسکتی اے"۔] ایسٹرونامی میگزین۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref><ref>وی فورمیسانو، ایس اٹریا ٹی انکریناز، این اگناٹیف، ایم گررانا (2004ء) "مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دا سراغ"۔ سائنس 306 (5702): 1758–1761۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.1758F 2004Sci۔۔۔306۔1758F] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1101732 10۔1126/science۔1101732۔] پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15514118 15514118]۔</ref><ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html "مریخ ایکسپریس نے مریخی کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی دی تصدیق کردتی"۔] ای ایس اے۔ مارچ 30، 2004ء۔ اخذ کردہ اگست 19، 2008ء۔</ref> تے کینیڈا فرانس ہوائی دوربین <ref>وی اے کراسنوپول اسکایا، جے پی میلارڈ، ٹی سی او وین (2004ء) "مریخی کرۂ فضائی وچ میتھین دا سراغ: حیات دا ثبوت؟"۔ ایکارس 172 (2): 537–547۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..537K 2004Icar۔۔172۔۔537K] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.07.004 10۔1016/j۔icarus۔2004۔07۔004۔]</ref> توں زمین توں کیتے جانے والے مشاہدات وی بتاندے نیں کہ میتھین کرۂ فضائی وچ اک مول دا کچھ ای حصّہ اے یعنی لگ بھگ 10 نینو مول فی مول۔<ref>ای ایس اے پریس ریلیز۔ [http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html "مریخ ایکسپریس نے مریخی کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی دی تصدیق کردتی۔"] ای ایس اے۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20060224102528/http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html دستاویزات] بروز فروری 24، 2006ء۔ اخذ کردہ مارچ 17، 2006ء۔</ref> بہرحال انہاں مشاہدات دی پیچیدگی نے انہاں نتیجے دے معتبر ہونے اُتے گرما گرم مباحثاں نوں جنم دے دتا اے۔<ref>زہنلی، کیون؛ فریڈمین، رچرڈ ایس ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ سی "کیندا مریخ اُتے میتھین موجود اے؟"۔ ایکارس 212 (2): 493–503۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011Icar..212..493Z 2011Icar۔۔212۔۔493Z] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2010.11.027 10۔1016/j۔icarus۔2010۔11۔027۔]</ref> کیونجے موجودہ مریخی حالات وچ بالائے بنفشی اشعاع نوں میتھین نوں توڑنے وچ صرف 350 برس دا عرصہ درکار ہوۓگآ، لہٰذا اگر میتھین موجود اے تو کوئی ایسے ماخذ وی موجود ہوۓگآ جو اس نوں دوبارہ فضا وچ بھر رہیا ہوۓگآ۔<ref>مارٹن باکم (2006ء)۔ [https://web.archive.org/web/20060223045353/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/49613 "مریخ اُتے حیات؟"]امریکن سائنٹسٹ 94 (2)۔ [http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/49613 اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز فروری 23، 2006ء۔ اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> آبیدہ مشبک<ref>تھامس، کیرولن؛ و ہور (جنوری 2009ء)۔[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V6T-4TPHRT5-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=e64bf861e4ef71f5336823d5dc1b9e12 "زیر زمین آبیدہ مشبک وچ قید میتھین دی مقدار وچ تغیر"۔] پلانٹری اینڈ اسپیس سائنس 57 (1): 42–47۔ arXiv:[https://arxiv.org/abs/0810.4359 0810۔4359۔] Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009P&SS...57...42T 2009P&SS۔۔57۔۔۔42 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2008.10.003 10۔1016/j۔pss۔2008۔10۔003۔] اخذ کردہ اگست 2، 2009ء۔</ref> جاں پانی دی چٹاناں وچ ہونے والے رد عمل<ref>تزاز، امینڈا ایم؛ بیباوٹ، بریڈ ایم؛ کیلی، چیرل اے؛ پولی، جینیفر؛ چانٹن، جیفری پی"حیاتیاندی میتھین دے اساں جااں دی تعریف نو: درون رسوب دی میتھین"۔ ایکارس 224 (2): 268–275۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..224..268T 2013Icar۔۔224۔۔268 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2012.06.008 10۔1016/j۔icarus۔2012۔06۔008۔]</ref> میتھین دا ممکنہ ارضیاندی ماخذ ہو سکدے نیں پر فی الوقت مریخی میتھین دے وجود جاں اس دے ماخذ دے بارے وچ کوئی اتفاق رائے موجود نئيں اے۔ کیوریوسٹی جتھے گرد مریخ اُتے اگست 2012ء وچ اترا۔ ایہ اس قابل سی کہ نہ صرف اوتھے اُتے موجود گیساں دی صحت دے نال پیمائش کر سکے بلکہ میتھین دے مختلف اساں جاؤں نوں وی اک دوسرے توں الگ شناخت کرسکے۔<ref>ٹینی بوم، ڈیوڈ (جون 9، 2008ء)۔[http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 "مریخ دی میتھین دا مشاہدہ"۔] ایسٹرو بائیولوجیکل میگزین۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0 دستاویزات] بروز ستمبر 23، 2008ء۔ اخذ کردہ اکتوبر 8، 2008ء۔</ref> اساں آہنگ لیزر طیف پیما توں کیتے جانے والی پہلی پیمائش نے اشارہ دتا کہ اک ارب وچوں 5 حصّہ میتھین خلائی گاڑی دے اترنے والی جگہ اُتے موجود سی۔<ref>[http://www.ustream.tv/nasajpl "مریخ کیوریوسٹی جتھے گرد نیوز ٹیلیکون -نومبر 2، 2012ء"۔]</ref> 19<ref>کر، رچرڈ اے (نومبر 2، 2012ء)۔ [http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/11/curiosity-finds-methane-on-mars-.html "کیوریوسٹی نے مریخ اُتے میتھین نوں پایا جاں نئيں"۔] سائنس ( جرنل )۔ اخذ کردہ نومبر 3، 2012ء۔</ref><ref>وال، مائک (نومبر 2، 2012ء)۔ [http://www.space.com/18333-mars-rover-curiosity-methane-measurements.html "کیوریوسٹی نے مریخ اُتے میتھین نوں پایا جاں نئيں"۔] Space.com۔ اخذ کردہ نومبر 3، 2012ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (نومبر 2، 2012ء)۔[http://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html "مریخ اُتے میتھین دی امید گہنا گئی"۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ نومبر 3، 2012ء۔</ref> ستمبر 2013ء نوں ناسا دے سائنس داناں نے کیوریوسٹی توں مزید ناپ تول دی جس وچ انہاں نے بتاندا کہ کرۂ فضائی وچ موجود میتھین دا سراغ نئيں مل سکیا۔ اس دے ملنے دے امکان دی قدر 0.18±0.67 فی ارب حصّے دی سی جس دی زیادہ توں زیادہ حد 1.3 فی ارب حصّہ سی (95% اعتمادی انتہا دے نال)۔<ref>ویبسٹر، کرسٹوفر آر؛ مہافی، پال آر؛ اٹریا، سوشل دے ؛ فلیسچ، گریگوری جے؛ فارلے، کینتھ اے (ستمبر 19، 2013ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/early/2013/09/18/science.1242902.abstract "مریخ دی میتھین دی فراوانی اُتے بلند و پست حد"۔] سائنس 342: 355–357۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Sci...342..355W 2013Sci۔۔۔342۔۔355W] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1242902 10۔1126/science۔1242902۔] اخذ کردہ ستمبر 19، 2013ء۔</ref> 16 دسمبر 2014ء وچ ناسا نے بتاندا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے "دس گنازیادہ " مریخ دے کرۂ فضائی وچ مقامی میتھین دی مقدار دا سراغ لایا اے۔ نمونہ جاندی پیمائش " 20 مہینے دے دوران درجن بھر" لئی گئے جس وچ پتا لگیا کہ 2013ء دے آخر تے 2014ء دے شروع وچ اوسطاً فی ارب وچ 7 حصّے میتھین کرۂ فضائی وچ پائی گئی۔" اس توں پہلے تے بعد وچ اوسط اس سطح دا دسواں حصّہ سی۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل؛ براؤن، ڈیوائینی (دسمبر 16، 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 "ناسا جتھے گرد نے سرگرم تے قدیمی نامیاندی کیمیا مریخ اُتے پائی"۔] ناسا اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (دسمبر 16، 2014ء)۔[http://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html "اک عظیم لمحہ: جتھے گرد نے اوہ سراغ پا لئی جو مریخ اُتے حیات دے بارے وچ اشارے دیندے نیں "۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014۔</ref> ہندوستانی مریخ مدار گرد مہم 5 نومبر 2013ء نوں چھڈی گئی جس وچ کوشش دی جائے گئی کہ اگر میتھین وجود رکھتی اے تو اس دا سراغ لگیا کر اس دے ماخذ دی نقشہ کشی دی جا سکے۔<ref>اسٹاف (ستمبر 2012ء)۔ [http://www.isro.org/pslv-c25/mission-objective.aspx "منگلیان -مشن دے اغراض و مقاصد"۔] انڈین اسپیس سائنس ڈیٹا سینٹر۔ اخذ کردہ اکتوبر 8، 2013ء۔</ref> ایکزو مارس گیسی سراغ رساں جتھے گرد دا چھڈنے دا منصوبہ 2016ء وچ اے جو نہ صرف میتھین دی مزید تحقیق کرے گا<ref>رینکن، پال (جولائی 9، 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8130393.stm "ایجنسی نے مریخ دے پہلے قدم دا خاکہ بنا لیا"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ جولائی 26، 2009ء۔</ref><ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html "ناسا دا مدار گرد مریخی میتھین دی تلاش 2016ء وچ کرے گا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005142406/http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html |date=2018-10-05 }} تھائی انڈین نیوز۔ مارچ 6، 2009ء۔ اخذ کردہ جولائی 26، 2009۔</ref> بلکہ اس دی انحلال ہونے دے بعد بننے والی ضمنی پیداوار فارمل ڈی ہائیڈ تے میتھانول دا وی تجزیہ کرے گا۔ === کاربن ڈائی آکسائڈ دی نقاشی  === مریخ پڑتال گر جتھے گرد توں حاصل کردہ تصویراں مریخ دی منفرد آب و ہوا دی وجہ توں ہونے والے اک غیر معمولی کٹاؤ نوں بتاندی نیں ۔ بہار دی گرمی کچھ علاقاں وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف نوں عمل تصعید توں گزارتی اے جس توں اوہ اُتے دی جانب بہتی اے جس توں انتہائی غیر معمولی نقوش بنتے نیں جس نوں "عنکبوندی نالیاں" کہندے نیں ۔<ref>چانگ، کینتھ (دسمبر 12، 2007ء)۔ [http://www.nytimes.com/2007/12/12/science/space/12mars.html?ex=1355202000&en=c42725b421422007&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink "مریخ جتھے گرد- کھوج کسے زمانے وچ قابل سکونت ماحول دا بتاندی اے۔"] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ اپریل 30، 2010ء۔</ref> صاف شفاف کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف سردیاں وچ بنتی اے تے جدوں بہار وچ سورج دی روشنی سطح نوں گرم کردتی اے، تو اوہ کاربن ڈائی آکسائڈ نوں گیس وچ تبدیل کر دیتی اے جو شفاف کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف وچوں لنگھدے ہوئے اُتے ول جاندی اے۔ برف وچ موجود کمزور تھاں دی وجہ توں برف کاربن ڈائی آکسائڈ دے چشمے بناندی اے۔  == پہاڑ  == [[تصویر:PIA16463-MarsVolatiles-20121102.jpg|دائیں|thumb|250x250px|سیارہ مریخ  - طیرانپذیر گیسیں ( کیوریوسٹی جہاں گرد اکتوبر 2012ء)]] مریخی طوفان مریخ دے وڈے پہاڑی سلسلاں اُتے کافی اثر انداز ہُندے نیں ۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/mountains.html "مریخی پہاڑی سلسلے" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707084816/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/mountains.html |date=2007-07-07 }} ناسا اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> انفرادی پہاڑ جداں کہ اولمپس مونس (27 کلومیٹر) مقامی موسم اُتے اثر انداز ہو سکدا اے پر وڈے موسمیاتی اثرات تھارسس علاقے وچ موجود وڈے آتش فشاناں دے اجتماع دی وجہ توں ہو سکدے نیں ۔ پہاڑیاں دی وجہ توں اک دہرایا ہویا موسمی اثر دا مظہر مرغولہ نما دھول دے بادل نیں جو ارشیا مونس دے اُتے بنتے نیں ۔ ارشیا مونس دے اُتے مرغولہ دھول دے بادل آتش فشاں دے اُتے 15 توں 30 کلومیٹر تک اُچے ہو سکدے نیں ۔<ref>[http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA04294 "PIA04294: ارسیا مونس اُتے مکرر بادل"۔] ناسا اخذ کردہ ستمبر 8، 2007ء۔</ref> ارشیا مونس دے اُتے مریخی سال دے دوران ہر وقت بادل موجود رہندے نیں جو موسم گرما دے آخر وچ اوج اُتے پہنچ جاندے نیں ۔ <ref>بینسن؛ و ہور (2006ء)۔" ایم او سی نے ششماہی پانی دی برف دے بادلاں دے تغیر نوں مریخ دے اہم آتش فشاناں دے اُتے دیکھیا"۔ ایکارس 184 (2): 365–371۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..365B 2006Icar۔۔184۔۔365B] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2006.03.014 10۔1016/j۔icarus۔2006۔03۔014۔]</ref> پہاڑ دے گرد موجود بادل موسمی تغیر دا اظہار کر دے نیں ۔ اولمپس مونس تے ایسکریس مونس اُتے بادل جنوبی نصف کرہ دی موسم بہار و گرما وچ ظاہر ہُندے نیں تے زیادہ توں زیادہ 900,000 [[مربع کلومیٹر]] توں لے کر 1,000,000 مربع کلومیٹر تک دے علاقے وچ موسم بہار دے آخر وچ جا پہنچتے نیں ۔ موسم سرما وچ بوہت ای کم بادل نظر آندے نیں ۔ مریخ دے عمومی چکر دے نمونے توں لگائے گئے اندازے کیتے گئے مشاہدات توں میل کھاندے نیں۔  == قطبی ٹوپیاں  == [[تصویر:Mars_Ice_Age_PIA04933_modest.jpg|بائیں|thumb|200x200px|ایک خاکہ جو یہ بتاتا ہے کہ مریخ آج سے لگ بھگ 21 لاکھ برس سے لے کر 4 لاکھ برس کے دوران  برفیلے دور میں کیسا دکھائی دیتا ہوگا، اس وقت مریخ کا محوری جھکاؤ آج کے جھکاؤ سے کہیں زیادہ سمجھا جاتا ہے۔]] [[تصویر:PIA11858_Starburst_Spider.jpg|بائیں|thumb|200x200px|ہائی رائز سے لی گئی " گہرے گنبدوں جیسے داغوں"  اور پنکھے نما ساختوں کی تصویر  جس کو مریخ پر کاربن ڈائی آکسائڈ گیس کے چشمے  جنوبی قطب کے برفیلے قرطاس پر بناتے ہیں۔]] مریخ دے جنوبی تے شمالی قطبین اُتے برف دی ٹوپیاں نیں جو زیادہ تر پانی دی برف اُتے مشتمل نیں ؛ بہرحال منجمد کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) اس دی سطح اُتے وی موجود اے۔ خشک برف شمالی قطبی علاقے (پلانم بوریم) وچ صرف سردی وچ جمع ہُندی اے، گرمیاں وچ مکمل طور اُتے عمل تصعید توں لنگھدی اے جدونکہ جنوبی قطبی علاقے وچ اٹھ میٹر تک دی موٹی دائمی خشک برف دی تہ موجود اے۔<ref>ڈارلنگ، ڈیوڈ۔[http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html "مریخ دی قطبی ٹوپیاں، فلکی حیاتیات، فلکیات تے خلائی اڑان دا انسائیکلوپیڈیا "۔] اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> اس فرق دی وجہ جنوبی قطب دی زیادہ اونچائی اے۔ [[موسم سرما]] وچ قطبین اُتے کرۂ فضائی اس قدر مرتکز ہو جاندا اے کہ کرۂ فضائی دا دباؤ اس دی اوسط قدر دا اک تہائی رہ جاندا اے۔ ایہ تکثیف ہونے تے بخارات بننے دا عمل دی وجہ توں غیر تکثیف شدہ گیساں دے تناسب وچ معکوس تبدیلی دی صورت وچ بنتا اے۔ مریخ دے مدار دا بیضوی پن دوسرے عوامل دے نال اس چکر اُتے اثر انداز ہُندا اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دے عمل تصعید دی وجہ توں بہار و خزاں دی ہوائاں اس قدر طاقتور ہُندی نیں کہ اوہ اُتے بیان کیتے ہوئے سیاروی دھول دے طوفاناں دا سبب بن جاندی نیں ۔<ref>مریخ عمومی چکر دا نمونہ جماعت۔ [http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/ice.html "مریخ دے خشک برف دی قطبی ٹوپیاں"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061202235359/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/ice.html |date=2006-12-02 }} ناسا اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> شمالی قطبی ٹوپی مریخ دے شمالی موسم گرما وچ لگ بھگ 1,000 کلومیٹر دے رقبے دا ہو جاندا اے <ref>[http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm "میرا فیلڈ دا اسٹار انٹرنیٹ ایجوکیشن پروگرام دا چکر"۔] Mira.org اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> تے اندازہً 16 لکھ مکعب کلومیٹر برف اُتے مشتمل ہُندا اے جس نوں اگر ٹوپی اُتے برابر پھیلایا جائے تو 2 کلومیٹر گہری تہ بنا دے گی<ref>کار، مائیکل ایچ (2003ء)۔" مریخ اُتے سمندر:مشاہداندی ثبوتاں دا تجزیہ تے ممکنہ مقدر"۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 108 (5042): 24۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE..108.5042C 2003JGRE۔108۔5042C] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002JE001963 10۔1029/2002JE001963۔]</ref>( اس دا مقابلہ [[گرین لینڈ]] دی 28 لکھ 50 لکھ مکعب کلومیٹر دی برف دی تہ توں کیتا جا سکدا اے)۔ جنوبی قطبی ٹوپی دا نصف قطر 350 کلومیٹر اے جدونکہ اس دی زیادہ توں زیادہ موٹائی 3 کلومیٹر دی اے۔<ref>فلپس، ٹونی۔ [http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm "مریخ پگھل رہیا اے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224153145/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm |date=2007-02-24 }} سائنس، ناسا"۔ اخذ کردہ فروری 26، 2007ء۔</ref> دونے قطبین مرغولہ نما حوض دکھاندی نیں جس دے بارے وچ پہلے خیال کیتا جادا سی کہ اوہ برف دے عمل تصعید تے پانی دے بخارات دی تکثیف دے نال نال شمسی حرارت دا نتیجہ ہوں گی۔<ref>پلیٹیئر، جے ڈی(2004ء)۔[http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1130/G20228.2 "مریخ اُتے خمدار خندق کس طرح بنی؟"] جیولوجی 32 (4): 365–367۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Geo....32..365P 2004Geo۔۔۔۔32۔۔365P] doi:[https://dx.doi.org/10.1130/G20228.2 10۔1130/G20228۔2۔] اخذ کردہ فروری 27، 2007ء۔</ref><ref>[http://www.marstoday.com/viewpr.html?pid=13914 "مریخی قطب نے ٹوپی دے اسرار نوں حل کر دتا مارس ٹوڈے"۔] مارچ 25، 2004ء۔ اخذ کردہ جنوری 23، 2007ء۔</ref> برف وچ گھس کر تجزیہ کرنے والی ریڈیائی لہراں- ایس ایچ اے آر اے ڈی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دے حالیہ نتیجے بتاندے نیں کہ مرغولہ نما حوض اک منفرد واقعہ وچ بنے نیں ایہ بلند قطب توں آنے والی بلند کثافت دی نشیبی ہواؤں توں بنے نیں جنہاں نے وڈے طول موج دے فرش وی بنائے نیں ۔<ref>اسمتھ، آئزک بی؛ ہولٹ، جے ڈبلیو (2010ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/v465/n7297/full/nature09049.html "مریخ اُتے خمدار خندق دا آغاز و ہجرت دی وجوہات آشکار"۔] نیچر 465 (4): 450–453۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Nature....32..450P 2010Nature۔۔۔۔32۔۔450P] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature09049 10۔1038/nature09049۔]</ref><ref>[http://www.space.com/8494-mystery-spirals-mars-finally-explained.html "مریخ اُتے خمدار ساخت دی بالاخر توضیح ہو گئی"۔] Space.com۔ مئی 26، 2010ء۔ اخذ کردہ مئی 26، 2010ء۔</ref> مرغولہ نما صورت کوریولس اثر (زمین دی گردِش دی وجہ توں کِسی مُتحرک چیز دے رُخ وچ اِنحراف)توں بنے نیں ، بعینہ جداں زمین اُتے ہوائاں آندھی وچ مرغولے بناندی نیں ۔ حوض کسے وی برف دی ٹوپی دے نال نئيں بنی بلکہ انہاں نے 24 لکھ توں لے کر 5 لکھ دے درمیان ماضی وچ بننا شروع کیتا جدوں موجودہ برف دی ٹوپی تن تہائی بن چکی سی۔ اس توں معلوم ہُندا اے کہ موسمی تبدیلی دی وجہ توں ایہ بننا شروع ہوئی۔ مریخی موسماں وچ آنے والے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے بعد دونے قطبین سکڑ کر دوبارہ ودھے نیں ؛ اس دے علاوہ کچھ لمبے عرصے تک چلنے والے رجحانات وی نیں جن نوں حالے تک مکمل نئيں سمجھیا گیا اے۔  [[جنوبی نصف کرہ]] دے موسم بہار دے دوران جنوبی قطب اُتے خشک برف دے اجتماع وچ ہونے والی شمسی حرارت دی وجہ توں کچھ جگہاں پرجزوی شفاف برف دی سطح دے نیچے دبی ہوئی کاربن ڈائی آکسائڈ جمع ہو جاندی اے، تاریک زیراں طبق دھوپ نوں جذب کرکے گرم ہو جاندا اے۔ ضروری دباؤ حاصل کرنے دے بعد، گیس برف نوں چشماں جیسی دھاراں دی صورت وچ پھاڑ دیتی اے۔ ہرچند کہ اخراج دا مشاہدہ براہ راست نئيں کیتا گیا، پر ایہ اپنے ثبوت تاریک گنبد جداں دھباں تے برف دے اُتے ہلکے پنکھ دی صورت وچ چھڈ دیتی اے۔ ایہ دھبے تے پنکھ اس ریت و دھول توں بنتے نیں جو اس طرح دے اخراج دے نال نکلتے نیں ۔ مکڑی جداں دراڑاں دے نمونے گیس دے گرد موجود برف دے نیچے بن جاندے نیں <ref>برنہم، رابرٹ (اگست 16، 2006ء)۔[http://www.asu.edu/news/stories/200608/20060818_marsplumes.htm "گیس دی دھاراں دے کہر نے مریخ دا مکڑیاں توں پردہ فاش کر دتا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014140943/http://www.asu.edu/news/stories/200608/20060818_marsplumes.htm |date=2013-10-14 }} ایریزونا اسٹیٹ یونیورسٹی دی ویب سائٹ۔ اخذ کردہ اگست 29، 2009ء۔</ref><ref>کیفر، ہو ایچ؛ کرسچنسن، فلپ آر؛ ٹیٹس، ٹموتھی این (اگست 17، 2006ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/v442/n7104/full/nature04945.html "مریخی موسمی جنوبی قطب دی برفیلی ٹوپی وچ برف دی شفاف سل دے نیچے عمل تصعید توں بننے والے کاربن ڈائی آکسائڈ دی دھاراں"۔] نیچر (نیچر پبلشنگ گروپ) 442 (7104): 793–796۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Natur.442..793K 2006Natur۔442۔۔793K] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature04945 10۔1038/nature04945۔] پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16915284 16915284]۔ اخذ کردہ اگست 31، 2009ء۔</ref>(دیکھو مریخ اُتے چشمے۔) ٹرائیٹن اُتے وائیجر دوم نے جو نائٹروجن گیس دے اخراج دا مشاہدہ کیتا اوہ وی اسی طرح دے نظام دی وجہ توں وقوع پزیر سمجھے جاندے نیں ۔ == شمسی ہویا  == مریخ نے اپنے [[مقناطیسی میدان]] دا زیادہ تر حصّہ چار ارب برس پہلے کھو دتا سی۔ نتیجتاً شمسی ہویا تے کائناندی اشعاع مریخ دے روانی کرہ توں براہ راست متعامل ہُندی نیں ۔ اس دی وجہ توں اس دا کرۂ فضائی لطیف ای رہندا اے۔ اگر شمسی ہوائاں بیرونی کرۂ فضائی دی پرت توں مسلسل جوہراں نوں نہ اکھاڑاں تو اس دا کرۂ فضائی اس قدر مہین نہ ہُندا۔<ref>{{Cite web |title=مریخ اُتے شمسی ہوائاں |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm |access-date=2019-01-13 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323220121/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm |dead-url=yes }}</ref> مریخ اُتے کرۂ فضائی دا زیادہ تر نقصان اسی شمسی ہویا دے زیر اثر ہویا اے۔ موجودہ نظریہ کمزور شمسی ہویا دے بارے وچ بتاندا اے لہٰذا فی الوقت مریخ دے ماحول دی تباہی ماضی دے مقابلے وچ کافی کم اے۔ == موسم  == [[تصویر:Sublimation_Of_Ice_In_Martian_Spring.jpg|thumb|بہار میں برف میں ہونے والا تصعیدی عمل برف کی پرت کے نیچے موجود دھول کو موسمی برف کے اوپر پنکھ جیسی صورت  کے ذخائر  کی شکل  دے دیتی ہے۔]] مریخ اپنے محور اُتے 25.2° جھکیا ہویا اے۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ مریخ اُتے موسم اسی طرح ہُندے نیں جداں کہ زمین اُتے۔ مریخ دے مدار دا بیضوی پن 0.1 اے جو زمین دے موجودہ تقریباً 0.02 دے بیضوی پن توں کہاں زیادہ اے۔ مریخ دے مدار دے زیادہ بیضوی پن دی وجہ توں سیارے دے سورج دے گرد چکر لگانے دے دوران آفتاب زدگی وچ کافی تغیر رہندا اے (مریخ دا اک برس 687 دن یعنی زمین دے لگ بھگ 2 برس دے برابر ہُندا اے)۔ زمین وانگمریخ دا ترچھا پن موسم اُتے غالب رہندا اے، زیادہ بیضوی پن دی وجہ توں جنوبی نصف کرہ وچ موسم سرما لمبا جدونکہ [[شمالی نصف کرہ]] وچ کم تے گرم رہندا اے۔ ہن ایہ بات چنگی طرح معلوم ہو گئی اے کہ برف اس وقت جمع ہوئی سی جدوں مریخ دا محوری جھکاؤ اج دے مقابلے وچ کافی مختلف سی ( سیارے دے گھماؤ دا محور کافی ڈگمگاندا اے یعنی کہ اس دا زاویہ وقت دے نال تبدیل ہُندا رہندا اے)۔<ref>میڈلین، جے و ہور 2007ء۔ مریخ:شمالی وسط عرض البد وچ ہونے والی گلیشیر بستگی دے لئی پیش کردہ ماحولیاتی منظرنامہ"۔ لونر پلانٹ۔ سائی۔ 38۔ خلاصہ 1778۔</ref><ref>میڈلین، جے و ہور 2009ء۔ ایمیزونی مریخی شمالی وسط عرض البد وچ ہونے والی گلیشیر بستگی: اک پیش کردہ ماحولیاتی منظرنامہ"۔ ایکارس: 203۔ 300-405۔</ref><ref>مسچنا، ایم و ہور 2003ء۔ مریخی پانی تے کاربن ڈائی آکسائڈ دی مداروی دھکیل:اک عمومی چکر دی تحقیق بشمول سادے طیران پزیر اسکیم دے نال"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 108۔ (E6)۔ 5062۔</ref> چند برساں پہلے مریخ دے محور دا جھکاؤ حالیہ 25 ڈگری دی بجائے 45 ڈگری سی۔ اس دے جھکاؤ نوں ترچھا پن وی کہندے نیں ۔ اس وچ تغیر دی وجہ اس دے دو چوتھے مہتاب نیں جو اس دے جھکاؤ نوں ہمارے چاند وانگاستحکام نئيں بخشتے۔ مریخ دے اکثر خدوخال بطور خاص اسمینس لاکس چو گوشہ وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دے کافی ذخائر موجود ہون گے۔ برف دے ماخذ نوں بیان کرنے دا سب توں مقبول نمونہ ایہ اے جس وچ کہیا جاندا اے کہ سیارے دی محوری گردش دے جھکاؤ وچ ہونے والی وڈی تبدیلیاں دی وجہ توں آب و ہوا تبدیل ہو گئی ہو گئی۔ کچھ وقتاں وچ تو جھکاؤ 80 درجے توں وی زیادہ سی۔<ref>ٹوما، جے؛ وزڈم، جے (1993ء)۔"مریخ دا انتشاری جھکاؤ"۔ سائنس 259: 1294–1297۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Sci...259.1294T 1993Sci۔۔۔259۔1294 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.259.5099.1294 10۔1126/science۔259۔5099۔1294۔]</ref><ref>لسکر، جے؛ کوریہ، اے؛ گاسٹنیو، ایم؛ جوٹل، ایف؛ لیورارڈ، بی؛ روبٹل، پی (2004ء)۔"مریخ اُتے طویل عرصے اُتے مبنی ارتقا تے آفتاب زدگی دی منتشر مقدار"۔ ایکارس 170: 343–364۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..170..343L 2004Icar۔۔170۔۔343L] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.04.005 10۔1016/j۔icarus۔2004۔04۔005۔]</ref> جھکاؤ وچ وڈی تبدیلیاں مریخ اُتے برف توں لبریز کئی خدوخال نوں بیان کردتی نیں ۔  تحقیق بتاندی اے کہ جدوں مریخ دا جھکاؤاس دے حالیہ 25 درجے دے جھکاؤ توں 45 درجے تک پہنچتا اے تو برف قطبین اُتے مزید مستحکم نئيں رہتی۔<ref>لیوی، جے؛ ہیڈ، جے؛ مارکانٹ، ڈی؛ کوولوسکی، ڈی (2008ء)۔ "ناسا فینکس دی تجویز کردہ اترنے دی جگہ اُتے عمل تصعید توں ہونے والے حرارتی سکڑاؤ دے کثیرالاضلاع شگاف: زیراں طبق دی خصوصیات تے آب و ہوا توں شکلیاندی ارتقا دے مضمرات"۔ جیوفز۔ ریز۔ لیٹ۔ 35: 555۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008GeoRL..35.4202L 2008GeoRL۔35۔4202L] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2007GL032813 10۔1029/2007GL032813۔]</ref> مزید براں اتنے بلند جھکاؤ اُتے ذخیرہ شدہ ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) وی عمل تصعید توں لنگھدی اے، اس طرح توں کرۂ فضائی دا دباؤ ودھ جاندا اے۔ ایہ ودھیا ہویا دباؤ کرۂ فضائی وچ مزید دھول دے جمع ہونے دا باعث بنتا اے۔ کرۂ فضائی وچ موجود نمی ژالہ جاں جمی ہوئی برف دے داناں دی صورت وچ گرتی اے۔ حساب بتاندے نیں کہ اس طرح دا مادّہ وسطی ارض البلد وچ مرتکز ہو جائے گا۔<ref>لیوی، جے؛ ہیڈ، جے؛ مارکانٹ، ڈی (2009ء)۔ مریخ اُتے حرارتی سکڑاؤ دے کثیرالاضلاع شگاف: درجہ بندی،تقسیم تے ہائی رائز مشاہداں توں ہونے والے ماحولیاتی اثرات"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 114۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.1007L 2009JGRL۔114۔1007L] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008JE003273 10۔1029/2008JE003273۔]</ref><ref>ہوبر، ای، ڈی ریس، ایم الرچ، ایف پریسکر، ایف ٹراوتھن، ایم زانیندی، ایچ ہیزنگر، آر جو مین، ایل جوہانسن، اے جانسن، ایس وین گاسیلٹ، ایم الومو۔ 2011ء۔"مریخی وسطی عرض البلد دے علاقاں وچ ارضیاندی ارتقا: سولبارڈ وچ برفانی دور توں پہلے دی ارض سازی توں معلومات"۔ بالمی، ایم، اے بارگرے، سی گلاگر، ایس گوٹا (ایڈیشن)۔ مریخی ارضی شکلہ۔ جیو لوجیکل سوسائٹی، لندن۔ خصوصی اشاعت : 356۔ 111-131</ref> مریخی ماحول دا عمومی چکر دا نمونہ بتاندا اے کہ برف توں بھرپور دھول انھاں علاقاں وچ جمع ہو گئی جتھے برف توں لبریز خدوخال موجود نیں ۔ جدوں جھکاؤ کم قدر ول واپس جاندا اے تو برف واپس عمل تصعید( براہ راست گیس وچ بدل جاندی اے) توں لنگھدی اے تے اپنے پیچھے دھول چھڈ دیتی اے۔<ref>میلن، ایم؛ جکوسکی، بی (1995ء)۔"ماضی و حالیہ دور دے دوران مریخی زمینی برف دا برتاؤ تے تقسیم"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 100: 11781–11799۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1995JGR...10011781M 1995JGR۔۔10011781M] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/95je01027 10۔1029/95je01027۔]</ref><ref>شورغوفر، این (2007ء)۔"مریخ دے برفانی دور دے محرکات"۔ نیچر 449: 192–194۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.449..192S 2007Natur۔449۔۔192S] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature06082 10۔1038/nature06082۔]</ref> پیچھے چھڈے جانے والی دھول نیچے دے مادّے نوں ڈھک لیندا اے اس طرح اُچے جھکاؤ دے ہر چکر وچ کچھ برف توں لبریز غلاف پیچھے رہ جاندا اے۔<ref>میڈلین، جے، ایف فارگیٹ، جے ہیڈ، بی لیورارڈ، ایف مونٹمیسن۔ 2007ء۔ عمومی چکر دے نمونے دے نال شمالی وسطی عرض البلد دے برفانی توداں دی چھان بین مریخ اُتے ہونے والی ستواں بین الاقوامی کانفرنس"۔ خلاصہ 3096۔</ref> ایہ بات قابل ذکر اے کہ ہموار سطح دی غلاف دی پرت شاید نسبتاً حال دے مادّے نوں ظاہر کردتی اے۔ نیچے اس ہموار غلاف دی پرتاں دی کچھ تصویراں موجود نیں جو کدی آسمان توں گرے سن۔ <gallery> ESP 039721 1400mantlelayers.jpg|ہائی رائز سے حاصل کردہ تصاویر میں دیکھا جا سکتا ہے کہ غلاف فیتھونٹس چو گوشہ کے اندر موجود شہابی گڑھے کا کچھ حصّہ ڈھانپے ہوئے ہیں۔ شہابی گڑھے کے بیرونی کنارے پر غلاف ایک پرت کی طرح نظر آتا ہے۔ اس سے معلوم ہوتا ہے کہ غلاف ماضی میں ایک سے زیادہ مرتبہ جمع ہوا ہوگا۔ ہائی رائز سے لی گئی تصاویر ہائی وش پروگرام کے تحت لی گئی ہیں۔ پرتیں اگلی تصویر میں بڑی نظر آ رہی ہیں۔ ESP 039721 1400mantlelayersclose.jpg|پچھلی لی گئی تصویر میں غلاف کی پرتوں میں اضافہ۔ چار سے پانچ پرتیں دکھائی دے رہی ہیں۔ محل وقوع فیتھونٹس چو گوشہ ہے۔ </gallery> موسم غیر یکساں لمبائی بتاندے نیں جو درج ذیل نیں : {| class="wikitable" !موسم !! سولس<br/>(مریخ اُتے) !! دن <br/>(زمین اُتے) |- | شمالی موسم بہار، جنوبی موسم خزاں: || 193.30 || 92.764 |- | شمالی موسم گرما، جنوبی موسم سرما:|| 178.64 || 93.647 |- | شمالی موسم خزاں، جنوبی موسم بہار: || 142.70 || 89.836 |- | شمالی موسم سرما، جنوبی موسم گرما: || 153.95 || 88.997 |} ترچھے پن تے بیضوی پن دی صف بندی وچ تقدیم دی وجہ توں عالمگیری حرارت تے ٹھنڈے ہونے دا عمل ( عظیم موسم گرما و سرما) 170,000 برس دے دورانیے دے نال۔<ref>اسٹین سیگوروسن۔ [http://www.realclimate.org/index.php?p=192 "مریخ اُتے عالمگیر حرارت؟"] رئیل کلائمیٹ۔ اخذ کردہ فروری 21، 2007ء۔</ref>  زمین وانگمریخ دا ترچھا پن کچھ عرصے دے بعد تبدیل ہُندا اے جس دی وجہ توں آب و ہوا وچ لمبے عرصے تک رہنے والی تبدیلیاں ہُندی نیں ۔ اک مرتبہ فیر مریخ اُتے اس دا اثر زیادہ اس لئی ہُندا اے کیونجے اس دے کول کوئی ایسا چاند نئيں اے جو اس نوں استحکام دے سکے۔ نتیجتاً ترچھا پن 45 درجے تک تبدیل ہو سکدا اے۔ فرانس دے نیشنل سینٹر فار سائنٹفک ریسرچ دے جیکس لسکر دلیل دیندے نیں کہ اس طرح آب و ہوا دی تبدیلی مریخ دے شمالی قطب دی برفیلی ٹوپی دی پرتاں دی ہیئت وچ دیکھی جا سکدی اے۔<ref>جیکس لسکر (ستمبر 25، 2002ء)۔[http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2280991.stm "مریخی لڑکھڑاہٹ ماحولیاتی تبدیلی"۔] بی بی سی۔ اخذ کردہ فروری 24، 2007ء۔</ref> حالیہ تحقیق بتاندی اے مریخ اک گرم بین ثلجی دور وچ اے جو 100,000 برس توں زیادہ عرصے توں موجود اے۔<ref>فرانسس ریڈی۔ [http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=4009 "ٹائٹن، مریخ دی میتھین برف اُتے موجود ہوسکتی اے"۔] ایسٹرونامی میگزین۔ اخذ کردہ مارچ 16، 2007ء۔</ref> کیونجے مریخی سیاروی مساحت کنندہ مریخ دا مشاہدہ چار مریخی برس تک کردا رہیا سی لہذا ایہ معلوم ہویا کہ مریخی موسم سال بہ سال اک جداں ای ہُندا اے۔ اس وچ پائے جانے والے فرق دا براہ راست تعلق مریخ اُتے پہنچنے والی شمسی توانائی وچ ہونے والی تبدیلی اے۔ سائنس دان تو اس قابل وی ہو گئے نیں کہ بیگل دوم دے اترنے دے دوران موجود موسم دا اندازہ لگیا سکاں۔ علاقائی دھول دے طوفان اس جگہ پائے گئے جتھے دھول دستیاب سی۔<ref>مالن، ایم و ہور 2010ء۔1985-2010 دے دوران مریخی مدار گرد کیمرے توں دی جانے والی چھان بین دا جائزہ"۔ مارس انفارمیٹکس۔http://marsjournal.org</ref> == حالیہ ماحولیاتی تبدیلی == [[تصویر:Mars_pits_1999.gif|بائیں|thumb|370x370px|جنوبی قطب کی برفیلی ٹوپی پر موجود کھڈ]] جنوبی قطب (پلانم اوسٹرائل) دے ارد گرد مریخی پچھلے کچھ برساں وچ علاقائی تبدیلیاں ہوئی نیں ۔ 1999ء وچ مریخ سیاروی سرویر نے مریخی جنوبی قطب وچ منجمد کاربن ڈائی آکسائڈ دے جوہڑاں دی تصویراں لیں۔ انہاں دی حیرت انگیز صورت تے سمت دی وجہ توں انہاں جوہڑاں نوں سوئس پنیر جیسی صورت توں جانا جانے لگیا۔2001ء وچ خلائی جہاز نے اسی جوہڑ دی دوبارہ تصویر لی تے معلوم ہویا کہ ایہ تو اپنا حجم ودھیا چکے نیں تے مریخی اک برس وچ پیچھے ول 3 میٹر ودھیا۔<ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/mgs/msss/camera/images/CO2_Science_rel/index.html "ایم او سی نے جنوبی قطبی ٹوپی اُتے تبدیلیاں دا مشاہدہ کیتا اے"۔] مالن اسپیس سائنس سسٹمز۔ اخذ کردہ فروری 22، 2007ء</ref> اس طرح دی چیز خشک برف دی پرت وچ ہونے والے عمل تصعید دی وجہ توں ہُندی اے اس طرح توں اندرونی پانی دی برف سامنے آ جاندی اے۔ مزید حالیہ مشاہدات بتاندے نیں کہ مریخ دے جنوبی قطب اُتے موجود برف مسلسل عمل تصعید توں گزر رہی اے۔<ref>تبخیر ہُندی ہوئی برف۔ Astronomy.com۔ اخذ کردہ فروری 22، 2007ء۔</ref> برف وچ موجود جوہڑ مسلسل 3 میٹر فی مریخی برس دے ودھ رہے نیں ۔ مالن کہتی نیں کہ مریخ اُتے موجودہ حالت نواں برف بننے دے نئيں نیں ۔ ناسا دی اک پریس ریلیز وچ اشارہ دتا گیا اے کہ مریخ اُتے "آب و ہوا وچ تبدیلی وقوع پزیر ہو رہی اے"۔<ref>{{Cite web |title=مدار گرداں دی لمبی عمر نے سائنس داناں نوں مریخ اُتے ہونے والے بدلاؤ اُتے نظر رکھنے وچ مدد دی اے |url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html |access-date=2019-01-13 |archive-date=2007-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070430085506/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html |dead-url=yes }}</ref> مریخ مدار گرد کیمرے توں کیتے جانے والے مشاہدات دے خلاصے دی مدد توں محققین قیاس کر دے نیں کہ کچھ خشک برف مرینیر نہم تے مریخ سیاروی سرویر مہمات دے دوران جمع ہوئی اے۔ حالیہ شرح کمی نوں دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ موجودہ برف دے اجتماع صرف چند سوبرس وچ ای ختم ہو جائے گا۔ سیارے اُتے دوسری جگہ کم ارض البلد والے علاقاں وچ پانی دی برف موجودہ موسم دے حالات وچ ہونے والی برف توں زیادہ اے۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/mars_ice-age_031208.html اعدادوشمار بتاندے نیں کہ مریخ حالیہ برفانی دور توں نکلا اے]</ref><ref>ہیڈ، جے؛ مسٹارڈ، جے؛ و ہور "مریخ اُتے حالیہ برفانی دور"۔ نیچر 426: 797–802۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Natur.426..797H 2003Natur۔426۔۔797H] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature02114 10۔1038/nature02114۔]</ref><ref>ہیڈ، جے؛ نیوکم، جی؛ و ہور (17 مارچ 2005ء)۔"مریخ پرمنطقہ حارہ تا وسطی عرض البلد برف دا اجتماع، بہاؤ تے گلیشیر بستگی"۔ نیچر 434: 346–351۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434..346H 2005Natur۔434۔۔346H] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03359 10۔1038/nature03359۔]</ref> مریخ مہم " ساناں مریخ اُتے حالیہ سیاروی آب و ہوا وچ ہونے والی تبدیلیاں دے بارے وچ اشارے دے رہی اے،" جیفری پلوٹ اپنے2003ء وچ شایع شدہ کم وچ کہندے نیں جو ناسا دی جیٹ پروپلشن لیبارٹری دے پروجیکٹ سائنس دان نیں ۔ انہاں دا ایہ کم غیر اساں رتبہ نظر ثانی دی صورت وچ شایع ہویا سی۔ === انتسابی نظریات === ==== قطبی تبدیلیاں ==== کولاپرٹ و ہور نے مریخ دے عمومی چکر دی نقل بنائی اے جس وچ معلوم ہویا کہ مریخ دے جنوبی کرہ دے قریب مقامی آب و ہوا فی الوقت ہو سکدا اے کہ غیر پائیدار ہو۔ نقل کیتی گئی عدم استحکامی علاقے دی جغرافیائی جڑ وچ بیٹھی ہوئی اے جس توں مصنفین نے اندازہ لایا کہ قطبی برف دا عمل تصعید سیاروی مظہر دی بجائے مقامی مظہر اے۔<ref>کولپریٹ، اے؛ بارنس، جونیئر؛ ہیبرلی، آر ایم ؛ ہولینگسورتھ، جے ایل؛ کیفر، ایچ ایچ ؛ ٹیٹس، ٹی این (مئی 12، 2005ء)۔"مریخ دے جنوبی قطب دا درجہ بیاض"۔ نیچر 435 (7039): 184–188۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.435..184C 2005Natur۔435۔۔184C] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03561 10۔1038/nature03561۔] پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15889086 15889086]۔</ref> محققین بتاندے نیں کہ مستقبل شمسی ضو فشانی دے باوجود وی قطبین اس قابل نیں کہ برف دا ذخیرہ کرنے جاں اس نوں ضائع کرنے دی شرح وچ تبدیلی کر سکاں۔ حالت دی تبدیلی نوں شروع کرنے دا ذمہ دار جاں تو کرۂ فضائی وچ ودھدی ہوئی دھول دی مقدار اے جاں فیر قطبی ٹوپی اُتے پانی دی برف دے اجتماع توں ہونے والی درجہ بیاض وچ تبدیلی اے۔<ref>جکوسکی، بروس ایم؛ ہیبرلی، رابرٹ ایم (1990ء)۔ "مریخی قطبی ٹوپیاں دی سال بہ سال غیر پائیداری"۔ جے جیوفز ریز 95: 1359–1365۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1990JGR....95.1359J 1990JGR۔۔۔95۔1359J] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/JB095iB02p01359 10۔1029/JB095iB02p01359۔]</ref> اس نظریے وچ اس وقت توں کچھ مسئلہ لگتا اے جدوں توں 2001ء وچ سیاروی پیمانے اُتے آئے ہوئے دھول دے طوفان دے بعد برف دا اجتماع نہ ہو سکیا۔ اک دوسرا مسیکہ ایہ اے کہ مریخ دے عمومی چکر دے نموناں دی درستی اس وقت تے کم ہُندی اے جدوں مظاہر دا پیمانہ زیادہ مقامی ہُندا اے۔ ایہ دلیل دی جاندی اے کہ "جنوبی قطب دی پھیلی ہوئی برف وچ مشاہدہ دی جانے والی تبدیلیاں قطعی طور اُتے علاقائی آب و ہوا وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں نیں تے نہ صرف انہاں دا سیاروی مظہر توں کوئی لینا دینا اے، بلکہ بیرونی طاقتاں توں وی انہاں دا کوئی تعلق نئيں بنتا۔ نیچر وچ خبر لکھتے ہوئے چیف نیوز تے فیچر مدیر آلیور مورٹن کہندے نیں "دوسری شمسی اجسام دی حرارت آب و ہوا دی ارتباہی دی وجہ توں ضبط ہو گئی۔ مریخ اُتے حرارت وچ کمی دی وجہ اڑتی ہوئی دھول دا سنگ سیاہ دی چٹاناں دے وڈے وڈے حصّوں نوں ننگا کرنا اے جو دن وچ گرم ہو جاندے نیں ۔<ref>[http://www.nature.com/news/2007/070402/full/070402-7.html "رسائی: نظام شمسی وچ گرم دور"] نیچر نیوز</ref> ==== شمسی شعاع ریزی ==== دے آئی عبد س اماٹوف نے تجویز دی کہ مریخ تے زمین دونے اُتے اک نال مشاہدہ کیتی گئی "متوازی عالمگیری حرارت" دی وجہ اک ای ہو سکدی اے: لمبے عرصے وچ شمسی شعاع ریزی وچ ہونے والی تبدیلی۔<ref>[http://www.canada.com/nationalpost/story.html?id=edae9952-3c3e-47ba-913f-7359a5c7f723&k=0 "عالمگیر حرارت دی سچائی دے لئی مریخ نوں دیکھاں"۔] نیشنل پوسٹ۔ اخذ کردہ مارچ 2، 2007ء۔</ref> اگرچہ کچھ افراد جو عالمگیری حرارت دی سائنس نوں رد کر دے نیں اس بات نوں ثبوت دے طور اُتے پیش کرکے کہندے نیں کہ انسان ماحولیاتی تبدیلی دا باعث نئيں اے، <ref>[http://www.skepticalscience.com/global-warming-on-mars-intermediate.htm "مریخ اُتے عالمگیر حرارت، برفیلی ٹوپیاں پگھل رہی نیں "۔] اسکپٹیکل سائنس۔ اخذ کردہ ستمبر 17، 2013ء۔</ref> عبد س اماٹوف دا نظریہ سائنسی دنیا وچ قبول نئيں کیتا گیا۔ اس دے قیاسات کسے ایسے جریدے وچ شایع نئيں ہوئے جتھے انہاں اُتے اساں رتبہ لوگاں نے نظر ثانی دی ہو۔ انہاں نوں دوسرے سائنس داناں نے رد کر دتا اے جو کہندے نیں کہ " ایہ خیال کسے نظریے جاں مشاہدات دی بنیاد اُتے نئيں اے" تے ایہ طبیعی فہم دے برخلاف اے۔"<ref>کر تھان (مارچ 12، 2007ء)۔[http://www.livescience.com/environment/070312_solarsys_warming.html "زمین تے دوسرے سیاراں اُتے گرمی بڑھانے دے لئی سورج نوں الزام"۔] لائیو سائنس۔ اخذ کردہ ستمبر 6، 2007ء۔</ref> دوسرے سائنس داناں نے تجویز ڈی کہ مریخ دے مدار وچ پائے جانے والی بے قاعدگیاں جاں ممکنہ طور اُتے شمسی اشعاع ریزی تے مداروی اثرات مل کر اس دا سبب ہوں۔<ref>کیٹ رے ویلیس۔ [http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070228-mars-warming.html "مریخ دا حرارت دی وجہ توں پگھلنا انساناں ول نئيں بلکہ سورج ول اشارہ کردا اے، سائنس دن کہندے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302094717/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070228-mars-warming.html |date=2007-03-02 }} نیشنل جیوگرافک سوسائٹی۔ اخذ کردہ مارچ 2، 2007۔</ref> == آب و ہوائی خطے  == [[تصویر:Mars climate zones.jpg|thumb|درجہ حرارت اور تبدیل شدہ ازمقام نگاری، درجہ بیاض، حقیقی شمسی اشعاع کی بنیاد پر بنائے گئے مریخی سیاروی آب و ہوا کےخطّے۔]] میدانی آب و ہوائی خطاں نوں سب توں پہلے ولادیمیر کوپن نے روئیدگی [[جماعت بندی]] دی بنیاد اُتے وضع کیتا۔ آب و ہوائی جماعت بندی نوں مزید درجہ حرارت تے بارش دی بنیاد کیتا گیا تے مزید حصّوں وچ درجہ حرارت تے شبنم دے موسمی تغیر دی تقسیم دی بنیا اُتے توڑا کیتا؛ اک علاحدہ جماعت اضافی آب و ہوا دے خطاں دی وی اے جداں کہ اُچی ارض البلد وچ۔ مریخ وچ نہ تو سبزہ روئیدگی ہُندی اے نہ ای بارش، لہٰذا کوئی وی آب و ہوائی جماعت بندی صرف درجہ حرارت دی بنیاد اُتے ای دی جا سکدی اے؛ اس نظام وچ مزید بہتری شاید دھول دی تقسیم، پانی دے بخارات تے [[برف باری]] توں دی جا سکے۔ شمسی آب و ہوا دے خطے وی مریخ اُتے آسانی دے نال وضع کیتے جا سکدے نیں ۔<ref>ہرگٹائی ہینرک (2009ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1199.pdf "مریخ دی آب و ہوا دے خطے"] (پی ڈی ایف)۔ لونر اینڈ پلانٹری انسٹی ٹیوٹ۔ اخذ کردہ مئی 18، 2010ء۔</ref> == حالیہ مہمات  == 2001ء مریخ مہم فی الوقت مریخ دے مدار وچ چکر لگیا رہے اے تے اپنے آلے ٹی ای ایس دی مدد توں سیاروی کرۂ فضائی دا درجہ حرارت ناپنے وچ مصروف اے۔ مریخ پڑتال گر جتھے گرد فی الوقت مدار توں روزانہ آب و ہوا تے ماحول دے مشاہدات وچ مصروف اے۔ اس دے آلات وچوں اک مریخ موسمی صدا پیما آب و ہوا دے مشاہدات دے لئی بطور خاص بنایا گیا اے۔ ایم ایس ایل نوں 2011ء وچ چھڈیا گیا سی جو مریخ اُتے 6 اگست 2012ء اُتے اتر گیا سی۔<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57487070/curiosity-rover-touches-down-on-mars/ "کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ نوں چھو لیا"۔] سی بی ایس نیوز۔</ref> جتھے گرد ماوین تے منگلیان فی الوقت مریخ دے گرد چکر لگیا رہے نیں تے اس دے کرۂ فضائی دی تحقیق وچ مصروف نیں ۔ {{multiple image|total_width=800|align=center |header=کیوریوسٹی جہاں گرد – [[مریخ]] کے گیل شہابی گڑھے پر[[درجہ حرارت]]،[[دباؤ]]،[[نمی]] {{small|(اگست 2012 – فروری 2013)}}|width1=700 |height1=534 |image1=PIA16913-MarsCuriosityRover-SteadyTemperature-GaleCrater.jpg |caption1=[[درجہ حرارت]] |width2=664 |height2=531 |image2=PIA16912-MarsCuriosityRover-SeasonalPressure-GaleCrater.jpg |caption2=[[دباؤ]] |width3=831 |height3=637 |image3=PIA16915-MarsCuriosityRover-Humidity-GaleCrater.jpg |caption3=[[نمی]]}} == مستقبل دی مہمات == [//en.wikipedia.org/wiki/ExoMars_Trace_Gas_Orbiter ایکزو مارس گیساں دا سراغ لگانے والا مدار گرد] 2016ء وچ چھڈیا جائے گا۔ == ہور ویکھو == * [[مریخ دا کرۂ فضائی]] * [[مریخ دی کھوج]] * [[مریخ دی ارضیات]] * [[مریخ ورگی سکونت ]] * [[مریخ موسمی مدار گرد]] * [[میٹ نیٹ، مریخ اُتے بنائے جانے والے موسمیاتی جال دا مجوزہ منصوبہ]] * [[پلانم اوسٹرل ، جنوبی قطبی میدان]] * [[پلانم بوریم ، شمالی قطبی میدان]] * [[مریخ اُتے پانی]] == حوالے  == {{حوالے|2}} == باہرلےجوڑ  == * [http://mars.jpl.nasa.gov/science/climate/ ناسا مریخی موسم دا صفحہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715032245/http://mars.jpl.nasa.gov/science/climate/ |date=2007-07-15 }} * [http://humbabe.arc.nasa.gov/MarsToday.html اج دا مریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217215826/http://humbabe.arc.nasa.gov/MarsToday.html |date=2007-02-17 }}، مریخ اُتے موجودہ صورت حال * [http://www.physorg.com/news4106.html نیچر دی تحقیق مریخ دے برفیلی ٹوپیاں دے اسرار نوں بیان کردتی اے۔] * [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn1660 ممکنہ طور اُتے مریخ اہم عالمگیری حرارت دے دور توں گزر رہیا اے۔] * [http://www.msss.com/mars_images/moc/2005/07/13/index.html مریخ سیاروی سرویر ایم او سی 2-1151 ریلیز] * [http://www.realclimate.org/index.php?p=192 مریخ اُتے عالمگیری حرارت؟] * [http://mars.jpl.nasa.gov/mgs/msss/camera/images/CO2_Science_rel/index.html پگھلتی برفیلی چوٹیاں دی تصویراں: مریخ اُتے حالیہ موسمی تبدیلی دے ثبوت] * [https://web.archive.org/web/20070302094717/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070228-mars-warming.html مریخی عالمگیری حرارت دے مسئلہ اُتے نیشنل جیوگرافک دا مضمون] * [http://cab.inta-csic.es/rems کیوریوسٹی جتھے گرد (ریمس)] توں [http://cab.inta-csic.es/rems/marsweather.html موسمی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621012418/http://cab.inta-csic.es/rems/marsweather.html |date=2013-06-21 }} * [http://hrscview.fu-berlin.de/cgi-bin/ion-p?ION__E1=UPDATE:ion://hrscview2.ion&ION__E2=control:ion://hrscview2.ion&image=9520_0000&image1=3+images&pos=32.704N,+297.883E&scale=80&viewport=900x900&basemap_on=on&basemap=MOLAelevation&labels_on=on&hrsc_on=on&mode=nd&pansharpen=on&ir2re=on&persp=on&pview=South&exag=1&UPDATE=Update+view&image0=9520_0000&code=91663528 ایچ آر ایس سی – بادل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402095923/http://hrscview.fu-berlin.de/cgi-bin/ion-p?ION__E1=UPDATE:ion://hrscview2.ion&ION__E2=control:ion://hrscview2.ion&image=9520_0000&image1=3+images&pos=32.704N,+297.883E&scale=80&viewport=900x900&basemap_on=on&basemap=MOLAelevation&labels_on=on&hrsc_on=on&mode=nd&pansharpen=on&ir2re=on&persp=on&pview=South&exag=1&UPDATE=Update+view&image0=9520_0000&code=91663528 |date=2015-04-02 }} [[گٹھ:مریخ دی آب و ہوا]] [[گٹھ:مریخ]] 0bwp366iachrez02f00itlmy4wq9s52 0 68386 711786 707982 2026-09-24T08:42:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711786 wikitext text/x-wiki {{معلومات-ڈیم}} [[فائل:AncientMars.jpg|thumb|ارضیاتی اعداد و شمار کی بنیاد پر قدیمی مریخ کس طرح  کا نظر آتا ہوگا، ایک مصور کا تخیل۔]] دور حاضر وچ اگرچہ مریخ اُتے پانی دی تھوڑی سی مقدار کرۂ فضائی وچ بطور آبی بخارات موجود اے پر ایتھے اُتے زیادہ تر پانی صرف [[برف]] دی صورت ای وچ پایا جاندا اے<ref>جیکوسکی، بی ایم؛ ہیبرل، آر ایم(1992ء)۔ "مریخ دے پانی دا موسمی برتاؤ "۔ کیفر ایچ ایچ و ہور وچ۔ ٹکسن، اے زی :یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ نمبر 969-1016۔</ref> جدونکہ کدی کبھار تھوڑے توں [[نمکین پانی]] دی مقدار مریخ دی [[مٹی]] وچ کم گہرائی اُتے وی پائی جاتی اے۔<ref>اوجا، ایل؛ ولہیلم، ایم بی؛ میرچی، ایس ایل؛ مک ایون، اے، ایس؛ رے، جے جے؛ ہینلی، جے؛ ماسی، ایم چوجناکی، ایم۔(2015ء)۔ " مریخ دے باز گرد ڈھلوانی خط وچ آبیدہ نمک دے طیفی ثبوت"۔ نیچر جیو سائنس doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo2546 10.1038/ngeo2546]</ref> اوہ واحد جگہ جتھے اُتے پانی دی برف سطح اُتے دکھائی دے سکدی اے اوہ شمالی قطبی برفیلی ٹوپی اے۔<ref>کار ایما ایچ(1996ء)۔ مریخ اُتے پانی۔ نیویارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 197۔</ref> پانی دی برف دی فراواں مقدار مریخ دے جنوبی قطب اُتے سدا بہار کاربن ڈائی آکسائڈ دی برفیلی ٹوپی دے نیچے تے معتدل [[عرض البلد]] وچ سطح زمین توں قریب موجود اے۔<ref>ببرنگ، جے۔ پی؛ لینگون، ویس؛ پولٹ؛ فرانکویس؛ جینڈرن، الین؛ گونڈت، بریگٹ؛ برتھی، مچل؛ سوفلٹ، الین؛ دروسرٹ، پیری، کومبس، مچل، بیلوکی، جیانکارلو؛ مروز، وسیلی، مینگ گولڈ، نیکولس؛ شمٹ، برنارڈ؛ ومیگاٹیم،ارارڈ، ایس؛ فورنی، او،مانود، این؛ پولی، جی،؛ انکریناز، ٹی، فوچٹ، ٹی؛ ملکیوری، آر؛ الٹیری، ایف؛ فورمیسانو، وی؛ بونیلو، جی؛ فونٹی، ایس؛ کپاچیونی، ایف، سیرونی، پی؛کوراڈینی،، اے؛ کٹسوف، وی؛ و ہور۔(2004ء)۔ " مریخ دے جنوبی قطبی ٹوپی وچ سدا بہار پانی دی برف دی شناخت"۔ نیچر 428 (6983): 627–630۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Natur.428.۔627B 2004Natur.428.۔627B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature02461 10.1038/nature02461]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15024393 15024393]۔</ref><ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMYKEX5WRD_0.html "مریخ دے جنوبی قطب اُتے پانی"]۔ یورپی خلائی ایجنسی (ای ایس اے)۔ 17 مارچ 2004ء۔</ref><ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/newsroom/pressreleases/20020528a.html "مریخی مہم: کمرۂ خبر"]۔ 28 مئی 2002ء۔</ref><ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی و ہور (2004ء)۔" مریخ دی سطح دے قریب سیاروی ہائیڈروجن دی تقسیم"۔ جے۔ ارضیاتی طبیعیاتی تحقیق109۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JGRE.۔10909006F 2004JGRE.۔10909006F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 10.1029/2003JE002160]۔</ref> پنجاہ لکھ مکعب کلومیٹر توں زیادہ برف دا سراغ مریخ دی سطح اُتے جاں اس دے قریب لایا جا چکیا اے۔ ایہ مقدار اس قدر اے کہ پورے [[سیارہ|سیارے]] دی سطح نوں 35 میٹر دی گہرائی وچ ڈبو سکدی اے۔<ref>کریسچن سن، پی آر (2006ء)۔ " مریخ دے قطبین تے دائمی زیر سطحی منجمد زمین اُتے پانی"۔ ارضی سائنسی جتھے عناصر 3(2):151-155۔</ref> بلکہ سطح توں نیچے تے گہرائی وچ مزید برف دی موجودگی دا امکان اے۔<ref>کار، 2006ء، صفحہ- 173۔</ref> دور حاضر وچ کچھ [[مائع]] پانی مریخ دی سطح اُتے عارضی طور اُتے نمودار ہو سکدا اے پر ایسا صرف مخصوص حالات دے زیر اثر ای ہُندا اے۔<ref>ہیچٹ، ایم ایچ (2002ء)۔ "مریخ اُتے مائع پانی دا عارضی پن"۔ ایکارس 156(2): 373-386۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar.۔156.۔373H 2002Icar.۔156.۔373H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6794 10.1006/icar.2001.6794]۔</ref><ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈواین (10 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 "ناسا دے مریخی خلائی جہاز نے مزید متحرک سرخ سیارے دا پتا دتا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214013848/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-361&1#1 |date=2013-12-14 }}۔ ناسا۔</ref><ref>[http://astrobiology.nasa.gov/articles/2014/7/3/liquid-water-from-ice-and-salt-on-mars/ "مریخ اُتے برف تے نمک توں بنا مائع پانی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814092915/http://astrobiology.nasa.gov/articles/2014/7/3/liquid-water-from-ice-and-salt-on-mars/ |date=2014-08-14 }}۔ ارضی طبیعیاتی تحقیقی خطوط (ناسا فلکی حیاتیات)۔ 3 جولائی 2014ء۔</ref> مریخ دی سطح اُتے [[جسم آب|مائع پانی کےکھڑے بڑے ذخیرے]] اس لئی وجود نئيں رکھدے کیونجے سطح اُتے موجود [[ہوا کا دباؤ|فضائی دباؤ]] دی اوسط 600 پاسکل (0.087 psi) – یعنی [[زمین]] دے [[سطح سمندر]] دے دباؤ دا صرف 0.6 فیصد اے – تے کیونجے سیاروی [[درجہ حرارت]] بوہت ای کم ((210K (-63&nbsp;°C ) اے لہٰذا اس دی وجہ توں جاں تو تیز رفتار تبخیر ([[عمل تصعید]]) جاں تیز رفتار انجماد وقوع پزیر ہو جاندا اے۔ اج توں لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے، مریخ دا کرۂ فضائی کافی کثیف تے درجہ حرارت کافی بلند سی <ref>پولاک جے بی (1979ء)۔ " میدانی سیارے وچ موسمی تغیر"۔ ایکارس 37 (3): 479–553. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1979Icar.۔.37.۔479P 1979Icar.۔.37.۔479P]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(79)90012-5 10.1016/0019-1035(79)90012-5]۔</ref><ref>پولاک جے بی؛ کاسٹنگ، جے ایف؛ رچرڈسن، ایس ایم؛ پولیاکوف، دے (1987ء)۔ "مریخ دی ابتدا وچ گرم و مرطوب موسم دی صورت"۔ ایکارس 71 (2): 203–224. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1987Icar.۔.71.۔203P 1987Icar.۔.71.۔203P]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(87)90147-3 10.1016/0019-1035(87)90147-3]۔</ref> جس دی وجہ توں سطح اُتے پانی دی وسیع مقدار موجود سی <ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2015/03/150305140447.htm “releases/2015/03/150305140447”]۔ sciencedaily.com۔ اخذ کردہ 25 مئی 2015ء۔</ref><ref>ویلانوا، جی؛ مومام ایم؛ نووک، آر؛ کوفل، ایچ، ہارٹو، پی، انکریناز، ٹی؛ ٹوکناگا، اے، خیاط، اے؛ اسمتھ، ایم (2015ء)۔ "مریخی ماحول وچ پانی دی شدید اساں جائی بے قاعدگیاں: موجودہ تے قدیمی ذخائر دی تلاش"۔ سائنس۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.aaa3630 10.1126/science.aaa3630]۔</ref><ref>بیکر، وی آر؛ اسٹروم، آر جی؛ گولک، وی سی؛ کارجیل، جے ایس؛ کوماٹسو، وی ایس (1991ء)۔ "مریخ اُتے قدیمی سمندر، برفیلی چادراں تے آبی چکر"۔ نیچر 352(6348): 589–594. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1991Natur.352.۔589B 1991Natur.352.۔589B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/352589a0 10.1038/352589a0]۔</ref> گمان اے کہ مریخ اُتے اس دور وچ اک وڈا سمندر وی ہوۓگآ<ref>پارکر، ٹی جے؛ ساؤنڈر، آر ایس، شینی برگر، دے ایم (1989ء)۔ "مریخ دے مغربی ڈیوٹرونیلس وچ سا وچ عبوری شکلیات: نچلے/ اُچے میداناں دے تغیر دے مضمرات"۔ ایکارس 82: 111–145. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Icar.۔.82.۔111P 1989Icar.۔.82.۔111P]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(89)90027-4 10.1016/0019-1035(89)90027-4]۔</ref><ref>ڈوہم، جے ایم؛ بیکر، وکٹر آر؛ بؤینٹن، ولیم وی؛ فیئرن، البرٹو جی؛ فیرس، جسٹن سی؛ فنچ، مائیکل؛ فرفارو، رابرٹو؛ ہیئر،ٹرینٹ ایم؛ جانز، دڈینیل ایم؛ کارجیل،جیفری ایس؛کارنٹی لیک، سونیتی؛ کیلر، جان؛ کیری، کرس، کم، کیونگ جے؛ کوماٹسو، گورو؛ مہانی، ولیم سی؛ شولزی مکوچ، ڈرک، مارینانجیلی، لوشیا؛ جیان جی؛ رویز، جویر؛ وہیل لاک، شون جے (2009ء)۔ "جی آر ایس ثبوت تے مریخ اُتے ممکنہ تیسرے ارضیاتی دور دے سمندر"۔ سیاروی تے خلائی سائنس 57 (5–6): 664–684. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009P&SS.۔.57.۔664D 2009P&SS.۔.57.۔664D]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2008.10.008 10.1016/j.pss.2008.10.008]۔</ref><ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/July03/MartianSea.html "پی ایس آر ڈی: قدیمی سیلابی پانی تے مریخ اُتے سمندر"]۔ Psrd.hawaii.edu۔ 16 جولائی 2003ء۔</ref><ref>[http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=26947 "گیما – شعاع دے ثبوت اشارے کر دے نیں کہ قدیم مریخ وچ سمندر سن"]۔ خلائی حوالہ 17 نومبر 2008ء۔</ref> جس نے سیارے دے اک تہائی حصّے نوں گھیرا ہویا ہوۓگآ۔<ref>کلفرڈ، ایس ایم؛ پارکر، ٹی جے (2001ء)۔ "مریخی آبی کرہ دا ارتقا: قدیمی سمندر دے مقدر دے مضمرات تے شمالی میداناں دی موجودہ صورت حال"۔ ایکارس 154: 40–79. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar.۔154.۔.40C 2001Icar.۔154.۔.40C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6671 10.1006/icar.2001.6671]۔</ref><ref>ڈی ایکلی، گائٹانو؛ ہینیک، برائن ایم (2010ء)۔ " ڈیلٹا تے وادیاں دی تقسیم مریخ اُتے قدیمی سمندر دے ثبوت دیتی اے" نیچر جیو سائنس 3 (7): 459–463.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010NatGe.۔.3.۔459D 2010NatGe.۔.3.۔459D]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo891 10.1038/ngeo891]۔</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100613181245.htm "قدیمی سمندراں نے مریخ دا اک تہائی حصّہ ڈھانپا ہویا ہوۓگآ"]۔ Sciencedaily.com۔ 14 جون 2010ء۔</ref> بظاہر ایسا لگتا اے کہ مریخ دے ماضی قریب وچ پانی سطح اُتے مختلف ادوار وچ مختصر طور اُتے بہتا رہیا اے۔<ref>کار، 2006ء، صفحہ 144–147۔</ref><ref>فسیٹ، سی آئی؛ ڈکسن، جیمز ایل؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ لیوی، جوزف ایس؛ مرچنٹ، ڈیوڈ آر۔ (2010ء)۔ "مریخی ایمیزون اُتے برفیلے تودے تے برفیلی وادیاں"۔ ایکارس 208 (1): 86–100.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔208.۔.86F 2010Icar.۔208.۔.86F]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2010.02.021 10.1016/j.icarus.2010.02.021]۔</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100613181245.htm "ماضی نمائی:10 برس پہلے مریخ اُتے پانی دی دریافت دا اعلان"]۔ SPACE.com۔ 22 جون (2000ء)۔</ref> 9 دسمبر 2013ء نوں ناسا نے کیوریوسٹی جتھے گرد دی تحقیق توں حاصل کردہ ثبوتاں دی بنیاد اُتے دسیا کہ ایولس پالس، گیل شہابی گڑھے وچ قدیمی تازہ پانی دی جھیلاں موجود نیں جو خرد حیات دے لئی مہمان نواز ماحول مہیا کر سکدی تھاں۔<ref>چنگ، کینتھ (9 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.nytimes.com/2013/12/10/science/space/on-mars-an-ancient-lake-and-perhaps-life.html "مریخ اُتے اک قدیمی جھیل تے شاید حیات وی"]۔ نیویارک ٹائمز۔</ref><ref>مختلف (9 دسمبر 2013ء)۔ [http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ " سائنس – مجموعہ خاص – کیوریوسٹی جتھے گرد مریخ اُتے۔"] سائنس۔</ref> '''مریخ اُتے پانی''' دی  کثیر مقدار تے سیارے دی ارضیاتی تریخ وچ اس دے اہم کردار دے بارے وچ  کافی ثبوت ملے نیں ۔<ref>پارکر، ٹی؛ کلفرڈ، ایس ایم بینرڈت، ڈبلیو بی۔ (2000ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2000/pdf/2033.pdf "آرگائیر پلانیشیا تے مریخی مائیاتی چکر"] (پی ڈی ایف۔ قمری تے سیاروی سائنس XXXI: 2033۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000LPI.۔.۔31.2033P 2000LPI.۔.۔31.2033P]۔</ref><ref>ہائیزنگر ایچ؛ ہیڈ جے (2002ء)۔ " مریخی آرگائیرطاس دی مقام نگاری تے شکلیات: اس دی ارضیاتی تے آبیاتی تریخ اُتے مضمرات"۔ پلانٹ۔ اسپیس سائنس۔ 50 (10–11): 939–981. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002P&SS.۔.50.۔939H 2002P&SS.۔.50.۔939H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0032-0633(02)00054-5 10.1016/S0032-0633(02)00054-5]</ref> دور حاضر وچ مریخ دے پانی دے ذخائر دا اندازہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ تصویراں، دور حساسی تیکنیک ( طیف پیمائی،<ref>سوڈربلوم، ایل اے۔ (1992ء)۔ کیفر، ایچ ایچ؛ ودیگر۔ ای ڈی ایس۔ " طیف پیما توں کیتے گئے مشاہدات دی رو توں مریخی سطح دی ہیئت تے معدنی علم: 0.3μm تا 50 μm۔ مریخ وچ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 557–593. ISBN 0-8165-1257-4</ref><ref>گلوچ، ٹی؛ کرایسٹنسن، پی (2005ء)۔ " منتشر بازو دی ارضیاتی تے معدنی نقشہ سازی: پانی توں لبریز تریخ دے ثبوت"۔ جے جیوفز۔ ریز 110: E09006.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔110.9006G 2005JGRE.۔110.9006G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002389 10.1029/2004JE002389]</ref> ریڈار،<ref>ہولٹ، جے ڈبلیو؛ سفاینلی، اے؛ پلوٹ، جے جے؛ ینگ، ڈی اے؛ ہیڈ، جے ڈبلیو؛ فلپس، آر جے؛ کیمبل، بی اے؛ کارٹر، ایل ایم؛ جم، وائی؛ سیو، آر؛ ٹیم، شراڈ (2008ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/2441.pdf "مریخ دے وسطی جنوبی عرض البلد وچ واقع ہیلس طاس دے قریب گوشہ دار دھول تہ بند دے اندر برف دی موجودگی دے ریڈار دے صدائی ثبوت"] (پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس۔ XXXIX: 2441.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008LPI.۔.۔39.2441H 2008LPI.۔.۔39.2441]۔</ref> وغیرہ) تے خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں دی تفتیش توں لایا جا سکدا اے۔<ref>ایموس، جوناتھن (10 جون 2013ء)۔[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22832673 "پرانے آپرچونیٹی مریخی جتھے گرد نے چٹان دریافت کیتا"]۔ ناسا (بی بی سی نیوز)۔</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-167 "مریخی جتھے گرد آپرچونیٹی نے چٹان وچ مٹی دے سراغ دا تجزیہ کیتا"]۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، ناسا۔ 17 مئی 2013ء۔</ref> ماضی دے پانی توں متعلق ارضیاتی ثبوتاں دے سراغ وچ مریخ دی سطح اُتے آنے والے سیلاباں توں تراشی ہوئی شاندار بہنے والی نہراں،<ref>[http://spaceref.com/mars/regional-not-global-processes-led-to-huge-martian-floods.html "عالمگیری نئيں بلکہ مقامی عوامل عظیم مریخی سیلاب دا سبب بنے"] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20150929035120/http://spaceref.com/mars/regional-not-global-processes-led-to-huge-martian-floods.html |date=2015-09-29 }}۔ پلانٹری سائنس انسٹی ٹیوٹ (اسپیس ریفرنس)۔ 11 ستمبر 2015ء۔ اخذ کردہ 2015-09-12۔</ref> قدیمی دریائی وادیاں دے جال،<ref>ہیرسن، دے گریم، آر (2005ء)۔ "سطح اُتے پانی توں بننے والی وادیاں دے جال تے سطح دا کٹاؤ مریخ دی ابتدا وچ۔"ارضی طبیعیاتی تحقیقی جریدہ 110: E12S16.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S16H 2005JGRE.۔11012S16H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002455 10.1029/2005JE002455]</ref><ref>ہوورڈ، اے؛ مور، جیفری ایم؛ ارون، روسمین پی (2005ء)۔ "ابتدائی مریخ اُتے وسیع پیمانے اُتے ہونے والے بہاؤ دا شدید ختم ہویا دور:1۔ وادیاں دے جال دی تراش تے متعلقہ ذخائر"۔ ارضی طبیعیاتی تحقیقی جریدہ 110: E12S16.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S14H 2005JGRE.۔11012S16H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002459 10.1029/2005JE002455]</ref> ڈیلٹا تے جھیلاں دی تہاں،<ref>ارون، روسمین پی؛ ہوورڈ، ایلن ڈی، کراڈوک، رابرٹ اے؛ مور، جیفری ایم (2005ء)۔ " "ابتدائی مریخ اُتے وسیع پیمانے اُتے ہونے والے بہاؤ دا شدید ختم ہویا دور:2۔ ودھدا ہویا بہاؤ تے پیلو جھیل دا ارتقا"۔ ارضی طبیعیاتی تحقیقی جریدہ 110: E12S15. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S15I 2005JGRE.۔11012S15I]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002460 10.1029/2005JE002460]</ref><ref>فسیٹ سی، ہیڈ،III (2008ء)۔ " وادیاں دے جال توں بھرنے والی- کھلے طاس دی مریخ اُتے جھیل: نوچیان سطح تے زیر سطح مائیات دی تقسیم و مضمرات"۔ ایکارس 198: 37–56. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008Icar.۔198.۔.37F 2008Icar.۔198.۔.37F]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2008.06.016 10.1016/j.icarus.2008.06.016]</ref><ref>مور، جے؛ ولہلمز، ڈی (2001ء)۔ [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20020050249_2002081883.pdf "مریخ اُتے ہیلس بطور قدیمی برف توں ڈھکی ہوئی جھیل دی ممکنہ جگہ"] (پی ڈی ایف)۔ ایکارس 154 (2): 258–276. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar.۔154.۔258M 2001Icar.۔154.۔258M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6736 10.1006/icar.2001.6736]</ref><ref>ویٹز، سی؛ پارکر، ٹی (2000ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2000/pdf/1693.pdf " نویں ثبوت جو بتاندے نیں ویلس مرینیرس دے اندرونی ذخائر کھڑے ہوئے پانی دے جسم دی موجودگی بنے نیں "] (پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس XXXI: 1693.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000LPI.۔.۔31.1693W 2000LPI.۔.۔31.1693W]۔</ref> اورمائع پانی توں بننے والی سطح اُتے موجود چٹاناں تے معدنیات شامل نیں ۔<ref>[http://www.space.com/6033-signs-ancient-mars-wet.html "نویں سراغ بتاندے نیں کہ قدیمی مریخ گیلا سی"]۔ Space.com۔ 28 اکتوبر 2008ء۔</ref> اکثر سطحی خدوخال زمینی برف (زیر سطحی مستقلاً جمی ہوئی زمین)،<ref>اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ ودیگر (1992ء)۔ " مریخی مٹی اُتے برف"۔ کیفر، ایچ ایچ مریخ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس صفحہ 523–554. ISBN 0-8165-1257-4۔</ref> تے برفانی توداں وچ ہونے والی برف دی حرکت دے بارے وچ ماضی قریب<ref>ہیڈ، جے مرکانٹ، ڈی (2006ء)۔ شمالی عربیہ میدان وچ شمالی وسطی عرض البلد ایمیزونی برفیلے دور دے دوران مریخ پرنوچیان شہابی گڑھے دی دیواراں اُتے ہونے والی تبدیلی: گوشہ دار دھول تہ بند دی ہیئت تے ارتقا تے انہاں دا بھری ہوئی دھاری دھار وادیاں توں تعلق تے برفیلے توداں دا نظام (خلاصہ)۔ قمری۔ سیارہ۔ سائنس – 37۔ صفحہ 1128۔</ref><ref>ہیڈ، جے؛ و ہور (2006ء)۔ " تغیر اگر مریخی سرحد اُتے شاخیت دا سبب ایمیزونی وسطی عرض البلد علاقائی گلیشیر بستگی بنی" جیوفز، ریز، خطوط: 33۔</ref><ref>ہیڈ، جے؛ مرکانٹ، ڈی (2006ء)۔ " مریخ دے ایمیزونی دور وچ ثبوت برائے عالمگیری پیمانے اُتے شمالی وسطی عرض البلد وچ گلیشیر بستگی: دھول توں اٹے ہوئے تودے تے توداں توں بھری وادیاں 30 تا 50 شمالی عرض البلد پٹی وچ (خلاصہ)"۔ قمری۔ سیارہ۔ سائنس – 37۔ صفحہ 1127۔</ref><ref>لوئس، رچرڈ (23 اپریل 2008ء)۔ [http://news.brown.edu/pressreleases/2008/04/martian-glaciers "برفیلے توداں توں معلوم ہویا کہ مریخی ماحول حال وچ متحرک اے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012034101/http://news.brown.edu/pressreleases/2008/04/martian-glaciers |date=2013-10-12 }}۔ براؤن یونیورسٹی۔</ref> تے عصر حاضر <ref>پلوٹ، جیفری جے؛ سفاینلی، علی؛ ہولٹ، جان ڈبلیو؛ فلپس، راجر جے؛ ہیڈ جیمز ڈبلیو؛ سیو، رابرٹو؛ پٹزیگ، نتھانیل ای؛ فریجری، الیسندرو (2009ء)۔ [http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3733.pdf "مریخ دے وسطی شمالی عرض البلد وچ واقع گوشہ دار دھول تہ بند وچ ریڈار توں حاصل کردہ برف دے ثبوت"] (پی ڈی ایف)۔ ارضیاتی طبیعیاتی تحقیقی خطوط 36 (2)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009GeoRL.۔3602203P 2009GeoRL.۔3602203P]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008GL036379 10.1029/2008GL036379]۔</ref> وچ اشارہ دیندے نیں ۔ عمودی چوٹیاں تے شہابی گڑھاں دی دیواراں دے نال نالیاں تے ڈھلوانی نالیاں بتاتی نیں کہ پانی نے مریخ دی سطح دی تراش خراش نوں جاری رکھیا اے، ہرچند کہ ایہ عمل قدیمی ماضی دی نسبت ہن حد درجہ کم ہو گیا اے۔ اگرچہ مریخ دی سطح ماضی وچ مختلف ادوار وچ مرطوب رہی اے تے امکان اے کہ ایہ ارب ہا برس پہلے خرد حیات دے لئی مہربان وی رہی ہوگی،<ref>وال، مائک (25 مارچ 2011ء)۔ [http://www.space.com/11232-mars-life-evolution-carr-interview.html "مریخ اُتے حیات دی تلاش کرنے والے کرس کار توں سوال و جواب"]۔ Space.com۔</ref> پر سطح اُتے موجود حالیہ ماحول خشک تے جما دینے والا اے، شاید ایہ ماحول خرد حیات دے لئی اک ناقابل تسخیر رکاوٹ اے۔ مزید براں مریخ وچ کثیف کرۂ فضائی، اوزون دی تہ تے [[مقناطیسی میدان]] وی موجود نئيں نیں جس دی وجہ توں شمسی تے کائناتی اشعاع بغیر کسے رکاوٹ دے اس دی سطح توں ٹکراتی نیں ۔ سطح اُتے موجود خلیاتی ساخت رکھنے والی حیات دے زندہ رہنے دے لئی اک تے وڈا مسئلہ انہاں اُتے پڑنے والی آئن زدہ تابکاری دا تباہ کر دینے والا اثر اے۔<ref>ڈارٹنیل، ایل آر؛ ڈسور گھر؛ وارڈ؛ کوٹس (30 جنوری، 2007ء)۔ [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2006GL027494/abstract "مریخی تابکار ماحول دی سطح تے زیر سطح نمونہ گیری: فلکی حیاتیات اُتے مضمرات"] ارضی طبیعیاتی تحقیقی خطوط۔ 34 (2)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007GeoRL.۔34.2207D 2007GeoRL.۔34.2207D]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL027494 10.1029/2006GL027494]۔ خلیاتی ساخت اُتے آئن زدہ تابکاری ممکنہ فلکی حیاتیاتی رہائشیاں دی زندگی دی بقاء نوں محدود کرنے دا اک اہم عوامل اے۔</ref><ref>ڈارٹنیل، ایل آر؛ ڈسور گھر؛ وارڈ؛ کوٹس (30 جنوری، 2007ء)۔ [http://www.biogeosciences.net/4/545/2007/bg-4-545-2007.html "مریخی زیر سطحی آئن زدہ تابکاری: حیاتیاتی نقش پا تے ارضیات"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926182017/http://www.biogeosciences.net/4/545/2007/bg-4-545-2007.html |date=2015-09-26 }}۔ حیاتیاتی ارضیاتی سائنسز 4: 545–558.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007BGeo.۔.۔4.۔545D 2007BGeo.۔.۔4.۔545D]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.5194/bg-4-545-2007 10.5194/bg-4-545-2007]۔ اخذ کردہ 1 جون 2013ء۔ خوابیدہ خلیات جاں تخمک اُتے اس آئن زد تابکار میدان دا مضر اثر اورزیر سطح سالماتی حیاتیاتی نقوش دا ثابت قدم رہنا تے انہاں دی خصلت نگاری۔[۔۔] سطح توں دو میٹر دی گہرائی وچ وی کوئی وی جرثومہ خوابیدہ تے موجودہ جما دینے والے ماحول وچ منجمد ای رہے گا تے یوں اس دا استحالہ غیر فعال ہوۓگآ تے اپنے خلیات دی تنزلی دے بعد انہاں دی مرمت نئيں کر سکے گا۔</ref> لہٰذا مریخ اُتے حیات نوں پروان چڑھانے دے لئی سب توں بہترین جگہ زیر سطح ماحول ای ہو سکدا اے۔<ref>ڈی مورائس، اے (2012ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2012/pdf/2943.pdf "مریخ دے لئی ممکنہ حیاتیاتی نمونہ"] (پی ڈی ایف)۔ تینتالیسواں قمری و سیاروی سائنسی کانفرنس (2012ء)۔ اخذ کردہ [[5 جون]] 2013ء۔ اس وقت وسیع آتش فشاناں نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین شگاف تے غار مختلف پرتاں وچ بنا دتے ہون گے تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی انہاں زیر زمین جگہاں اُتے جمع ہو گیا ہو، جتھے وڈے آب اندوخت بن گئے ہون گے جس وچ نمکین مائع پانی، نمکیاتی نامیاتی سالمات تے ارضی حرارتی گرمی موجود ہوگی – یعنی زمین اُتے معلوم حیات دے سارے اجزائے ترکیبی اوتھے موجود ہون گے۔</ref><ref>ڈیڈیمس، جان تھامس ([[21 جنوری]] 2013ء)۔ [http://digitaljournal.com/article/341801 "سائنس داناں نوں ایسے ثبوت ملے نیں کہ جداں مریخ دی زیر زمین سطح حیات نوں اپنی اندر رکھ سکدی اے"]۔ ڈیجیٹل جریدہ – سائنس۔ مریخ دی سطح اُتے کوئی حیات نئيں پنپ سکدی کیونجے ایہ تابکاری وچ ڈوبی ہوئی مکمل جمی ہوئی اے۔ زیر زمین موجود حیات اس توں محفوظ ہو سکدی اے – پروفیسر پارنیل۔</ref><ref>اسٹیجیر والڈ، بل (15 جنوری 2009ء)۔ [http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html "مریخی میتھین توں معلوم چلدا اے کہ سرخ سیارہ مکمل طور اُتے مردہ نئيں اے۔"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html |date=2009-01-17 }} ناسا دا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر (ناسا)۔ اگر میتھین نوں مریخی خرد حیات بنا رہی اے تو امکان اے کہ اوہ سطح توں کافی نیچے رہتی ہوگی، جتھے ہن وی اِنی گرمی ہو سکدی اے کہ مائع پانی وجود قائم رکھ سکے۔</ref> [[فائل:Channels_near_Warrego_in_Thaumasia.JPG|thumb|واریگو  ویلس کے قریب خشک نالے]] مریخ اُتے پانی دے بارے وچ علم، سیارے دی حیات نوں سہارا دینے دی تفہیم تے مستقبل دی انسانی کھوج دے لئی وسائل نوں مہیا کرنے دی صلاحیت دی جانچ دے لئی انتہائی اہم و ضروری اے۔ [[اکیسویں صدی]] دی پہلی دہائی وچ "پانی دے پیچھے چلو"دا نعرہ ناسا دے مریخ کھوجی پروگرام دا رہیا اے۔ [[2001ء]] مریخی مہمات، مریخی کھوجی جتھے گرد، مریخی پڑتال گر مدار گرد تے مریخی فینکس خلائی گاڑی ایہ تمام دے سارے مریخ اُتے پانی دی فراوانی تے تقسیم دے بارے وچ اہم سوالات دے جواب دینے دے لئی کھوج کر چکے نیں ۔ ای ایس اے دا مریخی ایکسپریس مدار گرد نے وی اس مہم جوئی دے بارے وچ اہم معلومات فراہم دی اے۔<ref>ناسا دی مریخی کھوجی مہم دا عمومی جائزہ۔ http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/overview/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209015359/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/overview/index.html |date=2021-12-09 }}</ref> مریخی مہم، مریخی ایکسپریس، آپرچونیٹی جتھے گرد، ایم آر او تے مریخی سائنس خلائی گاڑی کیوریوسٹی جتھے گرد ہن وی مریخ توں معلومات نوں بھیج رہے نیں تے دریافتاں نے ہونا ہن وی جاری رکھیا ہویا اے۔ == تاریخی پس منظر  == '''مریخ اُتے پانی ''' دا قیاس خلائی دور شروع ہونے توں وی سینکڑاں برس پہلے توں رہیا اے۔ دوربین توں ابتدائی مشاہدہ کرنے والاں نے انتہائی درستی توں سفید قطبی ٹوپیاں تے بادلاں نوں پانی دی موجودگی دے نشان دے طور پرشناخت کر لیا سی۔ کافی برساں تک مریخ دی سطح اُتے موجود تاریک حصّوں نوں سمندرسمجھا جاندا رہیا۔<ref>ہارٹمین، 2003ء، صفحہ 11۔</ref> انہاں مشاہدات نے اس حقیقت دے نال مل کر کہ مریخ اُتے وی [[دن]] 24 گھنٹے دا ہُندا اے، فلکیات دان ولیم ہرشل کو1784ء اس بات دا اعلان کرنے دی راہ دکھائی کہ شاید مریخ اپنے رہائشیاں نوں اک ایسا ماحول فراہم کردا اے جوزمین توں کافی حد تک مشابہ اے۔ <ref>ہارٹمین، 1996ء، صفحہ 35۔</ref> {{Double image|right|Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|220|Lowell Mars channels.jpg|220|مریخ کا تاریخی نقشہ از طرف جیووانی شیاپیریلی۔|مریخی نہروں کے فلکیات دان پرسیول لوویل کے 1898ء میں بنائے گئے خاکے۔}} [[بیسویں صدی]] دے آغاز وچ اکثر فلکیات داناں نے ایہ دریافت کر لیا سی کہ مریخ زمین توں زیادہ سرد و خشک اے۔ [[بحر (سمندر)|سمندروں]] دے وجود نوں ہن تسلیم نئيں کیتا جادا سی، لہٰذا مریخ دی تصویر تبدیل ہو کر اک ایسے "دم توڑتے" ہوئے سیارے دی ہو گئی سی جس وچ پانی دی انتہائی گھٹ مقدار سی۔ اوہ تاریک علاقے جو موسم دے نال بدلدے سن ہن انہاں نوں سبزہ روئیدگی سمجھیا جانے لگیا سی۔<ref>کیفر، ایچ ایچ، جاکوسکی، بی ایم؛ سینڈر، سی (1992ء)۔ " سیارہ مریخ: عہد قدیم توں عہد جدید تک"۔ کیفر ایچ ایچ ودیگر۔ مریخ۔ ٹکسن اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 1-33۔</ref> اوہ آدمی جس نے مریخ دے اس چہرہ نوں قبول عام بنانے وچ سب توں زیادہ کردار ادا کیدا سی اوہ پرسیول لوویل (1855–1916) سی، جس نے ایہ تصور کیدا سی کہ مریخ اُتے نہراں دے جال نوں بنانے دی اک دوڑ لگی ہوئی اے تے انہاں نہراں دے ذریعہ مریخ دے استوائی خطے دے لوک پانی نوں قطبین توں لاتے ہون گے۔ ہرچند کہ اس نے عوام الناس وچ انتہائی جوش و خروش بھر دتا سی، پر لوویل دا خیال اکثر فلکیات داناں نے رد کر دتا سی۔ اس دور وچ سائنسی حقیقت اُتے سب توں زیادہ لوگاں نوں جس شخص نے قائل کیتا اوہ انگریز فلکیات دان ایڈورڈ والٹر مونڈر (1851–1928) سن جنہاں نے مریخ دے ماحول کوآرکٹک جزیرے اُتے موجود بیس ہزار فٹ دی چوٹی توں ملایا سی <ref>ہارٹمین، 2003ء، صفحہ 20۔</ref> اس طرح دے ماحول وچ صرف کائی دے باقی رہنے دی امید دی جا سکدی اے۔ اسی دوران وچ کئی فلکیات دان سیاروی [[طیف بینی]] دے آلات نوں مزید بہتر کرنے وچ لگے ہوئے سن تاکہ مریخی ماحول دے اجزاء دا تعین کرسکاں۔ [[1925ء]] تا [[1943ء]] دے درمیان ماؤنٹ ولسن رصدگاہ دے والٹر ایڈمزاور تھیوڈور ڈنہم مریخ دے ماحول وچ آکسیجن تے پانی دے بخارات نوں ڈھونڈنے دی کوشش دی، جس دے نتیجے کچھ زیادہ حوصلہ افزا نہ سن۔ مریخی ماحول وچ جس جز دے بارے وچ یقین توں کہیا جا سکدا سی اوہ صرف کاربن ڈائی آکسائڈ سی جس دی شاخت جیرارڈ کائیپر نے طیف بینی کرکے [[1947ء]] وچ دی سی۔<ref>شیہان، 1996ء، صفحہ 150۔</ref> مریخ اُتے 1963ءسے پہلے تک پانی دے بخارات دا واضح طور اُتے سراغ نئيں لایا گیا سی۔ <ref>اسپنرڈ، ایچ منچ، جی؛ کپلان، ایل ڈی (1963ء)۔ "مدیر دے ناں خط: مریخ اُتے پانی دے بخارات دا سراغ"۔ فلکی طبیعیاتی جریدہ 137: 1319. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1963ApJ.۔.137.1319S 1963ApJ.۔.137.1319S]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1086/147613 10.1086/147613]</ref> [[فائل:Mariner 4 craters.gif|thumb|مرینیر چارم سے حاصل کردہ اس تصویر میں ایک ویران سیارہ دکھائی دیتا ہے (1965ء)]] کیسینی ([[1666ء]]) دے دور توں قطبی ٹوپیاں دے اجزائے ترکیبی وچ پانی نوں فرض کیتا جاندا رہیا سی، اس اُتے [[1800ء]] دے دور دے کچھ سائنس داناں نے اعتراض اٹھائے جو اوتھے اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ ہونے دے حق وچ سن کیونجے اس دی وجہ انہاں دی نظر وچ سیارے دا بحیثیت مجموعی درجہ حرارت تے پانی دی قابل ذکر مقدار دی کمی سی۔ [[1966ء]] وچ اس مفروضے دی تصدیق رابرٹ لیٹن تے بروس مررے نے دی۔<ref>لیٹن، آر بی؛ مررے، بی سی (1966ء)۔ " مریخ اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ تے دوسرے طیران پزیر ماداں دا برتاؤ"۔ سائنس Science 153 (3732): 136–144. doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.153.3732.136 10.1126/science.153.3732.136]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17831495 17831495]</ref> اج اساں جانتے نیں کہ دونے قطب دی سرد ٹوپیاں بنیادی طور اُتے [[کاربن ڈائی آکسائڈ]] دی برف توں بنی ہوئی نیں ، پر اک دائمی (جاں سدا بہار) پانی دی برف دی ٹوپی شمالی قطب اُتے [[موسم گرما]] دے دوران موجود رہتی اے۔ جنوبی قطب اُتے موسم گرما دے دوران وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف رہتی اے، پر اس ٹوپی دے نیچے وی پانی دی برف موجود اے۔ مریخ دے ماحول دے معمے دا آخری حصّے مرینیر چہارم نے [[1965ء]] وچ دتا۔ خلائی جہاز توں حاصل کردہ دانے دار ٹیلی ویژن دی تصویراں وچ معلوم ہویا کہ سطح اُتے شہابی گڑھاں دا غلبہ اے، جس دا مطلب ایہ سی کہ سطح کافی پرانی اے تے اس نے کٹاؤ تے ساختمائی دے عمل دا سامنا نئيں کیتا اے جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے۔ کم کٹاؤ دا مطلب ایہ سی کہ مائع پانی نے شاید سیارے دی شکلی ارضیات وچ ارب ہا برس توں کوئی اہم کردار ادا نئيں کیتا اے۔<ref>لیٹن، آر بی؛ مررے، بی س؛ شارپ، آر پی؛ ایلن، جے ڈی؛ سلوان، آر دے (1965ء)۔ " مرینیر چہارم مریخ دی تصویر کشی: ابتدائی نتیجے"۔ سائنس 149 (3684): 627–630.doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.149.3684.627 10.1126/science.149.3684.627]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17747569 17747569]۔</ref> مزید براں جدوں خلائی جہاز سیارے دے پیچھے توں لنگھدا اے تو اس توں حاصل کردہ ریڈیائی اشاراں وچ تغیرات سائنس داناں نوں اس قابل کر دے نیں کہ اوہ کرۂ فضائی دی کثافت نوں ناپ سکاں۔ نتیجے توں معلوم ہویا اے کہ زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا 1 فیصد توں وی کم اوتھے دا ماحولیاتی دباؤ اے جو لامحالہ طور اُتے مائع پانی دے وجود دا انکار کردا اے کیونجے اتنے کم دباؤ دی وجہ توں پانی تیزی توں ابلے گا جاں فیر جم جائے گا۔<ref>کلیورے، اے؛ و ہور (1965ء)۔ " اخفائی تجربات: مریخ دے کرہ فضائی تے کرۂ روانیہ دی پیمائش دے پہلے براہ راست نتیجے۔" Science 149 (3689): 1243–1248.doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.149.3689.1243 10.1126/science.149.3689.1243]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17747455 17747455]</ref> مریخ اک ایسی دنیا دے طور اُتے ابھرا جو چاند وانگکی اے پر اس دا لچھے دار کرۂ فضائی اتنا اے کہ ارد گرد دی دھول نوں اڑا دیتا اے۔ مریخ دی ایہ تصویر اس وقت تک مزید اک دہائی تک باقی رہی جدوں تک مرینیر نہم نے مریخ دی زیادہ متحرک تصویر نئيں دکھائی جس وچ اس نے اشارہ دتا کہ سیارے دا ماضی اس دے حال دے ماحول توں کافی حلیم و مہمان نواز سی۔ [[24 جنوری]] 2014ء وچ ناسا نے دسیا کہ کیوریوسٹی تے آپرچونیٹی جتھے گرداں دے ذریعہ مریخ اُتے دی جانے والی حالیہ تحقیق قدیمی حیات دے ثبوتاں دی تلاش کرے گی۔ اس دے علاوہ ایہ اس حیاتی کرہ دی وی تلاش کرے گا جس دی بنیاد خود پرور، جرثوماں تے / جاں کیمیائی سنگی خود پرور [[خرد حیاتیات]] ہُتی اے۔ مزید براں اس نے قدیمی پانی دے نال یخ توداں دے تالابی ماحول (میدان جنہاں دا تعلق قدیمی دریاواں جاں جھیلاں توں اے) تے قابل مسکن جگہاں نوں وی تلاش کرنا اے۔<ref>گروٹزنگر، جان پی (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/343/6169/386 "خصوصی مسئلہ دا تعارف – سکونت پذیری، رکازیات تے نامیاتی کاربن دی مریخ اُتے تلاش"]۔ سائنس 343 (6169): 386–387. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2014Sci.۔.343.۔386G 2014Sci.۔.343.۔386G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1249944 10.1126/science.1249944]۔</ref> <ref>متفرق (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue " خصوصی اشاعت – فہرست مضامین- مریخ اُتے قابل سکونت جگہ دی کھوج"]۔ سائنس 343 (6169): 345–452۔</ref><ref>متفرق (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ "خصوصی مجموعہ – کیوریوسٹی - مریخ اُتے قابل سکونت جگہ دی کھوج"]۔ سائنس۔</ref><ref>گروٹزنگر، جے پی؛ و ہور۔ (24 جنوری 2014ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/343/6169/1242777 " مریخی گیل شہابی گڑھے دے علاقے یلو نائف وچ قابل سکونت تالابی بہاؤ دا ماحول"]۔ سائنس 343 (6169): 1242777.doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1242777 10.1126/science.1242777]۔</ref> کئی برساں تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا کہ سیلاباں دی باقیات دے مشاہدات دی وجوہات سیاروی پانی دے جدول توں نکلنے والا پانی اے، پر 2015ء وچ ہونے والی تحقیق نے 45 کروڑ برس پہلے مقامی رسوبی چٹاناں دے ذخیرے تے دھری ہوئی برف نوں اس دا ماخذ دسیا اے۔<ref>روڈریگیز، جے، ایلکسز پی؛ کارجیل ایس؛ بیکر، وکٹر آر؛ گلیک، ورجینیا سی؛ و ہور (8 ستمبر 2015ء) [http://www.nature.com/articles/srep13404 "مریخی مخرج نہراں: انہاں دے آب اندوخت دے منبع کس طرح بنتے نیں تے آیا کیاں ایہ اِنی سرعت دے نال خالی ہو جاندے نیں ؟"] نیچر – سائنٹفک رپورٹ 5: 13404.doi:[https://dx.doi.org/10.1038/srep13404 10.1038/srep13404]۔ اخذ کردہ 2015-09-12۔</ref> دریاواں تے توداں دے پگھلنے توں رسوبی ذخائر نے قدیمی سمندراں دے نیچے موجود دیو ہیکل گھاٹیاں نوں بھر دتا اے جو سیارے دے شمالی نچلے میداناں وچ موجود نیں ۔ ایہ اوہ پانی سی جو انہاں گھاٹیاں دی رسوبی چٹاناں وچ جمع سی جو بعد وچ عظیم سیلاباں دی صورت وچ نکلا جس دا اثر اج وی دیکھیا جا سکدا اے۔ == چٹاناں تے معدنیات توں حاصل کردہ ثبوت  == اج اس بات نوں کافی حد تک تسلیم کر لیا گیا اے کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اوتھے پانی دی کافی فراوانی سی،<ref>اسٹاف (2 جولائی 2012ء) [http://www.space.com/16335-mars-underground-water-impact-craters.html "زمین دی گہرائی وچ قدیمی مریخی پانی دی موجودگی"]۔ Space.com۔</ref><ref>کراڈوک، آر؛ ہوورڈ، اے (2002ء)۔ "گرم، گیلے ابتدائی مریخ اُتے ہونے والی بارش دی صورت"۔ جے جیوفز۔ ریز 107: E11. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRE.۔107.5111C 2002JGRE.۔107.5111C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2001je001505 10.1029/2001je001505]</ref> پر اس دور دے پانی دے سارے وڈے علاقے اج غائب ہو چکے نیں ۔ ابتدائی مریخ دے دور دے پانی دا کچھ حصّے عصرحاضر دے مریخ وچ ہن وی موجود اے کیونجے برف تے پانی توں لبریز مادّوں دی ساخت بشمول مٹی والی معدنیات (سیلیکٹ) تے گندھک دے نمک وچ قید اے۔<ref>ہیڈ، جے؛ و ہور (2006ء)۔ "مریخ دے وسطی عرض البلد وچ واقع وسیع وادیائی برفیلے توداں دے ذخیرے: بعید ایمیزونی بے قاعدگی توں ہونے والی ماحولیاتی تبدیلیاں دے ثبوت"۔ زمین سیارہ۔ سائی لیٹ 241: 663–671. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006E&PSL.241.۔663H 2006E&PSL.241.۔663H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.11.016 10.1016/j.epsl.2005.11.016]</ref><ref>میڈلین، جے؛ و ہور۔ (2007ء)۔ مریخ: شمالی وسطی عرض البلد دے گلیشیر بستگی دے لئی پیش کردہ ماحولیاتی منظرنامہ" قمری سیارہ۔ سائی۔ (خلاصہ) 38۔ صفحہ 1178۔</ref><ref>میڈلین، جے؛ و ہور۔ (2009ء)۔ "مریخ اُتے ایمیزونی شمالی وسطی عرض البلد دے گلیشیر بستگی: اک پیش کردہ ماحولیاتی منظر نامہ" ایکارس 203: 300–405. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Icar.۔203.۔390M 2009Icar.۔203.۔390M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.037 10.1016/j.icarus.2009.04.037]۔</ref><ref>مسچنا، ایم؛ و ہور۔ (2003ء)۔ "مریخی پانی تے کاربن ڈائی آکسائڈ دے چکر دے مداری خطوط اُتے: سادہ طیران پزیر اسکیم دے نال اک عمومی چکر دار نمونہ دی تحقیق۔" جے۔ جیوفز۔ ریز 108(E6): 5062. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE.۔108.5062M 2003JGRE.۔108.5062M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003je002051 10.1029/2003je002051]۔</ref><ref>اسٹاف (28 اکتوبر 2008ء)۔ [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=26817 "ناسا دا مریخی پڑتال گر مدار گرد نے گیلے مریخ دی تفصیلاں نوں افشا کیتا۔"] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130202173747/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=26817 |date=2013-02-02 }} اسپیس ریفرنس۔ ناسا۔</ref> ہائیڈروجن دے اساں جاؤں دی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ توں 2.5 فلکی اکائیاں دے فاصلے اُتے موجود سیارچاں تے دم دار تارےآں نے مریخ نوں پانی دتا، جس دی مقدار زمین دے حالیہ سمندراں دا 6 تا 27 فیصد بنتی اے۔<ref>لونائن، جوناتھن آئی؛ چیمبرز، جان؛ و ہور۔ (ستمبر 2003ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103503001726 "مریخ اُتے پانی دا ماخذ"]۔ ایکارس 165 (1): 1–8. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar.۔165.۔.۔1L 2003Icar.۔165.۔.۔1L]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/S0019-1035(03)00172-6 10.1016/S0019-1035(03)00172-6]۔ اخذ کردہ 10 جون 2013ء۔</ref> [[فائل:History_of_Water_on_Mars.jpg|بائیں|thumb|مریخ پر پانی کی تاریخ  اعدادپہلے کے  ارب ہا برسوں کو ظاہر کررہے ہیں]] === پانی ماحولیاتی مصنوعات وچ (آبی معدنیات) === مریخ دی سطح اُتے بنیادی پتھر دی قسم سنگ سیاہ اے۔ ایہ اک لطیف دانے دار آتشاں چٹان ہُتی اے جو زیادہ تر مافک سیلیکٹ زبر جد، پیروکسن تے پلاجیوکلاس فلسپار(بلوری قلماں اُتے مُشتمل فلسپار معدنیات دے سلسلے) اُتے مشتمل ہُتی اے۔<ref>سوڈربلوم، ایل اے؛ بیل، جے ایف (2008ء)۔ "مریخی سطح دی چھان بین:1992ءتا 2007ء"۔ بیل جے ایف دی مریخی سطح: ہیئت، علم معدنیات تے طبیعیاتی خصائص۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 3 تا 19۔</ref> جدوں پانی تے فضائی گیساں توں اس دا سامنا ہُندا اے تو ایہ معدنیات کیمیائی موسم وچ اک نواں (ذیلی) معدنیات وچ بدل جاندے نیں ، جس وچوں کچھ اپنی [[قلمی ساخت]] وچ پانی نوں وی شامل کر لیندے نیں ، چاہیے اوہ پانی ہو جاں ہائیڈروکسل(اک ہائیڈروجن ایٹم اک [[آکسیجن]] ایٹم توں مزدوج) دی صورت ہو۔ [[آبید|آبیدہ]] معدنیات دی مثالاں وچ آئرن ہائیڈ روآکسائیڈز گوتھائٹ (میدانی مٹی دا اک عام جز)؛ تبخیر ہوئے معدنیات، جپسم تے کیسیرائیٹ؛ اپلائن سیلیکا تے سنگی سیلی کیٹ (جس نوں مٹی دی معدن وی کہندے نیں )، جداں کہ گل چینی تے مونٹ موریلونائیٹ شامل نیں ۔ <ref>منگ، ڈی ڈبلیو؛ مورس، آر وی؛ کلارک، آر سی (2008ء)۔ " مریخ اُتے آبی تغیر"۔ بیل جے ایف دی مریخی سطح: ہیئت، علم معدنیات تے طبیعیاتی خصائص۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 519تا 540۔</ref> کیمیائی ماحول دا اک براہ راست اثر پانی تے دوسرے تعاملی کیمیائی عناصر دا استعمال اے، جس نوں اوہ چلتے پھرتے ذخیراں مثلاً کرۂ فضائی تے آبی کرہ توں حاصل کردا اے تے اس نوں جدا کرکے چٹاناں تے معدنیات وچ ڈال دیتا اے۔<ref>لیوِس جے ایس (1997ء)۔ نظام شمسی دی طبیعیات تے کیمیا (ترمیم شدہ)۔ سان ڈیاگو، سی اے: اکیڈمک پریس۔ ISBN 0-12-446742-3۔</ref> مریخی پرت نے آبیدہ معدنیات وچ پانی دی کتنی مقدار نوں ذخیرہ کیتا اے اس دا فی الوقت معلوم نئيں اے پر اندازہ اے کہ ایہ کافی وڈی مقدار ہوگی۔<ref>لاسو، جے؛ و ہور (2013ء)۔ " مریخی آبی کرہ دی مقداری جانچ"۔ اسپیس سائی۔ ترمیم شدہ۔ 174: 155–212. doi:[https://dx.doi.org/10.1007/s11214-012-9946-5 10.1007/s11214-012-9946-5]۔</ref> مثال دے طور اُتے مریڈیانی پلانم اُتے آپرچونیٹی جتھے گرد وچ لگے ہوئے آلات توں کیتی گئی سطح توں نکلی ہوئی چٹان دے معدنیاتی نمونے دی جانچ توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے موجود گندھک دے نمک دے ذخیرے اپنے وزن دا 22 فیصد تک پانی اُتے مشتمل ہُندے نیں ۔<ref>کلارک، بی سی؛ و ہور۔ (2005ء)۔ " مریڈیانی پلانم وچ واقع سطحی چٹاناں دا کیمیا تے علم معدن۔" زمین سیارہ۔ سائی خطوط 240: 73–94. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.73C 2005E&PSL.240.۔.73C]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.040 10.1016/j.epsl.2005.09.040]۔</ref> زمین اُتے تمام کیمیائی موسمی تعاملات وچ پانی کسے حد تک شامل ہُندا اے۔<ref>بلوم، اے ایل (1978ء)۔ ارضیاتی شکلہ: نوحیاتی دور دی جدید زمینی تشکیل۔ انگل ووڈ کلیفس، این جے: پرنٹس – ہال۔ صفحہ 114۔</ref> لہٰذا کافی ذیلی معدن اصل وچ پانی نوں اپنے اندر ذخیرہ نئيں کر دے بلکہ انہاں نوں بننے دے لئی پانی ضرورت ہُتی اے۔ کچھ نابیدہ ذیلی معدن دی مثالاں وچ کاربونیٹ، کچھ گندھک دے نمکیات (جداں کہ نابیدہ کیلشیم سلفیٹ) تے دھاتی آکسائڈز جداں کہ آئرن آکسائڈ معدن قلمی کچا لوہا شامل نیں ۔ مریخ پراس طرح دی کچھ موسمی پیدوار نظری طور اُتے پانی دے بغیر جاں گھٹ مقدار دی موجود برف جاں مہین سالماتی پیمانے دی فلماں (یک سالمی تہ) وچ وی بن سکدی نیں ۔<ref>بؤینٹن، ڈبلیو وی؛ و ہور (2009ء)۔ "مریخی فینکس خلائی گاڑی دے اترنے دی جگہ اُتے چھونے دے پتھراں دے ثبوت"۔ سائنس 325 (5936): 61–4. doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1172768 10.1126/science.1172768]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574384 19574384]۔</ref><ref>گوڈنگ، جے ایل؛ اروڈسن، آر ای؛ زولوٹوف، ایم وائی یو۔ (1992ء)۔ " طبیعیاتی تے کیمیائی موسم دی کفیت"۔ کیفر دی، ایچ ایچ؛ و ہور۔ مریخ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 626–651. ISBN 0-8165-1257-4۔</ref> مریخ اُتے جاری رہنے والے اس عجیب موسم دے دائرہ کار دے بارے وچ ہن وی اساں قطعیت دے نال کچھ نئيں کہہ سکدے۔ انہاں معدنیات نوں جو پانی نوں شامل کردتی نیں جاں پانی دی موجودگی وچ بنتی نیں ، عام طور توں "آبیدہ معدنیات" کہندے نیں ۔ آبیدہ معدنیات اپنے بننے دے وقت موجود ماحول دی قسم دا حساس اشارہ دیتی نیں ۔ آبیدہ تعامل دے آسانی توں وقوع پزیر ہونے دا انحصار دباؤ، درجہ حرارت تے قابل حل مادّوں تے گیساں دے مرتکز ہونے اُتے ہُندا اے۔<ref>میلوش، ایچ جے (2011ء)۔ سیاروی سطح دے عوامل۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 296.ISBN 978-0-521-51418-7۔</ref> دو اہم خصوصیات pH تے تکسیدی تخفیفی امکان (Eh) اے۔ مثال دے طور اُتے سلفیٹ معدن جاروسائٹ صرف کم pH (زبردست تیزابی) پانی وچ ای بنتا اے۔ سنگی سیلی کیٹ عام طور اُتے معتدل توں لے کر زیادہ pH (کھارے) وچ بنتا اے۔ Eh آبیدہ نظام وچ تکسیدی حالت نوں ناپنے دی اکائی اے۔ Eh تے pH مل کر انہاں معدنیات دی اقسام دا بتاندے نیں جنہاں دے حرحرکی طور اُتے بننے دا امکان مخصوص آبیدہ جزئیات توں ہُندا اے۔ اس طرح مریخ اُتے موجود ماضی دی ماحولیاتی شرطاں بشمول مائل با حیات نوں چٹاناں وچ موجود معدنیات دی اقسام توں انبساط کیتا جا سکدا اے۔ === گرماہی تغیر  === گرماہی(hydrothermal) سیال دی مساماں تے شگافاں دے ذریعہ ہجرت وی زیر سطح زمین وچ آبیدہ معدن نوں بنا سکدے نیں ۔ گرماہی نظام نوں چلانے والی توانائی قریبی میگما جسم جاں وڈے تصادماں دی باقی مانندہ حرارت توں ملتی ہوگی۔<ref>ابراموف، او؛ کرنگ، ڈی اے (2005ء)۔ "مریخ دی ابتدا وچ تصادم توں ہونے والی حرحرارتی سرگرمی"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 110: E12S09. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11012S09A 2005JGRE.۔11012S09A]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002453 10.1029/2005JE002453]۔</ref> زمینی سمندراں دی تہ وچ ہونے والے گرماہی تغیر دی اک اہم قسم سرپنٹینائیٹ( بل کھادی ہوئی ساخت) اے، جو اس وقت وقوع پزیر ہُتی اے جدوں سمندری پانی بالائے مافک تے سنگ سیاہ دی چٹاناں دے درمیان وچوں ہُندا ہویا ہجرت کردا اے۔ پانی دی چٹاناں دا تعامل دا نتیجہ زبرجد تے پیروکسن وچ موجود لوہے دی تکسید دی صورت وچ نکلتا اے جس توں آہنی لوہا (جداں کہ معدن سنگ مقناطیس) بنتا اے تے ضمنی پیداوار دے طور اُتے سالماتی ہائیڈروجن نوں بناندا اے۔ اس عمل وچ اک بلند درجے دا کھاری تے تخفیفی (پست Eh) ماحول بنتا اے۔ ایہ ماحول مختلف قسم دی سنگی سیلی کیٹ (بل کھاتی معدن) تے مختلف کاربونیٹ معدنیات نوں بنانے دے لئی سازگار ہُندا اے تے مل کر اک چٹان نوں بناندا اے جس نوں سرپنٹینائیٹ (بل کھادی ہوئی ساخت) کہندے نیں ۔<ref>شرینک ایم او؛ برازیلٹن، ڈبلیو جے؛ لینگ، ایس کیو۔ (2013ء)۔ " بل کھاتی ہوئی، کاربن تے گہرائی وچ رہنے والی حیات"۔ علم معدنیات تے ارضیاتی کیمیا اُتے جائزہ 75: 575–606. doi:[https://dx.doi.org/10.2138/rmg.2013.75.18 10.2138/rmg.2013.75.18]۔</ref> بننے والی ہائیڈروجن گیس کیمیائی تالیفی جانداراں دی توانائی دا اہم ذریعہ ہو سکدی اے بصورت ہور ایہ کاربن ڈائی آکسائڈ توں تعامل کرکے میتھین گیس نوں پیدا کر سکدی اے، مریخ دے ماحول وچ پائی جانے والی میتھین گیس دی کچھ مقدار اس عمل دے ذریعہ بنی اے جس نوں غیر حیاتیاتی ماخذ دے طور اُتے جانا جاندا اے۔<ref>باکوم، مارٹن (مارچ تا اپریل 2006ء)۔ [http://www.americanscientist.org/issues/pub/life-on-mars "مریخ اُتے حیات؟"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615115316/http://www.americanscientist.org/issues/pub/life-on-mars |date=2017-06-15 }} امریکن سائنٹسٹ۔</ref> سرپنٹین معدن وی کافی پانی دا ذخیرہ (ہائیڈروکسل) دے طور اُتے اپنی قلمی ساخت وچ کر سکدے نیں ۔ اک حالیہ تحقیق دلیل دیتی اے کہ مریخ دے قدیمی بلند میداناں دی پرتاں وچ قیاسی سرپنٹینائیٹ پانی دی 500 میٹر موٹی سیاروی اساں پلہ تہ تک رکھ سکدی اے۔<ref>چیزیفیر، ای، لنگلائس، بی؛ کوئینسنیلم وائی؛ لبلانک، ایف۔ (2013ء)، [http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2013/EPSC2013-188.pdf "ابتدائی مریخ دے کھوئے ہوئے پانی دا مقدر: بل کھاتی ہوئی جگہاں دا کردار۔"](پی ڈی ایف)، ای پی ایس سی خلاصہ 8: EPSC2013-188۔</ref> ہرچند کہ کچھ سرپنٹینا ئیٹ معدن دا سراغ مریخ اُتے لایا جا چکیا اے، دور حساسیاں توں حاصل کردہ اعداد و شمار اس طرح دے وسیع سطح توں اُتے نکلے ہوئے ثبوت فراہم نئيں کر سکے نیں ۔<ref>ایہلمان، بی۔ ایل؛ مسٹارڈ، جے ایف؛ مرچی، ایس ایل (2010ء)۔ " مریخ اُتے بل کھادی ہوئی جگہاں دے ذخیراں دی ارضیاتی ترکیب"۔ جیوفز۔ ریز خطوط 37: L06201. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRL.۔37.6201E 2010GeoRL.۔37.6201E]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2010GL042596 10.1029/2010GL042596]۔</ref> ایہ حقیقت اس بات نوں نظر انداز نئيں کر سکدی کہ سرپنٹینائیٹ دی وڈی مقدار مریخی تہ وچ مخفی ہو سکدی اے۔ === موسمی شرح  === اوہ شرح جس توں بنیادی معدن ذیلی آبیدہ معدن وچ تبدیل ہُتی اے، بدلتی رہتی اے۔ بنیادی سیلی کیٹ معدن دی قلماں میگما توں جس دباؤ تے درجہ حرارت وچ بنتی نیں اوہ سیارے دی سطح اُتے موجود ماحول توں وسیع پیمانے اُتے الگ ہُندا اے۔ جدوں ایہ سطح دے ماحول دا سامنا کر دے نیں تو ایہ معدنیات توازن نوں کھو دیندے نیں تے دستیاب کیمیائی اجزاء توں متعامل کرنے دی کوشش کر دے نیں تاکہ مزید پائیدار معدن بنا سکاں۔ عام طور اُتے اوہ سیلی کیٹ معدن جو اُچے درجہ حرارت والے موسم اُتے قلم دی شکل انتہائی تیزی توں اختیار کر لیندے نیں (ٹھنڈے ہوئے میگما وچ پہلے ٹھوس ہُندے نیں )۔<ref>بلوم، اے ایل (1978ء)۔ ارضیاتی شکلہ: نوحیاتی دور دی جدید زمینی تشکیل۔ انگل ووڈ کلیفس، این جے: پرنٹس – ہال۔ صفحہ 120۔</ref> زمین تے مریخ دونے اُتے سب توں زیادہ عام پایا جانے والا معدن جو اس کسوٹی اُتے پورا اترتا اے زبرجد اے جو پانی دی موجودگی وچ فوراً مٹی والی معدن وچ بدلتا اے۔ زبرجد مریخ اُتے کافی موجود اے <ref>اوڈی، اے؛ و ہور۔ (2013ء)۔ "مریخ اُتے زبرجد دی سیاروی چھان بین: غلاف تے پرتاں دی ہیئت دے بارے وچ اندرونی معلومات۔" جے جیوگز۔ ریز 118: 234–262. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013JGRE.۔118.۔234O 2013JGRE.۔118.۔234O]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2012JE004149 10.1029/2012JE004149]۔</ref> جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ دی سطح نوں پانی نے بوہت زیادہ متغیر نئيں کیتا؛ کثیر ارضیاتی ثبوت اس دے برخلاف وی موجود نیں ۔<ref>سوئنڈلم ٹی ڈی؛ ٹریمن، اے ایچ؛ لنڈاسٹارم، ڈی جے؛ برکلینڈ، ایم دے ؛ کوہین، بی اے؛ گریر، جے اے؛ لی، بی؛ اولسن، ای، دے (2000ء)۔ "لفییٹی شہابیے دی جگہ ایڈنگسائٹ وچ غیر عامل گیساں: چند کروڑ برس پہلے تک مریخ وچ مائع پانی دے ثبوت"۔ شہابی تے سیاروی سائنس 35 (1): 107–115. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS.۔.35.۔107S 2000M&PS.۔.35.۔107S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1111/j.1945-5100.2000.tb01978.x 10.1111/j.1945-5100.2000.tb01978.x]</ref><ref>گولک، وی؛ بیکر، وی (1989ء) "بہاؤ توں بنی وادیاں تے مریخی قدیمی موسم"۔ نیچر 341(6242): 514–516. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Natur.341.۔514G 1989Natur.341.۔514G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/341514a0 10.1038/341514a0]۔</ref><ref>ہیڈ، جے، کریسلافسکی، ایم اے؛ آئی وانو، ایم اے؛ ہائیزنگر، ایچ؛ فلر، ای آر؛ پراٹ، ایس (2001ء)۔ "مریخ دی تریخ دے وسط وچ پانی: مولا توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی تازہ معلومات"۔ امریکن جیوفزیکل یونین۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUSM.۔.P31A02H 2001AGUSM.۔.P31A02H]</ref><ref>ہیڈ، جے؛ و ہور۔ (2001ء)۔ "مریخ دی سطح اُتے پانی دے کھڑے اجسام دی کھوج: جدوں اوہ اوتھے سن، تو اوہ کہاں گئے تے فلکی حیاتیات دے لئی کیتا مضمرات نیں ؟" امریکن جیوفزیکل یونین۔ 21: 03. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.P21C.۔03H 2001AGUFM.P21C.۔03H]۔</ref><ref>ڈیوڈ، لیونارڈ (20 جنوری 2005ء)۔ [http://www.space.com/707-mars-rover-meteorite-discovery-triggers-questions.html "مریخی جتھے گرد دی شہابیے دی دریافت نے سوالات اٹھا دتے۔"] Space.com۔ اخذ کردہ 10 فروری 2013ء۔</ref> === مریخی شہابیے === [[فائل:ALH84001.jpg|thumb|200x200px|مریخی شہابیہ  ALH84001]] 60 توں زائد مریخ توں آنے والے شہابیے دریافت کیتے جاچکے نیں ۔<ref>میر، سی (2012ء) مریخی شہابیہ انتخاب؛ نیشنل ایرونا ٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن۔http://curator.jsc.nasa.gov/antmet/mmc/</ref> انہاں وچوں کچھ وچ ایسے ثبوت موجود نیں جو ایہ بتاندے نیں کہ جدوں اوہ مریخ اُتے سن تو انہاں دا سامنا پانی توں ہویا سی۔ کچھ مریخی شہابیے سنگ سیاہ شیرگو ٹایئٹ کہلاندے نیں، انہاں نوں ( آبیدہ کاربونیٹ تے گندھک دی نمکیات دی موجودگی توں )دیکھ کر ایسا لگتا اے کہ خلا وچ پھینکے جانے توں پہلے اس دا سامنا مائع پانی توں ہویا سی۔<ref>[http://www2.jpl.nasa.gov/snc/shergotty.html "شیرگوٹی شہابیہ – جے پی ایل، ناسا"]۔ ناسا اخذ کردہ 9 دسمبر 2010ء۔</ref><ref>ہملٹن، ڈبلیو کریسچنسن، فلپس آر؛ مکسوین، ہیری وائی (1997ء)۔ "مرتعش طیف پیمائی دا استعمال کر دے ہوئے شہابی علم ہجریات تے علم معدنیات دا تعین۔" ارضیاتی طبیعیاتی تحقیق دا جریدہ 102: 25593–25603. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JGR.۔.10225593H 1997JGR.۔.10225593H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/97JE01874 10.1029/97JE01874]۔</ref> ایسا وی دیکھیا گیا اے کہ شہابیاں دی اک تے جماعت نخیلائیٹ وچ مائع پانی لگ بھگ 62 کروڑ برس پہلے پھیلیا سی تے اوہ مریخ توں لگ بھگ اک کروڑ ست لکھ پنجاہ ہزار برس پہلے سیارچوی ٹکر وچ اوتھے توں ٹٹ کر نکلا سی۔ ایہ زمین اُتے پچھلے دس ہزار برس وچ گرے نیں ۔ <ref>ٹریمن، اے (2005ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/science/treiman/nakhlite_rev.pdf "نیکلائٹ شہابیہ: مریخ توں آئی اجائيٹ توں لبریز آتشی چٹان"](پی ڈی ایف)۔ کیمی ڈر ارڈی طبیعیاتی کیمیا۔65 (3): 203–270.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ChEG.۔.65.۔203T 2005ChEG.۔.65.۔203T]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.chemer.2005.01.004 10.1016/j.chemer.2005.01.004] اخذ کردہ 8 ستمبر 2006ء۔</ref> [[1996ء]] وچ سائنس داناں دے اک گروپ نے مریخ توں آئے ہوئے شہابیے ایلن ہلز 84001 وچ خرد رکاز دی ممکنہ موجودگی دا دسیا۔<ref>مک دے، ڈی؛ گبسن جونیئر، ای دے ؛ تھامس کیپرٹا، دے ایل؛ والی، ایچ؛ رومانک، سی ایس؛ کلیمٹ، ایس جے؛ چلئیر، ایکس ڈی؛ میچلنگ، سی آر؛ زار، آر این (1996ء)۔ "مریخ اُتے ماضی دی حیات دی تلاش: مریخی شہابیہ AL84001 وچ ممکنہ نامیاتی سرگرمی دا نشان"۔ سائنس 273 (5277): 924–930.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Sci.۔.273.۔924M 1996Sci.۔.273.۔924M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.273.5277.924 10.1126/science.273.5277.924]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8688069 8688069]</ref> اس اُتے دی جانے والی اکثر تحقیقات نے رکاز دے معتبر ہونے نوں تسلیم نئيں کیتا۔<ref>گبس، ڈبلیو؛ پاول، سی (19 اگست 1996ء)۔ [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=bugs-in-the-data "اطلاع وچ غلطی؟"]۔ سائنٹفک امریکن۔</ref><ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/mars_meteorite_020320.html "تنازع جاری: مریخی شہابیہ حیات توں چمٹ گیا – واقعی ایسا ہویا اے؟"]۔ SPACE.com. 20 مارچ 2002ء۔</ref> ایہ پتا لگیا کہ سیارچے دا زیادہ تر نامیاتی مادّہ ارضیاتی اصل دا سی۔<ref>بادا، جے؛ گلوین، ڈی پی؛ مکڈونلڈ، جی ڈی؛ بیکر، ایل (1998ء)۔ "مریخی شہابیے AL84001 وچ دی جانے والی درنمو امینو ایسڈس دی تلاش"۔ سائنس 279 (5349): 362–365.Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1998Sci.۔.279.۔362B 1998Sci.۔.279.۔362B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.279.5349.362 10.1126/science.279.5349.362]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9430583 9430583]</ref> == ارض شکلہ ثبوت  == === جھیلاں تے دریائی وادیاں  === 1971ء دے مرینیر نہم خلائی جہاز نے مریخ اُتے پانی دے حوالے توں ہمارے تصورات وچ انقلاب برپا کر دتا۔ کئی علاقاں وچ وسیع دریائی وادیاں پائی گئاں۔ تصویراں بتاتی نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں توڑتے ہوئے گہری وادیاں تراشاں، چکر دار نالیاں نوں بہا کر نچلی چٹاناں وچ بدل دتا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر طے کیتا۔ [[جنوبی نصف کرہ]] وچ شاخ دار بہاؤ دے علاقے بتاندے نیں کہ کدی اوتھے بارش وی ہُتی سی۔<ref>رایبرن، پی (1998ء)۔"سرخ سیارے مریخ دے راز ہوئے طشت از بام"۔ نیشنل جیوگرافک (واشنگٹن ڈی سی)۔</ref><ref>مور، پی ؛ و ہور (1990 ء)۔ نظام شمسی دے نقشے۔ نیو یارک: مچل بیزلے پبلشرز۔</ref><ref>کیفر، ہو ایچ، ایڈیشن۔ (1994 ء) (مریخ نسخہ دوم)۔ ٹکسن: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 0-8165-1257-4۔</ref> وقت گزرنے دے نال شناخت شدہ وادیاں دی تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 2010ء وچ شایع ہونے والی تحقیقاتی رپورٹ نے مریخ اُتے 40 ہزار وادیاں دا نقشہ بنایا یعنی ایہ تعداد لگ بھگ پہلے جانے جانی والی وادیاں دی تعداد توں چار گنا زیادہ اے۔ مریخی پانی توں کٹاؤ توں بننے والے خدوخال دو مختلف جماعتاں وچ زمرہ بند کیتے جا سکدے نیں : ١) شجر نما (شجرینی)، میدانی پیمانے دے وسیع منقسم، نوایچین دور دے وادیاں دے جال تے ٢) غیر معمولی وڈے، لمبے، یک لڑی، الگ، ہیسپیرین دور دے مخرج نالے۔ حالیہ کم بتاندا اے کہ ہو سکدا اے کہ اوتھے کوئی حالیہ پیچیدہ، چھوٹے، نوجوان ( ایمیزونی ہیسپیرین) نالاں دی جماعت وسط عرض البلد وچ وی موجود ہو، جو ممکنہ طور اُتے مقامی پگھلی ہوئی برف دے ذخیراں دی وجہ توں بنی ہو۔<ref>برمن، ڈینیل سی ؛ کراؤن، ڈیوڈ اے ؛ بلی ماسٹر، لیزلی ایف (2009 ء)۔ " مریخ دے وسطی عرض البلد وچ ہونے والا کٹاؤ "۔ ایکارس 200: 77–95۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Icar.۔200.۔.77B 2009Icar۔۔200۔۔۔77B]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2008.10.026 10۔1016/j۔icarus۔2008۔10۔026]۔</ref><ref>فسٹ، کیلب آئی ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو (2008 ء)۔ "مریخی وادیاں دے جال دا دور: بچانے والے شہابی گڑھاں دی گنتی توں حاصل ہونے والے پابتی"۔ ایکارس 195: 61–89۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008Icar.۔195.۔.61F 2008Icar۔۔195۔۔۔61F]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2007.12.009 10۔1016/j۔icarus۔2007]۔12۔009۔</ref> [[فائل:Kasei Valles topo.jpg|thumb|کیسی ویلز - ایک اہم مخرج نہر - مولا کے ارتفاعی اعداد و شمار میں دیکھا جانے والا۔ بہاؤ نیچے بائیں سے دائیں طرف ہے۔ تصویر لگ بھگ 1600 کلومیٹر حصّے کی ہے۔ یہ نہروں کا نظام اس تصویر کے جنوب میں 1200 کلومیٹر ایکس کھائی تک پھیلا ہوا ہے۔]] مریخ دے کچھ حصّے الٹے سطح دے ابھار دکھاندے نیں۔ ایسا تد ہُندا اے جدوں گاد بہاؤ دی تہ وچ جمع ہو جاتی اے تے کٹاؤ توں سیمنٹ وانگجڑ کر مزاحمت کرنا شروع کر دیتی اے۔ بعد وچ ایہ علاقے دفن ہو جاندے نیں ۔ بالآخر کٹاؤ اوپری سطح نوں الگ کرکے بعد الذکر بہاؤ نوں سامنے لے آتی اے کیونجے ایہ کٹاؤ توں مزاحمت کر دے نیں ۔ مریخ آفاقی سرویر نے اس عمل دی کافی مثالاں دیکھی نیں ۔،<ref>مالن، مائیکل سی (2010 ء) "1985ء تا 2006ء تک مریخی مدار گرد دے کیمرے دی سائنسی تفتیش دا جائزہ۔ مارس جریدہ 5: 1–60۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010IJMSE.۔.5.۔.۔1M 2010IJMSE ۔۔5۔۔۔۔1M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1555/mars.2010.0001 10۔1555/mars۔2010۔0001]۔</ref><ref>" ہوائی مینسا دے قریب پیچ دار پہاڑیاں " Hiroc.lpl.arizona.edu.۔ جنوری 31، 2007 ء۔</ref> مریخ دے کافی علاقاں وچ اس طرح دے الٹی سطح دے ابھار ملے نیں بطور خاص، میڈوسا مجوف بناوٹ<ref>زیمبل مین، جے؛ گرفن، ایل (2010 ء)۔ "ہائی رائز توں مریخی میڈوسا مجوف دی ساخت دے نچلے رکن دی پیچ دار پہاڑیاں تے ابھری ہوئی لکیراں والی زمین دی حاصل کردہ تصویراں"۔ ایکارس 205: 198–210۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔198Z 2010Icar۔۔205۔۔198Z]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.003 10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔003]۔</ref> میاموٹو شہابی گڑھے،<ref>نیوسوم، ایچ ؛ لانزا، نینا ایل ؛ او لیلہ، این ایم ؛ وائز مین، سینڈرا ایم ؛ روش، ٹیڈ ایل ؛ مارزو، گسپے اے ؛ ٹومابینی، لیویو ایل ؛ اوکوبو، کرس ایچ ؛ اوسٹرلو، مکی ایم ؛ ہیملٹن، وکٹوریا ای ؛ کرمپلر، لیری ایس (2010 ء)۔ " مریخی شہابی گڑھے میاموٹو وچ پلٹی ہوئی نہراں دے اجماع " ایکارس 205: 64–72۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔.64N 2010Icar۔۔205۔۔۔64N]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.03.030 10۔1016/j۔icarus۔2009]۔03۔030۔</ref> سہیکی شہابی گڑھے<ref>مورگن، اے ایم ؛ ہاورڈ، اے ڈی ؛ ہوبلی، ڈی ای جے ؛ مور، جے ایم ؛ ڈیٹرچ، ڈبلیو ای ؛ ولیمس، آر ایم ای ؛ بر، ڈی ایم ؛ گرانٹ، جے اے ؛ ولسن، ایس اے ؛ مٹسوبارا، وائی (2014 ء)"مریخی سہیکی شہابی گڑھے دے سیلابی باد کش وچ تہ نشین گاد تے موسمی ماحول تے اس دا ارضیاتی باد کش دے اتاکاما صحرا توں موازنہ"۔ ایکارس 229: 131–156۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2014Icar.۔229.۔131M 2014Icar۔۔229۔۔131M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2013.11.007 10۔1016/j۔icarus۔2013۔11۔007]۔</ref> تے جونتا ئے [[سطح مرتفع]] وچ۔<ref>ویٹز، سی ؛ ملی کن، آر ای ؛ گرانٹ، جے اے ؛ مک ایون، اے ایس ؛ ولیمس، آر ایم ای ؛ بشپ، جے ایل ؛ تھامسن، بی جے (2010 ء)" مریخی پڑتال گر مدار گرد دے ہلکے رنگاں دی پرتاں دے ذخائر تے انہاں توں متعلق سطح مرتفع توں متصل ویلس مرینیرس دی سیلابی زمینی ساخت دے مشاہدات"۔ ایکارس 205: 73–102۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔.73W 2010Icar۔۔205۔۔۔73W]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.017 10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔017]۔</ref><ref>[http://www.sciencedirect.com/science/journal/00191035 "ایکارس"] 210 (2)۔ سائنس ڈائریکٹ۔ دسمبر 2010 ء۔ صفحہ۔ 539–1000۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010 ء۔</ref> [[فائل:Antoniadi Crater Stream Channels.JPG|دائیں|thumb|انٹونیاڈی شہابی گڑھے میں موجود الٹے بہاؤ والی نہریں۔ مقام سرٹس بڑا چوگوشہ]] مریخ وچ جھیلاں دے طاس دی مختلف نوع دریافت ہوئی نیں ۔<ref>کیبرول، این ؛ گرن، ای، نسخہ (2010 ء)۔ مریخ اُتے جھیلاں۔ نیو یارک: ایلسویر۔</ref> انہاں وچوں کچھ تو زمین اُتے موجود وڈی جھیلاں توں مماثلت رکھتی اے جداں کہ کیسپین جھیل، [[بحیرہ مردار]] تے بیکل جھیل۔ اوہ جھیلاں جو وادیاں دے نظام توں بھرتی ہون گے اوہ جنوبی اُچے علاقاں وچ پائی گئی نیں ۔ ایتھے ایسی جگہاں نیں جو انہاں تک جاتی دریائی وادیاں دے نال پچکنے دے قریب نیں ۔ انہاں علاقاں دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ کسے زمانے وچ ایتھے جھیلاں ہوں گی؛ اک میدانی سیرنم اے جس دا مخرج مادام ویلس توں لنگھدا ہویا گوسف شہابی گڑھے تک جاندا اے، اس دی چھان بین مریخی کھوجی جتھے گرد اسپرٹ توں کیتی گئی اے۔ اک تے پرانہ ویلس لائیر ویلس وچ وی موجود اے۔<ref>گولڈ اسپیل، جے؛ اسکوئرس، ایس (2000 ء) [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103500964650 "مریخ اُتے زیر زمین پانی دا رساؤ تے وادیاں دی تشکیل"]۔ ایکارس 148: 176–192۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000Icar.۔148.۔176G 2000Icar۔۔148۔۔176G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2000.6465 10۔1006/icar۔2000]۔6465۔</ref> کچھ جھیلاں دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ [[عمل تبخیر]] دے نتیجے وچ بنی ہوں گی، جدونکہ کچھ زیر زمین پانی دی وجہ توں وجود وچ آئی ہوں گی۔ جھیلاں دے بارے وچ اندازہ لایا گیا اے کہ ارگیرے طاس، ہیلس طاس<ref>کار، مائیکل ایچ مریخ دی سطح۔ کیمبرج سیاروی سائنس سلسلہ نمبر(6)۔ آئی ایس بی این 978-0-511-26688-1۔</ref> تے شاید ویلس مرینیر وچ وی موجود ہوں گی۔<ref>مک کولی، جے 1978ء۔ مریخی چوگوشے کوپریٹس دا ارضیاتی نقشہ۔ یو ایس ارضیاتی متفرقہ نقشاں دی فہرست I-897</ref><ref>نیڈل، ایس ؛ اسکوئرس، اسٹیون ڈبلیو؛ اینڈرسن، ڈیوڈ ڈبلیو (1987ء)۔ ویلس مرینیرس، مریخ وچ پرتاں دے ذخائر دے ماخذ تے انہاں دا ارتقا، "۔ ایکارس 70 (3): 409–441۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1987Icar.۔.70.۔409N 1987Icar۔۔۔70۔۔409N]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(87)90086-8 10۔1016/0019-1035(87)90086-8]۔</ref> گمان اے کہ نوکین وچ اکثر بوہت سارے شہابی گڑھے جھیلاں دی میزبانی کر دے سن۔ ایہ جھیلاں ٹھنڈی خشک (زمینی معیار دے مطابق) آبیاتی ماحول توں میل کھاتی نیں جس طرح توں مغربی یو ایس اے دا عظیم طاس آخری تودے دی انتہا دے دور وچ سی۔<ref>مٹسوبارا، یو، ایلن ڈی ہاورڈ تے سارا اے ڈریمونڈ۔۔ "ابتدائی مریخ دا آبیاتی چکر: جھیلاں دے طاس۔" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے(1991–2012) 116۔E4 (2011)</ref> [[2010ء]] دے بعد توں دی جانے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ وچ استوائی علاقاں دے کچھ حصّوں وچ جھیلاں موجود تھاں۔ ہرچند کہ پہلی ہونے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ دا گرم و مرطوب ابتدائی موسم سی پر اوہ عرصہ ہویا ختم ہو کر خشک ہو گیا، ایہ جھیلاں ہیسپیرین دور وچ موجود تھاں، جو کافی بعد دا دور اے۔ ناسا دے مریخی پڑتال گر مدارگرد توں حاصل کردہ مفصل تصویراں دا استعمال کر دے ہوئے، محققین نے اندازہ لایا اے اک دور ایسا ہوۓگآ جس دے دوران مریخ وچ آتش فشانی عمل، شہابی ٹکراؤ وچ اضافہ جاں مریخ دے مدار وچ تبدیلی ہوئی ہوگی جس توں مریخ دے ماحول اتنا گرم ہو گیا ہوۓگآ کہ زمین اُتے موجود کثیر برف نوں پگھلا سکے۔ آتش فشاناں نے اوہ گیساں خارج دی ہوں گی جنہاں نے ماحول نوں وقتی عرصے دے لئی کثیف کر دتا ہوۓگآ، یوں سورج دی روشنی ماحول وچ زیادہ قید ہونے لگی ہوگی تے ماحول نوں اس قدر گرما دتا ہوۓگآ کہ مائع پانی اپنا وجود برقرار رکھ سکے۔ اس تحقیق وچ اوہ نہراں دریافت ہوئی نیں جو جھیل دے طاساں نوں آپس وچ ایرس ویلس وچ ملاتی نیں ۔ جدوں اک جھیل بہر جاتی، تو اس دا پانی کناراں توں نکلتا تے نچلے علاقاں وچ نالیاں نوں بناندا چلا جاندا جتھے اک تے جھیل بن جاتی۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2012/01/100104092452.htm " قدیمی جھیلاں دے ثبوتاں نوں ظاہر کردتی مریخ دی حیرت انگیز و شاندار تصویراں۔"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605085434/http://www.sciencedaily.com/releases/2012/01/100104092452.htm |date=2011-06-05 }}۔ Sciencedaily.com۔ جنوری 4، 2010ء۔</ref><ref>گپتا، سنجیو؛ وارنر، نیکولس؛ کم، ریک؛ لن، یوآن؛ مولر، جان؛ -1#جونگ-، شی- (2010ء)۔ "ہیس پیرین استوائی چونے دے پتھر دی ایریز ویلس وچ جھیلاں مریخ اُتے بطور گرم موسم دے بدلنے دا ثبوت نیں ۔ Geology 38: 71–74. doi:[https://dx.doi.org/10.1130/G30579.1 10.1130/G30579.1]</ref> ایہ خشک جھیلاں ماضی وچ موجود حیاتیاتی نقش پا دے ثبوت تلاش کرنے دے لئی مستقبل وچ ہمارا ہدف ہوں گی۔ [[27 ستمبر]] 2012ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلان کیتا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے براہ راست قدیمی بہنے والی نہراں دے ثبوت گیل شہابی گڑھے وچ دریافت کیتے جس توں مریخ دی سطح اُتے قدیمی زبردست پانی دے بہاؤ دے بارے وچ پتا چلدا اے۔<ref>براؤن، ڈیوائینی ؛ کولی، اسٹیو؛ ویبسٹر، گاں؛ اگل، ڈی سی (ستمبر 27، 2012ء)۔[http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/sep/HQ_12-338_Mars_Water_Stream.html "ناسا جتھے گرد نے مریخ دی سطح اُتے پرانی جھیلاں دی تہاں دیکھی نیں "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513091007/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/sep/HQ_12-338_Mars_Water_Stream.html |date=2020-05-13 }}۔ ناسا۔</ref><ref>ناسا (ستمبر 27، 2012ء)۔ [http://www.youtube.com/watch?v=fYo31XjoXOk "ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے پرانے نہراں دی تہاں تلاش دی نیں ویڈیو(51:40)"]۔ ناسا ٹیلی ویژن۔</ref><ref>چانگ، الیشیا (ستمبر 27، 2012ء)۔[http://apnews.excite.com/article/20120927/DA1IDOO00.html "مریخی جتھے گرد کیوریوسٹی نے قدیمی نہراں دے سراغ پائے نیں "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053259/http://apnews.excite.com/article/20120927/DA1IDOO00.html |date=2013-09-21 }} ایسوسی یٹیڈ پریس۔</ref><ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130312.html "ناسا جتھے گرد نے ایسے حالات دا سراغ لایا اے جو مریخ اُتے کسے قدیم زمانے وچ حیات دے لئی ساز گار سن"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703035324/http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130312.html |date=2013-07-03 }}۔ ناسا مارچ 12، 2013ء۔</ref> بطور خاص ہن سوکھے ہوئے بہتی ہوئی نہراں دے نشاناں دا تجزیہ بتاندا اے کہ پانی ممکنہ طور اُتے بلتی توں پستی ول 3.3 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں بہدا سی۔ بہتے ہوئے پانی دا ثبوت گول کنکراں تے بجری دے بکھرے ہوئے حصّوں دی صورت وچ موجود اے، ایسی چیزاں صرف اس وقت بن سکدی نیں جدوں مائع بہتے ہوئے پانی دا زبردست بہاؤ موجود ہو۔ انہاں دی شکل و صورت تے سمت بتاتی اے کہ اوہ کافی لمبا سفر طے کرکے شہابی گڑھے دے کنارے دے اُتے توں آئے نیں جتھے اُتے اک پیس ویلس ناں دی نہر الوویل فین نوں بھرتی سی۔ === جھیلاں دے ڈیلٹا === [[فائل:Distributary fan-delta.jpg|thumb|ایبرس والڈ شہابی گڑھا]] مریخی جھیلاں وچ بننے والے ڈیلٹا دی کئی مثالاں محققین نوں ملی نیں ۔ ڈیلٹا دا ملنا اک اہم سراغ اس بات دا اے کہ مریخ اُتے کدی گرم مائع پانی موجود سی۔ ڈیلٹا بننے دے لئی عموماً لمبے عرصے تک گہرا پانی درکار ہُندا اے۔ مزید براں پانی دی سطح نوں متوازن ہونے دی وی ضرورت ہُتی اے تاکہ گاد نوں بہنے توں روک سکے۔ وسیع ارضیاتی پیمانے اُتے ڈیلٹا ملے نیں ، اگرچہ کچھ اشارے ایسے وی موجود نیں جو ایہ بتاندے نیں کہ ڈیلٹا شاید مریخ دے سابقہ قیاسی شمالی سمندر دے کناراں دے گرد مرتکز نیں ۔<ref>ڈی ایکلی، گیٹانو تے برائن ایم ہینک"ڈیلٹاؤں تے وادیاں دی عالمگیری تقسیم مریخ اُتے قدیم سمندراں دے مفروضہ نوں تقویت دیتی اے"۔ نیچر جیو سائنس 3.7 (2010ء) 459-463۔</ref> === زیر زمین پانی === [[فائل:Groundwaterseries8final.jpg|thumb|بائیں|پرتیں شاید بتدریج بلند ہوتے ہوئے پانی کی وجہ سے بنی ہیں۔]] [[1979ء]] تک ایسا سمجھیا جادا سی کہ بہتی ہوئی نہراں برف توں بند زیر زمین پانی دے ذخیراں وچ کسے اک آنے والی تباہ کن شکستگی دی وجہ توں بنتی نیں ، جس دے نتیجے وچ عظیم پانی دی مقدار مریخ دے خشک سطح اُتے نکلتی سی۔<ref>کار، ایم ایچ (1979ء) [http://www.es.ucsc.edu/~rcoe/eart206/Carr_MarsFloodFeatures_JGR79.pdf "مریخ اُتے ماضی وچ سیلاباں دا آنا بند ہوئے آب اندوخت دی وجہ توں آندا سی۔"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924002006/http://www.es.ucsc.edu/~rcoe/eart206/Carr_MarsFloodFeatures_JGR79.pdf |date=2015-09-24 }}(پی ڈی ایف)۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 84: 2995–3007۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1979JGR.۔.۔84.2995C 1979JGR ۔۔۔84۔2995C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/JB084iB06p02995 10۔1029/JB084iB06p02995]۔</ref><ref>بیکر، وی ؛ ملٹن، ڈی (1974ء)"مریخ تے زمین اُتے تباہ کن سیلاباں توں ہونے والا کٹاؤ"۔ ایکارس23: 27–41۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar.۔.23.۔.27B 1974Icar۔۔۔23۔۔۔27B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(74)90101-8 10۔1016/0019-1035(74)90101-8]۔</ref> مزید براں بھاری جاں تباہ کن سیلاب دے ثبوت ایتھابسکا ویلس دی دیوہیکل لہراں وچ پائے گئے نیں ۔<ref>[http://www.msss.com/mars_images/moc/2004/09/27/ "مریخی سیاروی سرویر MOC2-862 ریلیز"]۔ Msss.com. اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔</ref><ref>اینڈریو ہینا، جیفری سی ؛ فلپس، راجر جے ؛ زوبر، ماریا ٹی (2007ء)۔ "میریڈیانی پلانم تے مریخی سیاروی آبیاتی نظام "۔ نیچر 446 (7132): 163–6۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.446.۔163A 2007Natur۔446۔۔163A]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature05594 10۔1038/nature05594]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17344848 17344848]۔</ref> بہتی ہوئی اکثر نہراں کسے تباہی جاں کھادی دا نتیجہ نیں جس توں اوہ ثبوت ملدا اے جو ساناں ایہ بتاندا اے کہ پھٹاؤ نے زیر زمین برف دے بند نوں توڑ دتا ہوۓگآ۔ مریخ اُتے وادیاں دے جال دی شاخاں زیر زمین پانی دے اچانک نکلنے دی وجہ توں بننے والی نہراں توں ،نہ تو اپنی شجر نما صورت توں جو کسے اک بہتے ہوئی نقطہ توں نئيں بن سکدی تے نہ ای پانی دے نکلنے دی صورت وچ جو بظاہر ایسا لگتا اے کہ انہاں دے نال ای بہا، میل کھاتی نیں ۔<ref>ارون؛ روز مین، پی ؛ کراڈوک، رابرٹ اے ؛ ہاورڈ، ایلن ڈی (2005ء) مریخی وادیاں وچ واقع اندرونی نہراں: چھڈے جانے تے بہنے والی چیز دی پیداوار"۔ Geology 33 (6): 489–492۔doi:[https://dx.doi.org/10.1130/g21333.1 10۔1130/g21333۔1]۔</ref> اس دی بجائے کچھ مصنفین دلائل دیندے نیں کہ ایہ زیر زمین پانی دے سست رفتار اچھل کر نکلنے والے اخراج توں رس کر بنی نیں ۔<ref>جیکوسکی، بروس ایم (1999) "پانی، ماحول تے حیات"۔ سائنس 283 (5402): 648–649۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.283.5402.648 10۔1126/science۔283۔5402۔648]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9988657 9988657]۔</ref> اپنی اس دلیل دے ثبوت دے طور اُتے اوہ بتاندے نیں کہ اس طرح دے جال وچ اکثر وادیاں دے اوپری بہاؤ دے کونے ڈبے والی کھادی جاں بیضوی کھاڑی دے سر توں شروع ہُتی نیں ، زمین اُتے اس طرح دی چیزاں عام طور اُتے زمینی پانی دے رساؤ توں ای بنتی نیں ۔ بہتر پیمانے دی نہراں جاں نہراں دے سوتاں اُتے موجود وادیاں دے بارے وچ وی ثبوت انتہائی کم نیں جس دی وجہ توں کچھ لوک کہندے نیں کہ بجائے سطح اُتے بتدریج پانی دے جمع ہونے دے پانی دی قابل ذکر مقدار اچانک توں زیر زمین توں نکل کر بہتی ہوئی لگتی اے۔ کچھ لوک وادیاں دی بیضوی کھاڑی دے سر تے زیر زمین پانی توں بننے والی ساختاں دی ارضیاتی مثال نوں نئيں مانتے،<ref>لیمب، مائیکل پی، و ہور "کیندا چشمے گھاٹیاں نوں چٹاناں وچ کاٹ سکدے نیں ؟" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے (1991–2012) 111۔E7 (2006)۔</ref> تے دلیل دیندے نیں کہ وادیاں دے جال وچ بہتر پیمانے دی نہراں دی کمی دی وجہ موسمی تے تصادمی پھلواڑی اے۔ اکثر مصنفین مانتے نیں کہ اکثر وادیاں دے جال گھٹ توں گھٹ جزوی طور اُتے زیر زمین پانی دے رساؤ دے عمل دی وجہ توں بنے نیں ۔ [[فائل:Burns cliff.jpg|thumb|دائاں|اینڈیورینس شہابی گڑھے دی برنس عمودی پہاڑی دے ہوائی ٹیلے دی طبقات شناسی دے محفوظ تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے دی وجہ اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نوں سمجھیا جاندا اے۔<ref>گروٹزنگر، جے پی ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ بیل III، جے ایف ؛ کیلون، ڈبلیو؛ کلارک، بی سی ؛ فائیک، ڈی اے ؛ گولومبک، ایم ؛ گریلی، آر ؛ ہیلڈیمین، اے ؛ ہرکن ہوف، دے ای ؛ جولیف، بی ایل ؛ کینول، اے ایچ ؛ مالن، ایم ؛ مک لینن، ایس ایم ؛ پارکر، ٹی ؛ سوڈر بلوم، ایل ؛ شول ڈکسٹین، جے این ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ ٹوسکا، این جے؛ واٹرس، ڈبلیو اے (نومبر 25، 2005ء)۔[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X05006333 "سوکھے توں گیلے ہوائی ذخائر دے نظاماں دی طبقات شناسی تے رسوب شناسی، گَلمُچھ تشکیل، میریڈیانی پلانم"] مریخ، زمین تے سیاروی سائنسی خطوط 240 (1): 11–72۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.11G 2005E&PSL 240۔۔۔11G]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.039 10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔039]۔ آئی ایس ایس این [https://www.worldcat.org/issn/0012-821X 0012-821X]۔</ref>]] مریخ اُتے زیر زمین پانی وسیع پیمانے دی تہ نشینی دے نموناں تے عمل دا انتظام سنبھالنے وچ اک اہم کردار ادا کردا اے۔<ref>مچلسکی، جوزف آر ؛ نیلز، پال بی ؛ کواڈروس، جویر؛ پارنیل، جان؛ راجرس، اے ڈی این ؛ رائٹ، شان پی (جنوری 20، 2013ء)۔ [http://www.nature.com/ngeo/journal/v6/n2/full/ngeo1706.html "مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سرگرمی تے گہرے حیاتیاتی کرۂ اُتے اس دے مضمرات"]۔ نیچر جیو سائنس 6 (2): 133–138۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013NatGe.۔.6.۔133M 2013NatGe۔۔۔6۔۔133M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo1706 10۔1038/ngeo1706]۔ اخذ کردہ [[جون 17]]، 2013ء۔ ایتھے اُتے اساں مریخ دی زیر زمین سکونت پذیری دا تصوراتی نمونہ پیش کر رہے نیں تے نال وچ زیر زمین پانی دا گہرے طاس وچ جمع ہونے دے ثبوتاں دا جائزہ وی لے رہے نیں ۔</ref> اس مفروضے دے مطابق، زیر زمین پانی حل پزیر معدنیات دے نال سطح اُتے شہابی گڑھاں تے اس دے آس کول آیا تے معدنیات دا اضافہ کرکے پرتاں نوں بنانے وچ مدد دی - بطور خاص سلفیٹ – تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے والی گاد۔<ref>زوبر، ماریا ٹی (2007ء)۔" سیاروی سائنس:مریخ ضرب کھانے دے دھانے اُتے" نیچر 447(7146): 785–786۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Natur.447.۔785Z 2007Natur۔447]۔۔785Z۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/447785a 10۔1038/447785a]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17568733 17568733]۔</ref><ref>انڈریوس ہینا، جے سی؛ زوبر، ایم ٹی؛ آر وڈسن، آر ای؛ وائز مین، ایس ایم (2010ء) "ابتدائی مریخی مائیات: میریڈیانی پلایا ذخائر تے عربیہ میدان دے رسوبی نامچے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 115: E06002۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JGRE.۔115.6002A 2010JGR E ۔115۔6002A]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2009JE003485 10۔1029/2009JE003485]۔</ref><ref>مک لینن، ایس ایم ؛ و ہور (2005ء)۔ تبغیر ہوئی برنس ساخت، میریڈیانی پلانم دا ماخذ و رسوبی چٹانی عمل"۔ سائی۔ لیٹ۔ 240: 95–121۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.95M 2005E&PSL 240۔۔۔95M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.041 10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔041]۔</ref><ref>اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ کینول، اے ایچ (2005ء)" میریڈیانی پلانم اُتے واقع رسوبی چٹاناں: ماخذ، رسوبی چٹانی عمل تے حیات اُتے انہاں دے مضمرات" زمین سیارہ۔ سائی۔ لیٹ۔ 240: 1–10۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005E&PSL.240.۔.۔1S 2005E&PSL 240۔۔۔۔1S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.epsl.2005.09.038 10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔038۔]۔</ref><ref>اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ و ہور (2006ء)"میریڈیانی پلانم اُتے دو برس : آپرچونیٹیجہاں گرد توں حاصل کردہ نتیجے"۔ سائنس 313: 1403–1407۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science 10۔1126/science۔]۔</ref> بالفاظ ہور کچھ پرتاں شاید زیر زمین پانی دے اُتے آنے دی وجہ توں بنی جنہاں نے معدنیات نوں ایتھے جمع کیتا تے موجود بکھری ہوئی ہوائی گاد نوں جوڑا۔ ساختی پرتاں لامحالہ طور اُتے کٹاؤ توں زیادہ محفوظ رہی۔ شاید ایہ عمل جھیلاں دے اندر پرتاں دے بننے دے عمل دے برخلاف وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔ [[2011ء]] وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی روشنی وچ اک تحقیق شایع ہوئی، جس نے دسیا کہ اسی طرح دے گاد وڈے علاقے بشمول عربیہ میدان وچ وجود رکھتی اے۔<ref>وائز مین، ایم؛انڈریوس ہینا، جے سی؛ آر وڈسن، آر ای ؛ مسٹارڈ، جے ایف؛ زبرسکی، دے جے (2011ء) کرزم اعداد و شمارکا استعمال کر دے ہوئے عربیہ میدان وچ آبیدہ گندھک دے تیزاب دی تقسیممریخی مائیات اُتے اس دے مضمرات"۔ بیالیسواں قمری و سیاروی سائنس کانفرنس۔</ref> ایہ دلیل دی جاتی اے کہ اساں دور حساسی سیارچاں توں حاصل ہونے والی معلومات دے نتیجہ وچ جانے گئے علاقاں نوں گاد توں بنی چٹاناں توں لبریز دیکھدے نیں ایہ اوہ علاقے نیں جو زیر زمین پانی دے علاقائی پیمانے اُتے اُتے آنے دا مزہ چکھنے دے سب توں وڈے امیدوار نیں ۔<ref>انڈریوس ہینا، جیفری سی ؛ لیوس، کیون ڈبلیو (2011ء) مریخ دی ابتدائی مائیات: 2۔ نواچیاناور ہیس پیرین دور وچ مائیات دا ارتقا"۔ جیوفزیکل جریدہ Research: Planets (1991–2012) 116: E2۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011JGRE.۔116.2007A 2011JGR E ۔116۔2007A]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2010je003709 10۔1029/2010je003709]۔</ref> === مریخی سمندراں دا مفروضہ === مریخ اُتے سمندراں دی موجودگی دا نظریہ بتاندا اے کہ وسٹیٹس بوریلس طاس کدی کسے زمانے وچ مائع پانی دے سمندر دی جگہ سی تے ایہ ظاہر کردا اے کہ قریباً مریخ دی اک تہائی سطح مائع پانی توں سیارے دی ابتدائی ارضیاتی تریخ وچ ڈھکی ہوئی سی۔<ref>کلفورڈ، ایس ایم ؛ پارکر، ٹی جے (2001ء) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-457CXN8-4&_user=126524&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000010360&_version=1&_urlVersion=0&_userid=126524&md5=f78bbc3ae211391e23070bd03d8e1dc6 "مریخی آبیاتی کرہ دا ارتقا: قدیمی سمندراں دے مقدر تے شمالی میداناں دی موجودہ حالت اُتے اس دے مضمرات"]۔ ایکارس 154: 40–79۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar.۔154.۔.40C 2001Icar۔۔154۔۔۔40C]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.2001.6671 10۔1006/icar۔2001۔6671]۔</ref> ایہ سمندر جس نوں بوریلس سمندر کہیا جاندا اے اس نے وسٹیٹس طاس نوں [[شمالی نصف کرہ]] وچ بھر دتا ہوۓگآ، ایہ علاقہ سیارے دی اوسط اونچائی توں 4تا 5 کلومیٹر نیچے اے۔ دو ناں نہاد ساحلی پٹیاں دے ناں وی تجویز کیتے گئے نیں ۔ اک بلتی والی اے جو لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے اُچے میدان دی وادیاں دے جال دے بننے دے نال بنی اے تے دوسری پستی والی اے، جو امید اے کہ نوجوان مخرج نہراں دے نال بنی ہوگی۔ بلتی والی، عربیہ ساحلی پٹی نوں پورے مریخ اُتے دیکھیا جا سکدا اے سوائے تھارسس آتش فشانی علاقے دے۔ پستی والی ڈیوٹرو نیلس وسٹیٹس بوریلس دے نال بنی اے۔ 2010ء وچ ہونے والی تحقیق نے نتیجہ اخذ کیتا کہ زیادہ قدیمی سمندراں نے مریخ دا 36 فیصد حصّہ ڈھانکا ہویا سی۔ مریخی مدار گرد لیزر الٹیمیٹر (مولا) توں حاصل کردہ اعداد و شمار جس نے مریخ اُتے موجود تمام میداناں نوں ناپا اے، اس دا استعمال 1999ء وچ کیتا گیا جس نے دسیا کہ کسے ایسے سمندر دا پن دھارے 75 فیصد سیارے نوں ڈھانک سکدا اے۔<ref>اسمتھ، ڈی؛ و ہور (1999ء)[http://seismo.berkeley.edu/~rallen/eps122/reading/Smithetal1999.pdf "مریخ دے ثقلی میدان: مریخی سیاروی سرویر توں حاصل کردہ نتیجے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005726/http://seismo.berkeley.edu/~rallen/eps122/reading/Smithetal1999.pdf |date=2016-03-05 }} (پی ڈی ایف)۔ سائنس 284 (5437): 94–97۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Sci.۔.286.۔.94S 1999Sci۔۔۔286۔۔]۔94S۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.286.5437.94 10۔1126/science۔286۔5437۔94]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10506567 10506567]۔</ref> قدیمی مریخ نوں اپنی سطح اُتے مائع پانی دا وجود برقرار رکھنے دے لئی گرم ماحول تے کثیف کرۂ فضائی دی ضرورت ہوگی۔<ref>ریڈ، پیٹر ایل؛ لیوس، ایس آر (2004ء) [http://www.praxis-publishing.co.uk/9783540407430.htm مریخی ماحول اُتے نظر ثانی: صحرائی سیارے دا ماحول و کرۂ فضائی](پیپر بیک)۔ چیکسٹر، یو دے : پریکسس۔ آئی ایس بی این 978-3-540-40743-0۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref><ref>[http://www.astrobio.net/pressrelease/3322/martian-north-once-covered-by-ocean "مریخی شمال کدی سمندراں توں ڈھکا ہویا سی"]۔ Astrobio.net۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> مزید براں وڈی تعداد وچ وادیاں دے جال سیارے دے ماضی وچ [[آبی چکر]] دے امکان دا وی ظاہر کر دے نیں ۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/091123-mars-ocean.html "نویں نقشے مریخ دے قدیمی سمندراں نوں تقویت دیندے نیں "]۔ SPACE.com۔ نومبر 23، 2009۔</ref> قدیمی مریخی سمندراں دی موجودگی سائنس داناں دے درمیان وچ وجہ تنازع بنی ہوئی اے تے قدیمی ساحلی پٹیاں دی توجیہ نوں للکارا گیا اے۔<ref>کار، ایم ؛ ہیڈ، جے (2003ء)"مریخ اُتے سمندر: مشاہداتی ثبوت تے ممکنہ مقدر دی جانچ"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 108: 5042 ۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE.۔108.5042C 2003JGR E۔108۔5042C]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002JE001963 10۔1029/2002JE001963]۔</ref><ref>[http://astrobiology.nasa.gov/articles/mars-ocean-hypothesis-hits-the-shore/ "مریخی سمندراں دا مفروضہ سامنے آگیا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220081803/http://astrobiology.nasa.gov/articles/mars-ocean-hypothesis-hits-the-shore/ |date=2012-02-20 }}۔ ناسا فلکی حیاتیات۔ ناسا جنوری 26، 2001ء۔</ref> دو ارب برس پرانے قیاسی ساحلی پٹی دے نال اک مسئلہ تو ایہ اے کہ ایہ چپٹی نئيں اے – یعنی ایہ خط مستقل ثقلی سکنہ دی اتباع نئيں کردا۔ اس دی وجہ مریخ دی کمیت دی تقسیم وچ ہونے والا فرق وی ہو سکدا اے جو شاید آتش فشانی پھٹاؤ جاں شہابی ٹکراؤ دے نتیجے وچ وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔<ref>پیرن؛ ٹیلر، جے؛ و ہور (2007ء)"بگڑی ہوئی ساحلی پٹیاں دی مقامی جغرافیہ توں حاصل کردہ قدیمی مریخی سمندراں دے ثبوت"۔ نیچر 447 (7146): 840–843۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature05873 10۔1038/nature05873]۔</ref> ایلی سیم آتش فشانی صوبہ جاں ضخیم یو ٹوپیا طاس جو شمالی میدان دے نیچے دفن اے اس نوں وی ایسا کرنے دا ذمہ دار سمجھیا جاندا اے۔ مارچ [[2015ء]] وچ سائنس داناں نے کہیا کہ مریخی قدیم سمندر دے ثبوت وجود رکھدے نیں ، جو سیارے دے شمالی نصف کرہ وچ زمین دے آرکٹک سمندر دے حجم دے برابر جاں لگ بھگ مریخ دی سطح دے 19 فیصد تک دے سن۔ ایہ تلاش حالیہ مریخ دے ماحول وچ پانی تے ڈیوٹیریئم وچ پائی جانے والی نسبت دا مقابلہ زمینی اُتے پائے جانے والی نسبت توں لگیا کر کیتا اے۔ زمین دے مقابلے وچ مریخ اُتے ڈیوٹیریئم دی مقدار اٹھ گنا زیادہ اے، جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ وچ پانی دی سطح چنگی خاصی سی۔ کیوریوسٹی جتھے گرد توں حاصل کردہ نتیجے نے پہلے گیل شہابی گڑھے وچ ڈیوٹیریئم دے زیادہ نسبت پائی سی پر ایہ اس قدر زیادہ نئيں سی کہ اس توں کسے سمندر دے وجود دے بارے وچ قیاس کیتا جا سکدا۔ دوسرے سائنس دان خبردار کر دے نیں کہ اس تحقیق دی حالے تصدیق ہونا باقی اے تے کہندے نیں کہ مریخی ماحولیاتی نمونے نے حالے تک ایہ نئيں ظاہر کیتا کہ سیارہ ماضی وچ اس قدر گرم سی کہ مائع پانی دے اجسام نوں سہارا دے سکے۔<ref>کوفمین، مارک (مارچ 5، 2015ء)[http://www.nytimes.com/2015/03/06/science/mars-had-an-ocean-scientists-say-pointing-to-new-data.html "مریخ اُتے سمندر سن، سائنس دان نویں اعداد و شمار دی روشنی وچ کہندے نیں "] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ مارچ 5، 2015۔</ref> == موجودہ پانی دی برف == {{multiple image |align=right |direction=vertical |width=200 |image1=Water equivalent hydrogen abundance in the lower latitudes of Mars 01.jpg |image2=Water equivalent hydrogen abundance in the high latitudes of Mars.jpg |caption2=پانی کی برف کا حصّہ مریخی نچلی سطح (اوپر) اور اوپری سطح (نیچے) کے عرض البلد پر جو حال میں موجود ہے۔ بر حری نیوٹرانی اخراج کی بنیاد پر مقادیر پیما کے ذریعہ لگائے گئے حساب سے شرح فیصد کو حاصل کیا گیا ہے۔ اس بہاؤ کو2001ء مریخی مہم کے خلائی جہاز پر لگے ہوئے نیوٹران کے طیف پیما سے ناپا گیا۔}} مریخی مہم نیوٹران طیف پیما تے گیما شعاع طیف پیما توں سیاروی طور اُتے وڈی تعداد وچ ہائیڈروجن نوں سطح اُتے پایا گیا اے۔<ref>بوینٹن، ڈبلیو وی؛ و ہور(2007ء) [http://dx.doi.org/10.1029/2007JE002887 "مریخ دے نچلے تے وسطی عرض البلد وچ مرتکز، ہائیڈروجن، سلیکان، کلورین، پوٹاشیم، لوہا تے تھوریم"]۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے 112(E12)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007JGRE.۔11212S99B 2007JGR E ۔11212S99B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2007JE002887 10۔1029/2007JE002887]۔</ref> ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دی سالمی ساخت وچ ایہ [[ہائیڈروجن]] ضم ہو گئی ہوگی تے مقادیر پیما دے ذریعہ لگائے گئے حساب توں کیتے گئے مشاہدے وچ بہاؤ نوں پانی دی برف وچ بدل کر مریخ دے اوپری میٹر وچ مرتکز کر دتا گیا۔ اس عمل نے دسیا کہ برف نہ صرف کافی جگہ پھیلی ہوئی اے بلکہ حالیہ مریخ دی سطح اُتے کافی فراواں اے۔60درجہ توں نیچے عرض البلد اُتے برف کئی علاقاں وچ ٹکڑاں وچ مرتکز اے بطور خاص ایلی سیم [[آتش فشاں]]، میدانی سبیا تے میدانی سرینم دے شمال مغرب وچ تے زیر زمین وچ برف 18 فیصد تک مرتکز ہو سکدی اے۔ 60 درجے توں اُتے دے عرض البلد وچ برف کثرت توں اے۔ پولوارڈ دے 70 درجے عرض البلد اُتے برف دا ارتکاز ہر جگہ لگ بھگ 25 فیصد دا اے تے ایہ قطبین اُتے جا کر تو 100 فیصد ہو جاندا اے۔<ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی؛ پریٹی مین، ٹی ایچ؛ موریس، ایس؛ پلوٹ، جے جے؛ بش، ڈی ایل؛ وینی مین، ڈی ٹی؛ ٹوکر، آر ایل (2004ء)"مریخ اُتے سطح دے قریب ہائیڈروجن دی عالمگیری تقسیم"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 109: E9۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JGRE.۔109.9006F 2004JGR E ۔109۔9006F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 10۔1029/2003JE002160]۔ E09006۔</ref> حال ای وچ شراڈ تے مارسس ریڈار دے صوتی آلات نے اس قابل ہونا شروع کر دتا اے کہ بتا سکاں کہ سطح دے خدوخال برف توں مالا مال نیں جاں نئيں۔ مریخ دی سطح دی حالیہ صورت وچ برف دے غیر استحکام پزیر ہونے دے بارے وچ معلوم ہونے دی وجہ توں ایہ سمجھیا جاندا اے کہ لگ بھگ تمام برف لازمی طور اُتے چٹان دی پرت جاں دھول دی پرت توں ڈھکی ہوئی ہوگی۔ مریخی مہم [[نیوٹران]] طیف پیما دے مشاہدات بتاندے نیں کہ اگر مریخی سطح دے بالا بحر وچ موجود تمام برف برابر پھیلی ہوئی ہوگی تو ایہ گھٹ توں گھٹ 14 سینٹی میٹر دی پانی دی سیاروی سطح دے برابر ہوگی – بالفاظ ہور ایہ اوسطاً مریخی سیاروی سطح لگ بھگ 14 فیصد پانی دا اے۔<ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی؛ و ہور (2004ء) [http://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 "مریخ اُتے سطح دے قریب ہائیڈروجن دی عالمگیری تقسیم"]۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 109: E9۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004JGRE.۔109.9006F 2004JGR E ۔109۔9006F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2003JE002160 10۔1029/2003JE002160]۔ E09006۔</ref> دونے قطبین وچ پھنسی ہوئی برف 30 میٹر پانی دی سیاروی سطح دے برابر اے تے ارضی شکلہ ثبوت ارضیاتی تریخ دے مقابلے وچ کافی وڈی سطح اُتے موجود پانی دی مقدار دا بتاندے نیں جس وچ 500 میٹر تک دی گہرائی تک دی سیاروی سطح دے برابر پانی دی مقدار اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ماضی دے اس پانی دا کچھ حصّہ زیر زمین گہرائی وچ چلا گیا اے جدوں کہ کچھ خلا وچ ہرچند کہ اس عمل دا مفصل کمیتی توازن ہن وی جاننا جانا باقی اے۔ موجودہ فضائی پانی دا ذخیرہ بطور آب گزر دے برف دی اک حصّے توں دوسرے حصّے بتدریج ہجرت موسمی تے لمبے عرصے دے دوران وچ بوہت اہم اے۔ مقدار دے حوالے توں ایہ بوہت معمولی اے تے 10 مائیکرو میٹر سیاروی سطح دے برابر اے۔ === برفیلے پیوند === [[28 جولائی]] [[2005ء]] وچ یورپین اسپیس ایجنسی نے اک ایسے شہابی گڑھے دا اعلان کیتا جو جزوی طور اُتے منجمد پانی توں بھرا ہویا؛<ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html "مریخی شمالی قطب وچ واقع شہابی گڑھے وچ پانی دی برف"] (پریس ریلیز)۔ ای ایس اے جولائی 27، 2005ء۔</ref> کچھ لوگاں نے اس دریافت نوں برف دی جھیل توں تعبیر کیتا۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4727847.stm "برف دی جھیلاں سرخ سیارے اُتے پائی گئی"]۔ بی بی سی۔ جولائی 29، 2005ء۔</ref> یوروپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس اُتے لگے ہوئے ہائی ریزولوشن اسٹیریو کیمرے توں لی ہوئی تصویراں واضح طور اُتے اک چوڑی برف دی چادر نوں اک بے ناں شہابی گڑھے دے تلے وچ دکھا رہی نیں ۔ ایہ شہابی گڑھا وسٹیٹس بوریلس وچ واقع اے، ایہ جگہ اک ایسا میدان اے جو مریخ دے شمالی بعید ارض البلد اُتے تقریباً 70.5° شمال اور103° مشرق اُتے پھیلیا ہویا اے۔ شہابی گڑھا لگ بھگ 35 کلومیٹر چوڑا تے 2 کلومیٹر گہرا اے۔ شہابی گڑھے دے فرش تے پانی دی برف دے درمیان وچ اونچائی دا فرق لگ بھگ 200 میٹر دا اے۔ ای ایس اے دے سائنس دان اس اونچائی دے فرق دے زیادہ ذمہ دار برف دے نیچے موجود ٹیلاں نوں بتاندے نیں جن نوں جزوی طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے۔ اگرچہ سائنس دان اس پیوند نوں "جھیل" نئيں گردانتے، پانی دا برف دا ایہ پیوند اپنے حجم تے پورے سال وجود رکھنے دی وجہ توں قابل ذکر اے۔ پانی دی برف دے ذخیرے تے برف دی پرتاں سیارے دے مختلف تھاں اُتے پائی گئی نیں ۔ جس طرح سیارے دی سطح دی تصویراں جدید نسل دے مدار گرد حاصل کر رہے نیں اس توں بتدریج ایہ بات عیاں ہو رہی اے کہ شاید ممکنہ طور اُتے برف دے مزید پیوند مریخی سطح اُتے بکھرے ہوئے ہون گے۔ برف دے ایہ ناں نہاد پیوند اکثر مریخ دے وسطی عرض البلد (تقریباً استواء دے 30 تا 60° شمال/ جنوب ) وچ پائے جاندے نیں ۔ مثال دے طور اُتے کافی سائنس دان اس بات اُتے یقین رکھدے نیں کہ انہاں عرض البلد پٹیاں وچ پھیلے ہوئے خدوخال نوں بطور " عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے غلاف" جاں " "میدان وچ چپکے ہوئے" توں بیان کیتا جاندا اے جو مٹی و دھول توں اٹے ہوئے برف دے پیوند نیں تے آہستہ آہستہ انحطاط پزیر ہو رہے نیں ۔ دھول دی اک چادر، تصویر وچ نظر آنے والی مدھم سطح جو برف وانگمنعکس نئيں ہو رہی تے برف دے پیونداں نوں لمبے عرصے تک مکمل تبخیر ہوئے بغیر، دونے وجوہات نوں بیان کرنے دے لئی درکار اے۔ ایہ پیوند بطور پراسرار نہراں دے بہاؤ جداں نالاں دے ممکنہ پانی دے وسیلے دے طور اُتے انہاں عرض البلد دے علاقاں وچ بیان کیتے جاندے نیں ۔ === استوائی منجمد سمندر === سطح دے خدوخال جنوبی ایلی سیم پلانیشیا وچ دریافت ہوئے موجودہ جمی ہوئی برف توں میل کھاندے نیں ۔30 میٹر توں 30 کلومیٹر دے درمیان وچ دی بظاہر نظر آنے والی پرتاں نہراں وچ پائی گئی نیں جو شمالی سمندر جتنے چوڑے تے گہرے سیلابی علاقاں تک جاتی نیں ۔ پرتاں وچ ٹٹ پھوٹ تے گھماؤ دے نشان موجود نیں جو واضح طور اُتے انہاں نوں کہاں تے مریخ دی سطح اُتے پائے جانے والی لاوا دی پرتاں توں ممتاز کر دے نیں ۔ سیلاب دا ماخذ قریبی ارضیاتی شگاف سر بیرس مجوف سمجھیا جاندا اے جس نے پانی و لاوا نوں 20 لکھ توں اک کروڑ برس تک دے درمیان وچ اگلا سی۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ پانی سر بیرس مجوف وچ موجود سی اس دے بعد ایہ جمع ہو کر نچلے میدانی سطح اُتے جم گیا تے ہو سکدا اے کہ اوہ جھیلاں ہن وی موجود ہوں۔<ref>مرے، جان بی ؛ و ہور (2005ء)[http://www.nature.com/nature/journal/v434/n7031/abs/nature03379.html "مریخی ایکسپریس دے بہتر معیار دے اسٹیریو کیمرے توں لی گئی مریخی خط استواء دے قریب منجمد سمندر دی تصویراں"]۔ نیچر 434 (7031): 352– 356۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434.۔352M 2005Natur۔434۔۔352M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03379 10۔1038/nature03379]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15772653 15772653]۔ ایتھے اساں پیش کر دے نیں بہتر معیار دی یورپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس خلائی جہاز دے اسٹیریو کیمرے توں لی گئی تصویراں جو اس بات دا اشارہ دیندے نیں کہ شاید اس طرح دی جھیلاں کدی وجود رکھتی تھاں۔</ref> تمام دے سارے سائنس دان انہاں نتیجے توں متفق نئيں نیں ۔<ref>اروسی، آر؛ کارٹاکی، ایم ؛ سیک چیٹی، اے ؛ فیڈریکو، سی ؛ فلامینی، ای ؛ فریجری، اے ؛ ہولٹ، جے ڈبلیو؛ مرینا انجیلی، ایل ؛ نوچیز، آر ؛ پیٹینلی، ای ؛ فلپس، آر جے ؛ پیکارڈی، جی ؛ پلوٹ، جے جے ؛ سفاینلی، اے ؛ سیو، آر (2008ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/1866.pdf " سربیرس پالس،مریخ وچ واقع ممکنہ منجمد سمندر دے اُتے توں زیر سطحی ریڈارکی صوتی موجاں "](پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس۔ XXXIX: 1۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007AGUFM.P14B.۔05O 2007AGUFM P14 B ۔05O]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1109/ICGPR.2010.5550143 10۔1109/ICGPR 2010]۔5550143۔ آئی ایس بی این 978-1-4244-4604-9۔</ref><ref>بارلو، نا ڈائین جی مریخ:اس دی اندرونی سطح تے ماحول دا تعارف۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-521-85226-5۔</ref> === قطبی برفیلی ٹوپیاں === [[فائل:Martian north polar cap.jpg|thumb|مریخی سیاروی سرویر نے شمالی موسم گرما کے شروع میں مریخی شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کی یہ تصویر حاصل کی ہے۔]] دونے شمالی قطبی ٹوپی (پلانم بوریم) تے جنوبی قطبی ٹوپی (پلانم اوسٹریل) دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ انہاں دی موٹائی سردیاں وچ ودھدی اے جدونکہ جزوی طور اُتے گرمیاں وچ انہاں وچ عمل تصعید وقوع پزیر ہُندا اے۔ [[2004ء]] وچ مریخی ایکسپریس سیارچے اُتے لگے ہوئے مار سس ریڈار آواز پیما نے جنوبی قطبی ٹوپی نوں ہدف بنایا تے اس نے اوتھے اُتے 3.7کلومیٹر تک دی گہری برف دی سطح دے نیچے تصدیق دی۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mars-20070315.html "مریخی جنوبی قطب وچ گہری تے وسیع برف"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208131250/https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mars-20070315.html |date=2021-12-08 }}۔ [http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/index.html ناسا نیوز تے میڈیا ریسورسز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407030658/https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/index.html |date=2019-04-07 }}۔ ناسا مارچ 15، 2007ء</ref> اسی برس اسی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اومیگا آلے نے دسیا کہ ٹوپی تن مختلف حصّوں وچ بٹی ہوئی اے، جس وچ منجمد پانی دی متغیر مقدار عرض البلد دے لحاظ توں موجود اے۔ تصویر وچ دیکھیا جانے والا پہلا حصّہ قطبی ٹوپی دا روشن حصّہ اے، قطب دے درمیان وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف 85 فیصد جدونکہ 15 فیصد برف پانی دی اے۔ دوسرے حصّہ کھڑی ڈھلواناں اُتے مشتمل اے جس نوں فصیل دے ناں توں جانا جاندا اے، جو لگ بھگ پانی دی برف توں بنی اے، جو قطب دے آس کول دے میدانی علاقاں وچ حلقہ بناتی ہوئی قطب توں دور جاتی اے۔ تیسرا حصّہ وسیع دائمی زیر سطحی برف اُتے مشتمل اے جو اس فصیل توں دسیاں ہزار ہا کلومیٹر دور تک کھچیا ہویا اے تے اس وقت تک قطب دا حصّہ نئيں سمجھیا گیا جدوں تک سطح دے اجزاء دا تجزیہ نئيں کیتا گیا۔<ref>کوسٹا ما، وی - پی ؛ کریسلافسکی، ایم اے؛ ہیڈ، جے ڈبلیو (جون 3، 2006ء)[http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml "مریخ دے شمالی میداناں وچ موجودہ بلند عرض البلد وچ برفیلے غلاف:خصائص و جائے وقوع"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml |date=2009-03-18 }}۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 33 (11): L11201۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006GeoRL.۔3311201K 2006GeoRL ۔3311201K]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL025946 10۔1029/2006GL025946]۔</ref> ناسا دے سائنس داناں نے حساب لایا کہ اگر جنوبی برفیلی ٹوپی وچ موجود برف دی مقدار نوں پگھلایا جائے تو ایہ اِنی ہوگی کہ پورے سیارے دی سطح نوں 11 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لے گی۔<ref>پلوٹ، جے جے؛ و ہور (مارچ 15، 2007ء) [http://dx.doi.org/10.1126/science.1139672 "مریخ دے جنوب پولر وچ موجود پرتاں دے ذخائر دے اُتے ریڈار دی صوتی لہراں"]۔ سائنس 316 (5821): 92–95۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1139672 10۔1126/science۔1139672]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17363628 17363628]۔</ref> دونے قطبین تے سیارے دی وسیع سطح دے مشاہدے بتاندے نیں کہ اگر اس دی سطح دی تمام برف نوں پگھلا دتا جائے تو پانی دی سیاروی سطح دی 35 میٹر گہری تہ بن جائے گی۔ [[فائل:PIA13164 North Polar Cap Cross Section, Annotated Version.jpg|thumb|دائیں|مریخ کے شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کا سیارچے کے آواز پیما ریڈار سے اخذ کردہ عمودی حصّہ۔]] [[جولائی]] 2008ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس خلائی گاڑی نے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق اپنے اترنے دی جگہ توں قریب شمالی قطبی ٹوپی (68.2° عرض البلد) اُتے دی اے۔ سطح توں حاصل ہونے والا ایہ برف دی موجودگی دا پہلا براہ راست ثبوت سی۔<ref>جانسن، جان (اگست 1، 2008ء)[http://www.latimes.com/news/science/la-sci-phoenix1-2008aug01٫0,3012423.story "مریخ اُتے پانی اے۔ ناسا نے تصدیق کردتی"]۔ لوس انجیلس ٹائمز۔</ref> دو برس بعد، مریخی پڑتال گر مدار گرد اُتے لگے اتھلے ریڈار نے شمالی قطبی ٹوپی دی پیمائش دی تے اندازہ لایا کہ ٹوپی اُتے پانی دی برف کل مقدار821٫000 مکعب کلومیٹر (197٫000 مکعب میل) اے۔ ایہ مقدار زمین اُتے موجود گرین لینڈ دی برف دی چادر دے 30 فیصد دے برابر اے جاں اس قدر اے کہ مریخ دی سطح نوں 5.6 میٹر تک ڈھانپ لے۔<ref>[http://onorbit.com/node/1524 "دفن ہوئے مریخی پرتاں دے ریڈار توں حاصل کردہ نقشے ماحولیاتی چکر توں باہم موافقت رکھدے نیں "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221190147/http://onorbit.com/node/1524 |date=2010-12-21 }}۔ آن اوربٹ۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> دونے قطبی ٹوپیاں نے کثیر باریک اندرونی پرت نوں اس وقت ظاہر کیتا جدوں انہاں دا تجزیہ ہائیرائز تے مریخی سیاروی سرویر امیجری نے کیتا۔ کئی محققین نے اس پرت دا استعمال کر دے ہوئے کوشش دی کہ ٹوپیاں دی ساخت، تریخ تے بہاؤ دے خصائص نوں سمجھ سکاں اگرچہ کہ انہاں دی توضیح صاف گو نئيں سی۔<ref>فش بو، دے ای؛ برنی، شینی برگر؛ ہرکن ہوف، کینتھ ای ؛ کرک، رنڈولف ایل ؛ فورٹیزو، کورے؛ رسل، پیٹرک ایس ؛ مک ایون، الفریڈ (2010ء)[http://www.lpl.arizona.edu/~shane/publications/fishbaugh_etal_icarus_2010.pdf "مریخ دے شمالی قطبی پرتاں دے ذخائر وچ 'پرتاں' دے معنی دی جانچ تے اس دا ماحول توں تعلق اُتے اثر"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210706110813/https://www.lpl.arizona.edu/~shane/publications/fishbaugh_etal_icarus_2010.pdf |date=2021-07-06 }}(پی ڈی ایف)۔ ایکارس 205 (1): 269–282۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔269F 2010Icar۔۔205۔۔269F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.04.011 10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔011]۔</ref> [[انٹارکٹکا]] وچ واقع جھیل ووستک نوں دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ مائع پانی مریخ اُتے شاید ہن وی وجود رکھتا ہو کیونجے اگر پانی مریخ اُتے قطبی برفیلی ٹوپیاں توں پہلے موجود سی تو ایہ ممکن اے کہ برفیلی ٹوپیاں دے نیچے ہن وی مائع پانی موجود ہو۔<ref>ڈکسبری، این ایس؛ زوٹیکوف، آئی اے؛ نیلسن، دے ایچ ؛ رومانوفسکی، وی ای؛ کارسی، ایف ڈی (2001ء) [http://www.agu.org/journals/je/v106/iE01/2000JE001254/2000JE001254.pdf "عددی نمونہ برائے متبادل ماخذ جھیل وستوک تے اس دے مریخ دے لئی ماورائے ارض حیات اُتے مضمرات"](پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 106: 1453۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JGR.۔.106.1453D 2001JGR ۔۔106۔1453D]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2000JE001254 10۔1029/2000JE001254]۔</ref> === زمینی برف === کئی برساں توں اکثر سائنس دان رائے دیندے نیں کہ کچھ مریخی سطح، زمین دے برفیلے توداں دے آس کول دے علاقاں جیسی لگتی اے۔<ref>کیفر، ہو ایچ (1992ء)۔[http://books.google.com/books?id=NoDvAAAAMAAJ مریخ]۔ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-8165-1257-7۔ اخذ کردہ مارچ 7، 2011ء۔</ref> انہاں میدانی خدوخال توں مشابہت دے ذریعہ ایہ دلیل کئی برساں تک دی جاتی رہی کہ ایہ علاقے سطح زمین دے اندر موجود دائمی برف دے نیں ۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ منجمد پانی سطح دے بالکل عین نیچے موجود ہوۓگآ۔ بلند عرض البلد دی نقش دار میداناں دی اک عمومی خاصیت کئی صورتاں وچ وقوع پزیر ہو سکدی اے بشمول پٹیاں تے کثیر الزاویہ اشکال دے۔ زمین اُتے انہاں صورتاں دے بننے دی وجہ مٹی دا جمنا تے پگھلنا ہُندا اے۔<ref>[http://www.spaceref.com/news/viewnews.html?id=494 "کثیر الاضلاع صورت والی میدان: مریخ تے زمین دی سطح وچ مماثلت"]۔ SpaceRef۔ ستمبر 28، 2002ء۔</ref> مریخ دی سطح دے نیچے وڈی مقدار وچ جمے ہوئے پانی دے دوسرے ثبوت وی اے جداں کہ نرم زمین، جس دے گول مقامی جغرافیائی خدوخال نیں ۔<ref>اسکوئرس، ایس (1989ء)۔ "یوری دا انعام یافتہ لیکچر: مریخ اُتے پانی"۔ ایکارس 79 (2): 229–288۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Icar.۔.79.۔229S 1989Icar۔۔۔79۔۔229S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/0019-1035(89)90078-X 10۔1016/0019-1035(89)90078-X]۔</ref> نظریاتی حساب تے تجزیئے اس بات دے امکان دی جانب اشارہ کر رہے نیں کہ ایہ خدوخال زمینی برف دے اثر دی وجہ توں بنے نیں ۔ مریخی مہم دے گیما شعاع دے طیف پیما تے فینکس خلائی گاڑی دی براہ راست پیمائش توں حاصل کردہ ثبوت اس بات نوں تقویت دیندے نیں کہ انہاں وچوں اکثر خدوخال دا قریبی تعلق زمینی برف دی موجودگی دے نال اے۔<ref name="2010Icar۔۔205۔۔259L">لیفورٹ، اے ؛ رسل، پی ایس ؛ تھامس، این (2010ء)" مریخ دے پینوس تے ایمفیٹیرائٹ پٹیری علاقاں وچ چونے دے میداناں دا مشاہدہ از ہائی رائز"۔ ایکارس 205: 259–268۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔259L 2010Icar۔۔205۔۔259L]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.06.005 10۔1016/j۔icarus۔2009۔06۔005]۔</ref> مریخ دے کچھ علاقے مخروطی اشکال توں ڈھکے ہوئے نیں جو زمین دے انہاں علاقاں توں ملتے نیں جتھے لاوا جمے ہوئی برفیلی زمین دے اُتے بہتا اے۔ لاوے دی حرارت برف نوں پگھلا دیتی اے تے بدل کر بھاپ وچ تبدیل کر دیتی اے۔ بھاپ دی طاقت ور قوّت لاوے توں ہُتی ہوئی نکلتی اے تے اس قسم دی بے جڑ دی مخروطی اشکال نوں بناتی اے۔ مثال دے طور اُتے انہاں خدوخال نوں اتھابیسکا ویلس وچ تلاش کیتا جا سکدا اے جو مخرج نہراں دے نال بہتے ہوئے لاوے توں تعلق رکھتی نیں ۔ وڈی مخروطی اشکال اس وقت بنتی نیں جدوں بھاپ موٹی لاوے دی پرت وچوں لنگھدی اے۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/multimedia/mro-20100111.html "ناسا – تباہی پھیلانے والے لاوے دے بہاؤ مریخی اتھابسکا ویلس وچ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325002718/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/multimedia/mro-20100111.html |date=2010-03-25 }}۔ Nasa.gov۔ جنوری 11، 2010ء۔</ref> === خول نما مقامی جغرافیہ === [[فائل:Scalop formation.jpg|thumb|بائیں|ہیلس چو گوشہ میں بننے والی خول نما ساختوں کے مراحل]] مریخ دے کچھ علاقے خول نما شکل دی بھینچی ہوئی صورت نوں ظاہر کر دے نیں ۔ انہاں بھینچی ہوئی ساختاں دے بارے وچ گمان ایہ اے کہ شاید ایہ انحطاط پزیر برف توں لبریز غلاف دے ذخیرے دی باقیات ہوں گی۔ جمی ہوئی مٹی وچوں برف دی عمل تصعید دے نتیجے وچ ایہ خول نما ساختاں وجود وچ آتی نیں ۔ ایکارس وچ شایع ہونے والی اک تحقیق وچ پتا لگیا اے کہ خول نما مقامی جغرافیائی دے قطعہ زمین نوں مریخ دی حالیہ ماحول دی شرطاں دے اندر ہونے والی سطح زمین دے اندر موجود پانی دی برف نوں عمل تصعید دے نتیجے وچ کھونے توں حاصل کیتا جا سکدا اے۔ انہاں دے نمونے اسی طرح دی ساختاں دے بارے وچ اس وقت وی پیش گوئی کر دے نیں جدوں زمین وچ وڈی مقدار وچ دسیاں میٹر گہری خالص برف موجود ہو۔<ref>ڈنڈاس، سی، ایس بریرنی، اے مک ایون۔ 2015ء مریخی عمل تصعید وچ حرارتی عمل توں بننے والے چونے دے میداناں دے نمونے دی تشکیل۔ ایکارس: 262، 154-169۔</ref> ایہ غلاف دا مادّہ ممکنہ طور اُتے کرۂ فضائی توں نکل کر ایتھے جمع ہو گیا اے کیونجے برف دھول اُتے اس وقت جمی اے جدوں موسم مریخ دے قطب دے جھکاؤ(نیچے برفانی دور نوں دیکھو) وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں مختلف ہو گیا سی۔<ref>ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ مسٹارڈ، جان ایف ؛ کریسلافسکی، میخائل اے ؛ ملی کن، رالف ای ؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2003ء) "مریخ دے ماضی قریب دے برفیلے ادوار"۔ نیچر 426 (6968): 797–802۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Natur.426.۔797H 2003Natur۔426۔۔797H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature02114 10۔1038/nature02114]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14685228 14685228]۔</ref><ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_002917_2175 "غلافی میداناں دی چیر پھاڑ از ہائی رائز(PSP_002917_2175)"]۔ ایریزونا یونیورسٹی۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> خول نما ساختاں عام طور اُتے دسیاں میٹر گہری ہُتی نیں ۔ کچھ چند سو توں لے کر چند ہزار میٹر تک پھیلی ہوئی ہُتی نیں ۔ ایہ لگ بھگ دائروی جاں لمبوتری ہو سکدی نیں ۔ کچھ تو ایسی لگتی نیں کہ جداں اک وڈے بھاری کھڈے والی زمین دی وجہ توں متحد ہو گئی ہوں۔ زمین نوں بنانے دا عمل شاید شگاف توں ہونے والی عمل تصعید توں شروع ہُندا ہوۓگآ۔ اوتھے اکثر کثیر الاضلاع شگاف موجود ہُندے نیں جتھے خول نما ساختاں بنتی نیں تے خول نما جغرافیائی ساختاں دی موجودگی منجمد زمین دے بارے وچ عتیہ دیتی اے۔<ref name="2010Icar۔۔205۔۔259L"/> ایہ خول نما خدوخال سطحی طور اُتے بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے ہُندے نیں ، جو جنوبی قطبی ٹوپی دے گرد پائے گئے نیں ۔ بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے خدوخال دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ بجائے پانی دی برف دے ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی پرت دی سطح اُتے بننے والے سوراخاں دی وجہ توں بنتی نیں – ہرچند کہ انہاں سوراخاں دے فرش وچ ممکنہ طور اُتے پانی دی مقدار کافی اے۔<ref>برنی، ایس ؛ انجرسول، اے پی (2002ء) " عمل تصعید توں مریخی قطبی مسام دار صورت دی تشکیل دا نمونہ" امریکن ایسٹرونومیکل سوسائٹی (امریکن ایسٹرونومیکل سوسائٹی) 34: 837۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002DPS.۔.۔34.0301B 2002DPS ۔۔۔34۔0301B]۔</ref> === برفیلے تودے === [[فائل:Mars glacial-like lobe deposit.jpg|thumb|دائیں|5 کلومیٹر چوڑے نظارے میں برفیلے تودوں کی طرح گوشہ کے ذخیرے ڈبے والی گھاٹی میں نیچے سے اوپر کی طرف ہے ۔ سطح پر چٹانوں کا ثلجی ملبے کے ذخیرے ہیں جو برفیلے تودوں کی پیش قدمی کو ظاہر کرتے ہیں۔]] مریخ دے کچھ وڈے حصّے جاں تو وڈے توداں دی میزبانی کر دے نظر آندے نیں جاں اوہ ثبوت رکھدے نیں جو حال وچ اساں دیکھدے نیں ۔ زیادہ تر بلند عرض البلد دے حصّے بالخصوص اسمینس لاکس چوگوشہ دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ہن وی اوہ وڈی مقدار وچ پانی دی برف رکھتا اے۔<ref>اسٹروم، آر جی ؛ کروفٹ، اسٹیون دے ؛ بارلو، نا ڈائین جی (1992ء) "مریخی تصادم توں پیدا ہونے والے شہابی گڑھاں دا اندراج، مریخ"۔ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 0-8165-1257-4۔</ref><ref>[http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMBS5V681F_0.html ای ایس اے – مریخی ایکسپریس – دم بخود کردینے والے ڈیوٹرونیلس مینسا دے مریخ اُتے نظارے۔] Esa.int مارچ 14، 2005ء۔</ref> حالیہ ثبوت و شواہد نے کافی سیاروی سائنس دناں نوں ایہ یقین کرنے اُتے مجبور کر دتا کہ پانی دی برف ہن وی بطور برف دے توداں دے مریخ دے وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود نیں جنہاں دی عمل تصعید توں حفاظت غیر حاجز چٹاناں دی پتلی توں تہ جاں دھول کردتی اے۔ جنوری 2009ء وچ سائنس داناں نے ڈیوٹیرو نیلس مینسا دے علاقے وچ موجود برف دے توداں جداں خصائص جن نوں گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں ، اُتے دی جانے والی تحقیق ریڈار دی مدد توں دی جس وچ انھاں چند میٹرچٹاناں دی دھول دے نیچے جگہ جگہ پھیلی ہوئی برف دے ثبوت ملے نیں ۔ برف دے توداں دا تعلق منقش میداناں تے کئی آتش فشاناں دے نال ہُندا اے۔ محققین نے ہیکاٹس تھولس،<ref>ہوبر، ای ؛ و ہور (2005ء) "مریخ وچ واقع ہیکاٹس تھولس وچ پہلوی آتش فشانی دہانے دی دریافت"۔ نیچر 434 (7031): 356–61۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434.۔356H 2005Natur۔434۔۔356H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03423 10۔1038/nature03423]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15772654 15772654]۔</ref> عرشیہ مونس، <ref>شینی، ڈیوڈ ای ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ فاسٹوک، جیمز ایل ؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2007ء)[http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3281.pdf "مریخ وچ واقع ارسیا مونس وچ بلتی اُتے ہونے والی حالیہ گلیشیر بستگی:وڈے منطقہ حارہ دے پہاڑاں دی تشکیل و ارتقا اُتے پڑنے والے مضمرات"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924074200/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3281.pdf |date=2015-09-24 }}(پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 112 E3): E03004)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007JGRE.۔11203004S 2007JGRE ۔11203004S]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006JE002761 10۔1029/2006JE002761]۔</ref> پیوونس مونس <ref>شینی، ڈی؛ و ہور (2005ء)"مریخ اُتے واقع ٹھنڈ اُتے انحصار کرنے والے پہاڑی توداں دا ماخذ و ارتقا: پیوونس مونس پنکھے دی شکل دے ذخائر"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110 (E5): E05001۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11005001S 2005JGR E۔11005001S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002360 10۔1029/2004JE002360]۔</ref> تے اولمپس مونس <ref>باسیلفسکی، اے ؛ و ہور (2006ء) "حال ای وچ مریخ وچ واقع اولمپس مونس دے مشرقی کوکھ وچ ہونے والی ارضیاتی ارضی سختائے پرتاں دی آتش فشانی تے سیلابی سرگرمی"۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 33۔ L13201۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006GeoRL.۔3313201B 2006GeoRL ۔3313201B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL026396 10۔1029/2006GL026396]۔</ref> نوں برفیلے توداں دے ذخیرے دے طور اُتے بیان کیتا اے۔ وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود کئی مریخی شہابی گڑھے وچ برفیلی توداں دے ہونے دے بارے وچ اطلاعات نیں ۔ [[فائل:Reull Vallis lineated deposits.jpg|thumb|رول ویلس دھاری دار فرشی ذخیروں کے ساتھ۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔]] مریخ اُتے توداں جداں خدوخال نوں نقوش دی شکل و صورت، ۔<ref>ملی کن، آر ؛ و ہور (2003ء) "مریخ دی سطح اُتے ریشے دار بہاؤ دی صورت دے خدوخال: مریخی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اعلیٰ درجے دے کیمرے (ایم او سی) توں حاصل کردہ تصاویری مشاہدات"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 108 (E6): 5057۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRE.۔108.5057M 2003JGR E ۔108۔5057M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002je002005 10۔1029/2002je002005]۔</ref> محل وقوع، جس زمین توں اس دا تعلق اے تے کون سا مصنف اس دی تشریح کر رہیا اے ،دی مناسبت توں بطور بہاؤ دے نقوش، مریخی بہاؤ دے نقوش، گوشہ دار دھول تہ بند ،جاں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی بیان کیتا جاندا اے۔ تمام دے سارے تو نئيں پر انہاں وچوں اکثر برف دے تودے غلاف دے مادّے اورتنگ گھاٹی دی دیواراں وچ موجود تنگ گھاٹی توں نسبت رکھدے نیں ۔<ref>آرف اسٹورم، جے ؛ ہارٹمین، ڈبلیو (2005ء)" مریخی بہاؤ دے خدوخال تے ثلجی ملبے جیسی پہاڑیاں تے گھاٹیاں:ارضیاتی مطابقت تے باہمی تعلق"۔ ایکارس 174 (2): 321–35۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar.۔174.۔321A 2005Icar۔۔174۔۔321A]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.05.026 10۔1016/j۔icarus۔2004۔05۔026]۔</ref> دھاری دار ذخیرے جن نوں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی جانا جاندا اے ممکنہ طور اُتے پتھراں توں ڈھکے ہوئے برفیلے تودے نیں جو زیادہ تر نہراں دی تہ وچ پائے گئے نیں جو شمالی نصف کرہ وچ واقع عربیہ میدان دے منقش میدان وچ پائے گئے نیں ۔ انہاں دی ستہ اُتے پہاڑیاں تے کھانچے دار مادّہ موجود اے جو رکاوٹاں دے گرد ٹیڑھا ہو جاندا اے۔ ہو سکدا اے کہ دھاری دار تہ دے ذخیرے گوشہ دار دھول تہ بند توں نسبت رکھدے ہوں جن وچ مدار گردریڈار پہلے ای وڈی مقدار وچ برف دے ہونے دی تصدیق کر چکے نیں ۔ کئی برساں توں محققین ایہ تشریح کر دے رہے نیں کہ نقوش جن نوں گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں اصل وچ برفیلے توداں دا بہاؤ نیں تے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف اک غیر موصل پتھراں دی تہ دے نیچے موجود اے<ref>ہیڈ، جے ڈبلیو؛ نیوکم، جی ؛ جو مین، آر ؛ ہیزنگر، ایچ ؛ ہوبر، ای ؛ کار، ایم ؛ میسن، پی ؛ فوینگ، بی ؛ ہوفمین، ایچ ؛ کریسلافسکی، ایم ؛ ورنر، ایس ؛ ملکووچ، ایس ؛ وین گسلٹ، ایس ؛ ایچ آر ایس سی شراکتی تفتیش کار ٹیم (2005ء) "مریخ اُتے منطقہ حارہ توں لے کر وسطی عرض البلد وچ منجمد پالا تے برف دے اجتماع، بہاؤ تے توداں دی تشکیل" نیچر 434 (7031): 346–350۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.434.۔346H 2005Natur۔434۔۔346H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature03359 10۔1038/nature03359]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15772652 15772652]۔</ref><ref>اسٹاف (اکتوبر 17، 2005ء) [http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=18050 "مریخی موسمی بہاؤ: وسطی عرض البلد برفیلے تودے"۔] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20130618031257/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=18050 |date=2013-06-18 }} Marstoday۔ براؤنیونیورسٹی۔</ref> نویں آلات دے اعداد و شمار دے نال اس بات دی تصدیق ہو گئی اے کہ گوشہ دار دھول تہ بند وچ لگ بھگ خالص برف موجود اے جس نوں چٹان دی اک پرت نے ڈھانک رکھیا اے۔ [[فائل:Glacier close up with hirise.JPG|thumb|الپائن برفیلے تودے کا بچا ہوا ثلجی ملبے کو پہاڑی سمجھا جاتا ہے۔ محل وقوع اسمینس لاکس چو گوشہ]] متحرک برف اپنے نال چٹانی مادّہ لے جاتی اے تے جدوں برف غائب ہو جاتی اے تو اوہ باقی رہ جاندا اے۔ عام طور اُتے ایسا تودے دے کنارے جاں تھوتھنی اُتے ہُندا اے۔ زمین اُتے ایسے نقوش ثلجی ملبہ کہلاندے نیں، پر مریخ اُتے انہاں نوں عموماً اساں ثلجی ملبے جداں پہاڑ جاں خم دار پہاڑی کہندے نیں ۔<ref>برمن، ڈی ؛ و ہور (2005ء) "خم دار پہاڑیاں تے گھاٹیاں دا مریخ دے نیوٹن طاس علاقے وچ موجود شہابی گڑھاں دی شکست و ریت وچ کردار"۔ ایکارس 178 (2): 465–86۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar.۔178.۔465B 2005Icar۔۔178۔۔465B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2005.05.011 10۔1016/j۔icarus۔2005۔05۔011]۔</ref> کیونجے مریخ وچ برف پگھلنے دی بجائے تصعیدی عمل ہُندا اے تے کیونجے مریخ دے کم درجہ حرارت دی وجہ توں برف دے تودے ٹھنڈ دی بنیاد (اپنے تختے اُتے جم کر ہلنے دے قابل نئيں رہندے)اُتے ہُندے نیں ، تو انہاں برفیلے توداں تے پہاڑیاں دی باقیات جو اوہ چھڈتے نیں بعینہ ایسے نئيں ہُندے جداں کہ زمین اُتے موجود عام برف دے تودے چھڈتے نیں ۔ بطور خاص مریخی ثلجی ملبے نیچے موجود مقامی جغرافیہ توں خم کھائے بغیر ای جمع ہوئے نیں جو اس بات نوں ظاہر کردا اے کہ مریخی توداں وچ موجود برف عام طور اُتے جم کر نیچے بیٹھ جاتی اے تے ہل نئيں سکدی۔ برف دے توداں دی سطح اُتے موجود دھول دی پہاڑیاں برف دی حرکت دا اشارہ دیتی نیں ۔ کچھ توداں دی سطح اُتے کھردری بناوٹ دفن ہوئی برف وچ تصعیدی عمل دی وجہ توں ہُندا اے۔ برف بغیر پگھلے ای تبخیر ہو جاتی اے تے اپنے پیچھے خالی جگہ چھڈ دیتی اے۔ اُتے موجود مادّہ خالی جگہ وچ منہدم ہو جاندا اے۔<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_009719_2230 "پیچیدہ منقش میدانی افقی وادی"] Hirise.lpl.arizona.edu۔ اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔</ref> کدی کبھار برف دے ٹکڑے تودے توں گر کر زمین دی سطح اُتے دفن ہو جاندے نیں ۔ جدوں اوہ پگھلتے نیں ، تو کم و بیش سوراخ جیسی چیز باقی رہ جاتی اے۔ کیتلی جداں سوراخاں نوں مریخ وچ شناخت کیتا گیا اے۔<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_006278_2225 "عدم ترتیب بہاؤ دے نمونے"۔] ایریزونا یونیورسٹی۔ اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔</ref> مریخ اُتے برفیلے توداں دے بہاؤ دے مضبوط شواہد دے باوجودبرفیلے توداں دے کٹاؤ توں بننے والی زمینی تراش دے بارے وچ قائل کرنے دے لئی انتہائی کم ثبوت نیں مثال دے طور اُتے یو صورت دی وادیاں، گھاٹی تے دم دار پہاڑیاں، ایریٹس، ڈرملنس وغیرہ۔ زمین اُتے موجود برفیلے توداں دے علاقاں وچ اس طرح دے نقوش عام نیں ، لہذا مریخ اُتے انہاں دی غیر موجودگی اک ثابت معما اے۔ زمینی تراش دی اس طرح دی کمی دی وجہ مریخ اُتے موجودہ برفانی توداں وچ موجود برف دی ٹھنڈ دی بنیا د دی ہیئت نوں سمجھیا جاندا اے۔ سیارے اُتے پہنچنے والی شمسی آفتاب زدگی دی وجہ توں کرۂ فضائی دا درجہ حرارت تے کثافت تے زمینی حرارتی گرمی دا بہاؤ تمام دے سارے زمین دی نسبت مریخ اُتے کم نیں ۔ نمونہ جات بتاندے نیں کہ برف دے تودے تے اس دے تختے دے درمیان وچ درجہ حرارت دا تعامل جمنے توں نیچے رہندا اے تے برف حقیقت وچ زمین توں نیچے جم جاتی اے۔ اس دی وجہ توں ایہ تختے اُتے پھسلنے توں بچ جاتی اے تے اسی کوبرف دی وجہ توں سطح دے کٹاؤ دی قابلیت نوں روکنا سمجھیا جاندا اے۔ == برفانی دور == [[فائل:Conical mound in trough on Mars' north pole.jpg|thumb|شمالی قطب میں برف اوردھول کی تہ کے ذخیرے]] اپنے حالیہ ماضی قریب وچ مریخ نے برف دی مقدار تے تقسیم وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلی نوں دیکھیا اے۔ زمین اُتے ایسی تبدیلیاں نوں برفانی دور جاں برفانی عہد کہیا جاندا اے۔ مریخ دے برفانی دور زمین دے برفانی ادوار توں کافی مختلف نیں ۔ مریخی برفانی دور دے دوران وچ قطبین گرم ہو جاندے نیں ، تد پانی دی برف ٹوپیاں نوں چھڈ دیتی اے تے وسطی عرض البلد وچ جا کر ذخیرہ ہو جاتی اے۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2003/12/031218075443.htm "ہو سکدا اے کہ مریخ برفانی دور توں لنگھدا ہویا نمودار ہویا ہو"۔] ScienceDaily (ایم ایل اے ناسا/جیٹ پروپلشن لیبارٹری)۔ دسمبر 18، 2003ء۔</ref> برفیلی ٹوپی توں نمی پست عرض البلد ول پالے جاں برف دے گالاں دی صورت وچ سفر کردتی اے۔ مریخ دے کرۂ فضائی وچ بریک مٹی دے ذرّات دی اک وڈی تعداد موجود اے، پانی دے بخارات انہاں ذرّات وچ تکثیف ہو جاندے نیں تے فیر پانی دے اضافی وزن دی وجہ توں اوہ زمین اُتے گر جاندے نیں ۔ جدوں غلافی پرت دے اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاتی اے تو ایہ اپنے پیچھے دھول چھڈ دیتی اے جو باقی بچی ہوئی برف دے لئی بطور حاجز دا کم کردتی اے۔ برفیلی ٹوپی توں جانے والی پانی دی کل مقدار اس دا صرف کچھ فیصد ای ہُتی اے جاں یوں کہہ لیں کہ ایہ مقدار اس قدر ہُتی اے کہ پورے سیارے دی سطح نوں اک میٹر تک ڈھک سکدی اے۔ برف دی ٹوپیاں دی زیادہ تر نمی دا نتیجہ برف و دھول دے آمیزے توں بنے ہوئے موٹے ہموار غلاف دی صورت وچ نکلتا اے۔<ref>مسٹارڈ، جے ؛ و ہور (2001ء) "موجودہ سطح توں قریب برف دی شناخت توں مریخ اُتے ہونے والی حالیہ موسمی تبدلیاں دا ثبوت ملیا اے"۔ نیچر 412 (6845): 411–4۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/35086515 10۔1038/35086515]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11473309 11473309]۔</ref><ref>کریسلافسکی، ایم ؛ ہیڈ، جے (2002ء) [http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2756.pdf "مریخ:موجودہ عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے پانی دی برف توں زرخیز غلاف دی ہیئت و ارتقا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924074059/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/2756.pdf |date=2015-09-24 }}(پی ڈی ایف)۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 29 (15): 14–1–14–4۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002GeoRL.۔29o.۔14K L ۔29o۔۔14K۔] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2002GL015392 10۔1029/2002GL015392]۔</ref> برف توں لبریز ایہ چند میٹر موٹا غلاف پست عرض البلد دی زمین نوں ہموار کر دیتا اے، پر اس دی ظاہری صورت ناہموار ہُتی اے۔ گلیشیر بستگی دے اک توں زیادہ مراحل وقوع پزیر ہُندے نیں ۔<ref>شینی، ڈی ؛ و ہور (2005ء)"مریخ اُتے واقع ٹھنڈ اُتے انحصار کرنے والے پہاڑی توداں دا ماخذ و ارتقا: پیوونس مونس پنکھے دی شکل دے ذخائر"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110 (E5): E05001۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11005001S 2005JGR E۔11005001S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002360 10۔1029/2004JE002360]۔</ref> کیونجے موجود دور دے غلاف وچ صرف چند شہابی گڑھے ای موجود نیں ، لہٰذا اس نوں کافی نوجوان سمجھیا جاندا اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ غلاف نسبتاً حال دے برفانی دور دے دروان بچھا اے۔ برفانی دور مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی دی وجہ توں آندے نیں ، جس دا موازنہ اساں ارضیاتی میلانکووچ چکر توں کر سکدے نیں ۔ مداروی حساب بتاندے نیں کہ مریخ اپنے محور اُتے زمین دے مقابلے وچ زیادہ ڈگمگاندا اے۔ زمین نوں استحکام اس دے نسبتاً وڈے چاند دی وجہ توں مل جاندا اے لہٰذا ایہ صرف چند درجے تک ڈگمگاتی اے۔ مریخ اپنا جھکاؤ- جس نوں خمیدگی توں جانا جاندا اے- دسیاں درجے تک بدل سکدا اے۔ جدوں ایہ خمیدگی زیادہ ہُتی اے، اس دے قطبین نوں زیادہ روشنی تے حرارت براہ راست ملتی اے؛ اس توں اس دے برفیلی ٹوپیاں گرم ہو جاتی نیں تے برف دے تصعیدی عمل دی وجہ توں ایہ مہین ہو جاتی نیں ۔ ماحول وچ تغیر نوں وی اگر جمع کر لیں تو مریخ دے مدار وچ ایہ انحرافی تبدیلی زمین دے انحراف توں دگنا تک ہو سکدی اے۔ جدوں قطب تصعید دے عمل توں لنگھدے نیں تو برف استواء دے قریب دوبارہ جمع ہو جاتی اے جو انہاں زیادہ خمیدگی دی نسبت کم شمسی آفتاب زدگی نوں پاتی نیں ۔ کمپیوٹر نقول بتاتی نیں کہ مریخ دے 45 درجے دے جھکاؤ اُتے برفانی توداں نوں رکھنے والی زمین وچ برف کافی جمع ہو جاتی اے۔<ref>فارگیٹ، ایف ؛ و ہور (2006ء) "بلند خمیدگی اُتے ماحولیاتی رسوب سازی دی وجہ توں مریخ اُتے برفیلے توداں دی تشکیل"۔۔ سائنس 311 (5759): 368–71۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci.۔.311.۔368F 2006Sci۔۔۔311۔۔368F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1120335 10۔1126/science۔1120335]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16424337 16424337]۔</ref> 2008ء وچ ہونے والی تحقیق ایمیزونی گلیشیر بستگی دے آخری دور دے دوران مریخ دی سرحد نوں دو حصّوں وچ تقسیم کرنے دی جگہ اُتے کثیر برفانی مراحل دے بارے وچ ثبوت دیتی اے۔<ref>ڈکسن، جیمز ایل ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2008ء) " ایمیزونی دور دے بعد دے حصّے وچ مریخ دی فروعی تقسیم دی سرحد اُتے برفیلے توداں دی تشکیل: برفیلے توداں دی زیادہ موٹائی تے مختلف مراحل دے ثبوت" Geology 36 (5): 411–4۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1130/G24382A.1 10۔1130/G24382A 1]۔</ref> == موجودہ بہاؤ دے شواہد == [[فائل:Warm Season Flows on Slope in Newton Crater (animated).gif|thumb|دائیں|نیوٹن شہابی گڑھے میں ڈھلوان پر ہونے والے موسم گرما کے بہاؤ۔]] [[فائل:Branched gullies.jpg|thumb|شاخ دار آبی درے]] [[فائل:Deep Gullies.jpg|thumb|گہرے آبی دروں کے گروہ]] خالص مائع پانی مستحکم صورت وچ مریخ دی ستہ اُتے اپنے موجودہ فضائی دباؤ تے کم درجہ حرارت دے نال بجز کچھ نچلے علاقاں وچ چند گھنٹاں دے نئيں قائم رہ سکدا۔<ref>ہیلڈ مین، جینیفر ایل ؛ و ہور (مئی 7، 2005ء) [http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf "مریخی موجودہ ماحولیاتی حالات وچ مائع پانی دے بہنے توں بننے والی مریخی نالیاں"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001162643/http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf |date=2008-10-01 }} (پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110: Eo5004۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE.۔11005004H 2005JGRE ۔11005004H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2004JE002261 10۔1029/2004JE002261]۔ 'اوہ حالات جداں کہ حالے مریخ اُتے جاری نیں ، مائع پانی دے لئی حرارتی دباؤ دے مستحکم دور توں پرے '۔۔۔ 'مائع پانی عام طور پرسیارے دی نچلی جگہاں تے پست عرض البلد اُتے قائم رہندا اے کیونجے ماحولیاتی دباؤ پانی دے بخارات دے دباؤ توں زیادہ ہُندا اے تے استوائی خطاں وچ درجہ حرارت دن دے حصّے وچ 273 K تک پہنچ سکدا اے۔"</ref> لہذا ارضی معما [[2006ء]] وچ اس وقت شروع ہویا جدوں [[ناسا]] پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ مشاہدات نے آبی درے دے ذخیراں نوں ظاہر کیتا جو دس برس پہلے موجود نئيں سن، ممکنہ طور اُتے ایہ مائع نمکین پانی مریخ دے گرمیاں دے موسم دے دوران وچ کدی بنے سن۔<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090213110731.htm مریخی نالیاں نمکین مائع دے بہاؤ توں بن سکدی نیں "]۔ Sciencedaily.com۔ فروری 15، 2009ء۔</ref><ref>مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس ؛ پوشی اولوا،للیا وی ؛ مک کولی، شان ایم ؛ ڈوبیرا، ایلڈر زی نوح (دسمبر 8، 2006ء) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/314/5805/1573 "حالیہ تصادماں توں ہونے پیدا ہونے والے شہابی گڑھاں دی شرح تے عصر حاضر دی نالیاں دے مریخ اُتے بننے دا عمل"]۔ سائنس 314 (5805): 1573–1577۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci.۔.314.1573M 2006Sci۔۔۔314۔1573M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1135156 10۔1126/science۔1135156]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17158321 17158321]۔ اخذ کردہ ستمبر 3، 2009ء۔</ref><ref>ہیڈ، جے ڈبلیو؛ مارکانٹ، ڈی آر؛ کریسلافسکی، ایم اے(2008ء)[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2734344 "مریخ اُتے نالیاں دی تشکیل:حالیہ ماحول دے ماضی توں تعلق تے آفتاب زدگی دا خرد بینی ماحول"]۔ پی این اے ایس 105 (36): 13258–63۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PNAS.۔10513258H 2008PNAS ۔10513258H]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1073/pnas.0803760105 10۔1073/pnas۔0803760105]۔ پی ایم سی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2734344 2734344]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18725636 18725636]۔</ref> ایہ تصویراں دو شہابی گڑھاں سیرینم میدان تے قنطورس مونٹیس دی تھاں جس وچ بظاھر ایسا نظر آ رہیا سی کہ مریخ وچ 1999ء تا 2001ء دے دوران وچ کسے وقت مائع پانی سطح اُتے بہا سی۔<ref>ہینڈرسن، مارک (دسمبر 7، 2006ء)[http://www.timesonline.co.uk/article/0,،3-2491082٫00.html "لنگھے پنج برساں دے دوران مریخ اُتے پانی بہتا رہیا اے،ناسا"] ٹائمز (یو دے )۔</ref><ref>[http://www.csmonitor.com/2006/1207/p01s02-usgn.html "مریخ دی حالیہ تصویراں نے بہتے ہوئے پانی دے ثبوت ظاہر کیتے"]۔ کرسچین سائنس مانیٹر۔ اخذ کردہ مارچ 17، 2007ء۔</ref><ref>مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس (2000ء) "مریخ اُتے حالیہ سطحی رساؤ تے سطحی بہاؤ دے ثبوت"۔ سائنس 288 (5475): 2330–2335۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2000Sci.۔.288.2330M 2000Sci۔۔۔288۔2330M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.288.5475.2330 10۔1126/science۔288۔5475۔2330]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10875910 10875910]</ref> سائنس داناں دے درمیان وچ اس بات اُتے اختلاف اے کہ آیا ایہ آبی درے مائع پانی توں بنے نیں جاں نئيں۔ ایہ وی ممکن اے کہ آبی درے ایسے بہاؤ توں بنے ہون گے جو خشک ہون گے،<ref>کالب، دے ؛ پیلٹیئر، جان ڈی؛ مک ایون، الفریڈ ایس (2010ء) "مریخ وچ واقع ہیلی شہابی گڑھے دی نالیاں توں تعلق رکھنے والے روشن ڈھلوان ذخائر دی تشکیل دے نمونے: حالیہ مائع پانی دے اشارے"۔ ایکارس 205: 113–137۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Icar.۔205.۔113K 2010Icar۔۔205۔۔113K]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2009.09.009 10۔1016/j۔icarus۔2009۔09۔009]۔</ref> جاں شاید کاربن ڈائی آکسائڈ توں ہموار ہوئی ہوگی۔<ref>ہوفمین، نک (2002ء) "مریخ اُتے سرگرم قطبی نالیاں تے کاربن ڈائی آکسائڈ دا کردار" فلکی حیاتیات 2 (3): 313–323۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1089/153110702762027899 10۔1089/153110702762027899]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12530241 12530241]۔</ref><ref>موزل وائٹ، ڈونلڈ ایس ؛سوئنڈل، ٹموتھی ڈی ؛ لو نائن، جوناتھن آئی (2001ء) "مریخ اُتے مائع کاربن ڈائی آکسائڈ دی ٹٹ اورحالیہ چوٹی نالیاں دی تشکیل"۔ جیوفزیکل research letters28 (7): 1283–1285۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001GeoRL.۔28.1283M 2001GeoRL ۔28۔1283M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2000gl012496 10۔1029/2000gl012496]۔</ref> اگر آبی درے سطح اُتے بہنے والے [[پانی]] توں بنے تو پانی دا اصل ماخذ تے اس حرکت دے پیچھے نظام صحیح طرح توں نئيں سمجھیا گیا اے۔<ref>مک ایون، الفریڈ۔ ایس ؛ اوجھا، لوجینڈرا؛ ڈنڈاس، کولن ایم (جون 17، 2011ء) [http://www.sciencemag.org/content/333/6043/740 "مریخی گرم ڈھلواناں اُتے موسمی بہاؤ"]۔ سائنس (امریکن ایسوسی ایشن برائے ترقی سائنس) 333 (6043): 740–743۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011Sci.۔.333.۔740M 2011Sci۔۔۔333۔۔740M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1204816 10۔1126/science۔1204816]۔ E ایس ایس این [https://www.worldcat.org/issn/0036-8075 0036-8075]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21817049 21817049]۔</ref> [[اگست]] 2011ء وچ ناسا نے جنوبی نصف کرہ وچ شہابی گڑھاں دے کنارے چٹانی سطح توں ابھرا ہوئی ساختاں دے نیچے کھڑی ڈھلواناں اُتے موجودہ موسمی تبدیلی دا اعلان کیتا۔ ایہ دریافت نیپالی سند فضیلت حاصل کرنے والے طالبعلم لوجیندرا اوجھا نے دی سی۔<ref>[http://nepaliblogger.com/news/nepali-scientist-lujendra-ojha-spots-possible-water-on-mars/2793 "نیپالی سائنٹسٹ لوجیندرا اوجھا داغ، ممکنہ مریخی پانی "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604112105/http://nepaliblogger.com/news/nepali-scientist-lujendra-ojha-spots-possible-water-on-mars/2793 |date=2013-06-04 }}۔ نیپالی بلاگر۔ 6 اگست، 2011ء۔</ref> ایہ گہری دھاریاں جن نوں ہن باز گرد ڈھلانی خط کہندے نیں مریخی موسم گرما دے گرم ترین حصّے وچ ڈھلواناں دے نیچے بنتے ہوئے دیکھی گئی نیں ، اس دے بعد ایہ بتدریج سال دے دوسرے حصّے وچ غائب ہو جاتی نیں تے سال دے دوران متوالی ہُتی نیں ۔ محققین کہندے نیں کہ ایہ نشان نمکین پانی توں میل کھاندے نیں جو ڈھلواناں اُتے نیچے ول بہتا اے تے فیر اڑ جاندا اے تے شاید کسے قسم دی باقیات اپنے پیچھے چھڈ جاندا اے۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html "ناسا دے خلائی جہاز توں حاصل کردہ اعداد وشمار مریخ اُتے بہتے ہوئے پانی دا عتیہ دے رہے نیں "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075750/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html |date=2016-03-04 }}۔ ناسا۔ 4 اگست، 2011ء۔</ref><ref>مک ایون، الفریڈ؛ لوجیندرا، اوجھا؛ ڈنڈاس، کولن؛ میٹسن، سارا؛ برینی، ایس ؛ رے، جے ؛ کل، سیلبی؛ مرچی، اسکاٹ؛ تھامس، نیکولس؛ گولک، ورجینیا (5 اگست 2011ء) [https://sciencescape.org/paper/21817049 "مریخی گرم ڈھلاناں اُتے موسمی بہاؤ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929112931/https://sciencescape.org/paper/21817049 |date=2015-09-29 }}۔ سائنس 333 (6043): 743–743۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1204816 10۔1126/science]۔1204816۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21817049 21817049]۔ اخذ کردہ 28 ستمبر 2015۔</ref> کرزم طیف پیما آلے نے اس وقت توں آبیدہ نمک دے براہ راست مشاہدات دے نیں جو اسی وقت ظاہر ہُندے نیں جدوں ایہ متوالی ڈھلوانی خط بنتے نیں ، جس توں 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہوئی کہ ایہ خط اتھلی مٹی وچوں گزرنے والے مائع نمکین پانی توں ای بنے نیں ۔ انہاں خطوط وچ آبیدہ کلورائیٹ تے پرکلوریٹ موجود اے جس وچ مائع پانی دے سالمے موجود نیں ۔<ref>ڈریک، نادیہ؛ 28، نیشنل جیوگرافک پبلشڈ ستمبر۔ [http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/ "ناسا نے 'قطعی' مریخ اُتے مائع پانی تلاش کر لیا"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930194303/http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/ |date=2015-09-30 }}۔ نیشنل جیوگرافک نیوز۔ اخذ کردہ 2015-09-30۔</ref> ایہ خطی بہاؤ پہاڑی توں نیچے مریخی موسم گرما وچ بہتے نیں جدوں درجہ حرارت -23 سیلسیس (-10 فارن ہائیٹ ) توں اُتے ہُندا اے۔<ref>موسکوویٹز، کلارا [http://www.scientificamerican.com/article/water-flows-on-mars-today-nasa-announces/ "اج مریخ اُتے پانی بہتا اے، ناسا دا اعلان"] اخذ کردہ ۔2015-09-30۔</ref> بہرحال پانی دا ماخذ ہن وی نامعلوم اے۔<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bDv4FRHI3J8&ab_channel=NASA.govVideo "ناسا دی نیوز کانفرنس:اج دے مریخ اُتے مائع پانی دے ثبوت"]۔ ناسا 28 ستمبر 2015ء۔</ref><ref>[http://www.nasa.gov/press-release/nasa-confirms-evidence-that-liquid-water-flows-on-today-s-mars/ "ناسا نے اس ثبوت دی تصدیق کردتی کہ اج دے مریخ اُتے پانی بہتا اے"]۔ اخذ کردہ 2015-09-30۔</ref> == سکونت پذیری دی جانچ == حیات دے بارے وچ جانا جاندا اے کہ اس نوں مائع پانی دی ضرورت ہُتی اے، پر صرف ایہ اک شرط ای حیات دے لئی ضروری نئيں اے۔۔،<ref>[http://cmapsnasacmex.ihmc.us/servlet/SBReadResourceServlet?rid=1025200161109_2045745605_1714&partName=htmltext "حیات دے لئی لازمی شرطاں"]۔ ناسا سی ایم ای ایکس اخذ کردہ مئی 26، 2013ء۔</ref><ref>شروگر، اینڈریو سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ منگ، ڈو ڈبلیو (جولائی 20، 2012ء) [http://plantpath.ifas.ufl.edu/faculty/statewide/schuerger/Schuerger_2012_PSS-3371.pdf "مریخی مٹی وچ حیاتیاتی زہر:1۔ خرد حیاتیاتی آبادیاں اُتے مٹی جداں خشک ذخائر تے مریخی ماحول وچ زندہ باقی رہنا "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409142818/http://plantpath.ifas.ufl.edu/faculty/statewide/schuerger/Schuerger_2012_PSS-3371.pdf |date=2013-04-09 }}(پی ڈی ایف)۔ ایلسویر -پلانٹری تے اسپیس سائنس۔</ref><ref>بیٹی، ڈیوڈ ڈبلیو؛ و ہور (جولائی 14، 2006ء)۔ [http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/MEPAG_SR-SAG_final1.pdf "ایم ای پی اے جی ایس آر-ایس اے جی (2006) غیر شایع شدہ قرطاس ابیض "] (پی ڈی ایف) مریخ دے کھوجی پروگرام دے تجزیاتی جماعت وچ (ایم ای پی اے جی)۔ مریخی خصوصی علاقے دی سائنس دے تجزیہ دی جماعت دی کھوج۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری ناسا صفحہ۔ 17۔</ref> حیات دی شرطاں دے لئی پانی، توانائی دے ذرائع، خلیات دی نشو و نما دے ضروری مادّے سب دے سب اک موزاں ماحول دے نال درکار نیں <ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012DPS.۔.۔4421522F "دریافت دی فنیات اورمریخ دی زیر سطح وچ قابل سکونت ماحول دی وصف نگاری"]۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012DPS.۔.۔4421522F 2012DPS ۔۔۔4421522F]۔ اخذ کردہ مارچ 21، 2014ء۔</ref> ماضی وچ مریخ دی زمین اُتے کدی بہنے والے پانی، غذائیت بخش مادّے تے پہلے توں دریافت کیتے گئے ماضی دے مقناطیسی میدان جو سیارے نوں کائناتی تے شمسی اشعاع توں محفوظ رکھدے سن<ref>نیل -جونز، نینسی؛او کیرول، سنتھیا (اکتوبر 12، 2005ء)۔ [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html "نویں نقشاں نے مزید ثبوت اس بات دے فراہم کیتے کہ مریخ کدی زمین جداں سی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822190621/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |date=2021-08-22 }}۔ گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹرناسا۔</ref><ref>[http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31028&fbodylongid=645 "مریخی اندرون: ہلکی مقناطیسیت "]۔ مریخ ایکسپریس۔ یورپی اسپیس ایجنسی۔ جنوری 4، 2007ء۔</ref> ایہ تمام دے سارے ثبوت مل کر بتاندے نیں کہ مریخ وچ حیات نوں سہارا دینے والا ماحول ہو سکدا سی۔ ایتھے ایہ بات واضح کرنا ضروری اے کہ مریخ نوں ماضی وچ قابل سکونت پانے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ مریخی حیات کدی اوتھے حقیقت وچ وجود رکھتی ہو۔ [[فائل:ALH84001 structures.jpg|thumb|بائیں|ALH84001شہابیے کے ٹکڑے پر برقی خرد بین سے دیکھنے پر جرثومے کی طرح کی ساخت دکھائی دے رہی ہے۔]] جدوں اوتھے اُتے اک مقناطیسی میدان ہو تو ماحول شمسی ہویا توں ہونے والے کٹاؤ توں محفوظ رہندا اے تے کثیف کرۂ فضائی نوں باقی رہنے دا وی یقین دلاندا اے جو سطح اُتے مائع پانی دے وجود نوں قائم رکھنے دے لئی ضروری اے۔<ref>دیھانت، وی ؛ لیمر، ایچ ؛ کلاکوف، وائی این ؛ گرییبمئر، جے -ایم ؛ و ہور (2007ء) [http://link.springer.com/chapter/10.1007/978-0-387-74288-5_10 "ابتدائی زمین و مریخ دے ماحولیاتی ڈھال اُتے سیاروی مقناطیسی مبراقی اثر"]۔ اسپیس سائنسزسلسلہ آئی ایس ایس آئی 24: 279–300۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-74288-5_10 10۔1007/978-0-387-74288-5_10]۔ اخذ کردہ جون 6، 2013ء۔</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/science/0/20915340 "مریخ اُتے کس چیز نے اس نوں حیات دے لئی اتنا معاندانہ بنا دتا؟"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830081628/http://www.bbc.co.uk/science/0/20915340 |date=2013-08-30 }}۔ بی بی سی نیوز۔ جنوری 7، 2013ء۔</ref> مریخی سطح اُتے قابل سکونت ماحول دا اندازہ لگانے دے لئی دو حالیہ ماحولیاتی طریقے 19 جاں 20 عوامل دا استعمال کر دے نیں ، جس وچ زیادہ زور پانی دی دستیابی، درجہ حرارت، غذائیت بخش اجزاء، توانائی دے ذرائع تے شمسی بالائے بنفشی اشعاع تے کہکشانی کائناتی اشعاع توں محفوظ رکھنے اُتے دتا گیا اے۔ بطور خاص خلیاتی ساختاں اُتے آئن زدہ تابکاری دا تباہ کن اثر ممکنہ فلکی حیاتیاتی رہائشیاں دی زندگی دے باقی رہنے دے لئی سب توں اہم عمل اے۔ ایتھے تک کہ سطح دے 2 میٹر نیچے تک کوئی وی خرد جرثومہ اونگھتا ہویا، حالیہ جما دینے والے حالات وچ منجمد ہو کر محفوظ ہوۓگآ، اس طرح اوہ استحالی طور اُتے غیر عامل ہوۓگآ تے وقوع پزیر خلیاتی انحطاط نوں ہونے اُتے ٹھیک کرنے دے قابل نئيں ہوۓگآ۔<ref>ڈارٹنیل، ایل آر ؛ ڈیسورگر؛ وارڈ؛ کوٹس (جنوری 30، 2007ء) [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2006GL027494/abstract "مریخی سطح تے زیر سطحی تابکار ماحول دی نمونہ کاری: فلکی حیات اُتے اس دے مضمرات"]۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 34 (2)۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007GeoRL.۔34.2207D 2007GeoRL ۔34۔2207D]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2006GL027494 10۔1029/2006GL027494]۔ "جما دینے والے حالات دی وجہ توں خوابیدہ جرثومے جاں تخمک عمل استحالہ دے قابل نئيں ہوسکتے ایہ جمع ہُتی تابکاری دی وجہ توں غیر فعال ہون گے۔ مریخ دی 2 میٹر دی گہرائی تک جتنا اساں کھودنے دے قابل نیں ، اوتھے تابکاری دے خلاف مزاحمت رکھنے والے خلیہ کواب وی قابل زیست رہنے دے لئی پچھلے 450٫000 برساں وچ دوبارہ توں زندہ ہونا ہُندا، برف توں محفوظ رکھے گئے قابل زیست خلیات قیاسی سربیرس توں ڈھکی برف دے اندر توں نکالنے دے لئی کم از کم7.5 میٹر دی گہرائی تک کھودنا ہوۓگآ"۔</ref> لہٰذا مریخ وچ حیات دی تلاش دی دریافت دی سب توں بہترین جگہ زیر زمین ماحول اے جس اُتے حالے تک تحقیق نئيں کیتی گئی اے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-north-east-orkney-shetland-21063817 "مریخ: 'قوی ثبوت' شاید سیارہ حیات دا پالنا ہو سکدا اے"]، سائنس دان کہندے نیں "۔ بی بی سی نیوز۔ جنوری 20، 2013ء۔</ref><ref>مچلسکی، جوزف آر ؛ کواڈروس، جویر؛ نیلز، پال بی ؛ پارنیل، جان؛ راجرس، اے ڈی این ؛ رائٹ، شان پی (جنوری 20، 2013ء) [http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo1706.html "مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سرگرمی تے اس دے گہرے حیاتیاتی کرہ اُتے اثرات"]۔ نیچر جیو سائنس 6 (2): 133–138۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013NatGe.۔.6.۔133M 2013NatGe۔۔۔6۔۔133M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo1706 10۔1038/ngeo1706]۔ اخذ کردہ جنوری 22، 2013ء۔</ref> ماضی وچ وسیع آتش فشانی عمل نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین شگاف تے جوف نوں مختلف شکل و صورت وچ بنایا ہوۓگآ تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی اس طرح دے زیر زمین جگہاں وچ جمع ہویا ہو، جتھے اس نے وڈے نمکین پانی دے ذخیرے بنا دتے ہوں جن وچ معدنیات، نامیاتی سالمات تے ارضی حرارتی گرمی وی شامل ہو- ایہ سب مل کر سطح اُتے موجود شدت دے ماحول توں دور ممکنہ طور اُتے موجودہ قابل سکونت ماحول مہیا کر سکدے نیں ۔<ref>اینڈرسن، پال ایس (دسمبر 15، 2011ء) [http://www.universetoday.com/91848/new-study-says-large-regions-of-mars-could-sustain-life/ " نواں تحقیق بتاتی اے کہ مریخ دے وڈے علاقے حیات نوں قائم رکھ سکدے نیں "]۔ یونیورس ٹوڈے اکثر سائنس دان اس بات توں متفق نیں کہ جانداراں دی بقاء و افزائش دے لئی سب توں موزاں جگہ زیر زمین ہوگی۔</ref><ref>[http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars143.php "سکونت پذیری دی اہلیت تے حیاتیات: حیات دی کیتا خصوصیات ہوسکتی نیں ؟"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043856/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars143.php |date=2013-10-02 }}۔ فینکسمریخی مہم یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اخذ کردہ جون 6، 2013ء۔ اگر اج حیات دی کوئی صورت مریخ اُتے اپنا وجود رکھتی ہوگی تو سائنس داناں نوں یقین اے کہ اوہ مریخی سطح دے نیچے پانی دے جوہڑاں وچ ای ہوگی۔</ref><ref>تھان، کر (اپریل 2، 2007ء) [http://www.space.com/3632-mars-caves-targets-search-life.html "مریخ دے ممکنہ نویں غار حیات دی تلاش دا نیا ہدف"]۔ Space.com۔</ref><ref>ہائینی، پال او ؛ شوفیلڈ، جان ٹی ؛ کلینبوہل، آرمن ؛ کاس، ڈیوڈ اے ؛ مک کلیز، ڈینیل جے (فروری 4–6، 2013ء) [http://planets.ucla.edu/wp-content/form-data/mars-abstracts-2013/73-hayne_marsconf_UCLA_2013.pdf " دور حاضر دے مریخ وچ مائع پانی دی حر حرکی قیام پذیری: سطح "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210706110841/https://planets.ucla.edu/wp-content/form-data/mars-abstracts-2013/73-hayne_marsconf_UCLA_2013.pdf |date=2021-07-06 }}(پی ڈی ایف)۔ عصر حاضر کیمریکہ دی سکونت پذیری دی اہلیت 2013ء(پی ڈی ایف)۔ کیلی فورنیا، یو ایس اے: یو سی ایل اے انسٹی ٹیوٹ برائے سیارے و ماورائے شمس سیارے۔ اخذ کردہ جون 17، 2013ء۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ مریخ اُتے عصر حاضر دی بہاؤ دی سرگرمیاں (نالیاں) ہو سکدا اے کہ پورے سیارے اُتے پھیلی ہوئی برف توں تعلق رکھنے دی بجائے موسم جاں اندرونی موسمی چکر دے دوران وچ زیر زمین آب اندوخت توں نکلنے والے پانی توں تعلق رکھدی آں۔ "مریخی کھوجی مہم"۔ Marsprogram.jpl.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> == کھوجیاں توں کیتی گئی دریافتاں == === مرینیر نہم === [[فائل:Scamander Vallis from Mars Global Surveyor.jpg|thumb|مرینیر نہم سے دیکھا جانا والااسکامندرویلس میں پیچیدہ راستہ۔ اس طرح کی تصویروں کا مطلب ہوتا ہے کہ بڑی مقدار میں پانی کبھی مریخ کی سطح پر بہتا ہوگا۔]] [[1971ء]] وچ مرینیر نہم مریخی مدار گرد توں حاصل ہونے والی تصویراں نے ماضی دے پانی دے پہلے براہ راست ثبوت نوں خشک دریائی فرش، آبی دراں (بشمول ویلس مرینیرز، جو اک 4٫020 کلومیٹر اُتے پھیلیا ہویا نظام اے)، پانی دے کٹاؤ تے ذخیرے دے ثبوت، موسمی محاذ تے کئی دوسرے ثبوتاں دی صورت وچ پہلی مرتبہ ظاہر کیتا۔<ref>[http://marsprogram.jpl.nasa.gov/missions/past/mariner8-9.html "وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605092444/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/missions/past/mariner8-9.html |date=2011-06-05 }}۔ History.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> مرینیر نہم توں دی جانے والی دریافتاں نوں بعد دے وائکنگ منصوبے نے گہنا دتا۔ عظیم الشان ویلس مرینیرز آبی درے دے نظام دا ناں مرینیر نہم دی خدمات دے صلے وچ رکھیا گیا۔ === وائکنگ منصوبہ === [[فائل:Streamlined Islands in Maja Valles.jpg|thumb|دائیں|ماجا ویلس میں دھارے کی صورت والا جزیرہ مریخ پر آنے والے بڑے سیلابوں کی جانب اشارہ کرتا ہے۔]] عام طور اُتے وڈی مقدار وچ پانی توں بننے والی ارضیاتی اشکال دی دریافت نوں کرکے دو وائکنگ مدار گرداں تے دو خلائی گاڑیاں نے مریخ اُتے پانی دے بارے وچ ہمارے علم وچ انقلاب برپا کر دتا۔ نہراں دے وڈے وڈے مخرج کئی علاقاں وچ پائے گئے نیں ۔ ایہ بتاندے نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں توڑ کر، گہری وادیاں نوں تراشا، کھانچے دار زمین نوں کاٹ کر دریائے فرش وچ ڈھالا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر کیتا۔<ref>[http://history.nasa.gov/SP-441/ch4.htm "وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے"۔] History.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> جنوبی نصف کرہ وچ وڈے علاقاں وچ شاخ دار وادیاں دے جال موجود نیں ، جو اس بات نوں ظاہر کر دے نیں کہ کدی اوتھے بارش ہویا کردتی سی۔<ref>[http://history.nasa.gov/SP-441/ch5.htm "باب پنجم"]۔ ناسا دی تریخ، ناسا۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> کئی شہابی گڑھے ایسے ظاہر کر دے نیں جداں کہ تصادم گیلی مٹی وچ ہویا ہو۔ جدوں اوہ بنے سن، تو شاید مٹی وچ موجود برف پگھلی ہوگی، جس توں زمین نوں کیچڑ وچ بدل دتا ہوۓگآ تے فیر ایہ کیچڑ سطح اُتے پھیل گئی ہوگی۔<ref>[http://history.nasa.gov/SP-441/ch7.htm "شہابی گڑھے "]۔ ناسا اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> "منتشر میدان" جداں علاقاں وچ لگتا اے کہ پانی دی وڈی مقدار ضائع ہو گئی ہوگی جس دی وجہ توں نیچے ول بہنے والی وڈی نہراں بن گئی ہوں گی۔ کچھ تخمینہ جات تو مسیسپی دریا دے بہاؤ دے مقابلے وچ دس ہزار ہا گنا طور اُتے بہدے سن۔<ref>مورٹن، او(2002ء) مریخی نقشہ سازی۔ پیکاڈور، این وائی۔</ref> زیر زمین آتش فشاناں نے شاید جمی ہوئی برف نوں پگھلا دتا ہوۓگآ؛ اس دے بعد پانی دور بہ گیا ہوۓگآ تے زمین نے منہدم ہو کر منتشر میداناں نوں اپنے پیچھے چھڈ دتا ہوۓگآ۔ مزید براں انہاں دونے وائکنگ خلائی گاڑیاں توں کیتے جانے والے عام کیمیائی تجزیے بتاندے نیں کہ جاں تو سطح ماضی وچ ظاہر ہوئی ہوگی جاں فیر پانی وچ مل گئی ہوگی۔<ref>آر وڈسن، آر؛ گوڈنگ، جیمز ایل ؛ مور، ہینری جے (1989ء) " عکس بند، نمونہ تے تجزیہ کیتی گئی از وائکنگ خلائی گاڑی "۔ جیو فزکس دا جائزہ 27: 39–60۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1989RvGeo.۔27.۔.39A 1989RvGeo۔۔27۔۔۔39A]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/RG027i001p00039 10۔1029/RG027i001p00039]۔</ref><ref>کلارک، بی ؛ بیرڈ، اے دے ؛ روز جونیئر۔، ایچ جے؛ ٹولمن پی، تیسرا؛ کیل، دے ؛ کیسٹرو، اے جے؛ کیلیہر، ڈبلیو سی؛ روی، سی ڈی؛ ایوانس، پی ایچ (1976ء) " وائکنگ دے اترنے دی جگہ اُتے موجود مریخی نموناں دا غیر نامیاتی تجزیہ"۔ سائنس 194 (4271): 1283–1288۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1976Sci.۔.194.1283C 1976Sci۔۔۔194۔1283C]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.194.4271.1283 10۔1126/science۔194۔4271۔1283]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17797084 17797084]۔</ref> === مریخی سیاروی مساحت کنندہ === [[فائل:Hematite region Sinus Meridiani sur Mars.jpg|thumb|دائیں|سائی نس میریڈیانی میں موجود قلمی کچے لوہے کی تقسیم نقشے میں دیکھی جا سکتی ہے۔ ان اطلاعات کو آپرچونیٹی خلائی گاڑی کے اترنے کی جگہ کے حوالے سے ہدف بنانے کے لیے استعمال کیا تھا جس نے ماضی کے پانی کے بارے میں قطعی ثبوت دیکھے۔]] مریخی سیاروی مساحت کنندہ دا حرارتی اخراجی طائف پیما اک ایسا آلہ اے جو مریخ دی سطح اُتے جمع ہوئی معدنیات دا تعیین کر سکدا اے۔ اس آلے نے نیلی مجوف ساخت وچ اک وڈے علاقے (30٫000 مربع کلومیٹر)دی شناخت دی اے جس وچ زبرجد معدن موجود اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ قدیمی سیارچے دے اس تصادم وچ جس وچ اسیڈس طاس بنا ایسے شگاف پیدا ہو گئے جس وچ ایہ زبرجد سامنے نکل کر آگیا۔<ref>ہوئفین، ٹی ایم ؛ و ہور (2003ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/302/5645/627 "مریخ دے نیلی فوسے دے علاقے وچ زبرجد دی دریافت"]۔ سائنس 302: 627–630۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1089647 10۔1126/science۔1089647]۔</ref> زبرجد دی دریافت اس بات نوں تقویت دیتی اے کہ مریخ دے کچھ حصّے لمبے عرصے توں شدید خشک نیں ۔ استواء دے 60 درجے شمال تے جنوب دے اندر کچھ دوسرے چھوٹے علاقاں وچ وی زبرجد پایا گیا اے۔<ref>هوئفین، ٹی ؛ کلارک، آر این؛بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ اسمتھ، ایم ڈی؛پرل، جے سی؛ کریسچنسن، پی آر (2003ء)۔ مریخی علاقے نیلی فوسے وچ زبرجد دی دریافت "۔ سائنس 302 (5645): 627–630۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci.۔.302.۔627H 2003Sci۔۔۔302۔۔627H]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1089647 10۔1126/science۔1089647]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14576430 14576430]۔</ref> کھوجی نے کئی نہراں دی تفتیش دی اے جس توں معلوم ہُندا اے کہ مستحکم مائع بہاؤ وچوں دو نانیدی ویلس تے نرگال ویلس وچ پائے گئے نیں ۔<ref>مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس (2001ء)۔ مریخی سیاروی سرویرکے مریخی مدار گرد دا کیمرا:بین السیاروی جہاز بنیادی مہم دے دوران"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 106 (E10): 23429–23570۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JGR.۔.10623429M 2001JGR ۔۔10623429M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2000JE001455 10۔1029/2000JE001455]۔</ref> [[فائل:Nanedi channel.JPG|thumb|نانیدی ویلس کے فرش پر موجود اندرونی نہریں (تصویر کے اوپر) بتاتی ہیں کہ پانی کا بہاؤ کافی لمبے عرصے تک رہا ہوگا۔ تصویر از طرف لونا پالس چوگوشہ۔]] === مریخی خضر راہ === خضر راہ خلائی گاڑی نے یومیہ درجہ حرارت دے چکر وچ رد و بدل دی پیمائش دی۔ سورج دے طلوع ہونے توں پہلے ایہ سرد ترین لگ بھگ -78 سیلسیس درجہ حرارت دے نال ہُندا اے، جدونکہ سب توں زیادہ گرم مریخی دوپہر وچ -8سیلسیس درجہ حرارت دے نال ہُندا اے۔ ایہ دونے شدت دے درجہ حرارت اس میدان دے قریب ہُندے نیں جو تیزی توں گرم و سرد ہو جاندا اے۔ اس جگہ اُتے سب توں زیادہ درجہ حرارت کدی وی پانی دے نقطۂ انجماد 0 درجہ حرارت تک نئيں پہنچتا، ایہ اس قدر ٹھنڈا اے کہ خالص مائع پانی سطح اُتے اپنا وجود برقرار نئيں رکھ سکدا۔ سطح دا دباؤ یومیہ 0.2 ملی بار توں اپر ہُندا اے پر کم توں کم تے زیادہ توں زیادہ یومیہ 2 تک وی جاندا اے۔ روزانہ دا اوسطاً دباؤ 6.75 ملی بار دے لگ بھگ توں کم توں کم 6.7ملی بار ہُندا اے، بمطابق جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ دی زیادہ توں زیادہ مقدار جنوبی حصّے وچ تکثیف ہُتی اے۔ مریخ اُتے خضر راہ نے جس فضائی دباؤ دی پیمائش دی اے اوہ بوہت کم اے یعنی لگ بھگ زمین دا 0.6 فساد دے قریب تے ایہ اتنا نئيں اے کہ مائع پانی نوں سطح اُتے رہنے دے قابل چھڈے۔<ref>[http://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html "معدنیاتی تے موسمیاتی خصوصیات"]۔ ناسا</ref> دوسرے مشاہدات اس بات توں میل کھاندے نیں کہ پانی ماضی وچ موجود رہیا ہوۓگآ۔ مریخی خضر راہ دے اترنے دی جگہ اُتے کچھ چٹاناں اک دوسرے دے مخالف اس طرح توں نیں جس نوں ماہرین ارضیات کنارہ پوش کہندے نیں ۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ ماضی وچ زبردست سیلابی پانی نے چٹاناں نوں اتنا دھکا دتا ہوۓگآ کہ اوہ بہاؤ توں دور ہو گئے ہون گے۔ کچھ کنکریاں گول نیں ، شاید بہاؤ توں لڑکھڑا کر بن گئی ہوں گی۔ زمین دا کچھ حصّے چھلکے دار اے شاید ایسے سیال دی وجہ توں جڑ گیا ہوۓگآ جس وچ معدنیات ہوں گی۔<ref>گولومبک، ایم پی ؛ کک، آر اے ؛ایکو نومو، ٹی ؛ فولکنر، ڈبلیو ایم ؛ ہیلڈیمین، اے ایف سی ؛ کیلی مین، پی ایچ ؛ کنڈسن، جے ایم ؛ میننگ، آر ایم ؛ مور، ایچ جے ؛ پارکر، ٹی جے ؛ ریڈر، آر ؛ شوفیلڈ، جے ٹی ؛ اسمتھ، پی ایچ ؛ وہان، آر ایم (1997ء) "مریخی پاتھ فائینڈر دا جائزہ مہم تے اترنے دی جگہ دے قیاس "۔ سائنس 278 (5344): 1743–1748۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997Sci.۔.278.1743G 1997Sci۔۔۔278۔1743G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.278.5344.1743 10۔1126/science۔278۔5344۔1743]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9388167 9388167]۔</ref> اوتھے اُتے بادلاں تے دھند دے ثبوت وی سن۔ === مریخی مہم === [[فائل:Semeykin Crater Drainage.jpg|thumb|Right|سیمیکن شہابی گڑھے میں پیچیدہ نالیوں کا نظام۔ محل وقوع اسیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔]] 2001ء مریخی مہم نے تصویراں دی صورت وچ مریخ اُتے پانی دے کافی زیادہ ثبوت پائے تے اپنے طیف پیما دے نال، اس نے دسیا کہ زمین دا کافی زیادہ حصّہ پانی توں لبریز سی۔ مریخ دی سطح دے نیچے اس قدر برف موجود اے کہ جھیل مشی گن دو مرتبہ اس توں بھر سکدی اے۔ دونے نصف کراں وچ، 55 درجے عرض البلد توں لے کر قطبین تک، سطح دے بالکل نیچے مریخ وچ برف دی بلند کثافت موجود اے، لگ بھگ اک کلو مٹی وچ 500 گرام پانی دی برف موجود اے۔ پر استواء دے قریب مٹی وچ پانی دی مقدار صرف 2 فیصد توں لے کر 10 فیصد تک اے۔ سائنس دان سمجھتے نیں کہ اس پانی دی اکثریت معدنیات دی کیمیائی ساخت وچ مقید اے جداں کہ مٹی تے گندھک دے تیزاب دے نمک وچ۔<ref>مرچی، ایس ؛ مسٹارڈ، جان؛ بشپ، جینس؛ ہیڈ، جیمز؛ پیٹرس، کارلی؛ ایرارڈ، اسٹیفنی (1993ء) "مریخ دے روشن علاقاں دی طیفی خصوصیات وچ ہونے والے تغیرات"۔ ایکارس 105 (2): 454–468۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar.۔105.۔454M 1993Icar۔۔105۔۔454M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1006/icar.1993.1141 10۔1006/icar۔1993۔1141]۔</ref><ref>[http://marswatch.tn.cornell.edu/burns.html "بیل دا صفحہ اول (1996ء)جیو کیمکل سوسائٹی پیپر"۔] Marswatch.tn.cornell.edu۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> ہرچند کہ اوپری سطح وچ کچھ فیصد ای کیمیائی طور اُتے بندھا ہویا پانی موجود اے، پر صرف چند میٹر گہرائی وچ برف موجود اے جسیا کہ عربیہ میدان، ایمیزونا چو گوشہ تے ایلی سیم چو گوشہ وچ دیکھیا گیا اے کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی برف موجود اے۔<ref>فیلڈمین، ڈبلیو سی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ ٹوکر، آر ایل ؛ پریٹی مین، ٹی ایچ ؛گیس نالٹ، او ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ الفک، آر سی؛ لارنس، ڈی جے ؛ لا سن، ایس ایل ؛ موریس، ایس ؛ مک کنی، جی ڈبلیو؛ مور، دے آر ؛ ریڈی، آر سی (2002ء) "مریخ دے نیوٹران دی سیاروی تقسیم از مریخی مہم"۔ سائنس 297 (5578): 75–78۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci.۔.297.۔.75F 2002Sci۔۔۔297۔۔۔75F]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1073541 10۔1126/science۔1073541]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12040088 12040088]۔</ref> اعداد و شمار دے تجزیات بتاندے نیں کہ جنوبی نصف کرہ وچ پرت دار ساخت ہو سکدی اے جو نیچے پرت دار ذخیرے نوں ہن وڈے معدوم ہوئے پانی دے ڈھیر دے بارے وچ عتیہ دیتی اے۔<ref>میٹروفانوف، آئی ؛ اینفی موف، ڈی ؛ کوزیریو، اے؛ لٹویک، ایم ؛ سنین، اے ؛ ٹریٹ یاکوف، وی ؛ کریلوف، اے ؛ شیوٹ سوف، وی ؛ بوینٹن، ڈبلیو؛ شینو ہریا، سی؛ ہمارہ، ڈی ؛ سانڈرس، آر ایس (2002ء) "مریخی مہم دے بلند توانائی دے نیوٹران سراغ رساں توں حاصل کردہ زیر زمین ہائیڈروجن دے نقشے"۔ سائنس 297(5578): 78–81۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci.۔.297.۔.78M 2002Sci۔۔۔297۔۔۔78M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1073616 10۔1126/science۔1073616]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12040089 12040089]۔</ref> [[فائل:Blocks in Aram.JPG|thumb|آرام میں موجود قالب ممکنہ قدیمی پانی کے ماخذ کے بارے میں بتاتے ہیں۔ محل وقوع اوکزیا پالس چو گوشہ ہے۔]] مریخی مہم اُتے لگے ہوئے آلات صرف اوپری مٹی دا تجزیہ کرنے دے قابل نیں ، جدونکہ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے ریڈار چند کلومیٹر گہرائی تک پیمائش کر سکدے نیں ۔ [[2002ء]] وچ دستیاب اعداد و شمار دا استعمال کیتا تاکہ ایہ پتا لگیا جا سکے کہ تمام سطح دی مٹی اک برابر پانی دی تہ توں ڈھکی ہوئی اے، تو معلوم ہویا کہ ایتھے اتنا پانی اے کہ اک 0.5 توں لے کر 1.5 کلو میٹر گہری سیاروی پانی دی پرت بن سکدی اے۔<ref>بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ فیلڈمین، ڈبلیو سی ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ پریٹی مین، ٹی ایچ ؛ بروکنر، جے ؛ ایوانس، ایل جی ؛ ریڈی، آر سی ؛ اسٹار، آر ؛ آرنلڈ، جے آر ؛ ڈریک، ڈی ایم ؛ اینگلرٹ، پی اے جے ؛ میٹزجر، اے ای ؛ میٹروفانوف، ایگور؛ ٹرومبکا، جے آئی ؛ d'Uston، سی ؛ وانکی، ایچ ؛گیس نالٹ، او ؛ ہمارہ، ڈی دے ؛ جانز، ڈی ایم ؛ مارسیالس، آر ایل ؛ موریس، ایس ؛ میخیوا، آئی ؛ ٹیلر، جی جے ؛ ٹوکر، آر ؛ شینو ہریا، سی (2002ء) "مریخ دی سطح دے قریب ہائیڈروجن دی تقسیم: زیر زمین برف دے ذخائر دے ثبوت"۔ سائنس 297 (5578): 81–85۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Sci.۔.297.۔.81B 2002Sci۔۔۔297۔۔۔81B]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1073722 10۔1126/science۔1073722]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12040090 12040090]۔</ref> مہم مدار گرد توں حاصل کردہ ہزار ہا تصویراں اس خیال نوں تقویت دیتی نیں کہ مریخ وچ کدی پانی دی عظیم مقدار اس دی سطح اُتے بہتی سی۔ کچھ تصویراں شاخ دار وادیاں دے نموناں نوں ظاہر کردتی نیں ؛ دوسرے کچھ ایسی پرتاں دا بتاتی نیں جو جھیل دے اندر بنی ہوں؛ بلکہ دریا تے ڈیلٹاں دی وی شناخت ہو چکی اے۔<ref>[http://themis.asu.edu/zoom-20020807a "ڈاو ویلس"] مریخی مہم مشن۔ تھیمس۔ اگست 7، 2002ء۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> کافی برساں توں محققین سوچتے رہے نیں کہ برفیلے تودے حاجز چٹان دی تہ دے اندر موجود نیں ۔ بھری ہوئی دھاری دار وادیاں ایسے برفیلے توداں نوں ڈھک کر رکھنے والی چٹاناں دی اک مثال نیں ۔ انہاں نوں کچھ نہراں دے فرش اُتے وی پایا گیا اے۔ انہاں دی سطح اُتے سکڑا ہویا تے مسام دار مادّے وی موجود اے جو رکاوٹاں توں ٹیڑھا ہو رہیا اے۔ دھاری دھار فرش دا ممکنہ تعلق گوشہ دار دھول تہ بند توں اے، جنہاں دے بارے وچ مدار وچ چکر لاندے ہوئے ریڈار نے دسیا سی کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ برف موجود اے۔ === فینکس === [[فائل:Phoenix Sol 0 horizon.jpg|thumb|زیر زمین دائمی برف کی کثیر الاضلاع ساختیں جن کی تصویر فینکس خلائی گاڑی نے اتاری۔]] فینکس خلائی گاڑی نے وی مریخ دے شمالی علاقاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔<ref>اسمتھ، پی ایچ ؛ تمپاری، ایل ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ باس، ڈی ؛ بلاینی، ڈی ؛ بوینٹن، ڈبلیو؛ کارسویل، اے ؛ کیٹلنگ، ڈی ؛ کلارک، بی ؛ ڈک، ٹی ؛ ڈی جانگ، ای ؛ فشر، ڈی ؛ گویٹز، ڈبلیو؛ گن لوسن، پی ؛ ہیچٹ، ایم ؛ ہپکن، وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ہوڈ، ایس ؛ کیلر، ایچ ؛ کوناویس، ایس ؛ لینج، سی ایف ؛ لیمون، ایم ؛ میڈسن، ایم ؛ مالن، ایم ؛ مارکیویز، ڈبلیو؛ مارشل، جے ؛ مکائی، سی ؛ میلن، ایم ؛ مچل انجیلی، ڈی ؛ و ہور (2008ء) "فینکس مہم اُتے لگے ہوئے خصوصی حصّے دا تعارف:اترنے دی جگہ دی تصویر کشی دے تجربات، مہم دا جائزہ تے سائنسی توقعات۔ جے جیوفزیکل ریسرچ 113: E00A18۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008JGRE.۔113.0A18S 2008JGR E ۔113۔0A18S]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2008JE003083 10۔1029/2008JE003083]۔</ref><ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phx20100909.html "ناسا دے اعداد و شمار نے مریخ اُتے پانی تے آتش فشاناں اُتے نواں طرح توں روشنی ڈالی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126063250/https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phx20100909.html |date=2021-01-26 }} ناسا ستمبر 9، 2010ء۔ اخذ کردہ مارچ 21، 2014ء۔</ref> اس کھوج دا اندازہ مدار گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار تے نظریہ دی مدد توں لایا گیا سی<ref>میلن، ایم ؛ جیکوسکی، بی (1993ء) "مریخ اُتے حرارت وچ جغرافیائی تغیر تے سطحی برف دا منتشر استحکام"۔ جے جغرافیائی ریسرچ 98: 3345–3364۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1993JGR.۔.۔98.3345M 1993JGR ۔۔۔98۔3345M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/92JE02355 10۔1029/92JE02355]۔</ref> جس دی پیمائش مدار توں مریخی مہم دے آلات نے دی سی۔ [[19 جون]] 2008ء نوں ناسا نے اعلان کیتا کہ ڈوڈو گولڈی لاکس حصّے وچ روشن مادّے دے پانساں دے حجم دے ڈھیر جس دی روبوٹ دے بازو نے کھودا سی صرف چار دن وچ فضاء وچ اڑ گئے، جس توں اس بات نوں تقویت ملتی اے کہ روشن ڈھیر پانی دی برف سن جو سامنے آنے اُتے تصعیدی عمل توں لنگھے۔ اگرچہ کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) وی موجودہ ماحول وچ تصعیدی عمل وچ گزر سکدی اے پر ایہ ایسا مشاہدہ کیتے جانے توں زیادہ دی شرح توں کردتی۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080620.html "مریخ اُتے پانی دی تصدیق"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701104400/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080620.html |date=2008-07-01 }}۔ Nasa.gov۔ جون 20، 2008ء۔</ref> 31 جولائی 2008ء ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس نے اپنی اترنے دی جگہ اُتے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔ نمونے دے حرارتی چکر دے دوران، کمیت طیف پیما نے پانی دے بخارات دا سراغ اس وقت لایا جدوں نمونے دا درجہ حرارت صفر درجہ سینٹی گریڈ تک جا پہنچا۔ مائع پانی مریخ دی سطح پراس دے موجودہ ماحولیاتی دباؤ تے درجہ حرارت دی وجہ توں وجود نئيں رکھ سکدا، کچھ نچلے علاقاں وچ کچھ ای دیر دے لئی مائع پانی رہ سکدا اے۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/090702-phoenix-soil.html "مریخی خلائی گاڑی اُتے دھول، مٹی دی دریافت"]۔ SPACE.com۔ اخذ کردہ دسمبر 19 ،2010ء۔</ref> پرکلوریٹ، جو اک طاقتور اوکسائیڈ اے اس دی موجودگی دی مٹی وچ تصدیق ہوئی اے۔ کیمیا جدوں پانی دے نال ملدا اے تو پانی دا نقطۂ انجماد نوں کم کر دیتا اے بعینہ اسی طرح جداں کہ نمک نوں سڑکاں اُتے برف نوں پگھلانے دے لئی پایا جاندا اے۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ اُتے کلوریٹ شاید مریکہ اُتے اج وی تھوڑی مقدار وچ مائع پانی نوں بننے دی اجازت دیتا ہوۓگآ تے شاید کھڑی ڈھلواناں اُتے مٹی دے کٹاؤ دی وجہ توں بننے والی قابل مشاہدہ تنگ آبی دراں نوں بنانے وچ مدد دی ہوگی۔ [[تصویر:PIA10741 Possible Ice Below Phoenix.jpg|thumb|right| فینکس خلائی گاڑی کے نیچے سے نظر آنے والے منظر میں پانی کی برف کو خلائی گاڑی کے راکٹ کے پیچھے کی طرف سے دیکھا جا سکتا ہے۔]] جدوں فینکس اترا، تو زمین اُتے زور لگنے دی وجہ توں مٹی بکھری تے برف گاڑی اُتے پگھل گئی۔ ۔<ref>مارٹینز، جی ایم تے رینو، این او (2013ء) [http://link.springer.com/article/10.1007/s11214-012-9956-3/fulltext.html "مریخ اُتے پانی تے نمک:حالیہ شواہد تے ایم ایس ایل اُتے اس دے اثرات"]۔ اسپیس سائنس ریویوز 175 (1-4): 29–51۔doi:[https://dx.doi.org/10.1007/s11214-012-9956-3 10۔1007/s11214-012-9956-3]۔</ref> تصویراں بتاتی نیں کہ ٹکراؤ دی وجہ توں مادّے دی چھینٹاں کھڑی گاڑی اُتے لگ کر چپک گئاں۔ چھینٹاں اسی شرح توں پھیلاں جو پسیجنے توں میل کھاتی نیں تے غائب ہونے توں پہلے گہری ہوئاں (ترقیق دے بعد ٹپکنے توں میل کھاتی نیں ) تے بھر ایسا لگیا جداں کہ اک دوسرے وچ ضم ہو گئی ہوں۔ ایہ مشاہدات، حر حرارتی ثبوتاں دے نال مل کر محققین نوں ایہ عتیہ دیندے نیں کہ ایہ چھینٹے اصل وچ مائع نمکین قطرے سن۔<ref>رینو، نلٹن او ؛ بوز، برینٹ جے ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ؛ کلارک، بینٹن سی ؛ ڈروب، لائن ؛ فشر، ڈیوڈ؛ گویٹز، والٹر؛ ہوڈ، اسٹبی ایف ؛ کیلر، ہورسٹ اوی؛ کوک، جیسپر ایف ؛ کوناویس، سمیول پی ؛ لئیر، کرسٹوفر؛ لیمون، مارک؛ میڈسن، مورٹن بو ؛ مارکیویز، وج سیچ جے ؛ مارشل، جان؛ مکائی، کرسٹوفر؛ مہتا، منیش؛ اسمتھ، مائلز؛ زورزانو، ایم پی ؛ اسمتھ، پیٹر ایچ ؛ سٹوکر، کیرول؛ ینگ، سوزین ایم ایم (2009ء) " فینکس دے اترنے دی جگہ اُتے ممکنہ پانی دے طبیعیاتی تے حرحرارتی شواہد" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 114: E00E03۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE.۔114.0E03R 2009JGR E ۔114۔0E03R]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2009JE003362 10۔1029/2009JE003362]۔</ref> دوسری تحقیق بتاتی اے کہ ایہ چھینٹے "برف دے ٹکڑے" وی ہو سکدے نیں ۔<ref>چانگ، کینتھ (مارچ 16، 2009ء)۔[http://www.nytimes.com/2009/03/17/science/17mars.html "مریخی خلائی گاڑی دی تصویر اُتے موجود چھینٹاں نے گرما گرم بحث چھیڑ دی؟ کیتا اوہ پانی اے؟"]۔ نیو یارک ٹائمز(آن لائن)۔</ref><ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/03/090319232438.htm "نویں تجزیات بتاندے نیں کہ مائع نمکین پانی ممکنہ طور اُتے مریخ اُتے موجود اے"]۔ سائنس ڈیلی۔ مارچ 20، 2009ء۔</ref><ref>[http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=3350 "فلکی حیاتیات ٹاپ ٹین: جمنے دے لئی بوہت زیادہ نمکین"۔] Astrobio.net۔ اخذ کردہ دسمبر 19 ،2010ء۔</ref> 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہو گئی کہ پرکلوریٹ کھڑی نالیاں اُتے باز گرد ڈھلوان خطوط بنانے دے لئی اہم کردار ادا کردا اے۔<ref>ہیچٹ، ایم ایچ ؛ کوناویس، ایس پی ؛ کوئین، آر سی ؛ ویسٹ، ایس جے ؛ ینگ، ایس ایم ایم ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ کیٹلنگ، ڈی سی ؛ کلارک، بی سی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ڈی فلوریس، ایل پی ؛ گوسپوڈینووا، دے ؛ کاپٹ، جے ؛ اسمتھ، پی ایچ (2009ء) " فینکس خلائی گاڑی دے اترنے دی جگہ اُتے مریخی مٹی وچ پرکلوریٹ تے قابل حل کیمیائی عناصر دا سراغ"۔ سائنس 325 (5936): 64–67۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.۔.64H 2009Sci۔۔۔325۔۔۔64H]۔ doi:10۔1126/science۔1172466 (inactive 2015-01-23)۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574385 19574385]۔</ref> جتنا کیمرا دیکھ سکدا سی، اترنے دی جگہ چپٹی سی، پر اس دی وضع قطع 2 تا 3 میٹر دے کثیرالاضلاع ساخت جیسی سی تے ایسی لگن دے نال بتی ہوئی سی جو 20 سینٹی میٹر تا 50 سینٹی میٹر گہری نیں ۔ ایہ ہیئت مٹی وچ موجود برف دے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے سبب پھیلنے تے سکڑنے دی وجہ توں بنی سی۔ خرد بین نے دکھایا کہ کثیر الاضلاع ساختاں دے اوپری حصّے گول و چپٹے ذرّات توں بنے نیں ، شاید کسے قسم دی مٹی اے۔<ref>اسمتھ، پی ایچ ؛ تمپاری، ایل دے ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ باس، ڈی ؛ بلاینی، ڈی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ کارسویل، اے ؛ کیٹلنگ، ڈی سی ؛ کلارک، بی سی ؛ ڈک، ٹی ؛ ڈی جانگ، ای ؛ فشر، ڈی ؛ گویٹز، ڈبلیو؛ گن لوسن، ایچ پی ؛ ہیچٹ، ایم ایچ ؛ ہپکن، وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ہوڈ، ایس ایف ؛ کیلر، ایچ یو؛ کوناویس، ایس پی ؛ لینج، سی ایف ؛ لیمون، ایم ٹی ؛ میڈسن، ایم بی ؛ مارکیویز، ڈبلیو جے ؛ مارشل، جے ؛ مکائی، سی پی ؛ میلن، ایم ٹی ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ موریس، آر وی ؛ و ہور (2009ء) "فینکس دے اترنے دی جگہ اُتے پانی دا سالمہ"۔ " سائنس 325 (5936): 58–61۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.۔.58S 2009Sci۔۔۔325۔۔۔58S]۔doi:10۔1126/science۔1172339 (غیر فعال 2015-01-23)۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574383 19574383]۔</ref> کثیر الاضلاع ساختاں دے وسط وچ سطح دے کچھ انچ نیچے برف موجود اے تے اس دے کناراں دے نال برف گھٹ توں گھٹ 8 انچ گہری اے۔ جدوں برف مریخ دے کرۂ فضائی دا سامنا کردتی اے تو آہستگی دے نال تصعید ہو جاتی اے۔ برف ریشہ دار بادلاں توں گرتے ہوئے مشاہدہ دی جاچکی اے۔ کرۂ فضائی وچ بادل اس سطح اُتے بنے سن جتھے درجہ حرارت لگ بھگ -65 درجے سینٹی گریڈ سی، لہٰذا بادلاں نوں لازمی طور اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) توں بننے دی بجائے پانی دی برف توں بننا ہوۓگآ کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بننے دے لئی درجہ حرارت نوں -120سینٹی گریڈ جتنا ہونا ہوۓگآ۔ مہم دے مشاہدات دے نتیجے وچ ہن گمان ایہ اے کہ پانی دی برف (ژالہ) اس جگہ اُتے اس برس بعد وچ جمع ہوگی۔<ref>وائٹ وے، جے اے ؛ کومگیم، ایل ؛ ڈکنسن، سی ؛ کک، سی ؛ النیکی، ایم ؛ سی بروک، جے ؛ پوپوویچی، وی ؛ ڈک، ٹی جے ؛ ڈے وی، آر ؛ ٹیلر، پی اے ؛ پاتھک، جے ؛ فشر، ڈی ؛ کارسویل، اے آئی ؛ ڈالی، ایم ؛ ہپکن، وی ؛ زینٹ، اے پی ؛ ہیچٹ، ایم ایچ ؛ ووڈ، ایس ای ؛ تمپاری، ایل دے ؛ رینو، این ؛ مورس، جے ای ؛ لیمون، ایم ٹی ؛ ڈائرڈن، ایف ؛ اسمتھ، پی ایچ (2009ء) "مریخی پانی دی برف، بادل اوررسوب سازی"۔ سائنس 325 (5936): 68–70۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.۔.68W 2009Sci۔۔۔325۔۔۔68W]۔doi:10۔1126/science۔1172344 (غیر فعال 2015-01-23)۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19574386 19574386]۔</ref> مہم دے درمیان وچ سب توں زیادہ درجہ حرارت جو مریخی موسم گرما دے دوران وچ درج کیتا گیا اوہ -19.6 سینٹی گریڈ سی جدوں کہ سرد ترین درجہ حرارت -97.7 سینٹی گریڈ سی۔ لہٰذا اس علاقے وچ درجہ حرارت وچ پانی دے نقطۂ انجماد(0 درجے سینٹی گریڈ) توں کہاں نیچے رہیا۔<ref>[http://www.asc-csa.gc.ca/eng/media/news_releases/2009/0702.asp "سی ایس اے – نیوز ریلیز "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705011110/http://www.asc-csa.gc.ca/eng/media/news_releases/2009/0702.asp |date=2011-07-05 }}۔ Asc-csa.gc.ca۔ جولائی 2، 2009ء۔</ref> === مریخی کھوجی جتھے گرد === [[فائل:Opportunity photo of Mars outcrop rock.jpg|thumb|دائیں|سطح سے نکلے ہوئے ابھاروں کی قریب سے تصویر]] [[فائل:Opp layered sol17-B017R1 br.jpg|thumb|بائیں|پتلی چٹانوں کی پرتیں جو ایک دوسرے کے متوازی نہیں ہیں۔]] [[فائل:07-ml-3-soil-mosaic-B019R1 br.jpg|thumb|دائیں|قلمی کچے لوہے کے کروچے (چھوٹی گولیاں)]] [[فائل:nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|بائیں|جزوی پیوستہ کروچہ (چھوٹی گولی)]] مریخی کھوجی جتھے گرد، اسپرٹ تے آپرچونیٹی نے مریخ دے ماضی وچ پانی دے کافی ثبوت حاصل کیتے نیں ۔ اسپرٹ جتھے گرد اک ایسی جگہ اُتے اترا اے جس نوں جھیل دی تہ سمجھیا جادا سی۔ جھیل دی تہ لاوے دے بہاؤ توں ڈھکی ہوئی اے، لہٰذا ابتدا وچ بہنے والے پانی دے ثبوتاں دا سراغ لانا کافی مشکل اے۔ 5 مارچ 2004ء ناسا نے اعلان کیتا کہ اسپرٹ نے پانی دی تریخ توں متعلق ثبوت اک چٹان وچ پائے نیں جس نوں "ہمفرے" دا ناں دتا گیا اے۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20040305a.html "مریخی کھوجی جتھے گردمہم : پریس ریلیز"۔] Marsrovers.jpl.nasa.gov۔ مارچ 5، 2004ء۔</ref> دسمبر [[2007ء]] وچ جدوں اسپرٹ نے الٹا سفر شروع کیتا تو اپنے نال پیچھے اک ناکارہ پہیے نوں وی کھچدا چلا گیا، پہیے نے مٹی دی اوپری تہ نوں کریدا تو سیلیکا توں لبریز سفید فرش دا ٹکڑا نکلا۔ سائنس دان سمجھتے نیں کہ ایہ لازمی طور اُتے دو وچوں اک طریقے توں بنا ہوۓگآ۔<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070521.html "ناسا دے مریخی جتھے گرد اسپرٹنے گیلے ماضی دے حیرت انگیز ثبوت وا کیتے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308054606/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/mer-20070521.html |date=2013-03-08 }} ناسا مئی 21، 2007ء۔</ref> پہلا طریقہ تو ایہ اے کہ گرم پانی دے چشمے دے رسوب اس وقت بنتے نیں جدوں پانی سیلیکا دا اک جگہ حل کردا اے تے دوسری جگہ لے جاندا اے (یعنی کہ چشماں دی صورت وچ)۔ دوسرا طریقہ ایہ اے کہ تیزابی بھاپ چٹاناں وچ موجود شگافاں توں نکل کر انہاں نوں معدنیات توں محروم کر دیتی اے تے پیچھے صرف سیلیکا باقی بچ جاندا اے۔<ref>برٹسٹر، گاں (دسمبر 10، 2007ء) [http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20071210a.html "مریخی جتھے گرد نے مریخ دے ماضی دے بھاپ دے ماحول دے ثبوتاں دی تفتیش دی"۔] پریس ریلیز۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، پاساڈینا، کیلی فورنیا۔</ref> اسپرٹ جتھے گرد نے کولمبیا پہاڑی دے گوسف شہابی گڑھے وچ پانی دے ثبوت پائے نیں ۔ چٹاناں دے کلووس جماعت وچ موسسباور طیف پیما نے گو تھائٹ دا سراغ لایا<ref>کلنگل ہوفر، جی ؛ و ہور (2005ء)۔ قمری سیارہ۔ سائی۔(خلاصہ)۔ XXXVI: 2349۔</ref> جو صرف پانی دی موجودگی وچ ای بنتی اے۔<ref>شروڈر، سی ؛ و ہور (2005ء)۔ جیوفزیکل ریسرچ (خلاصہ) (یورپی جیو سائنسز یونین، جنرل اسسمبلی) 7: 10254۔</ref><ref>موریس، ایس ؛ و ہور " مریخی شہابی گڑھے گوسف اُتے موسبیئرچٹاناں، مٹی و دھول دی معدن شناسی:میداناں وچ کمزور طور اُتے بدلی ہوئی سنگ سیاہ تے کولمبیا پہاڑیاں دے اثر نفوز توں تبدیل شدہ سنگ سیاہ وچوں اسپرٹ دا سفر"۔ جے جیوفز۔ ریز: 111۔</ref><ref>منگ، ڈی ؛ میٹل فیلڈٹ، ڈی ڈبلیو؛ موریس، آر وی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ گلرٹ، آر ؛ ین، اے ؛ کلارک، بی سی ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ فررانڈ، ڈبلیو ایچ ؛ رف، ایس ڈبلیو؛ آر وڈسن، آر ای ؛ کلنگل ہوفر، جی ؛ مک سوین، ایچ وائی؛ روڈیونوف، ڈی ایس ؛ شروڈر، سی ؛ ڈی سوزا، پی اے ؛ وانگ، اے (2006ء) "مریخ دی کولمبیا پہاڑیاں وچ واقع گوسف شہابی گڑھے وچ عمل آب دار دے ارضی کیمیائی تے معدنیاتی اشارے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔111 111: E02S12۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006JGRE.۔111.2S12M 2006JGR E ۔111۔2S12M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005JE002560 10۔1029/2005JE002560]۔</ref> اس دے علاوہ لوہا تکسیدی صورت وچ،<ref>بیل، جے، ایڈیشن (2008ء) "مریخی سطح "۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-521-86698-9۔</ref> کاربونیٹ توں لبریز چٹاناں وی ملی نیں جس دا مطلب ایہ دے سیارے دے علاقے کدی پانی دی میزبانی کر دے سن۔<ref>موریس، آر وی ؛ رف، ایس ڈبلیو؛ گلرٹ، آر ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ آر وڈسن، آر ای ؛ کلارک، بی سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ سیبا، دے ؛ کلنگل ہوفر، جی ؛ شروڈر، سی ؛ فلیسچر، آئی ؛ ین، اے ایس ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو (جون 4، 2010ء) [http://www.sciencedaily.com/releases/2010/06/100603140959.htm "مریخ وچ کمیاب سطح توں نکلی ہوئی چٹاناں مل گئاں"]۔ سائنس (Sciencedaily.com) 329 (5990): 421–424۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Sci.۔.329.۔421M 2010Sci۔۔۔329۔۔421M]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1189667 10۔1126/science۔1189667]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20522738 20522738]۔</ref><ref>موریس، رچرڈ وی ؛ رف، اسٹیون ڈبلیو؛ گلرٹ، رالف؛ منگ، ڈگلس ڈبلیو؛ آر وڈسن، ریمنڈ ای ؛ کلارک، بینٹن سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ سیبا، کرسٹن؛ و ہور (جون 3، 2010ء) " اسپرٹ جتھے گردنے مریخ اُتے کاربونیٹ توں لبریز سطح توں ابھری ہوئی چٹاناں دی شناخت دی"۔ سائنس 329 (5990): 421–424۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010Sci.۔.329.۔421M 2010Sci۔۔۔329۔۔421M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1189667 10۔1126/science۔1189667]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20522738 20522738]۔</ref> آپرچونیٹی جتھے گرد نوں اک ایسی جگہ اُتے بھیجیا گیا جتھے وڈی مقدار وچ مدار توں کچا لوہا دیکھیا گیا سی۔ کچا لوہا اکثر پانی توں بنتا اے۔ جتھے گرد نے حقیقت وچ پرتی چٹاناں تے سنگ مرمر جاں نیل بیری جداں کچے لوہے دے پتھر دیکھے۔ دوسری جگہ اپنے سفر دے دوران وچ آپرچونیٹی نے اینڈیورنس شہابی گڑھے وچ واقع برنس چوٹی وچ موجود ہوائی ٹیلے دے طبقات دی تفتیش دی۔ اس دے آپریٹراں نے نتیجہ اخذ کیتا کہ سطح توں انہاں نکلے ہوئے ابھاراں دی رکھوالی تے جوڑ کر رکھنے نوں اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نے بنایا اے۔ اپنے مسلسل کم کرنے دے برس آپرچونیٹی ہن وی ثبوت بھیج رہیا اے کہ مریخ اُتے موجود ایہ جگہ ماضی وچ مائع پانی توں گیلی رہی ہوگی۔<ref>[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/newsroom/pressreleases/20040302a.html "آپرچونیٹی جتھے گرد نے میریڈیانی پلانم دے گیلے ہونے دے مضبوط شواہد حاصل کرلیے"]۔ اخذ کردہ جولائی 8، 2006ء۔</ref><ref>ہارووڈ، ولیم (جنوری 25، 2013ء)۔ [http://www.spaceflightnow.com/news/n1301/25opportunity/ "آپرچونیٹی جتھے گرد دے مریخ اُتے کم کر دے ہوئے دس برس"۔] اسپیس فلائٹ ناؤ ۔</ref> مریخی کھوجی جتھے گرد نے قدیمی پانی دے ماحول دے وی ثبوت حاصل کیتے نیں جو بوہت زیادہ تیزابی سن۔ حقیقت وچ آپرچونیٹی نے جو چیز زیادہ دریافت دی جاں ثبوت پائے نیں اوہ گندھک دے تیزاب دے نیں جو حیات دے لئی انتہائی اُتے آشوب کیمیا اے۔<ref>بینیزن، دے سی؛ لکلئیر، ڈی اے (2003ء) "جدید و قدیم شدید تیزابی نمک دے ذخائر:مریخی ماحول دی زمینی مماثلت؟"۔ Astrobiology 3 (3): 609–618۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AsBio.۔.3.۔609B 2003AsBio۔۔۔3۔۔609B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1089/153110703322610690 10۔1089/153110703322610690]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14678669 14678669]۔</ref><ref>بینیزن، دے ؛ بووین، B (2006ء) "تیزابی نمک دی جھیل دے نظام نے مریخ دے ماضی دے ماحول دے بارے وچ تے حیات دی تلاش دے بارے وچ اشارے دتے نیں "۔ ایکارس 183 (1): 225–229۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar.۔183.۔225B 2006Icar۔۔183۔۔225B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2006.02.018 10۔1016/j۔icarus۔2006۔02۔018]۔</ref> 17 مارچ 2013ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ آپرچونیٹی نے مٹی دے ذخائر پائے نیں جو عام طور اُتے گیلے ماحول وچ بنتے نیں تے جو معتدل تیزابیت دے قریب نیں ۔ ایہ تلاش مزید ثبوت قدیمی گیلے ماحول دے بارے وچ دیتی اے جو ممکنہ طور اُتے حیات دے لئی ساز گار ہوگی۔ === مریخی پڑتال گر جتھے گرد === [[فائل:Springs in Vernal Crater.jpg|دائیں|thumb|ورنل شہابی گڑھے میں موجود ہائی رائز سے دیکھے جانے والے چشمے۔ ماضی کی حیات کے ثبوت کو تلاش کرنے کے لیے یہ چشموں والی جگہیں کافی اچھی ہیں کیونکہ گرم چشمے حیات کی شکل کے ثبوت لمبے عرصے تک محفوظ رکھ سکتے ہیں۔ محل وقوع اوکسیا پالس چو گوشہ ہے۔]] مریخی پڑتال گر جتھے گرد ہائی رائز آلے نے کئی تصویراں اتاراں جو اس بات دا عتیہ دیندے نیں کہ مریخ دے ماضی وچ پانی توں متعلق کافی شواہد موجود نیں ۔ اک اہم دریافت نے قدیمی گرم چشماں دا ثبوت پایا۔ اگر اس وچ خرد حیاتیات نے اپنا مسکن بنایا ہویا ہوۓگآ تو اس وچ حیاتیاتی نقش پا ضرور موجود ہون گے۔<ref>اوسٹرلو، ایم ایم؛ ہیملٹن، وی ای؛ بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ گلوچ، ٹی ڈی؛ بالڈریج، اے ایم ؛ کرسچنسن، پی آر؛ ٹومابینی، ایل ایل؛ اینڈرسن، ایف ایس (2008ء) "مریخ دے جنوبی اُچے میداناں وچ کلورائڈ اُتے مشتمل مادّے"۔ سائنس 319 (5870): 1651–1654۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2008Sci.۔.319.1651O 2008Sci۔۔۔319۔1651O]۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1150690 10۔1126/science۔1150690]۔ PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18356522 18356522]۔</ref> 2010ء وچ اک تحقیق شایع ہوئی جس نے قوی ثبوت جاری رہنے والے رسوب ساز عمل دے ویلس مرینیر دے قریب دے علاقاں وچ فراہم کیتے۔ اوتھے اُتے موجود معدنیات دی اقسام پانی توں نسبت رکھتی نیں ۔ مزید براں چھوٹی شاخ دار نہراں دی زیادہ تعداد کافی وڈے پیمانے اُتے ہونے والے رسوبی عمل دا عتیہ دیتی اے۔ مریخ پرکئی جگہاں اُتے پائی جانے والی چٹاناں اکثر بطور پرتاں دے پائی جاتی نیں جن نوں پرت مطبق طبقہ کہندے نیں ۔<ref>گروٹزنگر، جے ؛ ملی کن، آر، ایڈیشن۔ (2012ء) "مریخ دے رسوب دی ارضیات"۔ ایس ای پی ایم ۔</ref> پرتاں کئی طریقاں توں بنتی نیں جس وچ آتش فشاناں، ہواؤں تے پانی دے ذرائع شامل نیں ۔<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/?PSP_008437_1750 "ہائی رائز دے اعلیٰ معیار دے سائنسی تصاویری تجربات "] یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> مریخ اُتے ہلکے رنگ دی چٹاناں آبیدہ معدنیات جداں کہ گندھک دا نمک تے مٹی توں نسبت رکھتی نیں ۔<ref>[http://themis.asu.edu/features/nilosyrtis "ہدف بنایا گیا علاقہ: نیلو سرٹس؟ مریخی مہم مشن ٹی ایچ ای ایم آئی ایس"۔] Themis.asu.edu۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> [[فائل:Asimov Layers Close-up.JPG|thumb|ایسی موف شہابی گڑھے کے مغربی ڈھلوان پر موجود پرتیں۔ محل وقوع نواچس چو گوشہ ہے۔]] مدار گرد نے سائنس داناں نوں اس بات نوں تعین کرنے وچ مدد دی کہ مریخ دی سطح موٹی ہموار غلاف توں ڈھکی ہوئی اے جس نوں برف تے گرد دا آمیزہ سمجھیا جاندا اے۔<ref>میلن، ایم ٹی ؛ جیکوسکی، بی ایم ؛ پستاکو، ایس ای (1997ء) [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/97JE01346/ "مریخ اُتے استوائی سطحی برف دی استقامت"۔] جے جیوفز۔ ریز۔ (onlinelibrary.wiley.com)۔ 102(E8): 19357–19369۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JGR.۔.10219357M 1997JGR ۔۔10219357M]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1029/97JE01346 10۔1029/97JE01346]۔</ref><ref>آرف اسٹورم، جان ڈی (2012ء) [http://www.lpi.usra.edu/meetings/climatology2012/pdf/8001.pdf "مریخ اُتے استوائی برف دی چادراں دا مفروضاتی نمونہ"] جے "(پی ڈی ایف)۔ ارضیاتی سیاراں دا مماثل موسمیات۔ قمری و سیاروی انسٹی ٹیوٹ۔</ref> اتھلی زیر زمین دے نیچے برف دے غلاف نوں اکثر و بیشتر تبدیل ہونے والے موسم دی وجہ سمجھیا جاندا اے۔ مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی پانی دی برف دی تقسیم اُتے قطبی علاقاں توں لے کر نیچے ٹیکساس جتنے عرض البلد تک زبردست طریقے توں اثر انداز ہوسکتی اے۔ کچھ مخصوص ماحولیاتی تبدیلیاں دے دوران وچ پانی دے بخارات قطبی برف نوں چھڈ دیندے نیں تے کرۂ فضائی وچ داخل ہوجاندے نیں۔ پانی زمین اُتے کم عرض البلد پراس وقت واپس چلا جاندا اے جدوں برف دے ذخائر دھول دے نال نرمی توں ملتے نیں ۔ مریخ دا کرۂ فضائی باریک ذرّات دی کافی مقدار رکھتا اے۔ جدوں پانی دے بخارات ذرّات اُتے تکثیف ہُندے نیں تو اوہ پانی دے اضافی وزن توں نیچے گر جاندے نیں ۔ جدوں غلاف دے اوپری تہ اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاتی اے، تو اوہ اپنے پیچھے دھول نوں چھڈ دیتی اے جو بقیہ برف دے لئی حاجز دا کم دیتی اے۔ [[2008ء]] وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے اتھلے [[ریڈار]] توں دی جانے والی تحقیق نے قوی ثبوت گوشہ دار دھول تہ بند دے بارے وچ ہیلس پلانیشیا وچ دتے تے وسطی شمالی نصف عرض البلد وچ برفیلے تودے نیں جو چٹان دی پتلی تہ توں ڈھکے ہوئے نیں ۔ اس دے ریڈار نے انہاں گوشہ دار دھول تہ بنداں دے اُتے تے نیچے توں انعکاس دا کافی قوی سراغ لایا، مطلب ایہ کہ خالص پانی دی برف نے زیادہ تر حصّے نوں بنایا اے۔ گوشہ دار دھول تہ بنداں وچ پانی دی برف دی دریافت ظاہر کردتی اے کہ پانی نچلے عرض البلد دی سطح اُتے وی پایا جاندا اے۔ [[ستمبر]] [[2009ء]] وچ شایع ہونے والی تحقیق بتاتی اے کہ مریخ اُتے موجود کچھ نویں شہابی گڑھے خالص پانی دی برف نوں دکھاندے نیں۔<ref>برنی، شینی برگر؛ ڈنڈاس، کولن ایم ؛ کینیڈی، میگن آر ؛ میلن، مائیکل ٹی ؛ مک ایون، الفریڈ ایس ؛ کل، سیلبی سی ؛ ڈابر، انگرڈ جے ؛ شینی، ڈیوڈ ای ؛ سیلوس، کیمبرلی ڈی ؛ مرچی، اسکاٹ ایل ؛ کینٹر، بروس اے ؛ آر وڈسن، ریمنڈ ای ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس ؛ روفر، اینڈریس؛ تھامس، نیکولس؛ ہریسن، تانیہ این ؛ پوشی اولوا، للیا وی ؛ سیلوس، فرینک پی (2009ء) "نویں تصادماں توں بنے شہابی گڑھاں وچ وسطی عرض البلد وچ موجود سطحی برف دی تقسیم"۔ سائنس 325(5948): 1674–1676۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci.۔.325.1674B 2009Sci۔۔۔325۔1674B]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1175307 10۔1126/science۔1175307]۔PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19779195 19779195]۔</ref> کچھ وقت دے بعد برف غائب ہوجاتی اے تے بخارات بن کر کرۂ فضائی وچ چلی جاتی اے۔ برف صرف چند فٹ گہری اے۔ برف دی تصدیق مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے بھنچے ہوئے تصویری طیف پیما (کرزم) توں ہوئی سی۔<ref>[http://www.space.com/scienceastronomy/090924-mars-crater-ice.html "مریخی شہابی گڑھاں وچ موجود پانی دی برف ہوئی بے نقاب"۔] SPACE.com اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔</ref> === کیوریوسٹی جتھے گرد === [[فائل:PIA16156-Mars Curiosity Rover-Water-AncientStreambed.jpg|thumb|بائیں|ہوتاہ سطحی چٹان – ایک قدیمی بہاؤ کا فرش جس کو کیوریوسٹی جہاں گرد کی ٹیم نے دریافت کیا (14 ستمبر 2012ء) (قریب سے سہ جہتی نسخہ)]] [[فائل:PIA16189 fig1-Curiosity Rover-Rock Outcrops-Mars and Earth.jpg|thumb|مریخ پر سطحی چٹان – میدانی سیلابی بہاؤ کی گاد کا ڈھیر – جو اس بات کی طرف اشارہ کرتا ہے کہ پانی بہاؤ کے ساتھ شدت سے بہتا ہوگا۔]] اپنے جاری رہنے والے منصوباں دے دوران وچ ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے واضح دریائی عمل توں بننے والی گاد نوں دریافت کیتا۔ اس قسم دے سطح توں اُتے دے ابھاراں وچ موجود گول پتھراں دے خصائص سابقہ زبردست دریائی بہاؤ دے بارے وچ بتاندے نیں ایہ بہاؤ ٹخنے تے کمر دی اونچائی دے درمیان وچ گہرے سن۔ ایہ چٹاناں الوویل فین نظام دے نیچے شہابی گڑھے توں اترتے ہوئے پائی گئی نیں جن نوں پہلے مدار توں شناخت کیتا گیا سی۔ 2012ء وچ [[اکتوبر]] دے مہینے وچ کیوریوسٹی نے مریخی مٹی دا پہلا ایکس رے انکسار تجزیہ کیتا۔ نتیجے توں کئی معدنیات بشمول فلسپار، پائیروکسین تے زبرجد دی موجودگی دا معلوم ہویا تے ایہ پتا لگیا کہ نمونے دی مریخی مٹی اسی طرح دی سی جداں کہ موسمی اثر توں بننے والی ہوائی آتش فشاں دی سنگ سیاہ دی مٹی۔ جس نمونے دا استعمال کیتا گیا سی اوہ سیاروی دھول دے طوفان توں تقسیم ہوئی تے مقامی باریک دھول سی۔ ہن تک کیوریوسٹی نے جن مادّوں دا تجزیہ کیتا اے انہاں دے نتیجے گیل شہابی گڑھے دے ذخیرے دے ابتدائی تصور توں اساں آہنگ نیں جس وچ انہاں نوں گیلی توں خشک ماحول دے دوران وچ درج کیتا گیا سی۔<ref>براؤن، ڈیوائینی (اکتوبر 30، 2012ء)۔ [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html "ناسا جتھے گرد دی مٹی اُتے پہلی تحقیق نے مریخی معدنیات دے نقش پا نوں تلاش کرنے وچ مدد دی"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603091908/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html |date=2016-06-03 }}۔ ناسا۔</ref> [[دسمبر]] [[2012ء]] وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ کیوریوسٹی نے اپنا پہلا مفصل مٹی دا تجزیہ کیتا اے جس وچ پانی دے سالمات، [[گندھک]] تے [[کلورین]] دی موجودگی مریخی مٹی وچ ملی اے۔<ref>براؤن، ڈیوائینی ؛ ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل (دسمبر 3، 2012ء)۔ [http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 "ناساکے مریخی جتھے گرد نے پہلی مرتبہ پوری طرح مریخی مٹی دے نموناں دا تجزیہ کیتا "۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823211438/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |date=2016-08-23 }} ناسا۔</ref><ref>چانگ، کین (دسمبر 3، 2012ء)۔ [http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed "مریخی جتھے گرد دی دریافت منکشف"۔] نیو یارک ٹائمز۔</ref> مارچ 2013ء وچ ناسا نے آبیدہ معدنیات جداں کہ آبیدہ [[کیلشیئم]] دے ثبوت دی اطلاع کافی چٹانی نموناں وچ دی جس وچ ٹنٹینا چٹان تے سٹون انلئیر چٹان دے ٹوٹے ہوئے ٹکڑے جدونکہ جداں کہ وینس تے نوڈلیس دی دوسری چٹاناں جداں کہ نور چٹان تے ورنیکی چٹان وی شامل تھاں۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (مارچ 18، 2013ء)۔ [http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 "کیوریوسٹی مریخی جتھے گرد نے پانی دی موجودگی دے واقعات دیکھے"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219002610/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1446 |date=2016-12-19 }}۔ ناسا۔</ref><ref>رینکن، پال (مارچ 19، 2013ء)۔ [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279 "کیوریوسٹی نے چٹاناں نوں توڑ کر حیرت انگیز سفید اندرون نوں منکشف کیتا"۔] بی بی سی</ref><ref>اسٹاف (مارچ 20، 2013ء) [http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover "سرخ سیارے نے سفید چٹان حوالے دی تے سائنس دان انگشت بدنداں رہ گئے"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover |date=2013-03-23 }}۔ ایم ایس این۔</ref> جتھے گرد دے ڈین آلے نوں استعمال کر دے ہوئے تجزیہ توں 2 فٹ نیچے تک دی گہرائی وچ زیر زمین سطح دے نیچے موجود پانی دے ثبوت جس وچ پانی دی مقدار 4 فیصد تک دی سی، جتھے گرد دے براڈبری اترنے دی جگہ توں گلینلج میدان وچ واقع یلونائف ساحل دے علاقے وچ واپس جاندے ہوئے ملے نیں ۔ [[26 ستمبر]] 2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے مطلع کیتا کہ مریخ دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے کثیر کیمیائی طور اُتے بندھے ہوئے پانی (1.5 توں 3 فیصد تک) دا سراغ گیل شہابی گڑھے وچ واقع ایولس پالس دے راکنیسٹ علاقے توں حاصل کردہ مٹی دے نموناں وچ لایا اے۔<ref>لیبرمین، جوش (ستمبر 26، 2013ء)۔ [http://www.isciencetimes.com/articles/6131/20130926/mars-water-soil-nasa-curiosity-rover-martian.htm " مریخی پانی مل گیا:کیوریوسٹی جتھے گردنے مریخی مٹی وچ موجود آسانی توں قابل رسائی وافر مقدار نوں ظاہر کیتا"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623005252/http://www.isciencetimes.com/articles/6131/20130926/mars-water-soil-nasa-curiosity-rover-martian.htm |date=2017-06-23 }} آئی سائنس ٹائمز۔</ref><ref>لیشن، ایل اے ؛ و ہور (ستمبر 27، 2013ء) [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1238937 " کیوریوسٹی جتھے گرد توں کیتے گئے مریخی سفوف دے طیران پزیر، اساں جا تے نامیاتی تجزیات "۔] سائنس 341 (6153): 1238937۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1238937 10۔1126/science۔1238937]۔</ref><ref>گروٹزنگر، جان (ستمبر 26، 2013ء) [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1475.full "خصوصی مسئلہ دا تعارف:مریخی جتھے گرد کیوریوسٹی توں کیتے گئے سطح دے مادّے دا تجزیہ"۔] سائنس 341 (6153): 1475۔Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Sci.۔.341.1475G 2013Sci۔۔۔341۔1475G]۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1244258 10۔1126/science۔1244258]۔</ref><ref>نیل -جونز، نینسی؛ زبرٹسکی، الزبتھ؛ ویبسٹر، گاں؛ مارشلے، میری (ستمبر 26، 2013ء)۔ [http://www.nasa.gov/content/goddard/curiositys-sam-instrument-finds-water-and-more-in-surface-sample/ "کیوریوسٹی دے ایس اے ایم آلے نے سطحی مٹی دے نمونے وچ پانی و ہور چیزاں نوں پایا"۔] ناسا۔</ref><ref>ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (ستمبر 26، 2013ء)۔ [http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130926.html " کیوریوسٹی دے اترنے دی جگہ اُتے متنوع قسم دی سائنس حاصل ہوئی"۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502194152/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20130926.html |date=2019-05-02 }} ناسا۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (اکتوبر 1، 2013ء)۔[http://www.nytimes.com/2013/10/01/science/space/hitting-pay-dirt-on-mars.html "مریخ اُتے ٹکر توں حاصل ہونے والی مٹی نے ادائیگی کردتی"۔] نیو یارک ٹائمز۔</ref> مزید براں ناسا نے دو اہم مٹی دی اقسام نوں دیکھیا۔ اک باریک دانے دار مافک قسم دی جدونکہ دوسری مقامی وڈے دانے دی فیلسک قسم دی اے۔<ref>میسلن، پی -وائی؛ و ہور (ستمبر 26، 2013ء) [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1238670.abstract "کیم کیم توں مشاہدہ کیتے گئے مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ مٹی دا تنوع تے آبیدگی"۔] سائنس 341 (6153): 1238670۔doi:10۔1126/science۔1238670۔</ref> مافک قسم مریخی مٹی دی دوسری مٹی تے مریخی دھول جیسی اے جوآبیدہ مٹی دے بے شکلی مرحلے توں تعلق رکھتی اے۔ پرکلورائٹ جس دی موجودگی حیات توں متعلق نامیاتی مادّوں دی موجودگی دا سراغ مشکل لگیا دیتی اے اس دا وی کیوریوسٹی جتھے گرد دے اترنے دی جگہ اُتے پایا گیا اے (تے اس نوں پہلے وی مزید فینکس خلائی گاڑی دے قطبی اترنے دی جگہ اُتے دیکھیا گیا اے) جس توں ایسا لگتا اے کہ ایہ "نمکیات سیاروی طور اُتے پھیلے ہوئے نیں "۔ ناسا نے ایہ وی اطلاع دی اے کہ جاک ایم چٹان جس دا سامنا کیوریوسٹی نے گلنیج ول جاندے ہوئے کیدا سی اک موگیرائٹ (سنگ سیاہ دی اک قسم) سی تے میدانی چٹاناں توں بوہت ملدا اے۔<ref>اسٹولپر، ای ایم ؛ بیکر، ایم بی ؛ نیو کومب، ایم ای ؛ شمڈت، ایم ای ؛ ٹریمین، اے ایچ ؛ کزن، اے ؛ ڈیار، ایم ڈی؛ فسک، ایم آر ؛ گلرٹ، آر ؛ کنگ، پی ایل ؛ لیشن، ایل ؛ موریس، ایس ؛ مک لینن، ایس ایم ؛ مینٹی، ایم ای ؛ پریٹ، جی؛ رولینڈ، ایس؛ سوٹر، وی؛ وائن، آر سی؛ ایم ایس ایل سائنس ٹیم (2013ء)۔ [http://www.sciencemag.org/content/341/6153/1239463 " جیک ایم دی پیٹرو کیمیا :اک مریخی موگیرائٹ"۔] سائنس (AAAS) 341(6153): 1239463۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1239463 10۔1126/science۔1239463]۔ اخذ کردہ ستمبر 28، 2013ء۔</ref> [[9 دسمبر]] [[2013ء]] وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ سیارہ مریخ وچ ماضی وچ تازہ پانی دی جھیل سی (جو خرد حیات دے لئی قابل رہائش ماحول رکھ سکدی سی)۔ ایہ ثبوت کیوریوسٹی جتھے گرد توں کیتے گئے گیل شہابی گڑھے وچ موجود ماؤنٹ شارپ دے قریب ایولس پالس دے میدان دی تحقیق توں حاصل ہوئے۔ [[16 دسمبر]] [[2014ء]] وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ اس نوں اک ایسا سراغ ملیا اے جس وچ سیارے مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود میتھین وچ غیر معمولی اضافہ تے فیر کمی ہوئی اے؛ مزید براں نامیاتی کیمیائی مادّوں دا سراغ وی کیوریوسٹی جتھے گرد توں چٹان وچ سوراخ کرنے توں حاصل ہونے والے سفوف وچ ملے نیں ۔ اس دے علاوہ ڈیوٹیریم دی ہائیڈروجن توں نسبت دی تحقیق وی ایہ بتاتی اے کہ مریخ دے گیل شہابی گڑھے وچ پانی دا زیادہ حصّہ قدیمی دور دے دوران وچ شہابی گڑھے وچ جھیل دی تہ بننے توں پہلے ای برباد ہو گیا، اس دے بعد پانی دی وڈی مقدار نے ضائع ہونا جاری رکھیا۔<ref>ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل ؛ براؤن، ڈیوائینی (دسمبر 16، 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 "ناسا جتھے گرد نے مریخ اُتے عامل تے قدیم نامیاتی کیمیائی عناصر پائے"۔] ناسا۔ اخذ کردہ دسمبر 16 ،2014ء۔</ref><ref>چانگ، کینتھ (دسمبر 16، 2014ء)۔ [http://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html "اک عظیم لمحہ: جتھے گردنے ایسے سراغ پائے نیں جو حیات دے بارے وچ اشارے دیندے نیں "۔] نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔</ref><ref>مہافی، پی آر ؛ و ہور (دسمبر 16، 2014ء) [http://www.sciencemag.org/content/early/2014/12/15/science.1260291 "مریخی ماحول: مریخ اُتے ہیس پیرین مٹی وچ موجود معدنیات اُتے ماحولیاتی ارتقا دے نقوش"۔] سائنس 347(6220): 412–414۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1260291 10۔1126/science۔1260291]۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔</ref> [[13 اپریل]] 2015ء وچ نیچر نے نمی تے سطح دے درجہ حرارت دے بارے کیوریوسٹی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی روشنی وچ اک تجزیہ شایع کیتا، جس وچ مائع نمکین پانی دے سالماں دے ثبوت نوں رات وچ [[مریخ]] دے زیر زمین سطح دے اوپری 5 سینٹی میٹر وچ دسیا۔ پانی دی سرگرمی تے درجہ حرارت انہاں شرطاں توں کہاں کم رہیا اے جو چٹانی خرد حیاتیات دے نظام استحالہ دے لئی ضروری ہُندا اے۔<ref>مارٹن ٹورس، ایف جویر؛ زورزانو، ماریا پاز؛ویلنٹائن سیرانو، پٹریشیا؛ ہری، ایری ماٹی؛ جینزر، ماریا (اپریل 13، 2015ء)۔[http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2412.html "مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ چلتے ہوئے مائع پانی تے پانی دی سرگرمی"۔] نیچر جیو سائنس 8: 357–361۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1038/ngeo2412 10۔1038/ngeo2412]۔ اخذ کردہ اپریل 14 ،2015ء۔</ref><ref>رینکن، پال (اپریل 13، 2015ء)۔[http://www.bbc.com/news/science-environment-32287609 "مریخ اُتے مائع پانی دے شواہد پائے گئے"۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ اپریل 15، 2015ء۔</ref> [[8 اکتوبر]] 2015ء نوں ناسا نے تصدیق دی کہ جھیلاں تے بہتی ہوئی تیاں گیل شہابی گڑھے وچ اج توں لگ بھگ 3 ارب 30 کروڑ توں لے کر 3 ارب 80 کروڑ برساں دے درمیان وچ وجود رکھتی تھاں تے انہاں نے ماؤنٹ شارپ دی نچلی تہاں نوں رسوبی گاد بھیج کر بنایا اے۔<ref>کیلون، وہائٹنی (اکتوبر 8، 2015ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4734 "ناسا دی کیوریوسٹی جتھے گرد ٹیم نے مریخ اُتے قدیمی جھیلاں دی تصدیق دی"۔] ناسا۔ اخذ کردہ اکتوبر 9، 2015ء۔</ref><ref>گروٹزنگر، جے پی؛ و ہور (اکتوبر 9، 2015ء) [http://www.sciencemag.org/content/350/6257/aac7575 " مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ موجود جھیل دی تحویل، کھدائی تے قدیم ماحول شناسی"۔] سائنس (journal) 350 (6257)۔doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.aac7575 10۔1126/science۔aac7575]۔ اخذ کردہ اکتوبر 9، 2015ء۔</ref> == مورتاں == === دریائی وادیاں تے مخرج نہراں === <gallery> File:Kasei Valles topolabled.JPG|شمالی کیسی ویلس کے قریب کے علاقے کیسی ویلس، بہرام ویلس، ودرا ویلس، مومی ویلس اور ماجا ویلس کے درمیان میں تعلق کو بتاتے ہیں۔ محل وقوع لونا پالس چو گوشہ ہے۔ File:Branched Channels from Viking.jpg|تھومیشیا چو گوشے میں شاخ دار نہریں File:Dissected Channels, as seen by Viking.jpg|مدار سے وائکنگ سے دیکھی گئی شاخ دار نہریں اس بات کا قوی ثبوت دیتی ہیں کہ مریخ کے ماضی میں بارش ہوتی تھی۔ محل و وقوع مارگراٹیفر سائی نس چو گوشہ ہے۔ File:Semeykin Crater Drainage.jpg|سیمیکن شہابی گڑھے میں پیچیدہ نالیوں کا نظام۔ محل وقوع اسیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔ File:Ius Channels.jpg|لوس گھاٹی کے کناروں کے قریب نہریں۔ ان کے نمونے اور تعداد پانی کے ماخذ کے بارے میں رسوبی عمل کے بارے میں اشارے دیتے ہیں۔ محل وقوع کوپریٹس چو گوشہ ہے۔ File:Ravi Vallis.jpg|راوی ویلس ممکنہ طور پر اس وقت بنی ہو گی جب تباہ کن سیلاب زمین سے نکلتے ہوں گے۔ محل وقوع مارگریٹیفر سائی نس چو گوشہ ہے۔ File:Viking Teardrop Islands.jpg|وائکنگ مدار گرد سے دیکھا جانے والا آنسو کی شکل کا جزیرہ جو ماجا ویلس سے آنے والے سیلابی پانی کی وجہ سے بنا ہے۔ محل وقوع اوکسیا پالس چو گوشہ ہے۔ File:Phoenix horizon view.jpg|مریخ کے شمالی قطب کے قریب چپٹے میدان کثیر الاضلاع نمونے دکھاتے ہوئے۔ File:Patternedground.JPG|مریخ کے 45 درجے شمال میں نمونے دار میدان۔ File:Rootless Cones.jpg|مریخ پر یہ حلقے شاید بھاپ سے پیدا ہونے والی پرت کی حرکت کی وجہ سے بنے ہوں گے۔ یہ بھاپ تب پیدا ہوئی ہوگی جب لاوا پانی کی برف سے متعامل ہوا ہوگا۔ </gallery> === نالیاں === <gallery> File:Crater wall inside Mariner Crater.JPG|مرینیر شہابی گڑھے کے اندر شہابی گڑھے کی دیوار میں نالیوں کی ایک بڑی جماعت File:Kaiser Gullies.JPG|کیسر شہابی گڑھے کی ایک دیوار میں نالیاں۔ نالیاں عام طور پر شہابی گڑھے کی ایک دیوار میں پائی جاتی ہیں۔ محل وقوع نواچس چو گوشہ ہے۔ File:ESP 020012gulliescropped.jpg|نیوٹن شہابی گڑھے کے قریب نالیاں۔ محل وقوع فیتھونٹس چو گوشہ ہے۔ File:Gullies near Newton Crater.jpg|نیوٹن شہابی گڑھے کے قریب نالیاں۔ File:Evidence for Recent Liquid Water on Mars - GPN-2000-001432.jpg|گورگونم کیوس کے قریب نالیاں۔ File:Evidence for Recent Liquid Water on Mars (9464668405).jpg|نواچس میدان کے قریب نالیاں۔ </gallery> === برفیلے تودے === <gallery> Image:Evidence of [[Glaciers]] in Fretted terrain.JPG|The arrow in the left picture points to a possible valley carved by a glacier. The image on the right shows the valley greatly enlarged in a Mars Global Surveyor image. File:Wide view of glacier showing image field.JPG|وادی کے نیچے حرکت کرتا ہوا برفانی تودہ جو بعد میں میدان میں پھیل گیا۔ محل وقوع اسلیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔ File:ESP 020319flowsclose-up.jpg|یہ برفیلے تودے کا بچا ہوا ثلجی ملبہ ہے۔ حجم کے لحاظ سے ڈبہ فٹ بال کے میدان کے حجم کے برابر ہے۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔ File:Lobate feature with hiwish.JPG|ریڈار سے کی جانے والی تحقیق بتاتی ہے کہ برفیلے تودے زیادہ تر خالص پانی کی برف سے بنے ہیں۔ یہ دائیں جانب حرکت کر رہا ہے۔ محل وقوع اسلیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔ File:Tongue Glacier.JPG|زبان کی شکل کا برفیلا تودہ۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔ </gallery> === سطح اُتے موجود برف === <gallery> File:Ice exposed by impact.jpg|سفید حصّہ پانی کی برف ہے جو ٹکر کے نتیجے میں نکل آئی ہے۔ محل وقوع سیبرینیہ چو گوشہ ہے۔ </gallery> === قدیمی جھیلاں === <gallery> Image:PIA19080-MarsRoverCuriosity-AncientGaleLake-Simulated-20141208.jpg| مریخ کے گیل شہابی گڑھے کو قدیمی جھیلوں نے بھر دیا ہو گا (نقل کردہ منظر) File:PIA17596-MarsCuriosityRover-AncientLake-20131209.jpg|گیل شہابی گڑھے میں واقع ایلوس پالس پر قدیمی جھیل - ممکنہ حجم (9 دسمبر 2013ء) </gallery> == ہور ویکھو == {{آغاز کالم|}} * [[مریخ دا کرۂ فضائی#پانی]] * [[مریخ دی آب و ہوا]] * [[مریخ دی آباد کاری]] * [[نظام شمسی دے چٹانی سیاریاں اُتے پانی]] * [[خلائی مخلوق|ماورائےارض حیات]] * [[ماورائے ارض مائع پانی]] {{قطع کالم|}} * [[مریخ اُتے برف دے تودے]] * [[مریخ اُتے زیر زمین پانی]] * [[جیزیرو شہابی گڑھا]] * [[مریخ اُتے جھیلاں]] * [[مریخ اُتے حیات]] {{قطع کالم|}} * [[مریخ تے مائیات]] * [[مریخ اُتے موجود چٹاناں دی لسٹ]] * [[گوشہ دار دھول تہ بند]] * [[خول نما مقامی جغرافیہ]] * [[عزوبی لینڈن موراوا]] * [[ویلس]] {{قطع کالم|}} * [[مریخ اُتے موجود چوگوشیاں دی لسٹ]] * [[مریخ اُتے سوتےآں توں نکلنے والا پانی]] * [[مریخی ایکسپرس تے سائنسی دریافتاں تے اہم واقعے]] * [[مریخی سیاروی مساحت کنندہ تے مریخ اُتے پانی دی برف دی دریافت]] * [[مریخی تفتیش کار جہاں گرد مہم توں حاصل ہونے والی سائنسی اطلاعات]] * [[پانی دے بخارات تے ماورائے ارض پانی دے بخارات]] {{اختتام کالم|}} == حوالے == {{حوالے|2}} == فہرست نگاری == * بوائیس، جوزف، ایم (2008ء)۔ اسمتھ سونیین دی مریخ دی کتاب ؛ کونیکی اینڈ کونیکی:اولڈ سیبروک، سی ٹی، آئی ایس بی این 978-1-58834-074-0 * کار، مائیکل، ایچ(1996ء)۔ مریخ اُتے پانی ؛ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-19-509938-9۔ * کار، مائیکل، ایچ (2006ء) مریخ دی سطح ؛ کیمبرج یونیورسٹی پریس: کیمبرج، یو دے، آئی ایس بی این 978-0-521-87201-0۔ * ہارٹمین، ولیم، دے (2003ء) مریخ دے مسافر دی رہنما: سرخ سیارے دی پرسرار زمین۔ ؛ ورک مین: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-7611-2606-6۔ * ہینلن، مائیکل(2004ء) حقیقی مریخ :اسپرٹ، آپرچونیٹی،مریخی ایکسپریس تے سرخ سیارے نوں کھوجنے دی جستجو ؛ کانسٹیبل: لندن، آئی ایس بی این 1-84119-637-1۔ * کارجیل، جیفری، ایس(2004ء) مریخ: اک گرم و مرطوب سیارہ۔ ؛ اسپرنگر پرایکسس : لندن، آئی ایس بی این 1-85233-568-8۔ * مورٹن، اولیور (2003ء) مریخ دی نقشہ سازی: سائنس، تخیل تے جتھے دی پیدائش؛ پیکاڈور: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-312-42261-X۔ * شیہان، ولیم(1996ء) سیارہ مریخ: مشاہدات و دریافتاں دی تریخ۔ ؛ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس: ٹکسن، اے زی، آئی ایس بی این 0-8165-1640-5۔ * وائکنگ جتھے گرد دی تصویر لینے والی ٹیم(1980ء)۔ وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے، سی آر۔ اسپٹزر،ایڈیشن۔؛ ناسا ایس پی-441: واشنگٹن ڈی سی == باہرلےجوڑ == * [http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2012/27sep_streambed/ ناسا - کیوریوسٹی جتھے گرد نے قدیمی جھیل دی تہاں دے شواہد پائے۔ ستمبر 2012ء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101214809/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2012/27sep_streambed/ |date=2019-11-01 }} * [http://marsoweb.nas.nasa.gov/HiRISE/hirise_images/ تصویراں - مریخ اُتے پانی دا نشان (ہائی رائز)] * [http://www.youtube.com/watch?v=HQKnDdB36zY ویڈیو (02:01) - مریخ اُتے مائع بہتا ہویا پانی دریافت ہویا - اگست 2011ء۔] * [http://www.youtube.com/watch?v=Jr1Xu2i-Uc0 ویڈیو (04:32) - شواہد: مریخ اُتے پانی شدید طریقے توں بہا - ستمبر 2012ء۔] * [https://www.youtube.com/watch?v=WH8kHncLZwM ویڈیو (03:56) - مریخ دے قدیم سمندر دی پیمائش - مارچ 2015ء۔] [[گٹھ:مریخ اُتے پانی]] [[گٹھ:خارج ارضی پانی]] [[گٹھ:مریخ]] qvt0baw50lz72qltb8pfod17b76cqg7 0 68699 711728 711000 2026-09-23T22:50:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711728 wikitext text/x-wiki [[تصویر:KHALSA.JPG|thumb| کھنڈا مان دا پرتیک اے ]] '''سکھ''' ({{lang-en|Sikh}} ''سیخ''، ایہہ شبد اس طرحاں وی لکھیا جاندا: '''سکھ''') اس انسان نوں آکھدے ہن جو [[سکھ مت ]]، 15ویں صدی وچ [[دکھنی ایشیا]] دے [[پنجاب خطہ]] وکھے آغاز ہوئے اک ربّ نوں منن والے [[دھرم]] اتے [[قوم|قومی]] فلسفے وچ یقین رکھدا۔ سکھ شبد [[سنسکرت]] دے شبد شی (سشیا: طالب علم) جاں شک (سکھشا: سکھیا) دا بدلیا روپ اے۔ == [[سکھ]] دھرم دے تریخی اہم لوک== {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !تصویر !آرٹیکل !جانکاری !صنف !کم !شہریت |- | | ''[[:d:Q24737|جگجیت سنگھ]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009.jpg|center|128px]] | [[منموہن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q188094|ماہر معاشیات]]''<br/>[[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q806798|Q806798]]''<br/>''[[:d:Q212238|سول سروس]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]] | [[گرو نانک]] | سکھاں دا پہلا گرو تے صوفی شاعر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Jagjit Singh (Ghazal Maestro).jpg|center|128px]] | [[جگجیت سنگھ]] | غزل گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سنگیت رچیتا]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ادھمی]]<br/>''[[:d:Q753110|کیت کار]]''<br/>[[سنگیت کار]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] | [[ہرگوبند کھرانا]] | بھارتی امریکی سائنسدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q3126128|Q3126128]]''<br/>[[پروفیسر]]<br/>''[[:d:Q864503|Q864503]]''<br/>[[کیمیائی سائنسدان]] | [[برطانوی سلطنت]]<br/>[[امریکہ]] |- | [[تصویر:AkshayKumar.jpg|center|128px]] | [[اکشے کمار]] | بھارتی فلمی اداکار تے پروڈیؤسر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم پروڈیؤسر]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Milkha Singh.jpg|center|128px]] | [[ملکھا سنگھ]] | بھارتی فیلڈ ایتھلیٹ | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11513337|Q11513337]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Navjot Singh Sidhu.jpg|center|128px]] | [[نوجوت سنگھ سدھو]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q12299841|Q12299841]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:RanjitSingh by ManuSaluja.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:Duleep Singh, Last Maharaja of Punjab.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ دلیپ سنگھ|دلیپ سنگھ (مہاراجہ)]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2304859|Q2304859]]'' | [[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Giani Zail Singh 1995 stamp of India.jpg|center|128px]] | [[گیانی ذیل سنگھ|زیل سنگھ]] | سابق بھارتی صدر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | [[جرنیل سنگھ بھنڈراں والا|جرنیل سنگھ بھنڈرانوالے]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q15995642|Q15995642]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dharmendra.jpg|center|128px]] | [[دھرمندر]] | بھارتی فلمی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم ڈریکٹر]]<br/>[[فلم پروڈیؤسر]]<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:The President, Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting Padma Shri to Dr. (Smt.) Surinder Kaur, a Punjabi folk singer, at an Investiture Ceremony at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on March 29, 2006.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q422838|Surinder Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q753110|گیت کار]]''<br/>''[[:d:Q488205|گلوکار-گیت کار]]''<br/>[[گلوکارہ]]<br/>[[اداکار]] | [[برطانوی راج]]<br/>[[بھارت]] |- | [[تصویر:Portrait of Sir Rajinder Singh Maharaja of Patiala.jpg|center|128px]] | [[راجندر سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q12299841|Q12299841]]''<br/>''[[:d:Q13218361|Q13218361]]'' | ''[[:d:Q917553|Q917553]]'' |- | [[تصویر:Trip of Indira Gandi to Iran.jpg|center|128px]] | [[سورن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q40348|وکیل]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dalip Singh Saund.jpg|center|128px]] | [[دلیپ سنگھ سیند]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[]]<br/>[[وپاری]]<br/>[[کسان]] | [[امریکہ]] <br/>[[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Fontana Vienna Euro PGA 2008 (8).JPG|center|128px]] | [[جیو ملکھا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11303721|Q11303721]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]] | [[گرو تیع بہادر|گرو تیع بہادر سنگھ]] | نوویں سکھ گرو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Udham Singh taken away from Taxon Hall.jpg|center|128px]] | [[ادھم سنگھ]] | انقلابی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[انقلابی]] | [[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q2546004|Satwant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q851436|Q851436]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:AmritaSingh.jpg|center|128px]] | [[امریتا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Yo Yo Honey Singh and Huma Qureshi at Celebrity Cricket League 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[یو یو ہنی سنگھ|ہنی سنگھ]] | گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>[[اداکار]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>[[سنگیت رچیتا]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Maneka-Gandhi.jpg|center|128px]] | [[مینکا گاندھی]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[صحافی]]<br/>''[[:d:Q19509237|Q19509237]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Karan Singh Grover at FHM Awards.jpg|center|128px]] | [[کرن سنگھ گروور]] | بھارتی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4610556|ماڈل]]''<br/>[[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Banda Singh Bahadur.jpg|center|128px]] | [[بندہ سنگھ بہادر]] | فوجی آگو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:MLABhullar.png|center|128px]] | ''[[:d:Q4100826|Manmeet Bhullar]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | | ''[[:d:Q4876319|Beant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Bebe Nanaki - elder sister of Guru Nanak Dev.jpg|center|128px]] | [[بے بے نانکی]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q3400985|Q3400985]]''<br/>''[[:d:Q5620294|Q5620294]]'' | |- | | ''[[:d:Q4903019|Bibi Dalair Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | | [[گربچن سنگھ سلاریا|گربچن سنگھ سلاریا]] | بھارتی فوجی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Bhai Ji.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5892317|Haribhajan Singh Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q6164363|Jaswant Singh Marwah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Sikh Warrior princess- Mai Bhago Kaur.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6735108|Mai Bhago]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q1250916|Q1250916]]'' | |- | [[تصویر:Nau Nihal Singh.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6981064|Nau Nihal Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2747456|Q2747456]]'' | |- | [[تصویر:Preneet Kaur.jpg|center|128px]] | [[پرنیت کور]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q7426854|Satwinder Bitti]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q11774891|Q11774891]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Painting of Maharaja Sher Singh wearing the Koh-i-Noor diamond, by August Schoefft, ca.1841–42.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7494639|Sher Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[مہاراجہ]] | |- | | [[شری چندنمونی]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q779458|Q779458]]'' | |- | | ''[[:d:Q7686332|Tarlochan Singh]]'' | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Maharaja Ranjit Singh with wives Wellcome V0045197.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15991513|Mahtab Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | | |- | | ''[[:d:Q16012272|Dayal Kaur Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]]<br/>''[[:d:Q644687|Q644687]]''<br/>''[[:d:Q4853732|Q4853732]]'' | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q16731224|Sucha Singh Langah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Vikramjit Singh Rooprai.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q20744661|Vikramjit Singh Rooprai]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q974144|Q974144]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Harjit Sajjan at NATO in Belgium - 2017 (37569965574) (cropped).jpg|center|128px]] | [[ہرجیت سنگھ سجن]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4991371|Q4991371]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | [[تصویر:Adx-DSC 4613-Modi-2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q22003005|Djay Adx]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>''[[:d:Q130857|ڈی جے]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Official portrait of Preet Kaur Gill crop 2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q30173119|Preet Gill]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[برطانیہ]] |- | [[تصویر:Ravinder Bhalla.png|center|128px]] | ''[[:d:Q42839309|Ravinder Bhalla]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q46351033|Gurbir Grewal]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[اٹارنی جرنل]] | [[امریکہ]] |- | [[تصویر:Gurinder Josan at a Sikhs for Labour Event.jpg|center|128px|]] | ''[[:d:Q60218953|Gurinder Josan]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[وپاری]] | [[برطانیہ]] |- | | ''[[:d:Q63883041|Raj Kaur Khaira]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q64626577|Gazal Dhaliwal]]'' | | ''[[:d:Q1052281|Q1052281]]'' | ''[[:d:Q28389|سکرپٹ لکھاری]]''<br/>[[اداکار]]<br/>''[[:d:Q19509201|Q19509201]]'' | [[بھارت]] |} * '''[[بے بے نانکی]]''' (1464–1518) نوں پہلے سکھ وجوں جانیا جاندا اے۔ اوہ سکھ دھرم دے پہلے گرو (استاد) گرو نانک دیوَ دی وڈی بھین سی۔ بے بے نانکی اپنے بھرا دی روحانی مہانتا نوں محسوس کرن والا پہلی سی۔ * '''[[سری چند]]''' (1494–1629) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/baba٪20srichand/babasrichand.htm|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref> [[گرو نانک|گرو نانک دیوَ جی]] دے پہلے پتر سن، جنہاں نے اپنی بھین ولوں ابھاریا سی۔ سری چند اک یوگی سن۔ اپنے پیؤ دے چھڈن توں بعد سری چند [[ڈیرہ بابا نانک]] وکھے راے اتے گرو نانک دیوَ جی دا مندر بنایا۔ اس نے [[اداسی سمپردا|الونڈی]] سنمپردا دا قیام کیتا [[اداسی سمپردا|جونیک]] دے بچن نوں پھیلاؤن لئی دور اتے دور سفر کیتا۔ * '''[[ماتا کھیوی]]''' ( '''[[ماتا کھیوی|ماتا]]''' خیوی) (1506–1582) سری گرو گرنتھ صاحب وچ اکو اک عورت اے جس دا ذکر اے۔ اوہ گرو انگد دی بیوی سی، اتے لنگر نظام دا قیام کیتا، اک مفت رسوئی جتھے سارے لوکاں نوں برابر دے طور تے سیوا دتی گئی۔ صرف سبھ توں ودھیا ممکن سامان ورتی گئی سی، اتے ہریک نوں بہت نمرتا نال پیش کیتا گیا سی۔ اوہناں دی پراہنچاری صدیاں توں نقل دے رہی اے اتے سکھاں دی پہلی تہذیبی پچھان بن گئی اے۔ اس نے اپنے پتی نوں مضبوط سکھ بھائیچارے دے سکھاں نوں مضبوط بناؤن لئی مدد کیتی، اتے اس نوں سبھاء، کامیاب اتے سندر دسیا گیا اے۔ * '''[[بابا بڈھا جی|بابا بڈھا]]''' (6 اکتوبر 1506 – 8 ستمبر 1631) گرو نانک دیوَ دے مڈھلے چیلیاں وچوں اک سی۔ اوہ اک مثالی جیون جیوندا رہا اتے گرو ہرگوبند تک، پنج گروآں نوں گرتا پاس کرن دی رسم نوں پورا کرن لئی بلایا گیا۔ بابا بڈھے نے چھویں گرو نوں مارشل آرٹس وچ گرو نوں چیلنج دین لئی اک نوجوان وجوں سکھئت کیتا۔ * '''[[بھائی گرداس]]''' ( '''[[بھائی گرداس]]''' ) (1551–1637) [[سکھ]] [[دھرم]] دے اتہاس وچ سبھ توں مشہور ساہتی ہستیاں وچوں اک [[دھرم|اے]] ۔ اوہ [[آدی گرنتھ]] دے ودوان، شاعر اتے لکھاری سن۔ اوہ اک یوگ مشنری اتے اک پورن شاستری سی ۔ بھارتی مذہبی وچاردھارا وچ چنگی طرحاں بھاشی ہون کرکے، اوہ [[سکھی|سکھ دھرم]] دے نظریات نوں ڈونگھا وضاحت کرن دے یوگ سی۔ * '''[[ماتا گزری]]''' (1624–1705) نے گرو گوبند سنگھ جی دے گرنتھی نوں منن توں پہلاں [[بابا بکالا|بابا بکالے]] وچ نونویں گرو وچ شامل کیتا۔ اسنے دسویں گرو نوں جم دتا اتے اٹھایا، گرو گوبند سنگھ ماتا گزری اپنے سبھ توں چھوٹے پوترے، بابا فتح سنگھ اتے بابا زوراور سنگھ دے نال [[سرہند|سرہند-فتح گڑھ]] وکھے شہید ہو گئے اتے بعد وچ وی پاس ہوئے۔ * '''[[مائی بھاگو]]''' ( '''[[مائی بھاگو|مائی]]''' بھگو) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|title=Great Sikh Warriors|publisher=|access-date=2 اپریل 2016|archive-date=2016-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320221721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|dead-url=yes}}</ref> سکھ اتہاس وچ سبھ توں مشہور عورتاں وچوں اک اے۔ اوہ ہمیشاں گھوڑے دی پٹھّ اُتے دکھائی دندی اے جس وچ پگّ بنھ کے ہوا وچ سگندھت اپنے سر-کاراں نال درڑہتا نال فوج دی لڑائی وچ اگوائی کردا اے۔ جم اتے پالن پوشن ولوں اک کٹڑ سکھ، 1705 وچ اس نوں ایہہ سن کے دکھی ہو گیا سی کہ گرو گوبند سنگھ جی لئی لڑن لئی انندپور گئے اپنے پنڈ دے کجھ سکھاں نے اس نوں غلط حالاتاں وچ چھڈّ دتا سی۔ اس نے ربڑیاں نوں اکٹھا کیتا، اوہناں نوں گرو نوں ملن لئی منایا اتے اس توں معافی منگی۔ اسنے اوہناں نوں واپس مکتسر (کھدرنا) پنجاب وکھے جنگ دے میدان وچ واپس گرو گوبند سنگھ جی کول لے لیا۔ اس توں بعد اوہ گرو گوبند سنگھ دے نال اوہناں دے انگ-رکھیکاں وچوں اک مرد کپڑے وچ رکے۔ گرو گووند سنگھ نے اپنے سریر نوں 1708 وچ نندیڑ وچ چھڈّ دے بعد، اس نے ہور دکھن رٹائر اگے۔ اوہ جناوڑا وچ وس گئی، جتھے، دھیان وچ ڈبّ گئی، اوہ بڈھاپے وچ جیؤندی رہی۔ * '''[[بھائی منی سنگھ]]''' (1644–1738) 18 ویں صدی دے سکھ ودوان اتے شہید سن۔ اوہ گرو گوبند سنگھ دا بچپن دا ساتھی سی اتے مارچ 1699 وچ جدوں گرو جی نے خالصہ دا افتتاح کیتا تاں سکھ دھرم دیاں سہناں لے لئیاں سن۔ اس توں چھیتی بعد، گرو جی نے اس نوں ہرمندر دا پربندھ کرن لئی امرتسر بھیجیا، جو کہ 1696 توں سرپرست نہیں سن۔ اس نے سکھ اتہاس وچ اک اہم حالت وچ اپنا قبضہ لے لیا اتے سکھ دے قسمت دے راہ تے چلنا شروع کر دتا۔ اس دی موت دی نیچر جس وچ اس نوں سانجھا کرکے سانجھا کیتا گیا سی، روزانہ سکھ ارداس (دعا) دا حصہ بن گیا اے۔ * '''[[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]]''' (1780–1839) سکھ سامراج دا نیتا سی جس نے اتری-مغربی بھارتی اپ-براعظم اتے 19 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ راج کیتا سی۔ رنجیت سنگھ دے راج نے سدھاراں، آدھنکیکرن، بنیادی ڈھانچے وچ نویش اتے عامَ خوش حالی نوں پیش کیتا۔ اوہناں دی سرکار اتے فوج وچ سکھ، ہندو، مسلم اتے یورپی شامل سن۔ رنجیت سنگھ دی وراثت وچ سکھ تہذیبی اتے فنی پنرجاتپنے دا سماتا وی شامل اے، جس وچ امرتسر وچ ہرمندر صاحب اتے ہور پرمکھ گردوارے، جنہاں وچ تخت سری پٹنا صاحب، بہار اتے حضور صاحب نندیڑ، مہاراشٹر آدی شامل ہن، شامل ہن۔ اوہ مشہور شیر-اِ-پنجاب وجوں جانے جاندے سن، جاں "پنجاب دا شیر"۔ * '''[[بھگت پورن سنگھ]]''' ( '''[[بھگت پورن سنگھ|بھگت پورن]]''' سنگھ) (1904–1992) اک مہان دور درشٹیکرت، اک نپن واتاورنوادی اتے منکھتا لئی نرسبیکار سیوا دا چنہ سی۔ اوہ آل انڈیا [[پنگلواڑا]] چیریٹیبل سوسائٹی دے بانی سن جو غریباں، دبے کچلے ہوئے، مرن والے اتے دماغی اتے جسمانی طور تے اپاہج لوکاں دی سیوا حاصل کردے ہن۔ * '''[[ہربھجن سنگھ یوگی|ہربھجن سنگھ خالصہ]]''' (1929–2004) پچھم وچ سکھ دھرم بارے جاگروکتا پیدا کردا سی۔ اپنے اثر راہیں، ہزاراں نوجواناں نے سکھ دھرم نوں اپنایا۔ ہربھجن سنگھ دے انٹرپھیتھ ورق وچ 1970 اتے 80 دے دہاکے وچ پوپاں اتے آرچبشپاں دے نال بیٹھکاں وچ شامل سن، جدوں سکھ دھرم نوں بھارت توں باہر بہت گھٹ جانیا جاندا سی۔ کئی ودواناں نے ایہہ منیا اے کہ ہربھجن سنگھ خالصہ نے سکھ دھرم دے پچھم وچ جان دی نیچر کرکے سکھ دھرم نوں عالمی دھرم منن وچ مدد کیتی سی، جدکہ اسے ویلے اس نے اک زبردست ٹکراء پیدا کیتا سی جس نے سکھاں نوں بھارت وچ سانجھے اتہاس دی دوڑ وجوں ہی پچھان کیتی سی۔<ref><div> ورنے اے۔ دسیبیری (1999)۔ "'نیشن' جاں 'ورلڈ دھرم'؟ سکھ پچھان وچ ماسٹر نیریٹٹیز: سکھ پچھان وچ: اکسارتا اتے بدلاء۔ پشورا سنگھ اتے این۔ جیرالڈ بیریئر، اڈیٹر۔ نویں دلی: منوہر پبلیشرز پنے 127-139؛ پشورا سنگھ (2013) "Twenty-first Century: سکھ مطالعہ وچ اک پیراڈیگم شفٹ وچ" سکھی دی دوبارہ سوچ کرو "دکھن ایشیئن دھرماتا دی پنر سوچ وچ۔ پشورا سنگھ اتے مائیکل ہوا، اڈیٹر۔ لیڈین، نیدرلینڈ: بریل این۔وی۔ پی۔ 43؛ اوپنندرجیت کور تکھر (2005)۔ سکھ پچھان: سکھاں وچ گروہاں دی کھوج۔ ایلڈرشوٹ، انگلینڈ: ایسگیٹ پبلشنگ لمٹیڈ۔ صفے 172-77 </div></ref> == شہید == * [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] لاہور، 1606 *[[بھائی دیالا]] دلی، 1675 * [[بھائی متی داس]] دلی، 1675 *[[بھائی ستی داس]] دلی، 1675 * [[گرو تیغ بہادر جی|گرو تیغ بہادر]] دلی، 1675 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ فتح سنگھ جی|فتح سنگھ]] سرہند، 1705 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ زوراور سنگھ|زوراور سنگھ]] سرہند، 1705 * [[بھائی منی سنگھ]] امرتسر، 1738 * [[بھائی تارو سنگھ]] لاہور، 1745 * [[فوجا سنگھ (سکھ آگوُ)|فوجا سنگھ]] امرتسر، 1979 == ہور مذہبی شخصیتاں == * [[بھائی گھنئیا|بھائی کنھیا]] * [[بھائی دئیا سنگھ]] *[[بھائی دھرم سنگھ]] * [[بھائی ہمت سنگھ]] * [[بھائی محکم سنگھ|بھائی موہکم سنگھ]] *[[بھائی صاحب سنگھ]] * [[بھائی نند لال]] * [[رندھیر سنگھ نارنگوال|رندھیر سنگھ]] * [[باباجی سنگھ|بابا جی سنگھ]] == [[گربانی]] کیرتن == *[[بھائی نرمل سنگھ خالصہ]] [[ہرمندر صاحب]] وکھے سکھ کیرتن دے کرتا سن * سنگھ کور نے سکھ کیرتن اتے نیو ایج یگ سنگیت دے سنگیتکار اتے کلاکار نوں بھینٹ کیتا * [[سناتم کور]] نے سکھ کیرتن اتے نیو یگ سنگیت دا مظاہرہ کیتا == منورنجن == === پنجابی سنیما === * [[امتوج مان]] * [[سونیا آنند]] * [[ایمی ورک]] * [[امریندر گل]] * [[انوراگ سنگھ (ڈریکٹر)|انوراگ سنگھ]] * [[ببو مان]] * [[بلجیت سنگھ دیو]] * [[بینو ڈھلوں]] * [[دلجیت دسانجھ]] * [[گپی گریوال]] * [[گگو گل]] * [[گرداس مان]] * [[گرپریت گھگی]] * [[ہربھجن مان]] * [[ہیری بویجا]] * [[ہمانشی کھرانا]] * [[جسپال بھٹی]] * [[جسوندر بھلا]] * [[جمی شیرگل]] * [[کلراج رندھاوا]] * [[ماہی گل]] * [[مینڈی تکھر]] * [[نیرو باجوا]] * [[رانا رنبیر]] * [[شوندر ماہل]] * [[سمرن کور منڈی]] * [[سمیپ کنگ]] * [[سونم باجوا]] * [[سروین چاولا]] * [[یوگراج سنگھ]] === بالیوڈّ === *[[راج شاعر اندرجیت سنگھ تلسی]] *[[ارجیت سنگھ]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[دھرمندر]] *[[سنی دؤل]] *[[ابھے دؤل]] *[[امرتا سنگھ]] *[[بوبی دؤل]] *[[چندرچڑھ سنگھ]] *[[گپی گریوال]] *[[ہنی سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[ابھمنیو سنگھ]] *[[منجوت سنگھ]] *[[منیشا لامبا]] *[[نونیت کور ڈھلوں]] *[[نمرت کور]] *[[پمیلا چوپڑہ]] *[[گیتا بالی]] *[[گریسی سنگھ]] *[[گلزار]] *[[گرو رندھاوا]] *[[جگجیت سنگھ]] *[[جسپال بھٹی]] *[[جوگندر]] *[[کبیر بیدی]] *[[کنولجیت سنگھ (اداکار)|کنولجیت سنگھ]] *[[کلدیپ کور]] *[[کلراج رندھاوا]] *[[منگل ڈھلوں]] *[[منوج سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[نیہا دھپیا]] *[[پونم ڈھلوں]] *[[پریا گل]] *[[پریا راجٹبر]] *[[رنجیت کور]] *[[شاد رندھاوا]] *[[سمی گریوال]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سورن لتا (اداکارہ)|سورن لتا]] *[[وکرم چٹوال]] *[[ومی]] *[[ودو دارا سنگھ]] *[[یوگیتا بالی]] === تیلگو سنیما === *[[رکل پریت سننگھ]] *[[چارمی کور]] *[[مہران پرزادا]] *[[تاپسی پنو]] === ہالیوڈ === *[[گرندر چڈا]]<ref>[http://www.sikhtimes.com/bios_032603a.html Biographies – Gurinder Chadha: Bender of Rules]۔ The Sikh Times (2003-03-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhnet.com/-arts/gurinder-chadha-va-sikh-treasures Gurinder Chadha at the V&A : Sikh Treasures.]۔ SikhNet (2008-07-21)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back The Art and Culture of the Diaspora | Sikh-Briton Filmmaker Gurinder Chadha is Back!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200309012407/http://sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back |date=2020-03-09 }}۔ sikhchic.com (2009-05-14)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[کلوندر گھر]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/08_august/13/sikhs.shtml Press Office – Sikhs and the City]۔ BBC (2004-08-13)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ Podcasts – Desi Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003182649/http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ |date=2009-10-03 }}۔ BBC. Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[نمرتا کور گجرال]]<ref>[http://www.sikhchic.com/article-detail.php؟id=55&cat=12 The Art and Culture of the Diaspora | Breaking the Mold: Namrata Singh Gujral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035127/https://www.sikhchic.com/article-detail.php%D8%9Fid%3D55%26cat%3D12 |date=2023-10-02 }}۔ sikhchic.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.perfectpeople.net/biography/5700/namrata-singh-gujral.htm Namrata Singh Gujral Biography]۔ Perfect People (1976-02-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[پرمندر ناگرا]]<ref>[http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html Celebrity Weddings: “ER” Star Parminder Nagra Weds in Traditional Sikh Ceremony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202024609/http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html |date=2010-02-02 }}۔ Celebrityweddingbuzz.com (2009-01-29)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ستندر سرتاج]] *[[ترسیم سنگھ]] *[[وارث آہلووالیا]] === انٹرنیٹ ہستیاں === * [[للی سنگھ]] * [[جسمیت سنگھ]] ==== پوپ اتے مغربی بھنگڑا ==== *[[ڈیجے ایڈیئیکس|ایڈیئیکس]] (امندیپ سنگھ) *[[بی21 (بینڈ)|بی21]] (بیلی اتے بوٹا جسپال) *[[بلی سگو]] *[[گپی گریوال]] *[[امریندر گل]] *[[جسی گل]] *[[جیز دھمی]] *[[جیزی بی]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[بوبی فرکشن]] *[[ڈاکٹر جیوس]] *[[ہارڈ کور]] *[[جس مان]] (with [[Babylon Zoo]]) *[[جے سین]]<ref>[http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Jay-Sean-Biography/1E1CF02E335B19F148256F36000D03B0 Jay Sean Biography]۔ Sing365.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3626214/The-first-Asian-prince-of-pop.html The first Asian prince of pop]۔ Telegraph (2004-10-28)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[جگی ڈی]]<ref>[http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=/content/ContentHome.aspx Content|Juggy D profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709014856/http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=٪2Fcontent٪2FContentHome.aspx |date=2011-07-09}}، DesiParty.com؛m retrieved 2010-12-14.</ref> *[[نوتیج سنگھ ریہل]] of [[Bombay Rockers]] *[[پنجابی ایمسی]] *[[رچی رچ]]<ref>[http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich Rishi Rich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201650/http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich |date=2016-03-04 }}۔ Desihits.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://singhisking.co.uk/؟p=213 Rishi rich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110222629/http://singhisking.co.uk/؟p=213 |date=2010-01-10}}۔ Singh is King.co.uk (2008-12-29)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[سہوتاس]] *[[سکھبیر (سنگیتکار)|سکھبیر]] *[[تاژ (گلوکار)|تاژ]] [[تصویر:Gurdas_Mann.jpg|thumb|102x102px|[[گرداس مان]]]] *[[امر سنگھ چمکیلا]] *[[امریندر گل]] *[[عصا سنگھ مستانہ]] *[[ببو مان]] *[[بلراج سدھو]] *[[دلیر مہندی]] *[[گپی گریوال]] *[[گرداس مان]] *[[ہربھجن مان]] *[[ہرشدیپ کور]] *[[جگمیت بل]] *[[کمل ہیر]] *[[کلدیپ مانک]] *[[لال چند یملا جٹّ]] *[[لہمبر ہسینپری]] *[[ملکیت سنگھ]] *[[من موہن وارث]] *[[مکا سنگھ]] *[[ربی شیرگل]] *[[روندر گریوال]] *[[سنگتار]] *[[سناتم کور]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سریندر کور]] *[[سریندر چھندا]] *[[سرجیت بندرکھیا]] *[[اتم سنگھ]] == سکھ قوم پرست آگوُ == * [[بلونت سنگھ راجوآنا]] * [[بندہ سنگھ بہادر]] * [[جرنیل سنگھ بھنڈرانوالا]] * [[گرچرن سنگھ مانوچاہل]] * [[جگتار سنگھ ہوارا]] * [[جسا سنگھ آہلووالیا]] * [[جسا سنگھ رامگڑھیا]] * [[جند کور]] * [[کپور سنگھ]] * [[نواب کپور سنگھ]] * [[لابھ سنگھ]] * [[منبیر سنگھ چہیڑو]] * [[پھولا سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ]] * [[شام سنگھ اٹاریوالا]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھدیو سنگھ ببر]] == بھارتی انقلاب کاری اتے آزادی گھلاٹیئے == * [[بابا گردتّ سنگھ]] * [[گرمکھّ سنگھ للتوں|بابا گرمکھ سنگھ]] * [[بلدیو سنگھ]] * [[بھگت سنگھ]] ، جس نوں "شہید-اے-اعظم" وی کیہا جاندا اے، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html شہید-اے-اعظم بھگت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109024439/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html |date=2019-01-09 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> اک کرشمئی بھارتی سماج وادی انقلابی سی جس نے بھارت وچ بریٹیش دے خلاف ناٹکی ہنسا اتے 23 سال دی عمر وچ پھانسی دی سزا دتی سی۔ * [[جرنل موہن سنگھ|کیپٹن موہن سنگھ]] * گردہ سینی * [[کرتار سنگھ سرابھا]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html کرتار سنگھ سرابھا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816043107/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html |date=2016-08-16 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://www.searchsikhism.com/sarabha.html Sikh Martyrs – Kartar Singh Sarabha] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404004508/http://www.searchsikhism.com/sarabha.html|date=2010-04-04}}۔ Searchsikhism.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref> بھارتی سکھ انقلاب کاری اتے [[غدر پارٹی]] دا سبھ توں سرگرم میمبر * لہہ سنگھ سینی * [[تیجا سنگھ سمندری]] * [[اودھم سنگھ]] <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html شہید اودھم سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628084607/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html |date=2009-06-28 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہرنام سنگھ سینی]] * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سردار اجیت سنگھ]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، اوہ سردار [[بھگت سنگھ|بھگت سنگھ دا]] چاچا سی * دھرم سنگھ ہیاتپر اک بھارتی انقلابی سی، اوہ [[سکھ]] سیاسی اتے مذہبی گروہ دے پرمکھ میمبر سن جو بھارت وچ [[ببر اکالی لہر|ببر اکالی تحریک]] سن * [[کرتار سنگھ جھبر]] اک بھارتی انقلابی سی، اوہ 1920 ویاں دے [[اکالی لہر|گرودوارہ سدھار لہر]] وچ اپنی کردار لئی جانے جاندے [[سکھ]] نیتا سن۔ * [[رپدمن سنگھ]] ، بھارتی انقلابی * [[بابا کھڑک سنگھ]] * [[بالمکند|بھائی بالمکند]] اک بھارتی انقلاب کاری آزادی گھلاٹیئے سن * [[رام سنگھ کوکا|رام سنگھ]] نے سیاسی ہتھیار وجوں برطانیہ وپار اتے سنوجواناں دا بائیکاٹ کرن لئی پہلے بھارتی ہون دا سہرا دتا۔ * [[کشن سنگھ گڑگجّ|کشن سنگھ گڑگج]] * [[سیوا سنگھ ٹھیکریوالا|سیوا سنگھ ٹھیچوالا]] * [[سوہن سنگھ بھکنا]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، جو [[غدر پارٹی]] دے بانی پردھان سن * [[سوہن سنگھ جوش]] ، اک بھارتی کمیونسٹ کارکن اتے آزادی سینانی سی * [[دیوان مول راج|دیوان مولراج چوپڑہ]] * [[گلاب کور]] * [[سندر سنگھ لائلپری]] ، [[اکالی لہر|اکالی تحریک]] دا اک جنرل سی * مایہ سنگھ سینی * [[جگبیر سنگھ چھینا]] * [[اچھر سنگھ چھینا|آہار سنگھ چھینا]] * [[سادھو سنگھ ہمدرد]] ، مشہور آزادی گھلاٹیئے اتے پنجاب دے صحافی * [[فلسفہ سنگھ فیرومان|فلسفہ سنگھ پھیرومان]] ، بھارتی آزادی گھلاٹیئے، سکھ ایکٹیوسٹ اتے سیاستدان * [[جسونت سنگھ راہی]] * [[گیانی دتّ سنگھ]] * [[گنڈا سنگھ]] ، غدر پارٹی دا اک پرمکھ میمبر سی * [[تیجا سنگھ آزاد|تیجا سنگھ آزاد]] == سیاستدان == === بھارت === * [[امریندر سنگھ]] * [[پرنیت کور|پرنیت کور کاہلوں]] * نرمل سنگھ کاہلوں * [[بلدیو سنگھ]] * [[بوٹا سنگھ (سیاستدان)|بوٹا سنگھ]] * [[دربارا سنگھ]] * [[گیانی ذیل سنگھ]] * [[گرچرن سنگھ ٹوہڑا]] * [[گردیال سنگھ ڈھلوں]] * [[ہرکشن سنگھ سرجیت]] * [[ہرسمرت کور بادل]] * [[من موہن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_111405a.html نفسیات - من موہن سنگھ: نیو انڈیا دے آرکیٹیکٹ] سکھ ٹائیمز (2005-11-14)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books؟id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA46&dq=father+of+economic+reforms+manmohan&hl=en&sa=X&ei=qRq9VJ6pMsmiyASgvoGQDg&ved=0CDEQ6AEwAzha#v=onepage&q=father٪20of٪20economic٪20reforms٪20manmohan&f=false|title=Manmohan Singh: Visionary to Certainty – K. Bhushan، G. Katyal – Google Books|date=|publisher=Books.google.com|access-date=2016-04-02}}</ref> * [[ماسٹر تارہ سنگھ]] * [[مونٹیک سنگھ آہلووالیا]] ، <ref>[http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html Montek Singh Ahluwalia Receives Sikh Of The Year 2008 Award] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521171756/http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html|date=2010-05-21}}، India-server.com؛ retrieved on 2010-12-14.</ref><ref><div> [http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php مونٹیک سنگھ آہلووالیا نے سکھ فورم دی سالانہ ڈنر لئی تائید کیتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826075121/http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php |date=2010-08-26 }} Journalism.co.uk (2008-11-17)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/news/montek-singh-conferred-sikh-year-2008-award مونٹیک سنگھ نوں 'سکھ آف دِ ییئر' 2008 انعام حاصل کیتا گیا] سکھنیٹ (2008-11-24)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> بھارت دی سکیم کمیشن دے ڈپٹی چیئرمین * [[پرکاش سنگھ بادل]] * [[پرتاپ سنگھ باجوا]] * [[پرتاپ سنگھ کیروں]] * [[راجندر کور بھٹھل]] * [[فتح سنگھ (سکھ آگوُ)|سنت فتح سنگھ]] * [[اپانی سنگھ|سردار اپانی سنگھ]] ، پنجاب دے سابقہ گورنر اتے تاملناڈو <ref>{{Cite web|url=http://www.tnrajbhavan.gov.in/PastGovernors.htm|title=Past Governors|publisher=[[Raj Bhavan، Chennai]]}}</ref> * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھبیر سنگھ بادل]] * سکھمندرپال گریوال * سریندر سنگھ باجوا * [[سرجیت سنگھ برنالہ]] * [[سورن سنگھ]] * ورندر سنگھ باجوا === کینیڈا === {{کالم شروع}} * [[Gurbax Singh Malhi]] – former Liberal MP * [[Amrit Mangat]] – Liberal MPP، Brampton * [[Gulzar Singh Cheema]] – [[Manitoba]] and [[British Columbia]] Former MLA * [[Gurmant Grewal]] – former Conservative MP، half (with Nina، listed below) * [[Hardial Bains]] – founder and leader of the Marxist–Leninist Party of Canada from 1970–1997 * [[Harinder Takhar]] – Ontario Liberal MPP and [[Minister of Transportation (Ontario)|Minister of Transportation]] * [[Harry Bains]] – [[British Columbia]] [[New Democratic Party of British Columbia|New Democratic]] * [[Herb Dhaliwal]] – Former Liberal MP and the first Indo-Canadian cabinet minister * [[Jagmeet Singh]] – Ontario NDP MPP / Leader of the Federal New Democratic Party * [[Vic Dhillon]] – [[Ontario]] [[Liberal Party of Ontario|Liberal]] [[Member of Provincial Parliament (Ontario)|MPP]] * [[Harjit Sajjan]] – Liberal MP، [[Vancouver South]] and [[Minister of National Defence (Canada)]] * [[Navdeep Bains]] – Liberal MP، Minister of Education and Science * [[Amarjeet Sohi]] – Liberal MP، Minister of Infrastructure and Communities * [[Bardish Chagger]] – Liberal MP، Minister of Small Business and Tourism and Leader of the Government in the House of Commons * [[Ujjal Dosanjh]] – former Premier of British Columbia، former MPP، former federal Minister of Health * [[Prab Gill]] – MLA، Calgary-Greenway، Alberta {{Div col end}} === ملیشیا === * گوبند سنگھ دیو - ڈیموکریٹک ایکشن پارٹی مرکزی ایگزیکٹیو کمیٹی، حال پارلیمنٹ میمبر، کمیونیکیشن اتے ملٹیمیڈیا دے وزیر * [[کرپال سنگھ]] - ڈیئیپی دے چیئرمین پارلیمنٹ میمبر (عرف "جیلوتوننگ دا ٹائیگر") === نیوزیلینڈ === * کنول سنگھ بکشی ، 2008 توں پارلیمنٹ میمبر (نیوزیلینڈ وچ پہلے بھارتی اتے پہلے سکھ ایم پی) * سکھی ٹرنر ، ڈونیڈن دے میئر 1995–2005 === ینائٹیڈ کنگڈم === {{کالم شروع|colwidth=30em}} * [[Parmjit Dhanda]]، former Labour MP * [[Tanmanjeet Singh Dhesi|Tan Dhesi]]، Labour MP * [[Preet Gill]]، Labour MP * [[Indarjit Singh]]، non-party political life peer * [[Marsha Singh]]، former Labour MP * [[Parmjit Singh Gill]]، Liberal Democrats * [[Paul Uppal]]، former Conservative MP {{Div col end}} === امریکہ === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Nikki Haley]]، U.S. ambassador to the U.N. (raised in Sikh religion) *[[Preet Bharara]] (born 1968)، former U. S. attorney *[[Harmeet Dhillon]]، Republican Party official in San Francisco *[[Kashmir Gill]]، banker and former mayor *[[Martin Hoke]] (born 1952)، Republican politician *[[Dalip Singh Saund]] (1899–1973)، Democrat politician *[[G. B. Singh]]، periodontist and retired army officer *[[Bhagat Singh Thind]] (Bhagat Singh Thind (1892–1967) writer، scientist، and lecturer on spirituality، involved in legal battle over the rights of Indians to obtain U.S. citizenship *[[Uday Singh Taunque]] (1982–2003) soldier، KIA، bronze star winner *[[Ravinder Bhalla]]، New Jersey politician and [[Hoboken، New Jersey|Hoboken]] mayor elect. *[[Gurbir Grewal]]، 61st Attorney General of New Jersey. {{Div col end}} == اتھلیٹ == [[تصویر:Milkha_Singh.jpg|thumb|163x163px| [[ملکھا سنگھ]] ]] * [[ملکھا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html سکھ سپورٹس دے شخصیت پھلائنگ سکھ ملکھا سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225164938/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html |date=2015-02-25 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/milkha-singh.html ملکھا سنگھ] Mapsofindia.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.rediff.com/sports/2000/sep/08milka.htm اولمپک سپیشل: ملکھا سنگھ نے اپنی زندگی دی دوڑ وچ] ۔ Rediff.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>[http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html Milkha Singh The Flying Sikh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324114916/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html|date=2010-03-24}}۔ Sadapunjab.com؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * [[گربچن سنگھ رندھاوا]] * [[کملجیت سندھو]] * [[فوجا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_041904a.html جیون کہانیاں - فوجا سنگھ: "میں رن اون ٹاکنگ ٹو فائیبر"] د سکھ ٹائیمز (2004-04-19)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> اک 100 سالا میراتھن دوڑاک === باسکٹبال === * [[سم بھلر]] ، کینیڈیئن پیشہ ور باسکیٹبال کھڈاری <ref>{{Cite news|url=http://www.sacbee.com/sports/nba/sacramento-kings/article17482079.html|title=Region’s Sikhs rally behind Kings rookie Sim Bhullar|last=Magagnini|first=Stephen|date=اپریل 5، 2015|work=[[Sacramento Bee]]|access-date=2 جون 2016}}</ref> * [[ستنام سنگھ بھمرا|ستنام سنگھ بھماتا]] === مکیبازی === * اینڈریو سنگھ کونر ، کینڈا دی موجودہ بینتوویٹ چیمپین * آکاش بھاتیا ، برطانیہ دے فیدرویٹ پروفیشنل مکیباز === سائیکلنگ === * الیکی گریوال ، اولمپک سون تمغہ جیتو <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/books_060803a.html بکّ رویو - سکھ ڈائسپورا دے بہت سارے چہرے] ۔ د سکھ ٹائیمز (2003-06-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.tribuneindia.com/2003/20030308/windows/note.htm ٹربیون - ونڈوز - نوٹ لینا] ٹربیون انڈیئما ڈاٹ (2003-03-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> (لوس اینجلاس وچ 1984 دے اولمپکس) === کرکیٹ === * نریت سنگھ * [[بلوندر سندھو]] * [[بھپندر سنگھ|بھپندر سنگھ، سینئر]] * [[بشن سنگھ بیدی]] ، بھارتی کرکٹ ٹیم دے سابقہ کپتان * گرشرن سنگھ * [[ہربھجن سنگھ (کرکٹ کھڈاری)|ہربھجن سنگھ]] * [[ہروندر سنگھ]] <ref name="sikhtimes.com"><div> [http://www.sikhtimes.com/news_100706b.html نیوز اینڈ اینالزس - ہربھجن نے وال ڈاؤن لیٹنگ لئی اپیل کیتی، ایسئیمجیپی سلاما] د سکھ ٹائیمز (2006-10-07)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> * نیوزیلینڈ کرکیٹ ٹیم دے میمبر ایش سوڈھی * مندیپ سنگھ * منیندر سنگھ * منپریت گونی * مونٹی پنیسر ، <ref><div> [http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html مونٹی پنیسر جیونی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607124042/http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html |date=2010-06-07 }} ، جیونیؤنلائین۔ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگریزی کرکیٹ ٹیم دے میمبر * [[نوجوت سنگھ سدھو]] ، سابقہ کرکیٹر اتے موجودہ پارلیمنٹ میمبر * روی بوپارا ، <ref><div> [http://www.cricketnirvana.com/players/england/ravi-bopara.html راوی بوپارا] ، کرکیٹئنرونا۔ Com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگلش کرکٹ ٹیم دا میمبر * ریتندر سوڈھی * سرندیپ سنگھ * سمرنجیت سنگھ * سنی سوہل * ویاروی سنگھ * [[یوگراج سنگھ]] * [[یوراج سنگھ]] * [[جسپریت بمراہ|جسپرت بمراہ]] === گھوڑسوار === * [[امریندر سنگھ]] === فٹ بال === * اندر سنگھ * گردیو سنگھ گل * ہرمیت سنگھ ==== ایسوسی ایشن ==== * ہرپال سنگھ * ہرمیت سنگھ <ref>[http://www.vif-fotball.no/article888577.ece Vlerenga Fotball] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024015502/http://www.vif-fotball.no/article888577.ece|date=2007-10-24}}۔ Vif-fotball.no؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * رککی بینس * روجر ورڈی * ڈینی باتھ * ملوند بینننگ === گولف === * جوتی رندھاوا <ref name="hindustantimes.com">[http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx Rooting for the turban] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419065529/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx|date=2010-04-19}}۔ Hindustan Times (2010-03-14)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * ارجن اٹوال <ref name="hindustantimes.com" /> * [[گگنجیت بھلر]] <ref name="hindustantimes.com" /> * اشبیئر سینی * جیو ملکھا سنگھ * وجی سنگھ === ہاکی === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Harmanpreet Singh]] *[[Ravi Kahlon]] *[[Ajit Pal Singh]] *[[Baljeet Singh Saini]] *[[Baljit Singh Dhillon]] *[[Balwant (Bal) Singh Saini]] *[[Gagan Ajit Singh]] *[[Garewal Singh]] *[[Gurdev Singh (field hockey)|Gurdev Singh Kullar]] (field hockey) *[[Jujhar Khaira]] *[[Kulbir Bhaura]] *[[Pargat Singh]] *[[Prabhjot Singh]] *[[Prithipal Singh]] *[[Ramandeep Singh (field hockey، born 1971)|Ramandeep Singh]] *[[Surjit Singh Randhawa]] {{Div col end}} === مشرت مارشل آرٹس === * کلتار گل ==== موائے تھائی ==== * کاش گل === پاورلفٹنگ === * راجندر سنگھ رائیلو ، سکھ پیرالپیئن اتے 2004 ایتھنز کانسی میڈل جیتو === رگبی === * ٹوش میسن === نشانیبازی === * [[ابھنو بندرا]] <ref name="hindustantimes.com"/><ref><div> [http://worldsikhnews.com/6٪20August٪202008/Sikh٪20shooter٪20wins٪20first٪20ever٪20individual٪20gold٪20for٪20India٪20at٪20Olympics.htm ڈبلیو ایس این-سپورٹس نیوز-سکھ نشانیباز نے اولمپک اُتے بھارت لئی پہلا انفرادی سون تمغہ جتیا] ۔ ورلڈسکھنس۔کامّ (2008-08-11)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/daily-news/sikhs-shoot جو شکاری کردے] ہن سکھنیٹ (2008-08-13)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.nriinternet.com/NRIsports/INDIA/A_Z/B/Abhinav_Bindra_1/1_Won_Gold-Medal.htm ابھنو بندرا نے گولڈ میڈل جتیا] Nriinternet.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> نشانیبازی وچ اولمپک سون تمغہ جیتو * [[اونیت کور سدھو|اونیت سدھو]] ، نشانیبازی وچ راشٹرمنڈل کھیڈ میڈل جیتو * مانوجیت سنگھ سندھو ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین * [[ہینا سدھو|حنا سدھو]] ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین === تیراکی === * [[پیمیلا رائے]] ، 1984 اولمپک کانسی تگما جیتو، 1986 دے راشٹرمنڈل کھیڈاں دا سون تمغہ جیتو === کشتی === * [[دارا سنگھ]] * [[ٹائیگر جوگندر سنگھ]] * رندھاوا * ٹائیگر جیت سنگھ <ref><div> [http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm مشہوری دے صفحہ: ٹائیگر جیت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307035224/http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm |date=2010-03-07 }} گیریول۔کام۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://in.rediff.com/sports/2005/may/05sspec.htm ٹائیگر سنگھ: جاپان دا سبھ توں ڈردا آدمی - ریڈیپھ کھیڈاں] In.rediff.com (2005-05-05)؛ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sceneandheard.ca/article.php؟id=1080&morgue=1 SceneandHeard.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035126/http://www.sceneandheard.ca/article.php%D8%9Fid%3D1080%26morgue%3D1 |date=2023-10-02 }} SceneandHeard.ca 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * گرجیت سنگھ * جندر محل * رنجیت سنگھ * گوندر سنگھ سہوتا * ارجن بھلر * ٹائیگر علی سنگھ == کاروبار == {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Ajay Banga]]، Billionaire؛ President/COO، MasterCard؛ ex-CEO- Citi Group-Asia Pacific *[[Analjit Singh]]، Billionaire؛ founder/chairman، Max India Limited؛ chair، Max New York Life Insurance Company Ltd؛ Max Healthcare Institute Ltd and Max Bupa Health Insurance Company Ltd *[[Dyal Singh Majithia]]، Indian banker *[[Gurbaksh Chahal]]<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi؟f=/c/a/2008/10/24/LV8P13K9P3.DTL&hw=gurbaksh&sn=001&sc=1000 Advice from young millionaire Gurbaksh Chahal]۔ Sfgate.com (2008-10-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[H. S. Bedi (entrepreneur)]]، Telecom *[[Jay Sidhu]]، Billionaire؛ former Chairman and CEO of Sovereign Bancorp *[[Jessie Singh Saini]]، Billionaire؛ founder of BJS Electronics and notable American industrialist of Indian descent. *[[Jojar S Dhinsa]] *[[M. S. Banga]]، Billionaire؛ ex-CEO، Hindustan Lever *[[Malvinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Mohan Singh Oberoi]]<ref>{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/ms-oberoi.html|title=M.S. Oberoi Profile|publisher=|accessdate=2 اپریل 2016}}</ref> *[[Sanjiv Sidhu]]، Billionaire؛ Founder and President of [[i2 Technologies]] *[[Sant Singh Chatwal]]،<ref name="forbes.com">[https://www.forbes.com/global/2006/0619/078.html Upgrading]، Forbes.com؛ retrieved 14 دسمبر 2010</ref> owner of the Bombay Palace chain of restaurants and Hampshire Hotels & Resorts *[[Satwant Singh]]، Le Meridien Hotel، DSS Enterprises، Pure Drink *[[Shivinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Tom Singh]]، founder، New Look (Fashion chain) *[[Trishneet Arora]]، author *[[Vikram Chatwal]]، hotelier *[[Kuldip Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Gurbachan Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Jasminder Singh]] – Billionaire {{Div col end}} == اتہاسکار == * ہربنس سنگھ * [[بھائی جودھ سنگھ|جودھ سنگھ]] * [[رتن سنگھ بھنگو]] == صحافی == * [[خشونت سنگھ]] * [[تولین سنگھ]] * ستھنام سنگھیڑا * بندنتینٹ سنگھ == لکھاری == === پنجابی، ہندی اتے اردو === * راجکی اندرجیت سنگھ تلسی * [[بھائی گرداس]] * [[نانک سنگھ]] * [[کانھ سنگھ نابھہ|بھائی کانھ سنگھ نابھہ]] * [[بھائی ویر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ بیدی|رجندر سنگھ بیدی]] * [[جسونت سنگھ نیکی|جسونت نیکی]] * [[رپندرپال سنگھ ڈھلوں]] * [[ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ|ہربھجن سنگھ]] * [[ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ|ہرچرن سنگھ]] (ناٹک کار) * [[جسونت سنگھ کنول]] * [[امرتا پریتم]] * [[دلیپ کور ٹوانا]] * [[کلونت سنگھ ورک]] === انگریزی === * [[روپی کور|رپئی کور]] * بالی رائے * جسپریت سنگھ * [[خشونت سنگھ]] * دیال کور خالصہ * رانج دھالیوال * شانہ سنگھ بالڈون == ماڈل == * جیسی رندھاوا * [[سنی لیون]] == مانوتاوادی == * نرندر سنگھ کپانی ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html مہان سکھ شخصیت دے جیونی ڈاکٹر۔ نرندر سنگھ کپانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708012152/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html |date=2008-07-08 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sikhpress.com/story/1166|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510032554/http://www.sikhpress.com/story/1166|archive-date=10 مئی، 2009|dead-url=yes|access-date=اپریل 28، 2010}}</ref> اوپٹیکل پھائیبرز نال کم کیتا * [[بھگت پورن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html بھگت پورن سنگھ دی جیونی پڑھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726141832/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html |date=2010-07-26 }} ۔ Sikh-history.com (1904-06-04)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara: A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728022610/http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html|date=2011-07-28}}۔ Sikhfoundation-store.org (2009-06-02)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> پنگلواڑا دے بانی، اپاہج گھر، امرتسر * بھرا ترلوعدہ سنگھ پنیسر نے سکھ جیون دے دو اصول، اپنی زندگی نوں سیوا (سمدائے اتے پرماتما دی سیوا) اتے سمرن (پرماتما دی یاد دواؤن) لئی سمرپت کیتا۔ * ہرپال کمار ، کینسر رسرچ یوکے دے مکھ ایگزیکٹیو اہلکار == تصویرکار اتے کلاکار == * [[امرتا شیرگل]] <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/amritashergil/amritashergill.html|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref><ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html امرتا شیر-گل] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[سوبھا سنگھ (تصویرکار)|سوبھا سنگھ]] * [[ایس جی ٹھاکر سنگھ|ایس۔ جی۔ ٹھاکر سنگھ]] * [[سوہن سنگھ]] * [[پریم سنگھ]] == آرکیٹیک == * [[رام سنگھ (آرکیٹیکٹ)]] ، جو کہ پہلاں توں ہی ونڈن والا پنجاب دا سبھ توں پرمکھ آرکیٹیکٹاں وچوں اک سی == صحتَ اتے تندرستی == * [[ڈیوڈ شیناہوف-خالصہ]] ، کیلیفورنیا یونیورسٹی ، سین ڈئیگو دے بائیوکرکیوٹس انسٹیچیوٹ تے مشتمل کنڈلنی یوگا دے نفسیات ایپلیکیشناں اُتے اچیری کھوجکرتا۔ * [[دھرم سنگھ خالصہ]] ، مکمل شائع کھوجکار اتے لکھاری نوں صحت مند جیون سٹائل اُتے، [[الزائیمر روگ]] وچ مہارت۔ * [[ستبیر سنگھ خالصہ]] ، [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہاورڈ یونیورسٹی]] - کنڈلنی یوگا دے کھوجکار اتے یوگ کھوج دے کھیتر وچ اک ادھکارک بنیاد == سائنس اتے تکنالوجی == === دوائی === * ہروندر سہوتا ، کارڈیالوجسٹ؛ ایپھڈیا-پروانت پرپھیوزن بیلون اینجیؤپلاسٹی دی کاڈھ کڈھی اتے 24 ہور میڈیکل انپٹیاں دے پیٹینٹ رکھے۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} * ہرمندر ڈوآ نے ، " دوآ دی لیئر" نام دی اک انسانی اکھ وچ خفیہ پچھلی انجان پرط لبھی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=جنوری 2016}} === فزکس === * فائیبر آپٹکس وچ وشیشگتا، بھوتک سائنسدان نرندر سنگھ کاپنی ''پھارچون میگزین'' ولوں اپنے '''''بزنس مین آف د سینچری''''' (22 نومبر، 1999) ایڈیشن وچ ستّ "انسنگ ہیروز" وچوں اک وجوں اوہناں دا ناں رکھیا گیا سی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} == کارپوریٹ پیشاور == === قانون === * [[جسویر سنگھ (بیرسٹر)|جسویر سنگھ]] - خاندانی قانون بیرسٹر === بینکنگ === * [[کمل ہوتھی]] - لوئڈس بینک دے سابقہ بینکر == فوجی آگوُ == === بھارتی ہوائی فوج === * [[بھارتی ہوائی فوج]] دے سابقہ ہوائی مکھی فوجدار [[ارجن سنگھ]] دے مارشل <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/defence/marshal-arjan-singh.html مارشل ارجن سنگھ] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[دلباغ سنگھ]] ، سابقہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]] * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[برندر سنگھ دھنوآ]] ، موجودہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]]۔ === ہوائی فوج دے ہوائی فوجدار === * [[ہرجیت سنگھ اروڑا]] * [[ترلوچن سنگھ براڑ]] * [[کلونت سنگھ گل]] * [[جسجیت سنگھ (ہوائی فوج افسر)|جسجیت سنگھ]] === بھارتی فوج === * جنرل [[جوگندر جسونت سنگھ]] [[بھارتی فوج|بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * جنرل [[بکرم سنگھ (جنرل)|بکرم سنگھ]] [[بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * لیفٹینینٹ جنرل [[بکرم سنگھ (سپاہی)|بکرم سنگھ]] == فوجی بہادری انعام وجیتا == === بریٹیش بھارتی فوج === ==== وکٹوریا کراس ==== * [[ایشر سنگھ]] [[وکٹوریا کروس|وکٹوریا کراس]] حاصل کرن والا پہلا [[سکھ|سکھ سی]] * [[نند سنگھ]] * [[علم سنگھ]] * [[پرکاش سنگھ]] * [[کرمجیت سنگھ ججّ]] === بھارتی فوج === ==== پرم ویر چکر ==== * [[نرملجیت سنگھ سیکھوں]] ، صرف [[بھارتی ہوائی فوج]] دے افسر نوں [[پرم ویر چکر]] نال نوازیا جاویگا * [[صوبیدار|سبیدار]] [[بانا سنگھ]] * [[کرم سنگھ]] * [[صوبیدار جوگندر سنگھ]] ==== مہاویر چکر ==== * [[دیوان رنجیت رائے]] مہانویر چکر حاصل کرن والے پہلے بھارتی * برگیڈیئر [[راجندر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ سپیرو]] * [[سنت سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ دیال]] * برگیڈیئر [[کلدیپ سنگھ چندپری]] ، لونگویلا دی مشہور لڑائی وچ اپنے بہادری لیڈرشپ لئی جانے جاندے ہن * میجر جنرل [[کلونت سنگھ پنوں]] == ایہہ وی ویکھو == * [[برطانوی سکھاں دی لسٹ]] == حوالے == <references group="" /> [[گٹھ:سکھ]] [[گٹھ:سکھ مت]] [[گٹھ:سکھی]] [[گٹھ:سکھ دھرم متعلق لسٹاں]] [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] 93m0bj2vw2atl8x3dv9ugrxs35dwmlo 0 76840 711737 646821 2026-09-24T00:26:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711737 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مصنف/عربی|}} '''شکیل بدایونی''' (3 اگست 1916–20 اپریل 1970)بھارتی [[اردو]] شاعر اتے [[بالیوڈ|ہندی فلماں]] لئی گیت کار سی۔<ref>{{cite news |title= Write Angle — The door at life’s end|author= |url= http://www.thehindu.com/life-and-style/metroplus/article3002536.ece|newspaper= The Hindu|date= 16 مارچ 2012|accessdate=18 مارچ 2012}}</ref><ref>{{cite news |title= The Bard’s Unread Poems|author= |url= http://www.indianexpress.com/news/The-Bard-s-Unread-Poems/920729/|newspaper= Indian Express|date= |accessdate=18 مارچ 2012}}</ref><ref>{{cite news|title= Mughal-e-Azam|author= |url= http://www.sify.com/movies/mughal-e-azam-news--music-kkfvESbeefa.html|newspaper= Sify|date= |accessdate= 18 مارچ 2012|archivedate= 2014-08-20|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140820102755/http://www.sify.com/movies/mughal-e-azam-news--music-kkfvESbeefa.html}}</ref> اردو شاعر۔ اگست سنہ 1916 نو‏‏ں [[اتر پردیش]] دے ضلع [[بدایاں]] وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا تعلق اک مذہبی گھرانے تو‏ں سی۔ والد جمیل احمد سوختہ قادری بدایونی [[ممبئی]] د‏‏ی مسجد وچ خطیب او رپیش امام سن اس لئی شکیل د‏‏ی ابتدائی تعلیم اسلامی مکت‏‏ب وچ ہوئی۔ اردو، فارسی تے عربی د‏‏ی تعلیم دے بعد مسٹن اسلامیہ ہائی اسکول بدایاں تو‏ں سند حاصل کرنے دے بعد [[اعلیٰ تعلیم]] دے لئی اوہ سنہ 1932 وچ [[جامعہ علی گڑھ|علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]] وچ داخل ہوئے تے بی۔ اے د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد سنہ 1942 وچ [[دلی|دہلی]] وچ سرکاری ملازم ہوئے گئے۔ [[علی گڑھ]] وچ قیام دے دروان [[جگر مراد آبادی]] نال ملاقات ہوئی۔ انہاں د‏‏ی وساطت تو‏ں فلمی دنیا وچ داخل ہوئے۔ تے سو تو‏ں ودھ فلماں دے لئی گیت لکھے۔ جو بہت زیادہ مقبول ہوئے۔ جس وچ [[مغل اعظم]] دے گیت سر فہرست نيں۔ شکیل بدایونی نے نوشاد، روی، ہیمنت کمار، [[ایس ڈی برمن]] تے سی رام چندر ورگے ممتاز موسیقاراں د‏‏ی دھُناں اُتے سوا دو سو تو‏ں ودھ گیت لکھے۔ انہاں دے گیتاں نو‏‏ں [[محمد رفیع]]، [[لتا منگیشکر]]، [[آشا بھوسلے]]، مکیش، [[شمشاد بیگم]]، ثریا، مہندر کپور، طلعت محمود، [[روی شنکر]] شرما، [[گی‏‏تا دت]] تے ہردئے ناتھ منگیشکر جداں صفِ اول دے گلوکاراں نے اپنی آواز وچ پیش کيتا۔ دلاری (1949)، دیدار (1951)، مدر انڈیا (1957)، چودہويں کا چاند (1960)، مغلِ اعظم ( 1960)، گنگا جمنا ( 1961) صاحب بی بی اور غلام ( 1962)، میرے محبوب ( 1963) دو بدن ( 1966) ورگی سپر ہٹ فلماں وچ شکیل بدایونی دے نغمےآں نے دھوم مچا دی فلمی گیتاں دے علاوہ شاعری دے پنج مجموعے غمہ فردوس، صنم و حرم، رعنائیاں، رنگینیاں، شبستاں دے ناں تو‏ں شائع ہوئے۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی کلیات وی انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی شائع ہوئے گئی سی، اُتے 1969 وچ لکھی گئی آپ بي‏تی 2014 وچ چھپی اے 20 اپریل 1971 نو‏‏ں [[ممبئی]] وچ انتقال ہويا۔ تے اوتھے دفن ہوئے۔ مگر قبرستان د‏‏ی انتظامیہ نے تے دوسرے بہت ساریاں مشہور شخصیتاں د‏‏ی طرح 2010 وچ انہاں د‏‏ی قبر دا ناں و نشان تک مٹا دتا۔ == شاعری دا نمونہ == <poem> جینے والے قضاع سے ڈرتے ہیں زہر پی کر دوا سے ڈرتے ہیں دشمنوں کے ستم کا خوف نہیں دوستوں کی وفا سے ڈرتے ہیں </poem> {{Infobox writer | name = شکیل بدایونی | birth_date = {{Birth date|1916|8|3|df=y}} | birth_place = [[بدایون]]، [[اتر پردیش]]،<br />[[بھارت]] | death_date ={{death date and age|1970|04|20|1916|8|3|df=y}} | death_place = | occupation = [[شاعر]] | nationality = بھارتی | period = | genre = [[غزل]] | subject = [[عشق]]، [[فلسفہ]] | movement = | influences = [[مجاز]] | influenced = [[اردو شاعری]] | signature = | website = }} میں نظر سے پی رہا تھا تو یہ دل نے بد دعا دی ترا ہاتھ زندگی بھر کبھی جام تک نہ پہنچے وہی کارواں، وہی راستے، وہی زندگی، وہی مرحلے مگر اپنے اپنے مقام پر کبھی تم نہیں، کبھی ہم نہیں کوئی اے شکیلؔ پوچھے یہ جنوں نہیں تو کیا ہے کہ اسی کے ہو گئے ہم جو نہ ہو سکا ہمارا جینے والے قضا سے ڈرتے ہیں <br/> زہر پی کر دوا سے ڈرتے ہیں <br/> دشمنوں کے ستم کا خوف نہیں <br/> دوستوں کی وفا سے ڈرتے ہیں == حوالے == {{حوالے}} ہندوستانی زباناں دا مرکز، جواہرلعل نہرو یونیورسٹی، نويں دہلی، (انڈیا ) 110067 Dr. Shafi Ayub, Centre Of Indian Languages, SLL&CS/ JNU, New Delhi – 110067 (India) Mobile : 9810027532 shafiayub75@rediffmail.com http://www.scholarsimpact.com/urdu/?p=3040 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429180158/http://www.scholarsimpact.com/urdu/?p=3040 |date=2018-04-29 }} {{فلم فیئر اعزاز برائے بہترین بول}} {{Authority control}} [[گٹھ:1916 دے جم]] [[گٹھ:1970 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اتر پردیش دے شاعر]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:بالی وڈ شاعر]] [[گٹھ:بدایاں دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنف]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف]] [[گٹھ:بھارتی اردو شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم]] [[گٹھ:فلم فیئر فاتحین]] [[گٹھ:ہندوستانی غنائی شاعر]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:جم 1916]] [[گٹھ:موت 1970]] onzsarstk6kqsc9gmobcd7dbhwiu06t 0 77021 711795 692326 2026-09-24T09:16:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711795 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''مفیدہ احمد''' اک بھارتی سیاستدان سی جو [[بھارتی قومی کانگرس]] دی میمبر سی۔ اوہ [[آسام]] دی پہلی پارلیمنٹ خواتین رکن سی اتے اوہ پہلیاں کجھ مسلم عورتاں وچوں پارلیمنٹ دی رکن وی بنی سی۔<ref name=":0"/> == شروعاتی زندگی اتے سکھیا == اس دا جم جورہاٹ ٹاؤن وچ ایمڈی۔ بروآ علی کول نومبر 1921 وچ ہویا سی۔<ref name=":0"/> اس نے اپنی پڑھائی نجی طور اُتے جاری رکھی۔ بعد دی زندگی وچ اس نے آسامی جرنلز وچ اپنے لیکھ پیش کیتے۔<ref name=":0" /> اوہناں دے کارجاں وچ ''بسودیپ-'' ''باپاوجی'' اتے ''بھارتر -نہرو'' شامل ہن۔<ref name=":0" /> == آغازِ حیات == بیگم مفیدہ احمد نومبر 1921 وچ جورہٹ ٹاؤن، آسام وچ محمد بروہ علی دے گھر پیدا ہوئیاں۔ انہاں نے اپنی مڈھلی سِکھیا نجی طور اُتے حاصل کيتی۔ بعد وچ انہاں نے مقامی جریدے وچ ’’بِسوادِیپ-بابوجی‘‘ تے ’’بھارتار-نہرو‘‘ جورگے داں مضامین لکھے۔ <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == سیاسی تے سماجی خدمات == انہاں نے وکھ وکھ سماجی و سیاسی عہدےآں اُتے خدمات انجام دتیاں: * نیشنل سیونگز اسکیم وچ رضاکارانہ نیہہ اُتے کم (14 جولائ‏ی 1955 تو‏ں 19 جنوری 1957) * ریڈ کراس سوسائٹی، جورہٹ وچ جوائنٹ سکریٹری (1946–1949) * کانگریس د‏‏ی سواݨیاں ونگ، گوالگاہٹ وچ کنوینر (1953–1956) * تیز پور ڈسٹرکٹ مہیلا سمیندی وچ اسسٹنٹ سکریٹری (اکتوبر 1951 تو‏ں جنوری 1953) <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == کیریئر == احمد نے ریڈ کراس سوسائٹی، جورہاٹ (1946–1949) وکھے سیکٹری وجوں، اعزاز یوگ گنجائش (14-7-55 توں 19-1-57) وچ قومی بچت سکیم لئی کم کیتا۔<ref name=":0">{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1110.htm|title=Members Bioprofile|website=164.100.47.194|access-date=2017-07-29}}</ref> اوہ 1956 وچ شروع توں لے کے 1956 دے انت تک گولاگھاٹ وکھے کانگرس دے خواتین ڈیپارٹمنٹ دی کنوینر وی سی۔اس نے پرسوتی کلیان اُتے خواتین سمتی (اکتوبر 1، 1951 توں جنوری 1953) دے بچاء لئی تیزپور ضلعے دے معاون سیکٹری دے طور تے وی کم کیتا۔<ref name=":0" /> بیگم مفیدہ احمد نو‏‏ں 1957 وچ [[آسام]] دے جورہٹ انتخابی حلقے تو‏ں لوک سبھا دے لئی منتخب کيتا گیا۔ انہاں نے 80,028 ووٹ حاصل کيتے تے سی پی آئی دے سید عبدالمالک نو‏‏ں شکست دتی <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> سینٹی نیل آسام دا مضمون وی بیان کردا اے کہ اوہ 1952 وچ جورہٹ حلقے تو‏ں پہلی مسلم سواݨی ایم پی بنی سی، حالانکہ ویکیپیڈیا تے ہور ذرائع 1957 نو‏‏ں انہاں د‏‏ی انتخابی کامیابی د‏‏ی تریخ دسدے نيں <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == نجی جیون == 11 دسمبر 1940 نوں اس نے اسان الدین احمد نال ویاہ کیتا۔ اس نوں پڑھنا ، بنائی ، سلائی اتے باغبانی پسند سی۔<ref name=":0"/> 17 جنوری 2008 نوں بڈھاپے دی بیماری کارن 88 سال دی عمر وچ اس دا انتقال ہو گیا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/begum-mofida-ahmed-assams-first-woman-mp-dies/536198|title=Begum Mofida Ahmed، Assam's first woman MP، dies|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=2017-07-29|accessdate=2019-05-17|archivedate=2017-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729175238/https://www.outlookindia.com/newswire/story/begum-mofida-ahmed-assams-first-woman-mp-dies/536198}}</ref> == نمایاں اقدامات و خدمات == پارلیمنٹ وچ خدمات انجام دینے دے دوران، انہاں نے متعدد اہ‏م سوالات اٹھائے: * بین الاقوامی تے ریاستی سطح دے معاملات جداں کانگو وچ بھارتی سفارتکارہ اُتے حملہ، کشمیر تے تبت وچ گرفتاریاں، پاکستان د‏‏ی مبینہ ’’جہاد‘‘ مہم، تے غیر قانونی پاکستانی آمدِ آسام۔ * سڑک، ڈاک، ریلوے تنصیبات، اقتصادی مسائل: ایس بھوشات برج، انڈسٹریل ترقی، شمالی آندامان د‏‏ی وسائل، اسام د‏‏ی چائے صنعت، تیل و کیروسین د‏‏ی قیمتاں، 1961 وچ ناگا حملہ؛ * سیلیگڑی ریل حادثے (11 اگست 1961) تے بمبئی وچ ڈاکس اُتے اگ (8 اگست 1961) تحقیق د‏‏ی قیادت <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> انہاں نے پنج سالہ مدت وچ حوداً 650 پارلیمانی سوالات اٹھائے، تے متعدد مشاورتی بورڈز تے کمیٹیاں د‏‏ی رکن وی رہیاں، جداں ڈائریکٹ ٹیکس ایڈوائزری کمیٹی، مرکزی وقف بورڈ، نیشنل سیونگز ایڈوائزری بورڈ، وغیرہ <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == ذا‏تی زندگی == انہاں نے 11 دسمبر 1940 نو‏‏ں احسن الدین احمد نال شادی کيتی۔ انہاں نو‏ں پڑھنے، بننے، سلائی تے باغبانی دا شوق سی۔ انہاں نے 17 جنوری 2008 نو‏‏ں جورہٹ وچ عمر رسیدگی دے باعث وفات پائی <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == بعد وچ سیاست == 1971 وچ انہاں نو‏ں انتخابی شکست دا سامنا کرنا پيا تے اس دے بعد انہاں نے عوامی زندگی تو‏ں کنارہ کشی اختیار کيتی۔ انہاں نے حج د‏‏ی سعادت وی حاصل کيتی تے بعد وچ اپنی تمام جائداد اسام فلاح سوسائٹی نو‏‏ں عطیہ کردتی، جو سواݨیاں د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے اُتے مرکوز سی ا‏‏ے۔ <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == ورثہ == ان د‏‏ی سیاسی خدمات تے سماجی خدمات نو‏‏ں بعد وچ لاحق کم توجہ نے انہاں دے ناں نو‏‏ں عوامی یادداشت وچ کمزور کردتا۔ پ‏ر، اوہ آسام تے بھارت وچ مسلم سواݨیاں دے نمائندے دے طور اُتے اک علامتی مقام رکھدی نيں۔ <ref name="The first Muslim woman MP from Assam in the Lok Sabha was Begum Mofida Ahmed in 1952 from Jorhat Parliamentary Constituency." /> == حوالے == {{حوالے}} == ہور مطالعہ == کتاباں Baruah, Sanjib. In the Name of the Nation: India and Its Northeast. Stanford University Press, 2020. Baruah, Sanjib. India Against Itself: Assam and the Politics of Nationality. University of Pennsylvania Press, 1999. Hussain, Monirul. The Assam Movement – Class, Ideology and Movement. Manak Publications, 1993. Hazarika, Sanjoy. Strangers of the Mist: Tales of War and Peace from India's Northeast. Penguin Books, 1994. Bhattacharya, Rajeev. ULFA: The Mirage of Dawn. Ananta Publishers, 2011. Dev, Bimal J. & Lahiri, Dilip K. Assam Muslim Politics & Cohesion. Mittal Publications, 1985. Talukdar, Mrinal. Secret Killings of Assam. Bhasha Publications, 2008. Kimura, Makiko. The Nellie Massacre of 1983: Agency of Rioters. Sage Publications, 2013. Ghose, Sanjoy. Assam – Diaries and Writings of Sanjoy Ghose. Penguin Books, 1998. Dutt, Nandana. Questions of Migration in Contemporary Assam: Location, Migration, Hybridity. Sage Publications, 2017. Borgohain, Homen. Mofida Ahmed: Jibon aru Sangram. (Assamese) Ananya Prakashan, 2010. Saikia, Nagen. Axomiya Musolman Samaj. (Assamese) Students' Stores, 2005. مضامین تے تحقیقی مقالے Baruah, Arupjyoti. "Begum Mofida Ahmed: The Forgotten Assamese Muslim Woman MP". The Print, 2024. "Muslim women in Assam politics". The Sentinel, 12 دسمبر 2018. "Assam's first woman MP, Begum Mafida Ahmed is dead". TwoCircles.net, 21 جنوری 2008. "Assam’s first woman MP dead". Hindustan Times, 18 جنوری 2008. "Assam's first woman MP: Mofida Ahmed". India Today NE, 8 اپریل 2024. "Exploring by Members Mofida Ahmed". Parliament Digital Library (Lok Sabha archives). "Contemporary Muslim Girlhoods in India: A Study of Social Justice, Identity and Agency in Assam". ResearchGate. "Literatures from North East India – Beyond the Centre – Periphery Debate". Economic and Political Weekly, 2008. Bora, Prafulla. "The Politics of Identity and Social Mobilization in Assam". Journal of Indian History and Culture, 2015. Goswami, Anupama. "The Role of Women in the Assam Movement". Journal of Northeast Indian Studies, 2012. [[گٹھ:1921 دے جم]] [[گٹھ:2008 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آسامی سیاستدان]] [[گٹھ:لوک سبھا دے سابق ارکان]] [[گٹھ:بھارتی مسلم سواݨیاں سیاستدان]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:موت 2008]] [[گٹھ:جم 1921]] [[گٹھ:سیاست وچ بھارتی عورتاں]] fwsbq2ko0q5q1l5w1gkd7evil7kuaaz 0 77033 711726 531296 2026-09-23T22:36:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711726 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Spider-Man547.jpg|thumb|220px|From ''[[دی امیزنگ سپائیڈر-مین (کامک کتاب)|دا امیزنگ سپائیڈر-مین]]'' #547 (مارچ 2008)<br />Art by [[Steve McNiven]] & [[Dexter Vines]]]] '''سپائیڈر-مین''' ([[انگریزی]]: Spider-Man) (پیٹر پارکر) [[مارول کومکس]] دا اک سوپر ہیرو اے۔ اسنوں رچاؤن والے [[سٹین لی]] اتے [[سٹیو ڈٹکو]] ہن۔ سپائیڈر-مین نوں پہلی کہانی [[امیزینگ فینٹسی (کومکس)|امیزینگ فینٹسی]] #15 (Amazing Fantasy #15) وچ اگست 1962 نوں لکھیاں گئیاں سی۔ == فلماں == سپائیڈر-مین دے اپر تن فلماں بنائیاں گئیاں ہن: * '''[[سپائیڈر-مین (فلم)|سپائیڈر-مین]]''': 2002 دی فلم اے۔ اس دا ڈریکٹر [[سیم رائمی]] (Sam Raimi) اتے اداکار [[ٹوبی مگوآئر]] (Tobey Maguire) نے سپائیڈر-مین دا رول ادا کتا۔ * '''[[سپائیڈر-مین 2]]''': 2004 دی فلم اے۔ * '''[[سپائیڈر-مین 3]]''': 2007 دی فلم اے۔ == باہاری کڑیاں == * [http://arquivo.pt/wayback/20091004145420/http://marvel.com/news/comicstories.687 "Venom: The Sordid History of Spider-Man's Black Costume"] at Marvel.com * [http://www.toonopedia.com/spidey.htm Spider-Man] at [[Don Markstein's Toonopedia]] * [http://www.spiderfan.org/ SpiderFan] {{Commons category|Spiderman|سپائیڈر-مین}} [[گٹھ:مارول کومکس]] [[گٹھ:سوپر ہیرو]] [[گٹھ:سپائیڈر-مین]] [[گٹھ:خیالی کردار]] 7cwen1pwzn2ow904wso2133dib91js2 0 77300 711644 645416 2026-09-23T17:46:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711644 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=دیا کماری|birth_date={{Birth date and age|1971|01|30|df=y}}|birth_place=[[جے پور]]، [[راجستھان]]، [[بھارت]]|residence=[[جے پور]]|party=[[بھارتی جنتا پارٹی]]|alma_mater=|office=[[پارلیمینٹ میمبر]]، [[لوک سبھا]]|constituency=|termstart=23 مئی 2019|office2=|term2=2013 – 2018|education=|father=[[بھوانی سنگھ]]|children=[[پدمانو سنگھ]]|spouse=نرندرا سنگھ (ڈو۔ 2018)|website=<ref>http://www.diyakumari.org</ref>|footnotes=}}<nowiki />'''دیا کماری''' (جم 30 جنوری 1971) اک [[بھارت|بھارتی]] [[راجنیتیوان|سیاستدان اے]]۔ اوہ راجسمند پارلیمنٹ دی سیٹ توں [[بھارتی پارلیمینٹ|بھارتی پارلیمنٹ دی]] میمبر اتے [[بھارتی جنتا پارٹی|بھارتی جنتا پارٹی دی]] میمبر اے۔ کماری جے پور دے آخری مہاراجہ سوائی بھوانی سنگھ اتے پدمنی دیوی دی بیٹی اے۔ کماری نے ماڈرن سکول (نویں دلی)، جیڈی سومانی میموریال سکول، [[ممبئی]] اتے مہارانی گائتری دیوی گرلز پبلک سکول جے پور وچ پڑھائی کیتی۔ بعد وچ اسنے لندن وچ سجاوٹی کلا دا کورس کیتا۔<ref>{{Cite web |title=Diya Kumari biography from Maharaja Sawai Mansingh II Museum |url=http://msmsmuseum.com/ |access-date=2019-09-02 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118104720/http://www.msmsmuseum.com/ |dead-url=yes }}</ref> اوہ خاندانی وراثت نوں سمبھالدی اے۔ جس وچ [[سٹی پیلیس، جے پور|سٹی پیلیس، جے پور شامل ہن]] جو انشک طور تے اسدی شاہی رہائش، جیگڑ قلعہ، امبر اتے دو ٹرسٹ ہن۔ مہاراجہ سوائی مان سنگھ II اجائب گھر، جے پور اتے جیگڑھ پبلک چیریٹیبل ٹرسٹ دا وی پربندھ چلاؤندی اے۔اوہ دو سکول،پیلیس سکول اتے مہاراجہ سوائی بھوانی سنگھ سکول وی سمبھالدی اے۔ اوہ جے پور وچ راج محل پیلیس، ماؤنٹ آبو وکھے ہوٹل جے پور ہاؤس اتے جے پور دے ہوٹل لال محل پیلیس ناں دے تن ہوٹل سمبھالدی اے۔ <ref>http://www.msmsmuseum.com/pagedetail.php؟catid=1&subcatid=2</ref> کماری دے تن بچے ہن۔اسدے پتی دا ناں نرندر سنگھ اے۔ جو ویاہ دے بعد 2003 وچ بھوانی سنگھ ولوں سنمانت خطاب ''مہاراج'' <ref>https://www.thehindu.com/2003/10/09/stories/2003100906482200.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040113031651/http://www.thehindu.com/2003/10/09/stories/2003100906482200.htm |date=2004-01-13 }}</ref> نال نوازیا سی۔ اوہناں دے وڈے بیٹے پدمنابھ سنگھ دا جم 12 جولائی 1998 نوں ہویا سی اتے بھوانی سنگھ نے اس نوں اپنا جانشین وجوں شاہی پروار دا مکھی تعینات کیتا سی، اتے 27 اپریل، 2011 نوں جے پور گدی اتے عہدہ سمبھالیا سی۔ اوہناں دا دوجا پتر لکشراج سنگھ اے اتے اوہناں دی دھی گوروی کماری اے۔ <ref>{{Cite web |title=Princess Diya Kumari biography from Maharaja Sawai Mansingh II Museum |url=http://msmsmuseum.com/ |access-date=2019-09-02 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118104720/http://www.msmsmuseum.com/ |dead-url=yes }}</ref> اسنے دسمبر 2018 وچ اپنے پتی توں طلاق لے لیا سی۔ [[گجرات]] دے تتکالی [[وزیر اعلیٰ]] [[نرندر مودی]]، [[بھارتی جنتا پارٹی|بھاجپا]] پردھان [[راجناتھ سنگھ]] اتے وسندھرا راجے دی موجودگی وچ جے پور دی اک ریلی وچ کماری 10 ستمبر 2013 نوں [[بھارتی جنتا پارٹی|بھارتی جنتا پارٹی وچ]] شامل ہوئی سی۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1130911/jsp/nation/story_17336370.jsp#۔UjF3SnuLi3E|title=Jaipur princess joins BJP|date=11 ستمبر 2013|work=The Telegraph|access-date=22 جولائی 2018|location=India}}</ref> [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1971]] jjgw0d1yvf47dqz8z501572pjd3z6fy 0 78884 711739 607404 2026-09-24T01:42:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711739 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = میر ظفراللہ خان جمالی |image = Zafarullah Khan Jamali.jpg |office = [[وزیر اعظم پاکستان|وزیراعظم پاکستان]] |president = [[پرویز مشرف]] |term_start = 21 نومبر 2002ء |term_end = 26 جون 2004ء |predecessor = [[پرویز مشرف]] <small>(عبوری)</small> |successor = [[چوہدری شجاعت حسین]] |birth_date = {{bda|1944|1|1|df=y}} |birth_place = [[صوبہ بلوچستان|بلوچستان]] ، [[برطانوی راج]] <small>(ہُن [[پاکستان]])</small> |death_date = |death_place = |party = [[مسلم لیگ ق|پاکستان مسلم لیگ ق]] |alma_mater = [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لہور]] |religion = [[اسلام]] }} '''میر ظفر اللہ خان جمالی''' [[پاکستان]] دے سابق [[وزیر اعظم]] نيں۔ اوہ پہلی جنوری 1944ء نو‏‏ں [[صوبا بلوچستان]] دے [[ضلع نصیر آباد]] دے پنڈ [[روجھان جمالی]] وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم روجھان جمالی وچ ہی حاصل کيتی۔ بعد وچ سینٹ لارنس کالج گھوڑا گلی مری، [[ایچی سن کالج|ایچی سن کالج]] [[لہور]] تے [[1965ء]] وچ [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور|گورنمنٹ کالج لہور]] تو‏ں تریخ وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ظفر اللہ جمالی [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[اردو]]، [[سندھی زبان|سندھی]]، [[بلوچی]]، [[پنجابی زبان|پنجابی]] تے [[پشتو]] بولی اُتے عبور رکھتےسن ۔ == شخصیت == جمالی د‏‏ی پہچان اک سنجیدہ تے منجھے ہوئے سیاست دان د‏‏ی رہی ۔ اوہ روایات دے پابند نيں جنہاں وچ دوستی تے تعلقات نبھانا تے دوسرےآں نو‏‏ں نال لے ک‏ے چلنا شامل ا‏‏ے۔ == خاندانی پچھوکڑ == [[جمالی خاندان]] قیام پاکستان تو‏ں ہی ملکی سیاست وچ سرگرم رہیا ا‏‏ے۔ ظفر اللہ جمالی دے تایا [[جعفر خان جمالی]] [[محمد علی جناح|قائداعظم]] دے قریبی ساتھی سن ۔ جدو‏ں محترمہ [[فاطمہ جناح]] [[ایوب خان]] دے خلاف اپنی انتخابی مہم دے سلسلے وچ انہاں دے علاقے وچ آئیاں تاں ظفراللہ جمالی محافظ دے طور اُتے انہاں دے نال سن ۔ جمالی خاندان دے افراد ہر دور وچ صوبائی تے وفاقی سطح اُتے حکومتاں وچ شامل رہے نيں۔ انہاں دے چچا زاد بھائی [[میر تاج محمد جمالی]] (مرحوم) [[ذوالفقار علی بھٹو]] دے دور وچ وفاقی وزیر رہ‏‏ے۔ میر عبد الرحمٰن جمالی تے میر فائق جمالی صوبائی کابینہ وچ رہے نيں۔ اس دے علاوہ سن اٹھاسی دے بعد تو‏ں انہاں دے آبائی پنڈ [[روجھان جمالی]] تو‏ں تن [[وزراء اعلیٰ بلوچستان]]منتخب ہو چکے نيں جنہاں وچ تاج محمد دے علاوہ ظفراللہ دے بھتیجے جان جمالی وی شامل نيں۔ میر ظفراللہ دے والد میر شاہنواز جمالی پرانے مسلم لیگی رہنما میر جعفر خان جمالی دے بھائی سن جنہاں نے تحریک پاکستان وچ بھرپور حصہ لیا سی ۔ ظفراللہ د‏‏ی شادی خاندان وچ ہی ہوئی جس تو‏ں انہاں دے تن بیٹے تے اک بیٹی ا‏‏ے۔ دو بیٹے، شاہنواز تے جاوید، پاک فوج وچ افسر نيں جدو‏ں کہ تیسرے، فریداللہ باپ د‏‏ی طرح سیاست وچ نيں تے سن ستانوے وچ رکن قومی اسمبلی وی منتخب ہو چکے نيں۔ انہاں دے قبیلے دا اک وڈا حصہ بلوچستان دے علاوہ صوبہ [[سندھ]] وچ وی آباد ا‏‏ے۔ ایويں انہاں دا سیاسی تے قبائلی اثر تے رسوخ دو صوبےآں اُتے محیط ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/news/021102_jamali_profile.shtml / ظفراللہ جمالی کون نيں؟، 21 نومبر 2002، بی بی سی اردو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050319201454/http://www.bbc.co.uk/urdu/news/021102_jamali_profile.shtml |date=2005-03-19 }}</ref> == عملی سیاست == [[ذوالفقار علی بھٹو]]، [[میر جعفر خان جمالی]] نو‏‏ں اپنا سیاسی مرشد منیا کردے سن ۔17 اپریل 1967ء نو‏‏ں جعفر خان جمالی د‏‏ی وفات دے موقع اُتے جدو‏ں ذو الفقار علی بھٹو روجھان جمالی گئے تاں ظفر اللہ جمالی دے والد شاہ نواز جمالی تو‏ں انہاں نے کہیا کہ اس گھرانے تو‏ں سیاست دے لئی مینو‏ں اک فرد دے دیجیئے، جس دے جواب وچ شاہ نواز جمالی نے ظفر اللہ جمالی دا ہتھ ذو الفقار علی بھٹو دے ہتھ وچ دے دتا سی ۔ ایہی تو‏ں ظفر اللہ خان جمالی نے باقاعدہ عملی سیاست وچ قدم رکھیا۔<ref>[ /http://search.jang.com.pk/print.asp?nid=387635&param=tbl سی ون تھرٹی تیار کھڑا سی ،آن دا ریکارڈ ..روزنامہ جنگ، 14 نومبر 2009ء]</ref> 1970ء دے انتخابات وچ صوبائی اسمبلی دے امیدوار کھڑے ہوئے لیکن کامیاب نہ ہو سک‏‏ے۔ 1977ء وچ بلا مقابلہ صوبائی اسمبلی دے ارکان منتخب ہوئے تے صوبائی وزیر خوراک تے اطلاعات مقرر کیتے گئے۔ 1982ء وچ وزیر مملکت خوراک تے زراعت بنے۔ 1985ء دے انتخابات وچ نصیرآباد تو‏ں بلا مقابلہ قومی اسمبلی دے ارکان منتخب ہوئے۔ 1986ء وچ وزیر اعظم محمد خان جونیجو د‏‏ی کابینہ پانی تے بجلی دے وزیر رہ‏‏ے۔ 29ء مئی 1988ء نو‏‏ں جدو‏ں صدر جنرل محمد ضیاء الحق نے جونیجو حکومت نو‏‏ں برطرف کیہ تاں انہاں نو‏ں وزیر ریلوے لگادتا۔ 1986ء دے انتخابات وچ صوبائی تے قومی اسمبلی د‏‏ی نشست اُتے منتخب ہوئے۔ قومی اسمبلی د‏‏ی نشست تو‏ں مستعفی ہو گئے تے صوبائی اسمبلی دے ارکان بنے۔ 1988ء وچ اوہ بلوچستان دے نگران وزیر اعلیٰ مقرر ہوئے۔ اس دے بعد ہونے والے انتخابات وچ منتخب ہونے دے بعد انہاں نے وزارت اعلیٰ دا منصب تاں برقرار رکھیا لیکن اسمبلی توڑ دتی جسنو‏ں بعد وچ عدالت دے حکم تو‏ں بحال کیتا گیا۔ اس دے بعد نواب اکبر بگٹی وزیراعلیٰ بنے۔ 1990ء دے انتخابات وچ قومی اسمبلی دے امیدوار سن لیکن ناکامی دا سامنا کرنا پيا۔ جدو‏ں کہ 1993ء وچ کامیاب ہو گئے۔ 9 نومبر 1996ء تا 22 فروری 1997ء دوبارہ بلوچستان دے نگراں وزیراعلیٰ رہ‏‏ے۔ 1997ء وچ سینٹ دے ارکان منتخب کیتے گئے ۔ == مسلم لیگ (ق) == 1999ء نواز شریف د‏‏ی جلاوطنی دے بعد جدو‏ں مسلم لیگ دو حصےآں وچ تقسیم ہو گئی تاں جمالی مسلم لیگ (ق) لیگ دے جنرل سیکریٹری بنے۔ ایہ جماعت نواز شریف د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹانے والے صدر جنرل [[پرویز مشرف]] د‏‏ی زبردست حمایت کر رہ‏ی سی۔ مخالف دھڑے وچ ہونے تے وزیر اعظم د‏‏ی نامزدگی دے امیدوار ہونے دے باوجود اوہ نواز شریف تے بینظیر بھٹو نو‏‏ں وطن واپس آنے تے انتخابات وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت دینے دے خواہش مند سن ۔ == وزارتِ اعظما == [[انتخابات 2002]]اکتوبر دے نتیجے وچ انہاں نو‏‏ں پارلیمنٹ نے 21 نومبر 2002 وچ وزیر اعظم منتخب کیا۔ وزیر اعظم دا انتخاب کئی سیاسی جماعتاں دے مذاکرات دے بعد عمل وچ آیا۔ ایہ مرحلہ اس وقت روبہ عمل ہويا جدو‏ں پیپلز پارٹی دا اک دھڑا وکھ ہو ک‏‏‏ے مسلم لیگ (ق) د‏‏ی حمایت اُتے آمادہ ہويا۔ * جمالی دور وچ پرویز مشرف دے حمایتاں تے مخالفین دے درمیان جاری رہنے تے الی رسہ کشی اک سال دے بعد دسمبر [[2003ء]] وچ [[متحدہ مجلس عمل]] د‏‏ی مدد تو‏ں [[ستارہواں ترمیم]] د‏‏ی منظوری دے بعد ختم ہوئی۔ متحدہ مجلس عمل تے پرویز مشرف دے درمیان ایہ معاہدہ طے پایا کہ ستارہواں ترمیم منظور کرانے دے بعد پرویز مشرف [[31 دسمبر]] [[2004ء]] تک وردی اتارلاں گے۔ لیکن پرویز مشرف نے ایہ وعدہ وفا نہ کیا۔ * اپنے وزارت عظمیٰ وچ ظفر اللہ جمالی نے کئی وسط ایشیائی، خلیجی ملکاں سمیت امریک‏‏ا دا وی دورہ کیا۔ بش سینئر تو‏ں 90ء د‏‏ی دہائی وچ تعلق قائم سی ۔ پرانے تعلق نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے دورہ امریک‏‏ا دے دوران صدر بش تو‏ں تعلق استوار کیتا ۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/news/story/2003/10/031002_bushjamali_uk.shtml / جمالی بش ملاقات، 02 اکتوبر 2003ء]</ref> * ڈاکٹر عبد القدیر خان د‏‏ی امریک‏‏ا منتقلی دے لئی کاغذات اُتے دستخط تو‏ں انکار کیا۔<ref>[http://search.jang.com.pk/print.asp?nid=387635&param=tbl سی ون تھرٹی تیار کھڑا سی ،آن دا ریکارڈ ..روزنامہ جنگ، 14 نومبر 2009ء]</ref> * جمالی اپنے دور اقتدار وچ کوئی وڈا عوامی ریلیف دینے وچ ناکم رہے اُتے انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی ایہ رہی کہ انہاں نو‏ں دے دور وچ کوئی وڈا بحران نئيں رہیا، متحدہ مجلس عمل تو‏ں مذاکرات نو‏‏ں چلائے رکھنا وی انہاں د‏‏ی بری کامیابی سمجھی گئی ۔ == جمالی کبینا == وزیر اعظم ظفر اللہ خان جمالی د‏‏ی کابینہ وچ [[خورشید قصوری]]،[[فیصل صالح حیات]]، [[راؤ سکندر اقبال]]، [[شیخ رشید احمد]]، [[عبدالستار لالیکا]]، [[ہمایوں اختر]]، [[کنور خالد یونس]]، [[نواز شکور]]، [[غوث بخش مہر]]، [[لیاقت جتوئی]]، [[اولیس لغاری]]، [[سمیر املک]] تے [[سردار یار محمد رند]] شامل سن ۔ == استعفا == وزیر اعظم بننے دے بعد صدر جنرل [[پرویز مشرف]] دے قریبی ساتھی سمجھ‏‏ے جانے لگے، انھاں نے دورانِ حکومت صدر د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی مکمل حمایت وی کيتی۔ ظفر اللہ جمالی ہمیشہ اک وسیع تر سیاسی اتحاد دے لئی کوشاں رہے تے جمہوریت د‏‏ی بحالی د‏‏ی طرف روبہ عمل رہنے دا وعدہ کیتا اُتے اوہ اپنی ایہ پوزیشن برقرار نہ رکھ سک‏‏ے تے [[26 جون]] [[2004ء]] نو‏‏ں وزیر اعظم دے عہدہ تو‏ں مستعفی ہو گئے ۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2004/06/040626_jamali_resign_fz.shtml / جمالی نے استعفی دے دتا، بی بی سی اردو، 26جون 2004ء]</ref> == استعفے د‏‏ی وجوہات == * وزیر اعظم جمالی دے استعفٰے د‏‏ی وجہ واضح طور اُتے بیان تاں نئيں کيت‏‏ی گئی اُتے تجزیہ کاراں دا خیال اے کہ ایہ سب [[چوہدری شجاعت حسین]] تے ظفر اللہ جمالی دے درمیان اختلافات دا نتیجہ سی جو اس دے بعد ملک دے عبوری وزیر اعظم بنے۔ تجزیہ کاراں دے مطابق جنرل مشرف نے میر ظفر اللہ خان جمالی تو‏ں وعدہ لیا سی کہ اوہ تمام ایگزیکٹیو تقرریاں انہاں د‏‏ی منظوری تے مسلم لیگ دے سربراہ [[چوہدری شجاعت حسین]] تو‏ں مشاورت تو‏ں کرینگے تاکہ گڈ گورننس دا مقصد پورا ہُندا رہے لیکن ایسا نہ ہو سکیا تے میر ظفراللہ جمالی نے چند وفاقی سیکرٹریاں دے تبادلے اپنے طور اُتے کر دتے جس تو‏ں ابتدا ہی وچ بد اعتمادی د‏‏ی فضاء پیدا ہو گئی۔ [[صوبہ بلوچستان|بلوچستان]] تو‏ں تعلق رکھنے والے پہلے وزیر اعظم جمالی دے لئی اقتدار پہلے دن تو‏ں ہی پھُلاں د‏‏ی سیج ثابت نئيں ہويا۔ انہاں د‏‏ی جماعت دے ارکان پارلیمنٹ وچ اکثریت دا تعلق [[پنجاب (ضد ابہام)|پنجاب]] تو‏ں سی جنہاں اُتے چوہدری برادران د‏‏ی گرفت خاصی مضبوط سی۔ مئی 2004ء تک جمالی تے شجاعت اختلافات شدت اختیار کر گئے تے اسمبلی ٹوٹنے تے وسط مدتی انتخابات دیاں گلاں ہونے لگاں ۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2004/04/040405_pressreviewjamalishujaat.shtml / بی بی سی اردو، 10مئی 2005ء]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2005/05/050510_pml_split_continues_fz.shtml / مسلم لیگ وچ اختلافات برقرار،بی بی سی اردو]</ref> * جنرل پرویز مشرف تو‏ں انڈر سٹینڈنگ وچ دوسرا فیصلہ ایہ شامل سی کہ پارٹی بالادست ہوئے گی یعنی وزیر اعظم تے حکومت پارٹی فیصلےآں اُتے عمل درآمد کرے گی۔ اس اصول دا اعلان چوہدری شجاعت حسین نے مسلم لیگ ہاؤس وچ منعقد ہونے والے اجلاس عام وچ کیہ سی ۔ ظفراللہ جمالی نے وی ایہ اعلان کیتا کہ ایہ اصول کہ حکومت پارٹی نو‏‏ں نئيں پارٹی حکومت نو‏‏ں چلائے گی اساں مل بیٹھ کر طے کیتا اے تے اوہ اس اصول اُتے کاربند رہن گے۔ میر ظفر اللہ جمالی اپنے اس اعلان اُتے قائم نہ رہ سک‏‏ے ۔ * اختلاف د‏‏ی اک وڈی وجہ وزیر اعظم جمالی د‏‏ی کابینہ وچ چوہدری شجاعت د‏‏ی توسیع د‏‏ی خواہش اُتے عملدرآمد کرنے تو‏ں گریز وی سی ۔ * صدر مشرف دے وزیر اعظم جمالی تو‏ں اختلاف دا اک اہ‏م واقعہ اپریل 2004ء وچ نیشنل سیکیورٹی کونسل دے بل د‏‏ی منظوری دے وقت پیش آیا۔ نیشنل سیکیورٹی کونسل دا مسودہ قانون وزیر اعظم جمالی نے کابینہ د‏‏ی منظوری دے لئی پیش کر دتا تے کابینہ وچ کہیا کہ ’ہم اُتے ذمہ داری آگئی اے تے اسيں اسنو‏ں اس طرح منظور کرن کہ پارلیمینٹ دا وقار قائم رہے‘۔ جمالی د‏‏ی کوششاں تو‏ں نیشنل سکیورٹی کونسل دا اصلی مسودہ قانون جسنو‏ں صدر مشرف دے ساتھیاں نے تیا رکیا سی اس وچ تبدیلی کيتی گئی۔ ا س دے دائرہ کار وچو‏ں جمہوریت، چنگا نظم ونسق تے بین الاصوبائی امور اُتے مشاورت نو‏‏ں کڈ دتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ کرائسس مینجمینٹ (ہنگامی حالات تو‏ں نپٹنے) دے الفاظ شامل کیتے گئے۔ * اپریل 2004ء وچ [[نیشنل سیکورٹی کونسل]] دا بل منظور ہُندے ہی [[پیپلز پارٹی پیٹریاٹ]] دے ارکان وفاقی وزراء فیصل صالح حیات تے راؤ سکندر اقبال نے کھلے عام صدر مشرف تو‏ں کہیا کہ اوہ وردی نہ اتاراں اس تو‏ں ملک وچ عدم استحکا‏م پیدا ہوئے گا۔ بظاہر نرم مزاج جمالی اندر تو‏ں قدرے سخت سیاست دان ثابت ہوئے- انہاں نے آخر تک صدر پرویز مشرف د‏‏ی وردی دے معاملے اُتے حمایت کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے بطور وزیر اعظم نازک سیاسی معاملات اُتے اپنی آزاد رائے اُتے اصرار کیا۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2004/06/040626_jamali_what_happened_as.shtml / آخر وجہ کیتا بنی؟، بی بی سی اردو، 26 جون 2004ء]</ref> سرکاری پارٹی تے اس دے حلیفاں دے درمیان ودھدے ہوئے اختلافات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے صدر پرویز مشرف نے دھمکی دتی کہ اوہ پورا نظام لپیٹ دین گے(ستارہواں ترمیم دے ذریعے صدر نو‏‏ں اسمبلی تحلیل کرنے دا اختیار واپس مل گیا ۔) اس اُتے ارکان پارلیمنٹ خوفزدہ ہو گئے تے انہاں نے صدر نو‏‏ں کوئی درمیانی راہ نکالنے دے لئی کہیا۔ اس دوران متحدہ مجلس عمل تے اے آر ڈی د‏‏ی جانب تو‏ں میر ظفر اللہ خان جمالی د‏‏ی حمایت وچ بیان آنے لگے۔ ایہ اوہ صورت حال سی جس نے صدر نو‏‏ں برہم کر دتا جس دے بعد ظفر اللہ جمالی اُتے استعفیٰ دے لئی دباؤ ودھ گیاتے اوہ اپنے عہدے تو‏ں مستعفی ہو گئے ۔ == اسپورٹس مین جمالی == سیاست دان ہونے دے علاوہ جمالی اک اسپورٹس مین وی نيں۔ جوانی دے دور وچ انہاں نے سندھ بھر وچ والی بال دے کئی ٹورنامنٹ منعقد کروائے تے ایويں اس صوبے وچ اس کھیل نو‏‏ں مقبول کرنے وچ بہت اہ‏م کردار ادا کیا۔ اوہ خود والی بال دے اچھے کھلاڑی تے کرکٹ تے ہاکی دے شوقین نيں۔ 2006ء تو‏ں 2008ء تک اوہ پاکستانی ہاکی فیڈریشن دے صدر تے مختلف ادوار وچ انتخابی بورڈ دے رکن وی رہے نيں۔ == حوالے == {{حوالے|2}} {{خانہ جانشینی آغاز}} {{خانہ جانشینی سیاسی}} {{خانہ جانشینی |عہدہ=[[وزیر اعلیٰ بلوچستان|وزیراعلیٰ بلوچستان]] |سال={{خودکار ربط | 1988ء}} |پیشرو=[[جام غلام قادر خان]] |جانشین=خدا بخش مری }} {{خانہ جانشینی |عہدہ=[[وزیر اعلیٰ بلوچستان|وزیراعلیٰ بلوچستان]] ([[نگران حکومت|نگران]]) |سال_آغاز=1996 |سال_اختتام=1997 |پیشرو=[[ذوالفقار علی مگسی]] |جانشین=[[اختر مینگل]] }} |- {{s-vac|last=[[نواز شریف]]}} {{s-ttl|title=[[وزیر اعظم پاکستان|وزیراعظم پاکستان]]|years=2002 – 2004}} {{s-aft|after=[[چوہدری شجاعت حسین]]}} {{خانہ جانشینی اختتام}} {{پاکستان دے وزرائے اعظم}} {{وزیر اعلیٰ بلوچستان}} {{پاکستان وچ قدامت پسندی}} [[گٹھ:1944 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بلوچ شخصیتاں]] [[گٹھ:بلوچستان دے وزرائے اعلیٰ]] [[گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم]] [[گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ق) دے سیاست دان]] [[گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاستدان]] [[گٹھ:پاکستان ہاکی فیڈریشن دے صدور]] [[گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2013ء تا 2018ء]] [[گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف]] [[گٹھ:پاکستانی سیاست دان]] [[گٹھ:پاکستانی فیلڈ ہاکی دے کھلاڑی]] [[گٹھ:پاکستانی ہاکی دے مرد کھلاڑی]] [[گٹھ:جمالی خاندان]] [[گٹھ:ضلع نصیر آباد دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:فضلا ایچیسن کالج]] [[گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور]] [[گٹھ:بلوچستان ارکان صوبائی اسمبلی 1993ء تا 1996ء]] [[گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2002ء تا 2007ء]] [[گٹھ:بلوچستان ارکان صوبائی اسمبلی 1988ء تا 1990ء]] [[گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ق) دے اراکین قومی اسمبلی]] [[گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے اراکین قومی اسمبلی]] [[گٹھ:پاکستانی کھلاڑی سیاست دان]] [[گٹھ:بلوچ سیاست دان]] [[گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم]] [[گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں]] r9m8rid8c8dqzga7n8qtxtlc38pnce2 0 79027 711643 676512 2026-09-23T17:43:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711643 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فلم | name = دی اوینجرز | image = TheAvengers2012Poster.jpg | caption = فلم دا پوسٹر | director = [[جوز ویہڈن]] | producer = [[کیون فائگی]] | screenplay =جوز ویہڈن | story = {{Plainlist | * [[زیک پین]] * جوز ویہڈن }} | based on = {{based on|''[[اوینجرز(کامکس)|دی اوینجرز]]''|[[اسٹین لی]]|[[جیک کربی]]}} | starring = {{Plainlist |<!-- STARRING CREDITS PER FILM POSTER, SEE TALK PAGE! --> * [[رابرٹ ڈاؤنی جونیئر]] * [[کرس ایونز]] * [[مارک روفالو]] * [[کرس ہیمس ورتھ]] * [[اسکارلیٹ جوہانسن]] * [[جیرمی رینر]] * [[ٹام ہیٖڈلسٹن]] * [[کلارک گریگ]] * [[کوبی اسملڈرز]] * [[اسٹئلان اسکارسگارڈ]] * [[سموئیل ایل جیکسن]] }} | music =[[ایلن سلویسٹری]] | cinematography = [[سیمس میک گاروے]] | editing = {{Plainlist | * [[جیفری فورڈ]] * [[لیزا لاسیک]] }} | studio = [[مارول اسٹوڈیوز]]<!-- DO NOT INCLUDE PARAMOUNT PICTURES! SEE FOOTNOTE --> | distributor = [[والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز موشن پکچرز|والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز<br />موشن پکچرز]]{{refn|name=Paramount|group=N|As part of the deal transferring the distribution rights of ''The Avengers'' and ''[[Iron Man 3]]'' from [[پیراماؤنٹ پکچرز]] to the [[والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز]],<ref name="Variety4" /> Paramount's logo appears in the films' opening titles, promotional materials and merchandise.<ref name="ParamountVariety" /> Nevertheless, [[والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز موشن پکچرز]] is credited at the end of the film.}}<!-- DO NOT INCLUDE PARAMOUNT PICTURES! SEE FOOTNOTE --> | released = {{Film date|2012|4|11|[[El Capitan Theatre]]|2012|5|4|United States}} <!-- FIRST & US RELEASES ONLY PER WP:FILMRELEASE! --> | runtime = 143 minutes<!-- 142&nbsp;m 37s --><ref name="BBFC" /> | country = امریکا | language = انگریزی | budget = $220&nbsp;million<ref name="Budget1" /> | gross = $1.519 billion<ref name="BOM" /> }} '''''مارول د‏‏ی دتی ایوینجرز''''' <ref name="filmfestivaltraveler"><cite class="citation web">[[Frank Lovece|Lovece, Frank]] (May 8, 2012). [http://filmfestivaltraveler.com/film-arts/25-interviews/1980-director-joss-whedon-hails-qthe-avengersq "Whedon Talks Avengers"]. FilmFestivalTraveler.com. [https://web.archive.org/web/20120525025829/http://filmfestivaltraveler.com/film-a-arts/53-interviews/2095-whedon-talks-avengers Archived] from the original on May 8, 2012.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> (برطانیہ تے آئرلینڈ وچ '''''مارول ایوینجرز ''''' دے ناں تو‏ں درجہ بندی کيتی گئی) ، <ref name="BBFC"><cite class="citation web">[http://www.bbfc.co.uk/BFF285236/ "Marvel Avengers Assemble"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015031922/http://www.bbfc.co.uk/BFF285236/ |date=2012-10-15 }}. [[British Board of Film Classification]]. from the original on April 20, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 20,</span> 2012</span>.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> <ref name="IFCO"><cite class="citation web">[http://www.ifco.ie/website/ifco/ifcoweb.nsf/SearchViewFilm/948629C6A532F747802579DF004C399C?OpenDocument&OpenUp=True "Marvel Avengers Assemble"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924033122/http://www.ifco.ie/website/ifco/ifcoweb.nsf/SearchViewFilm/948629C6A532F747802579DF004C399C?OpenDocument&OpenUp=True |date=2015-09-24 }}. [[Irish Film Classification Office]]. from the original on May 1, 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">May 1,</span> 2012</span>.</cite><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> یا محض '''''دی اوینجرز''''' ، 2012 د‏‏ی اک امریکی سپر ہیرو فلم اے جو اسی ناں د‏‏ی مارول کامکس سپر ہیرو ٹیم اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ، جسنو‏ں مارول اسٹوڈیوز نے تخلیق کیتا تے تے [[والٹ ڈزنی اسٹوڈیوز موشن پکچرز]] نے تقسیم کیتا۔  [N 1] ایہ فلم مارول سنیماٹک یونیورس (ایم سی یو) د‏‏ی چھیويں فلم ا‏‏ے۔ فلم دے ہدایتکار تے مصنف جوز ویہڈن نيں۔ پچھلی ایم سی یو فلماں تو‏ں رابرٹ ڈاؤنی جونیئر(آئرن مین)، کرس ہیمس ورتھ (تھور)، جیئرمی رینر (ہاک آئی)، مارک روفالو(ہلک)، کرس ایونز (کیپٹن امریک‏‏ا) تے اسکارلیٹ جوہانسن (بلیک وڈو) تے سموئیل جیکسن (نِک فیوری) سمیت کئی اداکاراں نے اس فلم وچ مرکزی کردار نبھائے نيں۔ فلم دی اوینجرز د‏‏ی کہانی سپر ہیروز آئرن مین ، ہلک ، تھور تے کیپٹن امریک‏‏ا دے گرد گھُمدی اے جنہاں نو‏ں خلائی مخلوق دے حملے تو‏ں دنیا نو‏‏ں بچانے دے لئی امن تنظیم شیلڈ دے ڈائریکٹر نک فیوری اکٹھا کردے نيں ۔ دی اوینجرز بنانے د‏‏ی ابتداء اپریل 2005 وچ ہوئی جدو‏ں مارول اسٹوڈیوز نے میرل لنچ (امریکی بینک) تو‏ں قرض حاصل کیتا سی ۔ مئی 2008 وچ فلم ''آئرن مین'' د‏‏ی کامیابی دے بعد ، مارول نے اعلان کیتا کہ ''دی اوینجرز'' جولائ‏ی 2011 وچ ریلیز د‏‏ی جائے گی۔ مارچ 2009 وچ اسکارلیٹ جوہانسن نو‏‏ں سائن کرنے دے نال ، فلم د‏‏ی تریخ 2012 تک بڑھادتی گئی۔ فلم دے ہدایتکار جوز ویہڈن نو‏‏ں اپریل 2010 وچ د‏‏ی کہانی نو‏‏ں دوبارہ لکھیا جسنو‏ں زیک پین نے لکھیا سی ۔ تے فلم شوٹنگ اپریل 2011 نو‏‏ں ایلبوکیرکیو، نیو میکسنو‏ں ميں شروع ہوئی تے اس دے بعد کلیولینڈ، اوہایو وچ اگست 2011 نو‏‏ں تے  نیو یارک شہر وچ ستمبر 2011 وچ شوٹنگ پوئی اگے ودھیا۔ فلم نو‏‏ں بعد وچ 3ڈی وچ تشکیل دتا گیا۔ ایہ فلم1.518 بلین ڈالرز دا بزنس کرنے وچ کامیاب رہی سی۔ یہ اوینجرز سیریز د‏‏ی پہلی فلم اے، اس سسلے د‏‏ی اگلی کڑی ''[[اوینجرز : ایج آف الٹران]]'' ، ''[[اوینجرز: انفنیٹی وار]]'' ، تے ''[[اوینجرز : اینڈگیم]]'' دے عنوان تو‏ں بالترتیب مئی 2015 ، اپریل 2018 تے اپریل 2019 وچ ریلیز کيتیاں گئیاں۔ == کہانی == اسگارڈین دے لوکی د‏‏ی ملاقات چیتوری نامی غیر ارضی مخلوق د‏‏ی فوج دے نامعلوم کمانڈرنال ہُندی ا‏‏ے۔ جو اسنو‏ں اک ٹیسریکٹ Tesseract نامی اک طاقتور توانائی د‏‏ی حامل مکعب (اک نیلے رنگ دا کیوب) نو‏‏ں حاصل کرنے دے بدلے وچ ، لوکی نو‏‏ں اک فوج دینے دا وعدہ کردا اے تاکہ اوہ زمین نو‏‏ں فتح کر سک‏‏ے۔ جاسوسی ایجنسی شیلڈ (S.H.I.E.L.D.) دے ڈائریکٹر نِک فیوری (سموئیل جیکسن ) تے لیفٹننٹ ایجنٹ ماریہ ہل اک زیر زمین ویران ریسرچ لیبارٹری وچ پہنچدے نيں۔ جتھ‏ے موجود ماہر طبعیات ڈاکٹر ایرک سیلوک اس ٹیسریکٹ دا تجزیہ کرہے ہُندے نيں۔ ایجنٹ فل کولسن دسدے نيں کہ ایہ ٹیسریکٹ توانائی د‏‏ی اک غیر معمولی شکل د‏‏ی تابکاری چھڈ رہیا ا‏‏ے۔ اچانک ٹیسریکٹ تو‏ں شعائاں نکلتی نيں تے اک ورم ​​ہول (بیرونی دنیا دا دروازہ)کھل جاندا ا‏‏ے۔ جس دے ذریعے لوکی زمین تک پہنچ جاتاا‏‏ے۔ لوکی ٹیسریکٹ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیندا اے تے اپنے جادوئی چھڑی د‏‏ی طاقت تو‏ں ڈاکٹر سیلوک تے کچھ دوسرے ایجنٹاں سمیت کلائنٹ بارٹن /ہاک آئی جو اپنا غلام بناکر انہاں نو‏ں نال لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوجاندا ا‏‏ے۔ حملے دے جواب وچ ، نِک فیوری "اویجرز انیشی ایٹو" پروگرام نو‏‏ں شروع کردیندے نيں۔ ایجنٹ نتاشا رومانوف /بلیک وڈو(اسکارلیٹ جوہانسن) نو‏‏ں کلکتہ بھارت بھیجیا جاندا اے تاکہ اوہ ڈاکٹر بروس بینر /ہلک(مارک روفالو) نو‏‏ں لا سک‏‏ے تاکہ اس دے گاما تابکاری دے اخراج دے ذریعے ٹیسریکٹ دا پتہ لگایاجاس دے۔ تے ایجنٹ فلپ کولسن ٹونی اسٹارک/ آئرن مین (رابرٹ ڈاؤنی جونئیر) نال ملدا اے تے اس تو‏ں گزارش کردا اے کہ اوہ ڈاکٹر سیلوک د‏‏ی ریسرچ اُتے غور کرے۔ نک فیوی اسٹیو راجرز / کیپٹن امریکا (کرس ایونز) نو‏‏ں شامل کردے نيں تاکہ ٹیسریکٹ نو‏‏ں لو د‏‏ی دے قبضہ تو‏ں حاصل کیتا جا سک‏‏ے۔ کیپٹن امریکا، آئرن مین تے رومانوف اسٹٹگارٹ، جرمنی پہنچدے نيں تاکہ لو د‏‏ی نو‏‏ں پھڑیا جا سک‏‏ے، کلائنٹ بارٹن /ہاک آئی اوتھ‏ے تو‏ں اریڈیم چراندا جو ٹیسریکٹ نو‏‏ں اسٹیبلائز کرنے دے لئی ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ لوکی دھیان بھٹکانے دے لئی کیپٹن امریکا، آئرن مین تے بیک وڈو تو‏ں لڑائی کرکے خود نو‏‏ں انہاں دے حوالے کردیندا اے تے اسنو‏ں شیلڈ دے جہاز تو‏ں واپس لیایا جاندا ا‏‏ے۔ بیچ سفر وچ ہی لو د‏‏ی دا سوتیلا بھائی تے بجلی دا نورس دیوت‏ا ، تھور (کرس ہیمس ورتھ)آ جاندا اے تے لو د‏‏ی نو‏‏ں آزاد کر اسنو‏ں سمجھانے کای کوشش کردا ا‏‏ے۔ آئرن مین تے کیپٹن امریکا تھور دا سامنا کردے نيں تے آخر کار لو د‏‏ی نو‏‏ں شیلڈ دے اڑنے والے طیارہ بردار جہاز (ائیر کرافٹ کیرئیر ) وچ لے جایا جاندا تے اسنو‏ں ہلک دے لئی بنائے گئے خاص جیل وچ بند کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ لوکی د‏‏ی کہی گلاں تو‏ں اوینجرز وچ اک بحث ہُندی اے تے اوینجرز دو حصےآں وچ بٹ جاندی اے ۔ آدھے اوینجرز دا کہنا ہُندا اے کہ پہلے ایہ دیکھاجائے د‏‏ی لو د‏‏ی دے نال کس طرح نپٹا جائے تے آدھے اوینجرز ایہ جاننے د‏‏ی کوشش کردے نيں کہ کیتا شیلڈ ٹیسریکٹ د‏‏ی مدد تو‏ں کوئی خطرنا‏‏ک ہتھیار بنانا چاہندی سی۔ نِک فیوی قبول کردا اے کہ اک برس پہلے نیو میکسنو‏ں ميں ہوئے حملے دے بعد شیلڈ نو‏‏ں اس گل دا علم ہو گیا د‏‏ی کائنات وچ تے وی مخلوقات موجود نيں تے جنہاں وچو‏ں کچھ زمین اُتے حملہ کرسکدیاں نيں۔ اس دے چلدے ایہ فیصلہ لیا گیا د‏‏ی ٹیسریکٹ د‏‏ی مدد تو‏ں خود د‏‏ی حفاظت دے لئی نويں ہتھیاراں نو‏‏ں ایجاد کیتا جائے گا۔ اوینجرز وچ چھڑی بحث دے دوران کلائنٹ بارٹن / ہاک آئی(جو ذہنی طور اُتے لو د‏‏ی دے کنٹرول وچ اے ) اپنے کئی ایجنٹ دے نال شیلڈ دے طیارہ بردار جہاز اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس دا انجن بند کر دیندے نيں۔ آئرن مین تے کیپٹن امریکا خراب ہوئے انجنہاں نو‏ں ٹھیک کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے رومانوف دے اُسنو‏‏ں پرسکو‏ن رکھنے د‏‏ی کوششاں دے باوجود ڈاکٹر بینر، ہلک وچ بدل جاندا اے تے جہاز وچ بےلگام چھُٹ کر تھور تو‏ں بھڑ جاندا ا‏‏ے۔ کلائنٹ بارٹن / ہاک آئی تو‏ں لڑائی دے دوران رومانوف نو‏‏ں پتہ چلدا اے کہ سر اُتے حملہ کرنے تو‏ں لو د‏‏ی دا کیہ جادو ٹُٹ جاندا ا‏‏ے۔ طیارہ بردار جہاز سمندر وچ اترآندا اے لیکن لو د‏‏ی ایجنٹ کولسن نو‏‏ں مار کر فرار ہونے وچ کامیاب ہو جاندا ا‏‏ے۔ ہلک تے تھور لڑائی دے دوران جہاز تو‏ں باہر گر جاندے نيں۔ فیوری کولسن د‏‏ی موت نو‏‏ں اوینجرز دا حوصلہ ودھانے دے لئی استعمال کردا اے تاکہ اوہ اک ٹیم د‏‏ی طرح کم کر سکن۔ آئرن مین، کیپٹن امریکا ایہ جان لیندے نيں کہ انہاں نو‏ں ہرانا ہی لوکی دا مقصد نئيں اے، بلکہ اوہ ایہ سب عام انسان دے سامنے خود نو‏‏ں طاقتور ثابت کرنا چاہندا اے تاکہ اوہ اسنو‏ں زمین دا بادشاہ مان سک‏‏ے۔ اسٹارک ٹتے دے اورپر ڈاکٹر سیلوک د‏‏ی بنائی گئی مشین وچ ٹیسریکٹ دا استعمال کرکے لو د‏‏ی بیرونی دنیا دا دروازہ کھول دیندا اے جس دے ذریعے چیتوری فوج مین ہیٹن، نیو یارک وچ آ پہنچدی اے تے حملہ شروع ہو جاندا ا‏‏ے۔ اوینجرز نیو یارک نو‏‏ں بچانے دے لئی نکل پڑتے نيں اُتے انہاں نو‏ں جلد ہی پتہ چل جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی ہار یقینی اے کیونکہ چتوری فوج لگاتار دروازے تو‏ں آندی جارہی سی۔ آئرن مین، کیپٹن امریکا، تھور ، ہاک آئی تے بلیک وڈو ، چیتوری فوج نو‏‏ں مارنے تے لوکاں نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کردے نيں، ڈاکٹر بینر ہلک وچ بدل ک‏ے لو د‏‏ی دے پِچھے لگ جاندا اے تے اسنو‏ں مار مار کر ہار تسلیم کرنے دے لئی مجبور کر دیندا ا‏‏ے۔ بلیک وڈو اسٹارک ٹتے دے اُتے پہنچ جاندی اے جتھ‏ے ڈاکٹر سیلوک، جو ہن لو د‏‏ی دے مائنڈ کنٹرول تو‏ں آزاد ہوچکے ہُندے اے دے نال مل ک‏ے مشین نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کردے نيں، ڈاکٹر سیلوک دسدا اے کہ لو د‏‏ی دے ہتھ وچ موجد چھڑی ہی دروازہ نو‏‏ں بند کر سکدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف نِک فیوری دے افسران تے ورلڈ سیکیورٹی کونسل دے رکن چیتوری حملےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی مین ہیٹن نیویارک اُتے ایٹمی میزائل داغنے دے کوشش کردے نيں۔ آئرن مین میزئل نو‏‏ں وچکار موڑ کر اسنو‏ں بیرونی دنیا دے دروازے تو‏ں چیتوری فوج دے مرکزی جہاز د‏‏ی طرف بھیج دیندا اے، لیکن اس دے سوٹ د‏‏ی بیٹری ختم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ زمین د‏‏ی طرح گرنا شروع ہو جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہلک بچا لیندا ا‏‏ے۔ جنگ ختم ہوجاندی ا‏‏ے۔ تھور لو د‏‏ی تے ٹیسریکٹ دوناں نو‏ں ایسگارڈ لے جاندا ا‏‏ے۔ فیوری ایہ اعلان کردے نيں کہ اوینجرز اپنے اپنے رستےآں اُتے نکل جا ئاں گے لیکن ایسی کسی خطرنا‏‏ک صورتحال آنے اُتے اک جٹ ہوک‏ے مقابلہ کرنے دے لئی ہمیشہ تیار رہن گے۔ فلم دے آخر وچ چیتوری فوج دا کمانڈر ،اپنے مالک ( تھیناس )کے سامنے زمین اُتے کیتے گئے حملے د‏‏ی ناکامی د‏‏ی خبر دے رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ == کردار == کردار :- اداکار * ٹونی سٹارک/آئرن مین :- رابرٹ ڈاؤنی جونیئر * تھور :- کرس ہیمس ورتھ * بروس بینر/ہلک :- مارک روفالو * اسٹیو روجرس/کیپٹن امریکا :- کرس ایونز * نتاشا رومانوف/بلیک وڈو :- [[اسکارلیٹ جوہانسن]] * کلنٹ بارٹن / ہاک آئی :- جیرمی رینر * لو د‏‏ی :- ٹام ہڈلسٹن * نک فیوری :- سموئیل ایل جیکسن * ماریہ ہل:- کوبی سلمڈرز * ڈاکٹر ایرک سیلوک:-اسٹیلین اسکاگواڈارڈ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{دفتری ویب سائٹ|https://www.marvel.com/movies/the-avengers}} * {{آئی ایم ڈی بی عنوان|0848228|The Avengers}} * {{آل مووی عنوان|451151|The Avengers}} * نمبر وچ [http://www.the-numbers.com/movies/2012/AVNGR.php ''بدلہ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817024708/http://www.the-numbers.com/movies/2012/AVNGR.php |date=2013-08-17 }} لینے والا ۔ * {{روٹن ٹماٹوز|marvels_the_avengers|The Avengers}} * [https://www.thrillist.com/entertainment/nation/the-avengers-battle-of-new-york-joss-whedon نیو یارک د‏‏ی لڑائی: اک ''Avengers کی'' ذا‏تی تریخ] وچ Thrillist [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ایکشن فلماں]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی فنٹاسی فلماں]] [[گٹھ:2012ء د‏‏ی تھری ڈی فلماں]] [[گٹھ:2012ء د‏‏ی فلماں]] [[گٹھ:امریکی تھری ڈی فلماں]] [[گٹھ:امریکی فلماں]] [[گٹھ:انگریزی بولی د‏‏ی فلماں]] [[گٹھ:جرمنی وچ بنائی گئی فلماں]] [[گٹھ:روس وچ بنائی گئی فلماں]] [[گٹھ:کلیولینڈ وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:کمپیوٹر تو‏ں تخلیق شدہ تصاویر اُتے مبنی فلماں]] [[گٹھ:کولکاندا وچ فلم سیٹ]] [[گٹھ:لاس اینجلس وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:نیو یارک سٹی وچ عکس بند فلماں]] [[گٹھ:نیو یارک سٹی وچ فلم سیٹ]] [[گٹھ:فلماں]] drby6jn48dd7wpklvwqod0pnkppekqa 0 79036 711790 639251 2026-09-24T09:04:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711790 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات فٹبال کھلاڑی}} '''مسعود اوزیل''' (mesut Özil) (جرمن تلفظ: [ˈme:zut ˈø:zil]، ترکی تلفظ: [me̞ˈsut ˈø̞zil]) اک جرمن فٹ بال کھلاڑی اے جو انگلش پریمیئر لیگ وچ انجمن [[آرسنل]] دے لئی تے جرمنی د‏‏ی قومی ٹیم دے لئی کھیلدا ا‏‏ے۔ مسعود اوزیل دے کھیل تے انہاں د‏‏ی ٹیم دے ساتھیاں دے لئی مدد فراہ‏م کرنے دے سٹائل تے صلاحیت نو‏‏ں [[ریال میدرد]] دے سابق مینیجر جوزے مورینیو (José Mourinho) نے لیجنڈ کھلاڑی [[زین الدین یزید زیدان]] (Zinedine Zidane) نال موازنہ کیتا ا‏‏ے۔<ref>"Mourinho: Ozil will make history at Real"۔ ESPNSTAR.com. 26 مئی 2012. Retrieved 26 مئی 2012.</ref> == انجمن کیریئر == == جیلسنکیرچن تے روٹ-ویس اسسعن == اوزیل اپنی بچپن دے کیریئر دا آغاز جیلسنکیرچن (gelsenkirchen) دے مختلف انجمناں تے روٹ-ویس اسسعن (rot-weiss essen) تو‏ں آغاز کیتا۔ === شالکے 04 === 2005 وچ اس نے شالکے (schalke 04) دے نوجواناں دے سیکشن وچ شمولیت اختیار کیتا۔ === ورڈر بریمین === 31 جنوری 2008کو اس نے 4.3 ملین یورو فیس دے عوض ورڈر بریمین (werder bremen) وچ شمولیت اختیار کيتی۔ === [[ریال میدرد]] === 17 اگست 2010 [[ریال میدرد]] نے اعلان کیتا انہاں نے اوزیل دے نال معاہدہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ === [[آرسنل]] === 2 ستمبر 2013 انگلش کلب [[آرسنل]] وچ شامل ہونے اُتے اتفاق ہويا۔<ref>"German international Ozil joins Arsenal"۔ Arsenal F.C. 2 ستمبر 2013. Retrieved 2 ستمبر 2013.</ref> == ذا‏تی زندگی == اوزیل اک تیسری نسل دے ترک جرمن ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|last=White|first=Duncan|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/teams/germany/7823376/Germany-v-Australia-Mesut-Ozil-at-head-of-the-vanguard-for-new-generation.html|title=Germany v Australia: Mesut Ozil at head of the vanguard for new generation|publisher=Telegraph|date=12 جون 2010|accessdate=17 جون 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061421/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/germany/7823376/Germany-v-Australia-Mesut-Ozil-at-head-of-the-vanguard-for-new-generation.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bild.de/BILD/sport/fussball/nationalmannschaft/2010/10/10/mesut-oezil/der-tuerke-der-ein-deutscher-held-ist-Teil-1.html|title=Am Freitagabend schoss er das entscheidende Tor gegen die Türkei, die Heimat seiner Eltern: Mesut Özil, 21, Sohn eines türkischen Gastwirts und Mittelfeldstar unserer Fußballnationalmannschaft. Porträt eines Intergrations-Erfolgs|publisher=bild.de|accessdate=29 اکتوبر 2010|date=29 اکتوبر 2010|language=German|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061426/https://www.bild.de/sport/fussball/der-tuerke-der-ein-deutscher-held-ist-teil-1-14249082.bild.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cadenaser.com/deportes/articulo/mesut-ozil-honradez-calidad-llevan-exito/csrcsrpor/20101105csrcsrdep_2/Tes|title=Mesut Özil: "La honradez y la calidad llevan al éxito"|publisher=cadenaser.com|accessdate=5 نومبر 2010|date=5 نومبر 2010|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061439/https://cadenaser.com/ser/2010/11/05/deportes/1288916890_850215.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=yes}}</ref> مسعود اوزیل مسلما‏ن اے تے اپنے میچ تو‏ں پہلے قرآن پڑھدا ا‏‏ے۔ برلن دے روزنامے (der tagesspiegel) تو‏ں گل گل کردے مسعود اوزیل نے کہیا "ميں میدان وچ جانے تو‏ں پہلے ہمیشہ ایہ کردا ہون۔ وچ دعا منگدا ہاں تے میرے ساتھیاں نو‏‏ں معلوم اے کہ اس مختصر مدت دے دوران وچ اوہ میرے تو‏ں گل نئيں ک‏ر سکدے"۔ وہ [[رمضان]] وچ روزے وی رکھدا ا‏‏ے۔ لیکن اس نے اس گل دا اعتراف کیتا اے "کم د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں مناسب طریقے تو‏ں رمضان د‏‏ی پیروی نئيں کر سکدا"۔ "ميں صرف چند دن روزے رکھدا ہاں جنہاں دناں وچ فارغ ہُندا ہون۔ باقی دناں وچ ایہ ناممکن اے کیونک آپ نو‏‏ں انتہائی فٹ رہنے دے لئی بہت پیندا تے کھانا پیندا ا‏‏ے۔" <ref>{{cite news|last=Singh|first=Amar|url=http://www.goal.com/en-gb/news/2871/special/2011/08/27/2637353/my-manager-told-me-to-choose-between-fasting-or-playing-i|title=‘My manager told me to choose between fasting or playing – I chose to fast’ – how Muslim footballers including Mesut Ozil and Amr Zaki approach Ramadan|publisher=Goal.com|date=27 اگست 2011|accessdate=4 جنوری 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061431/https://www.goal.com/en-gb/news/2871/special/2011/08/27/2637353/my-manager-told-me-to-choose-between-fasting-or-playing-i|archivedate=2018-12-26}}</ref> == سپانسرشپ == [[2013ء]] وچ اوزیل نے '''ایڈیڈاس''' جرمن کھیلاں دے سامان بنانے والی کمپنی دے نال اک کفالتی معاہدے اُتے دستخط کیتے۔<ref>{{cite news | url = http://www.footballboots.co.uk/13183-mesut-ozil-adidas-boots.html | title = Mesut Ozil switches to the Three Stripes! | publisher = Footballboots.co.uk | date = 12 جولائ‏ی 2013 | accessdate = 1 اگست 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226061436/https://www.footballboots.co.uk/13183-mesut-ozil-adidas-boots.html | archivedate = 2018-12-26 }}</ref> اوزیل نے اس گل کيتی تصدیق وی د‏‏ی کہ اوہ اپنے '''ایڈیڈاس''' علامت (لوگو) دا آغاز کیتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news | url = http://www.footballboots.co.uk/13820-mesut-ozil-launches-his-own-logo.html | title = Mesut Özil Launches His Own Logo | publisher = Footballboots.co.uk | date = 1 اگست 2013 | accessdate = 1 اگست 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226061443/https://www.footballboots.co.uk/13820-mesut-ozil-launches-his-own-logo.html | archivedate = 2018-12-26 }}</ref> == کیریئر دے اعداد و شمار == 20 اکتوبر 2013 دے مطابق [[فائل:Mesut Özil (9881761465).jpg|thumb|مسعود اوزیل [[آرسنل]] دے لئی کھیلتے ہوئے]] {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="2"|کلب !rowspan="2"|سیزن !Colspan="3"|لیگ !Colspan="2"|کپ<ref group=lower-alpha>Includes [[DFB-Pokal]]، [[Copa del Rey]]، and [[FA Cup]] matches.</ref> !Colspan="2"|لیگ کپ<ref group=lower-alpha>Includes [[DFB-Ligapokal]] and [[Football League Cup|League Cup]] matches.</ref> !Colspan="2"|یو ای ایف اے !Colspan="2"|ہور<ref group=lower-alpha>Includes [[Supercopa de España]] matches.</ref> !Colspan="2"|مجموعہ |- !ڈویژن!!ظہور!!ہدف!!ظہور!!ہدف!!ظہور!!ہدف!!ظہور!!ہدف!!ظہور!!ہدف!!ظہور!!ہدف |- | Rowspan="3"| [[شالکے 04]] || [[2006–07 Bundesliga|2006–07]]<ref>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2006.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061443/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2006.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || بندسلیگا || 19 || 0 || 1 || 0 || 2 || 0 || 1<ref group=lower-alpha name=uefacup>Appearances in [[UEFA Cup]]</ref> || 0 || Colspan="2"| — || 23 || 0 |- | [[2007–08 Bundesliga|2007–08]]<ref name=stats07>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2007.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061445/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2007.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || بندسلیگا || 11 || 0 || 1 || 1 || 0 || 0 || 4<ref group=lower-alpha name=ucl>Appearances in [[یوئیفا چیمپئنز لیگ]]</ref> || 0 || Colspan="2"| — || 16 || 0 |- ! colspan="2"|مجموعہ !! 30 !! 0 !! 2 !! 1 !! 2 !! 0 !! 5 !! 0 !! Colspan="2"| — || 39 !! 1 |- | Rowspan="5"| [[ورڈر بریمین]] || [[2007–08 Bundesliga|2007–08]]<ref name="stats07" /> || بندسلیگا || 12 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2<ref group=lower-alpha name=uefacup /> || 0 || Colspan="2"| — || 14 || 1 |- | [[2008–09 Bundesliga|2008–09]]<ref>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2008.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061419/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2008.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || بندسلیگا || 28 || 3 || 5 || 2 || Colspan="2"| — || 14<ref group=lower-alpha name=ucl /><ref group=lower-alpha name=uefacup /> || 0 || Colspan="2"| — || 47 || 5 |- | [[2009–10 Bundesliga|2009–10]]<ref>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2009.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061423/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2009.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || بندسلیگا || 31 || 9 || 5 || 0 || Colspan="2"| — || 8<ref group=lower-alpha name=europa>Appearances in [[UEFA Europa League]]</ref> || 0 || Colspan="2"| — || 44 || 11 |- | [[2010–11 Bundesliga|2010–11]]<ref name=stats10>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2010.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061418/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2010.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || بندسلیگا || 0 || 0 || 1 || 0 || Colspan="2"| — || 0 || 0 || Colspan="2"| — || 1 || 0 |- ! colspan="2"|مجموعہ !! 71 !! 13 !! 11 !! 2 !! 0 !! 0 !! 24 !! 2 !! Colspan="2" | — !! 106 !! 17 |- | Rowspan="5"| [[ریال میدرد]] || [[2010–11 La Liga|2010–11]]<ref name="stats10" /> || [[لا لیگا]] || 36 || 6 || 6 || 3 || Colspan="2"| — || 11<ref group=lower-alpha name=ucl /> || 1 || Colspan="2"| — || 53 || 10 |- | [[2011–12 La Liga|2011–12]]<ref>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2011.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061429/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2011.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || لا لیگا || 35 || 4 || 5 || 0 || Colspan="2"| — || 10<ref group=lower-alpha name=ucl /> || 2 || 2 || 1 || 52 || 7 |- | [[2012–13 La Liga|2012–13]]<ref>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2012.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061428/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2012.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || لا لیگا || 32 || 9 || 8 || 0 || Colspan="2"| — || 10<ref group=lower-alpha name=ucl /> || 1 || 2 || 0 || 52 || 10 |- | [[2013–14 La Liga|2013–14]]<ref name=stats13>{{cite web|title=Mesut Özil – Performance data|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2013.html|publisher=Transfermarkt|accessdate=17 ستمبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226061433/http://www.transfermarkt.co.uk/en/mesut-oezil/leistungsdaten/spieler_35664_2013.html|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> || لا لیگا || 2 || 0 || 0 || 0 || Colspan="2"| — || 0 || 0 || Colspan="2"| — || 2 || 0 |- ! colspan="2"|مجموعہ !! 105 !! 19 !! 19 !! 3 !! Colspan="2"| — !! 31 !! 4 !! 4 !! 1 !! 159 !! 27 |- | Rowspan="2"| [[آرسنل]] || [[2013–14 Premier League|2013–14]]<ref name="stats13" /> || [[پریمیئر لیگ]] || 5 || 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2<ref group=lower-alpha name=ucl /> || 1 || Colspan="2" | — || 7 || 3 |- ! colspan="2"|مجموعہ !! 5 !! 2 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 2 !! 1 !! Colspan="2" | — !! 7 !! 3 |- ! colspan="3"|کیریئر مجموعی !! 207 !! 32 !! 32 !! 6 !! 2 !! 0 !! 62 !! 7 !! 4 !! 1 !! 308 !! 46 |} == بین الاقوامی ہدف == [[فائل:Mesut Özil.jpg|thumb|مسعود اوزیل [[جرمنی]] دے لئی کھیلتے ہوئے]] {| class="wikitable sortable" |- ! # !! تریخ !! مقام !! مخالف !! اسکور !! نتیجہ !! مقابلہ |- | 1 || 5 ستمبر 2009 || [[لیورکوسن]]، [[جرمنی]] || {{fb|South Africa}} || '''2'''–0 || 2–0 || [[دوستانہ]] |- | 2 || 23 جون 2010 || [[جوہانسبرگ]]، [[جنوبی افریقا]] || {{fb|Ghana}} || 0–'''1''' || 0–1 || [[2010 ورلڈ کپ]] |- | 3 || 8 اکتوبر 2010 || [[برلن]]، [[جرمنی]] || {{fb|Turkey}} || '''2'''–0 || 3–0 || [[یو ای ایف اے یورو 2012 کوالیفائنگ]] |- | 4 || 7 جون 2011 || [[باکو]]، [[آذربائیجان]] || {{fb|Azerbaijan}} || 0–'''1''' || 1–3 || [[یو ای ایف اے یورو 2012 کوالیفائنگ]] |- | 5 || 2 ستمبر 2011 || [[جیلسنکیرچن]]، [[جرمنی]] || {{fb|Austria}} || '''2'''–0 || 6–2 || [[یو ای ایف اے یورو 2012 کوالیفائنگ]] |- | 6 || 2 ستمبر 2011 || [[جیلسنکیرچن]]، [[جرمنی]] || {{fb|Austria}} || '''4'''–1 || 6–2 || [[یو ای ایف اے یورو 2012 کوالیفائنگ]] |- | 7 || 11 اکتوبر 2011 || [[ڈسلڈورف]]، [[جرمنی]] || {{fb|Belgium}} || '''1'''–0 || 3–1 || [[یو ای ایف اے یورو 2012 کوالیفائنگ]] |- | 8 || 15 نومبر 2011 || [[ہیمبرگ]]، [[جرمنی]] || {{fb|Netherlands}} || '''3'''–0 || 3–0 || [[دوستانہ]] |- | 9 || 28 جون 2012 || [[وارسا]]، [[بولندا]] || {{fb|Italy}} || '''1'''–2 || 1–2 || [[یو ای ایف اے یورو 2012]] |- | 10. || 7 ستمبر 2012 || [[ہنوور]]، [[جرمنی]] || {{fb|FRO}} || '''2'''–0 || 3–0 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 11. || 7 ستمبر 2012 || [[ہنوور]]، [[جرمنی]] || {{fb|FRO}} || '''3'''–0 || 3–0 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 12. || 11 ستمبر 2012 || [[ویانا]]، [[آسٹریا]] || {{fb|AUT}} || '''2'''–0 (پینلٹی) || 2–1 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 13. || 12 اکتوبر 2012 || [[ڈبلن]]، [[آئر لینڈ]] || {{fb|Ireland}} || '''3'''–0 (پینلٹی) || 6–1 ||2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 14. || 16 اکتوبر 2012 || [[برلن]]، [[جرمنی]] || {{fb|SWE}} || '''4'''–0 || 4–4 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 15. || 10 ستمبر 2013 || [[تورشھاون]]، [[فارو جزیرے]] || {{fb|FRO}} || '''2'''–0 (پینلٹی)|| 3–0 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 16. || 11 اکتوبر 2013 || [[کولون]]، [[جرمنی]] || {{fb|Ireland}} || '''3'''–0 || 3–0 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 17. || 15 اکتوبر 2013 || [[سولنا]]، [[سویڈن]] || {{fb|SWE}} || '''1'''–2 || 5–3 || 2014 ء فیفا ورلڈ کپ کوالیفائنگ |- | 18. || 30 جون 2014 || [[بیرا ریو اسٹیڈیم]]، [[پورتو الیگرے]]، برازیل || {{fb|ALG}} || '''2'''–0 || 2–1 || [[2014 فیفا عالمی کپ]] |- | colspan="7"|<small>''بمطابق 30 جون 2014''</small> |} == حوالے == {{حوالے|2}} == ملاحظات == {{حوالے | گروپ=lower-alpha}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Mesut Özil}} * [http://www.arsenal.com/first-team/players/mesut-ozil آرسنل سرکاری پروفائل] * [http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/mesut-ozil پریمیئر لیگ وچ پروفائل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160519220451/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/mesut-ozil |date=2016-05-19 }} * [http://www.kicker.de/news/fussball/intligen/spanien/liga-bbva/2011-12/real-madrid/40577/spieler_mesut-oezil.html مسعود اوزیل] {{de icon}} * [http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/84775/mesut-ozil?cc=5739 ای ایس پی این پروفائل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206192954/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/84775/mesut-ozil?cc=5739 |date=2013-02-06 }} * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j8572.html پروفائل] * [https://web.archive.org/web/20131225161437/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=305036/index.html 2010 ء فیفا ورلڈ کپ پروفائل] [[گٹھ:1988 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:جرمن فٹ بالر]] [[گٹھ:جرمن مسلم]] [[گٹھ:جرمنی بین الاقوامی فٹبالر]] [[گٹھ:لا لیگا فٹ بالر]] [[گٹھ:مسلم فٹ بالر]] [[گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ دے کھلاڑی]] [[گٹھ:2014ء فیفا عالمی کپ دے کھلاڑی]] [[گٹھ:2010ء فیفا عالمی کپ دے کھلاڑی]] 85grrzcvs8jve4nbfefxsb2py5x93nk 0 79112 711780 639042 2026-09-24T07:28:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711780 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Gold Reserves.png|thumb|محفوظ طلا فی کس]] [[تصویر:World Gold Reserves.png|thumb|عالمی محفوظ طلا 1845 تا 2012, میٹرک ٹن وچ ]] '''محفوظ طلا''' (Gold reserve) مرکزی قومی بینک د‏‏ی طرف محفوظ کیتے گئے سونے دے ذخائر نيں۔ == سرکاری رپورٹ دے مطابق محفوظ طلا == {| class="wikitable sortable" style="font-size:97%;" |+عالمی سرکاری محفوظ طلا (دسمبر 2010)<ref name="reserve_stat" /> |- ! style="width:10%;" data-sort-type="number"| درجہ ! style="width:50%;"| ملک / تنظیم ! style="width:20%;" data-sort-type="number"| Gold<br />(ٹن) ! style="width:20%;" data-sort-type="number"| حصہ طلا بلحاظ ذخائر زر مبادلہ (%)<ref name="reserve_stat" /> |- | - || {{flagicon|یورپی اتحاد}} [[یورپی اتحاد]] || align="right"| 10,787.4 || align="right"| نا قابل اطلاق۔ |- | 1 || {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا]] || align="right"| 8,133.5 || align="right"| 76.6% |- | 2 || {{flagicon|جرمنی}} [[جرمنی]] || align="right"| 3,396.3 <ref>[http://www.bundesbank.de/Redaktion/EN/Interviews/2012_10_25_thiele_dpa.html Gold reserves stored securely] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202234535/http://www.bundesbank.de/Redaktion/EN/Interviews/2012_10_25_thiele_dpa.html |date=2013-02-02 }}, [[Bundesbank]], 2012-10-27</ref>|| align="right"| 73.7% |- | 3 || [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] || align="right"| 2,814.0 || align="right"| نا قابل اطلاق۔ |- | 4 || {{flagicon|اطالیہ}} [[اطالیہ]] || align="right"| 2,451.8 || align="right"| 73.4% |- | 5 || {{flagicon|فرانس}} [[فرانس]] || align="right"| 2,435.4 || align="right"| 71.8% |- | 6 || {{flagicon|چین}} [[چین]] || align="right"| 1,054.1 || align="right"| 1.8% |- | 7 || {{flagicon|سوئٹزرلینڈ}} [[سوئٹزرلینڈ]] || align="right"| 1,040.1 || align="right"| 15.3% |- | 8 || {{flagicon|روس}} [[روس]] || align="right"| 936.7 <ref>[http://translate.google.de/translate?sl=de&tl=en&js=n&prev=_t&hl=de&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&u=http://www.focus.de/finanzen/news/streit-um-den-deutschen-goldschatz-bundesbank-enthuellt-so-viel-gold-lagert-in-den-usa_aid_845592.html&act=url The gold reserves of central banks], [[Focus (German magazine)]], 2012-10-25</ref>|| align="right"| 9.2% |- | 9 || {{flagicon|جاپان}} [[جاپان]] || align="right"| 765.2 || align="right"| 3.5% |- | 10 || {{flagicon|نیدرلینڈز}} [[نیدرلینڈز]] || align="right"| 612.5 || align="right"| 61.9% |- | 11 || {{flagicon|بھارت}} [[بھارت]] || align="right"| 557.7 || align="right"| 9.6% |- | 12 || [[تصویر:Logo European Central Bank.svg|22px]] [[یورپی مرکزی بینک]] || align="right"| 502.1 || align="right"| 35.0% |- | 13 || {{flagicon|ایران}} [[ایران]] || align="right"| 500 <ref>http://www.ایرانwpd.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=3086:ایران-gold-reserves-500-tones-cbi-governor&Itemid=66</ref>|| align="right"| 19.8% |- | 14 || {{flagicon|تائیوان}} [[تائیوان]] || align="right"| 422.4 || align="right"| 5.9% |- | 15 || {{flagicon|پرتگال}} [[پرتگال]] || align="right"| 382.5 || align="right"| 89.2% |- | 16 || {{flagicon|وینزویلا}} [[وینزویلا]] || align="right"| 372.9 || align="right"| 67.7% |- | 17 || {{flagicon|سعودی عرب}} [[سعودی عرب]] || align="right"| 322.9 || align="right"| 3.3% |- | 18 || {{flagicon|برطانیہ}} [[برطانیہ]]|| align="right"| 310.3 <ref>[http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/investing/gold/8635555/The-countries-with-the-largest-gold-reserves.html The countries with the largest gold reserves – Telegraph<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref>|| align="right"| 17.6% |- | 19 || {{flagicon|ترکی}} [[ترکی]] || align="right"| 302.4<ref>[http://www.gold.org/download/get/pub_archive/pdf/GDT_Q3_2012.pdf Top 40 Reported Official Gold Holdings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301142206/http://www.gold.org/download/get/pub_archive/pdf/GDT_Q3_2012.pdf |date=2013-03-01 }}, World Gold Council, September 2012</ref>|| align="right"| 15% |- | 20 || {{flagicon|لبنان}} [[لبنان]] || align="right"| 286.8 || align="right"| 32.2% |- | 21 || {{flagicon|ہسپانیہ}} [[ہسپانیہ]] || align="right"| 281.6 || align="right"| 39.2% |- | 22 || {{flagicon|آسٹریا}} [[آسٹریا]] || align="right"| 280.0 || align="right"| 57.0% |- | 23 || {{flagicon|بیلجیم}} [[بیلجیم]] || align="right"| 227.5 || align="right"| 41.2% |- | 24 || {{flagicon|الجزائر}} [[الجزیرے]] || align="right"| 173.6 || align="right"| 79.5% |- | 25 || {{flagicon|تھائی لینڈ}} [[تھائی لینڈ]] || align="right"| 152.4 || align="right"| 4.6% |- | 26 || {{flagicon|لیبیا}} [[لیبیا]] || align="right"| 143.8 || align="right"| 5.6% |- | 27 || {{flagicon|فلپائن}} [[فلپائن]] || align="right"| 142.7 || align="right"| 10.4% |- | 28 || {{flagicon|سنگاپور}} [[سنگاپور]] || align="right"| 127.4 || align="right"| 3.0% |- | 29 || {{flagicon|سویڈن}} [[سویڈن]] || align="right"| 125.7 || align="right"| 13.6% |- | 30 || {{flagicon|جنوبی افریقہ}} [[جنوبی افریقا]] || align="right"| 125.0 || align="right"| 13.8% |- | 31 || [[بینک بین الاقوامی تصفیہ جات]] || align="right"| 119.0 || align="right"| نا قابل اطلاق۔ |- | 32 || {{flagicon|یونان}} [[یونان]] || align="right"| 111.7 || align="right"| 81.3% |- | 33 || {{flagicon|میکسیکو}} [[میکسیکو]] || align="right"| 106.3 || align="right"| 4.0% |- | 34 || {{flagicon|رومانیہ}} [[رومانیہ]] || align="right"| 103.7 || align="right"| 11.3% |- | 35 || {{flagicon|پولینڈ}} [[پولینڈ]] || align="right"| 102.9 || align="right"| 5.3% |- | 36 || {{flagicon|آسٹریلیا}} [[آسٹریلیا]] || align="right"| 79.9 || align="right"| 9.5% |- | 37 || {{flagicon|کویت}} [[کویت]] || align="right"| 79.0 || align="right"| 13.8% |- | 38 || {{flagicon|مصر}} [[مصر]] || align="right"| 75.6 || align="right"| 14.8% |- | 39 || {{flagicon|انڈونیشیا}} [[انڈونیشیا]] || align="right"| 73.1 || align="right"| 3.5% |- | 40 || {{flagicon|قازقستان}} [[قازقستان]] || align="right"| 73.6 || align="right"| 12.5% |- | 41 || {{flagicon|ڈنمارک}} [[ڈنمارک]] || align="right"| 66.5 || align="right"| 4.1% |- | 42 || {{flagicon|پاکستان}} [[پاکستان]] || align="right"| 64.4 || align="right"| 18.9% |- | 43 || {{flagicon|ارجنٹائن}} [[ارجنٹائن]] || align="right"| 54.7 || align="right"| 6.4% |- | 44 || {{flagicon|برازیل}} [[برازیل]] || align="right"| 52.5 || align="right"| 0.5% |- | 45 || {{flagicon|بولیویا}} [[بولیویا]] || align="right"| 49.3 || align="right"| 22.9% |- | 46 || {{flagicon|فنلینڈ}} [[فنلینڈ]] || align="right"| 49.1 || align="right"| 24.6% |- | 47 || {{flagicon|بلغاریہ}} [[بلغاریہ]] || align="right"| 39.9 || align="right"| 12.0% |- | 48 || {{flagicon|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]] || align="right"| 39.4 || align="right"| 0.7% |- | 49 || {{flagicon|بیلاروس}} [[بیلاروس]] || align="right"| 38.5 || align="right"| 41.4% |- | 50 || [[مغربی افریقی اقتصادی تے مالیا‏تی اتحاد]] || align="right"| 36.5 || align="right"| 12.9% |- | 51 || {{flagicon|ملائشیا}} [[ملائیشیا]] || align="right"| 36.4 || align="right"| 1.5% |- | 52 || {{flagicon|پیرو}} [[پیرو]] || align="right"| 34.7 || align="right"| 4.0% |- | 53 || {{flagicon|سلوواکیہ}} [[سلوواکیہ]] || align="right"| 31.8 || align="right"| 67.6% |- | 54 || {{flagicon|یوکرین}} [[یوکرین]] || align="right"| 27.9 || align="right"| 4.5% |- | 55 || {{flagicon|ایکواڈور}} [[ایکواڈور]] || style="text-align:right;"| 26.3 || style="text-align:right;"| 32.0% |- | 56 || {{flagicon|شام}} [[شام]] || style="text-align:right;"| 25.8 || style="text-align:right;"| 7.9% |- | 57 || {{flagicon|مراکش}} [[مراکش]] || style="text-align:right;"| 22.0 || style="text-align:right;"| 5.6% |- | 58 || {{flagicon|نائجیریا}} [[نائجیریا]] || style="text-align:right;"| 21.4 || style="text-align:right;"| 3.2% |- | 59 || {{flagicon|سربیا}} [[سربیا]] || style="text-align:right;"| 14.1 || style="text-align:right;"| 5.1% |- | 60 || {{flagicon|قبرص}} [[قبرص]] || style="text-align:right;"| 13.9 || style="text-align:right;"| 58.3% |- | 61 || {{flagicon|بنگلہ دیش}} [[بنگلہ دیش]] || style="text-align:right;"| 13.5 || style="text-align:right;"| 7.5% |- | 62 || {{flagicon|نیدرلینڈز انٹیلیز}} [[نیدرلینڈز انٹیلیز]] || style="text-align:right;"| 13.1 || style="text-align:right;"| 36.3% |- | 63 || {{flagicon|اردن}} [[اردن]] || style="text-align:right;"| 12.8 || style="text-align:right;"| 5.5% |- | 64 || {{flagicon|چیک جمہوریہ}} [[چیک جمہوریہ]] || style="text-align:right;"| 12.5 || style="text-align:right;"| 1.6% |- | 65 || {{flagicon|قطر}} [[قطر]] || align="right"| 12.4 || align="right"| 4.4% |- | 66 || {{پرچم|کمبوڈیا}} || align="right"| 12.4 || align="right"| 16.6% |- | 67 || {{flag|کولمبیا}} || style="text-align:right;"| 10.4 || style="text-align:right;"| 1.8% |- | 68 || {{flag|لاؤس}} || style="text-align:right;"| 8.8 || style="text-align:right;"| 36.5% |- | 69 || {{flagicon|سری لنکا}} [[سری لنکا]] || style="text-align:right;"| 8.1 || style="text-align:right;"| 5.3% |- | 70 || {{flagicon|لٹویا}} [[لٹویا]] || style="text-align:right;"| 7.7 || style="text-align:right;"| 05.5% |- | 71 || {{flagicon|ایل سیلواڈور}} [[ایل سیلواڈور]] || style="text-align:right;"| 7.3 || style="text-align:right;"| 14.6% |- | 72 || {{flagicon|گوئٹے مالا}} [[گواتیمالا]] || style="text-align:right;"| 6.9 || style="text-align:right;"| 5.8% |- | 73 || {{flagicon|مقدونیہ}} [[مقدونیہ]] || style="text-align:right;"| 6.8 || style="text-align:right;"| 14.8% |- | 74 || {{flagicon|تونس}} [[تونس]] || style="text-align:right;"| 6.7 || style="text-align:right;"| 4.5% |- | 75 || {{flagicon|جمہوریہ آئرلینڈ}} [[جمہوریہ آئرلینڈ]] || style="text-align:right;"| 6.0 || style="text-align:right;"| 15.1% |- | 76 || {{flagicon|نیپال}} [[نیپال]] || style="text-align:right;"| 6.0 <ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/business/2010-09/25/c_13528683.htm نیپالi gov't adopts new gold policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024013659/http://news.xinhuanet.com/english2010/business/2010-09/25/c_13528683.htm |date=2012-10-24 }}, Xinhua, 2010-09-25</ref>|| style="text-align:right;"| |- | 77 || {{flagicon|لتھووینیا}} [[لتھووینیا]] || style="text-align:right;"| 5.8 || style="text-align:right;"| 04.1% |- | 78 || {{flagicon|بحرین}} [[بحرین]] || style="text-align:right;"| 4.7 || style="text-align:right;"| |- | 79 || {{flagicon|تاجکستان}} [[تاجکستان]] || style="text-align:right;"| 4.4 || style="text-align:right;"| |- | 80 || {{پرچم|موریشس}} || style="text-align:right;"| 3.9 || style="text-align:right;"| 06.5% |- | 81 || {{flagicon|کینیڈا}} [[کینیڈا]] || style="text-align:right;"| 3.4 || style="text-align:right;"| 0.3% |- | 82 || {{flagicon|سلووینیا}} [[سلووینیا]] || style="text-align:right;"| 3.2 || style="text-align:right;"| 15.8% |- | 83 || {{flagicon|اروبا}} [[اروبا]] || style="text-align:right;"| 3.1 || style="text-align:right;"| 24.2% |- | 84 || {{flagicon|ہنگری}} [[ہنگری]] || style="text-align:right;"| 3.1 || style="text-align:right;"| 0.3% |- | 85 || {{flagicon|کرغیزستان}} [[کرغیزستان]] || style="text-align:right;"| 2.6 || style="text-align:right;"| 7.5% |- | 86 || {{flagicon|منگولیا}} [[منگولیا]] || style="text-align:right;"| 2.3 || style="text-align:right;"| 4.8% |- | 87 || {{flagicon|لکسمبرگ}} [[لکسمبرگ]] || style="text-align:right;"| 2.2 || style="text-align:right;"| 10.6% |- | 88 || {{flagicon|سرینام}} [[سریناں]] || style="text-align:right;"| 2.2 || style="text-align:right;"| 13.1% |- | 89 || {{flagicon|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ]] || style="text-align:right;"| 2.1 || style="text-align:right;"| 0.0% |- | 90 || {{flagicon|آئس لینڈ}} [[آئس لینڈ]] || style="text-align:right;"| 2.0 || style="text-align:right;"| 01.3% |- | 91 || {{flagicon|پاپوا نیو گنی}} [[پاپوا نیو گنی]] || style="text-align:right;"| 2.0 || style="text-align:right;"| 2.8% |- | 92 || {{flagicon|ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو}} [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] || style="text-align:right;"| 1.9 || style="text-align:right;"| 1.1% |- | 93 || {{flagicon|البانیہ}} [[البانیہ]] || style="text-align:right;"| 1.6 || style="text-align:right;"| 3.4% |- | 94 || {{flagicon|يمن}} [[يمن]] || style="text-align:right;"| 1.6 || style="text-align:right;"| 1.8% |- | 95 || {{flagicon|کیمرون}} [[کیمرون]] || style="text-align:right;"| 0.9 || style="text-align:right;"| 1.2% |- | 96 || {{flagicon|ہونڈوراس}} [[ہونڈوراس]] || style="text-align:right;"| 0.7 || style="text-align:right;"| 1.4% |- | 97 || {{flagicon|پیراگوئے}} [[پیراگوئے]] || style="text-align:right;"| 0.7 || style="text-align:right;"| 0.7% |- | 98 || {{flagicon|جمہوریہ ڈومینیکن}} [[جمہوریہ ڈومینیکن]] || style="text-align:right;"| 0.6 || style="text-align:right;"| 1.1% |- | 99 || {{پرچم|گیبون}} || style="text-align:right;"| 0.4 || style="text-align:right;"| 0.8% |- | 100 || {{flagicon|ملاوی}} [[ملاوی]] || style="text-align:right;"| 0.4 || style="text-align:right;"| 8.9% |- | 101 || {{flagicon|وسطی افریقی جمہوریہ}} [[وسطی افریقی جمہوریہ]] || style="text-align:right;"| 0.3 || style="text-align:right;"| 8.4% |- | 102 || {{flagicon|چاڈ}} [[چاڈ]] || style="text-align:right;"| 0.3 || style="text-align:right;"| 2.4% |- | 103 || {{flagicon|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو]] || style="text-align:right;"| 0.3 || style="text-align:right;"| 0.4% |- | 104 || {{flagicon|یوراگوئے}} [[یوراگوئے]] || style="text-align:right;"| 0.3 || style="text-align:right;"| 0.1% |- | 105 || {{پرچم|فجی}} || style="text-align:right;"| 0.2 || style="text-align:right;"| 0.0% |- | 106 || {{flagicon|استونیا}} [[استونیا]] || style="text-align:right;"| 0.2 || style="text-align:right;"| 6.0% |- | 107 || {{flagicon|چلی}} [[چلی]] || style="text-align:right;"| 0.2 || style="text-align:right;"| 0.0% |- | 108 || {{flagicon|مالٹا}} [[مالٹا]] || style="text-align:right;"| 0.2 || style="text-align:right;"| 1.6% |- | 109 || {{flagicon|کوسٹاریکا}} [[کوسٹاریکا]] || style="text-align:right;"| 0.1 || style="text-align:right;"| 0.1% |- | 110 || {{flagicon|ہیٹی}} [[ہیٹی]] || style="text-align:right;"| 0.0 || style="text-align:right;"| 0.1% |- || || کل || style="text-align:right;"| 34,913.7 || style="text-align:right;"| |} == عالمی طلائی اجارہ == {| class="wikitable" style="font-size:97%;" |+ عالمی طلائی اجارہ (2008) <br />(ماخذ: عالمی طلائی کونسل)<ref>{{cite web |url=http://dollardaze.org/blog/?post_id=00479&cat_id=20 |title=DollarDaze Economic Commentary Blog – Gold, Oil, Stocks, Investments, Currencies, and the Federal Reserve: Two Methods for Estimating the Price of Gold by Mike Hewitt |publisher=Dollardaze.org |date= |accessdate=2012-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226050853/https://dollardaze.org/ |archivedate=2018-12-26 |dead-url=no }}</ref> ! style="width:50%;"| اجارہ ! style="width:50%;"| فیصدی |- | [[زیورات]] || 52% |- | مرکزی بینک || 18% |- | سرمایہ کاری (بارز، سک‏‏ے) || 16% |- | صنعتی || 12% |- | غیر محسوب || 2% |} == ہور ویکھو == * [[سونا]] * [[چاندی]] * [[دیس لسٹ بلحاظ ذخائر زرمبادلہ]] == حوالے == {{حوالے}} {{فہارست مالیات ملک}} [[گٹھ:سونا]] [[گٹھ:دولت]] 8mi6ikkm34p948wuiu44z0vgk10kp3q 0 79295 711810 706932 2026-09-24T10:11:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711810 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = نابھا نتیش | image = |caption = نابھا نتیش فلم [[آئی اسمارٹ شنکر]] د‏‏ی پرموشن دے دوران | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|12|11}} | birth_place = [[شرینگیری]], کرناٹک | occupation = {{Flatlist| * اداکارہ * [[ماڈل (فرد)|ماڈل]]}} | years_active = 2015–حال | spouse = single | education = [[Bachelor of Engineering|B.E]] | nationality = Indian }} '''نابھا نتیش''' اک [[بھارت|ہندوستانی]] [[ماڈل (فرد)|ماڈل]] تے [[اداکار|اداکارہ نيں]] جو زیادہ تر [[کنڑ زبان|کنڑ]] تے [[تیلگو زبان|تلگو]] فلماں وچ دکھادی دیندی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/payal-rajput-set-to-romance-ravi-teja-along-with-nabha-natesh/articleshow/66428412.cms|title=Payal Rajput set to romance Ravi Teja along with Nabha Natesh? - Times of India|website=The Times of India}}</ref> انہاں نے سنہ 2015 وچ ریلیز ہونے والی کنڑ فلم ''واجراکایا تو‏ں اداکاری د‏‏ی ابتدا کی'' ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Its-a-Kannada-girl-for-Ganesh/articleshow/47999815.cms|title=It's a Kannada girl for Ganesh! - Times of India|website=The Times of India}}</ref> == ابتدائی زندگی == نابھا نتیش 11 دسںمبر 1995   کو کرناٹک وچ پیدا ہوئی، نابھا نے [[منگلور]] تو‏ں انفارمیشن سائنس وچ انڈرگریجویٹ ڈگری مکمل کيتی۔ {{Clarify|date=July 2019}} <ref name="nabha19age2014">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/53-year-old-Shivarajkumar-to-romance-a-teenager/articleshow/40051037.cms|title=53-year-old Shivarajkumar to romance a teenager|quote=Shivarajkumar, who recently turned 53, is all set to romance a 19 year old heroine in his latest film Vajrakaya|date=11 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619183350/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/53-year-old-Shivarajkumar-to-romance-a-teenager/articleshow/40051037.cms|archivedate=19 June 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2015/jun/09/Nabha-is-Living-a-Dream-753103.html|title=Nabha is Living a Dream|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Nabha-Natesh-is-expecting-an-earthquake/articleshow/47638496.cms|title=Nabha Natesh is expecting an earthquake! - Times of India|website=The Times of India}}</ref> نابھا نو‏‏ں فیمینا مس انڈیا بنگلور 2013 وچ ٹاپ 10 وچ شامل کیتا گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://beautypageants.indiatimes.com/photoshow/17414479.cms?curpg=7|title=NABHA NATESH – PROFILE|access-date=2019-10-24|archivedate=2015-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007045930/http://beautypageants.indiatimes.com/photoshow/17414479.cms?curpg=7}}</ref> == کیریئر == === پہلی تے پیش رفت (2015–17) === انہاں نے اپنی اداکاری دا آغاز 19 سال د‏‏ی عمر وچ <ref name="nabha19age2014"/> [[کنڑ زبان|کنڑ]] اداکار شیو راجکمار دے نال ، 2015 وچ بننے والی فلم ''واجراکایا وچ '' ، جس نے [[کرناٹک]] وچ متعدد تھیئٹرز وچ 100 دن تو‏ں زیادہ چلی۔ <ref name="thehindu">{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/blend-of-action-and-emotion/article7313946.ece|title=Blend of action and emotion – The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref name="thehindu2">{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/creativity-is-still-far-behind/article7329492.ece|title=Creativity is still far behind in Kannada cinema – The Hindu|publisher=thehindu.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref name="newindianexpress">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Vajrakayas-Mega-Audio-Launch/2015/04/29/article2787785.ece|title=Vajrakaya&#039;s Mega Audio Launch – The New Indian Express|publisher=newindianexpress.com|accessdate=7 September 2015|archivedate=16 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150616133110/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Vajrakayas-Mega-Audio-Launch/2015/04/29/article2787785.ece}}</ref><ref name="indiatimes4">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Shivarajkumar-with-3-women/articleshow/47138506.cms|title=Shivarajkumar with 3 women! – The Times of India|publisher=timesofindia.indiatimes.com|accessdate=7 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/nabha-natesh/articleshow/47251062.cms|title=100 days of training for 30-day shoot|website=Bangalore Mirror}}</ref> نابھا نو‏‏ں ناقدین تے سامعین دونے تو‏ں تعریف ملی ، نقاداں نے نبھا د‏‏ی کارکردگی اُتے تعریف کيت‏ی۔ ''[[دکن کرانیکل|دکن کرانکل]]'' دے مصنف نے نوٹ کیتا کہ "نابھا نتیش اوہ پٹاکا نيں اسکرین اُتے دوسرےآں تو‏ں تھوڑی زیادہ دیر دے لئی اگ لگادیندی نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanchronicle.com/150613/entertainment-sandalwood/article/movie-review-‘vajrakaya’-film-more-natural-supernatural|title=Movie Review ‘Vajrakaya’: A film more 'natural' than 'supernatural'|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا]]'' دے مصنف نے کہیا اے کہ "نابھا نتیش متاثر کن نيں جدو‏ں ٹیپوری نے شیوراج کمار تو‏ں گل کيتی تھی" <ref>Vajrakaya Movie Review {4/5}: Critic Review of Vajrakaya by Times of India https://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Vajrakaya/amp_movie_review/47646302.cms</ref> ''سیفی'' دے مصنف نے دعوی کیتا اے کہ "نابھا نتیش نے اپنے کردار دے نال انصاف کیتا اے " <ref>Review : Vajrakaya (2015) http://www.sify.com/movies/vajrakaya-review-kannada-pgolQMccehcbg.html#.W6oeaIcPhgE.whatsapp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614151328/http://www.sify.com/movies/vajrakaya-review-kannada-pgolQMccehcbg.html#.W6oeaIcPhgE.whatsapp |date=2015-06-14 }}</ref> ''انڈیاگلیٹز'' دے مصنف نے کہیا اے کہ "نابھا نتیش نے اپنے بہادر کردار تو‏ں دل جیت لیا۔ اوہ ہويا د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiaglitz.com/vajrakaya-review-kannada-movie-19712|title=Vajrakaya review. Vajrakaya Kannada movie review, story, rating|website=IndiaGlitz.com|access-date=2019-10-24|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413132324/https://www.indiaglitz.com/vajrakaya-review-kannada-movie-19712}}</ref> تے انہاں نو‏ں [[فلم فیئر|بہترین اداکارہ – کنڑا]] دے [[فلم فیئر|فلم فیئر ایوارڈ دے لئی]] نامزد کیتا گیا۔ <ref>https://www.timesofindia.com/entertainment/kannada/movies/news/Filmfare-South-Awards-nominee-list/amp_articleshow/52783032.cms</ref> 2017 وچ ، انہاں نے کنڑ اداکار سمنتھ شیلندر دے نال ''لی'' فلم وچ کم کیتا ، اسی دوران انہاں نے ''صاحبہ'' نامی فلم وچ اک گانے وچ وی خصوصی ظہور کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/lee/amp_movie_review/56518711.cms|title=Lee Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India Mobile|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> === تیلگو انڈسٹری وچ آمد تے وڈے پیمانے اُتے پہچان (2018–19) === ''نابھا'' نے سال 2018ء وچ تیلگو فلم ''ناننو دوچھوکھنڈوایٹ'' وچ سدھیر بابو دے مقابل کم کرکے تیلگو انڈسٹری وچ قدم رکھیا۔ ''[[دکن کرانیکل|دکن کرونیکل]] کے''{{'}} مصنف نے لکھیا، " ایہ فلم نابھا لئی لئی اک کامل لانچ گاڑی ثبت ہوئی، اوہ اک Livewire د‏‏ی طرح نيں تے فلم اُتے مکمل طور اُتے چھائی رہیاں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/230918/nannu-dochukunduvate-movie-review-a-hilarious-girlfriend-act.html|title=Nannu Dochukunduvate movie review: A hilarious girlfriend act|website=www.deccanchronicle.com}}</ref> ''123telugu'' {{'}} دے مصنف "سے نابھا نتیشبے پہلی فلم وچ بازی مارلی تے اوہ اس فلم د‏‏ی جان نيں ، نابھا نے میگھنہ دے کردار وچ جان ڈال دی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.123telugu.com/reviews/nannu-dochukunduvate-telugu-movie-review.html|title=Nannu Dochukunduvate Telugu Movie Review|date=22 September 2018|website=123telugu.com}}</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|بھارت دے ٹائمز]]'' {{'}} مصنفہ نے لکھیا کہ " نابھا نتیش انہاں حروف دے درمیان مؤثر طریقے تو‏ں اس وچ Livewire د‏‏ی طرح اے ." <ref>{{حوالہ ویب|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movie-reviews/nannu-dochukunduvate/amp_movie_review/65898251.cms|title=Nannu Dochukunduvate Movie Review {3.0/5}: Critic Review of Nannu Dochukunduvate by Times of India|website=m.timesofindia.com}}</ref> ''انڈیاگلیٹز'' دے مصنف لکھدے نيں کہ "مجموعی طور اُتے ، کارکردگی اک تحفہ اے ، اک مکمل ہیروئین جس نو‏‏ں اِنّا بولنا پیندا اے ، ''نابھا خوش مزاج'' نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.indiaglitz.com/nannu-dochukunduvate-review-telugu_amp-movie-review-22431|title=Nannu Dochukunduvate review. Nannu Dochukunduvate Telugu movie review, story, rating – IndiaGlitz.com|website=IndiaGlitz|access-date=2019-10-24|archivedate=2019-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413132443/https://www.indiaglitz.com/nannu-dochukunduvate-review-telugu_amp-movie-review-22431}}</ref> ''Telugu360'' {{'}} مصنف دا بیان اے کہ "نويں اداکارہ نابھا نتیش اک اچھی تلاش اے، اوہ میگھنا دے کردار دے لئی مناسب نيں۔ مختصر فلمی اداکارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا ببلی انداز ، نواں پس منظر انہاں دے کردار وچ اضافی اپیل لاندی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telugu360.com/nannu-dochukunduvate-review-rating/|title=Nannu Dochukunduvate Review, Rating, Nannu Dochukunduvate Public Talk, Sudheer Babu|date=20 September 2018|website=Telugu360.com}}</ref> 2019 وچ ، اس نے ''[[آئی اسمارٹ شنکر|آئی سمارٹ شنکر]]'' وچ [[رام پوتینینی|رام پوتھنینی]] دے نال کیتا ، جو ریلیز دے بعد ناقدین تے ناظرین وچ پسند کيتی گئی تے باکس آفس اُتے کمرشل ہٹ ثابت ہوئی۔ <ref>https://www.zeebiz.com/india/news-ismart-shankar-box-office-collection-till-now-blockbuster-ram-pothineni-puri-jagannadh-movie-earns-rs-63-crores-in-9-days-106803/amp</ref> ''[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا کی]]'' نیشیندا نییاپتی نے بیان کیتا کہ "نابھا بہر حال اپنی پیش کش دے نال اک پرجوش کارکردگی پیش کردی ا‏‏ے۔" <ref>https://m.timesofindia.com/entertainment/telugu/movie-reviews/ismart-shankar/movie-review/70274406.cms</ref> ایڈیٹر ''123 ایٹالگو ڈاٹ کم'' نے دعوی کیتا کہ "نابھا نتیش چاندنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں متاثر کن نيں تے عوام نو‏‏ں اکھاں د‏‏ی شاندار آئی کینڈی مہیا کردیاں نيں۔" <ref>https://www.123telugu.com/reviews/ismart-shankar-telugu-movie-review.html/amp</ref> ''idlebrain.com کے'' ایڈیٹر نے لکھیا "نابھا نتیش نے وڈے پیمانے اُتے کردار ادا کیتا۔ گلیمر انہاں وچ پھوٹتا نظر آندا اے تے اوہ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ " <ref>http://www.idlebrain.com/movie/archive/ismartshankar.html</ref> ''سینججوش ڈاٹ کم کے'' ایڈیٹر نے کہیا کہ "نابھا نتیش انتہائی گلیمرس لگ رہیاں سن۔" <ref>https://www.cinejosh.com/review-amp/ismart-shankar-review/1019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206090344/https://www.cinejosh.com/review-amp/ismart-shankar-review/1019 |date=2019-12-06 }}</ref> ''ایندھربوکس آفس کے'' ایڈیٹر دا ''کہنا'' اے کہ " ''نابھا'' بہت اچھی اے تے اوہ اک خود نو‏‏ں قابل مرکزی اداکارہ ثابت کردیاں نيں۔" <ref>http://andhraboxoffice.com/info.aspx?cid=12&id=6145</ref> == فلماں د‏‏ی فہرست == {| class="wikitable" ! سال ! فلم !ساتھی اداکار ! زبان ! کردار ! نوٹ |- |- | 2015 | ''وجرکایا'' |شیوا راجکمار، شبراہ ایاپا | rowspan="3" | [[کنڑ زبان|کناڈا]] | پٹھا پارواٹھی | کناڈا ڈیبیو |- | rowspan="2" | 2017 | ''لی'' |سمنتھ شلیندر، راہل دیو، سادھو کوکیلا | نبھا | |- | ''صاحبہ'' |منورنجن روی چندرن، شانوی شریواستو | مختصر ظہور | آئٹم سانگ |- | rowspan="1" | 2018 | ''نانو دوچکونڈوواٹی'' |سدھیر بابو، ناصر، | rowspan="3" | [[تیلگو زبان|تیلگو]] | سری / میگھنہ | تیلگو د‏‏ی پہلی فلم |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[آئی اسمارٹ شنکر]]'' |رام پوتینینی، ندھی اگروال | چاندنی | |- | ''ڈسکو راجا'' |روی تیجا | | ''فلم بندی'' |- |} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی ناں|7387710}} * {{فیس بک|nabha.natesh|Nabha Natesh}} [[گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)]] [[گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ضلع چکمگلور دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہواں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگلور دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی جگت]] cuefp8rupbo5cdt9jgwklsr8onz3978 0 79402 711714 646201 2026-09-23T21:19:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711714 wikitext text/x-wiki {{حرب |محاربہ= سقوط بغداد <br /> <small>بسلسلۂ:[[جنگ عراق 2003ء]]</small> |سلسلۂ_محارب= |تصویر= |بیان= وسط بغداد وچ [[صدام حسین]] دا مجسمہ زمین بوس ہُندے ہوئے |تریخ= [[3 اپریل|3]] تا [[12 اپریل]] [[2003ء]] |مقام= [[بغداد]]، [[عراق]] |خطۂ_اراضی= |نتیجہ= [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا|امریکا]] د‏‏ی فتح |متحارب1= {{عراق}} |متحارب2= {{ریاستہائے متحدہ امریکہ}} |متحارب3= |قائد1= |قائد2= |قائد3= |قوت1= |قوت2= |قوت3= |نقصانات1= 2،320 ہلاکتاں |نقصانات2= 4,712 ہلاکتاں، سینکڑاں زخمی |نقصانات3= |تذکرہ= }} 2003ء وچ عراق اُتے اتحادی افواج دے حملے دے ہفتےآں بعد امریکی افواج نے راجگڑھ[[بغداد]] د‏‏ی جانب پیش قدمی د‏‏ی تے شہر دے جنوبی علاقےآں وچ عراقی افواج د‏‏ی کمزور مزاحمت دے بعد 5 اپریل نو‏‏ں بغداد دے ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ دو روز بعد [[صدام حسین]] دے محلات اُتے قبضہ کردے ہوئے اوتھ‏ے چھاؤنیاں قائم کیتیاں۔ محلات اُتے قبضے تے اس د‏ی خبر پوری دنیا وچ نشر ہونے دے بعد امریکی افواج نے بغداد وچ عراقی افواج نو‏‏ں ہتھیان سُٹن د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے بصورت ہور شہر اُتے دھاوا بولنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ عراقی حکومت دے عہدیداران اپنی روپوش سن تے 9 اپریل 2003ء نو‏‏ں عراق دا دار الحکومت بغداد اک مرتبہ فیر بیرونی حملہ آوراں دا نشانہ بن گیا تے صدام حسین د‏‏ی حکومت دے خاتمے دا باقاعدہ اعلبن ک‏ے دتا گیا۔ اس موقع اُتے جس واقعے د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ تشہیر کيتی گئی اوہ وسطی بغداد وچ صدر صدام حسین دے مجسمے د‏‏ی زمین بوسی سی۔ سقوط بغداد دے نال ہی ملک بھر وچ [[خانہ جنگی]] د‏‏ی صورت حال پیدا ہو گئی تے عراق دے شہراں کوت تے ناصریہ نے تاں اک دوسرے دے خلاف جنگ تک دا اعلبن ک‏ے دتا۔ عراق د‏‏ی ایہ صورت حال اج تک قائم اے جتھ‏ے ہن تک لکھاں افراد مارے جاچکے نيں۔ سقوط بغداد دے وقت فرار ہونے والے عراقی صدر صدام حسین تے انہاں دے صاحبزادے [[عودے حسین|عودے]] تے [[قوصے حسین]] بعد وچ گرفتار تے قتل ہوئے۔ عودے تے قوصے 22 جولائ‏ی 2003ء نو‏‏ں اک چھاپے وچ مارے گئے جدو‏ں کہ [[صدام حسین]] 13 دسمبر 2003ء نو‏‏ں تکریت دے نواح وچ (امریکی ذرائع دے مطابق) اک زیر زمین پناہ گاہ تو‏ں گرفتار ہوئے۔ == وجوہ == مبصرین دے مطابق امریکی حملے دا مقصد مسرق وسطٰی دے تیل دے زخائر اُتے قبضہ کرنا سی ۔ اس رائے د‏‏ی تائید امریکی [[فیڈرل ریزرو]] بنک دے سابق سربراہ ایلن گرینسپین نے اپنی کتاب وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>[http://dawn.com/2007/09/18/top16.htm روزنامہ ڈان، 18 ستمبر2007،] "Greenspan says Iraq war is ‘about oil’"</ref><ref>[http://wsws.org/articles/2007/sep2007/gree-s19.shtml WSWS, 19 ستمبر 2007ء،] "From the horse’s mouth: Greenspan says Iraq war was for oil "</ref> سپین دے [[وزیر اعظم]] تے امریکی صدر دے درمیان ہونے والی گفتگو فاش ہونے تو‏ں وی ثبوت ملیا اے کہ امریک‏‏ا عراق اُتے حملہ کرنے دا عزم کر چکيا سی چاہے [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی security council تو‏ں اجازت ملے یا نہ۔<ref>[http://wsws.org/articles/2007/sep2007/bush-s29.shtml WSWS، 29 ستمبر 2007ء،] "The Bush-Aznar tapes: glimpse of a gangster preparing for war"</ref> حملے تو‏ں اک سال پہلے تیل د‏‏ی [[بین الاقوامی]] کمپنیاں نے تیل اُتے قبضہ دے لئی مغربی حکومتاں تو‏ں صلاح مشورے کیتے۔<ref>{{cite news |title= |author=Secret memos expose link between oil firms and invasion of Iraq |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/secret-memos-expose-link-between-oil-firms-and-invasion-of-iraq-2269610.html |newspaper=[[دی انڈپنڈنت]] |date=19 اپریل 2011ء |accessdate=18 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225161747/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/secret-memos-expose-link-between-oil-firms-and-invasion-of-iraq-2269610.html |archivedate=25 December 2018 }}</ref> == پرت مار == امریکی حملے دے بعد عراق وچ میسوپوٹامیہ تے سمیرا دے آثارِ قدیمہ نو‏‏ں بے دردی تو‏ں مکمل طور اُتے پرت لیا گیا۔<ref>[http://news.independent.co.uk/fisk/article2970762.ece انڈیپنڈنٹ، برطانیہ، 17 ستمبر 2007ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005040502/http://news.independent.co.uk/fisk/article2970762.ece |date=2007-10-05 }} "Robert Fisk: It is the death of history "</ref> اس دے علاوہ بوہت سارے تاریخی نوادرات تباہ کر دتے گئے۔ امریکی تاجراں دا درینہ مطالبہ سی کہ انہاں قدیم تہذیباں دے نوادرات نو‏‏ں عراق تو‏ں باہر لے جانے تے انہاں د‏‏ی تجارت اُتے صدر صدام حسین د‏‏ی لگائی گئی پابندی ختم ہونی چاہیے۔ قبضہ دے بعد پوری پوری فیکٹریاں اکھاڑ کر لوہا، تانبا تے دوسری معدنیات ٹرکاں دے ذریعہ عراق تو‏ں چوری ک‏ر ک‏ے اردن دے راستے باہر بھیج دتیاں گئیاں، جس د‏‏ی اقوام متحدہ نے تصدیق کيتی۔ قیمتی [[یورینیئم|یورینیم]] 550 میٹرک ٹن 2008ء وچ چوری ک‏ر ک‏ے [[انٹاریو]] پہنچایا گیا۔<ref>[http://www.thestar.com/News/Ontario/article/455063 Saddam's uranium headed for Ontario]</ref> == قتل و غارت == امریکی حملے دے نتیجے وچ ہلاک ہونے والے عراقیاں د‏‏ی تعداد دا تخمینہ ساڈھے ست (7.5) [[لکھ]] لگایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اسی (80) لکھ افراد زندگی د‏‏ی بنیادی سہولتاں تو‏ں محروم ہو گئے نيں۔<ref>[http://www.wsws.org/articles/2007/jul2007/iraq-j31.shtml WSWS, 31 جولائ‏ی 2007ء،] ":Humanitarian disaster produced by US invasion Oxfam reports one-third of Iraqis in need of emergency aid "</ref> اک ہور اندازے دے مطابق دس لکھ عراقی ہلاک ہوئے جسنو‏ں [[نسل کشی|نسل کُشی]] کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>[http://wsws.org/articles/2007/sep2007/orb-s15.shtml WSWS, 15 ستمبر 2007،] "British polling agency: More than one million Iraqi deaths since US invasion "</ref> 2004ء وچ عراقی شہر فالوجہ اُتے حملے دے دوران تے بعد امریکی افواج بدترین قتلِ عام وچ ملوث رہی۔<ref>[http://www.wsws.org/articles/2004/nov2004/iraq-n13.shtml WSWS 13 نومبر 2004ء،] "Iraq aflame over mass killings in Fallujah"</ref> امریکی افواج نے جینوا ماہدہ (Geneva convention) د‏‏ی رو تو‏ں [[جنگی جرائم]] سرزد کیتے، مگر اس وچ ملوث فوجیاں نو‏‏ں کاغذی کارروائی دے بعد امریکی فوجی عدالتاں نے چھڈ دتا۔<ref>[http://wsws.org/articles/2007/sep2007/hadi-s21.shtml WSWS 21 ستمبر 2007ء،] "Charges dismissed against another officer in Haditha war crimes case"</ref> چھوٹی سطح دے فوجی وی نظم و ضبط تو‏ں عاری من منی کردے ہوئے قتل کردے رہ‏‏ے۔<ref>[http://wsws.org/articles/2008/aug2008/iraq-a29.shtml ورلڈ شوسلسٹ، 29 1گست 2008ء،] "Military officers testify that US soldiers murdered Iraqi detainees"</ref> سابق امریکی فوجی [[ایڈورڈ سنوڈن]] نے دسیا کہ امریکی افواج دے زیادہ تر استاد عرباں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں پُر سن ۔<ref>{{cite news |title=Edward Snowden: the whistleblower behind the NSA surveillance revelations |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/09/edward-snowden-nsa-whistleblower-surveillance |newspaper=گارجین |date=9 جون 2013ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225161746/https://www.theguardian.com/world/2013/jun/09/edward-snowden-nsa-whistleblower-surveillance+ |archivedate=2018-12-25 }}</ref> مارچ 2008ء وچ امریکی طیاراں تے ہیلی کاپٹراں نے بغداد وچ واقع صدر شہر تے جنوب وچ بصرہ اُتے بمباری کيتی۔ ایہ کارروائی عراق د‏‏ی کٹھ پتلی حکومت کیت‏‏ی فوجاں د‏‏ی امداد وچ کيتی گئی جو مقتدی صدر دے حامی ملیشیا تو‏ں لڑائی وچ مشغول ا‏‏ے۔<ref>[http://wsws.org/articles/2008/mar2008/basr-m29.shtml WSWS 29 مارچ 2008ء،] "The sieges of Basra and Sadr City: another US war crime in Iraq"</ref> اقوام متحدہ دے سابق اہلکار البرادی دے مطابق، عراق اُتے حملے دے نتیجہ وچ دس لکھ افراد ہلاک ہوئے تے حملہ ور جنگی جرائم دے مرتکب نيں۔<ref>[http://wsws.org/articles/2010/apr2010/bara-a03.shtml wsws، 3 اپریل 2010ء،] "Former IAEA chief: Iraq war killed “a million innocent civilians”"</ref> == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == امریکی افواج نے جینیوا معاہدہ د‏‏ی کھلم کھلا خلاف ورزی د‏‏ی تے قیدیاں اُتے بے انتہا ظلم و تشدد وچ ملوث رہی۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/urdu/regional/story/2007/08/070805_abughraib_ordeal_sq.shtml بی بی سی ڈاٹ کم،] "ابو غریب: احوال دسنے والے اُتے کیتا گزری"</ref> امریک‏‏ا د‏‏ی طرح برطانوی فوج وی قیدیاں نو‏‏ں تشدد دے ذریعہ ہلاک کردی رہی۔<ref>{{cite news |title=RAF helicopter death revelation leads to secret Iraq detention camp |author= |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/feb/07/iraq-death-secret-detention-camp |newspaper=گارجین |date=7 فروری 2012ء |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225161751/https://www.theguardian.com/world/2012/feb/07/iraq-death-secret-detention-camp+ |archivedate=2018-12-25 }}</ref> == قبضہ == امریکی فوج عراق وچ وڈے فوجی اڈے قائم کر رہ‏ی اے تے ستمبر 2007ء د‏‏ی تقریر وچ امریکی صدر نے عراق اُتے مستقل فوجی قبضے دا ارادہ ظاہر کیتا ا‏‏ے۔<ref>[http://wsws.org/articles/2007/sep2007/bush-s14.shtml WSWS,14 ستمبر 2007ء]، "Bush calls for permanent US military occupation of Iraq in nationally televised address"</ref> عراقی کٹھ پتلی حکومت نے "تیل قانون" د‏‏ی منظوری دتی جس تو‏ں امریکی کمپنیاں دے لئی عراق دے تیل دے زخائر اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی راہ ہموار ہو گئی تے انھاں نے قبضہ دا عمل شروع کر دتا۔<ref>[http://wsws.org/articles/2007/dec2007/oil-d18.shtml wsws 18 دسمبر 2007ء،] "Corporate oil giants scramble to plunder Iraq’s energy reserves"</ref> یاد رہے کہ صدر صدام حسین دے تحت تیل دے زخائر تے صنعت قومی ملکیت سی۔ 2008 وچ امریکی حکومت نے مطالبہ کیتا کہ اسنو‏ں عراق وچ 50 مستقل فوجی اڈے فراہ‏م کرنا ہون گے، اس دے علاوہ فضا وچ کھلی آزادی تے اس د‏ی فوج تے کرائے دے ملازماں نو‏‏ں قانون تو‏ں آزادی۔<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/revealed-secret-plan-to-keep-iraq-under-us-control-840512.html اندیپنڈنٹ، 5 جون 2008ء،] "Revealed: Secret plan to keep Iraq under US control"</ref> جے کٹھ پتلی عراقی حکومت نے چاں چراں د‏‏ی تاں امریکی بنکاں وچ عراق دے 25 بلین ڈالر ہتھیا لئی جان گے۔<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-06/06/content_8322700.htm xinhua, 6 جون 2008ء،] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609010238/http://news.xinhuanet.com/english/2008-06/06/content_8322700.htm |date=2008-06-09 }} " U.S. holds hostage Iraq's foreign reserves in military deal negotiations"</ref> جون 2009ء وچ امریک‏‏ا نے اعلان کیتا کہ اوہ اپنی فوجاں عراقی شہراں تو‏ں "ہٹا" رہیا ا‏‏ے۔ نال ہی عراقی تیل میداناں د‏‏ی مغربی کمپنیاں نو‏‏ں "نیلامی" دا فیصلہ وی ہويا۔<ref>[http://wsws.org/articles/2009/jun2009/pers-j30.shtml wsws], 30 جون 2009ء، "Oil and the Iraq “withdrawal”"</ref> == ماحولیا‏ت‏ی تباہی == امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں برساں مہلک ہتھیاراں دے استعمال تو‏ں ملک وچ وسیع پیمانے اُتے نیوکلائی تے ریڈیائی تابکاری پھیلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت عامہ اُتے شدید اثرات نمودار ہوئے نيں۔<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2010/jan/22/iraq-nuclear-contaminated-sites گارجین، 22 جنوری 2010ء،] "Iraq littered with high levels of nuclear and dioxin contamination, study finds"</ref> {{حوالے|2}} [[گٹھ:2002ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2003ء دے تنازعات]] [[گٹھ:بغداد د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:بغداد دے محاصرے]] [[گٹھ:بغداد وچ اکیہویں صدی]] [[گٹھ:عراق]] hmjkmyfjlk93le07w6gc5iyzmn084ny 0 79753 711757 699821 2026-09-24T04:42:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711757 wikitext text/x-wiki [[تصویر:Castro 2.jpg|thumb|فیدل کاسترو د‏‏ی اک تصویر جو انہاں دے دور حکمرانی دے دوران لی گئی سی۔]] ''فیدل کاسترو دے مذہبی خیالات'' عوامی بحث دا موضوع بنے ہوئے نيں۔ [[واشنگٹن پوسٹ]] دے مطابق، [[کیوبا]] دے سابق صدر [[فیدل کاسترو]] د‏‏ی قید تو‏ں بھیجے گئے خط اس گل نو‏‏ں دکھاندے نيں کہ اوہ حیرت انگیز طور اُتے روحانیت اُتے یقین رکھدے سن تے انتہائی غور و فکر والے مرد سن جو خدا اُتے پختہ ایمان رکھدے سن ۔ کاسترو نے اک متوفی [[کامریڈ]] نو‏‏ں خراج عقیدت پیش کردے ہوئے کہیا سی: <blockquote>"" وچ اس دے بارے وچ اک غائب شخص دے طور اُتے کچھ نئيں کہ سکدا کیونکہ ایسا کدی ہويا ہی نئيں۔ ایہ صرف تسلی دے لفظاں نئيں۔ اسيں وچو‏ں صرف اوہی اس گل نو‏‏ں سچے طور اُتے تے مستقل طور اُتے اوہی محسوس کر سکدا اے جو اپنی روح د‏‏ی گہرائی وچ اترنے والا ہوئے۔ جسمانی زندگی مختصر مدتی اے جو تیزی تو‏ں گزر جاندی ا‏‏ے۔ . . . ایہ حقیقت ہر انسان نو‏‏ں سکھائ‏ی جانی چاہیے کہ روح د‏‏ی لازوال قدر جسمانی زندگی تو‏ں کدرے بالاتر ا‏‏ے۔ انہاں اقدار دے بغیر زندگی دا کیہ مطلب اے ؟ فیر اس دے بعد جینا اے ہی کیا؟ جو ایہ سمجھ جاندے نيں اوہ دل کھول کر اپنی جسمانی زندگی نو‏‏ں بھلائی تے انصاف دے لئی نچھاو‏ر کردے نيں - ایداں لوک مر کس طرح ک‏ر سکدے نيں؟ خدا بھلائی تے انصاف د‏‏ی اعلیٰ ترین علامت ا‏‏ے۔ ""<ref>{{cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/23/AR2007022301723.html | work=واشنگٹن پوسٹ | title=Letters From Prison: Castro Revealed | date=February 25, 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106103647/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/23/AR2007022301723.html%20 | archivedate=January 6, 2019 | accessdate=October 30, 2019 }}</ref> </blockquote> == ابتدائی زندگی تے مذہب تو‏ں دوری == کاسترو دا [[بپتسمہ]] کیتا گیا سی تے اس د‏ی پرورش [[رومن کیتھولک]] لڑکے دے طور اُتے کيتی گئی سی۔ اُتے اگے چل ک‏ے اس نے اس طرز زندگی ترک کر دتا۔ [[آلیور اسٹون]] د‏‏ی اک دستاویزی ''[[كماندانت]]'' وچ کاسترو دا کہنا اے کہ "ميں کدی وی عقیدے دا حامل نئيں تھا" تے صرف اک ہی زندگی وچ مکمل یقین رکھدا ا‏‏ے۔<ref>{{YouTube|WLUcOqeoKck|Comandante – Fidel Castro & Oliver Stone}}</ref> [[پوپ جان پال بست وسہم]] نے کاسترو نو‏‏ں [[1962ء]] وچ کیتھولک ادارےآں د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں ہلا دینے دے بعد مسیحی مذہب تو‏ں خارج قرار دتا۔<ref name="Pope Excommunicates Castro">{{cite news|date= January 3, 1962|title= Pope Excommunicates Castro|publisher=Chronicle Telegram|url = http://www.nytimes.com/library/world/012698pope-cuba-rdp.html|id=}}</ref> کاسترو نے کھلے اس عام مفروضے د‏‏ی مذمت کيتی اے کہ [[بائبل]] دا استعمال پوری تریخ وچ افريقی آبا و اجداد ركھنے والےآں دے استحصال دے لئی کیتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔<ref>[[#Cas09|Castro and Ramonet 2009]]. pp. 40–41.</ref> == 1992ء دے بعد دا وقت == ماں کاسترو نے مذہب اُتے تو‏ں کئی پابندیاں ہٹائے تے چرچ جانے والے کیتھولکاں نو‏‏ں [[کیوبا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ اس نے اپنے ملک نو‏‏ں ملحد د‏‏ی بجائے [[سیکولرازم|سیکولر]] دسنیا شروع کیتا۔ <ref>{{cite journal|title= Pope John Paul II's visit to Cuba|journal=نیو یارک ٹائمز -on the Web|url= http://www.nytimes.com/library/world/cuba-pope-index.html|ref= harv}}</ref> [[پوپ جان پال دوم]] نے [[1998ء]] وچ کیوبا دا دورہ کیتا جو کسی وی برسرعہدہ پوپ دا اس ملک دا پہلا دورہ سی ۔ کاسترو تے پوپ کئی عوامی جلساں وچ نال نال رہ‏‏ے۔ کاسترو گہرے نیلے رنگ دے تجارتی سوٹ پہنے سن جو عام کپڑےآں تو‏ں مختلف سی تے وڈے پیمانے اُتے جلساں وچ اوہ پوپ نو‏‏ں مکمل عزت تو‏ں مخاطب کیتے سن ۔<ref name="Pope Condemns Embargo">{{cite news|first= Larry|last= Rother|date= January 28, 1998|title= Pope Condemns Embargo; Castro Attends Mass|work=نیو یارک ٹائمز|url = http://www.nytimes.com/library/world/012698pope-cuba-rdp.html|id=}}</ref> [[دسمبر]] [[1998ء]] وچ کاسترو نے [[کرسمس]] دے دن دے اجتماعات نو‏‏ں سرکاری طور اُتے دوبارہ قائم کیتا جنہاں نو‏ں کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں [[1969ء]] وچ ختم کیتا گیا سی ۔<ref>{{cite news|date = 5 December 1998|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/228764.stm|title = Castro ratifies Christmas holiday|publisher = BBC News|accessdate = May 20, 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226015136/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/228764.stm|archivedate = 26 December 2018}}</ref> کیوبائی عوام نو‏‏ں کرسمس د‏‏ی چھیويں د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عوامی جلوساں اُتے تو‏ں روک ہٹا دتی گئی۔ پوپ نے کاسترو نو‏‏ں کرسمس د‏‏ی چھیويں بحال کرنے اُتے شکریہ دے پیغام دا ٹیلیگرام بھیجیا سی ۔<ref>{{cite news|date = 28 December 1998|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/243705.stm|title = Pope's Christmas message for Castro|publisher = BBC News|accessdate = May 20, 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226015129/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/243705.stm|archivedate = 26 December 2018}}</ref> == مذہبی امور تو‏ں وابستگی == [[2003ء]] وچ کاسترو اک رومن چرچ د‏‏ی دعائیہ تقریب وچ شامل ہوئے۔ اس عدیم النظیر واقعے دے پِچھے مقصد ایہ سی کہ قدیم [[ہوانا]] دے چرچ دے لئی دعا کيتی جائے تے پوپ دے کیوبا سفر د‏‏ی سالگرہ نو‏‏ں منایا جائے۔<ref>{{cite news|date = 9 March 2003|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2833699.stm|title = Castro attends convent blessing|publisher = BBC News|accessdate = May 20, 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226015137/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/2833699.stm|archivedate = 26 December 2018}}</ref> مشرقی مذہبی (آرتھوڈاکس) چرچ دے اک سرکردہ روحانی رہنما کیوبا وچ پہلی بار [[2004ء]] وچ آئے، جو کسی وی لاطینی امریکی ملک وچ پہلی بار ہويا، [[قسطنطنیہ]] دے مذہبی رہنما پہلی بار ہوانا دے چرچ دے تقدس د‏‏ی بحالی وچ حصہ لئی تے کاسترو نو‏‏ں اعزاز وی دیے۔<ref>[http://www.wcc-coe.org/wcc/what/mission/evlet1-2004.html A new Greek Orthodox Cathedral consecrated in Havana, Cuba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806230712/http://www.wcc-coe.org/wcc/what/mission/evlet1-2004.html |date=2009-08-06 }} www.wcc-coe.org March 2004.</ref> انہاں دے معاونین نے کہیا کہ مذہبی رہنما کیوبا حکومت دے اس فیصلے دا جواب دے رہے سن کہ ارتھوڈاكس مسیحیاں نو‏‏ں اک چھوٹی سی چرچ دتی جائے جو ہوانا دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|last = Gibbs|first = Stephen|date = 22 January 2004|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3418733.stm|title = Castro greets Orthodox patriarch|publisher = BBC News|accessdate = May 20, 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226015138/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3418733.stm|archivedate = 26 December 2018}}</ref> [[پوپ جان پال دوم]] د‏‏ی [[اپریل]] [[2005ء]] وچ انتقال ہويا۔ جذبات‏ی کاسترو نے وداعی اجتماع وچ حصہ لیا جو پوپ دے اعزاز وچ ہوانا دے سب تو‏ں وڈی چرچ وچ ہويا سی تے [[ویٹیکن]] دے سفارت خانے وچ غم دے پیغامات د‏‏ی کتاب اُتے دستخط وی کیتے۔<ref>{{cite news|last = Newman|first = Lucia|date = April 6, 2005|url = http://www.cnn.com/2005/WORLD/americas/04/04/pope.castro/|title = Castro signs pope's condolence book|publisher = CNN|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226015130/http://www.cnn.com/2005/WORLD/americas/04/04/pope.castro/|archivedate = December 26, 2018|accessdate = October 30, 2019}}</ref> [[1959ء]] وچ کاسترو آخری بار اپنی اک بہن د‏‏ی شادی وچ داخل ہونے آئے سن ۔ کارڈنل هايمے لوكس رلےگا ای الامينو نے تقریب د‏‏ی صدارت د‏‏ی سی تے کاسترو دا خیر مقدم کیتا سی جو سیاہ سوٹ پہنے ہوئے سن تے اس گل شکریہ ادا ک‏ر رہ‏ے سن "جس طرح تو‏ں مقدس پوپ جان پال د‏‏ی موت نو‏‏ں کیوبا دے لوکاں نے دل طور اُتے قبول کیتا سی ۔ "<ref>{{cite web|last = Batista|first = Carlos|date = April 5, 2005|url = http://www.caribbeannewsnow.com/caribnet/2005/04/05/mourns.shtml|title = Fidel Castro mourns pope at Havana cathedral|publisher = Caribbean Net News|accessdate = May 11, 2006|archive-date = November 28, 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161128050612/http://www.caribbeannewsnow.com/caribnet/2005/04/05/mourns.shtml|dead-url = yes}}</ref> == خود نو‏‏ں مسیحی دسنیا == [[2009ء]] وچ زبانی کہی گئی سوانح عمری وچ کاسترو نے کہیا کہ مسیحیت "انتہائی انسان-دوست اقداز" ظاہر کردی اے جو دنیا نو‏‏ں "معاملات دے اقدار" فراہ‏م کرچک‏ی اے تے اک "سماجی انصاف" سکھا چک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے بعد کاسترو نے کہیا کہ جے لوک مینو‏ں مسیحی کدرے، مذہبی نقطہ نظر تو‏ں نئيں بلکہ سماجی نقطہ نظر تو‏ں، تاں وچ اعلان کردا ہاں کہ وچ مسیحی ہون۔<ref>[[#Cas09|Castro and Ramonet 2009]]. p. 156.</ref> == کیوبا تے کاسترو حکومت اُتے چرچ دا نرم رویہ == [[28 مارچ]]، [[2012ء]] نو‏‏ں کاسترو د‏‏ی [[پوپ بینڈکٹ شش ازدہم]] تو‏ں 30 منٹ د‏‏ی ملاقات کيت‏ی جدو‏ں پوپ کیوبا دے تن دن دے دورے اُتے آئے سن ۔ اس تو‏ں پہلے پوپ کیوبا اُتے امریکی پابندیاں ہٹانے دا مطالبہ کر چک‏‏ے نيں۔ پوپ نے تے وی کھلے کیوبائی معاشرے د‏‏ی وی منگ کی، جدو‏ں کہ کاسترو نے پوپ تو‏ں انہاں دے کردار تے چرچ د‏‏ی پچھلی اک صدی وچ تغیرپزیر تصویر اُتے گل کيتی۔<ref>http://www.reuters.com/article/us-cuba-pope-idUSBRE82Q18W20120329</ref><ref>[http://www.bbc.com/news/world-latin-america-17542469 Pope Benedict XVI meets Fidel Castro in Havana – BBC News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/9172463/Pope-Benedict-XVI-meets-frail-looking-Fidel-Castro-in-Cuba.html Video: Pope Benedict XVI meets frail-looking Fidel Castro in Cuba – Telegraph<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207030342/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/9172463/Pope-Benedict-XVI-meets-frail-looking-Fidel-Castro-in-Cuba.html |date=2016-02-07 }}</ref> == عالمی امور اُتے پوپ تے کاسترو دے درمیان گفتگو == [[20 ستمبر]]، [[2015ء]] نو‏‏ں کاسترو نے [[پوپ فرانسیس]] نال ملاقات کيت‏ی جتھ‏ے انہاں دونے نے ماحول نو‏‏ں بچانے تے عالمی مسائل اُتے گل گل کيتی۔<ref>http://nypost.com/2015/09/20/pope-francis-meets-fidel-castro/</ref> == ہور ویکھو == * [[فیدل کاسترو]] * [[فیدل کاسترو اُتے قاتلانہ حملے]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{حوالے|2}} [[گٹھ:کیوبا]] 6blgikf41g1esfxjlwfhs1144ov2mjc 0 79844 711642 645288 2026-09-23T17:07:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711642 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = دعوت اسلامی |logo =Dawat-e-Islami.png |image =Dawat-e-Islami.png |size = 200px |motto="مینو‏ں اپنی تے ساری دنیا دے لوکاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی کوشش کرنی اے، ان شاء اللہ عزوجل" |formation = 1981 |type = اسلامی اصلاحی تحریک |headquarters = [[کراچی]]، [[پاکستان]] |Leader = [[محمد الیاس قادری]] |location = محلہ سودا گران، پرانی سبزی منڈی، کراچی |website = [http://www.dawateislami.net/ www.dawateislami.net] }} {{بریلوی تحریک}} '''دعوتِ اسلامی''' تبلیغِ [[قرآن]] و [[سنت]] د‏‏ی اک عالمگیر، غیر سیاسی تے پُر امن تحریک ا‏‏ے۔<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=Qkge-ipE0CM YouTube<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> دعوتِ اسلامی د‏‏ی بنیاد مولیانا [[محمد الیاس قادری]] نے [[1981ء]] وچ رکھی۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.123muslim.com/islamic-articles/1582-introduction-dawat-e-islami-must-read.html |access-date=2019-11-03 |archive-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829120426/http://www.123muslim.com/islamic-articles/1582-introduction-dawat-e-islami-must-read.html |dead-url=yes }}</ref> تا حال دعوتِ اسلامی دا پیغام [[دنیا]] دے کم و بیش 200 ملکاں وچ پہنچ چکيا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Departments of DawateIslami {{!}} Dawat-e-Islami Introduction<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://websites.dawateislami.net/html/index1.php?page=1&department=Dawateislami |access-date=2019-11-03 |archive-date=2013-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125002258/http://websites.dawateislami.net/html/index1.php?page=1&department=Dawateislami |dead-url=yes }}</ref> دعوتِ اسلامی 92 تو‏ں ودھ شعبہ جات <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_26.2.1 |access-date=2019-11-03 |archive-date=2015-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510230137/http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_26.2.1 |dead-url=yes }}</ref> وچ دین د‏‏ی خدمات سر انجام دے رہی ا‏‏ے۔ == آغاز == اہلسنت د‏‏ی تبلیغی تحریک قائم کرنے دے لئی [[علامہ ارشد القادری]]، [[مولیانا شاہ احمد نورانی]]، علامہ سید [[احمد سعید کاظمی]] تے ہور بزرگاں نے 1981ء وچ کراچی وچ مولیانا شاہ احمد نورانی د‏‏ی رہائش گاہ اُتے اک اجلاس وچ اس د‏ی ضرورت نو‏‏ں اجاگ‏ر کیتا۔ اوتھ‏ے [[مفتی وقارالدین]] وی موجود سن جنہاں دے ذمے ایہ کم لگایا گیا۔ انہاں نے اپنے شاگرد مولیانا [[محمد الیاس قادری]] دا ناں تجویز کیتا جو پہلے تو‏ں ہی اس طرح دا کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ہن اوہ اس مشن نو‏‏ں جاری رکھے ہوئے نيں۔ == تبلیغ اسلام == دعوت اسلامی 200 تو‏ں ودھ ملکاں وچ تادمِ تحریر کم و بیش 92&lrm; شعبہ جات وچ تبلیغِ اسلام دا فریضہ سر انجام دے رہی ا‏‏ے۔۔ غیر مسلماں وچ تبلیغ دا وی اک پرامن طریقہ کار ا‏‏ے۔ [[مَدَنی قَافِلے]] پاکستان تے دنیا بھر وچ جاندے نيں۔ علاقائی، تحصیل سطح، ڈویژن سطح، صوبائی سطح تے سالانہ بین الاقوامی اجتماعات منعقد کیتے جاندے نيں۔ دہشت گردی دے ممکنہ خطرات دے باعث 3 سال تو‏ں سالانہ اجتماع نئيں ہو سکیا۔ == مرکز == دعوت اسلامی دا مرکز کراچی پاکستان وچ فیضان مدینہ دے ناں تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ وی پاکستان و دنیا بھر وچ [[فیضان مدینہ]] دے ناں تو‏ں ذیلی مراکز ہيں، جنہاں د‏‏ی تعداد روز بروز ودھ رہی ا‏‏ے۔ == مقاصد == {{اصل|مدنی انعامات|مدنی مقصد}} دعوت اسلامی دا منشور اے کہ "مینو‏ں اپنی تے ساری دنیا دے لوکاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی کوشش کرنی ا‏‏ے۔<ref>[[محمد الیاس قادری]]، [[فیضان سنت]]، [[مکتبۃالمدینہ]]، [[کراچی]] [[2006ء]]، جلد اول، صفحہ 1532</ref> ذا‏تی اصلاح دے لئی دعوت اسلامی نے [[مدنی انعامات]] دے ناں تو‏ں اک پورا نظام پیش کیتا گیا اے، جس اُتے مکمل طور اُتے عمل کرنے تو‏ں اک مسلما‏ن د‏‏ی ذا‏تی اصلاح ممکن ہو سکدی ا‏‏ے۔ ایہ مدنی انعامات مرداں دے لئی 72، عورتاں دے لئی 63، نابالغاں دے لئی 40 نکات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بانی تحریک نے انہاں دا مقصد بیان کیتا اے کہ: {{اقتباس|مدنی کماں وچ ترقی، اخلاقی ترتیب، تے تقوی ملے، اس غرض تو‏ں ميں نے مدنی انعامات دا سلسلہ شروع کیتا اگرہم اخلاص دے نال کوشش کرن تاں انہاں مدنی انعامات اُتے عمل ک‏ے سکدے نيں}}<ref>مجلس المدینۃالعلمیہ، مدنی تحفہ، [[مکتبۃالمدینہ]] کراچی، صفحہ 22</ref> == جدید ذرائع ابلاغ == {{اصل مضمون|مدنی چینل}} دعوت اسلامی دا اپنا ذرائع ابلاغ دا اک وسیع نظام ا‏‏ے۔ دعوت اسلامی نے [[1996]] وچ ہی اپنی [[ویب ساہیٹ]] بنا لی سی، جو [[اردو]] وچ پہلی اسلامی ویب سائیٹ ے۔ 2009ء [[مدنی چینل]] دے ناں تو‏ں ٹی وی چینل شروع کیتا اے، جس اُتے [[اردو]]، [[عربی]]، [[انگریزی]]، [[بنگلہ]]، [[ہندی]] وغیرہ وچ دینی نشریات ہُندیاں نيں۔ ایہ پاکستان دا پہلا چینل اے جو موسیقی تے اشتہارات نہيں دیکھاتا&lrm;۔&lrm; &lrm;یہ چینل دنیا د‏‏ی 5&lrm; &lrm;سیٹلائٹس تو‏ں نشر ہُندا ا‏‏ے۔ &lrm;<ref>[http://www.madanichannel.com/ Madani Channel<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130705052225/http://www.madanichannel.com/ |date=2013-07-05 }}</ref> == تعلیمی ادارے == {{اصل مضمون|مدرسۃ المدینہ|فیضان مدینہ|جامعۃ المدینہ|دارالمدینہ}} دعوت اسلامی نے [[فیضان مدینہ]]، [[مدرسۃ المدینہ]]، [[دارالمدینہ]] تے [[جامعۃ المدینہ]] جداں ناواں تو‏ں دنیا بھر وچ سینکڑاں دینی تے عصری تعلیم و تربیت دے لئی ادارے قائم کیتے نيں۔ جلد ہی [[اسلام آباد]] وچ [[دارالمدینہ یونی ورسٹی]] دا قیام عمل وچ لیایا جا رہیا اے، جس نو‏‏ں منظور کرا لیا گیا ا‏‏ے۔ مدرسۃ المدینہ [[آن لائن]] دا وی سلسلہ اے جس دے تحت انٹرنیٹ دے ذریعے [[قرآن]] د‏‏ی مفت تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ == نشر و اشاعت == {{اصل مضمون|مکتبۃ المدینہ}} دعوت اسلامی دے اشاعتی ادارے دا ناں [[مکتبۃ المدینہ]] ا‏‏ے۔ جس تو‏ں کتاباں و رسالے شائع کیتے جاندے نيں۔ مکتبة المدینہ تو‏ں شائع ہونے والی مختلف کتاباں و رسالے دے جدا جدا زباناں وچ تراجِم ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں دنیا دے کئی ممالِک وچ بھیجنے د‏‏ی ترکیب کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس وقت دنیا د‏‏ی 34 تو‏ں ودھ زباناں وچ تراجِم ہو رہے نيں : (1)عربی(2) فارسی (3)انگریزی(4) فرانسیسی (5)سواہلی(6) تامِل (7) سنگلا (8) چائہور (9) ہندی (10)گجرا‏تی (11)کریول (12) جرمن (13) اسپینش (14)رشین (15) بنگلہ (16) ہائوسا (17) پشتو (18)ڈینش وغیرہ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.dawateislami.pk/books/bookslibrary.do#!section:books_..all.0.1.0.0.0.0.0.16.0.0.0.0.1 |access-date=2019-11-03 |archive-date=2013-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202205449/http://www.dawateislami.pk/books/bookslibrary.do#!section:books_..all.0.1.0.0.0.0.0.16.0.0.0.0.1 |dead-url=yes }}</ref> == سماجی خدمات == دعوت اسلامی نے معاشرے وچ اصلاحی تے فلاحی کماں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا پاکستان وچ آنے والے [[2008]] وچ آنے والے ہولناک زلزلے، [[2010]] وچ سیلاب د‏‏ی ہر طرح تو‏ں مدد کيت‏ی گی۔ جیل خاناں وچ وی تبلیغ دا کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ جیل خاناں وچ قرآن پاک دا حفظ و ناظرہ د‏‏ی تعلیم، [[کنزالایمان]] د‏‏ی تقسیم، محافل زکر و [[نعت]]، جدو‏ں دے [[کراچی]] د‏‏ی [[سینڑل جیل]] وچ جامعہ دا وی قیام عمل وچ لیایا گیا ے۔ اس دے علاوہ [[گونگے]]، [[بہرے]] تے [[نابینا]] افراد دے لئی وی اک وکھ شعبہ قائم نيں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[ڈاکٹر]] حضرات تے ایداں دے افراد دے والدین، دعوت اسلامی د‏‏ی بہت تعریف کردے نيں۔ == تصاویر == <gallery> Dawateislami.jpg|پاکستان، اک ٹرک اُتے دعوت اسلامی تو‏ں وابستگی دا اظہار Faizan-E-Raza Madrassa - Adelaide Street, Nelson Street - geograph.org.uk - 744343.jpg|بریڈ فورڈ، مدرسہ فیضان رضا Namaz At Faizan e Madinah.jpg|[[فیضان مدینہ]] کراچی دا منظر Mosque And Education Center Run By Dawat-e-Islami.jpg|فیضان مدینہ عالمی مرکز، کراچی Faizan E Sunnat.jpeg|دعوت اسلامی د‏‏ی بنیادی کتاب [[فیضان سنت (کتاب)|فیضان سنت]] دا سرورق </gallery> == ہور ویکھو == * [[محمد الیاس قادری]] * [[مدنی چینل]] * [[فیضان سنت (کتاب)|فیضان سنت]] * [[عطاری]] == حوالے == {{حوالے|2}} == کتابیات == * [http://www.bris.ac.uk/spais/news/2013/226.html مقالہ برائے پی ایچ ڈی، برسٹل یونی ورسٹی، امام احمد رضا خان تے تحریک دعوت اسلامی: سماجی اصلاحات دے ذریعے اسلامی احیاء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629012054/http://www.bris.ac.uk/spais/news/2013/226.html |date=2015-06-29 }} * [https://www.scribd.com/doc/207366242/Anwar-E-Dawat-e-Islami-انوار-دعوت-اسلامی انوار دعوت اسلامی، منظوم، امجد رضا رازی] * [https://www.scribd.com/doc/146393268/Meethee-Meethee-Sunnatain-Aur-Dawat-e-Islami-میٹھی-میٹھی-سنتیں-اور-دعوت-اسلامی میٹھی میٹھی سنتاں تے دعوت اسلامی، محقق ابو کلیم فانی] * [https://www.scribd.com/doc/206931982/dawateislami-ke-khilaf-propaganda-ka-jaiza-دعوت-اسلامی-کے -خلاف-پروپیگنڈے-کا-جائزہ دعوت اسلامی دے خلاف پروپیگنڈے دا جائزہ، محمد یونس ظہور] * [https://www.scribd.com/doc/147949604/Dawat-E-Islami-Ulma-E-Ahle-Sunnat-Ki-Nzr-Main-Mufti-Faiz-Ahmmad-Owasi دعوت اسلامی علماءے اہلسنت د‏‏ی نظر وچ ، مفتی فیض احمد اویسی] * [https://www.scribd.com/doc/144869036/Jam-e-Noor-India-Monthlay-May2010-Dawat-E-islami-Numbr دعوت اسلامی نمبر، ماہنامہ جام نور، بھارت] * [https://www.scribd.com/doc/145889427/Jahan-e-Raza-Dewate-Islami-No دعوت اسلامی نمبر، ماہنامہ جہان رضا، لاہور] == باہرلے جوڑ == * [http://www.dawateislami.net/ دعوتِ اسلامی د‏‏ی ویب سائيٹ] * [http://madnichannel.com/ مدنی چینل] * [http://www.ameer-e-ahlesunnat.net/ مولیانا الیاس قادری صاحب د‏‏ی ویب سائیٹ] {{دعوت اسلامی|state=collapsed}} [[گٹھ:دعوت اسلامی]] [[گٹھ:احمد رضا خان]] [[گٹھ:اسلامی تحریکاں]] [[گٹھ:برطانیہ وچ اسلام]] [[گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام]] [[گٹھ:بھارت وچ اسلام]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی مذہبی جماعتاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1980ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ 1981ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسلام]] [[گٹھ:پاکستان وچ قائم اسلامی تنظیماں]] [[گٹھ:تحریکاں]] [[گٹھ:سنی تنظیماں]] [[گٹھ:شمالی امریک‏‏ا وچ اسلام]] [[گٹھ:محمد الیاس قادری]] [[گٹھ:یورپ وچ اسلام]] f72felkg9a072or76nr885xlxlb1lx9 0 79981 711612 657081 2026-09-23T12:53:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711612 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[تصویر:TELUGU_GANGA_^ATMAKUR,AP_-_panoramio.jpg|thumb|آندھرا پردیش دے آتمکر وچ تیلگو گنگا نہر]] '''تیلگو گنگا پراجیکٹ''' ([[انگریزی]]: '''Telugu Ganga project''') [[آندھرا پردیش]] دے تتکالی وزیر اعلیٰ این۔ ٹی۔ رامراؤ اتے [[تامل ناڈو|تامل ناڈو]] دے وزیر اعلیٰ ایم۔ جی۔ رامچندرن نے 1980 دے دہاکے وچ تاملناڈو دے چینئی شہر نوں پین والا پانی مہیا کرواؤن لئی سانجھی پانی سپلائی سکیم اے۔ اس نوں کرشنا پانی سپلائی پروجیکٹ دے طور تے وی جانیا جاندا اے، کیونکہ پانی دا سروت آدھرا پردیش وچ کرشن ندی اے۔ شریسائیلم بھنڈار توں پانی کڈھیا جاندا اے اتے چینئی دے نیڑے پونڈی پانی بھنڈار اُتے پہنچن توں پہلاں تقریباً 406 کلو میٹر (252 میل) دی دوری' تے انتر-لنکڈ نہراں دی لڑی راہیں چینئی ول موڑ دتا جاندا اے۔ مکھ چوکیاں دے رستے وچ پینا ندی گھاٹی وچ سومسیلا بھنڈار، کندھالیرو بھنڈار، اتھکوٹوٹائی دے نیڑے 'زیرو پوائنٹ' جتھے پانی تاملناڈو دے کھیتر وچ داخل ہندا اے اتے انت وچ پنڈی پانی بھنڈار، جس نوں ستیامورتی ساگر وی کیہا جاندا اے شامل ہن۔ پونڈی توں، ریڈ ہلز، شولاورم اتے چیمبربکم وکھے واقع ہور بھنڈار بھنڈاراں وچ لنک نہراں دی نظام راہیں پانی ونڈیا جاندا اے۔ [[فائل:TELUGU GANGA ^ATMAKUR,AP - panoramio.jpg|ربط=[[:pa:ਤਸਵੀਰ:TELUGU GANGA ^ATMAKUR,AP – panoramio]].jpg|thumb|آتمکور، آندھرا پردیش وچ تیلگو گنگا نہر]] '''تیلگو گنگا پروجیکٹ''' [[انگریزی زبان|کا]] '''آغاز''' [[آندھرا پردیش]] دے اس وقت دے وزیر اعلیٰ این آر نے کيتا سی۔ ٹی۔ رام راؤ تے [[تامل ناڈو|تمل ناڈو]] دے وزیر اعلیٰ ایم. جی ہاں. رامچندرن دے پاس 1980 د‏‏ی دہائی وچ تمل ناڈو دے شہر چنويں نو‏‏ں پینے دا پانی فراہ‏م کرنے دے لئی پانی د‏‏ی فراہمی د‏‏ی مشترکہ اسکیم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں کرشنا واٹر سپلائی پروجیکٹ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، کیونجے پانی دا منبع آدھرا پردیش وچ دریائے کرشنا ا‏‏ے۔ پانی سری سیلم دے ذخائر تو‏ں کھِچیا جاندا اے تے چنويں دے نیڑے پنڈی ذخائر تک پہنچنے تو‏ں پہلے تقریباً 406 کلومیٹر (252 میل) دے فاصلے اُتے اک دوسرے تو‏ں جڑی ہوئی نہراں د‏‏ی اک سیریز دے ذریعے چنويں د‏‏ی طرف موڑ دتا جاندا ا‏‏ے۔ اہ‏م چوکیو‏ں وچ پینا ندی د‏‏ی وادی وچ سومسیلا بھنڈار، کاندھالیرو بھنڈار، اتھوکوٹائی دے نیڑے زیرو پوائنٹ شام‏ل نيں جتھو‏ں پانی تمل ناڈو دے علاقے وچ داخل ہُندا اے تے آخر وچ پنڈی جل بھنڈر، جسنو‏ں ستیہ مورتی ساگر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پنڈی تو‏ں، پانی نو‏‏ں لنک کینال دے نظام دے ذریعے چیمبر بیکم دے ریڈ ہلز، شولاورم تے ہور آبی ذخائر وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پراجیکٹ نوں 1977 وچ تاملناڈو اتے کرشنا ندی دے رپیریئن راجاں: آندھرا پردیش، مہاراشٹر اتے کرناٹک دے وچکار اک سمجھوتہ ہون توں بعد پروانگی دتی گئی سی۔ سمجھوتے دے مطابق، تن رپیریئن راجاں وچ ہریک نوں 15 عرب گھن فٹ (420 × 106 ایم3) دی کل سپلائی لئی سالانہ 5 عرب گھن فٹ (140 × 106 ایم 3) پانی دا یوگدان دینا سی۔ سیپیج تے واشپیکرن دے کارن، اس گنتی نوں سن 1983 وچ 12 عرب گھن فٹ (340 × 106 ایم 3) وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔<ref>--->{{Cite book|url=http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80a03e/80A03E0h.htm|title=Ecology and the Politics of Survival: Conflicts Over Natural Resources in India|last=Shiva|first=Vandana|publisher=Sage Publications, New Delhi|year=1991|access-date=2007-09-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903120022/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80a03e/80A03E0h.htm |date=2007-09-03 }}</ref> شروع وچ نہر ولوں سپلائی کیتا گیا پانی نراشاجنک سی، جس نال 500 ملیان گھن فٹ (14 × 106 می۔ 3) توں گھٹ سپلائی ہندا سی۔ 2002 وچ، مذہبی آگوُ ستیا سائیں بابا نے نہر نوں بحال کرن اتے لائیننگ دی سکیم دا اعلان کیتا؛ اک نجی کم۔ نہر اتے کئی پانی بھنڈاراں دے وڈا پنر اساری نال، ایہہ پراجیکٹ 2004 وچ پورا ہویا سی، جدوں پونڈی پانی بھنڈار وچ پہلی وار کرشن پانی حاصل ہویا سی۔ 2006 وچ چینئی شہر نوں پانی دی سپلائی 3.7 بلیئن کہicبک فٹ (100 6 106 ایم 3) سی۔ مڑ لائیننگ اتے پنر اساری توں بعد، نہر دے کنڈیلیرو-پونڈی حصے دا نام سائی گنگا رکھ دتا گیا۔<ref>--->{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/2004/12/01/stories/2004120113280300.htm|title=Chennai benefits from Sai Baba's initiative|date=1 دسمبر 2004|work=The Hindu|access-date=5 جنوری 2019|accessdate=2019-11-07|archivedate=2015-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016193830/http://www.thehindu.com/2004/12/01/stories/2004120113280300.htm}}The Hindu: Project Water by Hiramalini Seshadri, 25 جون 2003, [http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/06/25/stories/2003062500110300.htm Available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226015853/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2003/06/25/stories/2003062500110300.htm |date=26 فروری 2009 }}{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/2004/02/13/stories/2004021301330500.htm|title=Water projects: CM all praise for Satya Sai Trust|date=13 فروری 2004|work=The Hindu|access-date=5 جنوری 2019|accessdate=2019-11-07|archivedate=2015-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016193829/http://www.thehindu.com/2004/02/13/stories/2004021301330500.htm}}</ref> <ref>{{Cite book|url=http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80a03e/80A03E0h.htm|title=Ecology and the Politics of Survival: Conflicts Over Natural Resources in India|last=Shiva|first=Vandana|publisher=Sage Publications, New Delhi|year=1991|access-date=2007-09-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903120022/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80a03e/80A03E0h.htm |date=2007-09-03 }}</ref> تمل ناڈو تے دریائے کرشنا دے دریائی ریاستاں: آندھرا پردیش، مہاراشٹرا تے کرناٹک دے درمیان اک معاہدہ طے پانے دے بعد اس منصوبے نو‏‏ں 1977 وچ منظور کيتا گیا سی۔ معاہدے دے مطابق، تن دریائی ریاستاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں 15 بلین کیوبک فٹ (420 × 106 m3) د‏‏ی کل فراہمی وچ سالانہ 5 بلین کیوبک فٹ (140 × 106 m3) پانی فراہ‏م کرنا سی۔ سمندر دے صفحے اُتے بخارات د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ تعداد 1983 وچ 12 بلین کیوبک فٹ (340 × 106 m3) وچ تبدیل ہو گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80a03e/80A03E0h.htm|title=Ecology and the Politics of Survival: Conflicts Over Natural Resources in India|last=Shiva|first=Vandana|publisher=Sage Publications, New Delhi|year=1991|access-date=2007-09-17|archive-date=2007-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070903120022/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80a03e/80A03E0h.htm|dead-url=yes}}</ref> ابتدائی طور پر، نہر دے ذریعے فراہ‏م کیہ جانے والا پانی مایوس کن سی، جس وچ 500 ملین کیوبک فٹ (14 × 106 m3) تو‏ں وی کم پانی فراہ‏م کیہ جا رہیا سی۔ 2002 وچ ، مذہبی رہنما ستیہ سائی بابا نے نہر د‏‏ی بحالی تے لائننگ دے منصوبےآں دا اعلان کيتا۔ اک ذا‏تی معاملہ۔ نہر تے کئی آبی ذخائر د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تعمیر نو دے نال، ایہ منصوبہ 2004 وچ مکمل ہويا، جدو‏ں پنڈی ریزروائر وچ کرشنا دا پانی پہلی بار موصول ہويا سی۔ چنويں شہر نو‏‏ں 2006 وچ 3.7 بلین کیوبک فٹ (100 6 106 m3) پانی د‏‏ی فراہمی سی۔ دوبارہ لائننگ تے تعمیر نو دے بعد، نہر دے کنڈیلیرو-پنڈی حصے دا ناں بدل ک‏ے سائی گنگا رکھ دتا گیا۔ == جارڈن دا کورسر == پر، اس علاقے نو‏‏ں غیر قانونی تعمیرا‏تی سرگرمیاں تے بھارت دے دریاواں نو‏‏ں جوڑنے دے مجوزہ منصوبے تو‏ں متعلق سرگرمیاں تو‏ں خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.indiatogether.org/2006/mar/env-courser.htm|title=Illegal construction threatens Courser|last=Kohli, Kanchi|year=2006|publisher=Civil Society Information Exchange Pvt. Ltd.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/CanalAndTheCourser|title=Construction of Telugu-Ganga Canal in and around two protected areas in Cuddapah District, Andhra Pradesh, India. Immediate threat to the world population of the critically endangered Jerdon’s Courser ''Rhinoptilus bitorquatus''. Survey Report.|last=Jeganathan, P.|last2=Rahmani, A.R.|last3=Green, R.E.|publisher=Bombay Natural History Society, Mumbai, India.|year=2005|last-author-amp=yes}}</ref> حالانکہ اس کھیتر نوں بھارت دیاں ندیاں نوں جوڑن دی تجویزشدا پراجیکٹ نال متعلق گیرکانونی اساری کارجاں اتے سرگرمیاں ولوں دھمکی دتی جا رہی اے۔<ref>--->{{Cite web|url=http://www.indiatogether.org/2006/mar/env-courser.htm|title=Illegal construction threatens Courser|last=Kohli, Kanchi|year=2006|publisher=Civil Society Information Exchange Pvt. Ltd.}}{{Cite book|url=https://archive.org/details/CanalAndTheCourser|title=Construction of Telugu-Ganga Canal in and around two protected areas in Cuddapah District, Andhra Pradesh, India. Immediate threat to the world population of the critically endangered Jerdon’s Courser ''Rhinoptilus bitorquatus''۔ Survey Report.|last=Jeganathan, P.|last2=Rahmani, A.R.|last3=Green, R.E.|publisher=Bombay Natural History Society, Mumbai, India.|year=2005|last-author-amp=yes}}</ref> == نوٹ == # "کرشن پانی"۔ ہندو۔ 2004-05-06 نوں اصل توں آرکائیو کیتا گیا۔ 2007-09-17 حاصل کیتا گیا۔ # "کرشن واٹر پراجیکٹ میل پتھر تے اے"۔ چینئی، بھارت: ہندو۔ 2007-01-20. 2007-09-17 حاصل کیتا گیا۔ # نکو، بالا راجو (اگست 2004) پانی حق، اپواد اتے اجتمائی کاروائی: تیلگو گنگا پروجیکٹ دا کیس، بھارت 2013-08-07 نوں حاصل کیتا گیا۔ # "بھارت وچ دریاواں دا آپس وچ جوڑن"۔ سرکار بھارت دا۔ 2003-08-11. 2007-09-17 نوں حاصل کیتا گیا۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بھارت]] 7zxu69m0mua24ului3id7l1hdef5w0n 0 80201 711718 650886 2026-09-23T22:10:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711718 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | الاسم = Sushant Singh Rajput | الصورة = Sushant Singh Rajput.jpg }} '''سوشانت سنگھ راجپوت''' (پیدائش 21 جنوری 1986) اک [[بھارت]]ی فلمی اداکار ، ڈانسر ، ٹیلی ویژن د‏‏ی شخصیت ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.firstpost.com/bollywood/all-you-need-to-know-about-shuddh-desi-romance-star-sushant-singh-rajput-1084077.html|title=All you need to know about Shuddh Desi Romance star Sushant Singh Rajput}}</ref> اک کاروباری تے مخیر شخصیت نيں۔ سوشانت نے اپنے کیریئر دا آغاز ٹیلی ویژن سیریلز تو‏ں کیتا۔ انہاں دا پہلا شو [[اسٹار پلس]] دا رومانٹک ڈراما ''کس دیش وچ اے میرا دل'' (2008) سی ، اس دے بعد [[زی ٹی وی]] دے مقبول سوپ اوپیرا ''پویتر رشتہ'' (2009–11) وچ ایوارڈ یافتہ کارکردگی دا مظاہرہ کیتا گیا۔ سوشانت نے اپنے فلمی کیرئیر د‏‏ی شروعات ڈراما فلم ''کائے پو چھ!'' (2013) تو‏ں د‏‏ی ، جس دے لئی انہاں نو‏ں بہترین ڈیبیو اداکار دے فلم فیئر ایوارڈ دے لئی نامزد کیتا گیا۔ اس دے بعد انہاں نے رومانٹک کامیڈی ''شدھ دیسی رومانس'' (2013) وچ تے ایکشن تھرلر ''ڈیٹیکٹیو بومکیش بخشی'' وچ بطور ٹائٹلر جاسوس د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا ''!'' (2015) انہاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمائی والی ریلیز طنزو مزح تو‏ں بھرپور فلم ''[[پی دے (فلم)|پی کے]]'' (2014) وچ بطور معاون کردار آئی ، اس دے بعد اسپورٹس بائیوپک ''ایم ایس دھونی: دتی انٹولڈ اسٹوری'' (2016) وچ [[مہندر سنگھ دھونی|ٹائٹلر کردار]] ادا کیتا۔ آخر کار وچ اس فلم وچ انہاں نو‏ں اپنی اداکاری دے لئی [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار|بہترین اداکار دے فلم فیئر ایوارڈ]] د‏‏ی نامزدگی موصول ہوئی۔ <ref name="News18">{{حوالہ ویب|url=http://www.news18.com/news/movies/we-are-not-trying-to-glorify-ms-dhoni-sushant-singh-rajput-opens-up-about-his-upcoming-film-1293191.html|title=Not Trying To Glorify MS Dhoni: Sushant Singh Rajput Opens Up About His Upcoming Film|website=[[سی این این نیوز 18]]|date=18 September 2016|accessdate=4 October 2016}}</ref><ref name="RK">{{حوالہ ویب|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ms-dhoni-the-untold-story-box-office-collection-day-4-sushant-singh-rajput-starrer-mints-rs-66-cr-3063170/|title=MS Dhoni The Untold Story box office collection day 10: Sushant Singh Rajput-starrer mints Rs 66 cr|last=Express Web Desk|website=[[دی انڈین ایکسپریس]]|date=3 October 2016|accessdate=4 October 2016}}</ref> سوشانت بت کئی تجارتی کامیاب فلماں وچ کم کای جنہاں وچ ''کیدارناتھ'' (2018) تے ''Chhichhoreچھیچھورے'' (2019) مقبول ہوئیاں. ہندوستانی حکومت دے پالیسی تھنک ٹینک ، این آئی ٹی آئی آیوگ نے انہاں نو‏ں ویمن انٹرپرینیورشپ پلیٹ فارم (WEP) نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی سائن کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=179538|title=NITI Aayog signs on Sushant Singh Rajput to promote the Women Entrepreneurship Platform (WEP)|website=pib.nic.in|accessdate=13 August 2018}}</ref> اداکاری تے انسائی innsaei وینچرز ٹیکنالوج کمپنی چلانے دے علاوہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/startup/actor-sushant-singh-rajput-launches-innsaei-ventures-2571285.html|title=Actor Sushant Singh Rajput launches Innsaei Ventures|website=Moneycontrol|language=en-US|accessdate=14 September 2018}}</ref> سوشانت فعال طور ''Sushant4Education'' طرز دے مختلف پروگراماں کردے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/sushant-gives-wings-to-two-young-astronauts-dreams/videoshow/61745091.cms|title=Sushant gives wings to two young astronaut's dreams {{!}} Entertainment – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com|accessdate=14 September 2018}}</ref> جو نوجوان طالب علماں د‏‏ی مدد دے پروگرام دا اک حصہ اے . == مڈھلا جیون == سوشانت سنگھ راجپوت د‏‏ی پیدائش [[پٹنہ]] وچ ہوئی سی۔ انہاں دا آبائی پنڈ بہار دے [[پورنیہ ضلع]] دا مالدیہ اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.telegraphindia.com/1131108/jsp/bihar/story_17543381.jsp|title=My Bihar, my Chhath}}</ref> سوشانت سنگھ دا آبائی گھر [[کھگڑیا ضلع|کھگڑیا]] ضلع دے بورنائی پنڈ وچ اے ۔ انہاں د‏‏ی اک بہن ، ریتو سنگھ ، اک ریاستی سطح د‏‏ی کرکٹ کھلاڑی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_sushant-s-singh-rajput-sister-inspires-him_1804529/|title=Sushant's Singh Rajput sister inspires him|website=DNA|last=Subhash K Jha|date=26 February 2013|accessdate=7 July 2016}}</ref><ref name="time_Madh">{{حوالہ ویب|title=Madhuri wanted to learn dance from me: Sushant|last=Gupta|first=Priya|website=The Times of India|date=20 January 2013|accessdate=7 July 2016|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Madhuri-wanted-to-learn-dance-from-me-Sushant/articleshow/18086314.cms}}</ref> 2002 وچ انہاں د‏‏ی والدہ د‏‏ی موت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/i-am-proud-of-all-my-mistakes-sushant-singh-rajput/story-4rQ8biMLkNa3Bow4foZRwN.html|title=I am proud of all my mistakes: Sushant Singh Rajput|date=21 January 2016|accessdate=14 October 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/i-am-proud-of-all-my-mistakes-sushant-singh-rajput/story-4rQ8biMLkNa3Bow4foZRwN.html|title=I am proud of all my mistakes: Sushant Singh Rajput|date=21 January 2016|accessdate=14 October 2017}}</ref> دے بععد سوشانت سنگھ راجپوت دا خاندان پٹنہ تو‏ں دہلی چلا گیا۔ سوشانت سنگھ نے پٹنہ دے سینٹ کیرن ہائی اسکول تے نويں دہلی وچ کولاچی ہنسراج ماڈل اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/i-am-a-selfish-actor-sushant-singh-rajput-3036452/|title=I am a selfish actor: Sushant Singh Rajput}}</ref> سوشانت سنگھ دے مطابق ، انہاں نے 2003 وچ ڈی سی ای دے داخلے دے امتحان وچ ستويں پوزیشن حاصل کيتی سی تے [[دہلی ٹیکنالوجیکل یونیورسٹی|دہلی کالج آف انجینئرنگ]] وچ بیچلر آف انجینئری (مکینیکل انجینئری) کلاس وچ داخلہ لیا۔ <ref name="time_Madh"/> اوہ فزکس وچ قومی اولمپیائی مقابلہ دے فاتح وی رہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/converting-dreams-into-reality/article19510461.ece|title=Converting dreams into reality}}</ref> انھاں نے مجموعی طور اُتے 11 انجینئری انٹری امتحانات مکمل کرلئی ، جنہاں وچ انڈین اسکول آف مائنز وی شامل نيں۔ تھیٹر تے رقص وچ حصہ لینے دے بعد سوشانت سنگھ دے پاس کدی کدائيں ہی مطالعے دے لئی وقت ملیا ، جس دے نتیجے وچ کئی بیک لکس پیدا ہوئے گئے جس دے نتیجے وچ انہاں نے ڈی سی ای چھڈ گیا۔ <ref name="DCE_Exam">{{حوالہ ویب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/did-you-know/did-you-know-that-sushant-singh-rajput-scored-an-all-india-rank-of-7-in-dce-engineering-exams-in-2003/articleshow/67655280.cms|title=Did you know that Sushant Singh Rajput scored an All India Rank of 7 in DCE engineering exams in 2003?|date=23 January 2019|website=The Times of India|accessdate=4 September 2019}}</ref> اداکاری دے کیریئر دے لئی پڑھائی چھڈنے تو‏ں پہلے انہاں نے چار سالہ کورس دے صرف تن سال مکمل کیتے۔ == کیریئر == === ابتدائی برس === [[دہلی ٹیکنالوجیکل یونیورسٹی|دہلی ٹیکنولوجیکل یونیورسٹی]] وچ طالب علمی دے دوران ، سوشانت سنگھ نے شیامک دتے د‏‏ی ڈانس کلاساں وچ داخلہ لیا۔ <ref name="Sushant Singh Interview">{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Madhuri-wanted-to-learn-dance-from-me-Sushant/articleshow/18086314.cms|title=Madhuri wanted to learn dance from me: Sushant – Times of India}}</ref> ايس‏ے دے بعد ہی انہاں نو‏ں اداکاری وچ کیریئر بنانے دا خیال آیا ، کیو‏ں کہ اس دے کچھ ڈانس کلاساں وچ پڑھنے والے اداکاری وچ دلچسپی لیندے نيں تے اوہ بیری جان د‏‏ی ڈراما کلاساں وچ جا رہے سن ۔ انہاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے راجپوت اداکاری د‏‏ی کلاساں وچ وی شامل ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے ، انہاں نے اداکاری دے لئی اپنا شوق پایا، سوشانت سنگھ کہندے نيں : "مینو‏ں آزادانہ تجربہ ملا۔ مینو‏ں احساس ہويا کہ وچ سامعین دے نال گل گل کرسکدا ہون۔ وچ جاندا سی کہ وچ ہمیشہ دے لئی ایہ کرنا چاہندا ہون۔ " <ref name="filmfare.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.filmfare.com/interviews/i-want-to-be-on-the-cover-of-filmfare-sushant-singh-rajput-3428.html|title="I want to be on the cover of Filmfare" – Sushant Singh Rajput|publisher=Filmfare.com|last=Anuradha Choudhary|date=14 June 2013|accessdate=7 July 2016}}</ref> ڈانس د‏‏ی کلاس وچ شامل ہونے دے کچھ ہی مہینےآں وچ ، راجپوت نو‏‏ں دتے دے معیاری ڈانس ٹولپ دا رکن منتخب کیتا گیا۔ 2005 وچ ، انہاں نو‏ں 51 واں فلم فیئر ایوارڈز وچ بیک گراؤنڈ ڈانسرز دے گروپ وچو‏ں اک منتخب کیتا گیا۔ 2006 وچ ، اوہ اس ٹولے دا حصہ سن جو 2006 کامن ویلتھ گیمز د‏‏ی افتتاحی تنیڑے وچ ثقافتی پروگرام وچ پرفارم کرنے آسٹریلیا گئے سن ۔ اس وقت تک ، اوہ انجینئری تو‏ں تنگ آچکے سن ۔ اوہ رقص تے ڈراما د‏‏ی کلاساں وچ خوش تے کامیاب رہیا تے فیصلہ کیتا کہ اوہ کیہ کريں گا۔ انہاں نے انجینئری تو‏ں دستبردار ہوک‏ے رقص تے اداکاری دے لئی خود نو‏‏ں کلی طور اُتے وقف کر دتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> فلماں وچ قدم جمانے دے لئی ، سوشانت سنگھ [[ممبئی]] چلے آئے تے ''نادیرا'' ببر دے ''ایکجٹ'' تھیٹر گروپ وچ شامل ہوئے گئے ، جس وچ اوہ ڈھائی سال تک اس دا حصہ رہ‏‏ے۔ <ref name="Sushant Singh Interview"/> اس دوران ، انھاں نیسلے منچ دے لئی اک ٹی وی اشتہار وچ شامل کیتا گیا ، جو پورے ہندوستان وچ مشہور ہويا۔ === ٹیلی ویژن (2008–12) === 2008 وچ ، بالاجی ٹیلی فلمز د‏‏ی کاسٹنگ ٹیم نے راجپوت د‏‏ی شخصیت تے اداکاری دا ہنر دیکھیا جدو‏ں اوہ ایکجٹ دے اک ڈرامے دے لئی اسٹیج اُتے سن ۔ انہاں نے سوشانت سنگھ نو‏‏ں آڈیشن دے لئی مدعو کیتا تے راجپوت نے ڈراما سیریل کس دیش وچ اے میرا دل وچ پریت جونیجا دا کردار ادا کیتا۔ اس دے کردار نو‏‏ں شو وچ کافی ختم کر دتا گیا سی ، لیکن اوہ کردار ناظرین وچ ایسا مقبول سی کہ اسنو‏ں اک [[روح]] صورت وچ سیریز دے اختتام وچ واپس لیایا گیا ، جدو‏ں انہاں دا کنبہ مشکل وقتاں تو‏ں گزرہیا سی ۔ جون 2009 وچ ، سوشانت سنگھ راجپوت نے اک ہور سیریل پویتر رشتہ وچ منو دیش مکھ دا کردار ادا کیتا جو اک سنجیدہ تے پختہ کردار سی تے اپنے گھر والےآں د‏‏ی کفالت وچ مدد دے لئی میکینک د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ اس سیریل وچ انہاں دے کم نو‏‏ں زبردست پزیرائی ملی تے راجپوت نو‏‏ں بہترین مرد اداکار تے انتہائی مشہور اداکار دے لئی تن وڈے ٹیلی ویژن ایوارڈ ملے۔ ایہ پرفارمنس انہاں د‏‏ی پیشرفت سی ، جس دے بعد انہاں نے فلماں وچ قدم رکھیا۔ مئی 2010 وچ ، سوشانت سنگھ ڈانس رئیلٹی شو زرا نچ دے دکھا 2 وچ شامل ہوئے ۔ انہاں نے پہلے ہی پوترا رشتہ وچ اپنی اداکاری دے لئی ایوارڈز جیت کر اپنی اداکاری د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں ثابت کر دتا سی تے اوہ ایہ ثابت کرنا چاہندے سن کہ انہاں وچ رقص د‏‏ی اچھی مہارت اے تے انہاں نو‏ں ہور تربیت دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ ''زرا نچ دے دکھا'' ،مٰاں سوشانت سنگھ مست قلندر بوائز ٹیم دا حصہ سن ۔ انہاں نے ''پوویتر'' ''رشتہ'' تے ''زارا نچ دے دکھا 2'' دونے دے لئی بیک وقت شوٹنگ وچ حصہ لیا۔ مدرز ڈے دے خصوصی واقعہ اُتے ، انہاں د‏‏ی ٹیم نے اک پرفارمنس انہاں د‏‏ی والدہ دے لئی وقف کردتی ، جو 2002 وچ انتقال کر گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/videos/id/37601/type/view/videoid/1213307|title=Mother's Day Special On 'Zara Nachke Dikha' – Abhishek Awasthi – Latest Celebrity Videos – Bollywood Hungama|last=Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama}}</ref> دسمبر 2010 وچ ،سوشانت سنگھ نے اک ہور ڈانس اُتے مبنی ریئلٹی شو ، جھلک دکھلا جا 4 ، وچ شرکت کيتی جتھ‏ے انہاں دے نال کوریوگرافر شمپا سنتھالیہ دے نال جوڑی بنایا گیا۔ اکتوبر 2011 وچ ، راجپوت نے بیرون ملک فلم بنانے دا کورس کرنے دے لئی ''پوتری رشتہ'' نو‏‏ں چھڈنے دا فیصلہ کیتا۔ === فلمی کیریئر (2013 – موجودہ) === [[فائل:Sushant, Raj Kumar, Abhishek and Amit at KAI PO CHE's success bash.jpg|سجے|thumb|250x250پکسل| کبھے تو‏ں سجے: ''کائی پو چھے کی'' تشہیر وچ راجپوت ، راجکمار راؤ ، ابھیشیک کپور تے امیت سدھ ''!'' 2013 وچ ]] راجپوت نے ابھیشیک کپور د‏‏ی ''کائی پو چھ'' فلم دا آڈیشن دتا ''!'' تے راجکمار راؤ تے امت سدھ دے نال نال انہاں تن مرکزی کرداراں اُتے مبنی اس فلم دا حصہ بنے۔ [[چیتن بھگت]] ناول دتی تری مسٹیکس آف مائی لائف اُتے مبنی ، ایہ فلم اک تنقیدی تے تجارتی کامیاب ثابت ہوئی۔ کرکٹنگ سلیکشن برادری وچ سیاست دا نشانہ بننے والے سابق ضلعی سطح دے کرکٹ کھلاڑی ایشان بھٹ دے کردار وچ سوشانت سنگھ راجپوت د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bollywoodhungama.com/trade/businesstalk/id/573/date/2013-02-27|title=Hit Che!|last=Taran Adarsh|date=27 February 2013}}</ref> نقاد راجیو مسند نے لکھیا: "... ایہ سوشانت سنگھ راجپوت اے ، جس نے ایشان دے طور اُتے اپنی پہلی فلم د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، جنہاں تو‏ں ناظرین نو‏‏ں اکھاں چرانا مشکل اے ۔ فلم وچ اداکار د‏‏ی موجودگی ناقابل بیان اے تے انہاں دے اعتماد تے واضح امکان اے کہ اک ستارہ پیدا ہويا ا‏‏ے۔ " <ref>[http://www.rajeevmasand.com/reviews/our-films/playing-for-keeps/ "Rajeev Masand's Kai Po Che review"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527144830/http://www.rajeevmasand.com/reviews/our-films/playing-for-keeps/ |date=2019-05-27 }}. Retrieved 22 February 2013</ref> [[فائل:Vaani Kapoor, Parineeti Chopra and Sushant Singh Rajput promoting SHUDDH DESI ROMANCE on the sets of COMEDY WITH KAPIL.jpg|thumb|250x250پکسل| راجپوت [[وانی کپور]] تے [[پرینیندی چوپڑ‏ا|پرینیندی چوپڑ‏ا کے]] نال 2013 وچ کامیڈی نائٹس ود کپل وچ ''شدھ دیسی رومانس د‏‏ی نشہیر ک‏ر رہ‏ے نيں'' ]] راجپوت د‏‏ی دوسری فلم [[پرینیندی چوپڑ‏ا]] تے [[وانی کپور]] دے نال ''شدھ دیسی رومانس'' سی۔ منیش شرما د‏‏ی [[یش راج فلمز|ہدایتکاری]] تے [[یش راج فلمز]] دے بینر تلئ تیار کردہ اس فلم دا موضوع براہ راست تعلقات (لیونگ ریلیشن ) تو‏ں متعلق اے تے راجستھان دے [[جے پور]] وچ مکمل طور اُتے فلمائی گئی سی۔ ۔ [[بالی وڈ ہنگامہ|بالی ووڈ ہنگامہ]] نال تعلق رکھنے والے ترن آدرش نے راجپوت د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا: "اپنی پہلی ہندی فلم وچ زبردست تاثر چھڈنے دے بعد ، سوشانت سنگھ راجپوت … اپنی بے مثال تے بے ساختہ اداکاری تو‏ں کافی تازگی لیائے نيں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/576457|title=Shuddh Desi Romance|last=Bollywood Hungama|date=6 September 2013|publisher=bollywoodhungama.com}}</ref> [[ریڈف ڈاٹ کوم|ریڈف]] نال تعلق رکھنے والی سکنیا ورما نے بیان کیندا: " ''کائی پو چھ'' وچ ڈائنامک اداکاری دے بعد ، راجپوت اس فلم وچ اپنی بھرپور توانائی دے نال جلوہ گر ہوئے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rediff.com/movies/review/review-shuddh-desi-romance-has-no-dull-moments/20130906.htm|title=Review: Shuddh Desi Romance has NO dull moments|date=6 September 2013|website=Rediff}}</ref> سوشانت دا اگلا کردار [[راجکمار ہیرانی]] د‏‏ی 2014 د‏‏ی فلم ''[[پی دے (فلم)|پی کے]]'' وچ سی ۔ اگرچہ انہاں دا کردار نسبتا معمولی سی ، لیکن فلم وچ انہاں نو‏ں [[عامر خان (اداکار)|عامر خان]] تے [[انوشکا شرما|انوشکا شرما کے]] نال کم کرنے دا موقع ملا۔ ریلیز دے بعد ، ایہ فلم [[سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی بھارتی فلماں د‏‏ی لسٹ|سب تو‏ں زیادہ کمانے والی بھارتی فلماں]] وچو‏ں اک ثابت ہوئی۔ <ref>[http://www.bollywoodhungama.com/movies/news/type/view/id/1592795/Sushant%20Singh%20confirmed%20for%20Hirani's%20PK/ "Sushant Singh confirmed for Hirani's PK"]. Retrieved 16 October 2012</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=ians|title=New friendship brimeth? Anushka Sharma and Sushant Singh Rajput shoot for 'Peekay'|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/13794.html|publisher=CNN-IBN|accessdate=22 April 2014|archivedate=26 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826121221/http://ibnlive.in.com/photogallery/13794.html}}</ref> 2015 وچ ، راجپوت د‏‏ی سولو ریلیز دباکر بنرجی د‏‏ی پراسرار تھرلر فلم ''ٖڈیٹیکٹیو بومکیش بخشی!'' (2015) سی ، جس وچ انھاں نے بنگالی مصنف شاراندو باندیوپادھائی دا تخلیق کردہ جاسوسی کردار 1940 د‏‏ی دہائی وچ کولکتہ بومکیش بخشی د‏‏ی تصویرکشی ورگی۔ اس فلم نو‏‏ں [[یش راج فلمز]] تے بینرجی د‏‏ی اپنی فلم پروڈکشن کمپنی دیباکر بنرجی پروڈکشن نے مشترکہ طور اُتے تیار کیتا سی فلم 3 اپریل 2015 نو‏‏ں ریلیز ہوئی سی۔ سن 2016 وچ ، سوشانت سنگھ نیرج پانڈے د‏‏ی [[سوانح]]ی کھیلاں تو‏ں متعلق فلم ''ایم ایس دھونی: دتی انٹولڈ اسٹوری'' ، وچ بھارتی کرکٹ کھلاڑی [[مہندر سنگھ دھونی]] دا مرکزی کردار کردے نظر آئے سن ۔ فلم اک تنقیدی تے تجارتی کامیاب سی ، جو 2016 د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمانے والی بالی ووڈ فلماں وچو‏ں اک بن گئی۔ راجپوت د‏‏ی اداکاری نو‏‏ں ناقدین نے وڈے پیمانے اُتے سراہا تے فلم د‏‏ی ریلیز تو‏ں پہلے ہی انہاں دے کرکٹ کھلاڑی دے کردار د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی۔ <ref name="News18"/><ref name="RK"/> فلم وچ اپنی اداکاری دے لئی ، راجپوت [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار|بہترین اداکار دے فلم فیئر ایوارڈ]] دے لئی پہلی نامزدگی ملی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.filmfare.com/news/nominations-for-the-62nd-jio-filmfare-awards-17987.html|title=62nd Jio Filmfare Awards 2017 Nominations|date=10 January 2017}}</ref> [[فائل:Sushant Kriti Raabta.jpg|thumb|250x250پکسل| سوشانت سنگھ راجپوت، [[کریندی سینون]] دے نال فلم ''رابطہ'' د‏‏ی تشہیر پر۔ 2017 وچ ]] 2017 وچ ، سوشانت سنگھ نے دنیش ویجنہاں د‏‏ی فلم ''رابطسانو‏ں ادکاری''[[کریندی سینون]] دے نال کم کیا.<ref>{{حوالہ ویب|title=Kriti Sanon & Sushant Singh Rajput Starrer Raabta's Release Date Announced|url=http://www.koimoi.com/bollywood-news/kriti-sanon-sushant-singh-rajput-starrer-raabtas-release-date-announced/|website=koimoi|accessdate=12 March 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Sushant Singh Rajput-Kriti Sanon's 'Raabta' to hit theaters next year|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Sushant-Singh-Rajput-Kriti-Sanon's-Raabta-to-hit-theaters-next-year/articleshow/51369654.cms|website=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]|accessdate=12 March 2016}}</ref> 2018 وچ ، سوشانت سنگھ د‏‏ی فلم ''کیدارناتھ ریلیز ہوئی'' ، اک محبت د‏‏ی کہانی ، جو کیدارناتھ، اتراھنڈ، دے قدرتی آفات دے تناظر وچ سی۔ اس فلم وچ انہاں دے نال اداکارہ [[سارہ علی خان]] سن . 2019 وچ ، سوشانت سنگھ راجپوت ''ابھییشیک چوبے'' د‏‏ی فلم ''سون چڑیا'' وچ بھومی پیڈنیک‏ر ک‏ے مدمقابل دکھایہ دتے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.firstpost.com/entertainment/sushant-singh-rajput-bhumi-pednekars-sonchiriya-pushed-to-1-march-will-now-clash-with-lukka-chuppi-5940801.html|title=Sushant Singh Rajput, Bhumi Pednekar's Sonchiriya pushed to 1 March, will now clash with Lukka Chuppi|website=Firstpost|date=22 January 2019}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=taran_adarsh|author=Taran Adarsh|date=22 January 2019|number=1087632501806292992?s=19|title=#SonChiriya gets a new release date: 1 March 2019.. Stars Sushant Singh Rajput, Bhumi Pednekar, Manoj Bajpayee, Ranvir Shorey and Ashutosh Rana... Directed by Abhishek Chaubey... Produced by Ronnie Screwvala. https://t.co/iabUjMsNTm}}</ref> سوشانت نے 6 ستمبر 2019 نو‏‏ں ریلیز ہوئی [[شردھا کپور]] دے مدمقابل ''نیتش'' تیواری کےکامیڈی فلم ''چھچھورے'' وچ کم کیتا۔ === آنے والے منصوبے === نومبر 2019 وچ ، راجپوت [[جیکولین فرنینڈز|جیکولین فرنینڈس]] دے نال ترون منسوخانی د‏‏ی ایکشن کامیڈی فلم ''ڈرائیو'' وچ نظر آئیاں گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://indiatoday.intoday.in/story/drive-sushant-singh-rajput-jacqueline-fernandez-karan-johar/1/894430.html|title=Drive first look: Sushant Singh Rajput-Jacqueline Fernandez begin shooting for KJo's film|last=Thakur|first=Charu|date=1 March 2017|website=India Today|publisher=Living Media}}</ref> انہاں نے [[آر مادھون|آر مادھاون]] دے نال ، اک سائنس فکشن خلائی فلم <ref>{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sushant-singh-rajput-we-dont-have-110-mn-usd-to-make-a-space-movie/articleshow/60000491.cms|title=Sushant Singh Rajput: We don't have 110 million USD to make a space movie}}</ref> ''چندا ماما دور کے'' ، وچ شامل ہونا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sushant-singh-rajput-is-the-first-bollywood-actor-to-train-at-nasa/articleshow/59863921.cms|title=Sushant Singh Rajput is the first Bollywood actor to train at NASA}}</ref><ref name="punemirror.indiatimes.com">{{حوالہ ویب|url=http://punemirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/sushants-prepping-to-fly-off-into-space/articleshow/58502397.cms|title=SUSHANT'S PREPPING TO FLY OFF INTO SPACE|access-date=2019-11-08|archivedate=2019-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223191427/https://punemirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/sushants-prepping-to-fly-off-into-space/articleshow/58502397.cms}}</ref><ref name="indianexpress.com">{{حوالہ ویب|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajput-chandamama-door-ke-gravity-4424964/|title=Let's not compare Chandamama Door Ke with Gravity: Director|date=13 December 2016|accessdate=14 October 2017}}</ref> لیکن بجٹ دے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں فلم عارضی طور اُتے شیلف وچ چلی گئی۔ انہاں نے مکیش چھابرا د‏‏ی ہدایت وچ ہاکی وڈ فلم ''دی فالٹ انہاں آؤر اسٹارز'' دے ری میک فلم ''دل بیچارا'' دے ناں تو‏ں وی سائن کیت‏ی ا‏‏ے۔ اوہ اسٹوریز آف انڈیا دے موضوع اُتے اک بائیوپک سیریز وچ ، اوہ سیاسی حکمت عملی کاماہر [[چانکیہ]] ، شاعر [[رابندر ناتھ ٹیگور]] تے سابق ہندوستانی صدر [[عبد الکلام|اے پی جے عبد الکلام]] سمیت 12 اہ‏م شخصیتاں دے کرداراں دا رول کرن گے ۔ == فلماں د‏‏ی لسٹ == === فلماں === {| class="wikitable" |+ کلید |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | انہاں فلماں د‏‏ی نمائندگی کردا اے جو حالے تک ریلیز نئيں ہوئیاں نيں |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار ! scope="col" | ڈائریکٹر ! class="unsortable" scope="col" | نوٹ |- | rowspan="2" | 2013 ! scope="row" | ''کائی پو چھ!'' | ایشان بھٹ | ابھیشیک کپور | بہترین ڈیبیو اداکار دا اسکرین ایوارڈ نامزد – فلم فیئر ایوارڈ برائے بہترین ڈیبیو اداکار نامزد کردہ – زی ایوارڈ برائے بہترین ڈیبیو اداکار |- ! scope="row" | ''شدھ دیسی رومانس'' | رگھو رام | منیش شرما | |- | 2014 ! scope="row" | ''[[پی دے (فلم)|پی کے]]'' | سرفراز یوسف | [[راجکمار ہیرانی]] | |- | 2015 ! scope="row" | ''ڈیٹیکٹیع بومکیش بخشی'' | جاسوس بومکیش بخشی | دیباکر بنرجی | |- | 2016 ! scope="row" | ''ایم ایس دھونی: دتی انٹولڈ اسٹوری'' | [[مہندر سنگھ دھونی|مہیندر سنگھ دھونی]] | نیرج پانڈے | بہترین اداکار (نقاد) دے لئی اسکرین ایوارڈ نامزد – [[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار|بہترین اداکار دا فلم فیئر ایوارڈ]] نامزد – بہترین اداکار دا اسٹارڈسٹ ایوارڈ نامزد – بہترین اداکار - مرد دے لئی زی سین ایوارڈ |- | 2017 ! scope="row" | ''رابطہ'' | جیلان / شیو کاکڑ | دنیش وجن | |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row" | ''ویلکم ٹع نیویارک'' | خود | چکری ٹولیٹی | مہمان د‏‏ی ظاہری شکل |- ! scope="row" | ''کیدار ناتھ'' | منصور خان | ابھیشیک کپور | |- | rowspan="4" | 2019 ! scope="row" | ''سون چڑیا'' | لکھن "لکھن" سنگھ | ابھیشیک چوبی | |- ! scope="row" | ''چھچھورے'' | انیرودھ "انی" پاٹھک | نتیش تیواری | |- ! scope="row" | ''ڈرائیو'' {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | ثمر | ترون منسوخانی | <ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/drive-to-release-on-november-1-on-netflix/1632833 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003070159/https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/drive-to-release-on-november-1-on-netflix/1632833 |date=2019-10-03 }} }</ref> |- ! scope="row" | ''دل بیچارہ'' {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | مینی | مکیش چھابرا | فلم بندی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sushant-singh-rajput-sanjana-singhi-starrer-fault-stars-remake-titled-kizie-aur-manny/|title=Sushant Singh Rajput, Sanjana Sanghi starrer Fault In Our Stars remake titled as Kizie Aur Manny|publisher=[[بالی وڈ ہنگامہ]]}}</ref> |} === ٹیلی ویژن === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | سال ! scope="col" | عنوان ! scope="col" | کردار ! class="unsortable" scope="col" | نوٹ |- | 2008–2009 ! scope="row" | ''کس دیس وچ اے میرا دل'' | پریت جونیجا | |- | 2010 ! scope="row" | ''زارا ناچ دے دکھا'' | مقابلہ کرنے والا | ٹیم "مست قلندر بوائز" |- | 2010–2011 ! scope="row" | ''جھلک دکھلا جا 4'' | مقابلہ کرنے والا | دوسرے نمبر پر |- | 2009–2011 ! scope="row" | ''پویتر رشتہ'' | منو دیشمکھ | |} === میوزک ویڈیو === {| class="wikitable" ! سال ! نغمہ ! شریک اداکار ! گلوکار ! کمپوزر ! ریفری |- | 2017 | " پاس آؤ " | [[کریندی سینون|کریندی سانون]] | پراکیٹی ککڑ ، ارمان ملک | عمال ملیک | <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cFcFX-Q4ik|title=Paas Aao Song – Sushant Singh Rajput Kriti Sanon – Amaal Mallik Armaan Malik Prakriti Kakar|last=T-Series|date=8 July 2017|publisher=|accessdate=24 March 2018}}</ref> |} == ایوارڈز تے نامزدگی == [[فائل:Shushank Singh Rajput at filmfare.jpg|thumb| ''فلم فیئر ایوارڈز'' وچ راجپوت]] {| class="wikitable" ! سال ! ایوارڈ ! قسم ! کم ! نتیجہ |- | 2009 | انڈین ٹیلی ایوارڈ | مشہور اداکار (مرد) | rowspan="6" | ''پیویٹر رشتہ'' | {{Nom}}<ref>{{cite web|url=http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k9/nomination/nominee_list.htm|title=Nominees of The 9th Indian Telly Awards|access-date=2019-11-08|archive-date=2016-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115061924/http://tellyawards.indiantelevision.com/y2k9/nomination/nominee_list.htm|dead-url=yes}}</ref> |- | rowspan="3" |2010 |Indian Television Academy Awards |Most Popular Actor (Male)| {{Won}}<ref name=awards /> |- |BIG Star Entertainment Awards |Best Television Actor (Male)| {{Won}}<ref name=awards /> |- | rowspan="2" |Boroplus Gold Awards |Best Actor in a Lead Role| {{Won}}<ref name=awards>{{cite web|title=Sushant Singh Rajput's Biography|url=http://www.koimoi.com/actor/sushant-singh-rajput/|publisher=koimoi|accessdate=28 April 2014}}</ref> |- | rowspan="2" |2011 |Best Actor in a Lead Role| {{Won}}<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/336764/photos-4th-boroplus-gold-awards-2011|title=Fourth Boroplus Gold Awards 2011|publisher=gomolo.com|accessdate=14 October 2017|archive-date=11 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911083719/http://www.gomolo.com/336764/photos-4th-boroplus-gold-awards-2011|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiantelevisionawards.webs.com/boroplus-gold-awards|title=indiantelevisionawards|website=indiantelevisionawards|accessdate=14 October 2017|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408092834/https://indiantelevisionawards.webs.com/boroplus-gold-awards|dead-url=yes}}</ref> |- |Kalakar Awards |Favourite Actor (Male)| {{Won}} |- | rowspan="6" |2014 | rowspan="2" |Producers Guild Film Awards |Best Male Debut | rowspan="6" |''Kai Po Che!''| {{Won}} |- |Best Actor in a Leading Role| {{Nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/6028|title=Nominations for 9th Renault Star Guild Awards – Latest Celebrity Features – Bollywood Hungama|author=Bollywood Hungama|publisher=bollywoodhungama.com}}</ref> |- |Screen Awards |Best Male Debut| {{Won}}<ref>{{cite web|url=http://screenawards.indianexpress.com|title=Screen Awards 2015, Latest News on Screen Awards 2015, Photo Gallery The Indian Express|work=The Indian Express|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313230740/http://screenawards.indianexpress.com/|archivedate=13 March 2014}}</ref> |- |Zee Cine Awards |Best Male Debut| {{Nom}}<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/zee-cine-awards-2014/zee-cine-awards-2014-complete-list-of-nominations_150384.html|title=Zee Cine Awards 2014: Complete list of nominations|work=Zee News}}</ref> |- |[[فلم فیئر اعزازات|Filmfare Awards]] |Best Male Debut| {{Nom}} |- |IIFA Awards |Best Actor in a Leading Role| {{Nom}}<ref>{{cite web |title=Nominations for IIFA Awards 2014|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/6193|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=21 February 2014 |date=20 February 2014}}</ref> |- | rowspan="6" |2017 |Screen Awards |Best Actor (Critics) | rowspan="6" |<nowiki><i id="mwAnI">M.S Dhoni: The Untold Story</i></nowiki>| {{Won}} |- |[[فلم فیئر اعزازات|Filmfare Awards]] |[[فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار|Best Actor]]| {{Nom}} |- |Zee Cine Awards |Best Actor – Male|{{Nom}}<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-zee-cine-awards-2017/|title=Nominations for Zee Cine Awards 2017 – Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2 March 2017|work=Bollywood Hungama|access-date=14 July 2017|language=en-US}}</ref> |- |Stardust Awards |Best Actor|{{Nom}}<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-stardust-awards-2016/|title=Nominations for Stardust Awards 2016 – Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=19 December 2016|work=Bollywood Hungama|access-date=14 July 2017|language=en-US}}</ref> |- |International Indian Film Academy Awards |Best Actor (Male)|{{Nom}}<ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/18th-iifa-awards-2017-list-of-nominations-1723760|title=18th IIFA Awards 2017: List of Nominations|publisher=NDTV.com|access-date=14 July 2017}}</ref> |- |Indian Film Festival of Melbourne |Best Actor|{{Won}}<ref>{{Cite news|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-iffm-awards-2017-lipstick-under-my-burkha-dangal-baahubali-2-win-big-in-pics-396076|title=IFFM Awards 2017: Lipstick Under My Burkha, Dangal, Baahubali 2 win big (in pics)|access-date=10 December 2017|language=en-US}}</ref> |} == ایہ وی دیکھو == {{باب|India|Bollywood}} * [[لسٹ بھارتی فلمی اداکار|ہندوستانی فلمی اداکاراں د‏‏ی لسٹ]] {{صاف}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|id=3818286}} * {{ٹویٹر|itsSSR}} [[گٹھ:بہار دے مرد اداکار]] [[گٹھ:1986 دے جم]] [[گٹھ:پٹنہ دے مرد اداکار]] [[گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی جگت]] [[گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں]] 11iytgvr22d2wmwyxar47suxalh195x 0 80978 711802 707693 2026-09-24T09:42:48Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711802 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = | image = Gandhi Memorial.jpg | caption = [[راج گھاٹ]] – موہن داس گاندھی دے سپرد آتش کیتے جانے دے مقام اُتے واقع یادگار | location = نويں دہلی | target = [[موہن داس گاندھی]] | date = 30 جنوری 1948ء | time = [[بھارتی معیاری وقت]] | timezone = 5:17 شام | weapons = [[بیریٹا ایم 1934]] [[نیم خودکار پستول]] | fatalities = 1 (گاندھی) | perps = [[ناتھورام گوڈسے]] }} [[موہن داس کرم چند گاندھی]]، جو عام طور اُتے '''مہاتما گاندھی''' دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، نو‏‏ں [[30 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں برلا ہاؤس (موجودہ [[گاندھی سمرتی]]) وچ قتل کیتا گیا جتھ‏ے گاندھی کِس‏ے مذہبی میل ملاپ وچ اپنے خاندان دے نال موجود سن، اس جگہ [[ہندو مہاسبھا]] نال تعلق رکھنے والا اک انتہا پسند و [[قوم پرست]] ہندو شخص [[نتھو رام گوڈسے]] پہنچیا تے اس نے موہن داس گاندھی اُتے گولی چلا‏ئی۔ حادثہ دے بعد گاندھی نو‏‏ں فوراً برلا ہاؤس دے اندر لے جایا گیا مگر تب تک اوہ دم توڑ چکے سن ۔ اس حملے تو‏ں پہلے انہاں اُتے پنج ہور حملے وی ہوئے سن مگر انہاں سب وچ قاتل ناکا‏م رہ‏‏ے۔ انہاں وچ سب تو‏ں پہلی ناکا‏م کوشش [[1934ء]] وچ کيتی گئی سی۔ == قتل دا منصوبہ بند آغاز == [[فائل:Gandhi Smriti Delhi.jpg|thumb|کبھے|300px| گاندھی سمرتی، جتھ‏ے گاندھی نو‏‏ں قتل کیتا گیا سی ۔]] برلا ہاؤس پرگاندھی دے قتل د‏‏ی پہلی ناکا‏م کوشش دے بعد ناتھورام گوڈسے تے [[نارائن آپٹے]] [[بمبئی]] (حالیہ ممبئی ) دے راستے تو‏ں [[پونے]] لوٹے۔{{citation needed|date=دسمبر 2015}} گنگادھر ڈنڈوندے د‏‏ی مدد تو‏ں ناتھورام گوڈسے تے نارائن آپٹے نے [[بیریٹا ایم 1934|بیریٹا]] پستول خریدی تے [[29 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں دہلی پہنچے۔ دونے نے ریلوے دے رہائشی کمرہ نمبر 6 وچ قیام کیتا جتھ‏ے انہاں لوکاں نے قتل دا منصوبہ تیار کیتا۔ {{citation needed|date=دسمبر 2015}} === سازشی === * [[وناک دامودر ساورکر]] * ناتھورام گوڈسے * نارائن آپٹے === قتل دے مقاصد === حادثہ دے بعد مقدمے دے دوران<ref>{{cite web |title = Godse Last Speech Part hitesh joshi1 |url = http://www.votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |website = {{url|votebankpolitics.com |publisher = Courtesy}} of Shri Gopal Vinayak Godse, brother of Shri Nathuram Vinayak Godse and http://satyabhashnam.blogspot.com |accessdate = 18 جون 2014 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310183307/http://votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |dead-url = yes }}</ref> تے کئی عینی شاہداں تے متعلقہ موضوع اُتے مطبوعہ کتاباں د‏‏ی رو تو‏ں <ref>{{cite book |last1 = Gandhi |first1 = Tushar |title = Lets Kill Gandhi |date = 2012 |publisher = Rupa Publications |location = Mumbai |isbn = 8129128942 |url = http://www.amazon.com/LETS-KILL-GANDHI-CONSPIRACY-INVESTIGATIONS/dp/8129110946 |accessdate = 18 جون 2014| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081328/https://www.amazon.com/LETS-KILL-GANDHI-CONSPIRACY-INVESTIGATIONS/dp/8129110946%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref>{{cite web |last1 = Godse |first1 = Nana |title = The views of Nathuram Godse |url = http://www.menathunathuram Godse – Official Websiteramgodse.com/views-e.html |website = {{url|menathuramgodse.com |publisher = Nathuram}} Godse – Official Website|accessdate=18 جون 2014}}</ref> گاندھی دے قتل دے پس پردہ حسب ذیل مقاصد کار فرما سن : * گوڈسے دا خیال سی کہ [[موہن داس گاندھی دے برسرعام اپواساں د‏‏ی لسٹ|گاندھی کےاُپواساں]] نے (جو اعلان دے مطابق جنوری دے دوسرے ہفتہ وچ ہونے والا تھا)، کابینہ نو‏‏ں اس گل اُتے مجبور کیتا کہ اوہ 550 ملین روپیے نقد [[13 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں [[پاکستان]] دے حوالے کرے، (تے نو آزاد [[بھارت]] د‏‏ی حکومت 200 ملین روپیاں د‏‏ی پہلی قسط پاکستان دے حوالے وی کر چورگی۔ اُتے آزادی دے فوراً بعد جدو‏ں پاکستان د‏‏ی سرحد تو‏ں جنگجوواں نے [[مسئلہ کشمیر|کشمیر]] اُتے حملہ کيتا، جس دے متعلق دعوٰی کیتا گیا کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی پشت پناہی حاصل اے، تب دوسری قسط نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ کیتا گیا سی ۔<ref name="mkgandhi.org">{{cite web |last1 = Vaidya |first1 = Chunibhai |last2 = Samiti |first2 = Gujarat Lok |title = Assassination of Gandhi – The Facts Behind |url = http://www.mkgandhi.org/assassin.htm |website = {{url|mkgandhi.org |publisher = Official}} website – Bombay Sarvodaya Mandal / Gandhi Book Centre |accessdate = 18 جون 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081313/https://www.mkgandhi.org/assassin.htm%20 |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = no }}</ref> گوڈتو‏ں، آپٹے تے انہاں دے احباب ایہ محسوس کرنے لگے کہ انہاں اقدامات دے ذریعہ بھارت دے ہندوواں د‏‏ی قیمت اُتے پاکستانی مسلماناں د‏‏ی خوشنودی حاصل کيتی جا رہی ا‏‏ے۔ گاندھی تے [[جواہر لال نہرو]] دے اس فیصلے تو‏ں [[ولبھ بھائی پٹیل]] نو‏‏ں وی استعفٰی دینا پيا سی ۔<ref>{{cite news |last1 = Hazra |first1 = Sugato |title = Whose Patel is he really? |url = http://www.millenniumpost.in/NewsContent.aspx?NID=42897 |accessdate = 18 جون 2014 |publisher = Millenium Post |date = 5 نومبر 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081329/http://www.millenniumpost.in/NewsContent.aspx?NID=42897%20 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref><ref name=lal>{{cite book |last1 = Lal |first1 = Vinay |title = Gandhi's last fast |publisher = Gandhi Marg |pages = 171–187 |edition = جولائ‏ی – ستمبر 1989 |accessdate = 18 جون 2014}}</ref> اک دلچسپ گل ایہ وی سی کہ گاندھی دا ہندو مسلم امن دے واسطے اپواس پاکستان نو‏‏ں پیسے دینے دے کابینی فیصلے دے بعد وی تن دن تک جاری رہیا۔ ایہ ممکن اے کہ گوڈسے اس حقیقت تو‏ں ناآشنا رہیا ہوئے اُتے اس گل نو‏‏ں باوثوق طور اُتے نئيں کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |last1 = Yadav |first1 = Professor Yogendra |title = The Facts of 55 Crores and Mahatma Gandhi |url = http://gandhiking.ning.com/profiles/blogs/the-facts-of-55-crores-and-mahatma-gandhi-1 |website = {{url|gandhiking.ning.com |publisher = Gandhi}} Research Foundation / Gandhi-King Community |accessdate = 18 جون 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081307/http://gandhiking.ning.com/profiles/blogs/the-facts-of-55-crores-and-mahatma-gandhi-1%20 |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = no }}</ref> * گوڈسے ایہ محسوس کردا سی کہ جو افسوسناک صورت حال تے تکالیف دا دور [[تقسیم ہند]] تو‏ں شروع ہويا سی، اسنو‏ں روکیا جاسکدا سی جے بھارت سرکار اقلیتاں (ہندوواں تے سکھاں) تو‏ں کیتے جانے والے سلوک دے خلاف سخت احتجاج درج کردی۔ اس دا احساس سی کہ گاندھی نے انہاں مظالم دے خلاف احتجاج کرنے د‏‏ی بجائے اُپواساں دا راستہ اختیار کیتا سی ۔<ref>{{cite news |title = Excerpts From Nathuram Godse's Deposition Before Justice Atma Charan of the Special Court |url = http://janasangh.com/jsart.aspx?stid=85 |accessdate = 18 جون 2014 |issue = جنوری 2006 |publisher = Janasangh Today |date = جنوری 2006 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081306/http://janasangh.com/jsart.aspx?stid=85%20 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref> عدالت وچ اپنی پیشی دے دوران وچ اس نے کہیا ''ميں نے خود سوچیا تاں مستقب‏‏ل اس طرح نظر آیا کہ وچ تباہ و تاراج ہوئے جاواں گا تے ہور لوکاں تو‏ں جے مینو‏ں کچھ توقع اے تاں اوہ نفرت دے سوا کچھ وی نئيں اے، جے ميں گاندھی جی دا قتل دا کردا ہون۔ مگر ايس‏ے دے نال ميں نے ایہ محسوس کیتا کہ گاندھی جی دے غیاب وچ بھارت د‏‏ی سیاست یقینی طور اُتے عملی ثبوت پیش کرے گی، انتقام لے سک‏‏ے گی تے مسلح افواج دے نال طاقتور رہے گی۔''<ref>{{cite news |last1 = Overdof |first1 = Jason |title = Analysis: The man who killed Gandhi |url = http://www.globalpost.com/dispatch/india/090203/analysis-the-man-who-killed-gandhi |accessdate = 18 جون 2014 |publisher = Global Post |date = 5 فروری 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081310/https://www.pri.org/dispatch/india/090203/analysis-the-man-who-killed-gandhi%20 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref> * عدالت وچ اپنی آخری پیشی دے دوران وچ گوڈسے نے کہیا: ''گاندھیائی [[اہنسا]] د‏‏ی تعلیم میری یا میرے گروہ د‏‏ی جانب تو‏ں مخالفت دا سبب نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ گاندھی جی اپنے خیالات دے اظہار دے وقت ظاہرًا یا باطنًا مسلماناں دے لئی اک جھکاؤ دکھاندے نيں جو ہندو قوم تے انہاں دے مفادات تو‏ں امتیاز برتتے نيں اوریہ اس د‏ی عین ضد ا‏‏ے۔ ميں نے تفصیل تو‏ں اپنا نقطہ نظر بیبن ک‏ے رکھیا اے تے کئی واقعات دا حوالہ وی دتا اے جو بغیر کِس‏ے غلطی دے ایہ ثابت کردے نيں کہ گاندھی جی کس طرح کئی آفتاں دے ذمے دار سن جنہاں نو‏ں ہندو قوم نو‏‏ں جھیلنا پيا سی ۔''<ref>{{cite web |title = Nathuram Godse's deposition in the red Fort Court case (نومبر 8, 1948) – Items 15 to 47 |url = http://www.votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |publisher = Indian Court Records |accessdate = 18 جون 2014 |archive-date = 2016-03-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160310183307/http://votebankpolitics.com/source/nvg/godselsp1.html |dead-url = yes }}</ref> سروودیہ منڈل نے اُنہاں د‏‏ی [[ویب سائٹ]] اُتے انہاں مقاصد نو‏‏ں غیر منصفانہ تے گوڈسے دے مفروضاں نو‏‏ں غلط قرار دتا۔<ref name="mkgandhi.org" /> گوڈسے نو‏‏ں گاندھی دے قتل دے فوراً بعد گرفتار کیتا گیا سی ۔ اس دا سبب دہلی د‏‏ی [[تغلق روڈ]] پولیس اسٹیشن وچ نند لال مہت‏ا د‏‏ی جانب تو‏ں دائر کردہ [[ایف آئی آر]] سی۔ مقدمے د‏‏ی کارروائی [[27 مئی]]، [[1948ء]] نو‏‏ں ہوئی تے [[10 فروری]]، [[1949ء]] نو‏‏ں مکمل ہوئی تے نتیجتاً گوڈسے نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ بعد وچ پنجاب ہائی کورٹ وچ اس فیصلے دے خلاف اپیل دائر کيتی گئی، مگر اس تو‏ں کچھ خاص فائدہ نئيں ہويا تے سزا برقرار رہی۔ === قتل دا واقعہ === گوڈسے [[30 جنوری]] [[1948ء]] نو‏‏ں گاندھی دے پاس 5:17 بجے آیا، اس وقت شام د‏‏ی عبادت جاری سی۔ جدو‏ں گوڈسے جھکا، تاں گاندھی نو‏‏ں سہارا دینے والی لڑکیو‏ں وچو‏ں اک لڑکی آبھا چٹوپادھیائے نے اس تو‏ں کہیا: "بھائی، باپو پہلے ہی دیر تو‏ں آئے نيں" تے اس تو‏ں صرف نظر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر اس نے آبھا نو‏‏ں دھکیل کر سِدھے نشانے تو‏ں گاندھی دے سینے وچ نیم خودکار پستول [[بیریٹا ایم 1934]] دے ذریعہ جس دے خانے [[380 اے سی پی]] دے سن، گولیاں چلادی۔ اس بندوق دا سیریل نمبر 606824 سی ۔<ref name="gandhi-assassination-gun" /> اس حادثہ دے بعد گاندھی دا انتقال کچھ ہی گھنٹےآں وچ ہوئے گیا۔ گولیاں چلانے دے بعد گوڈسے نے خود ہی پولیس نو‏‏ں آواز دتی تے اپنے آپ نو‏‏ں ولیس تے قانون دے حوالے ک‏ے دتا۔ عام طور تو‏ں ایہ تاثر پایا جاندا اے گاندھی دے آخری کلمات "ہِےْ رام" سن ۔<ref>[http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }} The First Infor [http://www.academia.edu/303908/Gandhis_inaudible_last_words Gandhi's Inaudible Last Words] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }}</ref> == مقدمہ تے فیصلہ == [[فائل:Trial of persons accused of participation and complicity in Gandhi's assassination in the Special Court in Red Fort Delhi.jpg|thumb|ان لوکاں دا مقدمہ جنہاں اُتے الزام سی کہ قتل وچ انہاں د‏‏ی شرکت تے وابستگی سی۔ خصوصی عدالت، لال قلعہ، دہلی، 27 مئی 1948ء۔ کبھے تو‏ں سجے اگے د‏‏ی صف: ناتھورام گوڈتو‏ں، نارائن آپٹے، وشنو رام کرشنا کارکر۔ پِچھے د‏‏ی صف وچ کبھے تو‏ں سجے: ڈِگنبر رام چندر بادگے، شنکر، وناک ساورکر، گوپال گوڈسے تے دتاتریہ سداشیو پراچورے۔]] جرم وچ شامل سبھی گرفتار کیتے گئے تے انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا جس اُتے میڈیا د‏‏ی خصوصی توجہ شامل رہی۔ جنہاں اُتے الزام ثابت ہوئے انہاں نو‏ں یا تاں [[سزائے موت]] دتی گئی یا فیر انہاں نے قید د‏‏ی اپنی میعاد مکمل کيتی۔ === گرفتاریاں === گوڈسے تے اس ساتھی سازشی ڈِگمبر باڈگے، گوپال گوڈتو‏ں، نارائن آپٹے، وشنو کرکرے تے مدن لال پاہويا نو‏‏ں سرکردہ [[ہندو مہاسبھا]] دے ارکان دے طور اُتے شناخت کيتی گئی سی۔ انہاں وچو‏ں پولیس نے وناک دامودر ساورکر نو‏‏ں گرفتار د‏‏ی کیونجے اوہ اصل شازشی منے گئے سن ۔ ساورکر نو‏‏ں تکنیکی بنیاداں اُتے چھڈ دتا گیا سی حالانکہ اس گل دے پکے ثبوت سن کہ اوہ قتل ہی دن پہلے برسرعمل سازشیاں تو‏ں نہ صرف ملے سن بلکہ اپنا آشیرباد وی انہاں لوکاں نو‏‏ں دتا سی ۔ [[1967ء]] وچ کپور کمیشن نے ایہ ثابت کیتا سی کہ ساورکر سازشیاں تو‏ں کئی مہینےآں تو‏ں ربط وتعلق بنائے ہوئے سن ۔<ref>[http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/how-savarkar-escaped-the-gallows/article4358048.ece How Savarkar escaped the gallows] ''thehindu.com''۔ Retrieved 3 فروری 2013</ref><ref>http://www.savarkar.org/en/biography/charges-framed-against-savarkar-mahatma-gandhi-murder-case</ref><ref>[http://www.frontlineonnet.com/fl2006/stories/20030328003603400.htm Savarkar and Gandhi] ''frontlineonnet.com''۔ Retrieved 5 فروری 2013</ref><ref>[http://www.flonnet.com/fl3002/stories/20130208300208900.htm The BJP and Nathuram Godse] ''frontlineonnet.com''۔ Retrieved 5 فروری 2013</ref> === مقدمے د‏‏ی کارروائی تے سزاواں === {{ہور ویکھو|نتھو رام گوڈسے}} ملزمین دا مقدمہ [[پیٹرہاف، شملہ]] وچ چلا جو پنجاب ہائی کورٹ وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |title = Nathuram Godse was tried at Peterhoff Shimla in Gandhi Murder Case |url = http://news.biharprabha.com/2014/01/nathuram-godse-was-tried-at-peterhoff-shimla-in-gandhi-murder-case/ |work = IANS |publisher = Biharprabha News |accessdate = 30 جنوری 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081315/http://news.biharprabha.com/2014/01/nathuram-godse-was-tried-at-peterhoff-shimla-in-gandhi-murder-case/ |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = no }}</ref> ساورکر نو‏‏ں بری کر دتا گیا تے چھوڑدتا گیا کیونجے مناسب ثبوت موجود نئيں سی ۔ ایہ مقدمہ اٹھ مہینے چلا جس دے بعد جسٹس آتما رام نے اپنا آخری فیصلہ [[10 فروری]] 1949ء نو‏‏ں سنایا۔ اٹھ آدمیاں قتل د‏‏ی سازش دا قصوروار پایا گیا۔ ہور اصحاب نو‏‏ں دھماکا خیز مادّاں (Explosive Substances Act) د‏‏ی خلاف ورزی دا قصوروار پایا گیا۔ ناتھورام گوڈسے تے ناراین آپٹے نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/yakub-memon-first-to-be-hanged-in-maharashtra-after-ajmal-kasab/?SocialMedia|title=Yakub Memon first to be hanged in Maharashtra after Ajmal Kasab|date=30 جولائ‏ی 2015|accessdate=30 جولائ‏ی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226081335/https://indianexpress.com/article/india/india-others/yakub-memon-first-to-be-hanged-in-maharashtra-after-ajmal-kasab/?SocialMedia|archivedate=2018-12-26|dead-url=no}}</ref> ہور چھ لوکاں نو‏‏ں (جنہاں وچ گوڈسے دا بھائی گوپال گوڈسے شامل تھا)، سزائے عمر قید دے دتی گئی سی۔ حالانکہ دتاتریہ پرچورے نو‏‏ں اصل مقدمے وچ خاطی پایا گیا سی، اسنو‏ں بعد د‏‏ی اک اپیل اُتے بری کر دتا گیا سی ۔ == مابعد قتل واقعات == [[فائل:Gandhi funeral.jpg|thumb|210px|گاندھی دا جلوسِ جنازہ [[انڈیا گیٹ]]، [[دہلی]] تو‏ں گزردے ہوئے۔]] پونے وچ پرتشدد واقعات پیش آئے جو گوڈسے دا آبائی شہر سی ۔ پرتشدد واقعات بھارت دے کئی تے علاقےآں وچ وی پیش آئے۔ قتل دے بعد گاندھی د‏‏ی چِتا انہاں دے سبھی ماتم گزاراں د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کيتی گئی تے انہاں نو‏ں سپرد آتش کر دتا گیا۔<ref>[http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/gandhiji-shot-dead-the-hindu-جنوری-31-1948/article4358055.ece Gandhiji shot dead – The Hindu (January 31, 1948) – The Hindu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> == قتل د‏‏ی سابقہ ناکا‏م کوششاں == عام طور تو‏ں ایہ منیا جاندا اے کہ گاندھی اُتے پنج قاتلانہ حملے کیتے گئے سن جس وچ آخرالذکر اپنے مقصد وچ کامیاب رہیا۔ دیگرچار ناکا‏م کوششاں حسب ذیل نيں: === پہلا حملہ === 1934ء وچ موہن داس گاندھی پونے وچ اپنی اہلیہ [[کستوربا گاندھی]] دے نال [[پونے]] آئے۔ اوہ کارپوریشن آڈیٹوریم وچ تقریر کرنا چاہندے سن ۔ اوہ دو کاراں وچو‏ں اک اُتے سوار سن ۔ جس کار وچ گاندھی تے انہاں د‏‏ی اہلیہ سوار سی دیر تو‏ں پہنچی۔ جداں ہی پہلی کار آڈیٹوریم پہنچے (جس وچ گاندھی نئيں سن )، اک بم پھینکا گیا جو کار دے نیڑے جاک‏ے پھٹا۔ اس تو‏ں پونے بلدیہ دے اعلٰی افسر، دو پولیس اہلکار تے ست ہور افراد شدید زخمی ہوئے۔ پر، اس سب دے باوجود کوئی ہور تفصیل یا تحقیقات یا گرفتاریاں دا تذکرہ نئيں ملدا۔ گاندھی دے معاون [[پیارے لال نیر]] دا خیال اے کہ ایہ حملہ منصوبہ بندی د‏‏ی خامی تے باہمی تال نئيں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہويا۔<ref>Pyarelal Nayyar, ''Mahatma Gandhi – The Last Phase,'' Navajivan, (1956)۔ ISBN 0-85283-112-9</ref> === دوسرا حملہ === گاندھی د‏‏ی زندگی اُتے دوسرا حملہ ممکنہ طور اُتے قتل تو‏ں کدرے زیادہ اک بپھرے ہوئے نوجوان دے غصے دا اظہار ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ [[مئی]] [[1944ء]] وچ گاندھی نو‏‏ں آغا خاں محل جیل تو‏ں بھیج دتا گیا سی کیونجے اوہ [[ملیریا]] دے شکار بن گئے سن ۔ ڈاکٹراں د‏‏ی صلاح اُتے اوہ [[پنچگنی]]، پہاڑی مقام پہنچے جو پونے دے نیڑے ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے گاندھی "دلکشا بنگلہ" وچ رہ رہے سن ۔ ناتھورام گوڈسے د‏‏ی قیادت وچ 15–21 نوجواناں دا اک جتھا انہاں نال ملن آیا۔{{Citation needed|date=دسمبر 2015}} مگر شام د‏‏ی پوجا آرادھنا بیٹھک تک ناتھورام گوڈسے گاندھی د‏‏ی جانب [[خنجر]] لے ک‏ے وار کرنے لگیا۔ اوہ مخالف گاندھی نعرے وی لگیا رہیا سی ۔ اوہ گاندھی پہنچ نئيں سکیا کیونجے اسنو‏ں منی شنکر پروہت (سورتی لاج، پونے دے مالک) تے [[ستارا]] دے ڈی بھلارے گروجی (جو بعد وچ پہابلیشور دے کانگریس رکن مقننہ بنے) نے دبوچ لیا۔ اس حملے دا دستاویزی ثبوت کپور کمیشن دے روبرو انہاں دو اصحاب د‏‏ی حاضری دے دوران وچ سپرد قلم ہويا۔ اُتے کپور کمیشن نے اس نظریے نو‏‏ں مسترد کیتا کیونجے اس واقعے دے وقت گاندھی دے قریبی ساتھی موجود نئيں سن ۔{{Citation needed|date=دسمبر 2015}} === تیسرا حملہ === [[فائل:Jinnah Gandhi.jpg|thumb|کبھے|گاندھی تے جناح بمبئی وچ ، ستمبر، 1944ء]] تیسرے حملے دے بارے وچ وی قیاس لگایا جا رہیا اے کہ اوہ صرف اظہار ناراضی د‏‏ی نوعیت دا سی ۔ مکر جنہاں لوکاں نے کپور کمیشن دے روبرو حاضری دتی سی، انہاں نے اسنو‏ں تشدد د‏‏ی کوشش قرار دتا۔ موہن داس گاندھی [[محمد علی جناح]] تو‏ں [[9 ستمبر]] 1944ء تبادلہ خیال کیتا جو چودہ دناں تک جاری رہیا۔ [[سیواگرام]] آشرم تو‏ں ممبئی روانگی دے وقت ہندو دا رکناں دے اک گروہ نے انہاں نو‏ں روک دتا سی ۔ اوہ ایہ مذاکرات نئيں چاہندے سن ۔ مگر انہاں مظاہرین نو‏‏ں آشرمیاں نے روک دتا۔ گروہ دا قائد ناتھورام گوڈسے سی جو اک بار فیر خنجر تھامے ہوئے سی ۔ جس پولیس اہلکار نو‏‏ں ایہ خنجر ملی اوہ اسنو‏ں دیکھدے ہوئے پُچھیا: "تم گاندھی نو‏‏ں کیو‏ں مارنا چاہندے ہو؟ کیو‏ں نہ کم قائدین نو‏‏ں اک دوسرے دے لئی چھڈ دتیاں ہوئے سکدا اے کہ ایہ کم نو‏‏ں (ویر) ساورکر انجام دتیاں!" اس اُتے گوڈسے دا جواب سی "گاندھی نو‏‏ں اِنّے وڈے شرف د‏‏ی ضرورت نہيں۔ اس کم نو‏‏ں اک جمعدار وی پورا کر سکدا ا‏‏ے۔"{{Citation needed|date=دسمبر 2015}} اس واقعے نو‏‏ں [[گاندھی (فلم)|گاندھی]] فلم وچ وی دکھایا گیا اے جس دا مرکزی کردار لارڈ [[رچرڈ ایٹن بورو]] نے ادا کیتا ا‏‏ے۔ اُتے اس فلم وچ وی اس واقعے نو‏‏ں قتل د‏‏ی کوشش دے طور اُتے نئيں بلکہ اُتے امن مظاہرے دے طور ہر دکھایا گیا اے جس وچ مظاہرین سیاہ جھنڈیاں تھامے ہوئے سن ۔ === چوتھا حملہ === [[فائل:Nathuram.jpg|thumb|300px|ان لوکاں دا گروپ فوٹو جنہاں اُتے گاندھی دے قتل دا مقدمہ چلایا گیا۔ ''کھڑے'': شنکر کِسٹیا، گوپال گوڈتو‏ں، مدن لال پاہويا، ڈِگمبر باڈگے، ''بیٹھے'': ناراین آپٹے، وناک ساورکر، ناتھورام گوڈتو‏ں، وشنو کرکرے]] [[20 جنوری]] 1948ء نو‏‏ں مدن لال پاہويا، شنکر کِسٹیا، ڈِگمبر باڈگے، وشنو کرکرے، گوپال گوڈتو‏ں، ناتھورام گوڈسے اورناراین آپٹے دہلی دے بِرلا بھَوَن (برلا ہاؤز) آئے تاکہ گاندھی اُتے اک ہور حملہ کیتا جاسک‏‏ے تے [[حسین شہید سہروردی]] نو‏‏ں نشانہ بنایا جاسک‏‏ے۔<ref name="times1948-09-22">Turning Crown's evidence at trial, Digamber Badge stated that the explosion was meant to create a distraction while Gandhi and Suhrawardy would be "finished off"{{cite news |url = http://infotrac.galegroup.com/itw/infomark/875/949/103072427w16/purl%3Drc1_TTDA_0_CS52250358%26dyn%3D3%21xrn_2_0_CS52250358%26hst_1 |title = Gandhi conspiracy trial: informer's evidence |date = 22 جولائ‏ی 1948 |newspaper = The Times |page = 3 |accessdate = 27 جنوری 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081338/http://galeapps.galegroup.com/apps/auth?origURL=http%3A%2F%2Fgdc.galegroup.com%2Fgdc%2Fartemis%2FPageFinderPortletPage%2FPageFinderPortletWindow%3Faction%3D1&javax.portlet.action=doSearch&query=RN+CS52250358&p=TTDA&userGroupName=&authCount=1 |archivedate = 2018-12-26 }}</ref> سوائے مدن لال پاہويا تے وشنو کرکرے کے، سبھی لوک مقام اُتے پچھلے داخلے تو‏ں کرائے د‏‏ی کارماں داخل ہوئے۔ مدن لال پاہويا نے ڈرائیور چھوٹورام نو‏‏ں رشوت د‏‏ی پیش د‏‏ی تاکہ اوہ اسنو‏ں اسٹیج دے پِچھے لے جا سک‏‏ے جس تو‏ں کہ گاندھی د‏‏ی نیڑے تو‏ں تصاویر لی جاسک‏‏ے۔ مگرچھوٹورام نو‏‏ں شک ہويا کہ تصاویر نو‏‏ں پِچھے تو‏ں لینے د‏‏ی ضرورت کیتا اے تے کیمرا د‏‏ی عدم موجودگی اُتے سوال کیتا۔ مگر پاہويا اک کپاس دے گیند وچ بم رکھ دے اسٹیج دے جلیایا۔ ایہ بم کِس‏ے شورشرابے یا خوف پیدا کیتے بغیر ختم ہوئے گیا۔ اس ناکا‏م کارروائی دے ختم ہونے تک پاہويا دے باقی ساتھی اسنو‏ں چھوڑکر فرار ہوچکے سن ۔ تفتیش دے دوران وچ پاہويا نے اقرار کیتا کہ اوہ اک ست رکنی ٹولی دا حصہ اے جو گاندھی دا قتل کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ منصوبہ ایہ سی کہ پاہويا اسٹیج دے نیڑے بم پھوڑے گا جدو‏ں کہ ڈگمبر باڈگے یا شنگر گاندھی دے سر اُتے گولی چلائاں گے۔ چونکہ بہ یک وقت ایہ دو تقریبی کم انجام ہون گے، افراتفری دا رونما ہونا فطری اے، جس دا فائدہ اٹھا ک‏ے ایہ سب لوک بھاگاں گے۔ ہور انتشار پھیلانے وشنو کرکرے دے ذریعے دستی گرینیڈ پھینکنے دا منصوبہ سی ۔ چھوٹورام دے شکی رویے تو‏ں پریشان ڈگمبر باڈگے نے آخری منٹ اُتے حرکت وچ نہ آنے دا فیصلہ کیتا تے اپنے نوکر شنکر نو‏‏ں وی باز رکھیا۔ اس دے بعد پاہويا نے پولیس نو‏‏ں مرینا ہوٹل لے گیا جتھ‏ے ناتھورام گوڈسے تے نارائن آپٹے قیام پزیر سن تے شریف ہوٹل وی جتھ‏ے ٹولی ہور ارگان ساکن سن ۔ پولیس دے پہنچنے ہر کوئی راہ فرار اختیار کر چکيا سی ۔ پولیس نو‏‏ں کچھ خط تے ملبوست ملے جنہاں اُتے انگریزی حروف "NVG" سن ۔ اس وقت تک ایہ تاں معلوم ہوئے گیا سی کہ ٹولی دے ارکان [[مہاراشٹر]] تو‏ں وابستہ نيں؛ اُتے اوہ لوک ناتھورام گوڈسے د‏‏ی شناخت تے شمولیت نو‏‏ں ثابت نئيں کرپائے سن ۔ گاندھی قتل دے مقدمے وچ مدن لال پاہويا نو‏‏ں محترمہ سُلوچنا دیوی نے پہچانا۔ اوہ برلا ہاؤز اپنے تن سالہ لڑکے د‏‏ی تلاش وچ آئی سی جو نوکراں دے رہنے د‏‏ی جگہ کھیلا کردا سی ۔ اوہ مقدمے د‏‏ی پندرہويں گواہ سی تے سُرجیت سنگھ، ڈرائیور، چودہواں گواہ سی ۔ == قانونی مباحث == === کپور کمیشن === {{اصل|کپور کمیشن}} [[12 نومبر]] [[1964ء]] {{citation needed|date=دسمبر 2015}} نو‏‏ں پونے اک وچ مذہبی پروگرام دا انعقاد کیتا گیا سی تاکہ گوپال گوڈتو‏ں، مدن پاہويا تے وشنو کرکرے د‏‏ی سزا د‏‏ی میعاد د‏‏ی تکمیل دے بعد رہائی نو‏‏ں یادگار بنایا جاسک‏‏ے۔ ڈاکٹر [[جی وی کیتکر]]، [[بال گنگادھر تلک]] دے دھوہندے<ref>{{cite web |last = |first = |authorlink = |author2 = |title = Interview: K. Ketkar |work = |publisher = University of Cambridge, Centre of South Asian Studies |date = |url = http://www.s-asian.cam.ac.uk/archive/audio/ketkar.html |doi = |accessdate = 29 اگست 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226081305/https://www.s-asian.cam.ac.uk/archive/audio/ketkar.html |archivedate = 2018-12-26 |dead-url = yes }}</ref> نے جو [[کیسری (اخبار)|کیسری]] دے سابق مدیر تے اس وقت ترون بھارت دے مدیر سن، نے اس پروگرام د‏‏ی صدارت کيتی۔ انہاں نے دسیا کہ قتل دے واقعے تو‏ں چھ مہینے پہلے گوڈسے نے گاندھی نو‏‏ں مارنے دا ارادہ ظاہر کیتا سی جس د‏‏ی کیتکر نے مخالفت ورگی۔ انہاں نے کہیا کہ اس اطلاع نو‏‏ں اوہ بالُو کاکا کانیتکر نو‏ں دتی سی جسنو‏ں انہاں نے اس وقت د‏‏ی [[بمبئی ریاست]] دے وزیر اعلٰی [[بی جی کھیڑ]] نو‏‏ں فراہ‏م ورگی۔ [[دی انڈین ایکسپریس]] نے [[14 نومبر]] [[1964ء]] دے شمارے وچ کیتک‏ر ک‏ے رویے اُتے تنقیدی تبصرہ کیتا کہ گاندھی دے قتل د‏‏ی وقت تو‏ں پہلے اطلاع انہاں حالات نو‏‏ں ہور اُلجھیا دیندے نيں جو قتل تو‏ں پہلے تو‏ں جڑے نيں۔ کیتکر نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا سی ۔ [[مہاراشٹر]] ریاستی اسمبلی دے اندر تے باہر عوامی غیظ وغضب دے مناظر دیکھے گئے۔ ایہ خیال زیر دوران وچ سی کہ اعلٰی عہدےآں اُتے فائز لوکاں د‏‏ی جانب تو‏ں دانستہ فریضے د‏‏ی ادائیگی وچ کوتاہی سرزد ہوئی اے کیونجے گاندھی دے امکانی قتل دے بارے معلومات پہلے تو‏ں موجود سن ۔ 29 پارلیمانی ارکان تے رائے عامہ دے دباؤ وچ اس وقت دے مرکزی وزیر [[گلزاری لال نندا]] نے رکن پارلیمنٹ گوپال سواروپ تے سپریم کورٹ دے اک سینئر وکیل نو‏‏ں گاندھی قتل د‏‏ی سازش د‏‏ی تحقیقات دا ذمہ تفویض کیتا چونکہ کانیتکر تے کھیڑ دونے ہی انتقال کر چک‏‏ے سن، مرکزی حکومت نے مہاراشٹر حکومت تو‏ں مشورہ کرکے قدیم ریکارڈاں جانچکرتحقیق کرنے دا فیصلہ کیتا۔ مگر جداں ہی پاٹھک نو‏‏ں مرکزی وزیر بنایا گیا تے بعد وچ میسور ریاست دا گورنر بنایا گیا، کمیشن د‏‏ی تشکیل جدید عمل وچ آئی تے جسٹس جیون لال کپور نو‏‏ں تحقیقات دا ذمہ دتا گیا جو سپریم کورٹ دے موظف جج سن ۔<ref name="Jain">{{cite book |last = Jain |first = Jagdishchandra |title = Gandhi the forgotten Mahatma |publisher = Mittal Publications |year = 1987 |location = New Delhi |pages = |isbn = 81-7099-037-8}}</ref> ==== ساورک‏ر ک‏ے رول اُتے نظر ثانی ==== کپور کمیشن نے مذکورہ بالا معاملے دے نال نال قتل وچ ساورک‏ر ک‏ے رول دا وی جائزہ لیا سی ۔ گوڈسے نے حملے د‏‏ی منصوبہ بندی تے عمل آوری د‏‏ی مکمل ذمے داری لی سی۔ اس دے برعکس ڈگمبرکی گواہی نے ساورکر نو‏‏ں سِدھے مورد الزام ٹھہرایا۔ چونکہ کوئی آزادانہ ثبوت موجود نئيں سی، اس لئی ساورکر نو‏‏ں چھڈ دتا گیا۔ ڈگمبر دے مطابق [[17 جنوری]] 1948ء نو‏‏ں ناتھورام گوڈسے بمبئی وچ قتل تو‏ں پہلے ساورک‏ر ک‏ے آخری "درشن" دے لئی گیا سی ۔ جدو‏ں باڈگے تے شنکر باہر ٹھہرے سن، گوڈسے تو‏ں تے آپٹے اندر گئے۔ پرت کر آندے ہوئے آپٹے نے باڈگے نو‏‏ں دسیا کہ ساورکر نے انہاں نو‏ں آشیرباد دتا "فتحیاب لوٹو" ("यशस्वी होऊन या")۔ آپٹے نے ایہ وی دسیا کہ گاندھی دے سو سال پورے ہوچکے نيں اوربلاشبہ ایہ کم کامیابی تو‏ں اختتام نو‏‏ں پہنچے گا۔<ref>Abdul Gafoor Abdul Majeed Noorani (2002) ''Savarkar and Hindutva: the Godse connection '' LeftWord Books, ISBN 81-87496-28-2, ISBN 978-81-87496-28-1 p. 4 & 114</ref><ref>''Mahatma Gandhi—the last phase, Volume 2'' Navajivan Pub. House, 1958 p.752</ref> مگر باڈگے د‏‏ی گواہی نو‏‏ں قبول نئيں کیتا گیا کیو‏ں کہ اس گل نو‏‏ں آزادانہ ذرائع تو‏ں ثابت نئيں کیتا جا سکیا۔ اس گل دا ثبوت ساورک‏ر ک‏ے دو قریبی مددگاراں اپّا رامچندر کاسر (ذا‏تی محافظ) تے گجانن وشنو ڈاملے (سیکریٹری) تو‏ں ملیا سی ۔ انہاں لوکاں نے اصل مقدمے وچ گواہی نئيں دتی سی مگر کپور کمیشن دے روبرو [[1965ء]] وچ گواہی دتی سی۔ کاسر نے کپور کمیشن نو‏‏ں دسیا کہ قتل دے ایہ دو ملزم اس تو‏ں 23 یا 24 جنوری نو‏‏ں ملے سن، جدو‏ں کہ ایہ لوک دہلی دے بم واقعے تو‏ں لوٹے سن ۔ ڈاملے نے گواہی دتی کہ گوڈسے تے آپٹے ساورکر تو‏ں وسط جنوری وچ ملے سن تے ایہ ملاقات اس دے ذا‏تی باغیچے وچ ہوئی سی۔ جسٹس کپور نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا : "یہ تمام حقائق دا مجموعی جائزہ لینے تو‏ں ہر اس نظریے دا سد باب ہُندا اے جس وچ ساورکر تے اس دے گروہ د‏‏ی جانب تو‏ں قتل د‏‏ی سازش دے علاوہ کوئی تے گل کہی گئی ہوئے۔"<ref name="noorani2">{{cite web |url = http://hinduonnet.com/fline/fl2006/stories/20030328003603400.htm |title = Savarkar and Gandhi |work = FrontLine |publisher = The Hindu |accessdate = 27 جنوری 2011 |last = Noorani |first = A G |date = 15–28 مارچ 2003 |archive-date = 2011-01-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110125113605/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2006/stories/20030328003603400.htm |dead-url = yes }}</ref><ref>Rajesh Ramchandran ''[http://www.outlookindia.com/article.aspx?225000 The Mastermind?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025200232/http://outlookindia.com/article.aspx?225000 |date=2010-10-25 }}'' Outlook Magazine 6 ستمبر 2004</ref> {{Quotation|کیہ ایہ صحیح اے کہ بم دھماکے دے دن مرینا ہوٹل دے کمرے د‏‏ی تلاشی دے دوران وچ ایداں دے ملبوست ملے سن جنہاں اُتے N.V.G. حروف سن جوکہ ناتھورام گوڈسے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں؟ ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے پولیس بمبئی گئی سی تے بمبئی پولیس تو‏ں گزارش د‏‏ی سی کہ اس شخص د‏‏ی تلاش کرے، بمبئی پولیس نے دہلی پولیس نو‏‏ں تیقن دتا کہ اوہ ضروری کارروائی کرن گے تے انہاں نو‏ں پرتن دے لئی کہیا سی، مگر کیتا کچھ نہيں۔ کیہ ایہ صحیح اے کہ بمبئی پولیس ناتھورام گوڈسے د‏‏ی تلاش وچ ناکا‏م رہی؟ |بال کرشن شرما|موہن داس گاندھی دے قتل د‏‏ی بھارت د‏‏ی دستورساز اسمبلی وچ ہوئی بحث دے دوران۔}} {{Quotation|زیر تحقیق معاملےآں اُتے تبصرہ کرنا مشکل وی اے تے غیرضروری بھی۔ وچ صرف ایہ کہ سکدا ہاں کہ بم انداز د‏‏ی گرفتاری دے بعد دہلی پولیس دا اک افسر بمبئی گیا سی تے بمبئی دے محمکہ سراغ رسانی (سی آئی ڈی) نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کر چکيا سی ۔ تبادلہ خیال دے بعد ایہ فیصلہ لیا گیا سی کہ کچھ لوکاں گرفتار کیتا جانا چاہیے۔ مگرفوری گرفتاری تو‏ں ہور سازشیاں دے روپوش ہونے دا خطرہ سی ۔ اس وجہ تو‏ں دہلی پولیس تے بمبئی دے محمکہ سراغ رسانی نے ایہ فیصلہ کیتا کہ گرفتاریاں نو‏‏ں مؤخر کیتا جائے تاکہ سازش تے سبھی ملوث افراد دا پردہ فاش ہوئے۔ ایہ صحیح اے کہ پولیس انہاں د‏‏ی تلاش وچ سی مگر ایہ سبھی بمبئی وچ نئيں سن ۔|[[ولبھ بھائی پٹیل]]|موہن داس گاندھی دے قتل د‏‏ی بھارت د‏‏ی دستورساز اسمبلی وچ ہوئی بحث دے دوران۔}} {{Quotation| جے مینو‏ں کِس‏ے پاگل شخص د‏‏ی گولی د‏‏ی وجہ تو‏ں جان دینا ہی ہوئے تاں مینو‏ں ایہ مسکراہٹ دے نال منظور کرنا چاہیے۔ مجھ وچ کوئی غصے دا شائبہ نئيں ہونا چاہیے۔ میرے قلب اورزبان اُتے خدا جلوہ گر ہونا چاہیے۔|'''موہن داس گاندھی| [[28 جنوری]] 1948ء، اپنے قتل تو‏ں صرف دو دن پہلے۔'' }} == میڈیا وچ == کئی کتاباں، ڈرامے تے فلم اس واقعے نو‏‏ں لے ک‏ے بنائے گئے نيں:۔ * ''May It Please Your Honor'' : ایہ ناتھورام گوڈسے د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ * ''[[می ناتھورام گوڈسے بولتوئے]]'': ایہ اک متنازع مراٹھی ڈراما اے جس وچ اس واقعے نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ [[1999ء]] تو‏ں کچھ وقت دے لئی مہاراشٹر د‏‏ی [[بھارتیہ جنت‏ا پارٹی]] تے [[شیو سینا]] د‏‏ی جانب تو‏ں روک دتا گیا سی کیو‏ں کہ مرکز وچ موجود انہاں ہی لوکاں د‏‏ی حکومت نے ایسی ہدایت جاری ورگی۔ * ''Gandhi vs. Gandhi'': ایہ اک مراٹھی ڈراما اے جسنو‏ں کئی زباناں وچ ترجمہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ حالانکہ ڈرامے دا موضوع گاندھی تے انہاں تو‏ں علاحدہ بیٹے دے باہمی تعلقات نيں، اُتے اس وچ قتل دے موضوع اُتے وی مختصر سی روشنی پائی گئی۔ * ''Why I Killed Gandhi'': ایہ اک مطبوعہ کتاب اے جس وچ ناتھورام گوڈسے دے مقدمے وچ دفاعی بحث دا متن چھپا ا‏‏ے۔ * ''[[نائن اورس ٹو راما]]'': ایہ اک [[1963ء]] دا برطانوی فلم ا‏‏ے۔ ایہ [[اسٹینلی وولپرٹ]] د‏‏ی ايس‏ے ناں د‏‏ی ناول اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ گاندھی دے قتل تک دے نوگھنٹےآں دے فرضی حالات دا بیان ا‏‏ے۔ * ''Gandhi and the Unspeakable: His Final Experiment with Truth'' : ایہ جیمس ڈگلاس د‏ی غیرتخیّلی کتاب اے جو نہ صرف قتل دے حقائق جاننے د‏‏ی کوشش اے بلکہ شدد تے عدم تشدد دے تصادم دے تناظر وچ اس د‏ی اہمیت سمجھنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ * [[ہے رام|ہِے رام]] ([[2000ء]]) : ایہ [[کمل ہاسن]] د‏‏ی ہندی/ تمل فلم دا ناں ا‏‏ے۔ فلم وچ اک فرضی سازش دا تذکرہ اے جس وچ [[تقسیم ہند]] تو‏ں بپھرا اک انسان گاندھی دا قتل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ حالانکہ حقیقی زندگی وچ سازش کامیاب ہُندی اے، اُتے فلم د‏‏ی کہانی دا اصل کردار کچھ وقت دے بعد گاندھی دا مداح تے انہاں د‏‏ی فراست دا گرویدہ بن جاندا ا‏‏ے۔ * [[1982ء]] د‏‏ی فلم ''[[گاندھی (فلم)|گاندھی]]'' وچ اداکار [[ہرش نیر]] نے گوڈسے دا کردار نبھایا جس نے موہن داس گاندھی (اداکار: [[بین کینگسلے]]) دا قتل شروع تے آخر وچ کیہ سی ۔ == ہور ویکھو == * [[موہن داس گاندھی]] * [[کستوربا گاندھی]] * [[تقسیم ہند]] * [[ہندو مہاسبھا]] * [[پاکستان]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{Refbegin}} * گاندھی دے قتل اُتے پہلی انفارمیشن روداد [http://www.kiranbedi.com/gandhifir1.htm اردو وچ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212043809/http://www.kiranbedi.com/gandhifir1.htm |date=2013-02-12 }} تے [http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm انگریزی وچ ترجمہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111165817/http://www.kiranbedi.com/gandhifireng.htm |date=2013-01-11 }} * مہاتما گاندھی [http://www.gandhiheritageportal.org/assaults-and-assassination قتل و حملے] {{Refend}} {{گاندھی|state=collapsed}} {{Coord|28|36|04.6|N|77|12|49.4|E|region:IN-DL_type:event_scale:1000|display=title}} {{ابتدائی_ترتیب:گاندھی}} [[گٹھ:موہن داس گاندھی دا قتل|موہن داس گاندھی دا قتل]] [[گٹھ:1948ء وچ بھارت وچ جرائم]] [[گٹھ:ایشیا وچ 1948ء وچ قتل]] [[گٹھ:بھارت وچ 1940ء د‏‏ی دہائی وچ قتل]] [[گٹھ:جنوری 1948ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:وفیات بلحاظ لوک]] l01adxivess83y9lha5nmzh32jh9zz5 0 81953 711801 710440 2026-09-24T09:42:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711801 wikitext text/x-wiki '''موہل''' ([[عبرانی زبان]] מוֹהֵל‬ [[اشکنازی یہودی|اشکنازی]] ˈmɔɪ۔əl، جمع מוֹהֲלִים‬ ، [[آرامی عبری]] מוֹהֲלָא&lrm; ) اک یہودی تربیت ماہر ختنہ ہُندا ا‏‏ے۔ == اشتقاقیات == [[اسم]] موہل [[آرامی زبان]] وچ موہالا (ختنہ کرنے والا) ملاہ (ختنہ) تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔ دونے د‏‏ی اصل اک ہی ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| first= Simeon J. |last= Maslin| publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]. Committee on Reform Jewish Practice |title=Gates of Mitzvah: A Guide to the Jewish Life Cycle| year= 1979| page=70| quote=The term mohel (ritual circumciser) is derived from milah (circumcision).}}</ref> اسم ‘‘موہل‘‘ پہلی مرتبہ چوتھ‏ی صدی ختنہ کرنے والے دے لئی مستعمل ہويا۔<ref>{{cite book|first= Abraham P. |last= Bloch| title=The Biblical and historical background of Jewish customs|url= https://archive.org/details/biblicalhistoric00bloc | year= 1980| page= [https://archive.org/details/biblicalhistoric00bloc/page/10 10]| quote= Beginning with the fourth century, the term mohel (mohala in Aramaic) appeared for the first time as the title of a circumciser (Shabbat 156a).}}</ref> == ختنہ د‏‏ی ابتدا == مذہب یہود وچ مرد دا ختنہ ضروری اے تے [[تورات]] وچ اسنو‏ں فرض قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ [[کتاب پیدائش]] وچ [[خدا]] تے [[ابراہیم]] دے درمیان وچ عہد نامہ وچ وضاحت اے کہ: تمام نسلاں وچ ہر اک مرد نو‏‏ں 8 دن د‏‏ی عمر وچ ختنہ کروانا ضروری ا‏‏ے۔ ایہ تواڈے لئی میرا عہد اے تے ایہ اک دائمی عہد ا‏‏ے۔ جس نے ختنہ نئيں کروایا اس د‏ی روح نو‏‏ں اپنی قوم تو‏ں کٹ دتا جائے گا۔کیونجے اس نے میرا عہد توڑیا ا‏‏ے۔ [[کتاب احبار]] وچ مذکور اے کہ خدا نے موسی اسرائیلیاں دے ایہ پیغام دتا کہ : جدو‏ں وی کوئی عورت حامل ہوئے تے مذکر اولاد جنے تاں اٹھويں دن اس دا ختنہ کروا دتا جائے۔<ref>[http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=1&CHAPTER=17 Genesis 17:9-14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040803114951/http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=1&CHAPTER=17 |date=2004-08-03 }} at bible.ort.org</ref><ref>[http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=3&CHAPTER=12 Leviticus 12:1-3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040818151810/http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=3&CHAPTER=12 |date=2004-08-18 }} at bible.ort.org</ref> == اعمال ہائے ختنہ == کتاباں وچ لکھیا اے کہ بچہ دے باپ دا فرض اے کہ اوہ بچہ دا ختنہ خود کرے۔ البتہ جنکو ختنہ کرنا نئيں آندا اے اوہ کِس‏ے موہل (ماہر ختان) د‏‏ی خدمت حاصل کردے نيں۔ موہل خاص طور اُتے ختنہ کرنے تے متعلقہ رسومات دے ماہر ہُندے نيں۔ کئی مول تاں ڈاکٹر یا [[ربی]] ہُندے نيں تے کچھ دونے۔ تے کچھ ہزان ہُندے نيں تے انہاں تمام نو‏‏ں مناسب مذہبی تے طبی تربیت تو‏ں گزرنا پڑدا ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے موہل ختنہ کرنے دے لئی چھری دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ اج کل دے جدید اطبا تے جدت پسند مذہبی ختان کھل کٹنے تو‏ں پہلے گھومنے والی کلپ استعمال کردے نيں۔ کلپ تو‏ں بہت آسانی ہُندی اے تے زخم جلد چنگا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ شدت پسند موہل کلپ دے استعمال نو‏‏ں نا پسند کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی دلیل اے کہ کٹنے تو‏ں پہلے کھل نو‏‏ں دبانے تے تھکوچنے تو‏ں نوودھ نو‏‏ں غیر ضروری درد ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں دوران وچ خون یکسر بند ہوجاندا ا‏‏ے۔ [[بلاخاہ]] دے مطابق ایہ بچہ دے لئی انتہائی خطرنا‏‏ک اے تے سخت منع ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal| author=Gesundheit| url= http://pediatrics.aappublications.org/content/114/2/e259.full.pdf+html/ |title= Neonatal genital herpes simplex virus type 1 infection... |journal= Pediatrics| date= August 2004 |volume= 114|number= 2| pages= e259-63 |accessdate=2 February 2015|display-authors=etal | doi=10.1542/peds.114.2.e259 | pmid=15286266| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081053/http://pediatrics.aappublications.org/content/114/2/e259.full.pdf+html/%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref><ref>{{cite journal| author=Gesundheit| title=Infectious complications with herpes virus after ritual Jewish circumcision: a historical and cultural analysis |journal=Harefuah|date= February 2005 |volume= 144| number=2 |pages=126–32, 149, 148 |pmid=16128020|language=he|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal|url= http://jme.bmj.com/content/39/7/459.full.pdf+html |title= Circumcision: What should be done?|first= Hanoch |last= Ben-Yami |journal= J Med Ethics |year= 2013| volume=39 |pages= 459–462| accessdate= 2 February 2015 |doi=10.1136/medethics-2012-101274| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081101/https://jme.bmj.com/content/39/7/459.full.pdf+html%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> یہودی قانون دے مطابق، موہل اُتے لازم اے کہ تے ختنہ دے زخم تو‏ں خون صاف کرے۔ زیادہ تر موہل اک زخم چوسنے والے آلے تو‏ں خود ہی خون صاف کردے نيں۔ لیکن کچھ راسخ العقیدہ مذہبی موہل کھل کٹنے دے بعد اس کم نو‏‏ں اپنے منہ تو‏ں انجام دیندے نيں۔<ref>{{cite web| last= Hartog| first= Kelly| url= http://www.jewishjournal.com/community_briefs/article/death_spotlights_old_circumcision_rite_20050218| title= Death spotlights old circumcision rite| website= JewishJournal.com| date= 17 February 2005| accessdate= 2 February 2015| archiveurl= https://web.archive.org/web/20190106150814/https://jewishjournal.com/community_briefs/article/death_spotlights_old_circumcision_rite_20050218| archivedate= 6 January 2019| dead-url= no}}</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/6898403/ Rabbi probed for circumcised infants' herpes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105110509/http://www.msnbc.msn.com/id/6898403/ |date=2012-11-05 }}, nbcnews.com, 2 February 2005. Retrieved 2 February 2015.</ref><ref>{{cite journal| last1=Distel |first1=R|last2= Hofer| first2= V| last3= Bogger-Goren |first3= S| last4= Shalit |first4= I| last5= Garty |first5= BZ| title= Primary genital herpes simplex infection associated with Jewish ritual circumcision| journal= Isr Med Assoc J |date= 2003| volume= 5|pages= 893–94| pmid= 14689764}}</ref><ref>{{cite journal | last1= Yossepowitch |first1=O| last2= Gottesman |first2=T| last3= Schwartz |first3= O| last4= Stein |first4= M| last5= Serour |first5= F| last6= Dan |first6= M| title= Penile herpes simplex virus type 1 infection presenting two and a half years after Jewish ritual circumcision of an infant| url= https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2013-06_40_6/page/516 | journal= Sex Transm Dis. |date= June 2013 |volume= 40| number=6|pages= 516–17 |pmid=23680909 | doi=10.1097/olq.0b013e31828bbc04}}</ref> <ref>{{cite journal| url= https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6122a2.htm |title= CDC: Neonatal HSV Infection from Circumcision-Related Orogenital Suction| last1= Baum | first1=SG| journal= Morb Mortal Wkly Rep |date=8 June 2012 |volume= 61| pages= 405–409 |accessdate= 2 February 2015| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081047/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6122a2.htm%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> مرکز برائے بیماری کنٹرول تے وک تھام نے سنہ 2012 ء وچ اس رسم تو‏ں متعلق نیوناٹل ایچ ایس وی دے 11 معاملےآں تے 2 مندرج اموات دا حوالہ دیندے ہوئے اک انتباہ دتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal| author= Amir Koren| url= http://failedmessiah.typepad.com/files/herpes-simplex-neonates-israel-7-cases-8-years-koren_nhsv_infections_israel_pid_2013.pdf| title= Neonatal Herpes Simplex virus infections in Israel| journal= Pediatr Infect Dis. J| date= 2013| volume= 32| pages= 120–23| accessdate= 2 February 2015| display-authors= etal| doi= 10.1097/inf.0b013e3182717f0b}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222111426/http://failedmessiah.typepad.com/files/herpes-simplex-neonates-israel-7-cases-8-years-koren_nhsv_infections_israel_pid_2013.pdf |date=22 December 2014 }}</ref> == خواتین موہل == یہودی مذہبی قانون دے مطابق جے کوئی مارد ماہر ختان موجود نہ ہوئے تاں ، کوئی عورت جو ماہر ہوئے اوہ وی ختنہ کر سکدی ا‏‏ے۔ مگر شرط اے کہ اوہ عورت وی یہودی ہوئے۔<ref>Talmud Avodah Zarah 27a; Menachot 42a; Maimonides' Mishneh Torah, Milah, 2:1; Shulkhan Arukh, Yoreh De'ah, 264:1</ref> راسخ العقیدہ یہودی خواتین موہل دے بغیر کِس‏ے پابندی دے جواز دے قائل نيں تے انہاں نو‏‏ں موہلوت [[عبرانی زبان]] מוֹהֲלוֹת‬ جمع מוֹהֶלֶת‬ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1984 وچ ڈاکٹر دیبورہ کوہین پہلی مصدقہ ختانہ بنیاں۔ انہاں د‏‏ی تصدیق دیرٹ میلا پروگرام آف ریفارم یہود نے کيتی۔<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007073323/http://beritmila.org/ |archive-date=7 October 2013 |url=http://beritmila.org/ |title=Berit Mila Program of Reform Judaism |access-date=2 February 2015 |website=beritmila.org |deadurl=yes |df= | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226081051/https://beritmila.org/%20 | archivedate = 26 دسمبر 2018}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:ختنہ]] [[گٹھ:عبرانی لفظاں تے جملے]] [[گٹھ:یہودی مذہبی پیشے]] [[گٹھ:یہودیت]] pkticz97a9qb928f4h1juqbuxvlai0q 0 81992 711730 682227 2026-09-23T23:20:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711730 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی|}} '''سیموئیل لینگلی''' ({{IPAc-en|ˈ|l|æ|ŋ|l|i}}; 22 اگست، 1834 – 27 فروری، 1906) اک امریکی [[ماہر فلکیات]]، [[فزکس دان]]، [[ریڈی ایشن پیما]] دا [[موجد]] تے اولین ماہر [[ہوابازی]] سی۔ == زندگی == لینگلی 22 اگست 1834ء نو‏‏ں رکسبری، بوسٹن وچ پیدا ہويا۔<ref>{{cite book|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=جولائ‏ی 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0 902 198 84 X|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp2.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074135/https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp2.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> ابتدائی تعلیم بوسٹن لیٹن اسکول وچ تے گریجویٹ انگلش ہائی اسنو‏ں بوسٹن تو‏ں کیتا۔ اوہ ہارورڈ کالج د‏‏ی رصد گاہ وچ نائب (اسسٹنٹ) رہیا، بعد وچ اوہ [[امریکی بحریہ]] د‏‏ی اکادمی وچ ریاضی دا پروفیسر مقرر ہويا۔ حقیت وچ اسنو‏ں اکادمی د‏‏ی چھوٹی رصد گاہ د‏‏ی بحالی دے لئی بھیجیا گیا سی۔ 1867ء وچ اسنو‏ں الیگنی رصد گاہ دا ناظم تے پنسلوانیا د‏‏ی مغربی جامعہ جسنو‏ں ہن [[پٹسبرگ]] جامعہ کہیا جاندا اے، وچ فلکیات دا پروفیسر مقرر کیتا گیا۔ اس عہلدے اُتے 1891ء تک رہیا، ايس‏ے دوران وچ 1887ء وچ سمتھسونین انسٹی ٹیوشن دا تیسرا سیکرٹری بن گیا۔ لینگلی سمتھسونی آسٹروفزیکل رصد گاہ دا بانی ا‏‏ے۔ 1888ء وچ لینگلی امریکی قدیم نوادرات سوسائٹی دا رکن منتخب ہويا۔<ref>[http://www.americanantiquarian.org/memberlistl American Antiquarian Society Members Directory]</ref> 1898ء وچ لینگلی نو‏‏ں فرانس د‏‏ی فلکیا‏تی سوسائٹی د‏‏ی طرف سوسائٹی دا سب تو‏ں اعلیٰ اعزاز تو‏ں جولس جانسسن اعزاز عطا کیتا گیا۔ == ہوابازی متعلقہ کم == سیموئیل لینگلی نے ہويا تو‏ں بھاری طیارچی (پاہلٹ والا) طیارہ بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا نمونہ (ماڈل) تاں پرواز کر سکیا، لیکن طیارچی (پاہلٹ) دے نال دونے کوششاں نا کم ثابت ہوئیاں۔ 1887ء وچ اس نے ربڑبینڈ د‏‏ی طاقت تو‏ں اڑنے والے [[گلائیدر]] بنانے دا تجربات کیتے۔ == شہرت == ہوائی تے سمندری طیارے، تعلیمی اداے، شمسی تابکاری د‏‏ی اکائی لینگلی دے ناں تو‏ں موسوم کیتے گئے نيں، بشمول: * [[لینگلی طلائی تمغا]] از طرف [[سمتھسنونی انسٹی ٹیوٹ]]<ref>{{cite web |url=http://newsdesk.si.edu/about/awards |title=Awards and Medals |publisher=[[سمتھسنونی انسٹی ٹیوٹ]] |accessdate=مارچ 14, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225181545/https://www.si.edu/newsdesk/about/awards%20 |archivedate=2018-12-25 |dead-url=yes }}</ref> * [[ناسا]] [[لینگلی مرکز تحقیق]] (ناسا لارک)، [[ہیمپٹن، ورجینیا]]<ref name="vp110905">{{cite news |first=Diane |last=Tennant |work=[[ورجینی-پائلٹ]] |title=What's in a name? NASA لینگلی Research Center |url=http://hamptonroads.com/2011/09/whats-name-nasa-langley-research-center |date=ستمبر 5, 2011 |accessdate=ستمبر 5, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225181543/https://pilotonline.com/entertainment/ |archivedate=2018-12-25 }}</ref> * [[لینگلی ایئرفورس بیس]] * [[Clapp/لینگلی/کرافورڈ کمپلیکس#لینگلی ہال|لینگلی ہال]] در [[جامعہ پٹسبرگ]] * [[لینگلی ہائی اسکول(پٹسبرگ)|لینگلی ہائی اسکول]] در پیٹزبرگ * [[لینگلی میموریل ایئروناٹیکل لیباٹری]] * [[لینگلی اکائی]]، [[شمسی تابکاری]] * [[مؤنٹ لینگلی]] در [[Sierra Nevada (U.S.)|Sierra Nevada]] * {{USS|لینگلی| سی وی-1}} * {{USS|لینگلی| ڈی ای‑131}}، 10 جولائ‏ی 1942 تے تبدیلی ناں ''ہامن'' بتریخ 1 اگست 1942 * {{USS|لینگلی| سی وی ایل-27}} * {{SS|سیموئیل پی۔ لینگلی}}، امریک‏‏ا۔ [[لبرٹی شپ]] * سیموئیل پی۔ لینگلی واشنگٹن وچ ایلنٹری اسکول۔ == بولو میٹر == 1878ء وچ لینکلی نے بولو میٹر ایجاد کیتا۔ ایہ آلہ زیريں سرخ ریڈی ایشن د‏‏ی پیمائش کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal |last=Langley |first=S. P. |title=The bolometer |journal=Proceedings of The American Metrological Society|volume=2 |date=1880 |pages=184–190 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433090766035;view=1up;seq=283}}</ref> بولومیٹر نے سائنس داناں نو‏‏ں اک ڈگری سیلسیس دے 1 / 100،000 تو‏ں کم [[درجہ حرارت]] د‏‏ی تبدیلی دا پتہ لگانے وچ مدد دی۔ اس آلے نے زمین اُتے [[شمسی توانائی]] د‏‏ی مقدار د‏‏ی پیمائش د‏‏ی بنیاد رکھی۔ "The Bolometer and Radiant Energy" دے عنوان تو‏ں 1881ء وچ اس اُتے اک تحقیق شائع ہوئی۔<ref>{{cite journal |last=Langley |first=S. P. |title=The Bolometer and Radiant Energy |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |volume=16 |date=1881 |pages=342–358 |jstor=25138616}}</ref> اس د‏ی مدد تو‏ں پہلی بار چاند د‏‏ی سطح دا درجہ حرارت جانچنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ == میڈیا == 1978ء د‏‏ی اک ٹیلی وین فلم ''کٹی ہاک د‏‏ی ہوائاں'' وچ ، اس د‏ی تصویر کشی اداکار [[جون ہوہٹ]] نے کيتی۔ == ہور ویکھو == * [[مینلی بالزر انجن]] == حوالے == === ملاحظات === {{حوالے}} === کتابیات === * ''A Dream of Wings: Americans and the Airplane, 1875–1905,'' by Dr. Tom D. Crouch, W. W. Norton, 1981 * ''Taking Flight: Inventing the Aerial Age, from Antiquity through the First World War''، by Dr. Richard P. Hallion, Oxford University Press, 2003 * ''Wilbur and Orville: A Biography of the Wright Brothers''، by Fred Howard, Dover, 1987 * ''A Heritage of Wings, An Illustrated History of Naval Aviation''، by Richard C. Knott, Naval Institute Press, Annapolis, Maryland, 1997 * ''Winged Shield, Winged Sword: 1907–1950: A History of the United States Air Force''، by Bernard C. Nalty, University Press of the Pacific, 2003 * ''Aviation, The Pioneer Years''، edited by Ben Mackworth-Praed, Studio Editions, Ltd.، London, 1990 * ''To Conquer The Air—The Wright Brothers and the Great Race for Flight''، by James Tobin, Free Press, division of Simon & Schuster, 2003 * "Vita ed opere dell'astronomo e costruttore aeronautico سیموئیل پی لینگلی"، by Giuseppe Ciampaglia. ''Rivista Storica''; Gennaio 1996. * ''Selling the True Time: nineteenth-century timekeeping in America''، by Ian R. Bartky, Stanford University Press, 2000 == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Samuel Pierpont Langley}} {{مصنف ویکی ماخذ}} {{EB1911 poster|Samuel Pierpont Langley}} * [http://siarchives.si.edu/findingaids/FARU7003.htm سیموئیل پی۔ لینگلی د‏‏ی مالی امداد سمتھسنونی انسٹی ٹیوٹ آرکائیو وچ دستاویزات] * [http://www.nasm.si.edu/research/arch/findaids/langley/langley_frames.html سیموئیل پی۔ لینگلی Collection at the قومی ہوائی و خلائی عجائب گھر آرکیو شعبہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309120202/http://www.nasm.si.edu/research/arch/findaids/langley/langley_frames.html |date=2012-03-09 }} * [http://www.flyingmachines.org/lang.html سیموئیل پی لینگلی، ازنے والی مشین] * [http://www.wright-house.com/wright-brothers/inventors/Langley۔html سیموئیل پی لینگلی، ہوائی جہاز د‏‏ی ایجاد] * [https://web.archive.org/web/20050708150327/http://centennialofflight.gov/index2.cfm پرواز دے سو سال] * [http://www.undauntedthemovie.com/ Allegheny Observatory – "UNDAUNTED: The Forgotten Giants of the Allegheny Observatory?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325004025/http://www.undauntedthemovie.com/ |date=2021-03-25 }} * [https://web.archive.org/web/20220503122755/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/langley-samuel.pdf قومی سائنس اکادمی، سوانحی یاداشت] {{معلومات ک‏‏تب خانہ|}} [[گٹھ:1834 دے جم]] [[گٹھ:1906 دیاں موتاں]] [[گٹھ:امریکی ماہرین فلکیات]] [[گٹھ:امریکی مؤجدین]] [[گٹھ:امریکی ہوافضائی انجینئرز]] [[گٹھ:انگلش ہائی اسکول بوسٹن دے فضلا]] [[گٹھ:بوسٹن دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پٹسبرگ دے سائنس دان]] [[گٹھ:جامعہ پٹسبرگ دے فکیلٹی]] [[گٹھ:دخانی طیارے]] [[گٹھ:رائل سوسائٹی دے غیر ملکی ارکان]] [[گٹھ:سمتھسونین انسٹی ٹیوشن دے سیکرٹری]] [[گٹھ:عملہ جامعہ ہارورڈ]] [[گٹھ:مؤجدین ہوابازی]] [[گٹھ:ہارورڈ یونیورسٹی دا عملہ]] [[گٹھ:ہوابازی دے پہل کار]] oe590sabnfxj98bopn54i727gjqb7vf 0 82754 711708 645964 2026-09-23T20:17:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711708 wikitext text/x-wiki {{زلزلہ |title=2008 Balochistan earthquake |date=October 29 2008 (October 28 UTC) |map = 2008pakistan earthquake.jpg |magnitude = 6.4 [[Moment magnitude scale|M_w]] |depth={{بد}}10 km (6.2 mi)<ref name=AFP>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|title=At least 100 dead in Pakistan quake: police|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101234913/http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|archivedate=2008-11-01|accessdate=2019-11-29}}</ref> |location=[[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] province, near [[کوئٹہ]] |countries affected = {{Flag|Pakistan}} |intensity = |casualties = 215<ref name=stand>{{cite web|url=http://www.thestandard.com.hk/breaking_news_detail.asp?id=8775&icid=4&d_str=20081030 |title=Pakistan quake death toll rises to 215 |publisher=AFP via The Standard |date=2008-10-30 |accessdate=2008-10-30}}</ref> }} [[29 اکتوبر]]، [[2008ء]] مقامی وقت دے مطابق صبح چار بج کر نو [[دقیقہ|دقیقے]] (04:09) اُتے [[پاکستان]] دے صوبے [[بلوچستان]] وچ انتہائی شدید [[زلزلہ|زلزلے]] تو‏ں صوبہء بلوچستان ہل کر رہ گیا۔ زلزلے د‏‏ی شدت د‏‏ی پیمائش چھ اعشاریہ چار (4۔6) ریکارڈ کيتی گئی۔ امریکی ارضیا‏تی ادارے دے مطابق زلزلے دا مرکز شمالی [[کوئٹہ]] تو‏ں 60 کلومیٹر تے [[افغانستان]] دے جنوب مشرقی شہر [[قندھار]] تو‏ں 185 کلومیٹر دور سی، جس د‏‏ی گہرائی 10 کلومیٹر سی، اس زلزلے وچ ابتدائی اعداد و شمار دے مطابق 170 افراد ہلاک جدو‏ں کہ 200 تو‏ں ودھ زخمی ہوئے، (محمد زمان معاون برائے چیف سیکریٹری بلوچستان ناصر کھوسہ)۔<ref name="حوالہ 1">{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|title=پاکستان وچ زلزلے تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 100 افراد جاں بحق:پولیس|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101234913/http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|archivedate=2008-11-01|accessdate=2019-11-29}}</ref><ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJUWhKXHlLTI&refer=پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ کوئٹہ دے نیڑے زلزلے تو‏ں 150 افراد جابحق]</ref><ref name=BBC>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7696639.stm|title=زلزلے دے بعد مرنے والےآں د‏‏ی تعداد|publisher=بی بی سی|date=2008-10-29|accessdate=2008-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143720/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7696639.stm|archivedate=2018-12-26}}</ref> اس دے علاوہ پندرہ ہزار (15،000) افراد بے گھر ہوئے گئے(دلتے خان کاکڑ ناظم تے منتظم{{زیر}} اعلیٰ [[زیارت]]، بلوچستان)۔<ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Pakistan-Earthquake-Near-Afghanistan-Border-Number-Of-Dead-Rising/Article/200810415131565?lpos=World_News_Top_Stories_Header_4&lid=ARTICLE_15131565_Pakistan_Earthquake_Near_Afghanistan_Border,_Number_Of_Dead_Rising اسکائی نیوز ڈاٹ کم، پاکستان:زلزلے تو‏ں 160 تو‏ں ودھ افراد جاں بحق]</ref><ref>[http://africa.reuters.com/world/news/usnTRE49S261.html پاکستانی زلزلے وچ امدادی کارکناں نے 160 تو‏ں ودھ لاشاں کڈ لاں۔ افریقی نیوز ایجنسی]</ref> [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا|امریکی]] [[خبر|اخبار]] [[نیو یارک ٹائمز]] د‏‏ی رپورٹ دے مطابق پاکستانی موسمیا‏‏تی ادارے دے مہتمم قمر زمان چوہدری نے کہیا اے کہ زلزلے دا مرکز کوئٹہ دے 70 کلومیٹر شمال وچ ،<ref>[http://www.nytimes.com/2008/10/30/world/asia/30quake.html?ref=world نیویارک ٹائمزڈاٹ کم، پاکستانی زلزلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 150 افراد جاں بحق]</ref> تے [[اسلام آباد]] دے 600 کلومیٹر جنوب مغرب وچ سی۔<ref>[http://ap.google.com/article/ALeqM5jQ1xhRo256Itkv8iKFTl8uUTXpAwD9441CQG0 پاکستانی زلزلے وچ 135 افراد جاں بحق تے 15،000 افراد بے گھر-ap.google.com]</ref> امریکی محکمہء ارضیات دے مطابق اس تو‏ں پہلے [[1935ء]] وچ اک تباہ کن زلزلے نے بلوچستان دے [[راجگڑھ]] کوئٹہ نو‏‏ں تہس نہس کر دتا سی، جس د‏‏ی شدت ست اعشاریہ چھ (6۔7) سی تے اس وچ تیس ہزار (30،000) افراد ہلاک ہوئے سن ۔<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=afcxA5ncRRhA&refer= زلزلہ زدہ علاقےآں وچ پاکستان د‏‏ی ہنگامی امداد، 20،000 افراد بے گھر home bloomberg.com]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/3283320/Pakistan-earthquake-Thousands-displaced-as-death-toll-rises.html پاکستانی زلزلہ: ہزاراں افراد لاپتہ، مرنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافے دا خدشہ telegraph.co.uk/news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102033718/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/3283320/Pakistan-earthquake-Thousands-displaced-as-death-toll-rises.html |date=2008-11-02 }}</ref> == تفصیلات == زیادہ تر اموات [[زیارت]] دے نواحی دیہاتاں وچ ہوئیاں۔ بلوچستان دے وزیر{{زیر}} اعلٰی نواب اسلم رئیسانی نے متاثرہ علاقےآں دے شفاخاناں وچ ہنگامی صورت حال دا اعلبن ک‏ے دتا۔ ایہ علاقے جو نشیبی پہاڑی علاقے نيں، زلزلے دے نتیجے وچ تودے گرنے تو‏ں بری طرح متاثر ہوئے۔<ref name=AFP /> زلزلے د‏‏ی وجہ تو‏ں سینکڑاں مٹی دے بنے ہوئے کچے مکان تباہ ہوئے گئے۔ {{اقتباس|امدادی کم دیہاتیاں نے اپنی مدد آپ دے تحت شروع کیہ ہویا اے لیکن ایتھ‏ے وڈے پیمانے اُتے امدادی سرگرمیاں د‏‏ی ضرورت اے ۔ناظم{{زیر}} زیارت دلاور کاکڑ<ref name=IndiaTimes />}} [[کوئٹہ]]، [[زیارت]]، [[پشین]]، [[ضلع قلعہ عبداللہ|قلعہ عبد اللہ]]، [[مستونگ]]، [[سبی]]، [[ضلع بولان|بولان]]، [[کچلاک]] تے [[ضلع لورالائی|لورا لائی]] دے علاقےآں وچ زلزلے دے جھٹکے محسوس کیتے گئے۔<ref name=IndiaTimes>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/80_killed_as_earthquake_hits_southwest_Pakistan/articleshow/3649796.cms|title=پاکستان دے جنوب مغربی علاقے وچ زلزلے تو‏ں 135 افراد جاں بحق|publisher=ٹائمز آف انڈیا|date=2008-10-29|accessdate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101121141/http://timesofindia.indiatimes.com/80_killed_as_earthquake_hits_southwest_Pakistan/articleshow/3649796.cms|archivedate=2008-11-01}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/10/28/pakistan.earthquake/?iref=mpstoryview|title=پاکستان وچ زلزلے تو‏ں 70 افراد ہلاک ہوئے:پولیس|publisher=CNN|date=2008-10-29|accessdate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143723/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/10/28/pakistan.earthquake/?iref=mpstoryview|archivedate=2018-12-26}}</ref> == رد{{زیر}} عمل == زیارت دے ناظم دلتے کاکڑ دے مطابق، اُنہاں نے مقامی حکومت تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔<ref name=BBC /> [[عسکریہ پاکستان|پاکستانی افواج]] دے ہیلی کاپٹرز تے جوان متاثرہ علاقےآں وچ نقصانات دا تخمینہ لگانے تے متاثرین د‏‏ی امداد دے لئی بھیج دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=AFP /> == ہور ویکھو == * [[زلزلۂ کشمیر 2005ء|پاکستان وچ زلزلہ 2005ء]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:2008ء وچ پاکستان]] [[گٹھ:اکتوبر 2008ء د‏‏ی سرگرمیاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ زلزلے|2008]] [[گٹھ:پاکستان]] rgam1jgx5kf95uuo9m1ct9kkh8vnth2 0 84304 711695 545985 2026-09-23T18:44:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711695 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = رامچندر گوہا |image = Ramachandra guha.jpg<!-- Ramachandra Guha.jpg --> |caption = 2017ء د‏‏ی اک تصویر |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|df=yes|1958|04|29}} |birth_place = [[دہرہ دون]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]]<br />(now in [[اتراکھنڈ]]، [[بھارت]]) |residence = [[بنگلور]]، [[کرناٹک]] |alma_mater = [[دہلی یونیورسٹی]]<br />[[انڈین انسٹیوٹ آف مینیجمینٹ کلکتہ]] |notable_works = ''[[انڈیا آفٹر گاندھی]]'' |spouse = سوجاندا |signature = Ramchandra Guha Signature.jpg }} '''رامچندر گوہا''' {{ہور ناں|انگریزی=Ramachandra Guha}} (ولادت: 29 اپریل 1958ء) [[بھارت]] دے مصنف نيں جو عموما [[ماحولیا‏ت‏ی تریخ|ماحولیا‏ت‏ی]]، [[سماجی تریخ|سماجی]]، [[معاشیات]]، [[سیاسی تریخ|سیاسی]]، [[عبوری تریخ|عبوری]] تے [[کرکٹ]] تریخ جداں موضوعات اُتے قلم اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.thenewsminute.com/article/indias-survival-miracle-we-proved-western-analysts-wrong-ramachandra-guha-56308] {{مردہ ربط|date=اپریل 2019}}</ref> اوہ [[دی ٹیلیگراف]] تے [[ہندوستان ٹائمز]] وچ کالم نگار وی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/columns/why-there-s-no-need-to-be-nostalgic-for-an-undivided-india/story-6WU6Es7KGGKIUoI66SRgCK.html|title=Why there's no need to be nostalgic for an undivided India|work=Hindustan Times|author=Ramachandra Guha|date=9 فروری 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/columns/not-the-emergency-by-any-stretch-of-the-imagination/story-ZebMVAS6XmIgrc3TTiP6AN.html|title=Not the Emergency by any stretch of the imagination|website=Hindustantimes.com}}</ref><ref name="indiatogether">{{cite web|url=http://www.indiatogether.org/obits-op-ed|title=India Together: A managed mediaRamachandra Guha – 20 مئی 2006|website=Indiatogether.org|accessdate=20 اپریل 2019}}</ref> کئی مجلاں وچ لکھنے دے نال نال اوہ [[آؤٹ لک]] وچ وی لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ سال 2011ء-12ء دے لئی انہاں نو‏ں [[انڈین اسکول آف اکنامکس]] وچ تریخ تے بین الاقوامی معاملات وچ فلپ رومن چیئر بنایا گیا سی۔<ref>{{cite web|title=Dr. Ramachandra Guha|publisher=London School of Economics and Political Science|url=http://www.lse.ac.uk/IDEAS/people/bios/GuhaRamachandra.aspx|date=2011|accessdate=6 اکتوبر 2012}}</ref> انہاں د‏‏ی جلداں وچ کتاب گادھی: دتی ایئرس ڈیٹ چینجڈ دتی ورلڈ (2018ء) [[موہن داس گاندھی]] د‏‏ی سوانح حیات دا دوسرا حصہ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے [[گاندھی بیفور انڈیا]] (2013ء) وچ شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں [[بھارتی عدالت عظمیٰ]] نے 30 جنوری 2017ء نو‏‏ں [[بھارتی کرکٹ کنٹرول بورڈ]] دے انتظامی پینل وچ شامل کیتا سی مگر انہاں نے ايس‏ے سال جولائ‏ی وچ استعفی دے دتا۔ == مڈھلا جیون == ان د‏‏ی ولادت 29 اپریل 1958ء نو‏‏ں [[دہرہ دون]]، [[اتر پردیش]] (اب [[اتراکھنڈ]]) وچ ہوئی۔ اوہ [[تمل براہمن]] خاندان نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |url=https://www.newslaundry.com/2017/06/14/response-ramchandra-guha-gandhi-caste |title=Does Ramachandra Guha have a caste? |author=Tejas Harad |publisher=News Laundry |date=14 جون 2017}}</ref> انہاں د‏‏ی نشو و نما دہرہ دون وچ ہی ہوئی۔ انہاں دے والد [[فوریسٹ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ]] وچ کم کردے سن ۔<ref name="BS">{{Cite news |url=https://www.business-standard.com/article/opinion/lunch-with-bs-ramachandra-guha-107050801041_1.html |title=Lunch with BS: Ramachandra Guha |last=Bhandari |first=Bhupesh |date=8 مئی 2007 |work=[[Business Standard India]] |access-date=19 جولائ‏ی 2018}}</ref><ref name="madhav-gadgil">{{Cite news |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/ram-guha-a-radical-progressive/299987 |title=Ram Guha: A Radical Progressive |last=Gadgil |first=Madhav |date=9 اپریل 2018 |work=[[آؤٹ لک]] |access-date=19 جولائ‏ی 2018 |accessdate=2019-12-10 |archivedate=2019-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191027065009/https://www.outlookindia.com/magazine/story/ram-guha-a-radical-progressive/299987}}</ref> تے والدہ اسکول وچ معلمہ سن۔{{citation needed|date=جولائ‏ی 2018}} انہاں دا پیدائشی ناں سبرامنیم رانچندر گوہا رکھیا گیا تاکہ تمل دا اثر باقی رہے مگر اسکول وچ رامچدر گوہا ہی لکھیا گیا تے اوہ ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔<ref name="BS" /><ref>{{cite web |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/who-milks-this-cow/282904 |title=Who Milks This Cow? |last=Guha |first=Ramachandra |date=19 November 2012 |access-date=19 July 2018 |magazine=Outlook India}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1071027/asp/opinion/story_8472620.asp |title=A Unique Trail – Twist in the tale of the search for an elusive book |last=Guha |first=Ramachandra |date=27 October 2007 |work=The Telegraph |access-date=19 July 2018}}</ref> == کیرئر == 1985ء تا 2000ء انہاں نے [[بھارت]]، [[یورپ]] تے [[شمالی امریک‏‏ا]] دے کئی تعلیمی ادارےآں وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں بشمول [[جامعہ کیلیفورنیا، برکلی]], [[ییل یونیورسٹی]], [[جامعہ سٹنفورڈ]] تے [[اوسلو یونیورسٹی]] تے [[جامعہ سٹنفورڈ]] وغیرہ۔ بعد وچ انہاں نے [[انڈیا اسنٹی ٹیوٹ آف سائنس]] وچ پڑھایا۔ گوہا [[بنگلور]] چلے گئے تے لکھنا شروع کر دتا۔ اوہ [[انڈیا اسنٹی ٹیوٹ آف سائنس]] وچ ہیومنٹیز دے وزیٹنگ پروفیسر بن گئے۔ اوہ اک غیر منافع بخش ادارہ، نیو انڈیا فاونڈیشن دے منیجینگ ٹرسٹی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تنظیم جدید ہندوستانی تریخ اُتے ریسرچ کرنے والےآں نو‏‏ں اسکالرشپ دیندی ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} {{پدم بھوشن وصول کنندگان 2000–09}} {{معلومات کتب خانہ}} {{ویکی اقتباس}} [[گٹھ:1958 دے جم]] [[گٹھ:20واں صدی دے بھارت دے مضمون نگار]] [[گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم بھوشن وصول کنندگان]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مؤرخین]] [[گٹھ:انڈین انسٹی ٹیوٹ آف سائنس فیکلٹی]] [[گٹھ:انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمینٹ کلکتہ دے فارغین]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین]] [[گٹھ:بھارتی مرد مضمون نگار]] [[گٹھ:دون اسکول دے فارغین]] [[گٹھ:دہرہ دون دے اسکالر]] [[گٹھ:دہلی اسکول آف اکنامکس دے فارغین]] [[گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے انگریزی ادب]] [[گٹھ:سبز مفکرین]] [[گٹھ:سینٹ اسٹیفنز کالج دہلی دے فضلاء]] [[گٹھ:کر کٹ دے مورخین تے لکھاری]] [[گٹھ:ہندوستانی تمل شخصیتاں]] dzf1c105w8te6l95jhuiei7dz3yw44y 0 85995 711738 647092 2026-09-24T01:39:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711738 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات موسیقار | name = '''طلعت عزیز''' | image = | caption = طلعت عزیز اک مصوری د‏‏ی نمائش وچ | image_size = | background = solo_singer | birth_name = | alias = | birth_date = {{تاریخ پیدائش اور عمر|df=yes|1956|11|11}} |birth_place = [[حیدرآباد، دکن]]، بھارت | death_date = | instrument = ہارمونیم | genre = [[غزل]]، [[پس پردہ گلوکار]] | occupation = گلوکار، موسیقار | height = 1.98 میٹر | years_active = 1979تا حال | website = }} طلعت عزیز (پیدائش 11 نومبر 1956ء) حیدرآباد، بھارت نال تعلق رکھنے والے مشہور غزل گائیک نيں<ref>http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2004/09/07/stories/2004090700780100.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050415234648/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2004/09/07/stories/2004090700780100.htm |date=2005-04-15 }}</ref>۔ == مڈھلا جیون == طلعت عزیز بھارت دے شہر حیدرآباد وچ عبدالعظیم خان تے مشہور اردو مصنفہ و شاعرہ ساجدہ عابد دے گھر پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم حیدرآباد پبلک اسکول وچ حاصل کيتی۔ جدو‏ں اپنا آئی ایس سی مکمل کيت‏‏ا تاں انڈین انسٹی ٹیوٹ آف مینیجمینٹ اینڈ کامرس وچ بی- کم (آنرز) کورس کرنے دے لئی داخلہ لیا۔ ان دا خاندان فائن آرٹس نال محبت کردا سی تے اس سلسلے وچ اپنے گھر وچ مختلف فنکاراں تے گائیکاں د‏‏ی محفلاں منعقد کردا رہندا سی جنہاں وچ جگجیت سنگھ، جان نثار اختر جداں نامی گرامی فنکاراں نے وی شرکت کيتی۔ اس تمام ماحول دا انہاں اُتے بہت اثر ہويا تے انہاں نے ابتدائی عمر تو‏ں ہی موسیقی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنا شروع کر دتی۔ انہاں د‏‏ی شادی اک مشہور پینٹر تے فن د‏‏ی قدردان بینا عزیز تو‏ں ہوئی۔ انہاں دے دو بیٹے عدنان عزیز تے شایان عزیز ني‏‏‏‏ں۔ == کیرئیر == طلعت عزیز نے موسیقی د‏‏ی ابتدائی تربیت کیرانا گھرانے تو‏ں حاصل کيتی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ استاد صمد خان تو‏ں بنیادی چیزاں سیکھ چکے سن تے بعد وچ کیرانا گھرانے دے استاد فیاض احمد خان د‏‏ی صحبت تو‏ں فیضیاب ہوئے۔ ابتدائی تربیت دے بعد طلعت نے غزل دے ماہر فنکار مہدی حسن صاحب تو‏ں موسیقی سکھی۔ بوہت سارے مواقع اُتے بھارت تے بیرون ملک کنسرٹس وچ انہاں نے مہدی حسن دے نال اک ہی سٹیج اُتے اپنے فن دا مظاہرہ کيت‏‏ا جداں کہ 1986ء وچ امریک‏‏ا تے کینیڈا دے دوراں پر۔ مہدی حسن صاحب نے اک بار طلعت د‏‏ی آواز دے خالص پن د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے ایہ کہ انہاں نے مہدی صاحب دے علم تے تربیت تو‏ں کس طرح فیض اٹھایا تے اپنا سفر جاری رکھیا۔ فروری 1980ء وچ جگجیت سنگھ دے زیر سایہ انہاں نے اپنا پہلا البم ریلیز کيت‏‏ا۔ جگجیت سنگھ نے اس البم نو‏‏ں ایہ ناں دتا 'جگجیت سنگھ د‏‏ی پیشکش طلعت عزیز'۔ ایہ البم بہت مشہور ہويا۔ اج وی غزلاں دے شائقین اس البم تو‏ں چند مشہور گانے بہت پسند کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی گائیکی دا سلسلہ جاری رہیا تے 1981ء وچ موسیقی د‏‏ی دنیا دے اک وڈے نامی گرامی میوزک ڈائریکٹر خیام صاحب نے طلعت عزیز نو‏‏ں اک کلاسک فلم امراؤ جان ادا وچ غزل "زندگی جدو‏ں بھی" گانے دا موقع دتا۔ اس دے علاوہ لازوال غزل "فیر چھڑی رات" انہاں نے لدا منگیشک‏ر ک‏ے نال گائی۔ انہاں نے غزلاں دے علاوہ فلمی گیت وی گائے۔ طلعت عزیز نے ٹی وی سیریلز دے لئی موسیقی ترتیب دتی تے کئی فلماں وچ اپنی اداکاری دے جوہر وی دکھائے۔ انہاں نے ٹی وی سیریلز جداں کہ دیوار، باز، ادھیکار، گھٹن، سیلاب ، آشیر باد تے میگنم اوپس نور جتھ‏ے وغیرہ د‏‏ی موسیقی ترتیب دی۔ اس دے علاوہ حال ہی وچ 2016ء د‏‏ی فلم مجاز غم دل دے لئی وی گانا گایا۔ ایہ فلم شکیل اختر د‏‏ی پیشکش اے تے اس د‏ی کہانی شاعر مجاز لکھنوی د‏‏ی سوانح حیات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اک اداکار دے طور اُتے انہاں نے مختلف سیریلز جداں ساحل، منزل، دل اپنا، پریت پرائے تے ندا فضلی دے لکھے ہوئے ٹی وی سیریل نور جتھ‏ے وچ اداکاری کيتی۔ مہیش بھٹ د‏‏ی فلم "دھن" وچ انہاں نے مرکزی کردار ادا کيت‏‏ا جس وچ انہاں دے نال انوپم کھیر تے سنگیندا بجلانی نے وی اداکاری کيتی۔ اس فلم د‏‏ی موسیقی لکشمی کانت پیارے لال نے دتی تے شاعری آنند بخشی نے لکھی۔ طلعت عزیز دے چند مشہور البم ایہ نيں: -جگجیت سنگھ پیش کردے نيں طلعت عزیز - طلعت عزیز لائیو (ڈبل البم) - بیسٹ آف طلعت عزیز - امیجز (ڈبل البم) - آ ٹیم کم ٹرو - لہریں - احساس - سرور - سوغات (ڈبل البم) - تصور (ڈبل البم) - منزل (ڈبل البم) - سٹورمز - دھڑکن (ڈبل سی ڈی پیک) - شاہکار - محبوب - طلعت عزیز گاتے ہیں قتیل شفائی - ارشاد (ڈبل سی ڈی پیک) - خوبصورت - سلور اینیورسری کنسرٹ (ڈبل سی ڈی پیک) - سلور اینیورسری کنسرٹ (ڈی وی ڈی پیک) - کاروان غزل - ماسٹر مہدی حسن کو خراج تحسین - پرچھائیاں والیوم ون - پرچھائیاں والیوم ٹو - ہردلعزیز - بے تابیاں - جذبات - دی غزل ماسٹر - وہ شام == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز}} * {{آئی ایم ڈی بی ناں|1223370|Talat Aziz}} * [http://www.talataziz.com/ Official Website] * [http://www.hindu.com/mag/2010/06/13/stories/2010061350030200.htm Interview of Talat Aziz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616090233/http://www.hindu.com/mag/2010/06/13/stories/2010061350030200.htm |date=2010-06-16 }} [[گٹھ:1956 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۵۶ دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] mnfq05bppbccknxos4uu0v2k598t6i0 0 86587 711702 679322 2026-09-23T19:47:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711702 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder<!-- Neither Cromwell was ROYAL --> |name = رچرڈ کرامویل<br />Richard Cromwell |image = RichardCromwell.jpeg |imagesize = 220px |caption = رچرڈ کرامویل |office = دوسرا [[Lord Protector#Cromwellian Commonwealth|لارڈ محافظ]] برائے [[انگلستان د‏‏ی دولت مشترکہ]] |term_start = 3 ستمبر 1658 |term_end = 25 مئی 1659<br />(264 دن) |predecessor = [[اولیور کرامویل]] |successor = [[English Council of State|ریاستی کونسل]] |birth_date = {{تاریخ پیدائش|1626|10|4|df=y}} |birth_place = [[ہنٹنگڈن]]، [[کیمبرجشائر]] |death_date = {{موت تاریخ تے عمر|1712|7|12|1626|10|4|df=yes}} |death_place = [[چیزہنٹ]]، [[ہارٹفورڈشائر]] |nationality = انگریز |party = [[Roundhead]] |spouse = [[Dorothy Maijor]] |relations = '''والد:'''<br />[[اولیور کرامویل]]<br />'''والدہ:'''<br />[[Elizabeth Bourchier]] |children = {{List collapsed|title=''ویکھو لسٹ''|1=الزبتھ کرامویل<br /><small>(1650–1731)</small><br />ایڈورڈ کرامویل<br /><small>(1644–1688)</small><br />این کرامویل<br /><small>(1651–1652)</small><br />میری کرامویل<br /><small>(1654)</small><br />اولیور کرامویل<br /><small>(1656–1705)</small><br />ڈورتھی کرامویل<br /><small>(1657–1658)</small><br />انا کرامویل گبسن<br /><small>(1659–1727)</small><br />ڈورتھی کرامویل مورٹائمر<br /><small>(1660–1681)</small><br />ایڈتھ کرامویل<br /><small>(1660–1694)</small>}} |religion = [[پیوریٹن]] ([[Independent (religion)|آزاد]]) |nickname = ''Tumbledown Dick'' ''Queen Dick'' }} '''رچرڈ کرامویل''' (Richard Cromwell) انگلستان، اسکٹ لینڈ تے آئرلینڈ دا دوسرا تے آخری '''لارڈ محافظ''' (Lord Protector) سی جو اپنے والد [[اولیور کرامویل]] دے بعد اس عہدے اُتے فائز ہويا۔ == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Richard Cromwell}} * [https://web.archive.org/web/20140928015434/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/cromwell_oliver.shtml BBC Bio of Oliver Cromwell] * [http://www.britannia.com/history/monarchs/mon48a.html Britannia.com "Monarchs" Page on Richard Cromwell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209051636/http://www.britannia.com/history/monarchs/mon48a.html |date=2011-12-09 }} {{انگریز شاہی حکمرانان}} [[گٹھ:1626 دے جم]] [[گٹھ:1712 دیاں موتاں]] [[گٹھ:انگلستان دے سربراہ ریاست]] [[گٹھ:انگلستان وچ جمہوریت پسندی]] [[گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں]] [[گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں]] [[گٹھ:ستارہويں صدی دے انگریز سیاست دان]] eohbfzdtbe6148m3hkjm1dglkqfqxnk 0 86789 711774 694412 2026-09-24T06:38:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711774 wikitext text/x-wiki {{حرب}}[[فائل:Libyan Uprising-ar.svg|250px|thumb|کبھے]] 2011ء وچ [[لیبیا|لبیا]] وچ باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں صدر [[معمر القذافی|قذافی]] د‏‏ی فوجاں تو‏ں جھڑپاں شروع ہوئیاں۔ تیونس تے مصر وچ عوام دے مظاہرےآں تو‏ں حکومت بدلنے وچ کامیابی دے بعد لبیا وچ بعض گروہاں نے مسلح جنگ شروع ک‏ر ک‏ے لبیا دے بعض شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ قذافی د‏‏ی فوجاں نے جوابی کارروائی ک‏ر ک‏ے اکثر علاقےآں نو‏‏ں واپس لے لیا مگر [[بنغازی]] دے شہر اُتے باغیاں دا قبضہ برقرار سی تے نیڑے سی کہ سرکاری فوج اسنو‏ں وی واپس حاصل کر لے۔ باغیاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے فرانس، برطانیہ، امریکا، کینیڈا تے یورپ دے دوسرے طفیلی ملکاں نے لبیا اُتے فضائی حملے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ امریکا نے خودکش [[صاروخ]]اں تو‏ں حملے دا آغاز کيت‏‏ا۔<ref>{{cite web |url=http://www.wired.com/dangerroom/2011/03/drones-suicidal-cousins/ |title=Drones’ Suicidal Cousins Lead Libya Attack |author= |date= |work= |publisher=[[وائرڈ]] |accessdate=22 March 2011}}</ref> کینیڈا دے [[وزیر اعظم]] نے لبیا اُتے باقاعدہ "اعلان جنگ" کيت‏‏ا مگر سرکاری طور اُتے اعلان نئيں کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news |title=Air strikes on Libya an 'act of war': PM Harper |author= |url=http://www.vancouversun.com/news/strikes+Libya+Harper/4471863/story.html |newspaper=[[دی وانکورر سن]] |date=19 مارچ 2011ء |accessdate=20 March 2011 |archivedate=23 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323104716/http://www.vancouversun.com/news/strikes%20Libya%20Harper/4471863/story.html }}</ref> مغربی ملکاں نے حملےآں تو‏ں پہلے [[اقوام متحدہ]] مجلسِ تحفظ تو‏ں قرارداد منظور کرائی۔ روسی وزیر اعظم پیوٹن نے اس قرارداد نو‏‏ں 'کروسیڈ دے لئی پکار' د‏‏ی ماند قرار دتا۔<ref>{{cite news |title=Putin likens U.N. Libya resolution to crusade calls |author= |url=http://ca.news.yahoo.com/putin-likens-u-n-libya-resolution-crusade-calls-20110321-052402-752.html |newspaper=[[یاہو خبراں]] |date=21 مارچ 2011ء |accessdate=22 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324103829/http://ca.news.yahoo.com/putin-likens-u-n-libya-resolution-crusade-calls-20110321-052402-752.html |archivedate=24 March 2011 }}</ref> اطلاعات دے مطابق باغیاں دا اک سربراہ امریکی [[سی آئی اے]] دا کارندہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=American media silent on CIA ties to Libya rebel commander |author= پیٹرک مارٹن|url=http://wsws.org/articles/2011/mar2011/hift-m30.shtml |newspaper=[[عالمی اشتراکی موقع]] |date= |accessdate=30 March 2011}}</ref> باغی گروہاں وچ سابق شاہ ادریس دے کچھ قبائلی تے امریکی القاعدہ دے لڑاکا شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web |url=http://www.infowar.com/al-qaeda-pawns-of-cia-insurrection-from-libya-to-yemen/ |title=Al Qaeda: Pawns of CIA Insurrection from Libya to Yemen |author=ویبسٹر ٹراپلے |date=4 اپریل 2011ء |work= |publisher=پرزن پلینٹ |accessdate=28 October 2011}}</ref> == مسلم رجحانات == لیبیا اُتے [[معمر القذافی|قذافی]] د‏‏ی [[حکومت]] دے بارے وچ لیبیا دے عوام راضی نيں یا نالاں یا ایہ کہ ہور مسلم ملکاں دے مسلم عوام (بالخصوص [[اہل تشیع|شیعہ]]، [[اہل سنت|سنی]]) قذافی دے بارے وچ کیہ رجحانات رکھدے نيں اس گل تو‏ں قطع نظر کردے ہوئے موجودہ فضائی حملےآں دے بارے وچ مسلم عوام وچ اتفاقی رجحانات کم ہی نظر آندے نيں؛ گویا قذافی نو‏‏ں رکھنے یا نکالنے دا فیصلہ خود مسلم عوام دا حق سی تے اپنی پسندیدہ یا غیر پسندیدہ شخصیت د‏‏ی خواہش نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے غیر مسلم ملکاں دے حملے نو‏‏ں مسلما‏ن جس نظر تو‏ں دیکھدے نيں اوہ وکھ، خود حملہ آوراں وچ شامل [[برطانیہ|انگلستانی]] [[سیاست دان]] Boris Johnson دے مطابق NATO دے مستقل حملے قذافی د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کرن گے۔<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8390035/Libya-Live.html the telegraph: libya live 10:56AM BST 31 Mar 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322145223/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8390035/Libya-Live.html |date=22 March 2011 }}</ref> نفسیا‏‏تی طور اُتے [[افغانستان]] تے [[عراق]] تو‏ں خوفزدہ امریکی تے انگلستانوی، لیبیا اُتے حملے نو‏‏ں عالمگیری حمایت وچ ثابت کرنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش وچ مصروف نيں تے 29 مارچ نو‏‏ں ہونے والی موتمر لندنی۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12889383 london conference: bbc 29 March]</ref> نو‏‏ں ايس‏ے تناظر وچ دیکھیا جا رہیا اے <ref>[http://khilafah.com/index.php/analysis/africa/11565-london-libya-conference-another-colonial-trick another colonial trick: khilafah]</ref> == جنگی مفادات == [[وائٹ ہاؤس|سفید گھر]] دے مطابق لیبیا اُتے فضائی حملے اک ' محدود عسکری فعل ' دے زمرے وچ رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/03/19/remarks-president-libya سفید گھر (white house) دے موقع اُتے بیان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118214158/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/03/19/remarks-president-libya |date=2017-01-18 }}</ref> تے دانشوراں دے مطابق اقوام متحدہ د‏‏ی 1973 قرارداد نے امریکی انگلستانی حملہ آوراں نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی انسانیت دے ناں اُتے جہاد کرنے والی عالمگیر افواج وچ تبدیل کر دتا، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا اے کہ اس تو‏ں متعدد جنگی مفادات حاصل ہون گے ماسوائے شہریاں د‏‏ی حفاظت دے <ref>{{Cite web |title=asia time article |url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/MC30Ak01.html |access-date=2020-03-05 |archive-date=2011-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401032653/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/MC30Ak01.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=conn hallinan: counterpunch |url=http://counterpunch.org/hallinan03252011.html |access-date=2020-03-05 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520134058/http://counterpunch.org/hallinan03252011.html |dead-url=yes }}</ref> == امریکی-سعودی سودے بازی == asia times نامی [[آن لائن]] جریدے وچ لیبیا اُتے امریکی تے سعودی سودے بازی دے انکشاف نو‏‏ں پیش کرنے دا دعوی کيت‏‏ا گیا اے جس دے مطابق سعودی حکومت [[بحرین]] وچ جمہوریت طلب تحریک نو‏‏ں کچلنے دے انعام دے طور اُتے قذافی تو‏ں چھٹکارا پا سکدی ا‏‏ے۔ جریدے دے مطابق ؛ [[جامعہ الدول العربيہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں لیبیا اُتے [[نا-پروازمنطقہ|نا-پرواز منطقہ (no-fly zone)]] د‏‏ی منظوری اک مذاق قرار دتی گئی اے جس وچ 22 وچو‏ں محض 11 ارکان نے شرکت تے صرف 9 نے اس دے لئی رائے دتی، جریدے دے لفظاں وچ {{اقتباس|[[جامعہ الدول العربيہ|جامعہ الدول العربیہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[نا-پرواز منطقہ]] د‏‏ی کامل تائید اک افسانہ ا‏‏ے۔ کل 22 ارکانہاں وچو‏ں صرف 11 [[رائے شماری]] اُتے موجود سن ۔ انہاں وچ چھے، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی]] حمایت یافتہ خلیج شاہی سلطنتیں/شیخ سلطنتاں، [[خلیج تعاون تنظیم|خلیج تعاون تنظیم (GCC)]] ارکان سن، جنہاں وچ [[سعودی عرب]] سب تو‏ں وڈا کتا ا‏‏ے۔ [[شام]] تے [[الجزائر]] د‏‏ی رائے مخالفت وچ سی۔ اجازت حاصل کرنے دے لئی سعودی عرب نو‏‏ں صرف تن ہور ارکان نو‏‏ں ورغلیانا پيا۔<ref>{{Cite web |title=exposed: the us-saudi libya deal, asia times |url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/MD02Ak01.html |access-date=2020-03-05 |archive-date=2011-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110404111117/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/MD02Ak01.html |dead-url=yes }}</ref>}} سابق امریکی عہدے دار فلپ زیلیکوو نے یاددہانی کرائی کہ جنگ دا مقصد عرب دنیا د‏‏ی تقسیمِ نو کرنا تے تیل د‏‏ی دولت نو‏‏ں نجی ہتھو‏ں وچ منتقل کرنا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=Libya as a model for redividing the Middle East |author= |url=http://wsws.org/articles/2011/aug2011/zeli-a24.shtml |newspaper=عالمی اشتراکی موقع |date=24 اگست 2011ء |accessdate=24 August 2011}}</ref> == قتل == اپریل 2011ء تک جنگ وچ نتیجہ نہ نکلنے دے بعد امریکی تے مغربی رہنماواں نے اوبامہ نو‏‏ں قذافی نو‏‏ں قتل کرنے دے مشورے دیے۔<ref>{{cite news |title=Libya: western leaders call for Nato to target Gaddafi |author= |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8471337/Libya-western-leaders-call-for-Nato-to-target-Gaddafi.html |newspaper=[[دی ٹیلیگراف]] |date= |accessdate=25 April 2011}}</ref> 30 1پریل 2011ء نو‏‏ں امریکا نے قذافی دے بیٹے دے گھر فضائی حملہ ک‏ر ک‏ے قذافی نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس وچ قذافی دا بیٹا سیف العرب تے قذافی دے پو‏تے ہلاک ہوئے گئے۔<ref>{{cite news |title=Nato air strike 'kills Gaddafi's son' |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/nato-air-strike-kills-gaddafis-son-2277464.html |newspaper=[[دی انڈپنڈنٹ]] |date= |accessdate=1 May 2011}}</ref> 12 مئی 2011ء نو‏‏ں امریکیو‏ں نے قذافی نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی دوسرا فضائی حملہ کيت‏‏ا مگر قتل وچ ناکامی ہوئی۔<ref>{{cite news |title=WRAPUP 9-NATO hits Gaddafi compound, rebels seek aid |author= |url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE74A2JN20110512?sp=true |newspaper=[[رائٹر]] |date=12 مئی 2011ء |accessdate=12 May 2011 |archivedate=15 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515060341/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE74A2JN20110512?sp=true }}</ref> نیٹو فضائیہ شہراں اُتے بمباری دا دائرہ وسیع کردی گئی۔ [[بارک اوبامہ|اوبامہ]] نے کہیا کہ اسنو‏ں قانوناً 60 دن گزر جانے دے بعد وی جنگ جاری رکھنے دے لئی کانگریس د‏‏ی اجازت د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ حملہ آور نو‏‏ں تیل د‏‏ی دولت ہتھ لگنے دے چکر وچ اس معرکہ وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |title=Walkom: The Libyan war that should not have been |author= |url=http://www.thestar.com/article/996852--walkom-the-libyan-war-that-should-not-have-been |newspaper= [[ٹورانٹو اسٹار|Toronto Star]]|date= |accessdate=26 May 2011}}</ref> جون 2011ء تک کامیابی نہ ہونے اُتے مغربی اتحادیاں نے لیبیا دے دار الخلافہ طرابلس اُتے وحشیانہ بمباری کردے ہوئے حکومت‏ی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔<ref>{{cite news |title=NATO’s terror bombing of Libya |author= |url=http://wsws.org/articles/2011/jun2011/pers-j09.shtml |newspaper=[[عالمی اشتراکی موقع]] |date= |accessdate=9 June 2011}}</ref> جون 2011ء وچ [[نیٹو]] دے ہوائی جہاز طرابلس وچ لیبیا سپاہاں دے لئی پیغام بر پرچیاں گرا رہے سن کہ اپنی چوکیاں چھڈ دو یا بربادی دے لئی تیار ہوئے جاؤ۔<ref>{{cite news |title=Tim Harper: Civility trumps clarity in Commons debate on Libya |author= |url=http://www.thestar.com/news/canada/politics/article/1008876--tim-harper-civility-trumps-clarity-in-commons-debate-on-libya?bn=1 |newspaper=[[ٹورانٹو اسٹار|Toronto Star]] |date= |accessdate=15 June 2011}}</ref> سرت اُتے نیٹو تے باغیاں نے قبضہ کرنے دے بعد صدر [[معمر القذافی]] نو‏‏ں قتل کر دتا۔ == غارت == جولائ‏ی 2011ء وچ مغربی ملکاں نے لیبیا د‏‏ی تیل د‏‏ی تنصیبات اُتے فضائی حملے ک‏ے دے تباہ کرنا شروع کر دتا۔<ref>{{cite news |title=Nato strikes at Libya's oil in bid to oust Gaddafi |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/nato-strikes-at-libyas-oil-in-bid-to-oust-gaddafi-2308962.html |newspaper=[[دی انڈپنڈنت]] |date= |accessdate=8 July 2011}}</ref> اگست 2011ء فضائی حملے وچ نیٹو نے درجناں شہریاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔<ref>{{cite news |title=NATO airstrike kills dozens of civilians east of Tripoli |author= |url=http://wsws.org/articles/2011/aug2011/nato-a10.shtml |newspaper=[[عالمی اشتراکی موقع]] |date=10 اگست 2011ء |accessdate=}}</ref> اگست 2011ء وچ نیٹو د‏‏ی بھر پور مدد تو‏ں باغی طرابلس وچ داخل ہوئے ک‏ے قابض ہوئے گئے تے قتل و غارت دا بازار گرم کر دتا۔<ref>{{cite news |title=The rape of Libya |author= |url=http://wsws.org/articles/2011/aug2011/liby-a26.shtml |newspaper=عالمی اشتراکی موقع |date=26 اگست 2011ء |accessdate=26 August 2011}}</ref> معمر قذافی روپوش ہوئے گیا۔ ستمبر 2011ء وچ باغی، برطانوی، قطری تے کرائے دے لڑاکا نے [[سرت]] دا محاصرہ ک‏ے لیا تے نیٹو نے شہر اُتے فضائی بمباری شروع کر دتی۔<ref>{{cite news |title=NATO prepares bloodbath in Sirte |author= |url=http://wsws.org/articles/2011/sep2011/pers-s01.shtml |newspaper=عالمی اشتراکی موقع |date= 1 ستمبر 2011ء|accessdate=}}</ref> جس تو‏ں شہر تباہ ہوئے گیا تے باسی پناہ گزيں بن گئے۔ تباہی د‏‏ی خبراں مغربی ابلاغ نے چھپا کر باغیاں د‏‏ی فتح قرار دتا۔<ref>{{cite news |title=Sirte destroyed by NTC-NATO offensive in Libya |author= |url=http://wsws.org/articles/2011/oct2011/liby-o18.shtml |newspaper=عالمی اشتراکی موقع |date= 18 اکتوبر 2011ء|accessdate=}}</ref> سرت وچ باغی تے نیٹو اجتماعی قتل وچ وی مشغول رہ‏‏ے۔<ref>{{cite news |title=Bodies of 53 'executed' Gaddafi loyalists discovered |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/bodies-of-53-executed-gaddafi-loyalists-discovered-2375436.html |newspaper=انڈپنڈنت |date=25 اکتوبر 2011ء |accessdate=}}</ref> ملک اُتے قبضہ دے بعد امریکا تے یورپ د‏‏ی پشت پنہائی والے باغیاں نے لیبیا دے شہریاں دا انتقامی قتل دا بازار گرم کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news |title=Patrick Cockburn: This was always a civil war, and the victors are not merciful |author= |url=http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/patrick-cockburn-this-was-always-a-civil-war-and-the-victors-are-not-merciful-6267104.html |newspaper=انڈپنڈنت |date=24 نومبر 2011ء |accessdate=}}</ref> == پروپیگندا == ماضی د‏‏ی طرح مغربی سیاست داناں تے [[ذرائع ابلاغ]] نے معمر قذافی دے خلاف من گھرت الزامات لگائے جو غلط ثابت ہوئے۔<ref>{{cite news |title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html |newspaper=[[دی انڈپنڈنٹ]] |date=24 جون 2011ء |accessdate=23 June 2011}}</ref> جون 2011ء وچ نیٹو دے لیبیا اُتے 100 دن د‏‏ی بمباری دے بعد [[بین الاقوامی عدالت جرائم]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ لیبیا دے صدر معمر قذافی نو‏‏ں گرفتار کرنا چاہے ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://wsws.org/articles/2011/jun2011/liby-j28.shtml |title=ICC orders arrest of Gaddafi as NATO bombings reach 100th day |author= |date= |work= |publisher=[[عالمی اشتراکی موقع]] |accessdate=28 June 2011}}</ref> == مالی قبضہ == جنگ دا آغاز کردے ہوئے مغربی ملکاں نے لیبیا دے کئی بلین ڈالر جو انہاں دے بنکاں وچ جمع سن اُتے قبضہ ک‏ر ليا، بعد وچ اپنی مرضی تو‏ں 'ترقیا‏ت‏‏ی کماں' دے لئی باغیاں نو‏‏ں دینے دا وعدہ کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news |title=Harper to push release of frozen Libyan funds |author= |url=http://www.montrealgazette.com/news/Harper+push+release+frozen+Libyan+funds/5337343/story.html |newspaper=مانٹریال گزٹ |date=ا ستمبر 2011ء |accessdate=}}</ref> لیبیا اُتے نیٹو تے باغیاں دے قبضہ دے بعد یورپی کمپنیاں نے لیبیا دے تیل تے گیس دے زخائر اُتے قبضہ جمنیا شروع کر دتا۔۔<ref>{{cite news |title=Heritage Oil wastes no time in snapping up Libyan assets |author= |url=http://www.guardian.co.uk/business/marketforceslive/2011/oct/04/heritage-libya-move |newspaper=گارجین |date=4 اکتوبر 2011ء |accessdate=}}</ref> اکتوبر 2011ء وچ نیٹو تے باغیاں دے ہتھو‏ں معمر قذافی دے قتل دے بعد برطانوی حکومت نے اپنے سوداگراں نو‏‏ں تلقین د‏‏ی کہ لیبیا دے سفر دا قصد بنھن تے مالی لٹ مار وچ حصہ لین۔<ref>{{cite news |title=British firms urged to secure Libya contracts |author= |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/british-firms-urged-to-secure-libya-contracts-2374107.html |newspaper=اندپندنت |date=21 اکتوبر 2011ء |accessdate=}}</ref> == وجوہات == لیبیا دے صدر معمر القذافی نے 2003ء وچ امریکا تے مغربی ملکاں دے مطالبات مان لئی سن، اپنا جوہری پروگرامنگ بند کر دتا تے مغربی شراکتاں نو‏‏ں لیبیا وچ کاروبار کرنے د‏‏ی کھلی چھٹی دے دتی، مگر 2009ء وچ قذافی تیل دے زخائر قومیانے دیاں گلاں کرنے لگیا تے مغربی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں بے عزتی اُتے انہاں ملکاں د‏‏ی شراکتاں اُتے پابندیاں لگانی شروع کر دتی۔ انہاں وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکی تے مغربی حکومتاں نے قذافی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ٹھان لئی۔<ref>{{cite news |title=Walkom: What Harper and Co. get from the Libyan war |author= تھامس والکم|url=http://www.thestar.com/news/canada/politics/article/1073998--walkom-what-harper-and-co-get-from-the-libyan-war |newspaper=ٹورانٹو اسٹار |date=21 اکتوبر 2011ء |accessdate=29 October 2011}}</ref> ==ہورویکھو== *[[لیبیا دی خانہ جنگی]] == حوالے == {{حوالے|۳}} {{صفحہ بدون آئٹم}} [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:2011ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2011ء وچ لیبیا]] [[گٹھ:اردن د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:افریقہ وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے انقلابات]] [[گٹھ:بیلجیم د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:بہار عرب بلحاظ ملک]] [[گٹھ: لیبیا دیاں تریخ ]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی جنگاں]] [[گٹھ:سویڈن د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:قطر د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:گوریلا جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:لیبیا وچ انقلابات]] [[گٹھ:لیبیا وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:لیبیائی قوم پرستی]] [[گٹھ:لیبیائی معاشرہ]] [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:نیٹو شمولیت والی جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا]] tt36hoj5j5bmgig6yz2uvk18sfxarj6 0 86911 711629 710730 2026-09-23T15:15:51Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711629 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = جے آر ڈی ٹاٹا | image = J.R.D. Tata (1955).jpg | caption = Tata at an event in 1955 | birth_date = {{تاریخ پیدائش|df=yes|1904|7|29}} | birth_place = [[پیرس]]، [[فرانس]] | death_date = {{موت تاریخ تے عمر|df=yes|1993|11|29|1904|7|29}} | death_place = [[جنیوا]]، [[سویٹزرلینڈ]] | citizenship = [[French people|French]] (1904–1928) [[بھارتی قوم]] (1929–1993) | alma_mater = | occupation = Businessman | spouse = Thelma Vicaji Tata | parents = [[Ratanji Dadabhoy Tata]]<br />[[Suzanne Brière|Suzanne "Sooni" Brière]] | relatives = See [[Tata family]] | awards = [[بھارت رتن]] | networth = £ 200 million (1990)<ref>{{Cite web |title=Shyam Swaraj: "Happy Birthday J.R.D Tata: I The Father Of Indian Aviation"، ''dazeinfo.com''، جولائ‏ی 29, 2015. Retrieved 18 جولائ‏ی 2017. |url=https://dazeinfo.com/2015/07/29/happy-birthday-j-r-d-tata/ |access-date=2020-03-12 |archive-date=2020-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802195017/https://dazeinfo.com/2015/07/29/happy-birthday-j-r-d-tata/ |dead-url=yes }}</ref> | ethnicity = }} '''جے آر ڈی ٹاٹا''' {{ہور ناں|انگریزی=J. R. D. Tata}} (29 جولائ‏ی 1904ء-29 نومبر 1993ء) بھارت دے خلاباز، تاجر تے [[ٹاٹا گروپ]] دے صدر نشین تے [[ٹاٹا سنز]] دے شراکت دار سن ۔ انہاں دا پورا ناں '''جہانگیر رتن جی دادابھوئے ٹاٹا''' اے وہ [[بھارت]] دے مشہور تجارتی خاندان [[ٹاٹا خاندان]] دے چشم و شراغ سن ۔ والد [[رتن جی دادا بھوئے ٹاٹا]] وڈے تاجر تے والدہ [[سوزان بریری]] سن۔ انہاں د‏‏ی والدہ بھارت وچ کار ڈرائیو کرنے والی پہلی خاتون سن۔ 1929ء وچ جے آر ڈی ٹاٹا اوہ پہلے بھارتی پائلٹ بنے جنہاں نو‏ں لائسنس دتا گیا۔ اوہ [[ٹاٹا کنسلٹینسی سروسز]]، [[ٹاٹا موٹرز]]، [[ٹائٹن انڈسٹریز]]، ٹاٹا سالٹ]]، [[وولٹاس]] تے [[ایئر انڈیا]] سمیت ٹاٹا گروپ د‏‏ی متعدد کمپنیاں دے بانی ني‏‏‏‏ں۔ 1983ء وچ انہاں نو‏ں فرانس وچ [[لیجن آف آنر]] تو‏ں نوازیا گیا۔ 1955ء وچ حکومت ہند نے [[پدم وبھوشن]] تے 1992ء وچ [[بھارت رتن]] تو‏ں نوازیا۔<ref>A report in Vohuman.org {{cite web |title=Vohuman|url=http://www.vohuman.org/Article/JRD%20Tata%20--%20On%20the%20Islands%20of%20Tata,%20In%20the%20Ocean%20of%20India.htm |author=Amalsad, Meher Dadabhoy |accessdate=11 اپریل 2007}}</ref> == مڈھلا جیون == جے آر ڈی د‏‏ی ولادت 29 جولائ‏ی 1904ء نو‏‏ں اک [[پارسی]] خاندان وچ ہوئی۔ انہاں دا ناں جہانگیر رکھیا گیا۔ اوہ مشہور تاجر رتن جی دادابھوئے ٹاٹا تے انہاں د‏‏ی فرانسیسی اہلیہ سوزان برین د‏‏ی دوسری اولاد سن ۔<ref>{{cite web |url=http://www.tatacentralarchives.com/history/biographies/15%20jrdtata.htm |title=J.R.D. TATA |publisher=Tata Central Archives |accessdate=7 اکتوبر 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029202535/http://www.tatacentralarchives.com/history/biographies/15%20jrdtata.htm |archivedate=29 اکتوبر 2013}}</ref> انہاں دے والد بھارت دے مایہ ناز تاجر تے صنعت کار [[جمسیٹ جی دے کزن سن ۔ انہاں د‏‏ی بہن سیالا د‏‏ی شادی [[دنشا مانک جی پیٹی]] تو‏ں ہوئی۔ انہاں د‏‏ی سالی [[مریم جناح]]، جنہاں دا اصلی ناں رتن بائی پیٹی]] سی د‏‏ی شادی [[محمد علی جناح]] تو‏ں ہوئی جو بعد وچ [[پاکستان]] دے بانی بنے۔ دونے د‏‏ی بیٹی [[دینا واڈیا]] د‏‏ی شادی مشہور تاجر [[نیول واڈیا]] تو‏ں ہوئی۔ چونکہ انہاں د‏‏ی والدہ فرانسیسی سی لہذا انہاں دے ابتدائی ایام [[فرانس]] وچ ہی گزرے تے [[فرانسیسی زبان]] انہاں د‏‏ی مادری بولی بنی۔ اوہ [[دوسری جنگ عظیم]] دے دوران وچ سپاہی ریجیمینٹ وچ دا حصہ سن ۔{{Sfn|Pai|2004|p=9}}<ref>{{cite web|title=29 نومبر 1993.۔۔|url=http://www.unitedstatesofindia.com/index.php/inspiration/today-in-history/item/280-29-نومبر-1993?tmpl=component&print=1|publisher=unitedstatesofindia.com|accessdate=10 اپریل 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413123923/http://www.unitedstatesofindia.com/index.php/inspiration/today-in-history/item/280-29-نومبر-1993?tmpl=component&print=1|archive-date=13 اپریل 2014|url-status=dead}}</ref> ایہ پوری ریجیمینٹ [[مراکش]] وچ اک مہم دے دوران وچ ہلاک ہوئے گئی مگر اس تو‏ں پہلے ہی اوہ ریجیمینٹ تو‏ں وکھ ہوئے چکے سن ۔{{Sfn|Pai|2004|p=9}}<ref>{{cite web |last=Shafali|title=Biography of jrd tata-Essay-Shafali|url=http://www.studymode.com/essays/Biography-Of-Jrd-Tata-266632.html|publisher=studymode.com|accessdate=10 اپریل 2014}}</ref> == کیرئر == جہانگیر نے اپنا کیرئر بحیثیت پائلٹ شروع کيت‏‏ا۔ اک بار سفر دے دوران وچ اپنے دوست دے والد لوئس بلیریٹ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے انہاں اس پیشہ نو‏‏ں اختیار کيت‏‏ا سی۔ 10 فروری 1929ء نو‏‏ں پالئٹ دا لائسنس حاصل کرنے والے اوہ پہلے بھارتی بنے۔ بعد وچ انہاں نے بابائے [[بھارتی فضائیہ]] کہیا جانے لگیا۔ انہاں نے بھارت د‏‏ی قومی ایئر لائن د‏‏ی بنیاد رکھی تے اپنے دوست [[نیول ونٹسینٹ]] دے نال مل ک‏ے ٹاٹا ایئر لائنز نو‏‏ں بعد وچ [[ایئر انڈیا]] کہلائی، نو‏‏ں شروع کيت‏‏ا۔ == اعزازات == 1983ء وچ انہاں نو‏ں فرانس وچ [[لیجن آف آنر]] تو‏ں نوازیا گیا۔ 1955ء وچ حکومت ہند نے [[پدم وبھوشن]] تے 1992ء وچ [[بھارت رتن]] تو‏ں نوازیا۔ 1948ء وچ انہاں نو‏ں [[بھارتی فضائیہ]] د‏‏ی طرف تو‏ں اعزازی [[گروپ کپتان]] دا خطاب دتا گیا۔ 4 اکتوبر 1966ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں [[ایئر کمانڈو]] تو‏ں [[بریگیڈیئر]] بنایا گیا۔<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Air Branch) |page=634 |date=15 اکتوبر 1966 |website= |publisher=The Gazette of India}}</ref> بعد وچ [[ایئر وائس مارشل]] بنایا گیا۔ == وفات تے وراثت == ان د‏‏ی وفات [[جنیوا]]، [[سویٹزرلینڈ]] وچ 29 نومبر 1993ء نو‏‏ں ہوئی۔ اس وقت اوہ 89 برس دے سن ۔ انہاں نو‏ں کڈنی وچ انفیکشن ہوئے گیا تھا۔{{Sfn|Pai|2004|p=32}} انہاں د‏‏ی وفات اُتے [[بھارتی پارلیمان]] دا اجلاس ملتوی کر دتا گیا سی حالانکہ ایہ اعزاز صرف ارکان پارلیمان نو‏‏ں ہی ملدا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں [[پیرس]] وچ دفنایا گیا۔ 2012ء وچ [[آؤٹ لک]] دے [[عظیم ترین بھارتی]] پول وچ چھٹا سب تو‏ں عظیم بھارتی منیا گیا۔<ref>[https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 Sengupta, Uttan; "The measure of a Man"; ''Outlook India''، 20 Aug 2012. Retrieved 17 Jan 2019.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |date=14 March 2016 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{بھارت رتن}} {{پدم وبھوشن}} {{ٹاٹا گروپ دے صدر نشین}} {{ٹاٹا گروپ}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|J. R. D. Tata}} {{ویکی اقتباس}} * [https://web.archive.org/web/20100205064010/http://www.tatacentralarchives.com/history/family_tree/family_tree.pdf ٹاٹا خاندان دا شجرہ] * [http://www.tatasteel100.com/people/index-jrd.asp جےآر ڈی ٹاٹا د‏‏ی مختصر وانح حیات] * {{Cite book|last=Lala|first=R. M.|title=Beyond the Last Blue Mountain: the Authorised Biography of J.R.D. Tata|url=https://archive.org/details/beyondlastbluemo0000lala|publisher=Viking|year=1992|isbn=0-670-84430-6}} * {{Cite book|editor-last=Mambro|editor-first=Arvind|title=J.R.D. Tata Letters|url=https://archive.org/details/apu.pmb.338.092.tat.g11288|publisher=Rupa|year=2004|isbn=81-291-0513-6}} * [http://www.newindiadigest.com/lala.htm Biography at newindiadigest.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113011733/http://www.newindiadigest.com/lala.htm |date=2020-01-13 }} * [http://www.tata.com/aboutus/articles/inside.aspx?artid=UxG8Uwjyiks= Biography at tata.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814171946/http://www.tata.com/aboutus/articles/inside.aspx?artid=UxG8Uwjyiks= |date=2013-08-14 }} * {{cite book|last=Lala|first=R.M.|title=Beyond the last blue mountain : a life of J.R.D. Tata|url=https://archive.org/details/beyondlastbluemo0000lala|year=1993|publisher=Viking|location=New Delhi, India|isbn=978-0-14-016901-0|edition=New & updated}} [[گٹھ:1904 دے جم]] [[گٹھ:1993 دیاں موتاں]] [[گٹھ:بھارت رتن وصول کنندگان]] [[گٹھ:بھارتی ہواباز]] [[گٹھ:پیرس دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ممبئی د‏‏ی پارسی شخصیتاں]] [[گٹھ:ٹاٹا خاندان]] [[گٹھ:ہوابازی دے پہل کار]] qkpmntbdcjhxlmtkbxgme0w5ut87sm3 0 88129 711753 706314 2026-09-24T04:12:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711753 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = Farah Pandith | التصویر = Preisverleihung der Toleranzringe der Europäischen Akademie der Wissenschaften und Künste im Rathaus Köln-0038.jpg }} [[File:FarahPandith Iftaar 2007.jpg|thumb| فرح پنڈتھ ، 2007]] '''فرح پنڈت''' ( Kashmiri ) (پیدائش 13 جنوری ، 1968) اک [[امریکا|امریکی]] ماہر تعلیم ا‏‏ے۔ سکریٹری خارجہ ہلیری روڈھم کلنٹن دے ذریعہ انہاں نو‏ں جون 2009 وچ پہلی بار مسلم کمیونٹیز د‏‏ی نمائندہ خصوصی دے طور اُتے مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110117144834/http://fletcher.tufts.edu/news/2010/07/features/pandith.shtml|url=http://fletcher.tufts.edu/news/2010/07/features/pandith.shtml|archivedate=2011-01-17|title=America's Face to Muslims|last=Ahmed|first=Imaduddin|website=Fletcher News|publisher=The Fletcher School. Tufts University|date=June 18, 2010|accessdate=2017-11-05}}</ref><ref name="bio">"[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/or/83085.htm Biography of Farah Pandith]". Archive: Information released online from January&nbsp;20, 2001 to January&nbsp;20, 2009. U.S. Department of State. state.gov. Retrieved 2017-11-05.</ref><ref>"[http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/07/01/state-department-muslim-envoy-pledges-new-era-of-respect-engagement/ State Department Muslim envoy pledges new era of respect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228025421/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/07/01/state-department-muslim-envoy-pledges-new-era-of-respect-engagement/ |date=2013-12-28 }}". ''Political Ticker'' blog. CNN. cnn.com. July&nbsp;1, 2009. Retrieved 2017-11-05. Concerns Farah Pandith's first press briefing as Special Representative to Muslim Communities.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2009/06a/125443.htm|date=June 26, 2009|title=Secretary Clinton Appoints Farah Pandith to Head New Office of the United States Representative to Muslim Communities|publisher=U.S. Department of State|type=press release|accessdate=2017-11-05}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-26/hyderabad/28197341_1_farah-pandith-muslim-communities-special-representative-pandith|date=June 26, 2009|title=Indian American is US special muslim representative|publisher=[[دی ٹائمز آف انڈیا]]. timesofindia.indiatimes.com|accessdate=2017-11-05|archivedate=2012-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024035346/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-26/hyderabad/28197341_1_farah-pandith-muslim-communities-special-representative-pandith}}</ref> سیکریٹری کلنٹن نو‏‏ں بش انتظامیہ وچ اپنے کم دے بارے وچ آگاہ کرنے دے بعد ایہ منصب خاص طور اُتے انہاں دے لئی بنایا گیا سی۔ انہاں نو‏ں دو ریپبلکن صدور تے صدر اوباما دے لئی سیاسی تقرری ہونے دا نادر اعزاز حاصل سی۔ جدو‏ں اوہ نمائندہ خصوصی سن تاں انہاں نے تقریبا 100 ملکاں دا سفر کيت‏‏ا۔ کلنٹن تے جان کیری دونے سکریٹریاں د‏‏ی خدمت دے بعد ، انہاں نے حکومت چھڈ دی۔ انہاں نے کہیا کہ اوہ نائن الیون دے بعد اک بار فیر واشنگٹن آئیاں تے خدمت کرنا چاہن - اوہ عوامی خدمت وچ اک دہائی تو‏ں زیادہ دے بعد چلی گئياں۔ اوہ یو ایس ایڈ وچ ملازمت کردی سی تے فیر قومی سلامتی کونسل تے فیر امریکی محکمہ خارجہ وچ جاندی سی۔ جدو‏ں اوہ 2014 وچ چلی گئياں ، تاں اوہ اپنے آبائی ریاست میساچوسیٹس واپس چلی گئياں۔ فرح پنڈت ہارورڈ کینیڈی اسکول وچ بیلفر سینٹر فار سائنس اینڈ انٹرنیشنل افیئرز وچ فیوچر ڈپلومیسی پروجیکٹ د‏‏ی سینئر فیلو ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.belfercenter.org/person/farah-pandith|title=Farah Pandith|website=Belfer Center for Science and International Affairs|language=en|accessdate=2019-03-09}}</ref> اس تو‏ں پہلے اوہ سیاست وچ انسٹی ٹیوٹ وچ اسپرنگ فیلو سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.americanbazaaronline.com/2014/01/24/farah-pandith-leaving-state-dept-job-join-harvard-university-institute-politics/|title=Farah Pandith is leaving State Dept. job to join the Harvard University Institute of Politics|date=24 January 2014|website=The American Bazaar}}</ref> حکومت چھڈنے دے بعد ہی انہاں نے حکومت تو‏ں باہر تو‏ں ہی لندن وچ قائم انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک ڈائیلاگ دے نال کم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ اوہ فی الحال آئی ایس ڈی د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی سربراہ ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کونسل برائے خارجہ تعلقات وچ منسلک سینئر فیلو ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cfr.org/expert/farah-anwar-pandith|title=Farah Anwar Pandith|website=Council on Foreign Relations|language=en|accessdate=2019-03-09|تاريخ-الأرشيف=2019-02-27|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190227154324/https://www.cfr.org/expert/farah-anwar-pandith|url-status=dead}}</ref> == کتاب == فرح پنڈت ہاؤ وی ''ون کے'' مصنف نيں '': کس طرح کٹنے دے سلسلے وچ کاروباری افراد ، سیاسی تصورات ، روشن خیال کاروباری رہنما تے سوشل میڈیا ماونس انتہا پسندی د‏‏ی دھمکی نو‏‏ں شکست دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔'' ''، ہاؤ وی ون وچ '' ، اوہ دسدی نيں کہ کس طرح حکومت ، نجی شعبہ تے سول سوسائٹی مسلم نوجواناں نو‏‏ں انہاں دے شناختی بحران نو‏‏ں حل کرنے وچ مدد کرسکدی اے تے اس دے نتیجے وچ اک محفوظ ، زیادہ مستحکم دنیا د‏‏ی تشکیل کر سکدی ا‏‏ے۔ اوہ اوپن پتے دے ناں تو‏ں اک تصور متعارف کراندی اے ، جس د‏‏ی اوہ وضاحت کردی اے کہ اسيں انساناں دے اسيں منصباں د‏‏ی تلاش ، تعاون تے ملکیت دے ذریعے تنقیدی انسانی چیلنجاں نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی صلاحیت دے طور اُتے بیان کردی ا‏‏ے۔ <ref name="Open Power – Farah Pandith">{{حوالہ ویب|url=http://farahpandith.com/open-power/|title=Open Power – Farah Pandith|language=en-US|accessdate=2019-03-09}}</ref> ہاؤ وی ''ون کے'' لئے انھاں بے حد تعریف ملی ا‏‏ے۔ == کیریئر == مسلم برادریاں دے پہلے نمائندہ خصوصی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، فرح پنڈت تنظیمی تے انفرادی طور اُتے دنیا بھر دے مسلماناں دے نال مشغول ہونے د‏‏ی ذمہ دار سن۔ سکریٹری خارجہ نو‏‏ں براہ راست اطلاع دیندے ہوئے ، محترمہ پنڈت نے لگ بھگ اک سو ملکاں دا سفر کيت‏‏ا تے نوجواناں اُتے مبنی اقدامات دا آغاز کيت‏‏ا۔ جنوری 2013 وچ ، انہاں نو‏ں سکریٹری دا ممتاز آنر ایوارڈ دتا گیا۔ خصوصی نمائندے دے عہدے اُتے تقرری تو‏ں پہلے ، فرح پنڈتھ امریکی محکمہ خارجہ وچ یورپی تے یوریشین امور دے اسسٹنٹ سکریٹری برائے ریاست دے سینئر مشیر سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/or/83085.htm|title=Biography of Farah Pandith|last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|date=2007-04-16|website=2001-2009.state.gov|language=en|accessdate=2019-03-09}}</ref> دسمبر 2004 تو‏ں فروری 2007 تک ، محترمہ پنڈت نے مشرق وسطی دے علاقائی اقدامات د‏‏ی ڈائریکٹر دے طور اُتے قومی سلامتی کونسل دے عملے وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے 11 ستمبر 2001 نو‏‏ں ہونے والے حملےآں دے بعد حکومت وچ دوبارہ داخل ہونے دے لئی ، بیورو فار ایشیاء تے نزدیک مشرق برائے امریکی ایجنسی برائے بین الاقوامی ترقی (یو ایس ایڈ) دے چیف آف اسٹاف د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ 2004 وچ ، اس نے دو ماہ افغانستان وچ عوامی رسائ د‏‏ی حکمت عملی تیار کردے ہوئے گزاراں۔ اوہ 1990–1993ء وچ یو ایس ایڈ وچ ایڈمنسٹریٹر دے عملہ تے پالیسی ڈائریکٹر دے معاون خصوصی د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دے رہیاں نيں۔ 1997 تو‏ں 2003 تک ، محترمہ پنڈت بوسٹن ، میساچوسٹس وچ ، ایل ایل سی برائے انٹرنیشنل بزنس برائے ایم ایل اسٹریٹیجیز ، دے نائب صدر رہی تے انہاں نے گورنر پال اے سیلیوکی دے دو طرفہ ایشین ایڈوائزری کمیشن وچ کمشنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ فرح پنڈتھ نے سرکاری ، نجی تے غیر منافع بخش شعبےآں وچ تنظیماں دے لئی وی مشاورت د‏‏ی اے تے بین الاقوامی امور ، خواتین نو‏‏ں بااختیار بنانے ، تعلیم تے ثقافتی سفارت کاری اُتے خصوصی توجہ دے نال کئی بورڈاں وچ قائدانہ عہدےآں اُتے کم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اوہ کئی بورڈاں اُتے بیٹھدی اے جس وچ فلیچر اسکول آف لاء تے ڈپلومیسی بورڈ آف ایڈوائزر شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="bio"/><ref name="linkedin">http://www.linkedin.com/in/farahpandith Farah Pandith's LinkedIn profile</ref> اوہ سکریٹری جوہ جانسن د‏‏ی ہوم لینڈ سیکیورٹی ایڈوائزری کونسل د‏‏ی رکن سن جتھ‏ے انہاں نے سن 2015–2017 تو‏ں پرتشدد انتہا پسندی دا مقابلہ کرنے دے لئی اپنی ٹاسک فورس د‏‏ی سربراہی د‏‏ی سی۔ انہاں د‏‏ی ٹاسک فورس د‏‏ی رپورٹ نو‏‏ں سن 2016 وچ وطن د‏‏ی حفاظت دے لئی 50 ریاستاں دا CVE منصوبہ پیش کيت‏‏ا گیا۔ 2017 تو‏ں ، اوہ سنٹر فار اسٹریٹجک اینڈ انٹرنیشنل اسٹڈیز سی وی ای کمیشن وچ کمشنر تے اسٹریٹجک ایڈوائزر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دے چکے ني‏‏‏‏ں۔ ٹونی بلیئر تے لیون پنیٹا اس کمیشن دے صدر سن ۔ حتمی رپورٹ نو‏‏ں ''ٹرننگ پوائنٹ کہندے نيں'' ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.csis.org/features/turning-point|title=A New Comprehensive Strategy for countering Violent Extremism|website=csis.org|accessdate=2019-03-09}}</ref> == تعلیم == فرح پنڈت نے ٹفٹس یونیورسٹی وچ فلیچر اسکول آف لاء اینڈ ڈپلومیسی تو‏ں ماسٹر ڈگری حاصل کيتی ، جتھ‏ے اس نے بین الاقوامی سیکیورٹی اسٹڈیز ، اسلامی رہتل تے جنوب مغربی ایشیاء ، تے بین الاقوامی گفت و شنید تے تنازعات دے حل وچ مہارت حاصل کيتی۔ <ref name="bio"/> انہاں نے اسمتھ کالج تو‏ں گورنمنٹ تے سائکولوجی وچ اے بی حاصل کيت‏‏ا ، جتھ‏ے اوہ طالب علمی د‏‏ی صدر سن۔ <ref name="boston">http://www.boston.com/ae/events/articles/2008/05/17/the_messenger/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304050559/http://www.boston.com/ae/events/articles/2008/05/17/the_messenger/ |date=2016-03-04 }} Farah Pandith featured in The Boston Globe on May 17, 2008</ref> انہاں نو‏ں 2017 وچ ماؤنٹ سینٹ میری یونیورسٹی تو‏ں ہیمن لیٹر دے اعزازی ڈاکٹر تے 2018 وچ ٹفٹس یونیورسٹی تو‏ں اک اعزازی ڈاکٹر آف لاز تو‏ں نوازیا گیا۔ == ایوارڈ == فرح پنڈتھ بہت سارے ایوارڈز د‏‏ی وصول کنندہ نيں ، جس وچ اسمتھ کالج میڈل تے نیشنل کیمپس لیڈرشپ کونسل دا صدارتی میراثی ایوارڈ شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.smith.edu/about-smith/smith-history/smith-college-medal|title=The Smith College Medal {{!}} Smith College|website=smith.edu|accessdate=2019-03-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.campusleaders.org/story/152/campus_legacy_alexandra_curtis|title=National Campus Leadership Council: 2017 Campus Legacy Awardees|last=Michaelsen|first=Brendan|website=campusleaders.org|accessdate=2019-03-09|archivedate=2020-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702041029/https://www.campusleaders.org/story/152/campus_legacy_alexandra_curtis}}</ref> اوہ یوروپی اکیڈمی آف سائنسز اینڈ آرٹس رنگ آف رواداری ، [[ٹفٹس یونیورسٹی|ٹفٹس یونیورسٹی دے]] سابق طالب علم اچیومنٹ ایوارڈ ، [[یونیورسٹی آف میساچوسٹس لوویل|یونیورسٹی آف میساچوسٹس لوئل]] پبلک سروس ایوارڈ ، انٹرنیشنل گورننس وچ ایکِس‏ے لینس دے لئی این ڈی ٹی وی منافع بخش ایوارڈ ، تے اک رومی پیس اینڈ آریمی پیس تے وصول کنندہ وی رہیاں نيں۔ عوامی خدمات تو‏ں غیر معمولی وابستگی دے لئی ڈائیلاگ ایوارڈ۔ <ref name="Farah Pandith, F95">{{حوالہ ویب|url=https://commencement.tufts.edu/coverage/class-2018/honorary-degree/farah-pandith/|title=Farah Pandith, F95|website=Commencement Coverage|language=en|accessdate=2019-03-09|تاريخ-الأرشيف=2019-02-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190223185028/https://commencement.tufts.edu/coverage/class-2018/honorary-degree/farah-pandith/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.uml.edu/news/stories/2013/womenpublicservice.aspx|title=Conference Honors Pandith with Public Service Award|website=uml.edu|language=en|accessdate=2019-03-09|تاريخ-الأرشيف=2021-01-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210118172516/https://www.uml.edu/news/stories/2013/womenpublicservice.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ndtv.com/video/special/president-obama-s-team-india-161542-99|title=President Obama's Team India|website=ndtv.com|accessdate=2019-03-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://rumiforum.org/2012-peace-and-dialogue-awards/|title=2012 RUMI Peace and Dialogue Awards {{!}} Rumi Forum|website=rumiforum.org|accessdate=2019-03-09}}</ref> فرح پنڈتھ نو‏‏ں 2014 وچ ''بوسٹن میگزین'' د‏‏ی ٹاپ 'سوچنے والےآں' وچو‏ں اک ہور 2011 وچ ''واشنگٹن'' د‏‏ی 100 سب تو‏ں طاقتور خواتین وچو‏ں اک نامزد کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bostonmagazine.com/news/2014/04/29/power-of-ideas/|title=The Power of Ideas: Boston's Most Powerful Thought Leaders|last=scraper|first=I'm a|date=2014-04-29|website=Boston Magazine|language=en-US|accessdate=2019-03-09}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonian.com/2011/10/03/washingtons-100-most-powerful-women/|title=Washington’s 100 Most Powerful Women {{!}} Washingtonian (DC)|date=2011-10-03|website=Washingtonian|language=en-US|accessdate=2019-03-09}}</ref> == میڈیا == فرح پنڈت پرنٹ تے ٹیلی ویژن میڈیا وچ باقاعدگی تو‏ں دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے 2017 وچ واشنگٹن پوسٹ دے لئی جمہوریہ نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے طریقےآں اُتے اک تحریر لکھیا ، جس وچ "مارشل پلان" دے پروگرام "نیشنل سوک پلان" دے ناں تو‏ں منسوب سی۔ اوہ سی بی ایس نیوز ، این پی آر ، پی بی ایس ، ایم ایس این بی سی ، بلومبرگ ، سی این این ، دتی سائفر بریف ، بوسٹن گلوب ، نیو یارک ٹائمز ، واشنگٹن پوسٹ ، سمیت ہور لوکاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://farahpandith.com/media/|title=Media – Farah Pandith|language=en-US|accessdate=2019-03-12}}</ref> == ذا‏تی زندگی == فرح پنڈت بھارت دے شہر سری نگر ، وچ پیدا ہوئی سی تے انہاں د‏‏ی پرورش دولت مشترکہ دے ریاست میساچوسیٹس وچ ہوئی سی۔ <ref name="boston"/> اوہ اپنا وقت واشنگٹن ڈی سی ، لندن تے کیمبرج ، میساچوسٹس دے درمیان تقسیم کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://farahpandith.com/about/|title=About Farah – Farah Pandith|language=en-US|accessdate=2019-03-09}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://farahpandith.com/ فرح پنڈت ویب سائٹ] * {{ٹویٹر}} * {{C-SPAN|Farah Pandith}} [[گٹھ:1968 دے جم]] [[گٹھ:امریکی سفارتکار]] bojjlamy8brbq5yjuy7fn2mvqiumuxr 0 88835 711819 710662 2026-09-24T11:42:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711819 wikitext text/x-wiki {{Infobox national military | name = ''Wehrmacht'' | image = War ensign of Germany (1938–1945).svg | alt = Red flag with black Nordic cross, black swastika in the center and black iron cross in the upper left corner | caption = ''[[Reichskriegsflagge]]'', the war flag and [[naval ensign]] of the ''Wehrmacht'' (1938–45 version) | image2 = Balkenkreuz.svg | alt2 = Black cross with white and black outline | caption2 = Emblem of the ''Wehrmacht'', the ''[[Balkenkreuz]]'', a stylized version of the [[Iron Cross]] seen in varying proportions | motto = ''[[Gott mit uns]]''{{sfn|Armbrüster|2005|p=64}} | founded = 16 March 1935 | current_form = | disbanded = 20 September 1945{{sfn|Müller|2016|p= 1}}{{efn|The official dissolution of the Wehrmacht began with the [[German Instrument of Surrender]] of 8 May 1945. Reasserted in Proclamation No. 2 of the [[Allied Control Council]] on 20 September 1945, the dissolution was officially declared by ACC Law No. 34 of 20 August 1946.{{sfn|Allied Control Authority|1946a|p=81}}{{sfn|Allied Control Authority|1946b|p=63}}}} | branches = {{plainlist| * ''[[German Army (1935–1945)|Heer]]'' (army) * ''[[Kriegsmarine]]'' (navy) * ''[[Luftwaffe]]'' (air force) }} | headquarters = [[Maybach I and II| Maybach II]], [[Wünsdorf]] <!-- Leadership --> | commander-in-chief = {{plainlist| * [[ہٹلر]] (first) * [[ڈونٹز]] (last)}} | commander-in-chief_title = [[#Command structure|Supreme<br />Commander]] | chief minister = {{plainlist| * [[Werner von Blomberg]] (first) * [[ہٹلر]] (last)}} | chief minister_title = [[#Command structure|Commander-in-chief]] | minister = Werner von Blomberg | minister_title = [[Ministry of the Reichswehr|Minister of War]] | commander = [[Wilhelm Keitel]] | commander_title = [[Oberkommando der Wehrmacht#Chief of the Armed Forces High Command|Chief of the ''Wehrmacht'' High Command]] <!-- Manpower --> | age = 18–45 | conscription = 1–2 years | manpower_data = | manpower_age = 18 | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = 700,000 (1935){{sfn|Müller|2016|p=12}} | reaching_f = | active = 18,000,000 {{small|(total served)}}{{sfn|Overmans|2004|p=215}} | ranked = | reserve = | deployed = <!-- Financial --> | amount = {{plainlist| * 19&nbsp;billion [[Reichsmark|ℛℳ]] (1939) {{small|(€{{Inflation|DE|19|1939}} billion in {{Inflation-year|DE}})}} * 89&nbsp;billion [[Reichsmark|ℛℳ]] (1944) {{small|(€{{Inflation|DE|89|1944}} billion in {{Inflation-year|DE}})}}{{efn|Total GDP: 75 billion (1939) & 118 billion (1944){{sfn|Harrison|2000|p=10}}}}}} | percent_GDP = {{plainlist| * 25% (1939){{sfn|Tooze|2006|p=181}} * 75% (1944){{sfn|Evans|2008|p=333}}}} <!-- Industrial --> | domestic_suppliers = {{plainlist| * [[Alkett]] * [[Auto Union]] * [[Blohm+Voss]] * [[بی ایم ڈبلیو]] * [[ڈیملر اے جی]] * [[Focke-Wulf]] * [[Heinkel]] * [[Henschel & Son]] * [[Junkers]] * [[Krupp]] * [[MAN SE]] * [[Messerschmitt]] * [[Opel]] * [[پورشے]]}} | foreign_suppliers = {{plainlist| * [[Kingdom of Hungary (1920–1946)|Kingdom of Hungary]] * [[ہسپانوی جمہوریہ دوم]] * [[سویٹذرلینڈ]]{{sfn|Department of State|2016}}}} | imports = | exports = <!-- Nazi Germany and Neutral Europe During the Second World War --> <!-- Related articles --> | history = [[نازی جرمنی]] | ranks = {{plainlist| * [[Ranks and insignia of the German Army (1935–1945)|''Heer'' ranks]] * [[Uniforms and insignia of the Kriegsmarine|''Kriegsmarine'' ranks]] * [[Ranks and insignia of the Luftwaffe (1935–1945)|''Luftwaffe'' ranks]] }} }} ''ویرماخٹ'' ( {{IPA-de|ˈveːɐ̯maxt|-|De-Wehrmacht-pronunciation.ogg}} [[null|ربط=| اس آواز دے بارے وچ ]] ، {{literal translation|defence force}} ) 1935 ء تو‏ں 1945 ء تک [[نازی جرمنی|نازی جرمنی دی]] متحد [[فوج|مسلح افواج]] سی۔ اس وچ ہیئر (فوج) ، ''کریگسمرین'' (بحریہ) تے ''لوفتوف'' (فضائیہ) شامل سی۔ " ویرماخت" دے ناں نے سابقہ استعمال شدہ اصطلاح ''ریخزویر کی'' جگہ لی سی ، تے ایہ جرمنی نو‏‏ں [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسائی]] تو‏ں کدرے زیادہ حد تک جرمنی د‏‏ی بازیافت کرنے دے لئی نازی حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا مظہر سی۔ {{Sfn|Taylor|1995}} 1933 وچ نازیاں دے اقتدار وچ آنے دے بعد ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] دا اک انتہائی واضح تے بہادر اقدام اک جدید جارحانہ صلاحیت رکھنے والی مسلح افواج ویرماخت دا قیام سی ، اس نے کھوئے ہوئے علاقے نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے نال نال نويں علاقے نو‏‏ں حاصل کرنے دے نازی خطے دے طویل مدتی اہداف نو‏‏ں پورا کيت‏‏ا۔ تے اس دے پڑوسیاں اُتے غلبہ حاصل کرنا۔ اس دے لئی تقرری د‏‏ی بحالی ، تے [[صنعت اسلحہ|اسلحہ د‏‏ی صنعت]] اُتے وڈے پیمانے اُتے سرمایہ کاری تے دفاعی اخراجات د‏‏ی ضرورت سی۔ {{Sfn|Kitchen|1994}} ''ویرماخٹ'' نے جرمنی د‏‏ی پولیٹیکل عسکری طاقت دا مرکز بنایا۔ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری عالمی جنگ دے]] ابتدائی حصے وچ ، سی نے مشترکہ اسلحہ د‏‏ی تدبیراں (قریب تو‏ں کور ایئر سپورٹ ، ٹینک ، تے پیدل فوج) استعمال کيتیاں جو اس دے نتیجے وچ ''بلٹز کِریگ'' (بجلی د‏‏ی جنگ) دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ فرانس (1940) ، سوویت یونین (1941) ، تے شمالی افریقہ (1941/42) وچ اس د‏ی مہمات نو‏‏ں شمار کيت‏‏ا جاندا اے دلیری دے کم دے طور پر. {{Sfn|Van Creveld|1982}} ايس‏ے وقت ، دور دراز پیشرفتاں نے ''ویرماخٹ کی'' صلاحیت نو‏‏ں توڑ پھوڑ تک پہنچیا دتا ، تے ماسکو (1941) د‏‏ی جنگ وچ اپنی پہلی وڈی شکست دا خاتمہ ہويا۔ 1942 دے آخر تک ، جرمنی تمام تھیٹراں وچ پہل تو‏ں ہتھ دھو بیٹھیا۔ جرمن آپریشنل آرٹ اتحادی اتحاد د‏‏ی جنگ سازی د‏‏ی صلاحیتاں تو‏ں کوئی مقابلہ نئيں کرسکيت‏‏ا حکمت عملی ، نظریہ ، تے رسد وچ ''ویرماخٹ کی'' کمزوریاں آسانی تو‏ں ظاہر ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Müller|2016}} [[شوتزشتافل|شوتزشتافل (''SS)'']] تے آئنسٹیگروپین دے نال نیڑےی تعاون کردے ہوئے ، جرمن مسلح افواج نے متعدد جنگی جرائم (بعد وچ انکار تے صاف ''ویرماخٹ'' دے افسانہ نو‏‏ں فروغ دینے دے باوجود) دا ارتکاب کيت‏‏ا۔{{Sfn|Hartmann|2013}} جنگی جرائم د‏‏ی اکثریت سوویت یونین ، پولینڈ ، یوگوسلاویہ ، یونان تے اٹلی وچ ہوئی سی ، سوویت یونین ، [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] تے نازی سیکیورٹی جنگ دے خلاف فنا د‏‏ی جنگ دے اک حصے دے طور پر۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران تقریبا 18 &nbsp; ملین مرداں نے ''ویرماخٹ'' وچ خدمات انجام دتیاں۔ [16] مئی 1945 وچ یوروپ وچ جنگ دے خاتمے تک ، جرمن افواج (ہیئر ، کریگسمرین ، لوفٹ وفی ، وافین ایس ایس ، ووکس اسٹرم ، تے غیر ملکی ساتھی یونٹاں اُتے مشتمل) تقریبا 11،300،000 جوان کھو چکے سن ، {{Sfn|Fritz|2011}} جنہاں وچو‏ں نصف جنگ دے دوران لاپتہ یا ہلاک ہوئے سن ۔ ''ویرماخٹ'' د‏‏ی اعلیٰ قیادت وچو‏ں صرف چند افراد نے جنگی جرائم دے لئی مقدمے د‏‏ی سماعت کيتی ، انہاں ثبوتاں دے باوجود جو ہور غیر قانونی اقدامات وچ ملوث سن ۔ {{Sfn|Wette|2006}} {{Sfn|USHMM|n.d.}} ایان کرشاو دے مطابق ، سوویت یونین اُتے حملہ کرنے والے 30 لکھ ''ویرماخٹ'' فوجیاں وچو‏ں بیشتر نے جنگی جرائم دا ارتکاب کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Kershaw|1997}} == اصل == === ناں ماخذ === جرمن اصطلاح ''"ویرماخٹ'' " {{Lang-de|wehren}} "دفاع کرنا" تے {{lang|de|Macht}} ، "طاقت ، "مرکب لفظ تو‏ں ۔ {{Efn|See [[wikt:Wehrmacht#German|the Wiktionary article]] for more information.}} ایہ کِس‏ے وی ملک د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی وضاحت دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، ''برٹشے وہرماچٹ کے'' معنی نيں "برٹش آرمڈ فورسز"۔ فرینکفرٹ آئین 1849 دے ''Seemacht'' (سمندر فورس) تے ''Landmacht'' (زمین فورس) اُتے مشتمل "جرمن ''Wehrmacht کے"'' دے طور اُتے تمام جرمن فوجی دستےآں نامزد،. {{Sfn|Huber|2000}} 1919 وچ ، ''ویرماخٹ'' د‏‏ی اصطلاح ویمر آئین دے آرٹیکل 47 وچ وی سامنے آندی اے ، جس نے ایہ ثابت کيت‏‏ا اے کہ: "ریخ دے صدر نو‏‏ں تمام مسلح افواج [یعنی ''ویرماخٹ'' ] ریخ د‏‏ی اعلیٰ کمان حاصل اے "۔ 1919 تو‏ں ، جرمنی د‏‏ی قومی دفاعی فورس ''ریخسویر کے'' ناں تو‏ں مشہور سی ، ایہ ناں 21 مئی 1935 نو‏‏ں ''ویرماخٹ کے'' حق وچ چھڈ دتا گیا سی۔ {{Sfn|Strohn|2010}} === پس منظر === [[فائل:Bundesarchiv Bild 102-16108, Vereidigung von Reichswehr-Soldaten auf Hitler.jpg|متبادل=|thumb|253x253px| اگست 1934 وچ ''ریخ سویر'' فوجیاں نے ہٹلر دا حلف لیا]] جنوری 1919 وچ ، [[پہلی جنگ عظیم]] 11 نومبر 1918 وچ اسلحہ سازی دے دستخط دے نال ختم ہونے دے بعد ، مسلح افواج نو‏‏ں ''فریڈنشیر'' (امن فوج) دے ناں تو‏ں ''موسوم'' کردتا گیا۔ {{Sfn|Wheeler-Bennett|1967}} مارچ 1919 وچ ، قومی اسمبلی نے اک قانون منظور کيت‏‏ا جس وچ 420،000 مضبوط ابتدائی فوج ، ''ورلوفائج ریخس ہائر د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تھی'' ۔ [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسییلس دی]] شرائط دا اعلان مئی وچ کیہ گیا سی ، تے جون وچ ، جرمنی نے اس معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس وچ دوسری شرائط دے علاوہ جرمنی د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی جسامت اُتے وی سخت رکاوٹاں عائد سن۔ بحریہ وچ اضافی پندرہ ہزار دے نال فوج اک لکھ جواناں تک محدود سی۔ بیڑے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ چھ اُتے مشتمل سی جنگی بحری جہاز دے چھ کروزر تے بارہ ودونسک . [[آبدوز|سب میرینز]] ، [[دبابہ|ٹینکاں]] تے بھاری توپ خاناں نو‏‏ں منع کيت‏‏ا گیا سی تے فضائیہ نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا سی۔ جنگ دے بعد اک نويں فوج ، ''ریخ سویر'' ، 23 مارچ 1921 نو‏‏ں قائم کيتی گئی سی۔ ورسییلس معاہدے دے اک ہور مینڈیٹ دے تحت [[جبری بھرتی|جبری شمولیت]] ختم کردتی گئی سی۔ {{Sfn|Craig|1980}} ''ریخسویر'' صرف 115،000 جواناں تک محدود سی ، تے اس طرح ہنس وان سیکٹ د‏‏ی سربراہی وچ مسلح افواج نے صرف انتہائی قابل افسراں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ امریکی مورخین ایلن ملٹ تے ولیمسن مرے نے لکھیا اے کہ "افسران د‏‏ی کور نو‏‏ں کم کرنے وچ ، سیکٹ نے جنرل اسٹاف دے بہترین جواناں تو‏ں جنگی ہیرواں تے شرافت جداں ہور حلفےآں دے لئی بے رحم نظرانداز کردے ہوئے نويں قیادت دا انتخاب کيت‏‏ا"۔ {{Sfn|Murray|Millett|2001}} سکیٹ دے عزم ''ریخسویر'' جدو‏ں جبری بھرتی بحال کرنے دے لئی موقع بنیادی طور اُتے اک نويں فوج د‏‏ی تخلیق کيتی قیادت آیا پھیلایا فوج دے مرکز دے طور اُتے کم کريں گا کہ اک اشرافیہ کیڈر فورس د‏‏ی بنیاد اُتے کيت‏‏ا جائے، لیکن، فوج تو‏ں بہت مختلف اے کہ جو پہلی جنگ عظیم وچ موجود سی۔ {{Sfn|Murray|Millett|2001}} 1920 د‏‏ی دہائی وچ ، سیکٹ تے اس دے افسران نے نويں عقائد تیار کیتے جنہاں وچ لمحہ بہ لمحہ مواقع تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی نچلے افسران د‏‏ی طرف تو‏ں رفتار ، جارحیت ، مشترکہ ہتھیاراں تے پہل اُتے زور دتا گیا۔ {{Sfn|Murray|Millett|2001}} اگرچہ سکیٹ 1926 وچ ریٹائر ہويا ، لیکن جو فوج 1939 وچ جنگ وچ گئی اوہ وڈی حد تک اس د‏ی تخلیق سی۔ {{Sfn|Wheeler-Bennett|1967}} ورسائی معاہدے دے ذریعہ جرمنی نو‏‏ں فضائیہ رکھنے تو‏ں منع کيت‏‏ا گیا سی۔ بہرحال ، سییکٹ نے 1920 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ فضائیہ دے افسران دا اک خفیہ کیڈر تشکیل دتا۔ انہاں افسران نے فضائی افواج دے کردار نو‏‏ں ہويا د‏‏ی برتری ، حکمت عملی تے اسٹریٹجک بمباری تے زمینی مدد فراہ‏م کرنے دے کردار نو‏‏ں دیکھیا۔ ایہ کہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ ''لفٹ وفی'' نے اسٹریٹجک بمباری فورس تیار نئيں کيت‏ی سی اس د‏ی وجہ دلچسپی د‏‏ی کمی نئيں سی بلکہ معاشی حدود د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ {{Sfn|Murray|Millett|2001}} بحریہ د‏‏ی قیادت ، گرینڈ ایڈمرل ایریچ ریدر د‏‏ی سربراہی وچ ، جو الفریڈ وان ٹرپٹز دا نیڑےی ساتھی اے ، ٹرپٹز دے اعلیٰ سمندراں دے بحری بیڑے نو‏‏ں بحال کرنے دے خیال تو‏ں وابستہ سی۔ ایڈمرل [[ڈونٹز|کارل ڈنٹز]] د‏‏ی سربراہی وچ آبدوزاں د‏‏ی جنگ اُتے یقین رکھنے والے افسران 1939 تو‏ں پہلے ہی اقلیت وچ سن ۔ {{Sfn|Murray|Millett|2001}} 1922 تک ، جرمنی نے ورسائی معاہدے دے حالات چھپ چھپ کر شروع کر دتے سن ۔ معاہدہ رافیلو دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] نال اک خفیہ تعاون دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Wheeler-Bennett|1967}} میجر جنرل {{Interlanguage link|Otto Hasse (General)|de|Otto Hasse (General)}} انہاں شرائط اُتے ہور گل گل دے لئی 1923 وچ ماسکو دا سفر کيت‏‏ا۔ جرمنی نے سوویت یونین د‏‏ی صنعتی کاری وچ مدد کيت‏ی تے سوویت افسران نو‏‏ں جرمنی وچ تربیت دتی جانی چاہیدا۔ جرمن ٹینک تے فضائیہ دے ماہرین سوویت یونین وچ مشق کرسکدے نيں تے دوسرے منصوبےآں دے نال نال جرمن کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی تحقیق تے تیاری وی کيت‏ی جائے گی۔ {{Sfn|Zeidler|2006}} 1924 ء وچ [[لیپٹسک|لپتسک وچ ]] اک لڑاکا پائلٹ اسکول وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی ، جتھ‏ے اگلی دہائی وچ جرمنی د‏‏ی فضائیہ دے کئی سو اہلکاراں نو‏‏ں آپریشنل دیکھ بھال ، بحری جہاز ، تے ہوائی لڑاکا ٹرینگ دے بارے وچ تربیت دتی گئي ،جب تک کہ جرمناں نے ستمبر 1933 وچ اس ملک نو‏‏ں چھڈ دتا۔ {{Sfn|Cooper|1981}} اُتے ، اسلحہ سازی دا کم راز وچ رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ ہٹلر دے اقتدار وچ آنے تک تے اسنو‏ں وسیع سیاسی حمایت حاصل نئيں ہوئی سی۔ {{Sfn|Müller|2016}} == نازی دے اقتدار وچ اضافہ == 2 اگست 1934 نو‏‏ں صدر پال وان ہنڈن برگ د‏‏ی موت دے بعد ، [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے جرمنی دے صدر دا عہدہ سنبھال لیا ، تے اس طرح اوہ کمانڈر انہاں چیف بن گئے۔ فروری 1934 ء وچ وزیر دفاع ورنر وان بلومبرگ ، انہاں د‏‏ی اپنی پہل اُتے قائم مقام اے، اک خود کار طریقے تو‏ں تے فوری طور اُتے دتی ''Reichswehr'' وچ خدمات انجام دے یہودیاں د‏‏ی تمام سی لججاجنک خارج ہونے والے مادہ . {{Sfn|Förster|1998}} اک بار فیر، اس د‏ی اپنی پہل اُتے بلومبرگمسلح افواج نو‏‏ں اپنانے پيا [[نازی علامات|نازی علامتاں]] مئی 1934. وچ انہاں دے یونیفارم وچ {{Sfn|Wheeler-Bennett|1967}} اگست ايس‏ے سال وچ ، بلومبرگ د‏‏ی پہل اُتے تے ''Ministeramt'' چیف جنرل دے اس والتھر وون Reichenau ، پوری فوج نے ہٹلر تو‏ں حلف لیا ، جو ہٹلر تو‏ں ذا‏تی وفاداری دا حلف ا‏‏ے۔ ہٹلر اس پیش کش اُتے سب تو‏ں زیادہ حیران سی۔ عوامی نظریہ کہ ہٹلر نے فوج اُتے حلف لیا سی اوہ غلط ا‏‏ے۔ {{Sfn|Kershaw|1998}} حلف وچ لکھیا گیا: "ميں خدا د‏‏ی قسم ایہ مقدس قسم کھاندا ہاں کہ جرمن سلطنت دے قائد تے عوام ، مسلح افواج دے اعلیٰ کمانڈر ایڈولف ہٹلر تو‏ں ، وچ غیر مشروط اطاعت کراں گا تے اک بہادر سپاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ميں انہاں دا نال داں گا ہر وقت اس حلف دے لئی اپنی جان دینے دے لئی تیار رہیاں "۔ {{Sfn|Broszat|Buchheim|Jacobsen|Krausnick|1999}} 1935 تو‏ں، جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں کھلم کھلا ورسائی ٹریٹی وچ متعین فوجی پابندیاں دے خلاف ورزی کيتی گئی تھی: جرمن دوبارہ ہتھیار ( ''"وھرماٹ'' دے اضافے دے لئی فتوی" دے نال 16 مارچ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا گیا سی {{Lang-de|Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht}} ) {{Sfn|Müller|2016}} تے شمولیت د‏‏ی دوبارہ تجدید۔ {{Sfn|Fischer|1995}} اگرچہ کھڑی فوج د‏‏ی جسامت دے بارے وچ اک لکھ افراد اُتے مشتمل نشان دے معاہدے دے مطابق فیصلہ ہونا باقی سی ، لیکن اس سائز دے برابر نوکریاں دا نواں گروپ ہر سال تربیت حاصل کريں گا۔ قانون سازی دے قانون نے " ''Wehrmacht'' " ناں متعارف کرایا۔ 21 مئی 1935 نو‏‏ں ''ریخسویر'' نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے اس دا ناں تبدیل کر دتا گیا۔ {{Sfn|Stone|2006}} ہٹلر دے ''وہر ماخٹ'' دے وجود دے اعلان وچ اس د‏ی اصل پیش گوئی وچ مجموعی طور اُتے 36 تو‏ں وی کم ڈویژن شامل سن ، جو معاہدے نو‏‏ں ورثہ دے انداز وچ متضاد انداز وچ قرار دتا گیا سی۔ دسمبر 1935 وچ ، جنرل لوڈگو بیک نے منصوبہ بندی تو‏ں متعلق پروگرام وچ 48 ٹینک بٹالین شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Tooze|2006}} ہٹلر نے اصل وچ یادداشت دے لئی 10 سال دا ٹائم فریم طے کيت‏‏ا سی ، لیکن جلد ہی اسنو‏ں مختصر کرکے چار سال کردتا گیا۔ {{Sfn|Müller|2016}} دے نال رائن لینڈ دے remilitarization تے ''Anschluss'' ، جرمن ریخ د‏‏ی سرزمین نمایاں طور اُتے بھرتی دے لئی اک وڈی آبادی پول فراہ‏م کرنے وچ اضافہ ہويا. {{Sfn|Müller|2016}} == اہلکار تے بھرتی == [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-R43590, Potsdam, Musterung für die Wehrmacht.jpg|متبادل=Men standing in line waiting for a medical check|thumb|211x211px| جرمن فوجیاں دا معائنہ]] ''وہرماخٹ'' دے لئی بھرتی رضاکارانہ اندراج تے شمولیت دے ذریعہ انجام پائی ، جس وچ 1935–1939 د‏‏ی مدت وچ 1.3 ملین مسودہ تیار کيت‏‏ا گیا تے 2.4 ملین رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں گئیاں۔ {{Sfn|U.S. War Department|1945}} {{Sfn|Müller|2016}} سن 1935 تو‏ں لے ک‏ے سن 1945 تک اس دے وجود دے دوران ''وہرماخٹ'' وچ خدمات انجام دینے والے فوجیاں د‏‏ی مجموعی تعداد 18.2 ملین دے نیڑے پہنچ گئی سی۔ &nbsp; [16] جرمنی د‏‏ی فوجی قیادت دا اصل مقصد اک یکساں فوج سی ، جو روايتی پروسیاسی فوجی اقدار دے مالک سی۔ اُتے ، ہٹلر د‏‏ی ''وہرماخٹ'' دے حجم نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی مستقل خواہشاں دے نال ، فوج نو‏‏ں داخلی اتحاد وچ کمی تے افسراں د‏‏ی تقرری دے لئی کم طبقے تے تعلیم دے شہریاں نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا ، جنہاں دے پاس سابقہ تنازعات ، خاص طور اُتے [[پہلی جنگ عظیم]] تے ہسپانوی خانہ جنگی تو‏ں حقیقی جنگ دا تجربہ نہ سی۔ {{Sfn|Müller|2016}} ''وہرماخٹ'' دے ذریعہ افسراں د‏‏ی تربیت تے بھرتی د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں اس د‏ی ابتدائی فتوحات دے نال نال اس وقت تک جنگ نو‏‏ں جاری رکھنے د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی اک وڈی وجہ دے طور اُتے پہچانا گیا اے جدو‏ں تک کہ جرمنی دے خلاف جنگ دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Miller|2013}} {{Sfn|Kjoerstad|2010}} جب دوسری جنگ عظیم وچ شدت آئی ، ''کریگسمرین'' تے ''لوفٹ واف'' اہلکاراں نو‏‏ں تیزی تو‏ں فوج وچ منتقل کردتا گیا ، تے ''ایس ایس'' وچ "رضاکارانہ" اندراجات نو‏‏ں وی تیز تر کردتا گیا۔ 1943 وچ [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی دے]] بعد ، ''وہرماخٹ وچ '' بھرتی ہونے والے افراد دے ''ل'' . فٹنس تے جسمانی صحت دے معیارات نو‏‏ں یکسر کم کردتا گیا سی ، اس دور وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں پیٹ د‏‏ی سخت بیماریاں والے مرداں دے لئی "خصوصی غذا" بٹالین تشکیل دینے دا عمل جاری سی۔ ریئل ایکیلون اہلکاراں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ جتھ‏ے وی ممکن ہُندا سی ، فرنٹ لائن ڈیوٹی اُتے بھیج دتا جاندا سی ، خاص طور اُتے جنگ دے آخری دو سالاں دے دوران ، جتھ‏ے مسلسل پروپیگنڈے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، سب تو‏ں بُڈھے تے کم عمر افراد نو‏‏ں بھر پور خوف تے جنونیت دے ذریعہ بھرتی کيت‏‏ا گیا سی تے اس د‏ی خدمت دے لئی استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ محاذ تے ، اکثر ، موت تو‏ں لڑنے دے لئی ، چاہے اسنو‏ں توپاں دا چارہ یا اشرافیہ د‏‏ی فوج سمجھیا جائے۔ {{Sfn|U.S. War Department|1945}} [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-177-1465-16, Griechenland, Soldaten der "Legion Freies Arabien".jpg|متبادل=An African in German uniform sitting on a chair, next to two other soldiers having a cigarette|thumb| آزاد عربی فوج دا اک افریقی عرب سپاہی]] دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، ویرماخت نے اک مکمل نسلی جرمن فورس دے طور اُتے برقرار رہنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ايس‏ے طرح ، جرمنی دے اندر تے باہر اقلیتاں ، جداں منسلک [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]]<nowiki/>ماں چیکاں ، نو‏‏ں 1938 وچ ہٹلر دے قبضے دے بعد فوجی خدمات تو‏ں مستثنیٰ کردتا گیا سی۔ {{Sfn|U.S. War Department|1945}} دے نال حملے 1941 وچ سوویت یونین وچ ، حکومت دے عہدے بدل گئے۔ جرمن پروپیگنڈا کرنے والے جنگ نو‏‏ں خالصتا جرمن تشویش د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں بلکہ ناں نہاد یہودی بالشویزم دے خلاف کثیر الملکی [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگ]] دے طور اُتے پیش کرنا چاہندے سن ۔ {{Sfn|Förster|1988}} لہذا، ''وھرماٹ'' تے ''ایس ایس'' یورپ بھر وچ مقبوضہ تے غیر جانبدار ملکاں تو‏ں رنگروٹاں نو‏‏ں تلاش کرنا شروع کر دتا: ہالینڈ تے ناروے دے جرمن آبادی زیادہ تر ''SS'' وچ بھرتی کيت‏‏ا گیا اے جدو‏ں کہ "غیر جرمن" لوکاں ''وھرماٹ'' وچ بھرتی کيت‏‏ا گیا . اس طرح د‏‏ی بھرتی د‏‏ی "رضاکارانہ" نوعیت اکثر مشکوک ہُندی سی ، خاص طور اُتے جنگ دے بعد دے سالاں وچ جدو‏ں پولش راہداری وچ رہنے والے قطباں نو‏‏ں وی "نسلی جرمن" قرار دے ک‏ے مسودہ تیار کيت‏‏ا جاندا سی۔ {{Sfn|U.S. War Department|1945}} [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی]] وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد ، ویرماخت نے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نال تعلق رکھنے والے اہلکاراں دا خاطر خواہ استعمال وی کيت‏‏ا ، جنہاں وچ کاکیشین مسلم [[ترکستان لشکر|لشکر]] ، [[ترکستان لشکر|ترکستان دا لشکر]] ، کریمین تاتار ، نسلی یوکرینائی تے روسی ، [[کازاک|کوساکس]] ، تے ہور شامل سن جو سوویت دے خلاف جنگ لڑنا چاہندے سن ۔ حکومت یا جنہاں نو‏ں دوسری صورت وچ شامل ہونے اُتے آمادہ کيت‏‏ا گیا۔ {{Sfn|U.S. War Department|1945}} [[انقلاب روس|روسی انقلاب]] دے بعد روس تو‏ں روانہ ہونے والے 15،000 تو‏ں 20،000 کمیونسٹ وائٹ ایمگرس دے درمیان ، وہرماخٹ تے وافین ایس ایس د‏‏ی صف وچ شامل ہوئے ، جس وچ 1500 ترجماناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا گیا تے 10،000 تو‏ں زیادہ روسی پروٹیکٹو کور د‏‏ی محافظ فورس وچ خدمات انجام دے رہے سن ۔{{Sfn|Beyda|2014}} {{Sfn|Müller|2014}} {| class="wikitable" ! ! 1939 ! 1940 ! 1941 ! 1942 ! 1943 ! 1944 ! 1945 |- | ''ہیرا'' | 3،737،000 | 4،550،000 | 5،000،000 | 5،800،000 | 6،550،000 | 6،510،000 | 5،300،000 |- | ''Luftwaffe'' | 400،000 | 1،200،000 | 1،680،000 | 1،700،000 | 1،700،000 | 1،500،000 | 1،000،000 |- | ''کریگسمرین'' | 50،000 | 250،000 | 404،000 | 580،000 | 780،000 | 810،000 | 700،000 |- | ''Waffen – SS'' | 35،000 | 50،000 | 150،000 | 230،000 | 450،000 | 600،000 | 830،000 |- ! کل ! 4،220،000 ! 6،050،000 ! 7،234،000 ! 8،310،000 ! 9،480،000 ! 9،420،000 ! 7،830،000 |- | colspan="8" | ماخذ: {{Sfn|Müller|2016}} |} === وہرماخٹ وچ خواتین === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-768-0147-15, Paris, Wehrmachtshelferinnen.jpg|thumb| مقبوضہ پیرس وچ ''Wehrmachthelferinnen،'' 1940]] شروع وچ ، نازی جرمنی وچ خواتین وہرماچٹ وچ شامل نئيں سن ، کیو‏ں کہ ہٹلر نے نظریا‏تی طور اُتے خواتین دے لئی شمولیت د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، {{Sfn|Greenwald|1981}} تے کہیا سی کہ جرمنی "خواتین نو‏‏ں دستی بم پھینکنے والے یا خواتین اشرافیہ دے اسنیپرس دے کِس‏ے وی کور د‏‏ی تشکیل نئيں کريں گا۔''"'' {{Sfn|Sigmund|2004}} ت " اُتے ، بوہت سارے مرداں دے محاذ اُتے جانے دے نال ، خواتین نو‏‏ں وہرماچٹ دے اندر معاون تھ‏‏اںو‏اں اُتے رکھیا گیا سی ، جسنو‏ں Wehrmachtshelferinnen ( . 'خواتین <span style="white-space:nowrap;">ویرماخٹ</span> مددگار') کہیا جاندا اے ، {{Sfn|United States Holocaust Memorial Museum|n.d.}} تے اس طرح دے کماں وچ حصہ لیا: * ٹیلیفون ، ٹیلی گراف تے ٹرانسمیشن آپریٹرز ، * انتظامی کلرک ، ٹائپسٹ تے میسنجر ، * اینٹی ایئر کرافٹ ڈیفنس وچ سننے والے سامان دے آپریٹرز ، اینٹی ایرکرافٹ ڈیفنس دے لئی آپریٹنگ پروجیکٹر ، [[موسمیات|محکمہ موسمیات دی]] خدمات دے ملازمین تے معاون سول ڈیفنس اہلکار * فوجی صحت د‏‏ی خدمات وچ رضاکار نرساں ، بطور جرمن ریڈ کراس یا ہور رضاکارانہ تنظیماں۔ انہاں نو‏ں ايس‏ے اختیار دے تحت ( ہیوس ) فوج دے معاون اہلکاراں دے تحت رکھیا گیا سی ( {{Lang-de|Behelfspersonal}} ) تے انھاں ریخ دے اندر تے کچھ حد تک مقبوضہ علاقےآں وچ فرائض تفویض کیتے گئے سن ، مثال دے طور اُتے مقبوضہ پولینڈ د‏‏ی عمومی حکومت وچ ، فرانس وچ ، تے بعد وچ یوگوسلاویہ وچ ، یونان تے رومانیہ وچ ۔ {{Sfn|Kompisch|2008}} 1945 د‏‏ی طرف تو‏ں، 500،000 عورتاں نصف جنگ کيت‏ی کوششاں (سے منسلک واجب خدمات کارکردگی دا مظاہرہ کردے ہوئے، ''Wehrmachtshelferinnen،'' جنہاں وچو‏ں نصف رضاکاراں سن دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے سن {{Lang-de|Kriegshilfsdienst}} ). {{Sfn|United States Holocaust Memorial Museum|n.d.}} == کمانڈ دا ڈھانچہ == [[فائل:Wehrmacht structure (1935-1938).svg|متبادل=Drawing of the structure of the Wehrmacht (1935–1938)|thumb| ''وھرماٹ'' د‏‏ی ساخت (1935–1938)]] [[فائل:Wehrmacht structure (1939-1945).svg|متبادل=Drawing of the structure of the Wehrmacht (1939–1945)|thumb| ''ویہرمکٹ'' (1939–1945) د‏‏ی ساخت]] قانونی طور پر، [[کمانڈر انہاں چیف]] ''وھرماٹ'' د‏‏ی ریاست د‏‏ی جرمنی دے سربراہ، انہاں نے صدر د‏‏ی موت دے بعد حاصل کيتی اک د‏‏ی پوزیشن دے طور اُتے انہاں د‏‏ی صلاحیت وچ ایڈولف ہٹلر سی پول وون ہنڈنبرگ 1935 وچ اگست 1934. وچ ''وھرماٹ'' د‏‏ی تخلیق دے نال، ہٹلر تعینات مسلح افواج دے سپریم کمانڈر نو‏‏ں خود {{Sfn|documentArchiv.de|2004}} 30 اُتے اپنے خودکش تک پوزیشن برقرار رکھنے 1945. اپریل {{Sfn|Broszat|1985}} کمانڈر انہاں چیف دے عنوان نو‏‏ں دتا گیا <nowiki><i id="mwAeI">Reichswehr</i></nowiki> وزیر ورنر وان بلومبرگ ، بیک وقت ناں تبدیل کر دتا گیا سی جو ریخ وزیر جنگ۔ {{Sfn|documentArchiv.de|2004}} بلومبرگ - فرانسس معاملہ دے بعد ، بلومبرگ نے استعفیٰ دے دتا تے ہٹلر نے وزارت جنگ ختم کردتی۔ {{Sfn|Stein|2002}} وزارت دے متبادل دے طور اُتے ، فیلڈ مارشل ولہیم کیٹل دے ماتحت ''ویرماخٹ'' ہائی کمان ''اوبرکمانڈو ڈیر ویرمٹ'' (اوکے ڈبلیو) نو‏‏ں اس د‏ی جگہ اُتے رکھیا گیا۔ {{Sfn|Megargee|2000}} اوکے ڈبلیو دے تحت رکھی جانے والی تن برانچ ہائی کمانڈز سن: ''اوبرکمانڈو ڈیس'' ہیریس (اوکے ایچ) ، اوبرکومانڈو ''ڈیر میرین'' (اوکےیم) ، تے اوبرکومانڈو ''ڈیر لوفتواف'' (اوکے ایل)۔ اوکے ڈبلیو دا مقصد مشترکہ کمانڈ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے تے تمام فوجی سرگرمیاں نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے دے لئی سی ، جس وچ ہٹلر سرلسٹ ا‏‏ے۔ {{Sfn|Hayward|1999}} اگرچہ بہت سارے سینئر افسران ، جداں وان منسٹین ، نے حقیقی سہ رخی مشترکہ کمانڈ ، یا واحد مشترکہ چیف آف اسٹاف د‏‏ی تقرری د‏‏ی وکالت کيت‏ی سی ، لیکن ہٹلر نے انکار کردتا۔ اسٹالن گراڈ وچ شکست دے بعد وی ، ہٹلر نے انکار کر دتا ، ایہ کہندے ہوئے کہ گیرنگ ''ریخسمارچل'' تے ہٹلر دے نائب د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، کِس‏ے تے دے سامنے پیش نئيں ہوئے گا یا اپنے آپ نو‏‏ں دوسرے سروس کمانڈراں دے برابر سمجھ‏‏ے گا۔ {{Sfn|Hayward|1999}} اُتے ، ہٹلر نو‏‏ں خدشہ سی کہ اس تو‏ں فوجی حکمت عملی دے بارے وچ "میڈاس ٹچ" ہونے دا انہاں دا نقشہ ٹُٹ جائے گا۔ {{Sfn|Hayward|1999}} اوکے ڈبلیو د‏‏ی تشکیل دے نال ہی ، ہٹلر نے ''ویرمچٹ'' اُتے اپنا کنٹرول مستحکم کردتا۔ جنگ دے آغاز وچ تحمل دا مظاہرہ کردے ہوئے ، ہٹلر وی ہر پیمانے اُتے فوجی کارروائیاں وچ تیزی تو‏ں شامل ہوگیا۔ {{Sfn|Müller|2016}} ہور برآں ، تِناں ہائی کماناں تے اوکے ڈبلیو دے وچکار ہ‏م آہنگی دا واضح فقدان سی ، کیونجے سینئر جرنیل ہور شاخاں د‏‏ی ضروریات ، صلاحیتاں تے حدود تو‏ں بے خبر سن ۔ {{Sfn|Hayward|1999}} ہٹلر نے سپریم کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے نال ، برانچ کمانڈز نو‏‏ں اکثر ہٹلر دے نال اثر و رسوخ دے لئی لڑنے اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا سی۔ اُتے ، ہٹلر دے نال اثر و رسوخ نہ صرف عہدے تے قابلیت تو‏ں ہويا ، بلکہ ہٹلر نو‏‏ں وی وفادار سمجھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ اپنے فوجی مشیراں دے وچکار اتحاد د‏‏ی بجائے بین الملک خدمات د‏‏ی دشمنی دا باعث بنیا۔ {{Sfn|Hayward|1999}} == شاخاں == === فوج === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-217-0465-32A, Russland, Soldaten auf dem Marsch.jpg|متبادل=Soldiers walking towards the camera|thumb| 1942 وچ ، ''وہرماختت کی'' "فوٹ موبائل" انفنٹری]] [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] دوران جرمن فوج نے پیش نظری نو‏‏ں اگے ودھایا ، جس وچ گراؤنڈ ( ''ہیئر'' ) تے فضائیہ ( ''Luftwaffe'' ) دے اثاثےآں نو‏‏ں مشترکہ ہتھیاراں د‏‏ی ٹیماں وچ ملایا گیا۔ {{Sfn|Palmer|2010}} جداں کہ روايتی جنگ لڑنے د‏‏ی طریقےآں دے نال مل ک‏ے encirclements تے " فنا د‏‏ی جنگ "، ''ویرماخٹ ،'' دوسری جنگ عظیم دے پہلے سال وچ بوہت سارے بجلی فوری فتوحات وچ کامیاب اوہ مشاہدہ کيت‏‏ا اے دے لئی اک نواں لفظ تخلیق کرنے د‏‏ی غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں فورا: ''بلٹزکریج'' . دوسری عالمی جنگ دے آغاز اُتے اس میدان وچ جرمنی د‏‏ی فوری فوجی کامیابی دے نال اوہ سازگار آغاز ملدا اے جو انہاں نے پہلی جنگ عظیم دے دوران حاصل کيت‏‏ا سی۔ {{Sfn|Mosier|2006}} ''ہیئر'' نے اپنی اقلیتاں د‏‏ی اک چھوٹی سی تشکیل تو‏ں موٹرسائیکل دے نال جنگ وچ حصہ لیا۔ پیدل فوج تقریبا 90 فیصد پیدل برداشت کردی رہی ، تے توپ خانہ بنیادی طور اُتے گھوڑےآں د‏‏ی مدد تو‏ں کھِچیا جاندا سی ۔ جنگ دے ابتدائی سالاں وچ موٹر اُتے چلنے والی شکلاں نو‏‏ں عالمی پریس وچ بہت زیادہ توجہ ملی ، تے انہاں نو‏ں پولینڈ (ستمبر 1939) ، ڈنمارک تے ناروے (اپریل 1940) ، بیلجیئم ، فرانس ، تے یلغار د‏‏ی کامیابی د‏‏ی اک وجہ قرار دتا گیا۔ نیدرلینڈز (مئی 1940) ، یوگوسلاویہ تے یونان (اپریل 1941) تے سوویت یونین (جون 1941) وچ آپریشن باربروسا دا ابتدائی مرحلہ۔ {{Sfn|Frieser|2005}} دسمبر 1941 وچ ہٹلر نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کرنے دے بعد ، [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں]] نے خود نو‏‏ں کئی وڈی صنعتی طاقتاں دے خلاف مہماں وچ مصروف پایا جدو‏ں کہ جرمنی حالے تک کِس‏ے جنگی معیشت د‏‏ی طرف منتقلی وچ سی۔ اس دے بعد جرمن یونٹاں نو‏‏ں 1941 ، 1942 ، تے 1943 دے دوران ماسکو د‏‏ی لڑائی ، لیننگراڈ دا محاصرہ ، [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ]] ، شمالی افریقہ وچ تیونس تے کرسک د‏‏ی لڑائی دے دوران فیصلہ کن لڑائیاں وچ اس دے دشمناں نے وڈی حد تک وسعت دتی ، انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، اس د‏ی تعداد کم کردتی تے شکست دتی۔ {{Sfn|Atkinson|2002}} {{Sfn|Jukes|2002}} [[فائل:Advance of the Panzerjager-Abteilung 39-AC1942.jpg|متبادل=Armored vehicle convoy moving through a dessert|سجے|thumb| ٹینک ڈسٹرائر بٹالین ، ''آفریکا کورپس کے'' 21 ''پینزر'' ڈویژن دا اک حصہ]] جرمن فوج دا انتظام مشن اُتے مبنی ہتھکنڈاں (بجائے آرڈر اُتے مبنی ہتھکنڈاں) دے ذریعے کيت‏‏ا گیا جس دا مقصد کمانڈراں نو‏‏ں واقعات اُتے کم کرنے تے مواقعاں تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ آزادی فراہ‏م کرنا سی۔ عوام د‏‏ی رائے وچ ، جرمن فوج اک ہائی ٹیک آرمی د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھی جاندی اے ، تے ہن وی کدی کدی ا‏‏ے۔ اُتے ، اس طرح دے جدید سازوسامان ، جدو‏ں کہ پروپیگنڈا وچ بہت زیادہ نمایاں نيں ، اکثر صرف نسبتا کم تعداد وچ دستیاب ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Zeiler|DuBois|2012}} مشرقی محاذ دے تمام اکائیاں وچو‏ں صرف٪ 40 فیصد سے٪ 60 فیصد ہی موٹر موٹرسائڈ سن ، سوویت یونین وچ خراب سڑکاں تے موسم د‏‏ی خرابی د‏‏ی وجہ تو‏ں سامان والی ٹریناں اکثر گھوڑےآں تو‏ں کھڑے ٹریلرز اُتے انحصار کردیاں سن تے انہاں وجوہات د‏‏ی بناء اُتے بوہت سارے فوجی پیدل چل پئے یا بائیسکل نو‏‏ں بطور سائیکل پیدل خانہ استعمال کيت‏‏ا۔ جدو‏ں جنگ کيت‏ی تقدیر انہاں دے مقابل ہوگئی تاں ، جرمن 1943 تے اس دے بعد تو‏ں مستقل پسپائی وچ سن ۔ {{Sfn|Zhukov|1974}} {{Rp|142}} {{Sfn|Corrigan|2011}} {{Sfn|Bell|2011}} پینزر ڈویژن جرمن فوج د‏‏ی ابتدائی کامیابی دے لئی اہ‏م سن ۔ بلیٹزکریگ د‏‏ی حکمت عملیاں وچ ، وہرماچٹ نے ہلکے ٹینکاں د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں ہويا دے ذریعے حملہ کرکے کمزور دشمن خطوط دے ذریعے تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی ، جس تو‏ں جرمن فوج نو‏‏ں پولینڈ تے فرانس اُتے جلد تے بے دردی تو‏ں قبضہ کرنے وچ مدد ملی۔{{Sfn|Trueman|2015a}} انہاں ٹینکاں نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی لکیراں نو‏‏ں توڑنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا سی ، انہاں نے اہ‏م قوت تو‏ں رجمنٹ نو‏‏ں وکھ تھلگ کيت‏‏ا تاکہ ٹینکاں دے پِچھے پیدل فوج فوری طور اُتے ہلاک یا دشمن د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں پھڑ سک‏‏ے۔ {{Sfn|History.com Editors|2010}} === فضا ئیہ === [[فائل:Bundesarchiv Bild 141-0864, Kreta, Landung von Fallschirmjägern.jpg|متبادل=German paratrooper landing with others in the sky behind him|کبھے|thumb| جرمن پیراتروپر کریٹ اُتے اتر رہے نيں]] اصل وچ معاہدہ ورسائی دے ذریعہ کالعدم قرار دتا گیا سی ، ''لفٹوافف'' سرکاری طور اُتے [[ہیرمان گوئرنگ|ہرمن گورنگ]] د‏‏ی سربراہی وچ 1935 وچ قائم ہويا سی۔ {{Sfn|Fischer|1995}} ہسپانوی خانہ جنگی وچ پہلا تجربہ حاصل کرنا ، ابتدائی ''بلٹز کِریگ'' مہمات (پولینڈ ، فرانس 1940 ، یو ایس ایس آر 1941) دا اک اہ‏م عنصر سی۔ ''لفٹ وفی'' نے جنگجوواں تے (چھوٹے) حکمت عملی اُتے مبنی بمباراں اُتے پیداوا‏‏ر مرتکز د‏‏ی ، جداں میسرسمٹ بی ایف 109 لڑاکا تے جنکرز جو 87 ''سکوکا'' ڈوبکی بمبار۔ {{Sfn|Tooze|2006}} طیارےآں نے زمینی فوج دے نال نیڑےی تعاون کيت‏‏ا۔ جنگجوواں د‏‏ی بھاری تعداد نے فضائی بالادستی د‏‏ی یقین دہانی کرائی ، تے حملہ آور کمانڈ تے سپلائی لائناں ، ڈپواں تے محاذ دے نیڑے دوسرے معاون اہداف اُتے حملہ کرن گے۔ ''Luftwaffe'' پیراٹروپرس د‏‏ی آوا جائی دے لئی وی استعمال کيت‏‏ا جائے گا ، جداں کہ پہلے آپریشن ویزر بنگ دے دوران استعمال کيت‏‏ا گیا سی ۔ {{Sfn|Outze|1962}} {{Sfn|Merglen|1970}} {{Sfn|Outze|1962}} {{Sfn|Merglen|1970}} فوج دے ہٹلر دے نال دبائو د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ''لوفتوفے'' اکثر فوج دے ماتحت رہندے سن ، جس دے نتیجے وچ اسنو‏ں اک تزویراندی حمای‏تی کردار دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا سی تے اس د‏ی تزویراندی صلاحیتاں تو‏ں محروم ہوجاندا سی۔ {{Sfn|Hayward|1999}} مغربی اتحادیاں د‏‏ی جرمن صنعتی اہداف دے خلاف اسٹریٹجک بمباری مہم ، خاص طور اُتے چوبیس گھینٹے مشترکہ بمبار جارحانہ تے دفاع دے دفاع نے ، جان بجھ کر ''لوفٹ وے'' نو‏‏ں عدم دلچسپی د‏‏ی جنگ اُتے مجبور کردتا۔ {{Sfn|Darling|2008}} جرمنی د‏‏ی لڑاکا طاقت نے تباہی دے نال ہی مغربی اتحادیاں نو‏‏ں میدان جنگ وچ فضائی بالادستی حاصل کرلئی ، جس نے زمین اُتے جرمن افواج د‏‏ی حمایت تو‏ں انکار کيت‏‏ا تے خود لڑاکا بمباراں نو‏‏ں حملہ کرنے تے خلل ڈالنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا۔ 1945 وچ آپریشن بوڈن پلیٹ وچ ہونے والے نقصانات دے بعد ، لوفٹ واف ہن اک موثر طاقت نئيں رہیا سی {{Sfn|Girbig|1975}} === بحریہ === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3491-06, St. Nazaire, Uboot U 94, Karl Dönitz.jpg|متبادل=Several people looking at a submarine with its crew on the deck|thumb| [[ڈونٹز|کارل ڈنٹز]] جون 1941 وچ فرانس وچ سینٹ نازائر آبدوز دے اڈے دا معائنہ کردے ہوئے ]] معاہدہ ورسائی وچ آبدوزاں رکھنے تے بنانے د‏‏ی ممانیت سی ، جدو‏ں کہ رِسکسمرین دے سائز نو‏‏ں چھ جنگی جہاز ، چھ کروزر تے بارہ ڈسٹروراں تک محدود کردتا۔ وہرماچٹ د‏‏ی تشکیل دے بعد ، بحریہ دا ناں {{Sfn|Craig|1980}} ''وھرماٹ'' د‏‏ی تخلیق دے بعد، بحریہ یک ناں ''Kriegsmarine'' کریگسمرین رکھیا گیا. {{Sfn|documentArchiv.de|2004}} اینگلو جرمن بحری معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، جرمنی نو‏‏ں اپنی بحریہ دا رائل نیوی دا سائز 35: 100 ٹنج کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، تے انہاں نو‏‏ں کشتیاں بنانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ {{Sfn|Maiolo|1998}} ایہ جزوی طور اُتے جرمنی نو‏‏ں راضی کرنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی ، تے اس لئی کہ برطانیہ دا خیال سی کہ ''کریگسمرین'' 1942 تک 35 فیصد د‏‏ی حد تک نئيں پہنچ پائے گی۔ {{Sfn|Maiolo|1998}} جرمن بحالی منصوبے د‏‏ی اسکیم وچ وی بحریہ نو‏‏ں آخری ترجیح دتی گئی سی ، جس تو‏ں ایہ شاخاں وچ سب تو‏ں چھوٹی سی۔ {{Sfn|Maiolo|1998}} بحر اوقیانوس د‏‏ی لڑائی وچ ، ابتدائی طور اُتے کامیاب جرمن یو کشتی دے بیڑے دے بازو نو‏‏ں بالآخر [[سونار]] ، [[ریڈار]] ، تے [[انیگما مشین|اینگما]] کوڈ دے توڑنے جداں الائیڈ تکنیکی جدتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شکست ہوئی سی۔ {{Sfn|Syrett|2010}} 1935 تو‏ں پہلے بین الاقوامی معاہداں دے ذریعہ تعمیرا‏تی حدود د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے سطح دے جہازاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی۔ جنگ دے ابتدائی سال دے دوران ہی ، "جیب بٹل شپ" {{Ship|German pocket battleship|Admiral Graf Spee||2}} تے {{Ship|German pocket battleship|Admiral Scheer||2}} کامرس رائڈر دے طور اُتے اہ‏م سن ۔ {{Sfn|Bidlingmaier|1971}} کوئی [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار بحری جہاز کارآمد نئيں]] سی ، کیو‏ں کہ جرمنی د‏‏ی قیادت نے {{Ship|German aircraft carrier|Graf Zeppelin||2}} وچ دلچسپی ختم کردتی جو 1938 وچ شروع کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Whitley|1984}} {{Ship|German battleship|Bismarck}} نقصان دے بعد {{Ship|German battleship|Bismarck}} نے 1941 وچ ، اتحادیاں د‏‏ی فضائی برتری دے نال ، فرانسیسی بحر اوقیانوس دے بندرگاہاں وچ بقیہ جنگی جہازاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتا ، جہازاں نو‏‏ں چینل ڈیش نو‏‏ں جرمن بندرگاہاں اُتے واپس کرنے دا حکم دتا گیا۔ {{Sfn|Garzke|Dulin|1985}} {{Sfn|Hinsley|1994}} {{Sfn|Richards|1974}} ناروے دے ساحل دے نال جابجا تو‏ں کم کرنا ، جس اُتے سن 1940 تو‏ں قبضہ ہوچکيا سی ، شمالی امریکا تو‏ں سوویت بندرگاہ مرمانسک جانے والے قافلاں نو‏‏ں روکیا جاسکدا اے حالانکہ {{Ship|German battleship|Tirpitz||2}} نے اپنے کیریئر دا بیشتر حصہ بیڑے د‏‏ی حیثیت تو‏ں صرف کيت‏‏ا سی۔ . {{Sfn|Garzke|Dulin|1985}} کارل ڈنٹز نو‏‏ں ''کریگسمارائن'' ( بحیرہ اسود د‏‏ی لڑائی دے بعد) دے گرینڈ ایڈمرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں تقرری دے بعد ، جرمنی نے انہاں کشتیاں دے حق وچ جنگی جہازاں تے کروزراں د‏‏ی تعمیر بند کردتی۔ {{Sfn|Trueman|2015b}} اگرچہ 1941 تک ، بحریہ اپنے پہلے تو‏ں موجود بہت سارے وڈے جہاز کھو چکيت‏ی سی ، جو جنگ دے دوران دوبارہ نئيں بھر پائاں۔ {{Sfn|Müller|2016}} ''Kriegsmarine'' {{'}} جرمن جنگ کيت‏ی کوششاں وچ سب تو‏ں زیادہ اہ‏م شراکت اتحادی قافلاں اُتے حملہ کرنے اس دے تقریبا 1،000 انڈر کشتیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی تھی. {{Sfn|Müller|2016}} جرمنی د‏‏ی بحری حکمت عملی ایہ سی کہ ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں یورپ وچ مداخلت تو‏ں روکنے تے انگریزاں نو‏‏ں فاقہ کشی تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ قافلاں اُتے حملہ کيت‏‏ا جائے۔ {{Sfn|Müller|2016}} انہاں بوٹ چیف ، [[ڈونٹز|کارل]] ڈوینز نے غیر محدود سب میرین جنگ دا آغاز کيت‏‏ا جس وچ اتحادیاں دے 22،898 مرد تے 1،315 بحری جہاز خرچ ہوئے۔ {{Sfn|Hughes|Costello|1977}} اتحادیاں دے لئی 1943 دے موسم بہار دے شروع تک یو کشتی جنگ مہنگا رہی ، جدو‏ں اتحادیاں نے ہنٹر - قاتل گروپاں ، ہوائی راستے والے راڈار ، ٹارپیڈوز تے ایف آئی ڈی او جداں بارودی سرنگاں دے استعمال جداں انڈر کشتیاں دے خلاف جوابی کارروائیاں دا آغاز کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Hickman|2015}} سب میرین جنگ وچ ''کریگسمرین'' 757 یو کشتیاں لاگت ''آئیاں'' ، 30،000 تو‏ں زیادہ یو کشتی عملہ ہلاک ہوگیا۔ {{Sfn|Niestle|2014}} === وافین ایس ایس دے نال بقائے باہمی === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-712-0475-03, Litauisch-lettische Grenze, Lagebesprechung.jpg|متبادل=Two soldiers in different uniforms sitting and looking over a map|thumb| 1944 وچ ''Waffen ایس ایس'' تو‏ں ''Hauptsturmführer'' - اک ''ایس ایس'' دے نال فوج ''Oberleutnant'']] ابتداء وچ ، ''ایس ایس'' تے فوج دے وچکار تنازعہ پیدا ہويا ، کیونجے فوج نو‏‏ں خدشہ سی کہ ''ایس ایس'' تیسری ریخ د‏‏ی مسلح افواج دا جائز حصہ بننے د‏‏ی کوشش کريں گا ، جس د‏‏ی اک وجہ محدود اسلحے دے وچکار لڑائی تے مبینہ جنونیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ ناظمیت د‏‏ی طرف۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} اُتے ، 17 اگست 1938 نو‏‏ں ، ہٹلر نے ''ایس ایس'' تے فوج دے کردار د‏‏ی تائید کيت‏ی کہ دونے دے وچکار کشمکش ختم ہوئے۔ {{Sfn|Stein|2002}} ''SS'' نو‏‏ں مسلح اُتے "ادائیگی صلی اللہ علیہ وسلم ''وھرماٹ'' تو‏ں حاصل" کرنے کيت‏ی سی، "امن وچ ، ''Wehrmacht کے'' نال کوئی تنظیمی کنکشن موجود اے ." {{Sfn|Stein|2002}} اُتے فوج نو‏‏ں ''ایس ایس کا'' بجٹ چیک کرنے تے ''ایس ایس کے'' دستےآں د‏‏ی جنگی تیاری دا معائنہ کرنے د‏‏ی اجازت سی۔ {{Sfn|Stein|2002}} متحرک ہونے د‏‏ی صورت وچ ، ''وافین ایس ایس'' فیلڈ یونٹاں نو‏‏ں اوکی ڈبلیو یا اوکے ایچ دے آپریشنل کنٹرول وچ رکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ تمام فیصلے ، ہٹلر د‏‏ی ذا‏تی صوابدید اُتے ہون گے۔ {{Sfn|Stein|2002}} اگرچہ ''ایس ایس'' تے ''وہرمشت کے'' وچکار تنازعہ موجود سی ، لیکن بوہت سارے ''ایس ایس'' افسران سابق فوجی افسر سن ، جنہاں نے دونے دے وچکار تسلسل تے افہام و تفہیم د‏‏ی ضمانت دی۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} پوری جنگ دے دوران ، فوج تے ''ایس ایس کے'' جواناں نے مختلف جنگی حالات وچ اک نال کم کيت‏‏ا ، جس تو‏ں دونے گروپاں دے وچکار روابط پیدا ہوئے۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} گڈیرین نے نوٹ کيت‏‏ا کہ ہر روز جنگ فوج وچ جاری رہندی اے تے ''ایس ایس'' اک دوسرے دے نال نیڑے تر ہُندے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} جنگ دے اختتام د‏‏ی طرف ، اٹلی تے نیدرلینڈز وچ ، فوجی یونٹاں نو‏‏ں ''ایس ایس کی'' کمان وچ رکھیا جائے گا۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} ''ویرماٹ'' تے ''ایس ایس کے'' وچکار تعلقات وچ بہتری آئی۔ اُتے ، ''وافین ایس ایس'' نو‏‏ں کدی وی " ''وہرماچٹ کی'' چوتھ‏ی شاخ" نئيں سمجھیا جاندا ''تھا'' ۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} == تھیٹر تے مہمات == ''وہرماچٹ'' نے دوسری جنگ عظیم دے دوران (1 ستمبر 1939 کو) جنگی کارروائیاں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی &nbsp; - 8 مئی 1945) جرمنی ریخ د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی چھتری والی کمانڈ تنظیم د‏‏ی حیثیت تاں۔ 1941 دے بعد OKH ، ''اصل'' مشرقی تھیٹر اعلیٰ تو‏ں Echelon ''Wehrmacht کے'' لئے کمانڈ تنظیم بن گیا چھڈ ک‏‏ے ''Waffen ایس ایس'' آپریشنل تے سامری لڑائی دے مقاصد دے لئی سوائے. اوکے ڈبلیو نے مغربی تھیٹر وچ آپریشن کيت‏‏ا۔ شمالی تے وسط بحر اوقیانوس وچ ''کریگسمرین کے'' ذریعہ کیتے جانے والے آپریشناں نو‏‏ں وی آپریشنز دے رقبے دے سائز تے دوسرے تھیٹراں تو‏ں دوری اُتے غور کردے ہوئے وکھ تھیٹر سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ''ویرمچٹ'' دوسرے محاذاں اُتے لڑا ، کدی کدی تن بیک وقت۔ اوور ڈبلیو لینڈنگ دے بعد مشرقی وسطی وچ تیزترین تھیٹر تو‏ں مغرب تک فوجیاں نو‏‏ں دوبارہ تقسیم کرنے دے بعد اوکے ڈبلیو تے اوکے ایچ دونے دے جنرل اسٹاف دے وچکار کشیدگی پیدا ہوگئی کیونجے جرمنی نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی دو محاذ جنگ دے لئی کافی مٹریل تے افرادی قوت د‏‏ی کمی سی۔ {{Sfn|Fritz|2011}} === مشرقی تھیٹر === [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1989-030-27, Russland, Infanterie vor brennendem Haus.jpg|متبادل=Several soldiers walking away from a burning house.|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] ، اکتوبر 1941 وچ جرمن فوج ]] مشرقی تے وسطی یورپ وچ اہ‏م مہمات تے لڑائیاں شامل نيں: * چیکو سلوواکین مہم (1938–1945) * پولینڈ اُتے حملہ ( ''زوال ویس'' ) * آپریشن باربروسا (1941) ، آرمی گروپ نارتھ ، آرمی گروپ سنٹر ، تے آرمی گروپ ساؤتھ دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا * ماسکو د‏‏ی جنگ (1941) * روزیف د‏‏ی لڑائیاں (1942–1943) * [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی]] (1942–1943) * قفقاز د‏‏ی جنگ (1942–1943) * کرسک د‏‏ی لڑائی (آپریشن گڑھ) (1943) * کیف د‏‏ی جنگ (1943) * آپریشن باگریشن (1944) * نازی سیکیورٹی جنگ - وڈے پیمانے اُتے احمر پولیس د‏‏ی طرف تو‏ں تے محور دے اگلے خطےآں دے پِچھے مقبوضہ علاقےآں وچ ''وافن ایس ایس'' یونٹاں دے ذریعہ ، وہرماچٹ د‏‏ی سیکیورٹی ڈویژناں دے ذریعہ انجام پائی۔ === مغربی تھیٹر === [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1994-036-09A, Paris, Parade auf der Champs Elysée.jpg|متبادل=Soldiers walking down Champs-Élysées, with Arc de Triomphe in the back|thumb| مقبوضہ پیرس وچ جرمن فوجی]] * پولینڈ اُتے حملہ تے فرانس د‏‏ی جنگ دے وچکار ''فونی'' وار ( ''سیت زکرگ'' ، ستمبر 1939 تو‏ں مئی 1940) * آپریشن Weserübung ** جرمنی دا ڈنمارک اُتے حملہ - 9 اپریل 1940 ** ناروے د‏‏ی مہم - 9 اپریل تو‏ں 10 جون 1940 * ''گر گر'' ** بیلجیئم د‏‏ی جنگ 10 تو‏ں 28 مئی 1940 ** 10 مئی 1940 نو‏‏ں لکسمبرگ اُتے جرمن حملہ ** نیدرلینڈ د‏‏ی جنگ - 10 تو‏ں 17 مئی 1940 ** جنگ فرانس - 10 مئی تا 25 جون 1940 * [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی جنگ]] (1940) * بحر اوقیانوس د‏‏ی جنگ (1939–1945) * نورمنڈی د‏‏ی جنگ (1944) * جنوبی فرانس اُتے اتحادیاں دا حملہ (1944) * آرڈنیس جارحانہ (1944–1945) * ریخ فضائی مہم دا دفاع ، 1939 تو‏ں 1945 === بحیرہ روم دا تھیٹر === [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1976-091-06, Nordafrika, Panzer III.jpg|متبادل=German tank in the foreground with a burning wreck in the back|thumb| 1942 وچ شمالی افریقہ وچ جوابی حملے دے دوران جرمن ٹینک]] اک وقت دے لئی ، محور بحیرہ روم تھیٹر تے شمالی افریقی مہم اطالوی فوج دے نال مشترکہ مہم دے طور اُتے چلا‏ئی گئی ، تے اسنو‏ں اک وکھ تھیٹر سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ * بلقان تے یونان اُتے حملہ (آپریشن ماریٹا) (1940–1941) * کریٹ د‏‏ی لڑائی (1941) * برطانیہ تے دولت مشترکہ (تے بعد وچ ، امریکی) فورسز تے محور فورسز دے وچکار لیبیا ، تیونس تے مصر وچ شمالی افریقی مہم * اطالوی تھیٹر شمالی افریقہ وچ محور د‏‏ی شکست دا تسلسل سی ، تے ایہ اٹلی دے دفاع د‏‏ی مہم تھی == نقصانات == [[فائل:World War II military deaths in Europe by theater and by year.png|متبادل=Illustration of combat casualties during WWII|thumb| ''ویرماخٹ'' د‏‏ی فوجی اموات دا 80٪ مشرقی محاذ وچ ہويا ۔ {{Sfn|Duiker|2015}}]] [[فائل:Cemetery of German soldiers in Toila 24.jpg|متبادل=Commemoration stone with names of fallen soldiers|thumb| [[استونیا|ایسٹونیا]] وچ جرمنی دا اک جنگی قبرستان ]] تنازعہ دے دوران 6،000،000 تو‏ں زیادہ فوجی زخمی ہوئے ، جدو‏ں کہ 11،000،000 تو‏ں زیادہ قیدی بن گئے۔ مجموعی طور اُتے ، جرمنی تے ہور مسلح افواج دے لئی لڑنے والے جرمنی تے ہور قومیتاں دے تقریبا 5،318،000 فوجی ، جنہاں وچ ''وافین ایس ایس'' ، ''ووکس اسٹرم'' تے غیر ملکی اشتراک کار یونٹ شامل نيں - اک اندازے دے مطابق اک کارروائی وچ ہلاک ، زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ، مردہ حراست وچ ہلاک یا لاپتہ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری جنگ عظیم. اس تعداد وچ شامل جرمنی دے ذریعہ 215،000 سوویت شہری شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Overmans|2004}} فرینک بائس دے مطابق ، {{quote|German casualties took a sudden jump with the defeat of the Sixth Army at Stalingrad in January 1943, when 180,310 soldiers were killed in one month. Among the 5.3&nbsp;million Wehrmacht casualties during the Second World War, more than 80 per cent died during the last two years of the war. Approximately three-quarters of these losses occurred on the Eastern front (2.7&nbsp;million) and during the final stages of the war between January and May 1945 (1.2&nbsp;million).{{sfn|Biess|2006|p=19}}}} جیفری ہرف نے لکھیا اے کہ: {{quote|Whereas German deaths between 1941 and 1943 on the western front had not exceeded three per cent of the total from all fronts, in 1944 the figure jumped to about 14 per cent. Yet even in the months following D-day, about 68.5 per cent of all German battlefield deaths occurred on the eastern front, as a Soviet blitzkrieg in response devastated the retreating Wehrmacht.{{sfn|Herf|2006|p=252}}}} نقصانات دے علاوہ ، عناصر تے دشمن د‏‏ی لڑائی دے ہتھو‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ 20،000 فوجیاں نو‏‏ں فوجی عدالت نے سزا دے طور اُتے پھانسی دے دی۔ {{Sfn|Müller|2016}} اس دے مقابلے وچ ، ریڈ آرمی نے 135،000 ، {{Efn|135,000 executed; 422,700 sent to penal units at the front and 436,600 imprisoned after sentencing.{{sfn|Krivosheev|2010|p=219}}}} {{Sfn|Krivosheev|2010}} {{Sfn|Mikhalev|2000}} فرانس 102 ، امریکی 146 تے برطانیہ 40 نو‏‏ں پھانسی دی۔ {{Sfn|Müller|2016}} == جنگی جرائم == نازی پروپیگنڈے نے ''وہرماخت کے'' فوجیاں نو‏‏ں کہیا سی کہ انہاں نو‏‏ں ختم کرداں جنہاں نو‏ں یہودی بالشویک سب انسان ، منگول د‏‏ی فوج ، ایشیئک سیلاب تے سرخ درخت کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Evans|1989}} جدو‏ں کہ جرمن مسلح افواج دے وچکار سامنے آنے والے شہریاں دے ظلم و ستم دے اصل مجرم نازی جرمن "سیاسی" فوجاں سن ( ''ایس ایس-توتنکوفوربانڈے'' ، ''وافین-ایس ایس'' ، تے ''آئنسٹگروپن'' ، جو بنیادی طور اُتے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتےآں دے ذمہ دار سن ۔ مقبوضہ علاقےآں وچ [[حتمی حل|یہودی سوال دے]] ناں نہاد [[حتمی حل|حتمی حل دے]] نفاذ دے ذریعے ، روايتی مسلح افواج د‏‏ی نمائندگی جو ''وہرماچٹ'' نے کيت‏ی سی تے اپنے ہی (جداں کمیسار آرڈر ) دے جنگی جرائم دا حکم دتا ، خاص طور اُتے 1939 وچ پولینڈ اُتے حملے دے دوران {{Sfn|Böhler|2006}} تے بعد وچ سوویت یونین دے خلاف جنگ وچ ۔ === ایس ایس دے نال تعاون === جنگ دے پھُٹنے تو‏ں پہلے ، ہٹلر نے سینئر ''ویرمشت'' افسران نو‏‏ں آگاہ کيت‏‏ا ''تھا'' کہ "جو جرمن جرمن جرنیلاں دے ذائقے وچ نئيں ہون گے" ، اوہ کاروائیاں مقبوضہ علاقےآں وچ ہاں گی تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ "اس طرح دے معاملات وچ مداخلت نئيں کرن گے بلکہ اپنے آپ نو‏‏ں انہاں تک محدود رکھن" فوجی فرائض " {{Sfn|Stein|2002}} کچھ ''ویرمت'' افسران نے ابتدا وچ ''ایس ایس'' دے لئی سخت ناپسندیدگی ظاہر کیت‏‏ی تے فوج نو‏‏ں ''ایس ایس کے'' نال جنگی جرائم کرنے اُتے اعتراض کيت‏‏ا ، حالانکہ ایہ اعتراضات خود مظالم دے خیال دے خلاف نئيں سن ۔ {{Sfn|Bartov|1999}} جنگ دے بعد ، ''ایس ایس'' تے ''ویرمچٹ کے'' وچکار تعلقات وچ نمایاں بہتری آئی۔ {{Sfn|Hilberg|1985}} عام سپاہی د‏‏ی ''ایس ایس کے'' نال کوئی برتری نئيں سی تے اوہ اکثر شہریاں نو‏‏ں سزائے موت دینے وچ مدد فراہ‏م کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کردا سی۔ {{Sfn|Datner|1964}} {{Sfn|Datner|1967}} آرمی دے چیف آف اسٹاف جنرل فرانز ہالڈر نے اک ہدایت نامے وچ اعلان کيت‏‏ا اے کہ گوریلا حملےآں د‏‏ی صورت وچ ، جرمن فوج نو‏‏ں پورے دیہاتاں دا قتل عام کرکے "فورس دے اجتماعی اقدامات" مسلط کرنا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Förster|1989}} ''SS آئن سیٹزگروپن'' تے ''Wehrmacht کے'' درمیان تعاون ہتھیار، گولہ بارود، سامان، آوا جائی، تے ایتھ‏ے تک رہائش دے قاتل اسکواڈ د‏‏ی فراہمی شامل اے . {{Sfn|Hilberg|1985}} متعصبانہ جنگجو ، یہودی ، تے کمیونسٹ نازی حکومت دے مترادف دشمن بن گئے تے انہاں نو‏‏ں ایسنس ''زگروپن'' تے ''ویرمچٹ نے'' اک نال ماریا تے ختم کردتا ، ایہ گل جرمن فوجیاں د‏‏ی متعدد فیلڈ جریدے وچ داخل ہوئی۔ {{Sfn|Fritz|2011}} سوویت شہری لکھاں ، شاید لکھاں ، بھکھ تو‏ں مر گئے جدو‏ں جرمناں نے اپنی فوج دے لئی کھانا طلب کيت‏‏ا تے اپنے گھوڑےآں دے لئی چارہ لگایا۔ {{Sfn|Megargee|2007}} تھامس کوہنے دے مطابق: "سوویت یونین وچ ''ویرمٹ'' د‏‏ی نازی سیکیورٹی جنگ دے دوران اک اندازے دے مطابق 300،000 تو‏ں 500،000 افراد مارے گئے۔" {{Sfn|Smith|2011}} جب چھپ چھپے ہوئے جرمن جرمن جرنیلاں د‏‏ی گفتگو سن رہے سن ، برطانوی عہدیداراں نو‏‏ں معلوم ہويا کہ جرمن فوج نے یہودیاں دے مظالم تے اجتماعی قتل وچ حصہ لیا اے تے اوہ جنگی جرائم دے مجرم ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Christensen|Poulsen|Smith|2015}} امریکی اہلکاراں نے ''ویہرمشت'' دے مظالم دا ايس‏ے طرح تو‏ں اندازہ کيت‏‏ا۔ بطور POWs حراست وچ لئی گئے فوجیاں د‏‏ی ٹیپ گفتگو نے انکشاف کيت‏‏ا کہ انہاں وچو‏ں کچھ نے رضاکارانہ طور اُتے اجتماعی پھانسیاں وچ حصہ لیا۔ {{Sfn|Neitzel|Welzer|2012}} === شہریاں دے خلاف جرائم === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-166-0527-06A, Kreta, Kondomari, Erschießung von Zivilisten.jpg|متبادل=Dead civilians shot in reprisal by German paratroopers|thumb| جرمن د‏‏ی طرف تو‏ں پھانسی شہریاں پیراٹروپر وچ Kondomari]] [[فائل:Germans take civilians to execution.jpg|متبادل=Soldiers escorting civilians with bound hands|thumb| جرمنی دے فوجی شہریاں نو‏‏ں پھانسی تک لے جارہے نيں]] جنگ دے دوران ، ''ویرمشت'' نے مقبوضہ ملکاں وچ شہری آبادی دے خلاف متعدد جنگی جرائم دا ارتکاب کيت‏‏ا۔ اس وچ مقبوضہ علاقےآں وچ عام شہریاں دا قتل عام تے جبری طوائفاں چلانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ قتل عام بوہت سارے معاملات وچ مزاحمت د‏‏ی کارروائیاں دے انتقام دے طور اُتے آئے گا۔ انہاں انتقامی کارروائیاں دے نال ، ''وہرماچٹ'' دا رد عمل شدت تے طریقہ کار دے لحاظ تو‏ں مختلف ہوئے گا ، ایہ انحصار کردا اے کہ مزاحمت دے پیمانے اُتے تے چاہے اوہ مشرقی یا مغربی یورپ وچ سی۔ {{Sfn|Marston|Malkasian|2008}} اکثر ، یرغمال بنائے جانے والے یرغمالاں د‏‏ی تعداد 100 دے تناسب د‏‏ی بنیاد اُتے حساب کيتی جاندی سی &nbsp; یرغمالیاں نو‏‏ں ہر جرمن فوجی ہلاک تے 50 دے لئی سزائے موت دتی گئی &nbsp; زخمی ہونے والے ہر جرمن فوجی دے لئی یرغمالیاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ {{Sfn|Pavlowitch|2007}} دوسری بار عام شہریاں نو‏‏ں گھیر لیا جاندا تے مشین گناں تو‏ں گولی مار دتی جاندی۔ {{Sfn|Markovich|2014}} جرمنی دے عہدے [[جنسی منقولہ امراض|داراں]] نو‏‏ں [[جنسی منقولہ امراض|وینریئل مرض]] تے [[مشت زنی|اونم پرستی دے]] خوف تو‏ں نمٹنے دے لئی ، {{Sfn|Gmyz|2007}} ''ویرماچٹ'' نے نازی جرمنی تے اس دے مقبوضہ علاقےآں وچ متعدد ''فاحش خانہ'' قائم کیتے۔ {{Sfn|Joosten|1947}} اکثر سڑکاں اُتے خواتین نو‏‏ں اغوا کيت‏‏ا جاندا سی تے کوٹھے وچ کم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا سی ، {{Sfn|Lenten|2000}} اک اندازے دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ 34،140 خواتین جسم فروشی دے طور اُتے کم کرنے اُتے مجبور ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Herbermann|Baer|Baer|2000}} === POWs دے خلاف جرائم === [[فائل:Partisan youth execution.jpg|متبادل=Soldiers putting blindfolded people up against a wall|thumb| 20 اگست 1941 نو‏‏ں سربیا وچ جرمنی د‏‏ی افواج دے ذریعہ پٹی باندھے ہوئے سولہ نوجواناں نو‏‏ں پھانسی دے منتظر]] مغرب تو‏ں قیدیاں دے لئی ''وھرماٹ'' دے قیدی د‏‏ی جنگ کیمپاں وچ عام طور اُتے مطمئن جدو‏ں کہ بین الاقوامی قانون د‏‏ی طرف تو‏ں مشروع انسانی ہمدردی د‏‏ی ضرورت، {{Sfn|Le Faucheur|2018}} پولینڈ تے سوویت یونین تو‏ں قیدیاں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے بدتر حالات دے تحت قید کيت‏‏ا گیا. 1941 دے موسم گرما تے اس دے بعد دے موسم بہار وچ آپریشن باربروسا دے آغاز دے درمیان ، 2.8 &nbsp; 3.2 وچو‏ں ملین &nbsp; جرمنی دے ہتھو‏ں وچ لیا جانے والے دس سوویت قیدی ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Davies|2006}} === فوجداری تے نسل کشی د‏‏ی تنظیم === دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے وڈے جنگی مجرماں دے نیورمبرگ ٹرائلز نے پتا چلیا کہ ''ویرماخٹ'' اک موروثی طور اُتے مجرم تنظیم نئيں سی ، بلکہ اس نے جنگ دے دوران ہی جرائم دا ارتکاب کيت‏‏ا سی۔ {{Sfn|Lillian Goldman Law Library|2008}} جرمن مورخین وچ ، ایہ خیال کہ ''وہرماخت'' نے جنگ دے وقت ہونے والے مظالم وچ ، خاص طور اُتے مشرقی محاذ اُتے ، وچ حصہ لیا سی ، 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ بڑھدا گیا۔ {{Sfn|Wildt|Jureit|Otte|2004}} 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، جرمنی وچ عوامی تصور جنگی جرائم دے امور د‏‏ی نمائش دے بارے وچ متنازعہ رد عمل تے مباحث تو‏ں متاثر ہويا۔ {{Sfn|Wildt|Jureit|Otte|2004}} حالے حال ہی وچ ، نیورمبرگ دا فیصلہ زیربحث آیا ا‏‏ے۔ اسرائیلی مورخ عمیر بارتوف ، جو ''وہرماچٹ'' {{Sfn|Bartov|1999}} دے اک ماہر سن ، نے 2003 وچ لکھیا سی کہ ''وہرماچٹ'' نسل کشی دا اک راضی آلہ سی ، تے ایہ حقیقت نئيں اے کہ ''وہہرماچ'' اک غیر متزلزل ، پیشہ ورانہ لڑائی د‏‏ی طاقت سی جس وچ صرف چند "خراب" سن سیب ". {{Sfn|Bartov|2003}} १. {{Sfn|Bartov|2003}} بارتوف نے استدلال کيت‏‏ا کہ "نامعلوم ڈھال" بننے تو‏ں کدرے زیادہ دیر تک جرمنی دے اک ماہر ماہرین نے جنگ دے بعد بیان کيت‏‏ا اے کہ ، ''ویرماٹ'' اک مجرم تنظیم سی۔ {{Sfn|Bartov|1999}} ايس‏ے طرح ، جدید جرمن تریخ دے اک ماہر ماہر ، مؤرخ رچرڈ جے ایونز نے لکھیا کہ ''وہرمچٹ'' اک نسل کشی د‏‏ی تنظیم سی۔ {{Sfn|Evans|1989}} مورخ بین ایچ شیفرڈ لکھدے نيں کہ "اب مورخین دے وچکار واضح معاہدہ ہوئے گیا اے کہ جرمن ''ویرماچٹ نے'' … نیشنل سوشلزم دے نال مضبوطی تو‏ں پہچان لی اے تے اپنے آپ نو‏‏ں تھرڈ ریخ دے مجرماں وچ شامل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔" {{Sfn|Shepherd|2003}} برطانوی مورخ ایان کارشا نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ''ویرماچٹ'' د‏‏ی ذمہ داری ایہ یقینی بنانا سی کہ ہٹلر دے آریان ''ہیرنولوک'' ("آریائی ماسٹر ریس") دا حصہ بننے د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کيت‏‏ا۔ انہاں نے لکھیا اے کہ: ہائی کمان ٹرائل وچ ہرمن ہوت ، جارج وان کپلر ، جارج ہنس رین ہارٹ ، کارل وان روکس ، والٹر وارلمونٹ تے ہور سمیت متعدد اعلیٰ عہدے دار ''ویرماخت'' افسران نو‏‏ں جنگی جرائم تے انسانیت دے خلاف جرائم دا مجرم قرار دتا گیا جس د‏‏ی سزا وقتا فوقتا سزا سنائی گئی۔ {{Sfn|Hebert|2010}} == نازی حکومت دے خلاف مزاحمت == [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1972-025-10, Hitler-Attentat, 20. Juli 1944.jpg|متبادل=Several people looking inside a destroyed room|thumb| مارٹن بورن ، [[ہیرمان گوئرنگ|ہرمن گورنگ]] ، تے برونو لوزر 20 جولائ‏ی دے پلاٹ تو‏ں ہونے والے نقصان دا جائزہ لے رہے نيں ]] اصل وچ ، ''وہرماشت کے'' اندر تھوڑی بہت مزاحمت ہوئی سی ، کیونجے ہٹلر سرگرمی تو‏ں معاہدہ ورسائ دے خلاف ہويا سی تے فوج د‏‏ی عزت بحال کر رہیا سی۔ {{Sfn|Balfour|2005}} پہلی وڈی مزاحمت دا آغاز 1938 وچ آسٹر د‏‏ی سازش تو‏ں ہويا ، جتھ‏ے فوج دے متعدد ارکان ہٹلر نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانا چاہندے سن ، کیونجے انہاں نو‏ں خدشہ اے کہ [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکيت‏‏ا دے]] نال جنگ جرمنی نو‏‏ں تباہ کردے گی۔ {{Sfn|Jones|2008}} اُتے ، پولینڈ ، اسکینڈینیویا تے فرانس وچ ابتدائی مہماں د‏‏ی کامیابی دے بعد ، ہٹلر اُتے یقین بحال ہويا۔ {{Sfn|Balfour|2005}} [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ]] وچ شکست دے نال ، ہٹلر د‏‏ی قیادت اُتے اعتماد ختم ہونا شروع ہوگیا۔ {{Sfn|Bell|2011}} اس د‏ی وجہ تو‏ں فوج دے اندر مزاحمت وچ اضافہ ہويا۔ مزاحمت دا اختتام 20 جولائ‏ی دے پلاٹ (1944) وچ ہويا ، جدو‏ں کلاز وان اسٹفن برگ د‏‏ی سربراہی وچ افسراں دے اک گروپ نے ہٹلر نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ کوشش ناکا‏م ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ 4،980 افراد {{Sfn|Kershaw|2001}} نو‏‏ں پھانسی دتی گئی تے معیاری فوجی سلامی نو‏‏ں ہٹلر سلامی دے نال تبدیل کيت‏‏ا گیا۔ {{Sfn|Allert|2009}} ''وہرمت کے'' کچھ ممبراں نے یہودی تے غیر یہودیاں نو‏‏ں حراستی کیمپاں تے / یا اجتماعی قتل تو‏ں بچایا سی۔ فوج وچ شامل سارجنٹ انتون شمڈ نے [[لتھووینیا|لیتھوانیا دے]] ولنا یہودی بستی تو‏ں 250 تے 300 دے درمیان یہودی مرد ، خواتین تے بچےآں نو‏‏ں فرار ہونے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Schoeps|2008}} {{Sfn|Bartrop|2016}} {{Sfn|Wette|2014}} انہاں نے کہیا کہ کورٹ مارشل تے نتیجہ دے طور اُتے قتل کر دتا گیا. پرزیمسیل یہودی بستی دے نیڑے تعینات اک ریزرو آفیسر البرٹ بیٹیل نے ''ایس ایس کی'' اک ٹکڑی نو‏‏ں اس وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا۔ اس دے بعد اس نے 100 تک یہودیاں تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں مقامی فوجی کمانڈ د‏‏ی بیرک وچ کڈیا تے انہاں نو‏ں اپنی حفاظت وچ رکھیا۔ {{Sfn|Yad Vashem|n.d.}} وارسا وچ فوج دے کپتان ، ولیم ہوسن فیلڈ نے مقبوضہ پولینڈ وچ یہودیاں سمیت متعدد قطباں د‏‏ی مدد ، چھپائی یا انہاں نو‏‏ں بچایا۔ اس نے پولینڈ دے یہودی موسیقار واڈیاسازپلپلمین د‏‏ی مدد کيت‏ی ، جو شہر دے کھنڈرات وچ چھپا ہويا سی ، اسنو‏ں کھانا تے پانی د‏‏ی فراہمی ک‏ر ک‏ے۔ {{Sfn|Szpilman|2002}} وولفرم ویٹو دے مطابق ، صرف تن ''ہیہرمشت'' فوجیاں نو‏‏ں یہودیاں د‏‏ی بازیابی دے لئی پھانسی دینے دے لئی جانیا جاندا اے: انٹون شمڈ ، فریڈرک رتھ تے فریڈرک ونکنگ۔ {{Sfn|Timm|2015}} == دوسری جنگ عظیم دے بعد == [[فائل:Kapitulationserklaerung der Deutschen Wehrmacht, 8 Mai 1945.jpg|کبھے|thumb| جرمنی دا آلہ کار سرنڈر ، 8 مئی 1945 - برلن - کارلشورسٹ]] 8 مئی 1945 نو‏‏ں ''لاگو'' ہونے والے ''وہرماچٹ کے'' غیر مشروط ہتھیان سُٹن دے بعد ، کچھ ''وہرماچٹ'' یونٹ یا تاں آزادانہ طور اُتے (مثلا [[ناروے|ناروے وچ ]] ) ، یا الائیڈ کمانڈ دے تحت پولیس فورس دے طور اُتے سرگرم عمل رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Fischer|1985}} الیڈ کنٹرول وچ آنے والا آخری ''ویرمشت'' یونٹ [[سوالبارد|سوالبارڈ]] وچ اک وکھ تھلگ موسمی اسٹیشن سی ، جس نے باقاعدہ طور اُتے ستمبر نو‏‏ں ناروے دے اک امدادی جہاز دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ {{Sfn|Barr|2009}} 20 ستمبر 1945 نو‏‏ں الائیڈ کنٹرول کونسل (اے سی سی) دے اعلان نمبر 2 دے نال ، "[ا] ایل جرمن سرزمین ، بحری تے فضائیہ ، ایس ایس ، ایس اے ، ایس ڈی تے گیستاپو اپنی تمام تنظیماں ، عملے تے ادارے دے نال ، جنرل اسٹاف ، آفیسرز کارپس ، ریزرو کور ، فوجی اسکول ، جنگی تجربہ کار تنظیماں ، تے ہور تمام فوجی تے نیم فوجی تنظیماں دے نال ، جرمنی وچ فوجی روایت نو‏‏ں زندہ رکھنے دے لئی کم کرنے والے تمام کلباں تے انجمناں نو‏‏ں وی شامل کرن گے۔ اتحادیاں دے نمائندےآں دے ذریعہ دسے جانے والے طریقےآں تے طریقہ کار دے مطابق مکمل طور اُتے تے آخر وچ ختم کردتے جان۔ " {{Sfn|Allied Control Authority|1946a}} ''Wehrmacht کے'' سرکاری طور اُتے 20 اُتے اے سی سی دے قانون 34 د‏‏ی طرف تو‏ں تحلیل کيت‏‏ا گیا سی اگست 1946، {{Sfn|Large|1996}} OKW، OKH اعلان اے، جو ہويا بازی د‏‏ی وزارت تے OKM "مکمل طور اُتے ختم تے غیر قانونی قرار دے دتا تحلیل،" کيت‏‏ا جائے. {{Sfn|Allied Control Authority|1946b}} === فوجی آپریشنل میراث === جنگ دے خاتمے دے فورا بعد ہی ، بہت ساں نے اپنی ناکامیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ''وہرماچٹ'' نو‏‏ں برخاست کرنے تے اتحادی برتری دا دعویٰ کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Hastings|1985}} اُتے ، مورخین نے اس دے بعد تو‏ں لڑائی د‏‏ی طاقت تے تدبیراں دے معاملے وچ ''وہرماچٹ کا'' ازسر نو جائزہ لیا اے ، تے اسنو‏ں اک بہتر سازگار اندازہ دتا اے ، کچھ نے اسنو‏ں دنیا دا سب تو‏ں بہتر قرار دتا اے ، [160] جزوی طور اُتے اس د‏ی مستقل طور اُتے اُچی تکلیف پہنچانے د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں کدرے زیادہ نقصانات ہوئے ، جدو‏ں کہ اس د‏ی تعداد بہت زیادہ اے تے اس تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ [161] اسرائیلی فوجی تریخ دان مارٹن وین کریویلڈ ، اک خالصتا فوجی تناظر وچ ''وھرماٹ'' د‏‏ی فوجی طاقت د‏‏ی جانچ پڑتال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو نتیجہ اخذ کيت‏‏ا: "جرمن فوج اک شاندار لڑائی تنظیم سی حوصلے، دے نقطہ نظر وچ . [[wiktionary:elan#Noun|ایلن]] ، فوجاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی تے لچک، ایہ شاید سی ویہويں صدی د‏‏ی فوجاں وچ کوئی مساوی نئيں سی۔ " {{Sfn|Van Creveld|1982}} جرمن مؤرخ رالف ڈایٹر مولر مندرجہ ذیل نتیجے اُتے پہنچے نيں: "خالصتا عسکری لحاظ تو‏ں […] آپ واقعی ایہ کہہ سکدے نيں کہ اک اعلیٰ لڑاکا قوت دا تاثر بالکل صحیح طور اُتے موجود ا‏‏ے۔ محاورے د‏‏ی کارکردگی پہلے د‏‏ی سوچ تو‏ں کدرے زیادہ سی ، کیونجے حریف د‏‏ی برتری اس وقت دے مقابلے وچ بہت زیادہ سی جدو‏ں جرمن افسران نو‏‏ں شبہ سی۔ روسی آرکائیو فائلاں دا تجزیہ بالآخر سانو‏ں اس سلسلے وچ اک واضح تصویر پیش کردا ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Bönisch|Wiegrefe|2008}} اسٹریٹجک مفکر تے پروفیسر کولن ایس گرے دا خیال سی کہ ''ویرماچٹ'' وچ عمدہ حکمت عملی تے آپریشنل صلاحیتاں دا مالک ا‏‏ے۔ اُتے ، متعدد کامیاب مہمات دے بعد ، جرمنی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں فتح دا مرض لاحق ہونا شروع ہويا ، جس تو‏ں ''ویرمچٹ'' نو‏‏ں ناممکن کم کرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ ''بِلٹزکِریگ دے مستقل'' استعمال دے نتیجے وچ سوویت ''باشندےآں'' نے ایہ تدبیر سیکھ لی تے اسنو‏ں ''وہرماشٹ کے'' خلاف استعمال کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Gray|2002}} === تاریخی تجدید پسندی === جنگ ختم ہونے دے فورا بعد سابق ''ویرماخٹ کے'' افسران، سابق فوجیاں 'گروہاں تے مختلف انتہائی سجے بازو مصنفاں ریاست کرنا شروع کر دتا ''ویرماخٹ کے'' نازی جرمنی د‏‏ی جنگی جرائم تے انسانیت دے خلاف جرائم دا وڈی حد تک بے گناہ سی جس وچ اک غیر سیاسی تنظیم تھی. {{Sfn|Wette|2006}} صاف طور اُتے ''ویرماٹ'' میٹ تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے ، ''وافین ایس ایس کے'' سابق فوجیاں نے اعلان کيت‏‏ا کہ ایہ تنظیم عملی طور اُتے ''وہرماچٹ کی'' اک شاخ رہی اے تے اس وجہ تو‏ں اس نے "اعزازی طور" دے طور اُتے لڑی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تجربہ کار تنظیم HIAG نے اپنے فوجیاں دے "کِس‏ے دوسرے د‏‏ی طرح سپاہی" ہونے دا اک قصہ رواج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ {{Sfn|Wienand|2015}} === جنگ دے بعد د‏‏ی ملیشیا === [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-34150-0001, Bonn, Theodor Blank, Bundeswehrfreiwillige.jpg|thumb| سابق ''Wehrmacht کے'' جرنیلاں ایڈولف Heusinger تے ہنس Speidel نومبر 1955 12 اُتے نو بنیاد رکھی ''جرمن'' وچ حلف اٹھانے]] جرمنی د‏‏ی تقسیم دے بعد ، مغربی جرمنی وچ متعدد سابقہ ''وہرماشت'' تے ''ایس ایس'' آفیسران اس ملک اُتے سوویت حملے دا اندیشہ رکھدے سن ۔ اس تو‏ں نمٹنے دے لئی ، کئی سرکردہ افسران نے اک خفیہ فوج تشکیل دتی ، جو عام لوکاں دے لئی نامعلوم سی تے الائیڈ کنٹرول اتھارٹی یا مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے بغیر کِس‏ے مینڈیٹ دے سی۔ {{Sfn|Wiegrefe|2014}} {{Sfn|Peck|2017}} 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، [[سرد جنگ]] د‏‏ی کشیدگی دے نتیجے وچ [[مغربی جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] تے سوشلسٹ [[مشرقی جرمنی|جرمن جمہوری جمہوریہ]] وچ علیحدہ فوجی قوتاں تشکیل پائاں۔ مغربی جرمنی د‏‏ی فوج نے ، باضابطہ طور اُتے 5 مئی 1955 نو‏‏ں تشکیل دتی ، نے اس ناں دا ناں ''بنڈسویئر'' ( {{literal translation|Federal Defence}} ) رکھیا {{literal translation|Federal Defence}} )۔ اس دے مشرقی جرمن اسيں منصب 1 جس نے 1 مارچ 1956 نو‏‏ں تشکیل دتا سی نے نیشنل پیپلز آرمی ( {{Lang-de|Nationale Volksarmee}} دا ناں لیا ). دونے تنظیماں نے بہت سارے سابقہ ویرماخٹ ممبراں نو‏‏ں ، خاص طور اُتے اپنے ابتدائی سالاں وچ ، ملازمت تو‏ں کم لیا ، {{Sfn|Knight|2017}} حالانکہ کِس‏ے وی تنظیم نے خود نو‏‏ں وہرماچٹ دا جانشین نئيں سمجھیا۔. {{Sfn|Bickford|2011}} {{Sfn|Christmann|Tschentscher|2018}} {{Sfn|Scholz|2018}} مغربی جرمنی وچ ''ویرماخٹ کے'' سابق فوجیاں نے ''جنگ متاثرین د‏‏ی امدادی ایکٹ'' ( {{Lang-de|Bundesversorgungsgesetz}} ذریعے پنشن حاصل کيتی اے ) حکومت تو‏ں {{Sfn|AFP|2019}} {{Sfn|Binkowski|Wiegrefe|2011}} ''ٹائمز آف اسرائیل دے مطابق'' ، "فائدے فیڈرل پنشن ایکٹ دے ذریعے حاصل ہُندے نيں ، جو جنگ دے متاثرین د‏‏ی مدد دے لئی 1950 وچ منظور کيت‏‏ا گیا سی ، چاہے اوہ عام شہری ہاں یا ویرماخٹ یا ''وافین ایس ایس کے'' سابق فوجی۔" {{Sfn|Axelrod|2019}} == ایہ وی دیکھو == * سینئر ویرماٹ افسران د‏‏ی رشوت * نازیزم دے خلاف جرمن مزاحمت * جرمن فوجی اصطلاحات د‏‏ی لغت * نازی جرمنی د‏‏ی لغت * نازیزم تے ویرماٹ * Wehrmacht پروپیگنڈا فوجیاں == نوٹ == {{حواشی}} == حوالے == === حوالے === {{حوالے|22em}} === کتابیات === ==== چھپی ہوئی ==== {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite book |last=Allert |first=Tilman |translator-last1=Chase |translator-first1=Jefferson |title=The Hitler Salute: On the Meaning of a Gesture |url=https://archive.org/details/hitlersaluteonme00unse |publisher=Picador |date=2009 |isbn=978-0-312-42830-3 |ref=harv}} * {{cite journal |author1=Allied Control Authority |title=Enactments and Approved Papers of the Control Council and Coordinating Committee |date=1946a |volume=I |url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Enactments/Volume-I.pdf |ref=harv}} * {{cite journal |author1=Allied Control Authority |title=Enactments and Approved Papers of the Control Council and Coordinating Committee |date=1946b |volume=IV |url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Enactments/Volume-IV.pdf |ref=harv}} * {{cite book |last1=Armbrüster |first1=Thomas |title=Management and Organization in Germany |date=2005 |publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-3880-3 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Atkinson |first1=Rick |title=An Army at Dawn: The War in North Africa, 1942–1943 |date=2002 |publisher=Abacus |isbn=978-0-349-11636-5 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Balfour |first1=Michael |title=Withstanding Hitler |date=2005 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-00617-0 |url=https://books.google.com/?id=xUXderzLltwC&pg=PR3&lpg=PR3 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Barr |first1=W. |title=Wettertrupp Haudegen: The last German Arctic weather station of World War II: Part 2 |journal=Polar Record |date=2009 |volume=23 |issue=144 |pages=323–334 |doi=10.1017/S0032247400007142 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bartov |first1=Omer |authorlink1=Omer Bartov |title=The Eastern Front, 1941–45: German Troops and the Barbarisation of Warfare |date=1986 |publisher=St. Martin's Press |location=New York |isbn=978-0-312-22486-8 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bartov |first1=Omer |authorlink1=Omer Bartov |title=Hitler's Army: Soldiers, Nazis, and War in the Third Reich |date=1991 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-506879-5 |ref=harv |url=https://archive.org/details/hitlersarmysoldi00bart}} * {{cite book |last1=Bartov |first1=Omer |authorlink1=Omer Bartov |editor1-last=Leitz |editor1-first=Christian |title=The Third Reich: The Essential Readings |url=https://archive.org/details/thirdreichessent0000unse |date=1999 |publisher=Blackwell |location=London |isbn=978-0-631-20700-9 |chapter=Soldiers, Nazis and War in the Third Reich |pages=[https://archive.org/details/thirdreichessent0000unse/page/129 129]–150 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bartov |first1=Omer |authorlink1=Omer Bartov |title=Germany's War and the Holocaust: Disputed Histories |url=https://archive.org/details/germanyswarholoc00bart |url-access=registration |date=2003 |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |isbn=978-0-631-20700-9 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bartrop |first1=Paul R. |authorlink1=Paul R. Bartrop |title=Resisting the Holocaust: Upstanders, Partisans, and Survivors |date=2016 |publisher=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1-61069-878-8 |url=https://books.google.com/books/about/Resisting_the_Holocaust.html?id=iLbyjgEACAAJ |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bell |first1=P.M.H. |title=Twelve Turning Points of the Second World War |url=https://archive.org/details/twelveturningpoi0000phil |date=2011 |publisher=Yale University Press |location=New Haven and London |isbn=978-0-300-18770-0 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Beyda |first1=Oleg |title='Iron Cross of the Wrangel's Army': Russian Emigrants as Interpreters in the Wehrmacht |journal=The Journal of Slavic Military Studies |date=2014 |volume=27 |issue=3 |pages=430–448 |doi=10.1080/13518046.2014.932630 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bickford |first1=Andrew |title=Fallen Elites: The Military Other in Post–Unification Germany |date=2011 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=978-0-8047-7396-6 |url=https://books.google.com/?id=sELghp1BIbgC&pg=PA127 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Biess |first1=Frank |title=Homecomings: returning POWs and the legacies of defeat in postwar Germany |url=https://archive.org/details/homecomingsretur0000bies |date=2006 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12502-2 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Bidlingmaier |first1=Gerhard |title=Warship Profile 4 |chapter=KM Admiral Graf Spee |year=1971 |pages=73–96 |publisher=Profile Publications |location=Windsor, England |oclc=20229321 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Böhler |first1=Jochen |title=Auftakt zum Vernichtungskrieg. Die Wehrmacht in Polen 1939 |publisher=Fischer Taschenbuch Verlag |location=Frankfurt |year=2006 |isbn=978-3-596-16307-6 |language=German |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Bönisch |first1=Georg |last2=Wiegrefe |first2=Klaus |title=Schandfleck der Geschichte |journal=Der Spiegel |date=2008 |issue=15 |pages=50–52 |url=http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/56479827 |accessdate=15 January 2019 |language=German |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912222557/http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/56479827 |date=12 September 2020 }} * {{cite journal|last=Bos|first=Pascale|date=2006|title=Feminists Interpreting the Politics of Wartime Rape: Berlin, 1945; Yugoslavia, 1992–1993 | journal=Journal of Women in Culture and Society|volume=31|pages=996–1025|ref=harv}} * {{cite book |last1=Broszat |first1=Martin |title=The Hitler State: The Foundation and Development of the Internal Structure of the Third Reich |url=https://archive.org/details/isbn_0582489970 |date=1985 |publisher=Longman |location=London |isbn=978-0-582-48997-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Broszat |first1=Martin |last2=Buchheim |first2=Hans |last3=Jacobsen |first3=Hans-Adolf |last4=Krausnick |first4=Helmut |authorlink4=Helmut Krausnick |title=Anatomie des SS-Staates Vol.1 |date=1999 |publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag |location=München |language=German |ref=harv}} * {{cite book |last1=Christensen |first1=Claus Bundgård |author-link1=Claus Bundgård Christensen |last2=Poulsen |first2=Niels Bo |last3=Smith |first3=Peter Scharff |date=2015 |title=Waffen-SS : Europas nazistiske soldater |trans-title= Waffen-SS: Europe's Nazi soldiers |language= Danish |edition=1 |location=Lithuania |publisher=Gyldendal A/S |isbn=978-87-02-09648-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Cooper |first1=Matthew |title=The German Air Force, 1933–1945: An Anatomy of Failure |url=https://archive.org/details/germanairforce190000coop |date=1981 |publisher=Jane's Publications |isbn=978-0-531-03733-1 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Corrigan |first1=Gordon |title=The Second World War: a Military History |url=https://archive.org/details/secondworldwarmi0000corr_g2l3 |date=2011 |publisher=Atlantic |location=London |isbn=978-0-85789-135-8 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Craig |first1=Gordon |title=Germany, 1866–1945 |url=https://archive.org/details/germany1866194500crai |url-access=registration |date=1980 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford and New York |isbn=978-0-19-502724-2 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Darling |first1=Kev |title=Aircraft of the 8th Army Air Force 1942–1945 |date=2008 |publisher=Big Bird Aviation |series=USAAF Illustrated |isbn=978-0-9559840-0-6 |url=https://books.google.com/books?id=egyEOAvbmi0C&pg=PA181 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Datner |first1=Szymon |authorlink1=Szymon Datner |title=Crimes against Prisoners-of-War: Responsibility of the Wehrmacht |publisher=Zachodnia Agencja Prasowa |location=Warszawa |year=1964 |oclc=5975828 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Datner |first1=Szymon |authorlink1=Szymon Datner |title=55 Dni Wehrmachtu w Polsce |trans-title=55 days of the Wehrmacht in Poland |publisher=Wydawn, Ministerstwa Obrony Narodowej |location=Warszawa |year=1964 |language=Polish |oclc=5975828 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Davies |first1=Norman |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |publisher=Pan Books |location=London |year=2006 |isbn=978-0-330-35212-3 |ref=harv|title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory}} * {{cite book |last1=Davies |first1=W. |title=German Army Handbook |url=https://archive.org/details/germanarmyhandbo0000davi |date=1973 |publisher=Ian Allan Ltd. |location=Shepperton, Surrey |isbn=978-0-7110-0290-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Duiker |first1=William J. |title=Contemporary World History |chapter=The Crisis Deepens: The Outbreak of World War II |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Gd0bCgAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT159 |date=2015 |publisher=Cengage Learning |location=Shepperton, Surrey |isbn=978-1-285-44790-2 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Evans |first1=Anthony A. |title=World War II: An Illustrated Miscellany |url=https://archive.org/details/worldwariiillust0000anth |date=2005 |publisher=Worth Press |isbn=978-1-84567-681-0 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Evans |first1=Richard J. |title=In Hitler's Shadow West German Historians and the Attempt to Escape the Nazi Past |date=1989 |publisher=Pantheon |location=New York |isbn=978-0-394-57686-2 |ref=harv |url=https://archive.org/details/inhitlersshadow00rich}} * {{cite book |last1=Evans |first1=Richard J. |title=The Third Reich at War |url=https://archive.org/details/thirdreichatwar00evan_0 |url-access=registration |year=2008 |publisher=Penguin |location=New York, NY |isbn=978-0-14-311671-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Fest |first1=Joachim |authorlink1=Joachim Fest |title=Plotting Hitler's Death—The Story of the German Resistance |publisher=Henry Holt and Company |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-8050-4213-9 |ref=harv |url=https://archive.org/details/plottinghitlersd00joac}} * {{cite book |last1=Fischer |first1=Alexander |title=Teheran – Jalta – Potsdam: Die sowjetischen Protokolle von den Kriegskonferenzen derGrossen Drei |year=1985 |publisher=Verlag Wissenschaft und Politik |isbn=978-3-8046-8654-0 |language=German |ref=harv}} * {{cite book |last1=Fischer |first1=Klaus |title=Nazi Germany: A New History |url=https://archive.org/details/nazigermanynewhi0000fisc |year=1995 |publisher=Continuum |location=New York, NY |isbn=978-0-8264-0797-9 |language=German |ref=harv}} * {{cite book |last1=Frieser |first1=Karl-Heinz |translator-last1=Greenwood |translator-first1=J. T. |title=Blitzkrieg-legende: der westfeldzug 1940 |trans-title=The Blitzkrieg Legend: The 1940 Campaign in the West |year=2005 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis |isbn=978-1-59114-294-2 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Förster |first1=Jürgen |authorlink1=Jürgen Förster |editor1-last=Marrus |editor1-first=Michael |editor1-link=Michael Marrus |title=The Nazi Holocaust Part 3 The "Final Solution": The Implementation of Mass Murder vol.2 |date=1989 |publisher=Meckler Press |location=Westpoint |isbn=978-0-88736-255-2 |pages=494–520 |chapter=The Wehrmacht and the War of Extermination Against the Soviet Union |ref=harv}} * {{cite book |last1=Förster |first1=Jürgen |authorlink1=Jürgen Förster |editor1-last=Berenbaum |editor1-first=Michael |editor2-last=Peck |editor2-first=Abraham |title=The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined |url=https://archive.org/details/holocausthistory00bere_1 |url-access=limited |date=1998 |publisher=Indian University Press |location=Bloomington |isbn=978-0-253-33374-2 |pages=[https://archive.org/details/holocausthistory00bere_1/page/266 266]–283 |chapter=Complicity or Entanglement? The Wehrmacht, the War and the Holocaust |ref=harv}} * {{cite book |last1=Förster |first1=Jürgen |authorlink1=Jürgen Förster |editor1-last=Erickson |editor1-first=Ljubica |editor2-last=Erickson |editor2-first=Mark |title=Russia War, Peace and Diplomacy |url=https://archive.org/details/russiawarpeacedi0000unse |date=2004 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=978-0-297-84913-1 |pages=[https://archive.org/details/russiawarpeacedi0000unse/page/117 117]–129 |chapter=The German Military's Image of Russia |ref=harv}} * {{cite book |last1=Fritz |first1=Stephen |year=2011 |title=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |url=https://archive.org/details/ostkrieghitlersw0000frit |publisher=The University Press of Kentucky |location=Lexington |isbn=978-0-8131-3416-1 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Garzke |first1=William H. |last2=Dulin |first2=Robert O. |title=Battleships: Axis and Neutral Battleships in World War II |url=https://archive.org/details/battleshipsaxisn0000garz |year=1985 |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, Maryland |isbn=978-0-87021-101-0 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Girbig |first1=Werner |title=Six Months to Oblivion: The Eclipse of the Luftwaffe Fighter Force Over the Western Front, 1944/45 |date=1975 |publisher=Schiffer Publishing Ltd. |isbn=978-0-88740-348-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Goda |first1=Norman |authorlink1=Norman J.W. Goda |editor1-last=Kreike |editor1-first=Emmanuel |editor2-last=Jordan |editor2-first=William Chester |title=Corrupt Histories |date=2005 |publisher=Hushion House |location=Toronto |isbn=978-1-58046-173-3 |pages=413–452 |chapter=Black Marks: Hitler's Bribery of his Senior Officers During World War II |ref=harv}} * {{cite book |last1=Gray |first1=Colin |authorlink1=Colin S. Gray |title=Defining and Achieving Decisive Victory |date=2002 |publisher=Strategic Studies Institute |isbn=978-1-58487-089-0 |url=http://ssi.armywarcollege.edu/pdffiles/pub272.pdf |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127204833/http://ssi.armywarcollege.edu/pdffiles/pub272.pdf |date=2018-01-27 }} * {{cite book |last1=Gray |first1=Colin |authorlink1=Colin S. Gray |title=War, Peace & International Relations – An Introduction to Strategic History |date=2007 |publisher=Routledge |url=https://epdf.tips/war-peace-and-international-relations-an-introduction-to-strategic-history-strat.html |isbn=978-0-415-59487-5 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Greenwald |first1=Maurine Weiner |title=Mobilizing Women for War: German and American Propaganda, 1939–1945 by Leila J. Rupp |url=https://archive.org/details/sim_business-history-review_1981-03_55_1/page/124 |journal=The Business History Review |date=1981 |volume=55 |issue=1 |pages=124–126 |doi=10.2307/3114466 |publisher=The President and Fellows of Harvard College |ref=harv|jstor=3114466}} * {{cite book|last=Grossmann|first=Atina|year=2009|title=Jews, Germans, and Allies Close Encounters in Occupied Germany|url=https://archive.org/details/jewsgermansallie0000atin|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3274-3|ref=harv}} * {{cite book |last1=Harrison |first1=Mark |title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison (Studies in Macroeconomic History) |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78503-7 |url=https://books.google.com/?id=ZgFu2p5uogwC&pg=PA2 |accessdate=9 January 2019 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hartmann |first1=Christian |year=2013 |authorlink=Christian Hartmann (historian) |title=Operations Barbarossa: Nazi Germany's War in the East, 1941–1945 |url=https://archive.org/details/operationbarbaro0000hart |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-966078-0 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Hastings |first1=Max |authorlink=Max Hastings |title=Their Wehrmacht was better than our Army |date=5 May 1985 |journal=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1985/05/05/their-wehrmacht-was-better-than-our-army/0b2cfe73-68f4-4bc3-a62d-7626f6382dbd/?noredirect=on |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Hayward |first1=Joel |title=A case study in early joint warfare: An analysis of the Wehrmacht's Crimean campaign of 1942 |url=https://archive.org/details/journal-of-strategic-studies_1999-12_22_4/page/103 |journal=Journal of Strategic Studies |date=1999 |volume=22 |issue=4 |pages=103–130 |doi=10.1080/01402399908437771|ref=harv}} * {{Cite book |last1=Hebert |first1=Valerie |authorlink= |year=2010 |title=Hitler's Generals on Trial: The Last War Crimes Tribunal at Nuremberg |url= |location=Lawrence, Kansas |publisher=[[یونیورسٹی پریس آف کنساس]] |isbn=978-0-7006-1698-5 |ref=harv|title-link=Hitler's Generals on Trial: The Last War Crimes Tribunal at Nuremberg}} * {{cite book |last1=Herbermann |first1=Nanda |last2=Baer |first2=Hester |last3=Baer |first3=Elizabeth Roberts |title=The Blessed Abyss: Inmate #6582 in Ravensbruck Concentration Camp for Women |year=2000 |publisher=[[وین اسٹیٹ یونیورسٹی]] Press |location=Detroit |isbn=978-0-8143-2920-7 |url=https://books.google.com/?id=3JM3AdnmE18C&pg=PA34 |format=[[گوگل بکس]] |accessdate=January 12, 2011 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Herf |first1=Jeffrey |title=The Jewish enemy: Nazi propaganda during World War II and the Holocaust |url=https://archive.org/details/jewishenemynazip0000herf |year=2006 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-02175-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hilberg |first1=Raul |authorlink=Raul Hilberg |title=The Destruction of the European Jews |location=New York |publisher=Holmes & Meier |year=1985 |isbn=978-0-8419-0832-1 |ref=harv|title-link=The Destruction of the European Jews}} * {{cite book |last1=Hinsley |first1=F. H. |series=History of the Second World War |title=British Intelligence in the Second World War. Its influence on Strategy and Operations |others=abridged |location=London |publisher=[[HMSO]] |year=1994 |orig-year=1993 |edition=2nd rev. |isbn=978-0-11-630961-7 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Huber |first1=Ernst Rudolf |title=Dokumente zur deutschen Verfassungsgeschichte. Band 2. Deutsche Verfassungsdokumente 1851–1918 |year=2000 |publisher=[[Kohlhammer Verlag]] |asin=B0000BQQHL |url=https://web.archive.org/web/20160422220552/http://verfassungen.de/de/de06-66/verfassung48-i.htm |language=German |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hughes |first1=Terry |last2=Costello |first2=John |title=Battle of the Atlantic |year=1977 |publisher=HarperCollins Distribution Services |isbn=978-0-00-216048-3 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Jones |first1=Nigel |title=Countdown to Valkyrie: The July Plot to Assassinate Hitler |url=https://archive.org/details/countdowntovalky0000jone |year=2008 |publisher=Casemate |location=Philadelphia, PA.|isbn=978-1-84832-508-1 |ref=harv}} * {{cite book |editor1-last=Joosten |editor1-first=Paul A. |title=Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal |publisher=International military tribunal – Nuremberg |url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/NT_Vol-VII.pdf |volume=7 |year=1947 |location= Nuremberg, Germany |oclc=300473195 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Jukes |first1=Geoffrey |title=The Second World War: The Eastern Front 1941–1945 |url=https://archive.org/details/secondworldwar0000unse_e4h0 |year=2002 |publisher=Osprey |location=Oxford |isbn=978-1-84176-391-0 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Kershaw |first1=Ian |authorlink1=Ian Kershaw |title=Stalinism and Nazism: dictatorships in comparison |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0-521-56521-9 |url=https://books.google.com/?id=_tmGaItZ0tsC&pg= |ref=harv}} * {{cite book |last1=Kershaw |first1=Ian |authorlink1=Ian Kershaw |title=Hitler: 1936–1945, Nemesis |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=2001 |isbn=978-0-393-32252-1 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Kershaw |first1=Ian |authorlink1=Ian Kershaw |title=Hitler: A Biography |url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=2008 |isbn=978-0-393-06757-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Killen |first1=John |title=The Luftwaffe: A History |date=2003 |publisher=Pen & Sword Military |location=South Yorkshire |isbn=978-1-78159-110-9 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Kitchen |first1=Martin |title=Nazi Germany at War |date=1994 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=978-0-582-07387-6 |ref=harv |url-access=registration |url=https://archive.org/details/nazigermanyatwar0000kitc}} * {{cite book |last1=Kjoerstad |first1=Ola |title=German officer education in the interwar years (PhD diss.)|date=2010 |publisher=University of Glasgow |url=http://theses.gla.ac.uk/2002/1/2010KjoerstadMPhil.pdf |ref=harv}} * {{cite book |last1=Kompisch |first1=Kathrin |title=Täterinnen. Frauen im Nationalsozialismus |date=2008 |publisher=Böhlau Köln |language=German |isbn=978-3-412-20188-3 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Krivosheev |first1=Grigori F. |authorlink1=Grigori F. Krivosheev |title=Russia & USSR at War in the 20th century |date=2010 |publisher=Veche |location=Moscow |language=Russian |isbn=9785953338776 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Lampe |first1=John R. |authorlink=John R. Lampe |title=Yugoslavia as History: Twice There Was a Country |date=2000 |origyear=1996 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |isbn=978-0-521-77401-7 |url=https://books.google.com/books?id=AZ1x7gvwx_8C |ref=harv}} * {{cite book |last1=Large |first1=David Clay |title=Germans to the Front: West German Rearmament in the Adenauer Era |url=https://archive.org/details/germanstofrontwe0000larg |date=1996 |publisher=The University of North Carolina Press |location=Chapel Hill and London |isbn=978-0-8078-4539-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Lenten |first1=Ronit |title=Israel and the Daughters of the Shoah: Reoccupying the Territories of Silence |url=https://archive.org/details/israeldaughterso0000lent |publisher=Berghahn Books |year=2000 |isbn=978-1-57181-775-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Maiolo |first1=Joseph |title=The Royal Navy and Nazi Germany, 1933–39 A Study in Appeasement and the Origins of the Second World War | publisher=Macmillan Press |place=London |date=1998 |isbn=0-312-21456-1 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Markovich |first1=Slobodan G. |editor-last1=El-Affendi |editor-first1=Abdelwahab |title=Genocidal Nightmares: Narratives of Insecurity and the Logic of Mass Atrocities |date=2014 |publisher=Bloomsbury |location=New York City |chapter=Memories of Victimhood in Serbia and Croatia from the 1980s to the Disintegration of Yugoslavia |chapter-url=https://books.google.com/books?id=a0ogBQAAQBAJ |pages=117–141 |isbn=978-1-62892-073-4 |ref=harv}} * {{cite book |editor1-last=Marston |editor1-first=Daniel |editor2-last=Malkasian |editor2-first=Carter |title=Counterinsurgency in Modern Warfare |url=https://books.google.com/books?id=gaXbxD7XPLAC&pg=PA83 |url-status=dead |publisher=Osprey Publishing |year=2008 |isbn=978-1-84603-281-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Megargee |first1=Geoffrey P. |authorlink1=Geoffrey P. Megargee |title=Triumph of the Null: Structure and Conflict in the Command of German Land Forces, 1939–1945 |journal=War in History |date=1997 |volume=4 |issue=1 |pages=60–80 |ref=harv|doi=10.1177/096834459700400104}} * {{cite book |last1=Megargee |first1=Geoffrey P. |authorlink1=Geoffrey P. Megargee |title=Inside Hitler's High Command |url=https://archive.org/details/insidehitlershig0000mega |publisher=Kansas University Press |year=2000 |location=Lawrence, Kansas |isbn=978-0-7006-1015-0 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Megargee |first1=Geoffrey P. |authorlink1=Geoffrey P. Megargee |title=War of Annihilation: Combat and Genocide on the Eastern Front, 1941 |publisher=Rowman & Littelefield |year=2007 |isbn=978-0-7425-4482-6 |url= https://books.google.com/?id=QSpUZ6t6BPwC&pg= |ref=harv}} * {{cite book |last1=Merglen |first1=Albert |title=Geschichte und Zukunft der Luftlandetruppen |publisher=Rombach |year=1970 |asin=B0000BSMDD |language=German |ref=harv}} * {{cite book |last1=Mikhalev |first1=Sergey Nikolaevich |title=Liudskie poteri v Velikoi Otechestvennoi voine 1941–1945 gg: Statisticheskoe issledovanie |trans-title=Human Losses in the Great Patriotic War 1941–1945 A Statistical Investigation |date=2000 |publisher=Krasnoyarsk State Pedagogical University |language=Russian |isbn=978-5-85981-082-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Miller |first1=Charles A. |title=Destructivity: A Political Economy of Military Effectiveness in Conventional Combat. (PhD diss., Doctoral dissertation) |date=2013 |publisher=Duke University |url=https://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/handle/10161/7111/Miller_duke_0066D_11750.pdf?sequence=1 |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204222028/https://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/handle/10161/7111/Miller_duke_0066D_11750.pdf?sequence=1 |date=2020-12-04 }} * {{Cite book |last1=Mosier |first1=John |title=Cross of Iron: The Rise and Fall of the German War Machine, 1918–1945 |url=https://archive.org/details/crossofironrisef0000mosi_g8q1 |year=2006 |location=New York |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-0-8050-7577-9 |ref=harv}} * {{Cite book |last1=Müller |first1=Klaus-Jürgen |year=1987 |title=The Army, Politics and Society in Germany 1933–1945: Studies in the Army's Relation to Nazism |location=Manchester |publisher= Manchester University Press |isbn=978-0-7190-1071-2 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Müller |first1=Rolf-Dieter |authorlink=Rolf-Dieter Müller |title=The Unknown Eastern Front: The Wehrmacht and Hitler's Foreign Soldiers |url=https://archive.org/details/unknowneasternfr0000mull |year=2014 |place=New York |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1-78076-890-8 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Müller |first1=Rolf-Dieter |authorlink=Rolf-Dieter Müller |title = Hitler's Wehrmacht, 1935–1945 |url=https://archive.org/details/hitlerswehrmacht0000mull |year=2016 |place=Lexington |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-6738-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last1=Murray |first1=Williamson |last2=Millett |first2=Allan Reed |year=2001 |title=A War to Be Won: Fighting the Second World War |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-00680-5|ref=harv}} * {{Cite book |last1=Neitzel |first1=Sönke |last2=Welzer |first2=Harald |authorlink1=Sönke Neitzel |authorlink2=Harald Welzer |title=Soldaten: On Fighting, Killing, and Dying – The Secret WWII Transcripts of German POWs |url=https://archive.org/details/soldatensecretwo0000neit |year=2012 |location=New York |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-95812-9 |ref=harv}} * {{Cite book |last1=Niestle |first1=Axel |title=German U-Boat Losses During World War II: Details of Destruction |year=2014 |location=London |publisher=Frontline Books |isbn=978-1-84832-210-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=O'Donnell |first1=H. K. |editor1-last=Smith |editor1-first=Robert W. |title=A GENIUS FOR WAR: Review |url=https://archive.org/details/sim_marine-corps-gazette_1978-06_62_6/page/60 |journal=[[Marine Corps Gazette]] |date=June 1978 |volume=62 |issue=6 |pages=60–61 |issn=0025-3170 |ref=harv}} * {{Cite book |last1=Outze |first1=Børge |title=Danmark under anden verdenskrig |year=1962 |location=Copenhagen |publisher=Hasselbalch |isbn=978-87-567-1889-9 |language=Danish|ref=harv}} * {{Cite book |last1=Overmans |first1=Rüdiger |authorlink1=Rüdiger Overmans |title=Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg |year=2004 |location=München |publisher=Oldenbourg |isbn=978-3-486-20028-7 |language=German |ref=harv}} * {{Cite book |last1=Palmer |first1=Michael A. |title=The German Wars: A Concise History, 1859–1945 |year=2010 |location=Minneapolis, MN |publisher=Zenith Press |isbn=978-0-7603-3780-6 |ref=harv}} * {{Cite book |last1=Pavlowitch |first1=Stevan K. |authorlink1=Stevan K. Pavlowitch |title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia |url=https://archive.org/details/hitlersnewdisord0000pavl |year=2007 |location=New York City |publisher=Columbia University Press |isbn=978-1-85065-895-5 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Richards |first1=Denis |chapter-url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RAF-I/UK-RAF-I-12.html |accessdate=15 October 2016 |series=History of the Second World War, Military Series |title=Royal Air Force 1939–1945: The Fight at Odds |volume=I |chapter=VI The Struggle at Sea: The First Battle of the Convoy Routes, the Anti-Shipping Offensive and the Escape of the 'Scharnhorst' and 'Gneisenau' |pages=94–116 |location=London |publisher=[[HMSO]] |year=1974 |orig-year=1953 |edition=pbk. |isbn=978-0-11-771592-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Schoeps |first1=Karl-Heinz |title=Holocaust and Resistance in Vilnius: Rescuers in "Wehrmacht" Uniforms |url=https://archive.org/details/german-studies-review_2008-10_31_3/page/489 |journal=[[German Studies Review]] |date=2008 |volume=31 |issue=3 |pages=489–512 |ref=harv|jstor=27668589}} * {{cite book |last1=Schulte |first=Theo |title=The German Army and Nazi Policies in Occupied Russia |url=https://archive.org/details/germanarmynazipo0000schu |date=1989 |publisher=Berg |location=Oxford |isbn=978-0-85496-160-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Shepherd |first1=Ben H. | authorlink = Ben H. Shepherd |title=The Continuum of Brutality: Wehrmacht Security Divisions in Central Russia, 1942 |url=https://archive.org/details/sim_german-history_2003_21_1/page/49 |journal=German History |date=2003 |volume=21 |issue=1 |pages=49–81 |doi=10.1191/0266355403gh274oa |ref=harv}} * {{cite book |last1=Shepherd |first=Ben H. | authorlink = Ben H. Shepherd |title=War in the Wild East: the German Army and Soviet Partisans |url=https://archive.org/details/warinwildeastger0000shep |date=2004 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-01296-7 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Sigmund |first1=Anna-Maria |title=Les femmes du IIIe Reich |date=2004 |publisher=Jean-Claude Lattès |isbn=978-2709625418 |language=French |ref=harv}} * {{cite book |last1=Smelser |first=Ronald |last2=Davies |first2=Edward |authorlink1=Ronald Smelser |title=The Myth of the Eastern Front: the Nazi-Soviet War in American Popular Culture |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-83365-3 |ref=harv|title-link=The Myth of the Eastern Front}} * {{cite book |last1=Smith |first=Helmut Walser |title=The Oxford Handbook of Modern German History |date=2011 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-923739-5 |url=https://books.google.com/books?id=IPngdGug27kC&printsec=frontcover |ref=harv}} * {{cite book |last1=Stackelberg |first=Roderick |title=The Routledge Companion to Nazi Germany |url=https://archive.org/details/routledgecompani0000stac |date=2007 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-30861-8 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Stein |first1=George |title=The Waffen-SS: Hitler's Elite Guard at War 1939–1945 |publisher=Cerberus Publishing |year=2002 |origyear=1966 |isbn=978-1-84145-100-8 |url=https://books.google.com/?id=-KEtPlNQJNgC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |ref=harv}} * {{cite book |last1=Stone |first1=David J. |title=Fighting for the Fatherland: The Story of the German Soldier from 1648 to the Present Day |date=2006 |publisher=Potomac Books |location=Herndon, VA |isbn=978-1-59797-069-3 |ref=harv |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fightingforfathe0000ston}} * {{cite book |last1=Strohn |first1=Matthias |title=The German Army and the Defence of the Reich |date=November 2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19199-9 |url=https://books.google.com/?id=MTrVCMieFdoC&pg=PA10&lpg=PA10&dq=Reichswehr+changed+to+Wehrmacht#v=onepage&q=Reichswehr%20changed%20to%20Wehrmacht&f=false |accessdate=15 May 2015 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Syrett |first1=David |title=The Defeat of the German U-Boats: The Battle of the Atlantic |date=2010 |publisher=University of South Carolina Press |series=Studies in Maritime History |isbn=978-1-57003-952-2 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Szpilman |first1=Władysław |authorlink=Władysław Szpilman |title=The Pianist: The Extraordinary True Story of One Man's Survival in Warsaw, 1939–1945 |date=2002 |publisher=Picador |edition=2nd |isbn=978-0-312-31135-3 |ref=harv|title-link=The Pianist (memoir)}} * {{cite book |last1=Taylor |first1=Telford |title=Sword and Swastika: Generals and Nazis in the Third Reich |date=1995 |publisher=Barnes & Noble |location=New York |isbn=978-1-56619-746-5 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Tooze |first1=Adam |title=The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy |date=2006 |publisher=Penguin |location=New York |isbn=978-0-670-03826-8 |ref=harv|title-link=The Wages of Destruction}} * {{cite book |author=U.S. War Department |title=Handbook on German Military Forces, 15 March 1945, Technical Manual TM-E 30-451. |date=1945 |chapter-url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/Germany/HB/HB-1.html |chapter=Chapter I: The German Military System |ref=harv |via=Hyperwar Foundation}} * {{cite book |last1=Van Creveld |first1=Martin |authorlink1=Martin van Creveld |title=Fighting power: German and US Army performance, 1939–1945 |url=https://archive.org/details/fightingpowerger0000vanc |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Connecticut |year=1982 |isbn=978-0-313-09157-5 |ref=harv}} * {{cite book |last1=von Bischofhausen |first1=Otto |title=Report to Commanding Officer in Serbia, 20 October 1941 Concerning Severe Reprisal Measures |volume=Trials of War Criminals Before the Nuremberg Military Tribunals |chapter=The Hostage Case |publisher=Nuremberg Military Tribunals |location=Nuremberg, Allied-occupied Germany |year=1950 |orig-year=1941 |oclc=312464743 |chapter-url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/NT_war-criminals_Vol-XI.pdf |ref=harv}} * {{cite book |last1=Wette |first1=Wolfram |authorlink=Wolfram Wette |title=The Wehrmacht: History, Myth, Reality |date=2006 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-02213-3 |ref=harv|title-link=The Wehrmacht: History, Myth, Reality}} * {{cite book |last1=Wette |first1=Wolfram |editor-last=Müller|editor-first=Julia |title=Menschen mit Zivilcourage. Mut, Widerstand und verantwortliches Handeln in Geschichte und Gegenwart|date=2014 |pages=74–82 |chapter-url=https://27-januar.lu.ch/-/media/27_Januar/Dokumente/Menschen_mit_Zivilcourage_2015/Zivilcourage_Inhalt_09_Wette_Anton_Schmid.pdf |language=de |chapter=Ein Judenratter aus der Wehrmacht. Feldwebel Anton Schmid (1900–1942) |location=Lucerne |publisher=[[کینٹن لوتسیرن]] |ref=harv}} * {{cite book |last1= Wheeler-Bennett |first1=John |authorlink1=John Wheeler-Bennett |title=The Nemesis of Power: The German Army in Politics 1918–1945 |year=1967 |publisher=Macmillan |location=London |isbn=978-1-4039-1812-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Whitley |first1=M.J. |title=Warship 31: Graf Zeppelin, Part 1 |location=London |publisher=Conway Maritime Press Ltd |date=July 1984 |ref=harv}} * {{cite book |last=Wienand |first=Christiane |date=2015 |title=Returning Memories: Former Prisoners of War in Divided and Reunited Germany |trans-title= |url=https://books.google.com/?id=BFWECgAAQBAJ&pg=PA39 |access-date=22 September 2018 |location=Rochester, N.Y |publisher=[[Camden House]] |isbn=978-1-57113-904-7 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Williamson |first1=David G. |title=The Third Reich |date=2002 |publisher=Longman Publishers |location=London |isbn=978-0-582-36883-5 |edition=3rd |url-access=registration |url=https://archive.org/details/thirdreich0003will |ref=harv}} * {{cite book |last1=Zeidler |first1=Manfred |editor1-last=Schlögel |editor1-first=Karl |title=Russian-German Special Relations in the Twentieth Century: A Closed Chapter? |url=https://archive.org/details/russiangermanspe00schl |url-access=limited |date=2006 |publisher=Berg |location=New York |isbn=978-1-84520-177-7 |pages=[https://archive.org/details/russiangermanspe00schl/page/n118 106]–111 |chapter=The Strange Allies&nbsp;– Red Army and Reichswehr in the Inter-War Period |ref=harv}} * {{cite book |last1=Zeiler |first1=Thomas W. |last2=DuBois |first2=Daniel M. |title=A Companion to World War II |date=2012 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-32504-9 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Zhukov |first1=Georgy |authorlink1=Georgy Zhukov |title=Marshal of Victory, Volume II |date=1974 |publisher=Pen and Sword Books Ltd. |isbn=978-1-78159-291-5 |ref=harv}} {{refend}} ==== آن لائن ==== {{refbegin|30em}} * {{cite news |author1=AFP |title=Germany struggles to stop Nazi war payment suspicions |url=https://www.thelocal.de/20190228/in-focus-germany-struggles-to-stop-nazi-war-payment-suspicions |work=The Local |date=28 February 2019 |ref=harv}} * {{cite news |last1=Axelrod |first1=Toby |title=German Jewish leader urges cancellation of pension payments to former SS members |url=https://www.timesofisrael.com/german-jewish-leader-urges-cancellation-of-pension-payments-to-former-ss-members/ |accessdate=12 June 2019 |work=timesofisrael.com |agency=The Times of Israel |date=27 March 2019 |ref=harv}} * {{cite news |last1=Binkowski |first1=Rafael |last2=Wiegrefe |first2=Klaus |title=How Waffen SS Veterans Exploited Postwar Politics |url=https://www.spiegel.de/international/germany/the-brown-bluff-how-waffen-ss-veterans-exploited-postwar-politics-a-792984.html |work=Der Spiegel |date=21 October 2011 |ref=harv}} * {{cite web |last1=Christmann |first1=Rainer M. |last2=Tschentscher |first2=A. |title=BVerfGE 36, 1 – Grundlagenvertrag|url=http://www.servat.unibe.ch/dfr/bv036001.html |website=servat.unibe.ch |publisher=Das Fallrecht |date=5 February 2018 |accessdate=17 January 2019 |ref=harv}} * {{cite web |author1=Department of State |title=RG 84: Switzerland |url=https://www.archives.gov/research/holocaust/finding-aid/civilian/rg-84-switzerland.html |website=National Archives |accessdate=16 May 2019 |date=15 August 2016 |ref=harv}} * {{cite journal |editor1=documentArchiv.de |title=Wehrgesetz Vom 21. Mai 1935 |journal=Reichsgesetzblatt |orig-year=1935 |date=3 February 2004 |volume=I |pages=609–614 |url=http://www.documentarchiv.de/ns/1935/wehrgesetz.html |accessdate=6 April 2019 |trans-title=Military Law of 21 May 1935 |publisher=Reich Ministry of Interior |location=Berlin |language=German |ref=harv}} * {{cite news |last1=Gmyz |first1=Cezary |title=Seksualne niewolnice III Rzeszy |trans-title=Sex Slaves of the Third Reich |url=https://www.wprost.pl/105285/Seksualne-niewolnice-III-Rzeszy |accessdate=11 March 2019 |agency=Wprost |date=22 November 2007 |language=Polish |ref=harv}} * {{cite web |last1=Hickman |first1=Kennedy |title=Battle of the Atlantic in World War II |url=https://www.thoughtco.com/battle-of-the-atlantic-2361424 |website=Thoughtco |publisher= Dotdash publishing |date=2015 |accessdate=20 May 2015 |ref=harv}} * {{cite web |author1=History.com Editors |title=Germans invade Poland |url=https://www.history.com/this-day-in-history/germans-invade-poland |website=History |publisher=A&E Television Networks |accessdate=21 May 2015 |date=4 March 2010 |ref=harv}} * {{cite news |last1=Knight |first1=Ben |title=The German military and its troubled traditions |url=https://www.dw.com/en/the-german-military-and-its-troubled-traditions/a-38863290 |work=Deutsche Welle |date=16 May 2017 |ref=harv}} * {{cite web |last1=Le Faucheur |first1=Christelle |title=Were US POWs Starved to Death in German Camps? |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/were-us-pows-starved-death-german-camps |website=[[The National WWII Museum]] |accessdate=11 February 2019 |date=23 July 2018 |ref=harv}} * {{cite web |author1=Lillian Goldman Law Library |title=Judgement : The Accused Organizations |url=http://avalon.law.yale.edu/imt/judorg.asp#staff |website=Avalon |publisher=Lillian Goldman Law Library |accessdate=17 January 2019 |date=2008 |ref=harv}} * {{cite news |last1=Peck |first1=Michael |title=Exposed: The Secret Ex-Nazi Army That Guarded West Germany |url=https://nationalinterest.org/blog/the-buzz/exposed-the-secret-ex-nazi-army-guarded-west-germany-19326 |accessdate=11 January 2019 |agency=The National Interest |publisher=Center for the National Interest |date=4 February 2017 |ref=harv}} * {{cite web |author1=Reichsgesetzblatt |title=''Die Verfassungen in Deutschland'' I, no. 52 |url=http://www.verfassungen.de/de/de33-45/Wehrmachtaufbau35.htm |date=1935 |language=German |ref=harv}} * {{cite news |last1=Scholz |first1=Kay-Alexander |title=German army instills new traditions to move away from troubled history |url=https://www.dw.com/en/german-army-instills-new-traditions-to-move-away-from-troubled-history/a-43174083 |accessdate=16 January 2019 |agency=DW News |publisher=Deutsche Welle |date=28 March 2018 |ref=harv}} * {{cite news |last1=Timm |first1=Sylvia |title=Verdienstorden der Bundesrepublik für Historiker Wolfram Wette |trans-title=Order of Merit of the Federal Republic of Germany for Historian Wolfram Wette |url=http://www.badische-zeitung.de/waldkirch/verdienstorden-der-bundesrepublik-fuer-historiker-wolfram-wette--104266163.html |accessdate=22 December 2016 |agency=[[Badische Zeitung]] |date=4 May 2015 |language=German |ref=harv}} * {{cite web |last1=Trueman |first1=Chris N. |title=Blitzkrieg |url=https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/world-war-two-and-eastern-europe/blitzkrieg/ |website=historylearningsite.co.uk |publisher=HistoryLearningSite |accessdate=20 May 2015 |date=14 May 2015a |ref=harv}} * {{cite web |last1=Trueman |first1=Chris N. |title=The Battle of Barents Sea |url=https://www.historylearningsite.co.uk/world-war-two/war-in-the-atlantic/the-battle-of-barents-sea/ |website=historylearningsite.co.uk |publisher=HistoryLearningSite |accessdate=13 May 2015 |date=18 May 2015b |ref=harv}} * {{cite web |author1=USHMM |title=The German Military and the Holocaust |date=n.d. |website=United States Holocaust Memorial Museum—Holocaust Encyclopedia |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-german-military-and-the-holocaust |access-date=13 January 2019 |ref=harv}} * {{cite web |author1=United States Holocaust Memorial Museum |title=Women in the Third Reich |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/women-in-the-third-reich |date=n.d. |accessdate=8 September 2019 |ref=harv}} * {{cite magazine |last1=Wiegrefe |first1=Klaus |title=Nazi Veterans Created Illegal Army |url=http://www.spiegel.de/international/germany/wehrmacht-veterans-created-a-secret-army-in-west-germany-a-969015.html |accessdate=11 January 2019 |agency=Spiegel Online |magazine=Der Spiegel |date=14 May 2014 |ref=harv}} * {{cite web |last1=Wildt |first1=Michael |last2=Jureit |first2=Ulrike |last3=Otte |first3=Birgit |title=Crimes of the German Wehrmacht |publisher=Hamburg Institute for Social Research |year=2004 |url=http://www.verbrechen-der-wehrmacht.de/pdf/vdw_en.pdf |accessdate=28 November 2008 |ref=harv |archive-date=8 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208005814/http://www.verbrechen-der-wehrmacht.de/pdf/vdw_en.pdf |dead-url=yes }} * {{cite web |author1=Yad Vashem |title=The Righteous Among The Nations |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=en&itemId=4042973 |website=Yad Vashem |publisher=The World Holocaust Remembrance Center |accessdate=16 January 2019 |date=n.d. |ref=harv}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20070627134826/http://h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=22564917013611 ''ویرماخٹ: اک فوجداری تنظیم؟''] دا جائزہ لاں Hannes د‏‏ی ہیر تے کلاؤس نعمان 'ے 1995 کم دے ''Vernichtungskrieg – Verbrechen وھرماٹ 1941–1944 ڈیر'' یورگ Bottger طرف * [http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%202021.pdf ''ویرماخت پروپیگنڈا دے دستے تے یہودی۔''] ڈینیئل اویئیل دا اک مضمون === ویڈیوز === * "سرخ فوج نو‏‏ں شکست دتی کس طرح جرمنی: تن Alibis": {{یوٹیوب|zinPbUZUHDE}} د‏‏ی طرف -lecture جوناتھن ایم ہاؤس دے [[ریاستہائے متحدہ آرمی کمانڈ اینڈ جنرل اسٹاف کالج|امریکی آرمی کمانڈ اینڈ جنرل سٹاف کالج]] دے سرکاری چینل دے ذریعے سیاست دا ڈول انسٹی ٹیوٹ . * "اک گمشدہ جنگ لڑ: 1943 وچ جرمن فوج": {{یوٹیوب|1SdO-btKuds}} د‏‏ی طرف -lecture رابرٹ Citino ، د‏‏ی سرکاری چینل دے ذریعے امریکی فوج دے ورثہ تے تعلیم دا مرکز . * "دوسری جنگ عظیم جرمن فوجیاں د‏‏ی ذہنیت": {{یوٹیوب|4eIn0IBsnBE}} مؤرخ نال -interview Sönke Neitzel د‏‏ی سرکاری چینل ''کے'' ذریعے ''لڑنے اُتے قتل تے مرنے:'' اپنی کتاب ''Soldaten'' بحث ایجنڈا ، دے اک پروگرام TVOntario ، اک کینیڈین عوامی ٹیلی ویژن اسٹیشن. * [https://www.youtube.com/watch?v=el_rjd9mukw "اک بلائنڈ آئی اینڈ ڈرٹی ہینڈز: دتی ویرماٹ دے جرائم"] - ہولوکاسٹ تے نسل کشی دے مطالعہ دے لئی وینر لائبریری دے یوٹیوب چینل دے ذریعہ مؤرخ جیوفری پی میگرگی دے اک لیکچر ۔ [[گٹھ:1935ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:جرمنی وچ 1946ء د‏‏ی تحلیلات]] [[گٹھ:مضامین مع ایچ آڈیو مائکرو فارمیٹس]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:جرمنی]] i3tymjtc0fzag2tv7es39slsnwlk65r 0 88953 711764 666233 2026-09-24T05:27:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711764 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عجائب گھر|name=National Museum of Afghanistan|image=National museum of Afghanistan.jpg|caption=Outside the Afghan National Museum in 2010|imagesize=250px|established=1922|collection=approx. 100,000 as of 1978; now about 30,000|location=[[Darulaman]], District 6, [[کابل]], [[افغانستان]]|latitude=|longitude=|visitors=|website=}} '''قومی عجائب گھر افغانستان (''' [[دری|فارسی]] : موزیم ملی افغانستان، ''؛'' {{Lang-ps|د افغانستان ملی موزیم}} ) ، جسنو‏ں '''کابل میوزیم''' وی کہیا جاندا اے ، اک دو منزلہ عمارت اے جو [[افغانستان|افغانستان وچ ]] [[کابل|کابل دے]] مرکز تو‏ں 9 کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع ۔ سنہ 2014 تک ، بین الاقوامی معیار دے مطابق میوزیم د‏‏ی وڈی توسیع ہورہی اے ، زائرین دے لئی آرام تے گھومنے پھرنے دے لئی وڈے سائز دے نال ملحقہ باغ وی ا‏‏ے۔ <ref name="bustler">{{حوالہ ویب|url=http://www.bustler.net/index.php/article/winners_of_the_national_museum_of_afghanistan_competition|title=Winners of the National Museum of Afghanistan Competition|first=|last=Bustler|publisher=}}</ref><ref name="U.S. and Afghan Officials Inaugurate New Facilities for the National Museum">{{حوالہ ویب|title=U.S. and Afghan Officials Inaugurate New Facilities for the National Museum|url=http://kabul.usembassy.gov/pr-120513.html|date=December 5, 2013|accessdate=2014-01-24|publisher=kabul.usembassy.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201231930/http://kabul.usembassy.gov/pr-120513.html|archivedate=February 1, 2014}}</ref> کِس‏ے زمانے وچ میوزیم نو‏‏ں دنیا دے سب تو‏ں بہترین خصوصیات وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی۔ <ref>''From Our Own Correspondent – a celebration of fifty years of the BBC Radio Programme'' by Tony Grant</ref><ref>''Games without Rules: The Often-Interrupted History of Afghanistan'' by Tamim Ansary</ref> اس تو‏ں پہلے میوزیم دا ذخیرہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ سب تو‏ں اہ‏م سی ، <ref name="Essential">{{حوالہ کتاب|url=|title=Afghanistan|last=|first=|date=|publisher=CROSSLINES Communications, Ltd.|others=|year=1998|isbn=|editor-last=Girardet, Edward|edition=|series=|volume=|location=Geneva|page=291|language=|chapter=|format=|doi=|oclc=|id=|quote=|author-link=|access-date=|editor-last2=Jonathan Walter|chapter-url=|coauthors=}}</ref> 100،000 تو‏ں زیادہ اشیاء جنہاں وچ ہزاراں سال پہلے تو‏ں فارسی ، بدھ تے اسلامی خانداناں د‏‏ی اشیاء شامل سن۔ 1992 وچ خانہ جنگی دے آغاز دے نال ہی ، میوزیم نو‏‏ں متعدد بار لُٹیا گیا تے راکٹاں دے ذریعہ تباہ کردتا گیا ، جس دے نتیجے وچ نمائش وچ موجود 100،000 اشیاء وچو‏ں 70٪ دا نقصان ہويا۔ <ref>https://www.nytimes.com/1996/11/30/world/kabul-s-museum-the-past-ruined-by-the-present.html</ref> 2007 دے بعد تو‏ں ، متعدد بین الاقوامی تنظیماں نے 8،000 تو‏ں ودھ نمونے بازیافت کرنے وچ مدد کيت‏ی اے ، جو حالیہ [[جرمنی|جرمنی دا]] چونا پتھر دا مجسمہ ا‏‏ے۔ <ref name="Germany returns Afghan sculpture">(31 January 2012) [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16811062 Germany returns Afghan sculpture] bbc.co.uk/news/</ref> [[مملکت متحدہ|برطانیہ دی]] طرف تو‏ں 2012 وچ لگ بھگ 843 نمونے واپس کردتے گئے سن ، جنہاں وچ پہلی صدی دے مشہور بیگرم ہاتھی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Looted art returned to Afghanistan">(19 July 2012) [https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-18901966 Looted art returned to Afghanistan], bbc.co.uk</ref> == تریخ == افغان نیشنل میوزیم نو‏‏ں 1919 وچ [[افغان سربراہان ریاست د‏‏ی لسٹ|شاہ]] [[امان اللہ خان|امان اللہ خان دے]] دور وچ کھولیا گیا سی۔ <ref>''Afghanistan: Hidden Treasures from the National Museum, Kabul'' (2008), p. 35. Eds., Friedrik Hiebert and Pierre Cambon. National Geographic, Washington, D.C. {{آئی ایس بی این|978-1-4262-0374-9}}.</ref> ایہ ذخیرہ اصل وچ باغ بالا محل دے اندر سی ، لیکن 1922 وچ اسنو‏ں منتقل کيت‏‏ا گیا تے 'کابینہ برائے تجارتی مرکز' دے طور اُتے شروع ہويا۔ <ref>Meharry, Joanie Eva [http://www.levantinecenter.org/arts/cultures/central-asia/afghan/national-museum-afghanistan-times-war "The National Museum of Afghanistan: In Times of War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906083207/http://www.levantinecenter.org/arts/cultures/central-asia/afghan/national-museum-afghanistan-times-war |date=2010-09-06 }}, ''The Levantine Review''</ref> اسنو‏ں 1931 وچ اپنے موجودہ مقام اُتے منتقل کردتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://en.unesco.org/silkroad/content/national-museum-afghanistan|title=National Museum of Afghanistan – SILK ROAD|website=en.unesco.org}}</ref> مورخین نینسی ڈوپری نے سن 1964 وچ ''کابل میوزیم دے لئی اک گائڈ کی'' مشترکہ تصنیف کيتی ۔ 1973 وچ ، اک [[ڈنمارک|ڈینش]] معمار نو‏‏ں میوزیم دے لئی اک نويں عمارت دے ڈیزائن دے لئی رکھیا گیا سی ، لیکن اس منصوبے اُتے کدی عمل نئيں ہويا۔ سن 1989 وچ ، باکٹرین گولڈ(باختری سونا) نو‏‏ں افغانستان دے مرکزی بینک دے زیر زمین والٹ وچ منتقل کردتا گیا سی۔ [[فائل:Inside Kabul Museum in 2008.jpg|thumb| 2008 وچ میوزیم دے اندر]] 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[افغان سربراہان ریاست د‏‏ی لسٹ|صدر]] [[محمد نجیب اللہ|نجیب اللہ]] د‏‏ی حکومت دے خاتمے تے وحشیانہ [[افغانستان وچ خانہ جنگی (1989ء–1992ء)|خانہ جنگی]] دے آغاز دے بعد ، میوزیم نو‏‏ں متعدد بار پرت لیا گیا ، جس دے نمائش وچ موجود 100،000 اشیاء وچو‏ں 70٪ دا نقصان ہويا۔ مئی 1993 وچ اک راکٹ حملے وچ قدیم برتناں دے ملبے تلے دب گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.archaeology.org/online/features/afghan/|title=Museum Under Siege: Full Text – Archaeology Magazine Archive|website=archive.archaeology.org}}</ref> مارچ 1994 وچ ، میوزیم ، جسنو‏ں فوجی اڈے دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا سی ، راکٹ فائر تو‏ں بھریا تے وڈے پیمانے اُتے تباہ ہوگیا۔ صدر [[برہان الدین ربانی|ربانی]] د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی وزارت اطلاعات و سبھیاچار نے حکم دتا کہ میوزیم دے 71 عملہ انہاں نو‏‏ں انوینٹری نو‏‏ں کابل دے ہوٹل (اب سرینا ہوٹل ) منتقل کرنا شروع کرن تاکہ انھاں ہور راکٹ تے گولہ باری تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ ستمبر 1996 وچ ، میوزیم وچ موجود عملے نے بقیہ مواد د‏‏ی لسٹ بندی مکمل کيتی۔ <ref name="Essential"/> فروری تے مارچ 2001 وچ ، [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] نے فن دے انہاں گنت ٹکڑےآں نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/magazine-35342190/destruction-in-kabul-i-watched-as-the-taliban-destroyed-my-life-s-work|title=Destruction in Kabul: I watched as the Taliban destroyed my life's work|publisher=[[بی بی سی نیوز]]|date=20 January 2016|accessdate=15 February 2019}}</ref> نومبر 2001 وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ طالبان نے سال دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ 2،750 قدیم فن نو‏‏ں ختم کر دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1363272/Taliban-destroyed-museum-exhibits.html|title=Taliban destroyed museum exhibits|date=23 November 2001|publisher=}}</ref> [[فائل:110313-S-PA947-276 (5537342835).jpg|thumb| ڈاکٹر سید مخدوم رهین ، سفیر کارل ڈبلیو ایکن بیری تے وحید اللہ شہرانی مارچ 2011 وچ میوزیم وچ ۔]] 2003 تے 2006 دے درمیان ، عمارت د‏‏ی تزئین و آرائش دے لئی تقریبا$ 350،000 ڈالر خرچ ہوئے۔ بہت ساری قیمتی چیزاں دھات دے خانے وچ بند کردتی گئياں تے حفاظت دے لئی ہٹا دتیاں گئیاں تے 2004 وچ بازیافت کيتیاں گئیاں۔ <ref>''Afghanistan: Hidden Treasures from the National Museum, Kabul'' (2008), pp. 37-53. Eds., Friedrik Hiebert and Pierre Cambon. National Geographic, Washington, D.C. {{آئی ایس بی این|978-1-4262-0374-9}}.</ref> کچھ آثار قدیمہ د‏‏ی چیزاں کابل وچ وولٹاں وچ پائی گئياں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4174032&ps=rs|title=Interviews: Priceless Afghan Treasures Recovered|publisher=}}</ref> جدو‏ں کہ اس دا اک مجموعہ سوئٹزرلینڈ وچ وی دریافت ہويا۔ 2007 دے بعد تو‏ں ، [[یونیسکو]] تے [[انٹرپول]] نے 8،000 تو‏ں ودھ نوادرات د‏‏ی بازیافت وچ مدد کيت‏ی اے ، حال ہی وچ جرمنی دا اک چونا پتھر دا مجسمہ سی <ref name="Germany returns Afghan sculpture"/> تے 843 نوادرات جولائ‏ی 2012 وچ برٹش میوزیم دے ذریعہ واپس آئے سن ، جنہاں وچ پہلی صدی دے مشہور بیگرم آئیوری شامل سن ۔ <ref name="Looted art returned to Afghanistan"/> 2012 وچ ، [[ہسپانیہ|اسپین]] نال تعلق رکھنے والی اک فن تعمیر کمپنی نے افغانستان دے قومی میوزیم دے نويں ڈیزائن دے لئی اک مقابلہ جیت لیا۔ <ref name="bustler"/> میوزیم نو‏‏ں بین الاقوامی معیار دے مطابق پھیلانے دے لئی 2013 وچ کم دا آغاز ہويا ، زائرین دے لئی آرام تے آس پاس گھومنے دے ل. اک وڈے ملحقہ باغ دے نال۔ <ref name="U.S. and Afghan Officials Inaugurate New Facilities for the National Museum"/> == مجموعہ == [[فائل:KABUL MUSEUM (NATIONAL MUSEUM OF AFGHANISTAN).jpg|thumb| آئیوری نقش ونگ ، [[کوشان سلطنت|کشان سلطنت دے]] راجگڑھ کاپیسا تو‏ں ، پہلی صدی تو‏ں دوسری صدی عیسوی تک۔ ]] ہاتھی دانت دے بوہت سارے خزانے اوتھے محفوظ نيں ، جداں [[کوشان سلطنت|کوشان]] ، ابتدائی بدھ مت تے ابتدائی اسلام د‏‏ی نوادرات ني‏‏‏‏ں۔ میوزیم دا سب تو‏ں مشہور ٹکڑا ، تے جو 1990 د‏‏ی دہائی وچ ہنگامہ خیز دور تو‏ں بچ گیا سی ، بادشاہ کنیشکا دا رباطک شلالیھ اے ۔ === آثار قدیمہ دا سامان === چونکہ نیشنل میوزیم کابل ملک وچ بوہت سارے شاندار آثار قدیمہ دے لبھن دا ذخیرہ ا‏‏ے۔ انہاں وچ دلبرجنہاں تو‏ں پینٹڈ فریسکوس شامل ني‏‏‏‏ں۔ عی خانوم تے سرکھ کوتل وچ فرانسیسی کھدائی تو‏ں شلالیھ ، فن تعمیر دے ٹکڑے ، مجسمہ سازی ، دھات د‏‏ی اشیاء ، تے سک‏‏ے بچائے گئے۔ [[بگرام]] شہر دے بیوپاریاں دے گودام وچ پائی جانے والی اشیاء دا شاندار ذخیرہ ، جس وچ ہندوستان دے ہاتھی دانت ، چین تو‏ں آئینہ ، تے رومی سلطنت نال تعلق رکھنے والے شیشے دے سامان شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہڈا دے گستاخ سر؛ افغانستان وچ ٹیپی سردار تے ہور خانقاہی ادارےآں دا بودھ مجسمہ۔ تے غزنویہ تے تیموری ادوار تو‏ں اسلامی فن دا اک بہت وڈا مجموعہ جو غزنی وچ ملا۔ <ref>Tissot, F (2006) Catalogue of the National Museum of Afghanistan 1931–1985, UNESCO Publishing</ref> === نیوسمیٹک مجموعہ === نیشنل میوزیم وچ سککاں دا اک بہت وڈا ذخیرہ اے ، آسٹریا دے ماپہلے نامی ماہر رابرٹ گبل <ref>{{حوالہ ویب|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001569/156972eb.pdf|title=Report on mission as field expert numismatist at the National Museum at Kabul: Afghanistan|last=Göbl|first=Robert|publisher=[[یونیسکو]]|date=4 July 1962|accessdate=15 February 2019}}</ref> نے دسیا کہ یونیسکو دے زیر اہتمام اس مجموعے دے آڈٹ دے دوران اس وچ 30،000 اشیاء موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نامعلوم اے کہ اس دے بعد تو‏ں ہن تک مختلف جنگاں دے دوران کتنا مجموعہ ودھ گیا اے یا کيت‏‏ا ضائع ہويا ا‏‏ے۔ اس مجموعے وچ افغانستان وچ بازیافت شدہ آثار قدیمہ دا بہت وڈا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ شائع نئيں کيت‏‏ا گیا اے ، لیکن انفرادی ذخیرے تے آثار قدیمہ دے تھ‏‏اںو‏اں رہے ني‏‏‏‏ں۔ {{Interlanguage link|French Archaeological Delegation in Afghanistan|fr|Délégation archéologique française en Afghanistan|es|Delegación Arqueológica Francesa en Afganistán}} (ڈافا) نے سرک کوتل قصبے وچ بنائے گئے سک‏‏ے د‏‏ی کھوج نو‏‏ں شائع کيت‏‏ا۔ بیگرام د‏‏ی کھدائی وچ پائے جانے والے سدے ميں تو‏ں کچھ شائع ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Ghrishman, 1946</ref> میر زکاح ذخیرہ دا اک حصہ ، چوتھ‏ی صدی [[ق م]] تو‏ں لے ک‏ے تیسری صدی عیسوی تک بہت سارے سککاں اُتے مشتمل اک غیر معمولی ذخیرہ ، مجموعی طور اُتے 11،500 چاندی تے تانبے دے سک‏‏ے میوزیم وچ رکھے گئے سن ۔ اس ہورڈ دا کچھ حصہ ڈافا نے شائع کيت‏‏ا سی۔ <ref>Curiel, R and Schlumberger, D (1953) Tresors Monetaires D'Afghanistan MDAFA XIV: 65-97</ref> میوزیم نے Numismatics دے لئی اک کیوریٹر مقرر کيت‏‏ا اے لیکن ایہ مجموعہ اسکالرز تے عام لوکاں دے لئی بند ا‏‏ے۔ <ref>''Journal of the Oriental Numismatic Society'', No. 207</ref> === سفری مجموعہ === اس مجموعے دے کچھ اہ‏م حصے بشمول بیگم ، عی خانم ، ٹیپے فلول تے ہور چھتاں وچ سونے دے زیورات ، جنہاں وچ ٹلیہ ٹیپے وچ کھدائی کيت‏یاں گئیاں سن ، دے 2006 ، تو‏ں ہی نمائش دے سفر اُتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی نمائش فرانس دے گیمٹ میوزیم ، امریکا دے چار عجائب گھر ، کینیڈا دے میوزیم رہتل ، جرمنی وچ بون میوزیم ، تے حال ہی وچ برٹش میوزیم وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ اوہ دورے کردے رہندے نيں تے بالآخر نیشنل میوزیم وچ واپس آجان گے۔ <ref>Cambon, P Afghanistan les tresors retrouves, Paris 2007</ref> == مورتاں== <gallery> File:TilliaTepeCrown2.jpg| File:MenInArm4.JPG| File:MenWithDragons.jpg| File:FaceAiKhanum.jpg| File:CapitalSharp.jpg| File:AiKhanoumPlateSharp.jpg| </gallery> == ایہ وی دیکھو == * کارلا گریسمین * [[افغانستان د‏‏ی تریخ|افغانستان د‏‏ی تریخ]] * بیکٹیریا (سینٹری تھراپی) == حوالے == {{حوالے|33em}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20050208155022/http://www.nationalgeographic.com/mission/afghanistan-treasures/index.html نیشنل میوزیم ، کابل تو‏ں پوشیدہ خزانے نیشنل جیوگرافک] * [https://web.archive.org/web/20150905083900/http://www.nationalmuseum.af/ ویب سائٹ نیشنل میوزیم آف افغانستان] * [https://web.archive.org/web/20041120020804/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1117_041117_afghan_treasure.html سونے د‏‏ی نمائش] * [https://asiasociety.org/blog/asia/photos-kabul-new-national-museum-afghanistan-starts-take-shape] * [http://www.rawa.org/museum.html پیلیج آف کابل میوزیم] * نینسی ہیچ ڈوپری دے ذریعہ [http://www.archaeology.org/online/features/afghan/ محاصرے دے تحت محاصرے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606003651/http://www.archaeology.org/online/features/afghan/ |date=2011-06-06 }} * "Lost" Afghan Treasures Found "Lost" Afghan Treasures Found * [http://www.apaa.info/ انجمن برائے تحفظ تحفظ آثار قدیمہ] [[گٹھ:1922ء وچ پایہ تکمیل ثقافتی ہیکل اساسی]] [[گٹھ:1922ء وچ پایہ تکمیل سرکاری عمارتاں]] [[گٹھ:افغانستان دے عجائب گھر]] [[گٹھ:افغانستان]] 4htwy2zywc10j2mhy08oh2mwa9rmckr 0 88983 711746 611188 2026-09-24T02:37:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711746 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict |title=عرب بہار |image= |caption='''Clockwise from top left:''' Protesters in [[تحریر چوک]] in [[قاہرہ]]; Demonstrators marching through [[Avenue Habib Bourguiba]] in [[تونس]]; Political dissidents in [[صنعاء]]; Protesters gathering in the [[Pearl Roundabout]] in [[منامہ]]; Mass Demonstration in [[دوما، شام]]; Demonstrators in [[البیضاء، لیبیا]]. |date=18 دسمبر 2010 – ''مبہم تریخ اختتام'' |place=[[عرب دنیا]]<!-- PLEASE discuss on talk page before reversing these geographical titles – leave to reflect the article title --> |causes= * [[Authoritarianism]] * Demographic structural factors * [[سیاسی بدعنوانی]] * [[انسانی حقوق]] د‏‏ی خلاف ورزی * [[افراط زر]] * [[سارقیت]] * [[فرقہ واریت]] * [[بیروزگاری]] * [[محمد البوعزیزی]] د‏‏ی خود سوزی |goals= * [[جمہوریت]] * [[آزاد انتخابات]] * [[اقتصادی آزادی]] * [[انسانی حقوق]] * [[روزگار]] * [[Regime change]] * [[اسلامی نظام]] |methods= * [[سول نافرمانی]] * [[Civil resistance]] * [[Defection]] * [[احتجاجی مارچ]] * [[Insurgency]] * [[Internet activism]] * [[Protest camp]]s * [[انقلاب]] * [[بلوہ]]s * [[خود کشی بذریعہ آتش زدگی]] * خاموش احتجاج * [[دھرنا]]s * [[معاشرتی ابلاغ]] * [[ہڑتال]] * [[Urban warfare]] * [[بغاوت]] |status=: <small> * '''تونس''': صدر [[زین العابدین بن علی]] معزول تے حکومت دا خاتمہ۔ * '''مصر''': صدر [[حسنی مبارک]] معزول تے حکومت دا خاتمہ * '' لیبیا '': رہنما [[معمر القذافی]] خانہ جنگی دے بعد مارے گئے جس وچ غیر ملکی فوجی مداخلت دیکھنے نو‏‏ں ملی۔ * '' یمن '' ': صدر [[علی عبداللہ صالح]] معزول ،۔ اقتدار قومی اتحاد د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سونپا گیا۔ * '' سوریہ '' ': صدر [[بشار الاسد]] نو‏‏ں اپنی حکمرانی دے خلاف سول بغاوت دا سامنا کرنا پڑدا اے جو مسلح بغاوت وچ بگڑ جاندا ا‏‏ے۔ آخر کار مکمل طور اُتے خانہ جنگی ہُندی ا‏‏ے۔ * '' بحرین '' ': حکومت دے خلاف سول بغاوت "حکا‏م نے سعودی مداخلت نال کچل دتی۔ * '' 'کویت ، لبنان تے عمان' '': حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں احتجاج دے جواب وچ تبدیلیاں لاگو کيتیاں گئیاں۔ * '' 'مراکش تے اردن' '': احتجاج دے جواب وچ آئینی اصلاحات نافذ کيتیاں گئیاں۔ * '''سعودی عرب، سوڈان، موریطانیہ تے ہور عرب ملکاں''': احتجاج. </small> |howmany1= |howmany2= |result=<!-- fill when conflict is over, status should be empty --> |fatalities=169,307–174,339+ (بین الاقوامی اندازہ، جاری; [[#خلاصہ بلحاظ ملک|''جدول ویکھو'']]) |injuries=<!-- we don't know the number --> |arrests=<!-- we don't know the number, some were arrested then escaped -->}} عرب بہار، [[عرب دنیا]] وچ شروع ہونے والی اک انقلابی لہر سی، جو [[تونس]] وچ 18 دسمبر 2010ء نو‏‏ں شروع ہوئی، جس نے کئی ملکاں نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ کئی بادشاہتاں دا تختہ الٹ گیا۔ چھوٹے تے وڈے (پر امن تے کچھ اُتے تشدد) کئی احتجاجی مظاہر ہوئے، یمن، لیبیا، عراف تے سوریہ وچ خانہ جنگی شروع ہوئے گی۔ لیبیا دے حکمران [[معمر القذافی]] نو‏‏ں عوام نے مار ڈالیا۔ 2011 ء دے اوائل وچ ، جدو‏ں مشرق وسطیٰ دے ملکاں (تیونس، مصر، یمن، لیبیا ) وچ حکمراناں دے خلاف احتجاجی تحریکاں شروع ہوئیاں تے اَگڑ پِچھڑ کامیاب وی ہوئے گئياں، تاں اسنو‏ں عرب بہار قرار دتا گیا؛ یعنی عرب دنیا نو‏‏ں موروثی بادشاہتاں تے فوجی آمریتاں دے تسلط تو‏ں آزادی مل رہی اے تے اس پرجمہوریت د‏‏ی بہار چھا رہی ا‏‏ے۔<ref name="عرب بہار ایکسپریس">{{cite web | accessdate=7 جنوری 2016 | author=اصغر عبد اللہ | publisher=ایکسپریس نیوز، پاکستان | title=عرب بہار ، حقیقت کچھ تے سی | url=http://www.express.pk/story/372091/}}</ref> '''عرب بسنت''' [[عرب]] دنیا وچ انقلابی جلوساں، سوچاں تے تحریکاں، دیسی لڑائیاں، فساداں دا ناں اے جیہڑی 10 دسمبر 2010 توں شروع ہوئی۔ ایس نال [[مصر]]، [[لبیا]]، [[یمن]] تے [[ٹیونس]] وچ سرکاراں بدلیاں جا چکیاں نیں۔ [[بحرین]]، [[مراکش]]، [[اردن]] تے [[کویت]] وچ وی سیاسی حقاں لئی لوک سڑکاں تے آۓ نیں۔ {{انقلاب}} == خلاصہ بلحاظ ملک == [[فائل:Arab Spring and Regional Conflict Map.svg|400px|thumbnail|وسط|{{legend2|#000018|حکومت دا خاتمہ}} {{legend2|#31002f|اک تو‏ں زیادہ بار حکومت دا خاتمہ}} {{legend2|#800000|خانہ جنگی}} {{legend2|#008080|احتجاج تے حکومت‏ی تبدیلیاں}} <br /> {{legend2|#d43f00|وڈا احتجاج}} {{legend2|#deaa87|چھوٹا احتجاج}} {{legend2|#999999|ہور احتجاج تے [[عرب دنیا]] دے باہر عسکری کارروائی}}]] {{clear}} {|class="wikitable sortable" style="font-size: 95%" |- ! scope="col" style="width:10%;"| ملک ! scope="col" style="width:10%;"| تریخ آغاز ! scope="col" style="width:16%;"| احتجاج د‏‏ی حیثیت ! scope="col" style="width:40%;" class="unsortable"| نتائج ! scope="col" style="width:10%;"| تعداد اموات ! scope="col" style="width:14%;"| صورت حال |- |{{flag|Tunisia}} |{{dts|format=dmy|2010|12|18}} |حکومت دا خاتمہ، 14 جنوری 2011 |'''Overthrow of [[زین العابدین بن علی]]; Ben Ali flees into exile in Saudi Arabia''' * Resignation of Prime Minister [[Mohamed Ghannouchi|Ghannouchi]]<ref name="Tunisian prime minister Mohamed Ghannouchi resigns amid unrest" /> * Dissolution of the political police<ref name="Tunisia forms national unity govt amid unrest" /> * Dissolution of the [[Constitutional Democratic Rally|RCD]], the former ruling party of Tunisia and liquidation of its assets<ref name="Tunisia dissolves Ben Ali party" /> * Release of political prisoners<ref name="Tunisia set to release political prisoners" /> * Elections to a [[Tunisian Constituent Assembly election, 2011|Constituent Assembly]] on 23 October 2011<ref name="Tunisia election delayed until 23 October" /> * [[تونس احتجاج (2013ء)|2013–2014 احتجاج]] against the interim Islamist-led government. * [[Constitution of Tunisia|Adoption of a new constitution]] * On October 2014, election of a [[Assembly of the Representatives of the People|parliament]], end of the transition, Tunisia, becomes a [[یک ایوانیت]] [[پارلیمانی نظام|parliamentary]] [[جمہوریہ]].<ref>{{cite news|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2014/09/httpalhayatcomarticles4500044----.html|title=Tunisian elections intensify focus on alliances|publisher=Al Monitor|date=14 September 2014|accessdate=19 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215811/https://www.al-monitor.com/pulse/politics/2014/09/httpalhayatcomarticles4500044----.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |{{nts|338}}<ref name="Report: 338 killed during Tunisia revolution" /> ! style="color:#fff; background:#00112b;"|[[Tunisian Revolution|<span style="display:none;">E </span><span style="color:white;">Government overthrown</span>]] |- |{{flag|Algeria}} |{{dts|format=dmy|2010|12|29}} |اختتام جنوری 2012ء | * Lifting of the 19-year-old state of emergency<ref name="Algeria's state of emergency is officially lifted" /><ref name="Algeria repeals emergency law" /> |{{nts|8}}<ref name="Obama Poised to Step Up Criticism of Mubarak If Crackdown Is Intensified" /> ! style="color:#fff; background:#d64400;"|[[2010–12 الجزائر احتجاج|<span style="display:none;">B </span><span style="color:white;">وڈا احتجاج</span>]] |- | {{flag|Jordan}} | {{dts|format=dmy|2011|1|14}} | Ended | * فروری 2011، بادشاہ [[عبداللہ دوم|عبد اللہ دوم]] مسترد وزیر اعظم [[Samir Rifai|رفاعی]] تے his cabinet<ref name="King Abdullah II of Jordan sacks حکومت amid street احتجاج" /> * On October 2011, Abdullah dismisses Prime Minister [[معروف البخیت]] تے his cabinet after complaints of slow progress on promised reforms<ref name="derhally" /> * On April 2012, as the احتجاج continues, [[Awn Shawkat Al-Khasawneh|Al-Khasawneh]] resigned, تے the King appoints [[Fayez al-Tarawneh]] as the new وزیر اعظم اردن<ref name="Jordan's prime minister resigns – Middle East" /> * On October 2012, King Abdullah dissolves the parliament for new early [[Jordanian parliamentary election, 2013|elections]], تے appoints [[Abdullah Ensour]] as the new وزیر اعظم اردن<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2012/10/10/world/meast/jordan-government/index.html |title=Jordan's king appoints new PM to form new حکومت – CNN.com |publisher=Edition.cnn.com |date=11 October 2012 |accessdate=2013-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215748/http://edition.cnn.com/2012/10/10/world/meast/jordan-government/index.html%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> |{{nts|3}}<ref>{{cite web |url=http://english.ahram.org.eg/Category/2/8/World/Region.aspx |title=Region – World – Ahram Online |publisher=English.ahram.org.eg |date= |accessdate=2013-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215759/http://english.ahram.org.eg/Category/2/8/World/Region.aspx%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ! style="color:#fff; background:#00bff3;"|[[Jordanian احتجاج (2011–12)|<span style="display:none;">C </span><span style="color:black;">احتجاج تے governmental changes</span>]] |- |{{flag|Oman}} |{{dts|format=dmy|2011|1|17}} |اخیر مئی 2011 | * Economic concessions by Sultan [[قابوس بن سعید آل سعید]]<ref name="Oman takes measures to address public grievances" /><ref name="Oman boosts student benefits" /> * Dismissal of ministers<ref name="Oman shuffles cabinet amid احتجاج" /><ref name="AJ-Oman-5Mar" /> * Granting of lawmaking powers to Oman's elected legislature<ref name="Oman's Sultan Granting Lawmaking Powers to Councils" /> |{{ntsh|4}} 2–6<ref name="google1" /><ref name="aljazeera1" /><ref name="autogenerated1" /> ! style="color:#fff; background:#00bff3;"|[[2011 عمانی احتجاج|<span style="display:none;">C </span><span style="color:black;">احتجاج تے حکومت‏ی تبدیلیاں</span>]] |- |{{flag|Egypt}} |{{dts|format=dmy|2011|1|25}} |حکومتاں گر گئياں فروری 2011، مصری بحران مندرجہ ذیل |'''[[حسنی مبارک]] د‏‏ی حکومت دا خامتہ اوہ گیا، who is later convicted of corruption تے ordered to stand trial for ordering the killing of protesters. * Resignation of Prime Minister(s) [[Ahmed Nazif|Nazif]] تے [[Ahmed Shafik|Shafik]]<ref name="Egypt's prime minister quits, new govt soon-army" /> * Assumption of power by the [[Supreme Council of the Armed Forces|Armed Forces]]<ref name="wsj" /> * Suspension of the [[Egyptian Constitution of 1971|Constitution]], dissolution of the [[Egyptian parliamentary election, 2010|Parliament]]<ref name="Egypt's military moves to dissolve parliament, suspend constitution" /> * Disbanding of [[State Security Investigations Service]]<ref name="Egyptian state security disbanded" /> * Dissolution of the [[National Democratic Party (Egypt)|NDP]], the former ruling party of Egypt and transfer of its assets to the state<ref name="aljazeera5" /> * Prosecution of Mubarak, his family and his former ministers<ref name="How the mighty have fallen" /><ref name="Detention" /><ref name="reutersmurdercharges" /> * Lifting of the 31-year-old state of emergency<ref name="Egypt's state of emergency ends after 31 years" /> * [[Egyptian presidential election, 2012|Democratic election]] held to replace Mubarak as the new صدر مصر; [[محمد مرسی]] منتخب تے inaugurated<ref name="Mohammed Morsi sworn in as Egypt's president" /> ;[[Sinai insurgency]]: * [[Egyptian Armed Forces]] launch anti-terror military operations in the Sinai. * Increase in violence تے attacks by insurgents since the ouster of Morsi.<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/75792/Egypt/Politics-/Clashes-in-Sinai-over-Morsi-removal.aspx|title=Clashes in Sinai over Morsi removal|publisher=Ahram Online|date=5 July 2013|accessdate=5 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215813/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/75792/Egypt/Politics-/Clashes-in-Sinai-over-Morsi-removal.aspx|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |{{ntsh|4000}} 4000+<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-13134956|title=Egypt unrest: 846 killed in احتجاج – official toll|date=April 19, 2011|publisher=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215751/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-13134956|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref> ! style="color:#fff; background:#31002f;"|[[Egyptian Revolution of 2011|<span style="display:none;">E</span><span style="color:white;">حکومت دا خاتمہ</span>]] |- |{{flag|Yemen}} |{{dts|format=dmy|2011|1|27}} |حکومت دا خاتمہ فروری 2012۔ یمن بحران مندرجہ ذیل۔ |'''Overthrow of [[علی عبداللہ صالح]]; Saleh granted immunity from prosecution. * Resignation of وزیر اعظم [[Ali Muhammad Mujawar|Mujawar]] * Resignation of MPs from the [[General People's Congress (Yemen)|ruling party]]<ref name="aljazeera3" /> * Occupation of several areas of Yemeni territory by [[جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ]] تے [[حوثی]] rebels * Restructure of the [[Military of Yemen|military forces]] by sacking several of its leaders<ref name="commentmideast" /> * Approval of Saleh's immunity from prosecution by Yemeni legislators<ref name="Yemen Legislators Approve Immunity for the President" /> * [[Yemeni presidential election, 2012|Presidential election]] held to replace Saleh as the new صدر یمن کا; [[عبد ربہ منصور ہادی]] منتخب تے inaugurated |10000+<ref name="10k-killed" /> ! style="color:#fff; background:#31002f;"|[[Yemeni Revolution|<span style="display:none;">E</span><span style="color:white;">حکومت دا خاتمہ</span>]] |- |{{flag|Djibouti}} |{{dts|format=dmy|2011|1|28}} |مارچ 2011ء وچ خاتمہ | |{{nts|2}}<ref name="hana">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201121816513686216.html|title=Djiboutians rally to oust president|work=aljazeera.com|date=18 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215757/https://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201121816513686216.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref> ! style="color:#fff; background:#eac27c;"|[[2011 Djiboutian احتجاج|<span style="display:none;">A </span><span style="color:black;">چھوٹے درجے دا احتجاج</span>]] |- |{{flag|Somalia}} |{{dts|format=dmy|2011|1|28}} |اختتام پزیر | |{{nts|0}} ! style="color:#fff; background:#eac27c;"|<span style="display:none;">A </span><span style="color:black;">چھوٹے درجے دا احتجاج</span> |- |{{flag|Sudan}} |{{dts|format=dmy|2011|1|30}} |{{dts|format=dmy|2013|10|26}} | * صدر [[عمر حسن احمد البشیر|بشیر]] announces he will not seek another term in 2015<ref name="Sudan's Bashir will not stand in next election: party official" /> * President Bashir nevertheless chosen as Ruling Party candidate for 2015 election <ref>ABDELAZIZ, KHALID. [http://www.reuters.com/article/2014/10/21/us-sudan-election-bashir-idUSKCN0IA1DF20141021 "Sudan's Bashir chosen by ruling party as candidate for 2015 elections"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924205646/http://www.reuters.com/article/2014/10/21/us-sudan-election-bashir-idUSKCN0IA1DF20141021 |date=2015-09-24 }}, ''[[روئٹرز]]'', KHARTOUM, 21 October 2014. Retrieved on 21 October 2014.</ref> |{{nts|200}}+<ref>{{cite web|url=http://www.dailynewsegypt.com/2013/10/04/un-rights-monitor-condemns-deadly-sudan-crackdown/|title=UN rights monitor condemns deadly Sudan crackdown|date=4 October 2013|publisher=Daily News Egypt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215801/https://www.dailynewsegypt.com/2013/10/04/un-rights-monitor-condemns-deadly-sudan-crackdown/|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref> ! style="color:#fff; background:#d64400;"|[[احتجاج in Sudan (2011–present)|<span style="display:none;">A </span><span style="color:white;">وڈا احتجاج</span>]] |- |{{flag|Iraq}} |{{dts|format=dmy|2011|02|12}} |جاری | * وزیر اعظم [[نوری المالکی|Maliki]] announces that he will not run for a 3rd term;<ref name="Iraqi prime minister won't run for third term" /> * Resignation of provincial governors تے local authorities<ref name="Governor of third Iraqi province quits over احتجاج" /> * Two-third wage increase for Sahwa militia members * Release of 3,000 prisoners,<ref>{{cite web|title=Iraq protestors win first demand:Release of 3,000 prisoners|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=56773|website=Middle East online|accessdate=24 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215810/https://middle-east-online.com/en/iraq-protesters-win-first-demand-release-3000-prisoners|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> including 600 female prisoners * Crackdown by Security Forces results in renewed violence in Anbar * [[Islamic State of Iraq تے the Levant|ISIS]] launches offensives in northern Iraq capturing Mosul تے large swathes of territory * Regional تے extra-regional hegemonic powers including Iran تے the United States enter the [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|war]] on the side of the Iraqi حکومت to defeat [[Islamic State of Iraq تے the Levant|ISIS]] * Prime Minister Haider al-Abadi تے the Iraqi parliament reform the governmental structure by reducing the size of the cabinet, eliminating various governmental positions, merging ministries, تے removing sectarian quotas in political appointments.<ref>{{cite web|title=Iraqi PM al-Abadi slashes cabinet, eliminates, merges ministries|url=http://www.dw.com/en/iraqi-pm-al-abadi-slashes-cabinet-eliminates-merges-ministries/a-18652764|website=Deustche Welle|accessdate=21 August 2015|date=16 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215753/https://www.dw.com/en/iraqi-pm-al-abadi-slashes-cabinet-eliminates-merges-ministries/a-18652764|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Iraqi Parliament Backs Overhaul of Government|url=http://www.nytimes.com/2015/08/12/world/middleeast/iraqi-parliament-unanimously-approves-government-overhaul.html|website=نیو یارک ٹائمز|accessdate=21 August 2015|date=11 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215816/https://www.nytimes.com/2015/08/12/world/middleeast/iraqi-parliament-unanimously-approves-government-overhaul.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Premier Haider al-Abadi, Facing احتجاج, Proposes Iraqi حکومت Overhaul|url=http://www.nytimes.com/2015/08/10/world/middleeast/iraqs-premier-facing-احتجاج-proposes-government-overhaul.html?_r=0|website=نیو یارک ٹائمز|accessdate=21 August 2015|date=9 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215815/https://www.nytimes.com/2015/08/10/world/middleeast/iraqs-premier-facing-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%AC-proposes-government-overhaul.html?_r=0|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |{{nts|20000}}+<ref name="protesters killed by the Iraqi forces" /> ! style="color:#fff; background:#950000;"|[[2012–14 Iraqi احتجاج|<span style="display:none;">B </span><span style="color:white;">Civil war تے governmental changes</span>]] |- |{{flag|Bahrain}} |{{dts|format=dmy|2011|2|14}} |{{dts|format=dmy|2011|3|18}} | * Economic concessions by King [[حمد بن عیسی آل خلیفہ]]<ref name="Bahrain's king gives out cash ahead of احتجاج" /> * Release of political prisoners<ref name="monstersandcritics" /> * Negotiations with [[اہل تشیع]] representatives<ref name="presstv" /> * [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|GCC]] intervention at the request of the [[Government of Bahrain]] * Head of the National Security Apparatus removed from post<ref name="Economist 3.12.2011" /> * Formation of a committee to implement [[Bahrain Independent Commission of Inquiry|BICI]] report recommendations<ref name="AJE 27.11.2011" /> |{{nts|120}}<ref name="comprehensive4" /> ! style="color:#fff; background:#004a80;"|[[بحرین وچ بغاوت (2011–تاحال)|<span style="display:none;">D </span><span style="color:white;">مسلسل اندرونی خلفشار تے حکومت تبدیل</span>]] |- ||{{flag|Libya|1977}} |{{dts|format=dmy|2011|2|17}} |حکومت دا خاتمہ 23 اگست 2011، بحران جاری |'''Overthrow of [[معمر القذافی]]; Gaddafi killed by rebel forces''' * Government defeated by [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|armed revolt]] with [[United Nations Security Council Resolution 1973|UN-mandated]] [[2011 لیبیا وچ فوجی مداخلت|military intervention]]<ref name="NATO Withdrawal from Libya" /> * Assumption of interim control by the [[National Transitional Council]] * [[Post-civil war violence in Libya|Beginning of sporadic low-level fighting تے clashes]]<ref name="Fighters clash again near Tripoli, several dead" /> |{{ntsh|40000}} 40,000+<ref>{{cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/07/casualty-figures-exaggerated-says-ministry |title=Casualty figures exaggerated, says Ministry |work=Libya Herald |date=7 January 2013 |accessdate=2013-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225215819/http://www.libyaherald.com/2013/01/07/casualty-figures-exaggerated-says-ministry/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ! style="color:#fff; background:#950000;"|[[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|<span style="color:white;">خانہ جنگی</span>]] |- |{{flag|Kuwait}} |{{dts|format=dmy|2011|2|19}} |دسمبر 2012ء وچ اختتام | * Resignation of Prime Minister [[Nasser Mohammed Al-Ahmed Al-Sabah]]<ref name="Kuwait حکومت resigns" /> * Dissolution of the [[Parliament of Kuwait|Parliament]]<ref name="Kuwait to hold early general election on 2 February" /> |{{nts|0}}<ref name="30 wounded in Kuwait احتجاج on Friday" /> ! style="color:#fff; background:#00bff3;"|[[Kuwaiti احتجاج (2011–2012)|<span style="display:none;">C </span><span style="color:black;">احتجاج تے governmental changes</span>]] |- |{{flag|Morocco}} |{{dts|format=dmy|2011|2|20}} |مارچ اپریل 2012ء وچ اختتام | * Political concessions by King [[محمد ششم مراکشی|Mohammed VI]];<ref name="middle-east-online" /> * [[Moroccan constitutional referendum, 2011|Referendum]] on constitutional reforms; * Respect to civil rights تے an end to corruption<ref name="independent.co.uk" /> |{{nts|6}}<ref name="Demonstrator's death energizes Moroccan protesters" /> ! style="color:#fff; background:#00bff3;"|[[2011–12 مراکش احتجاج|<span style="display:none;">C </span><span style="color:black;">احتجاج تے حکومت‏ی تبدیلیاں</span>]] |- |{{flag|Mauritania}} |{{dts|format=dmy|2011|2|25}} |اختتام پزیر | |{{nts|3}}<ref name="Mauritania's Bouazizi died today" /> ! style="color:#fff; background:#eac27c;"|[[2011–13 Mauritanian احتجاج|<span style="display:none;">A </span><span style="color:black;">چھوٹے درجے دا احتجاج</span>]] |- |{{flag|Lebanon}} |{{dts|format=dmy|2011|2|27}} |دسمبر 2011ء وچ اختتام | |{{nts|0}} ! style="color:#fff; background:#00bff3;"|[[2011 Lebanese احتجاج|<span style="display:none;">D </span><span style="color:black;">احتجاج تے حکومت‏ی تبدیلیاں</span>]] |- |{{flag|Saudi Arabia}} |{{dts|format=dmy|2011|3|11}} |اختتام پزیر | * Economic concessions by King [[عبداللہ بن عبدالعزیز|Abdullah]]<ref name="Saudi King Boosts Spending, Returns to Country" /><ref name="King's order to benefit 180,000 temporary employees" /> * Male-only [[Saudi Arabian municipal elections, 2011|municipal elections held 29 September 2011]]<ref name="alawsat_details" /><ref name="bloom_women" /> * King [[عبداللہ بن عبدالعزیز|Abdullah]] announces women's approval to vote تے be elected in [[Saudi Arabian municipal elections, 2015|2015 municipal elections]] تے to be nominated to the [[Consultative Assembly of Saudi Arabia|Shura Council]]<ref name="oman_observer_electionday" /> |{{nts|24}}<ref name="comprehensive" /> ! style="color:#fff; background:#eac27c;"|[[2011–12 Saudi Arabian احتجاج|<span style="display:none;">A </span><span style="color:black;">چھوٹے درجے دا احتجاج</span>]] |- |{{flag|Syria}} |{{dts|format=dmy|2011|01|26|}} |Civil uprising transformed into [[شامی خانہ جنگی]] after August 2011 | * Release of some political prisoners<ref name="Syrian activist Haitham al-Maleh freed under amnesty" /><ref name="Syria frees 80-year-old former judge in amnesty" /> * Dismissal of Provincial Governors<ref name="Unrest continues in Syria" /><ref name="Assad attempts to appease minority Kurds" /> * Resignation of the Government<ref name="Syrian cabinet resigns amid unrest" /> * End of Emergency Law * Resignations from Parliament<ref name="bbc23april" /> * Large defections from the Syrian army تے clashes between soldiers تے defectors<ref name="Syrian army units 'clash over crackdown'" /> * Formation of the [[آزاد شامی فوج]] تے full-scale civil war |{{ntsh|2206}} 230,620–320,620 ! style="color:#fff; background:#950000;"|[[سوریہ خانہ جنگی|<span style="color:white;">خانہ جنگی</span>]] |- |{{flagicon|Iran}} [[صوبہ خوزستان]] |{{dts|format=dmy|2011|04|15}} |18 اپریل 2011ء وچ اختتام | |{{nts|12}} ! style="color:#fff; background:#d64400;"|[[2011 Khuzestan احتجاج|<span style="display:none;">B </span><span style="color:white;">وڈا احتجاج</span>]] |- | [[اسرائیل د‏‏ی سرحداں]] |{{dts|format=dmy|2011|5|15}} |5 جون 2011ء اختتام | * Arab demonstrations on the borders of Israel |{{ntsh|35}} 67<ref name="FRANCE24" /><ref name="Pillay" /> ! style="color:#fff; background:#d64400;"|[[2011 Israeli border demonstrations|<span style="display:none;">B </span><span style="color:white;">وڈا احتجاج</span>]] |- |{{flag|UAE}} | |Arrests made in the name of national security تے some activists had their nationality revoked. Some activists deported.<ref>[http://www.nytimes.com/2011/06/30/world/middleeast/30iht-M30-UAE-POLITICS.html Tensions Beneath the Stability in the U.A.E. - The New York Times<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/uae-end-trial-activists-charged-insulting-officials-2011-07-17 |title=UAE: End Trial of Activists Charged with Insulting Officials |date=17 July 2011 |work= |publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]] |accessdate=22 January 2012}}</ref> | |{{nts|0}} ! style="color:#fff; background:#eac27c;"|[[2012ء فلسطینی احتجاج|<span style="display:none;">C </span><span style="color:black;">چھوٹے درجے دا احتجاج</span>]] |- |{{flag|Palestinian Authority}} |{{dts|format=dmy|2011|2|10}} |{{dts|format=dmy|2012|10|5}} | * Then Palestinian prime minister [[Salam Fayyad]] states that he is "'willing to resign"<ref name="BBC News – Palestinian PM 'willing to resign' after احتجاج" /> * Fayyad resigns on 13 April 2013 but because of political differences between him تے the Palestinian صدر [[محمود عباس]] over the finance portfolio<ref name="PMAsks" /> |{{nts|0}} ! style="color:#fff; background:#eac27c;"|[[2012ء فلسطینی احتجاج|<span style="display:none;">C </span><span style="color:black;">چھوٹے درجے دا احتجاج</span>]] |- |colspan=4; style="text-align:right;"|'''''کل تعداد اموات تے ہور نتائج:''''' |294,251+ '''–384,255+''' (بین الاقوامی تخمینہ،> 80% سوریہ وچ جاری)''' | * چھ حکومتاں دا خاتمہ (مصر تے یمن وچ دو دو بار) * تن خانہ جنگیاں (سوریہ، عراق، لیبیا) * حکومت‏ی تبدیلیاں دے نتیجے وچ خانہ جنگیاں * حکومت‏ی تبدیلیاں دے نتیجے وچ پنج بار احتجاج * پنج وڈے احتجاج * پنج چھوٹے احتجاج |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{گٹھ کومنز|2010–2011 Arab world احتجاج}} {{سرد جنگ دے بعد ایشیائی تنازعات}} [[گٹھ:عرب بہار|عرب بہار]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی وچ فوجی تاخت تے فوجی بغاوت دیاں کوششاں]] [[گٹھ:2010ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:2010ء وچ ایشیا]] [[گٹھ:2011ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:2011ء وچ ایشیا]] [[گٹھ:2012ء دے احتجاجات]] [[گٹھ:2012ء وچ ایشیا]] [[گٹھ:2013ء وچ ایشیا]] [[گٹھ:احتجاجی مارچ]] [[گٹھ:افریقا وچ 2010ء]] [[گٹھ:افریقا وچ 2011ء]] [[گٹھ:افریقا وچ 2012ء]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے انقلابات]] [[گٹھ:انقلابی لہراں]] [[گٹھ:تریخ جزیرہ نما عرب]] [[گٹھ:تریخ شمالی افریقا]] [[گٹھ:تریخ مشرق وسطی]] [[گٹھ:جالبینی مراقبت]] [[گٹھ:شام]] [[گٹھ:شام دی تریخ]] cltjojiqdd0pst72ghjzfporyhop0bq 0 88999 711744 711263 2026-09-24T02:33:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711744 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Iraq War|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''<br />{{flagicon image|Flag of the Ba%27ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]''' * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]] * {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]] ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq]] (2004–06) * {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq]]<ref name="YouTube">{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}</ref> (from 2006) * [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq]] * [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07) ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]] * [[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ''Supported by'':<br />{{IRN}} * {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]<ref>{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider|access-date=24 September 2020|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707121621/http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|dead-url=yes}}</ref> ---- For fighting between insurgent groups, see [[Sectarian violence in Iraq (2006–08)]].|notes='''*''' "injured, diseased, or other medical": required medical air transport. UK number includes "aeromed evacuations".<br />'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.<br />'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3='''Estimated deaths''':<br />'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)<ref name="lancetOct2006">{{cite web|url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archivedate= 7 September 2015 |df=}}&nbsp;{{small|(242&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006</ref><ref name="Lancet supplement">{{cite web|url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006}}&nbsp;{{small|(603&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web|url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |accessdate=9 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archivedate=28 November 2007 |df=}} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]</ref><br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)<ref>{{Cite web|date=2007-09-16|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=2020-07-12|website=the Guardian|language=en}}</ref> <br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&nbsp;– June 2011): '''405,000''' (95% CI: 48,000–751,000) <br />'''Documented deaths from violence''':<br />[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |accessdate=27 April 2014}}</ref> and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |accessdate=3 December 2010}}</ref><br />'''[[Associated Press]] '''(March 2003&nbsp;– April 2009): '''110,600'''<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |accessdate=26 April 2014 |publisher=Fox News}}</ref> For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] // comw.org</ref><ref>[[خبری اشاعیہ]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br />'''Insurgents''' (post-Saddam)<br />'''Killed''': 26,544 (2003–11)<ref>597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead</ref><br /><small>(4,000 [[Iraqi insurgency (2003–2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq "4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says."] The Guardian. 28 September 2006.</ref></small><br />'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010}}</ref><br />119,752 insurgents arrested (2003–2007)<ref>[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 "Insurgent body count documents released."] Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.</ref><br />'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)<br /> '''Killed''': 17,690<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=2011-06-28 }} 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref><br /> '''Wounded''': 40,000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br />'''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''<br />'''Killed''': 4,825 (4,507 U.S.,<ref>The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.</ref> 179 U.K.,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 other)<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df=}}</ref><br />'''Missing/captured''' (U.S.): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, "[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]", ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 22 May 2011, p. 6.</ref><br />'''Wounded''': 32,776+ (32,292 U.S.,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 315 U.K., 212+ other<ref>33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 16+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html][https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP][http://spectator.sme.sk/articles/view/25148] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+ wounded</ref>)<ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.</ref> '''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 U.S.,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=7 February 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011}}</ref> 3,598 UK)<ref name=mil /><ref name=icasualties /><ref name=ukcasualties /><br />'''[[Private military company|Contractors]]'''<br />'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011}}</ref><br />'''Wounded & injured''': 43,880<ref name="dol.gov" /><ref name="projects.propublica.org" /><br />'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''<br />'''Killed''': 1,002+<ref>185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016}} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=14 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011}} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009}}</ref><br />'''Wounded''': 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead}}</ref> '''Total dead: 25,071'''<br />'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000<br />[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000 ---- '''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''<br />≈70,000 (2007)<ref name=brookings>The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007</ref><br />'''[[القاعدہ]]'''<br />≈1,300 (2006)<ref>Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 17 November 2006.</ref><br /> '''[[Islamic State of Iraq]]'''<br />≈1,000 (2008)<br />'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''<br />≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)<br />309,000<br />{{flag|United States}}: 192,000<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}: 45,000<br />{{flag|Australia}}: 2,000<br />{{flag|Poland}}: 194<br />{{flagicon|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]: 70,000 '''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)<br />176,000 at peak<br />'''[[United States Forces&nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)<br />112,000 at activation<br />'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=U.S. Department of State |date=17 July 2009 |accessdate=23 October 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi security forces]]'''<br />805,269 (military and paramilitary: 578,269,<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9|author1=International Institute for Strategic Studies|authorlink1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[روٹلیج]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref> police: 227,000)<br />'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''<br />≈103,000 (2008)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html?hpw |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |authorlink1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |accessdate=30 March 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi Kurdistan]]'''<br />≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,<ref>{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |dead-url=yes }}</ref> '''[[پیشمرگہ]]''' 375,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[صدام حسین]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''<br />{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[قصی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[عدی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]]{{POW}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]] ---- '''Sunni insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[ابو مصعب الزرقاوی]]{{KIA}}'''<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابو عمر البغدادی]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابوبکر البغدادی]]<br />[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}} ---- '''Shia insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]<br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br />{{flagicon image|}} [[Akram al-Kaabi]] * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|size=23px}} [[قاسم سلیمانی]]<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]<br />'''{{flagdeco|United States}} [[جارج ڈبلیو بش]]'''<br />{{flagdeco|United States}} [[بارک اوباما]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]<br />{{flagdeco|United States}} [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]]<br />{{flagdeco|United States}} [[رابرٹ گیٹس]]<br />'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[ٹونی بلیئر]]'''<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[ڈیوڈ کیمرون]]<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''<br />{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br />'''{{flagdeco|Romania}} [[Ion Iliescu]]'''<br />{{flagdeco|Romania}} [[Traian Băsescu]]<br />'''{{flagdeco|Azerbaijan}} [[الہام علیوف]]'''<br />'''{{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]]'''<br />{{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]''' />{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]<br />{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]<br />{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''<br />{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]|combatant1a='''Post-invasion<br />(2003–11)<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}} {{collapsible list | bullets = yes | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left; | title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png}} [[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|MNF–I]] <br /> (2003–09) | {{flag|United States}} <br /> (2003–09) | {{flag|United Kingdom}} <br /> (2003–09) | {{flag|Australia}} <br /> (2003–09) | {{flag|Romania}} <br /> (2003–09) | {{flag|Azerbaijan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kuwait}} <br /> (2003–08) | {{flag|Estonia}} <br /> (2003–09) | {{flag|El Salvador}} <br /> (2003–09) | {{flag|Bulgaria}} <br /> (2003–08) | {{flag|Moldova}} <br /> (2003–08) | {{flag|Albania}} <br /> (2003–08) | {{flag|Ukraine}} <br /> (2003–08) | {{flag|Denmark}} <br /> (2003–08) | {{flag|Czech Republic}} <br /> (2003–08) | {{flag|South Korea}} <br /> (2003–08) | {{flag|Singapore}} <br /> (2003–08) | {{flag|Croatia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08) | {{flag|North Macedonia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Latvia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Poland}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kazakhstan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Mongolia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Georgia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Tonga}} <br /> (2004–08) | {{flag|Japan}} <br /> (2004–08) | {{flag|Armenia}} <br /> (2005–08) | {{flag|Slovakia}} <br /> (2003–07) | {{flag|Lithuania}} <br /> (2003–07) | {{flag|Italy}} <br /> (2003–06) | {{flag|Norway}} <br /> (2003–06) | {{flag|Hungary}} <br /> (2003–05) | {{flag|Netherlands}} <br /> (2003–05) | {{flag|Portugal}} <br /> (2003–05) | {{flag|New Zealand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Thailand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Philippines}} <br /> (2003–04) | {{flag|Honduras}} <br /> (2003–04) | {{flag|Dominican Republic}} <br /> (2003–04) | {{flag|Spain}} <br /> (2003–04) | {{flag|Nicaragua}} <br /> (2003–04) | {{flag|Iceland}} <br /> (2003–04) }} {{flagdeco|Iraq}} [[History of Iraq|New Iraqi government]] * [[Iraqi Armed Forces]] * [[Awakening Council]] ''Supported by'':<br />{{flagicon|IRN}} [[ایران]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Archived copy |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref><br />{{nowrap|{{flag|Iraqi Kurdistan}} }} * [[پیشمرگہ]]|partof= [[عراقی تنازع (2003–تاحال)|عراقی تنازع]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|combatant2='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}|combatant1='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Australia}}<br />{{flag|Poland}}<br />{{flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]<br />'''Supported by''':<br />{{flag|Italy}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2020-09-24|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flag|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|accessdate=26 February 2017|date=12 January 2010|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|dead-url=yes}}</ref>|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]] * Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]] * Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]], [[Sectarian violence in Iraq (2006–07)|severe sectarian violence]] * Subsequent reduction in violence and depletion of [[القاعدہ]] in Iraq<ref>{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}</ref><ref>{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|url=https://archive.org/details/usconflictsin21s0002unse|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1-4408-3879-8|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> * Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&nbsp;– Iraq|U.S. forces from Iraq]] in 2011 * Stronger Iranian influence in Iraq<ref>{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |url=https://archive.org/details/endofiraqhowamer0000galb_p4u8 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-7432-9424-9}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015|accessdate=24 September 2020|archivedate=10 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151110003249/http://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}</ref> * [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after U.S. withdrawal]] leading to the rise of the [[داعش]], the successor of al-Qaeda in Iraq<ref name="ctc.usma.edu">{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |accessdate=2 August 2014 |archivedate=26 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency }}</ref><ref>{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=U.S. Department of State|accessdate=26 November 2010|date=5 February 2014}}</ref> * [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017 * [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of U.S. forces to Iraq in 2014]] * [[Iraqi insurgency (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017|place=[[عراق]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|18|df=yes}}<br />({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|18}})}}|caption='''Clockwise from top''': U.S. troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; an Iraqi insurgent firing a [[MANPADS]]; the toppling of the [[صدام حسین]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image= [[فائل:Iraq War montage.png|350px|frameless|center]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''عراق جنگ''' <ref group="nb">اس تنازع نو‏‏ں ''' دوسری خلیجی جنگ ''' یا ''' تیسری خلیجی جنگ''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو [[ایران عراق جنگ]] نو‏‏ں پہلی خلیجی جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 تو‏ں 2010 تک جاری رہنے والی جنگ دا عرصہ امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں '' آپریشن عراقی آزادی '' تے 2010–2011ء دے دوران '' آپریشن نیو ڈان '' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا سی۔</ref> اک [[جنگ|طویل مسلح تنازعہ سی]] جو 2003 وچ امریکا دے زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے [[2003 اُتے عراق اُتے حملہ|حملے دے]] نال شروع ہويا سی جس نے [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دا تختہ الٹ دتا سی۔ ایہ تنازعہ اگلی دہائی دے بیشتر حصے تک جاری رہیا جدو‏ں یرغل دے بعد قابض افواج تے عراقی حکومت دے خلاف بغاوت پیدا ہوئی۔ تخمینے دے پہلے تن تو‏ں چار سالاں وچ اک اندازے دے مطابق 151،000 تو‏ں 1،033،000 عراقی ہلاک ہوئے۔ سن 2011 وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ اُتے ، [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] پھیلاؤ تے [[داعش|دولت اسلامیہ تے عراق]] (داعش) دے علاقائی فائدے دے بعد ، اوبامہ انتظامیہ نے 2014 وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں عراق وچ دوبارہ تقرری کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ بوہت سارے سابق فوجی [[صنعت اسلحہ|دفاعی ٹھیکیداراں]] تے نجی فوجی کمپنیاں دے ذریعہ ملازمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gielink 2007 149">{{حوالہ کتاب|title=Private Military and Security Companies: Chances, Problems, Pitfalls and Prospects|last=Gielink|first=Dirk|last2=Maarten Buitenhuis|last3=René Moelker|publisher=VS Verlag|year=2007|isbn=978-3-531-14901-1|editor-last=Thomas Jäger, Gerhard Kümmel|page=149|chapter=No Contractors on the Battlefield: The Dutch Military's Reluctance to Outsource}}</ref> امریکا اک نويں اتحاد دے سربراہ 2014 وچ دوبارہ شامل ہوگیا سی۔ شورش تے خانہ جنگی د‏‏ی متعدد جہتاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملہ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد جارج ڈبلیو بش انتظامیہ د‏‏ی [[دہشت خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="gen">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|last=Gordon|first=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|date=1 March 1995|publisher=Little Brown & Co|location=New York|url-access=registration}}</ref> اکتوبر 2002 وچ ، کانگریس نے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر بش]] نو‏‏ں عراق دے خلاف فوجی حملہ کرنے دا اختیار دتا ، جے اوہ فیصلہ کردا اے کہ جے ایہ ضروری ہوئے تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Collins|first=Dan|title=Congress Says Yes To Iraq Resolution|url=https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|website=CBS News|accessdate=12 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823053520/https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|archivedate=23 August 2019}}</ref> عراق جنگ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں امریکا ، برطانیہ تے متعدد اتحادی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، اک " صدمے تے خوف " اُتے بمباری مہم چلا۔ عراقی افواج ملک دے پار تو‏ں تیزی تو‏ں مغلوب ہوگئياں۔ اس حملے دے نتیجے وچ بعثت حکومت دا خاتمہ ہويا ۔ ايس‏ے سال دسمبر وچ صدام حسین نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان دے دوران گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے [[صدام حسین نو‏‏ں پھانسی|تن سال بعد اسنو‏ں پھانسی دتی گئی سی]] ۔ صدام دے انتقال تے اس دے بعد اتحادیاں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے بدانتظامی دے بعد بجلی دا خلا شیعہ تے [[اہل سنت|سنیاں دے]] وچکار وسیع پیمانے اُتے خانہ جنگی دے نال نال اتحادی افواج دے خلاف اک طویل شورش دا باعث بنا ۔ متشدد باغی گروپاں وچو‏ں بہت ساں د‏‏ی عراق وچ [[ایران]] تے القاعدہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے 2007 وچ 170،000 فوجیاں د‏‏ی تشکیل دے نال جواب دتا۔ اس تعمیر تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت تے فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول حاصل ہويا تے بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں کامیابی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanson|first=Victor Davis|title=Iraq and Afghanistan: A tale of two surges|url=https://www.cbsnews.com/news/iraq-and-afghanistan-a-tale-of-two-surges/|website=CBS News|accessdate=14 March 2019}}</ref> 2008 وچ ، صدر بش نے عراق تو‏ں تمام امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ دستبرداری دسمبر 2011 وچ صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] دور وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24511081.html|title=Unofficial Translation of U.S.-Iraq Troop Agreement from the Arabic Text|website=mcclatchydc|accessdate=7 January 2019}}</ref> بش انتظامیہ نے عراق جنگ دے بارے وچ اپنے عقلی اصول د‏‏ی بنیاد اصولی طور اُتے اس دعوے اُتے مبنی کيت‏ی سی کہ عراق ، جسنو‏ں 1990 تو‏ں 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا اک " بدمعاش ریاست " دے طور اُتے دیکھدا رہیا اے ، سمجھیا جاندا اے کہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگرام (ڈبلیو ایم ڈی) دے اک فعال ہتھیار سن ۔ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq|url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq|website=[[Fox News]]|publisher=Associated Press|date=25 March 2015}}</ref> تے ایہ کہ عراقی حکومت نے امریکا تے اس دے اتحادیاں دے لئی خطرہ لاحق کردتا۔ کچھ امریکا &nbsp; عہدے داراں نے صدام اُتے [[القاعدہ]] نو‏‏ں پناہ دینے تے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے دا جھوٹھا الزام لگایا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے جابرانہ آمریت دے خاتمے تے عراقی عوام وچ جمہوریت لیانے د‏‏ی خواہش دا حوالہ دتا۔ 2004 وچ ، نائن الیون دے کمیشن نے کہیا سی کہ صدام حسین حکومت تے القاعدہ دے وچکار آپریشنل تعلقات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|accessdate=28 May 2019}}</ref> عراق وچ WMD دا کوئی ذخیرہ یا اک فعال WMD پروگرام نئيں ملا۔ بش انتظامیہ دے عہدے داراں نے صدام القاعدہ دے متنازعہ تعلقات تے ڈبلیو ایم ڈی دے بارے وچ متعدد دعوے کيتیاں جو خاکہ نگاریاں اُتے مبنی سن ، تے انٹلیجنس حکا‏م نے انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=L|first=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|accessdate=21 April 2019}}</ref> امریکی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی ذہانت دے عقلی تناظر نو‏‏ں ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{مردہ ربط|date=March 2019}}{{حوالہ رسالہ|last=Jervis|first=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|date=February 2006|url=http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141255/http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf |date=2016-10-22 }}</ref> جنگ وچ جانے دے اپنے فیصلے دے بارے وچ برطانوی انکوائری ، چیل کوٹ رپورٹ ، سنہ 2016 وچ شائع ہوئی سی تے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ فوجی کارروائی ضروری ہوسکدی سی لیکن اس وقت دا ایہ آخری فیصلہ نئيں سی تے ایہ کہ حملے دے نتائج نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sir John Chilcot's public statement 6 July 2016|url=http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20171123124608/http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archivedate=23 November 2017}}</ref> [[ایف بی آئی|ایف بی آئی دے]] ذریعہ جدو‏ں تفتیش کيتی گئی تاں صدام حسین نے اعتراف کيت‏‏ا کہ ایران دے سامنے مضبوط دکھادی دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے اسلحہ رکھنے د‏‏ی پیش کش جاری رکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی کہ عراق اُتے امریکی حملے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نئيں سن ۔ حملے دے بعد ، عراق وچ 2005 وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ [[نوری المالکی]] 2006 وچ وزیر اعظم بنی سن تے 2014 تک اس عہدے اُتے رني‏‏‏‏ں۔ المالکی حکومت نے ایسی پالیسیاں نافذ کيتیاں جو وڈے پیمانے اُتے ملک دے پہلے غالب سنی اقلیت نو‏‏ں دور کرنے تے [[فرقہ واریت|فرقہ وارانہ]] کشیدگی نو‏‏ں ودھانے دے اثرات دے طور اُتے دیکھی گئياں۔ 2014 دے موسم گرما وچ ، داعش نے شمالی عراق وچ اک فوجی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا تے دنیا بھر وچ اسلامی [[خلافت]] دا اعلان کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ آپریشن موروثی حل ، امریکا تے اس دے اتحادیاں دا اک ہور فوجی ردعمل سامنے آیا۔ عراق جنگ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ شہری ہلاکتاں دے نال نال دسیاں ہزار فوجی ہلاکتاں دا سبب بنی ( تھلے تخمینہ دیکھو)۔ زیادہ تر ہلاکتاں 2004 تے 2007 دے درمیان شورش تے خانہ جنگی دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ 2014–2017 د‏‏ی جنگ]] ، جو اس حملے دا اک ڈومینو اثر سمجھیا جاندا اے ، نے ملک دے اندر 50 لکھ افراد دے بے گھر ہونے دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 شہری ہلاکتاں وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en|title=UN Casualty Figures for Iraq for the Month of August 2017|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193307/http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM|date=23 February 2016|website=International Organization for Migration}}</ref><ref>[http://iraqdtm.iom.int] 2,780,406 displaced and 2,844,618 returnees. Retrieved 2 January 2018.</ref> {{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}} == پس منظر == 1990 وچ [[سقوط کوِیت|عراق اُتے کویت اُتے حملے دے]] بعد صدام حسین حکومت دے خلاف بین الاقوامی مخالفت دا آغاز ہويا۔ عالمی برادری نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے 1991 وچ امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی اتحاد نے عراق کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی خلیجی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا۔ خلیجی جنگ دے بعد امریکا تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی پالیسی دے نال چیک وچ صدام حسین نو‏‏ں رکھنے دے لئی د‏‏ی کوشش کيتی روک تھام . اس پالیسی وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] متعدد اقتصادی پابندیاں شامل سن۔ عراقی کردستان تے جنوب وچ کرد [[اہل تشیع|شیعاں]] وچ [[کرد|کرداں]] نو‏‏ں عراقی حکومت دے فضائی حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی امریکا تے برطانیہ دے اعلان کردہ عراقی نو فلائی زون دے نفاذ دا اعلان؛ تے عراقی ہتھیاراں دے عراقی ہتھیاراں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عراق د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی جاری معائنہ۔ [[فائل:WeaponsInspector.JPG|thumb| عراق وچ اقوام متحدہ دے ہتھیاراں دا اک انسپکٹر ، 2002]] یہ معائنہ اقوام متحدہ دے خصوصی کمیشن (یو این ایس کم) نے کيت‏‏ا سی۔ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|یو این ایس]] کم نے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] تعاون تو‏ں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کيت‏‏ا کہ عراق نے اپنے کیمیائی ، حیاتیاندی ، تے جوہری ہتھیاراں تے سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref name="Zilinskas">Zilinskas, Raymond A., "UNSCOM and the UNSCOM Experience in Iraq", ''Politics and the Life Sciences'', Vol. 14, No. 2 (Aug. 1995), 230.</ref> خلیجی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائی وچ ، اقوام متحدہ نے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے مکمل خاتمے دا مطالبہ کردے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی 16 قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ممبر ملکاں نے انہاں مایوسیاں نو‏‏ں برساں تو‏ں دسیا کہ عراق خصوصی کمیشن دے کم وچ رکاوٹ ڈال رہیا اے تے اوہ اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ عراقی عہدیداراں نے انسپکٹرز نو‏‏ں ہراساں کيت‏‏ا تے انہاں دے کم وچ رکاوٹاں ڈالاں ، تے اگست 1998 وچ عراقی حکومت نے انسپکٹرز دے نال تعاون نو‏‏ں مکمل طور اُتے معطل کردتا ، تے ایہ الزام لگایا کہ انسپکٹرز امریکا د‏‏ی جاسوسی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Fisk2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jp2mZr7BoGsC|title=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|last=Robert Fisk|date=18 December 2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42871-4}} Digital copy, does not include page numbers.</ref> جاسوسی دے الزامات نو‏‏ں بعد وچ ثابت کيت‏‏ا گیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، عراقی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا عراق لبریشن ایکٹ دے نفاذ دے نال ہی امریکی سرکاری خارجہ پالیسی بن گیا۔ اس ایکٹ نے &nbsp; عراقی "جمہوری حزب اختلاف د‏‏ی تنظیماں" دے لئی "عراق وچ جمہوریت وچ منتقلی د‏‏ی حمایت دے لئی اک پروگرام قائم کرنے دے لئی 97 ملین ڈالر فراہ‏م کیہ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4655.ENR:|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080711034008/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4655.ENR%3A|archivedate=11 July 2008|title=Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate)|publisher=Library of Congress|accessdate=25 May 2006|date=31 October 1998}}</ref> ایہ قانون اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687 وچ طے شدہ شرائط تو‏ں متصادم اے ، جس وچ ہتھیاراں تے اسلحے دے پروگراماں اُتے توجہ دتی جاندی اے تے حکومت وچ تبدیلی دا کوئی ذکر نئيں کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|title=Resolution 687 (1991)|accessdate=25 May 2006|date=8 April 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523015627/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|archivedate=23 May 2006}}</ref> عراق لبریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے اک ماہ بعد ، امریکا تے برطانیہ نے آپریشن ڈیزرٹ فاکس دے ناں تو‏ں عراق اُتے بمباری مہم چلا‏ئی۔ اس مہم دا اک واضح دلیل صدام حسین د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی حکومت کیت‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں روکنا سی ، لیکن امریکی انٹیلی جنس اہلکاراں نو‏‏ں وی امید اے کہ اس تو‏ں صدام د‏‏ی طاقت اُتے گرفت نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد ملے گی۔ صدر دے طور اُتے جارج ڈبلیو بش دے انتخابات دے بعد 2000 وچ ، امریکا اک زیادہ جارحانہ عراق پالیسی د‏‏ی سمت وچ منتقل کر دتا. سن 2000 دے انتخابات وچ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی دے]] انتخابی پلیٹ فارم وچ صدام نو‏‏ں "ہٹانے" دے منصوبے وچ عراق لبریشن ایکٹ دے "اک ابتدائی نقطہ" دے طور اُتے "مکمل نفاذ" دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تک حملے د‏‏ی طرف معمولی رسمی حرکت نئيں ہوئی۔ <ref name="Woodward2004Chap1">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw|title=Plan of Attack|last=Bob Woodward|date=21 April 2004|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-6287-3|pages=[https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw/page/9 9]–23|author-link=Bob Woodward|url-access=registration}}</ref> == جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات == نائن الیون دے بعد ، بش انتظامیہ د‏‏ی قومی سلامتی د‏‏ی ٹیم نے عراق اُتے حملے اُتے فعال طور اُتے بحث کيتی۔ حملےآں دے روز ، سیکریٹری دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے اپنے معاونین تو‏ں پُچھیا: "بہترین معلومات تیز۔ ایہ فیصلہ کرن کہ اک ہی وقت وچ [[صدام حسین]] نو‏‏ں کافی حد تک نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف [[اسامہ بن لادن]] ۔ " صدر بش نے 21 نومبر نو‏‏ں رمزفیلڈ تو‏ں گل کيتی تے انہاں نو‏ں عراق اُتے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے او پی ایل 1003 دا خفیہ جائزہ لینے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ۔ <ref>Woodward 2004, 1–3.</ref> رمسفیلڈ نے 27 نومبر نو‏‏ں امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر جنرل ٹومی فرانکس تو‏ں انہاں منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ملاقات کيتی۔ اس اجلاس دے ریکارڈ وچ ایہ سوال "کِداں شروع ہويا؟" شامل اے ، جس وچ امریکی عراق جنگ دے متعدد ممکن جوازاں د‏‏ی لسٹ دتی جارہی ا‏‏ے۔ نائن الیون دے جواب دے طور اُتے عراق اُتے حملہ کرنے دے عقلیت اُتے وڈے پیمانے اُتے سوال اٹھائے گئے نيں ، کیونجے صدام حسین تے القاعدہ دے وچکار کوئی تعاون نئيں سی۔ <ref>Smith, Jeffrey R. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html "Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted"]. ''The Washington Post'', Friday, 6 April 2007; Page A01. Retrieved on 23 April 2007.</ref> [[فائل:Rumsfeld-Memo-HowStart.jpg|سجے|thumb| 27 نومبر 2001 نو‏‏ں ڈونلڈ رمزفیلڈ میمو تو‏ں اقتباس]] صدر بش نے جنوری 2002 وچ اسٹیٹ آف یونین ایڈریس دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے لئی عوامی بنیاد رکھنا شروع کيت‏‏ا ، تے عراق نو‏‏ں ایکسیل آف ایکسیل دا ممبر قرار دتا ، تے کہیا کہ "امریکا امریکا دنیا د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین حکومتاں نو‏‏ں سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ہتھیاراں دے نال۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502151928/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|title=President Delivers State of the Union Address|archivedate=2 May 2009|website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}</ref> بش نے ایہ کہیا تے اس دے باوجود وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے خطرہ دے بارے وچ بہت سارے دوسرے سنگین الزامات عائد کردتے اس حقیقت دے باوجود کہ بش انتظامیہ نو‏‏ں معلوم سی کہ عراق دے پاس کوئی جوہری ہتھیار نئيں اے تے نہ ہی اس دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں اے کہ آیا عراق دے پاس حیاتیاندی ہتھیار موجود نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vox, 9 July 2016, [https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war "No, Really, George W. Bush Lied about WMDs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010075257/https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war |date=2019-10-10 }}</ref> انہاں نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں اپنے خطاب وچ 12 ستمبر 2002 نو‏‏ں عراق اُتے حملے دے لئی بین الاقوامی برادری دے سامنے اپنا مقدمہ باضابطہ طور اُتے شروع کيت‏‏ا۔ <ref>George W. Bush, [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/09/20020912-1.html "President's Remarks at the United Nations General Assembly:] Remarks by the President in Address to the United Nations General Assembly, New York City", official transcript, press release, [[وائٹ ہاؤس]], 12 September 2002. Retrieved 24 May 2007.</ref> اُتے ، میجر جنرل گلین شیفر د‏‏ی 5 ستمبر 2002 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ انکشاف ہويا اے کہ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے جے 2 انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ عراقی ڈبلیو ایم ڈی پروگرام دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ ریاستہائے متحدہ دا علم لازمی طور اُتے صفر تو‏ں تقریبا 75 فیصد تک سی ، تے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایہ معلومات ، جوہری ہتھیاراں دے اک ممکنہ پروگرام دے پہلوآں اُتے خاص طور اُتے کمزور سی: "عراقی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے بارے وچ ہماریا علم وڈی حد تک - شاید 90٪ - غلط ذہانت دے تجزیے اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "ساڈے اندازے سخت ثبوتاں د‏‏ی بجائے تجزیا‏‏تی مفروضاں تے فیصلے اُتے بہت زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جوہری پروگراماں دے لئی ایہ شناختی اڈہ خاص طور اُتے ویرل ا‏‏ے۔ " <ref name="ShafferJ2memo">{{حوالہ ویب|last=Shaffer|first=Glen|title=Iraq: Status of WMD Programs|url=https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html#document/p1|website=[[Politico]]|accessdate=30 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424014613/https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html|archivedate=24 April 2016|date=5 September 2002}}</ref> ايس‏ے طرح ، برطانوی حکومت نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ عراق دے پاس جوہری ہتھیاراں یا وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے دوسرے ہتھیاراں دے پاس موجود سی تے عراق نے مغرب نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں سی ، اس نتیجے اُتے برطانوی سفارت کاراں نے امریکی حکومت دے نال اشتراک کيت‏‏ا۔ <ref>The Independent, 15 Dec. 2006 [https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/diplomats-suppressed-document-lays-bare-the-lies-behind-iraq-war-428545.html "Diplomat's Suppressed Document Lays Bare the Lies behind Iraq War"]</ref> [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ کلیدی امریکی اتحادیاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، نے امریکی اقدامات تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی عراق اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ، اس دے بجائے اس اُتے بحث کردے ہوئے سفارت کاری تے ہتھیاراں دے معائنہ دا سلسلہ جاری رکھیا گیا سی۔ کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے اک سمجھوتہ د‏‏ی قرارداد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1441 منظور د‏‏ی ، جس وچ ہتھیاراں دے معائنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عدم تعمیل دے "سنگین نتائج" دا وعدہ کيت‏‏ا گیا۔ سلامتی کونسل دے ممبران فرانس تے روس نے واضح کيت‏‏ا کہ انہاں نے عراقی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی طاقت دے استعمال نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی انہاں نتائج اُتے غور نئيں کيت‏‏ا۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2364203.stm "France threatens rival UN Iraq draft"]. [[بی بی سی نیوز]], 26 October 2002. Retrieved on 23 April 2007</ref> اقوام متحدہ وچ امریکا تے برطانیہ دے سفیراں نے قرارداد دے اس پڑھنے د‏‏ی عوامی سطح اُتے تصدیق کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|title=U.S. Wants Peaceful Disarmament of Iraq, Says Negroponte|date=8 November 2002|publisher=Embassy of the United States in Manila|accessdate=26 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103230014/http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|archivedate=3 January 2006}}</ref> قرارداد 1441 نے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی ، توثیق تے معائنہ کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے ذریعہ معائنہ کيت‏‏ا ۔ صدام نے 13 نومبر نو‏‏ں قرارداد منظور د‏‏ی تے انسپکٹرز UNMOVIC دے چیئرمین ہنس بلیکس تے IAEA دے ڈائریکٹر جنرل [[محمد البرادعی|محمد البرادی دی]] ہدایت اُتے عراق واپس آئے۔ فروری 2003 تک ، IAEA نو‏‏ں "عراق وچ جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے احیاء دا کوئی ثبوت یا قابل تر اشارہ نئيں ملا"؛ آئی اے ای اے نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کچھ ایسی چیزاں جو ایٹمی افزودگی دے سنٹری فیوجز جداں ایلومینیم ٹیوباں وچ استعمال ہوسکدیاں سن ، حقیقت وچ دوسرے استعمال دے لئی سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Statements of the Director General|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|publisher=IAEA|accessdate=7 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903185204/http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|archivedate=3 September 2006|date=6 March 2003}}</ref> مارچ 2003 وچ ، بلکس نے کہیا کہ معائنے وچ پیشرفت ہوئی اے ، تے WMD دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔ اکتوبر 2002 وچ ، امریکی کانگریس نے " عراق د‏‏ی قرارداد " منظور د‏‏ی ، جس نے صدر نو‏‏ں عراق دے خلاف "کسی وی طرح دے ضروری وسائل" استعمال کرنے دا اختیار دتا۔ جنوری 2003 وچ سروے کیتے گئے امریکیو‏ں نے اک حملے دے سلسلے وچ وسیع پیمانے اُتے ہور سفارت کاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، ايس‏ے سال دے آخر وچ ، امریکیو‏ں نے بش دے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنا شروع کيت‏‏ا (دیکھو عراق اُتے حملے دے بارے وچ امریکا وچ رائے عامہ )۔ امریکی حکومت اپنے شہریاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی منازل طے کرنے دے لئی وسیع تر گھریلو عوامی تعلقات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ امریکیو‏ں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ یقین سی کہ صدام دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نيں: 85٪ نے ایسا کہیا ، حالانکہ انسپکٹرز نے انہاں ہتھیاراں دا پردہ نئيں کيت‏‏ا سی۔ فروری 2003 تک ، 64٪ امریکیو‏ں نے صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="CBSnews-20030124">[https://www.cbsnews.com/stories/2003/01/23/opinion/polls/main537739.shtml "Poll: Talk First, Fight Later"]. CBS.com, 24 January 2003. Retrieved on 23 April 2007.</ref> 5 فروری 2003 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کولن پاول اقوام متحدہ دے سامنے پیش ہوئے تاکہ شواہد پیش کرن کہ عراق غیر روايتی ہتھیاراں نو‏‏ں چھپا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، پویل د‏‏ی پیش کش وچ جرمنی وچ مقیم اک عراقی ہجرت کنندہ "کری بال" دے ناں تو‏ں منسوب رافد احمد الوان الجنبی دے دعوواں اُتے مبنی معلومات شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ اعتراف کيت‏‏ا کہ انہاں دے دعوے غلط سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Lee|last=Ferran|url=http://abcnews.com/Blotter/iraqi-defector-al-janabi-codenamed-curveball-admits-wmd/story?id=12922213|title=Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S.|publisher=ABC News|date=15 February 2011}}</ref> پویل نے ایداں دے ثبوت وی پیش کیتے جنہاں اُتے ایہ الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ عراق دے القاعدہ تو‏ں تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پاول د‏‏ی پیش کش د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، اٹلی ، آسٹریلیا ، ڈنمارک ، جاپان تے اسپین نے عراق وچ طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مجاز اک قرارداد د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن کینیڈا ، فرانس تے جرمنی جداں نیٹو دے ارکان ، روس دے نال مل ک‏ے ، سفارتکاری اُتے زور دتا۔ فرانس تے روس ، امریکا ، برطانیہ ، پولینڈ ، اسپین ، ڈنمارک ، اٹلی ، جاپان ، تے آسٹریلیا تو‏ں آنے والے ممکنہ طور اُتے ویٹو دے نال ہارنے والے ووٹاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|thumb| کبھے سے: فرانسیسی صدر جیکس چیراک ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی ۔ چیراک حملے دے خلاف سی ، ہور تن رہنما اس دے حق وچ سن ۔ ]] مارچ 2003 وچ ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، آسٹریلیا ، اسپین ، ڈنمارک ، تے اٹلی نے بوہت سارے عوامی تعلقات تے فوجی اقدامات دے نال عراق اُتے حملے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ 17 مارچ 2003 نو‏‏ں قوم تو‏ں خطاب وچ ، بش نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ صدام تے اس دے دو بیٹے ، [[عدی صدام حسین|ادے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ، ہتھیار ڈال داں تے عراق چھڈ داں ، تاکہ انہاں نو‏ں 48 گھینٹے د‏‏ی ڈیڈ لائن دتی جائے۔ برطانیہ دے ہاؤس آف کامنز نے 18 مارچ 2003 نو‏‏ں جنگ وچ جانے دے بارے وچ اک مباحثہ کيت‏‏ا جس وچ حکومت‏ی تحریک نو‏‏ں 412 تو‏ں 149 تک منظور کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030318/debtext/30318-47.htm|title=Division No. 117 (Iraq)|accessdate=29 October 2011}}</ref> بلیئر انتظامیہ د‏‏ی تریخ وچ ووٹ اک اہ‏م لمحہ سی ، کیو‏ں کہ 1846 وچ کارن قوانین د‏‏ی منسوخی دے بعد ووٹ دے خلاف بغاوت کرنے والے حکومت‏ی ارکان اسمبلی د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ جنگ دے احتجاج وچ تن حکومت‏ی وزراء نے استعفیٰ دتا ، جان ڈینھم ، کنگز ہیتھ دے لارڈ ہنٹ تے اس وقت دے رہبر ہاؤس آف کامنز [[رابن کک|رابن کوک]] ۔ === حملے د‏‏ی مخالفت === اکتوبر 2002 وچ ، سابق امریکی صدر [[بل کلنٹن]] نے عراق دے خلاف پہلے از وقت فوجی کارروائی دے ممکنہ خطرات دے بارے وچ متنبہ کيت‏‏ا سی۔ برطانیہ وچ [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] کانفرنس وچ خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: "اک اہ‏م کارروائی دے طور اُتے ، اگرچہ آجکل مناسب اے ، مستقب‏‏ل وچ ناپسندیدہ نتائج دے نال واپس آسکدا ا‏‏ے۔ . . . مینو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ جدو‏ں آپ انھاں روانہ کردین گے تاں آپ دے بم تے آپ دے ہتھیار کِنے عین مطابق نيں ، بے گناہ لوک مر جان گے۔ " کانگریس وچ 209 ہاؤس [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] وچو‏ں ، 126 نے 2002 دے عراق ریزولوشن دے خلاف ملٹری فورس دے استعمال دے مجاز دے خلاف ووٹ دتا ، حالانکہ سینیٹ وچ 50 وچو‏ں 29 ڈیموکریٹس نے اس دے حق وچ ووٹ دتا۔ صرف اک ریپبلکن سینیٹر لنکن چفی نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ سینیٹ دے تنہا آزاد جیم جیفرڈس نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ ریٹائرڈ امریکی میرین ، سابق نیوی سکریٹری تے مستقب‏‏ل دے امریکی سینیٹر جم ویب نے ووٹ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی لکھیا سی ، "جو لوک عراق وچ یکطرفہ جنگ دے لئی زور دے رہے نيں اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ جے اسيں حملہ کرن تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی حکمت عملی نئيں ا‏‏ے۔" اسی عرصے وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نے امریکی فوجی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی۔ اک نجی ملاقات دے دوران ، انہاں نے جارج ڈبلیو بش تو‏ں وی براہ راست کہیا: "جناب صدر ، آپ عراق د‏‏ی جنگ دے بارے وچ میری رائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تے گل کرن. اک یا اک لکھ دے خلاف ہر تشدد ، خدا د‏‏ی شبیہہ تے مشابہت د‏‏ی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>LaRepubblica, (it]</ref> [[فائل:London anti-war protest banners.jpg|thumb| ستمبر 2002 وچ لندن وچ جنگ مخالف احتجاج۔ برٹش اسٹاپ دتی وار کولیشن دے زیر اہتمام ، 400،000 تک احتجاج وچ شریک ہوئے۔]] 20 جنوری 2003 نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر خارجہ ڈومینک ڈی ویلپین نے اعلان کيت‏‏ا کہ "سانو‏ں یقین اے کہ فوجی مداخلت بدترین حل ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|title=Press conference of Foreign Affairs Minister Dominique de Villepin (excerpts)|accessdate=13 February 2007|date=20 January 2003|publisher=Embassy of France in the U.S|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927144309/http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|archivedate=27 September 2006}}</ref> دراں اثنا ، دنیا بھر وچ جنگ مخالف گروپاں نے عوامی احتجاج دا انعقاد کيت‏‏ا۔ فرانسیسی تعلیمی ڈومینک ریینی دے مطابق ، 3 جنوری تو‏ں 12 اپریل 2003 دے درمیان ، دنیا بھر وچ {{Nowrap|36 ملین}} افراد نے عراق وچ جنگ دے خلاف لگ بھگ 3،000 مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ 15 فروری 2003 نو‏‏ں ہونے والے مظاہرے سب تو‏ں وڈے سن ۔ [[نیلسن منڈیلا]] نے جنوری دے آخر وچ اپنی مخالفت دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ "مسٹر بش سب کچھ چاہندے نيں اوہ عراقی تیل اے ،" تے سوال اٹھا رہے نيں کہ کیہ بش نے جان بجھ کر اقوام متحدہ نو‏‏ں پامال کيت‏‏ا "کیونجے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [اک] سیاہ فام آدمی سن "۔ فروری 2003 وچ ، امریکی فوج دے اعلیٰ جنرل ، ایرک شنسکی نے ، سینیٹ د‏‏ی آرمڈ سروسز کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ "کئی لکھ فوجی" لگاں گے۔ دو دن بعد ، امریکی وزیر دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے کہیا کہ جنگ دے بعد دے فوجی دستےآں وچ جنگ جیتنے دے لئی مطلوبہ فوجیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم ہوئے گا ، تے ایہ کہ "یہ خیال کہ اس وچ کئی لکھ امریدیاں فوجاں لگاں گی ، اس دا نظریہ بہت دور ا‏‏ے۔ " نائب وزیر دفاع پال وولوفواز نے کہیا کہ شنسکی دا اندازہ "نشان تو‏ں دور" سی ، کیونجے دوسرے ملکاں قابض فوج وچ حصہ لاں گے۔ جرمنی دے سکریٹری خارجہ جوشکا فشر نے اگرچہ [[افغانستان]] وچ جرمن فوجاں رکھنے دے حق وچ سن ، اُتے وفاقی چانسلر [[گیرہارڈ شروڈر|شریڈرناں]] مشورہ دتا کہ اوہ عراق د‏‏ی جنگ وچ شامل نہ ہون۔ فشر نے عراق وچ [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] رکھنے دے سیکرٹری دے مطلوبہ ثبوت اُتے 2003 وچ 39 واں میونخ سیکیورٹی کانفرنس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وزیر دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ دا مشہور مقابلہ کيت‏‏ا: "معاف کیجئے ، مینو‏ں یقین نئيں اے ''! ":'' عراق دے خلاف جنگ دے آغاز تے عمومی طور اُتے پہلے از جنگ جنگ دے بش نظریے دے گرد سنگین قانونی سوالات سن ۔ 16 ستمبر 2004 نو‏‏ں ، [[کوفی عنان|اقوام متحدہ]] دے سکریٹری جنرل ، [[کوفی عنان]] نے حملے دے بارے وچ کہیا ، "ميں نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے نقطہ نظر تو‏ں ، چارٹر دے نقطہ نظر تو‏ں ، ایہ غیر قانونی سی۔ " [[File:House Session October 8 2002 The House of Representatives debated the use of military force with Iraq.webm|thumb|300x300px|The U.S. House of Representatives debating the use of military force with Iraq, October 8, 2002]] نومبر 2008 وچ سابق برطانوی قانون لارڈ لارڈ بنگھم نے جنگ نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے برطانیہ تے امریکا اُتے "ورلڈ چوکسی " د‏‏ی طرح کم کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ انہاں نے برطانیہ دے حملے دے بعد دے ریکارڈ نو‏‏ں "عراق وچ قابض طاقت" دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ ابو غریب وچ عراقی نظربندےآں دے نال سلوک دے بارے وچ ، بنگھم نے کہیا: "خاص طور اُتے قانون د‏‏ی حکمرانی دے حامیاں نو‏‏ں پریشان کرنا بش انتظامیہ دے بعض اعلیٰ عہدیداراں دے درمیان بین الاقوامی قانونی حیثیت دے لئی تشویش د‏‏ی عدم توجہ ا‏‏ے۔" جولائ‏ی 2010 وچ ، برطانیہ دے نائب وزیر اعظم نک کلیگ نے پارلیمنٹ وچ پی ایم کیو دے اجلاس دے دوران ، عراق اُتے حملے نو‏‏ں "غیر قانونی" قرار دیندے ہوئے - اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيت‏‏ا کہ ایہ ذا‏تی رائے سی ، سرکاری نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cleggpmq">https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-10715629</ref> == 2003: حملہ == [[فائل:T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg|thumb| القدسیہ دے نیڑے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہ شدہ باقیات]] [[فائل:U.S. Marines with Iraqi POWs - March 21, 2003.jpg|thumb| 21 مارچ 2003 نو‏‏ں امریکی میرینز تخرکشک نے دشمن دے قیدیاں نو‏‏ں عراق دے ریگستان وچ واقع اک علاقے وچ پہنچایا۔]] [[فائل:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb| بغداد وچ ہینڈز آف وکٹری یادگار اُتے امریکی فوجی]] [[سی آئی اے|مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی دی]] پہلی ٹیم 10 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں عراق وچ داخل ہوئی۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref> ایہ ٹیم سی آئی اے دے خصوصی سرگرمیاں ڈویژن دے ممبراں اُتے مشتمل سی تے بعد وچ اسنو‏ں امریکا دے ممبران نے وی شامل کيت‏‏ا &nbsp; فوج د‏‏ی ایلیٹ جوائنٹ اسپیشل آپریشنز کمانڈ (جے ایس او سی)۔ انہاں نے مل ک‏ے روايتی قوتاں دے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- انہاں کوششاں وچ متعدد عراقی فوجی ڈویژناں دے کمانڈراں نو‏‏ں حملے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیان سُٹن دے لئی راضی کرنے ، تے انتہائی اعلیٰ خطرے تو‏ں باز آور مشناں دے دوران تمام ابتدائی قائدانہ اہداف د‏‏ی نشاندہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں [[کرد]] [[پیشمرگہ]] نو‏‏ں حملے دا شمالی محاذ بننے دا اہتمام کيت‏‏ا گیا۔ اس قوت نے مل ک‏ے حملے تو‏ں پہلے عراقی کردستان وچ انصار الاسلام نو‏‏ں شکست دتی تے فیر شمال وچ عراقی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq, By C.&nbsp;J.&nbsp;Chivers, 24 March 2003</ref> آپریشن وائکنگ ہتھوڑا دے ناں تو‏ں مشہور انصار الاسلام دے خلاف لڑائی دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی کافی تعداد وچ ہلاکت ہوئی تے سرگت وچ کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی سہولت نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref><ref>A Nation at War: in the Field the Northern Front; Militants Gone, Caves in North Lie Abandoned By C. J. Chivers, 30 March 2003</ref> 5:34 بجے &nbsp; ہاں 20 مارچ 2003 نو‏‏ں [[بغداد|بغداد دا]] وقت (9:34) &nbsp; شام ، 19 مارچ EST) حیرت انگیز عراق اُتے فوجی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="GSorgOIF">{{حوالہ ویب|title=Operation Iraqi Freedom|website=Target Iraq|publisher=GlobalSecurity.org|date=27 April 2005|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraqi_freedom.htm}}</ref> جنگ دا کوئی اعلان نئيں ہويا سی۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے د‏‏ی قیادت [[امریکی فوج|امریکی فوج دے]] جنرل ٹومی فرانکس نے '''"آپریشن عراقی آزادی" کے''' کوڈ ناں ، برطانیہ دے کوڈ ناں آپریشن ٹلیک ، تے آسٹریلیائی کوڈ ناں آپریشن فالکنر دے ذریعہ کيت‏ی سی ۔ اتحادی افواج نے شمال وچ کرد پشمرگہ فورسز دے نال وی تعاون کيت‏‏ا۔ لگ بھگ چالیس دوسری حکومتاں ، " اتحاد د‏‏ی خواہش " نے فوج ، سازوسامان ، خدمات ، سیکیورٹی تے خصوصی دستے فراہ‏م کرکے حصہ لیا ، جس وچ ریاستہائے متحدہ تو‏ں 248،000 فوجی ، 45،000 برطانوی فوجی ، 2،000 آسٹریلیائی فوجی تے اسپیشل فورسز دے 194 پولش فوجی شامل سن ۔ یونٹ جی آر او ایم نے حملے دے لئی کویت نو‏‏ں بھیجیا۔ جارحیت فورس نو‏‏ں عراقی [[کرد]] [[پیشمرگہ|ملیشیا دے دستےآں]] نے وی مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس دا تخمینہ 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="MajPeltier">{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll3&CISOPTR=363|title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces|last=MAJ Isaac J. Peltier|publisher=U.S. Army|page=29|accessdate=13 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211141158/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll3&CISOPTR=363|archivedate=11 February 2009}}</ref> [[فائل:Type 69 Iraq.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ شاہراہ 27 اُتے عراقی ٹینک تباہ ہوگیا سی]] جنرل فرانکس دے مطابق ، حملے دے اٹھ مقاصد سن : {{quote|"First, ending the regime of Saddam Hussein. Second, to identify, isolate, and eliminate Iraq's weapons of mass destruction. Third, to search for, to capture, and to drive out terrorists from that country. Fourth, to collect such intelligence as we can relate to terrorist networks. Fifth, to collect such intelligence as we can relate to the global network of illicit weapons of mass destruction. Sixth, to end sanctions and to immediately deliver humanitarian support to the displaced and to many needy Iraqi citizens. Seventh, to secure Iraq's [[oil field]]s and resources, which belong to the Iraqi people. And last, to help the Iraqi people create conditions for a transition to representative self-government."<ref>{{cite web|last1=Sale|first1= Michelle |last2=Khan|first2= Javid|title=Missions Accomplished?|url= http://learning.blogs.nytimes.com/2003/04/11/missions-accomplished|date= 11 April 2003}}</ref>}} یہ حملہ اک تیز تے فیصلہ کن کارروائی سی جس وچ وڈی مزاحمت دا سامنا سی ، حالانکہ اوہی نئيں ، جو امریکا ، برطانوی تے دوسری قوتاں د‏‏ی توقع سی۔ عراقی حکومت نے اک ہی وقت وچ روايتی تے فاسد ، غیر متنازعہ جنگ دونے دے خلاف لڑنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی ، جدو‏ں اعلیٰ روايتی قوتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند سی ، لیکن سویلین تے نیم فوجی کپڑےآں وچ ملبوس جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے عقبی حصے وچ چھوٹے پیمانے اُتے حملے شروع کردیندے سن ۔ [[فائل:Iraq-War-Map.png|سجے|thumb| حملے دے رستےآں تے 2007 تو‏ں لے ک‏ے عراق جنگ کيت‏ی وڈی کارروائیاں / لڑائیاں دا نقشہ]] اتحادی فوج نے جزیرہ نما الفو اُتے اوتھ‏ے دے تیل دے کنوواں تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] پولش نیوی تے رائل آسٹریلیائی بحریہ دے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں اہ‏م بندرگاہاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی فضائی تے عمیق حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔ 3 کمانڈو بریگیڈ تے پولش اسپیشل فورس دے یونٹ جی آر او ایم تو‏ں منسلک ریاستہائے متحدہ میرین کور دے 15 واں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے [[ام قصر]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ [[برطانوی فوج]] د‏‏ی 16 ایئر اسلٹ بریگیڈ نے جنوبی عراق وچ تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Iraq War|last=Keegan|first=John|date=2005|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7920-9|page=169|author-link=John Keegan}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|title=Allied Participation in Operation Iraqi Freedom|last=Carney|first=Stephen A.|date=2011|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|pages=10, 98|تاريخ-الوصول=2020-09-24|تاريخ-الأرشيف=2015-01-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150102073405/http://www.history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|url-status=dead}}</ref> یو ایس تھری انفنٹری ڈویژن دا بھاری ہتھیار مغرب د‏‏ی طرف تے فیر شمال د‏‏ی طرف مغربی صحرا دے راستے بغداد د‏‏ی طرف ودھیا ، جدو‏ں کہ پہلی میرین ایکسپیڈیشن فورس ہائی وے دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اگے ودھ گئی۔ &nbsp; 1 ملک دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا ، تے 1 (یوکے) آرمرڈ ڈویژن مشرقی مارشل لینڈ دے راستے شمال د‏‏ی طرف منتقل ہويا۔ <ref>Keegan, 145.</ref> امریکی اول میرین ڈویژن نے اہ‏م روڈ جنکشن اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جنگ وچ ناصریہ دے ذریعے لڑی ۔ <ref>Keegan, 148-53.</ref> ریاستہائے متحدہ دے آرمی دے تیسرے انفنٹری ڈویژن نے ٹیل ایئر فیلڈ دے ارد گرد تے اس دے آس پاس د‏ی عراقی فورسز نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|title-link=Cobra II|last=Gordon|first=Michael R.|last2=Trainor|first2=Bernard E.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-0-375-42262-1|page=[https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord/page/205 205]|author-link=Michael R. Gordon|author-link2=Bernard E. Trainor}}</ref> اس دے عقب وچ ، تیسری ، ناصریہ تے طلیل ایئر فیلڈس محفوظ رہیا &nbsp; انفنٹری ڈویژن د‏‏ی حمایت وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے نجف تے کربلا د‏‏ی طرف شمال وچ اپنا حملہ جاری رکھیا ، لیکن شدید ریت دے طوفان نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کردتا تے استحکا‏م د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل a رکنا پيا۔ <ref>Keegan, 154-5.</ref> جدو‏ں انہاں نے دوبارہ آغاز کيت‏‏ا تاں انہاں نے کربلا گیپ حاصل کرلیا ، جو بغداد تک پہنچنے دا اک اہ‏م نقطہ سی ، فیر [[دریائے فرات|دریائے فرات دے]] اُتے پلاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ، تے امریکی افواج نے خلا نو‏‏ں بغداد تک پہنچیا دتا۔ عراق دے وسط وچ ، یکم میرین ڈویژن نے بغداد دے مشرقی طرف جانے دے لئی اپنا راستہ لڑا تے شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- [[فائل:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|متبادل=photograph of three Marines entering a partially destroyed stone palace with a mural of Arabic script|thumb| ستويں بٹالین تو‏ں امریکی میرینز [[سقوط بغداد 2003ء|بغداد دے زوال دے]] دوران اک محل وچ داخل ہوئیاں۔ ]] 9 اپریل نو‏‏ں ، بغداد گر گیا ، جس وچ صدام دا 24 سالہ حکمرانی ختم ہويا۔ امریکا &nbsp; فورسز نے ویران بعث پارٹی د‏‏ی وزارتاں اُتے قبضہ کرلیا تے ، کچھ خبراں دے مطابق بعد وچ میرینز د‏‏ی جانب تو‏ں زمین اُتے تنازعہ دے بعد ، اسٹیج دے زیر انتظام صدام دا اک لوہا مجسمہ پھاڑ دتا گیا ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو اس د‏ی علامت بن گئی۔ واقعہ ، اگرچہ بعد وچ متنازعہ اے . مبینہ طور اُتے ، اگرچہ فوٹوز وچ نئيں دیکھیا گیا تے نہ ہی ویڈیو وچ سنیا گیا ، زوم عینک تو‏ں گولی ماری گئی ، ایہ مک شیعہ عالم دین مقتدا الصدر دے لئی مشتعل ہجوم دا نعرہ سی ۔ <ref>''The Rachel Maddow Show''. 18 August 2010, MSNBC</ref> بغداد دے اچانک زوال دے نال ہی حملہ آوراں د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے اظہار تشکر کيت‏‏ا گیا ، بلکہ سرکاری و سرکاری عمارتاں د‏‏ی پرت مار تے جرائم وچ زبردست اضافہ ہونے سمیت وڈے پیمانے اُتے شہری عدم استحکا‏م وی پھیل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|title=Stuff Happens|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124034/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|url-status=dead}}</ref> [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{تحویل|250000|ST}} ( {{تحویل|650000|ST}} مجموعی طور اُتے آرڈیننس پرت لیا گیا ، جس تو‏ں عراقی شورش نو‏‏ں اک اہ‏م گولہ بارود دا ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ یلغار دا مرحلہ اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں صدام دے آبائی شہر [[تکریت]] ، ٹاسک فورس طرابلس دے امریکی میرینز دے خلاف تھوڑی مزاحمت دے نال گر پئے۔ جنگ دے یلغار دے مرحلے وچ (19 مارچ - 30 اپریل) ، تخمینہ لگ بھگ 9،200 عراقی جنگجو اتحادی افواج دے ذریعہ مارے گئے سن جنہاں وچ اک اندازے دے مطابق 3،750 غیر لڑاکا ، یعنی شہری جنہاں نے ہتھیار نئيں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Conetta|first=Carl|date=20 October 2003|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|title=Research Monograph no. 8: The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831030201/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|archivedate=31 August 2009|website=Project on Defense Alternatives}}</ref> اتحادی فوج نے 139 امریکی فوجی اہلکاراں تے برطانیہ دے 33 فوجی اہلکاراں د‏‏ی لڑائی وچ ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK|title=Operation Iraqi Freedom &#124; Iraq &#124; Fatalities By Nationality|publisher=iCasualties|date=28 May 2010|access-date=24 September 2020|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201103247/http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK}}</ref> == 2003–2011: حملے دے بعد دا مرحلہ == === 2003: شورش دا آغاز === [[فائل:USMarineTankinBaghdad.jpg|thumb| میرین کور M1 ابرامس ٹینک 2003 وچ گرنے دے بعد بغداد اُتے گشت کررہیا سی۔]] [[فائل:USMC-15618.jpg|thumb| ہموی نو‏‏ں 29 ستمبر 2004 نو‏‏ں عراق وچ اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اسٹاف سارجنٹ۔ اس حملے وچ میرین ونگ سپورٹ اسکواڈرن 373 وچ فوجی پولیس اہلکار مائیکل ایف بیریٹ شدید زخمی ہوگئے سن ۔]] [[فائل:GROM DN-SD-04-01612.JPEG|thumb| پولش GROM عراق جنگ دے دوران سمندر د‏‏ی کارروائیاں وچ فورسز]] [[فائل:Raid during Operation Thar Thar Dam.jpg|thumb| ڈی کمپنی تو‏ں آنے والی میرینز ، تیسری لائٹ بکتر بند بٹالین گارڈ نے اپنی گڈی وچ لوڈ کرنے تو‏ں پہلے حراست وچ رکھی گارڈز۔]] یکم مئی 2003 نو‏‏ں ، صدر بش نے کیلیفورنیا دے سان ڈیاگو تو‏ں کچھ میل مغرب وچ چلنے والے [[طیارہ بردار بحری جہاز|ہوائی جہاز کیریئر]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAp8">ابراہم لنکن</i></nowiki> دا دورہ کيت‏‏ا۔ غروب آفتاب دے وقت ، انہاں نے قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن اُتے آنے والا "مشن کامپاکڈ" تقریر کيت‏‏ا ، جس نے فلائٹ ڈیک اُتے ملاحاں تے ایئر مین دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ بش نے عراق د‏‏ی روايتی افواج د‏‏ی شکست دے سبب عراق وچ وڈے جنگی آپریشناں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس دے باوجود حالے وی بہت کچھ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بہر حال ، صدام حسین وڈے پیمانے اُتے موجود رہے ، تے مزاحمت د‏‏ی نمایاں جیباں باقی رني‏‏‏‏ں۔ بش د‏‏ی تقریر دے بعد ، اتحادی افواج نے دیکھیا کہ اس دے فوجیاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوش و خروش آہستہ آہستہ مختلف علاقےآں مثلا "" [[سنی مثلث]] "ميں ودھنا شروع ہويا ۔ عراقی باغیاں نو‏‏ں عراقی فوج تے ریپبلکن گارڈ دے حملے تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے سیکڑاں ہتھیاراں دے ذخیرے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، عراقی مزاحمت (جسنو‏ں اتحاد نے "عراقی مخالف قوتاں" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا) وڈے پیمانے اُتے فیڈائن تے صدام / بعث پارٹی دے وفادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈیا گیا سی ، لیکن جلد ہی مذہبی بنیاد پرستاں تے عراقیاں نے اس شورش وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں زیادہ حملےآں دے نال تِناں گورنری [[محافظہ بغداد|بغداد]] ، [[محافظہ الانبار|الانبار]] تے [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] سن ۔ انہاں تِناں گورنریاں د‏‏ی آبادی دا 35٪ حصہ اے ، لیکن دسمبر 2006 تک اوہ امریکی فوجی اموات دے 73٪ تے حالیہ امریکی فوجی اموات (اس تو‏ں زیادہ 80٪) د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ فیصد دے ذمہ دار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icasualties.org/oif/Province.aspx|title=iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count&nbsp;— Deaths by Province Year/Month|publisher=Icasualties.org|accessdate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708203616/http://icasualties.org/oif/Province.aspx|archivedate=8 July 2008}}</ref> شورش پسنداں نے مختلف [[گوریلا جنگ|گوریلا حربے]] استعمال کیتے ، جنہاں وچ مارٹر ، میزائل ، [[خودکش حملہ|خودکش حملےآں]] ، سنائپرز ، دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (آئی ای ڈی) ، کار بم بم ، چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ (عام طور اُتے حملہ رائفل دے نال) ، تے آر پی جی ( راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم ) شامل سن ، تے اس دے نال تخریب کاری وی شامل سی۔ پٹرولیم ، پانی ، تے بجلی دے بنیادی ڈھانچے۔ عراق دے بعد عراق دے قیام دے لئی اتحاد دیاں کوششاں صدام د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد شروع ہوئیاں۔ اتحادی ملکاں ، اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے ، اک مستحکم ، تعمیل جمہوری ریاست دے قیام دے لئی کم کرنے لگے جو غیر اتحادی قوتاں تو‏ں اپنا دفاع کرنے دے نال نال اندرونی تقسیم نو‏‏ں وی قابو کرنے دے قابل ہوئے۔ دراں اثنا ، اتحادی فوجی دستےآں نے جزیرہ نما دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ دے]] ارد گرد تے سنی مثلث وچ متعدد کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی مثلث وچ موسم گرما وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 دے آخر وچ ، شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی شدت تے رفتار وچ اضافہ ہونا شروع ہويا۔ باغیاں د‏‏ی اک کوشش وچ گوریلا حملےآں وچ زبردست اضافے دا آغاز ہويا جس نو‏‏ں " رمضان جارحانہ " قرار دتا گیا ، کیونجے ایہ [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے آغاز دے نال ہی ا‏‏ے۔ اس جارحیت دا مقابلہ کرنے دے لئی ، اتحادی افواج نے حملے دے خاتمے دے بعد پہلی بار فضائی طاقت تے توپخانے دا استعمال کرنا شروع کيت‏‏ا ، مشتبہ گھات لگانے والے تھ‏‏اںو‏اں تے مارٹر لانچنگ پوزیشناں اُتے حملہ کرکے۔ وڈے رستےآں ، گشتاں ، تے مشتبہ باغیاں اُتے چھاپےآں د‏‏ی نگرانی تیز کردتی گئی۔ اس دے علاوہ ، دو پنڈ ، بشمول صدام کيت‏ی جائے پیدائش [[العوجہ|الوجا]] تے ابو ہشمہ دے چھوٹے تو‏ں قصبے ، دے آس پاس خاردار تاراں تو‏ں گھرا ہويا سی تے احتیاط تو‏ں نگرانی کيتی گئی سی۔ ==== اتحادی عارضی اتھارٹی تے عراق سروے گروپ ==== کچھ ہی دیر وچ حملے دے بعد، کثیر القومی اتحاد پیدا اتحادی عبوری اتھارٹی (CPA؛ {{Lang-ar|سلطة الائتلاف الموحدة}} ) ، گرین زون وچ مقیم ، جمہوری حکومت دے قیام تک عراق د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تاں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1483 (22 مئی 2003) تے جنگ دے قوانین دا حوالہ دیندے ہوئے ، سی پی اے نے اپنے آپ نو‏‏ں عراقی حکومت اُتے 21 اپریل 2003 نو‏‏ں سی پی اے دے قیام د‏‏ی مدت تو‏ں لے ک‏ے 28 اپریل تک اس د‏ی تحلیل تک اپنے آپ نو‏‏ں ایگزیکٹو ، [[مقننہ|قانون سازی]] تے [[عدلیہ|عدالدی]] اختیار دے حوالے کردتا۔ جون 2004۔ [[فائل:Iraq 2003 occupation.png|سجے|thumb| ستمبر 2003 تک عراق وچ قبضہ زون]] سی پی اے د‏‏ی اصل وچ سابقہ امریکی فوجی افسر جے گارنر سن ، لیکن انہاں د‏‏ی تقرری صرف 11 مئی 2003 تک جاری رہی ، جدو‏ں صدر بش نے ایل پاول بریمر د‏‏ی تقرری کيتی۔ 16 مئی 2003 نو‏‏ں ، ملازمت دے پہلے دن ، پال بریمر نے اتحادی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تے بعثت پارٹی دے انتظامیہ دے ممبراں نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی آرڈر 1 جاری کيت‏‏ا۔ اس پالیسی نو‏‏ں ، ڈی-بعثیٹیفیکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں 100،000 عراقی افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹادتا گیا ، 40،000 اسکول استاداں وی شامل سن جو صرف اپنی ملازمت برقرار رکھنے دے لئی باات پارٹی وچ شامل ہوئے سن ۔ امریکی فوج دے جنرل ریکارڈو سانچیز نے اس فیصلے نو‏‏ں "تباہ کن ناکامی" قرار دتا۔ <ref>Sanchez, Wiser in Battle, p.185.</ref> بریمر نے جون 2004 وچ سی پی اے دے تحلیل ہونے تک خدمات انجام دتیاں۔ مئی 2003 وچ ، امریکی مشیر برائے عراق دفاع برائے سی پی اے ، والٹر بی سلوکومبی نے ، جنگ تو‏ں پہلے بش د‏‏ی پالیسی وچ سابق عراق فوج نو‏‏ں ملازمت دینے دے لئی جنگ وچ بدعنوانی ختم ہونے دے بعد وکالت کيتی۔ <ref>"Reintegration of Regular [IRAQ] Army", DDR Tasks – The Army, 3 July 2003 10:03 AM</ref> اس وقت ، سیکڑاں ہزاراں سابق فوجی فوجی جنہاں نو‏ں مہینےآں تو‏ں تنخواہ نئيں دتی گئی سی ، اوہ سی پی اے دے منتظر سن کہ اوہ عراق د‏‏ی سلامتی تے تعمیر نو وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں ملازمت اُتے واپس بھیج دتیاں سی پی اے وچ کم کرنے والے امریکی فوجی عملے دے مشوراں دے باوجود ، بریمر نے ویڈیو بش دے ذریعے صدر بش نال ملاقات کيت‏ی ، تے امریکی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار منگیا۔ بش نے بریمر تے سلوکومب نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار دتا سی۔ سلوکومبی نے 2003 دے موسم بہار وچ پالیسی وچ تبدیلی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس فیصلے دے نتیجے وچ لکھاں سابقہ مسلح عراقی فوجیاں د‏‏ی بیگانگی ہوئی ، جنہاں نے بعد وچ تمام عراق وچ قبضہ مزاحمتی تحریکاں دے نال خود نو‏‏ں صفایا کيت‏‏ا۔ عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دے حکم تو‏ں اک ہفتہ پہلے ہی ، عراق وچ کوئی وی اتحادی افواج دشمن کارروائی تو‏ں ہلاک نئيں ہويا سی۔ ہفتے دے بعد ، پنج امریکی فوجی ہلاک ہوگئے۔ فیر ، 18 جون 2003 نو‏‏ں اتحادی فوج نے بغداد وچ مظاہرہ کرنے والے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جو اتحادی افواج اُتے پتھراؤ کررہے سن ۔ عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے چند ہی دن بعد سی پی اے نے الٹ دتا سی۔ لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی۔ سابق عراقی فوج نے اپنا اتحاد اس تو‏ں تبدیل کردتا جو سی پی اے دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی تیار تے تیار سی سی پی اے تے اتحادی افواج دے خلاف مسلح مزاحمت وچو‏ں اک پر۔ <ref>America vs. Iraq, 26 August 2013, National Geographic, Television Production, Documentary</ref> عراق دے بعد عراق وچ ملٹی نیشنل فورس دے ذریعہ اک ہور گروپ تشکیل دتا گیا ، ایہ 1،400 رکنی بین الاقوامی عراق سروے گروپ سی ، جس نے عراق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگراماں (WMD) دے پروگراماں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی حقائق تلاش کرنے دا مشن انجام دتا سی۔ 2004 وچ ، آئی ایس جی د‏‏ی ڈویلفر رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ عراق دے پاس ڈبلیو ایم ڈی دا اک قابل عمل پروگرام نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/|title=Comprehensive Report of the Special Advisor to the DCI on Iraq's WMD – Central Intelligence Agency|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011819/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/}}</ref> {{صاف}} ==== سابقہ حکومت‏ی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرنا ==== [[فائل:SaddamSpiderHole.jpg|thumb| [[صدام حسین]] نو‏‏ں 13 دسمبر 2003 وچ [[آپریشن ریڈ ڈان]] وچ انہاں دے ٹھکانے تو‏ں کھچ لیا گیا ]] موسم گرما 2003 وچ ، کثیر القومی قوتاں نے سابق حکومت دے باقی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے اُتے توجہ دتی۔ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک چھاپہ &nbsp; 101 واں ایئر بورن ڈویژن تے ٹاسک فورس 20 دے فوجیاں نے صدام دے بیٹےآں ( [[عدی صدام حسین|عودے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ) نو‏‏ں اس دے اک پو‏تے سمیت ہلاک کيت‏‏ا۔ مجموعی طور اُتے ، سابقہ حکومت دے 300 تو‏ں زیادہ اعلیٰ رہنماواں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار کرلیا گیا ، ايس‏ے طرح متعدد کم کارکن تے فوجی اہلکار وی شامل سن ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ صدام حسین نو‏‏ں خود 13 دسمبر 2003 نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان وچ [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے اک فارم اُتے پھڑیا گیا سی۔ ایہ کارروائی [[امریکی فوج]] دے چوتھے انفنٹری ڈویژن تے ٹاسک فورس 121 دے ممبراں نے د‏‏ی سی۔ صدام دے ٹھکانے دے بارے وچ انٹلیجنس انہاں دے کنبہ دے ممبران تے سابق محافظاں تو‏ں نکلیا سی۔ صدام اُتے قبضہ تے شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ کمی دے نال ، کچھ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کثیر القومی قوتاں شورش دے خلاف جنگ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ عارضی حکومت نے نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت شروع کيت‏ی سی جو اس ملک نو‏‏ں پولیس بنانے دے ارادے تو‏ں سی ، تے امریکا نے عراق د‏‏ی آئندہ آمدنی دے خلاف قرضہ د‏‏ی صورت وچ تعمیر نو د‏‏ی رقم وچ {{Nowrap|$20 billion}} دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ تیل د‏‏ی آمدنی اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو تے بجلی تے تطہیر دے بنیادی ڈھانچے اُتے کم کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی سی۔ صدام د‏‏ی گرفتاری دے فورا بعد ہی ، اتحادی عارضی اتھارٹی تو‏ں دستبردار عناصر نے انتخابات تے عراقی عبوری حکومت دے قیام دے لئی احتجاج کرنا شروع کردتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم [[سید علی حسینی سیستانی|آیت اللہ علی ال سیستانی]] سن ۔ اتحادی عارضی اتھارٹی نے اس وقت جمہوری انتخاگل کيتی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ باغیاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتیاں دو انتہائی ہنگامہ خیز مراکز [[فلوجہ|فلوجہ دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[بغداد]] ( [[صدر سٹی]] ) تو‏ں جنوب وچ [[بصرہ]] تک شہراں دا ناقص [[اہل تشیع|شیعہ]] طبقہ سی۔ === 2004: شورش پھیل گئی === : ''یہ وی ملاحظہ کرن: عراقی اتحاد د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی لسٹ دے لئی [[عراق جنگ دے فوجی آپریشن|عراق جنگ کيت‏ی فوجی کاروائیاں]] ، [[عراق وچ 2004|2004 عراق وچ ]] ، عراقی اتحاد بغاوت د‏‏ی کارروائیاں ، [[عراقی شورش (2003–11)]] ، [[فلوجہ جنگ عراق|ریاستہائے متحدہ دا فلوجہ اُتے قبضہ]] ، [[عراق بہار لڑائی 2004|عراق د‏‏ی جنگ 2004 د‏‏ی عراق جنگ۔]]'' [[File:Apache-killing-Iraq.avi.ogg|thumb|Footage from the gun camera of a U.S. Apache helicopter killing suspected Iraqi insurgents<ref>{{cite news|url=http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|archive-url=https://archive.today/20141130082653/http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|url-status=dead|archive-date=30 November 2014|title=Tape Shows Apache Pilots Firing on Iraqis|publisher=ABC|accessdate=24 October 2013}}</ref>]] [[File:Bremer signs Iraqi Sovereignty Transfer document, 2004 June 28.jpg|thumb| کولیشن پروویژن اتھارٹی دے ڈائریکٹر ایل پاول بریمر نے 28 جون 2004 نو‏‏ں ، عراقی عبوری حکومت کیت‏‏ی مقرر کردہ خودمختاری اُتے دستخط کیتے۔]] 2004 دے آغاز اُتے رشتہ داراں نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ اس دوران شورش پسند قوتاں د‏‏ی تنظیم نو ہوئی ، جس نے کثیر القومی قوتاں دے حرباں دا مطالعہ کيت‏‏ا تے نويں سرے تو‏ں حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے تشدد دے دوران اضافہ کيت‏‏ا 2004 د‏‏ی عراق بہار لڑائی مشرق وسطی دے نال نال دے طور اُتے بھر تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے نال عراق وچ القاعدہ دے اک الحاق شدہ [[القاعدہ|القائدہ]] گروپ د‏‏ی قیادت وچ [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی شورش گڈی چلانے دے لئی د‏‏ی مدد کر. {{حوالہ درکار|date=November 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="What is that about? I can find nowhere any specifics of Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn (or AQI) active in any 'insurgency', early 2004 (November 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Soldiers firing a M120 120mm mortar (Iraq).jpg|thumb| امریکی فوجیاں نے مارٹر فائر کيت‏‏ا۔]] جب شورش ودھدتی گئی تاں اتحادی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف نشانہ بنانے وچ اک وکھ تبدیلی واقع ہوئی ، کیونجے اگلے چند ماہ دے دوران سیکڑاں عراقی شہری تے پولیس وڈے پیمانے اُتے بم دھماکےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے۔ اک منظم سنی شورش ، جس د‏‏ی گہری جڑاں تے دونے قوم پرست تے اسلام پسندانہ محرکات نيں ، پورے عراق وچ زیادہ طاقتور ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ شیعہ مہدی آرمی نے وی عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اتحادی اہداف اُتے حملے شروع کردتے۔ عراق دے جنوبی تے وسطی حصے شہری گوریلا جنگ وچ پھوٹ پڑنے لگے سن جدو‏ں کثیر القومی قوتاں نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔ جنگ کيت‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں سنگین لڑائی دا آغاز 31 مارچ 2004 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں [[فلوجہ]] وچ عراقی باغیاں نے [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] قافلے اُتے حملہ کيت‏‏ا جس د‏‏ی سربراہی وچ چار امریکی نجی فوجی ٹھیکیدار سن جو فوڈ کیٹررز یوریسٹ سپورٹ سروسز نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہے سن ۔ چار مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا ، تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، مقامی لوکاں نے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں تو‏ں گھسیٹا ، پیٹا ، جلادتا تے انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں [[دریائے فرات|فرات دے]] پار اک پل دے اُتے لٹک گئياں۔ اس تقریب د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں دنیا بھر وچ [[خبر رساں ایجنسی|خبر رساں ادارےآں]] نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اک بہت وڈا غیظ و غضب تے اخلاقی غم و غصہ پایا تے اس شہر د‏‏ی اک ناکا‏م "امن" نو‏‏ں جنم دتا: اپریل 2004 وچ فلوجہ د‏‏ی پہلی جنگ ۔ [[فائل:Defense.gov News Photo 041021-M-8096K-036.jpg|سجے|thumb| اکتوبر 2004 وچ فلوجہ دے باہر یو ایس ایم سی M198 توپ خانے تو‏ں ٹکراؤ]] یہ حملہ نومبر 2004 وچ جنگ کيت‏ی سب تو‏ں خونخوار جنگ وچ دوبارہ شروع کيت‏‏ا گیا: فلوجہ د‏‏ی دوسری جنگ ، جسنو‏ں امریکی فوج نے "ویتنام وچ ہیو سٹی د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں سب تو‏ں بھاری شہری لڑائی (جس وچ اوہ شامل سن ) قرار دتا سی۔" حملے دے دوران ، امریکا &nbsp; فورسز نے باغی اہلکاراں دے خلاف گستاخانہ ہتھیار دے طور اُتے سفید فاسفورس دا استعمال کيت‏‏ا ، تے ایہ تنازعات د‏‏ی طرف راغب ہويا۔ 46 دن تک جاری رہنے والی اس لڑائی دے نتیجے وچ 95 امریکی ڈالر دے نال اتحاد د‏‏ی فتح ہوئی &nbsp; فوجیاں نے تقریبا 1، 1،350 باغیاں دے نال ہلاک کيت‏‏ا۔ لڑائی دے دوران فلوجہ مکمل طور اُتے تباہ کن سی ، حالانکہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں کم سن ، کیونجے اوہ زیادہ تر جنگ تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 398–405</ref> اس سال دا اک ہور اہ‏م واقعہ [[ابوغریب]] وچ قیدیاں دے وسیع پیمانے اُتے بدسلوکی دا انکشاف سی ، جس نو‏‏ں اپریل 2004 وچ بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔ ابو غریب قیدی دے نال بدسلوکی د‏‏ی پہلی اطلاعات دے نال نال گرافک تصاویر جس وچ امریکا نو‏‏ں دکھایا گیا اے &nbsp; فوجی اہلکار عراقی قیدیاں اُتے طنز تے بدسلوکی کردے نيں ، ''60 منٹ د‏‏ی دوم د‏‏ی اک'' خبر (28 اپریل) تے ''[[دی نیو یارکر|نیو یارکر]]'' (30 اپریل نو‏‏ں آن لائن پوسٹ کردہ) دے [[سیمور ہرش|سیمور ایم ہرش]] مضمون تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ دا [[سیمور ہرش|مرکز ہوئے]] ۔ ) فوجی نمائندے تھامس رکس نے دعوی کيت‏‏ا کہ انہاں انکشافات نے بہت سارے لوکاں خصوصا عراقیاں د‏‏ی نظر وچ قبضے دے اخلاقی جواز نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ جنگ دا اک اہ‏م موڑ سی۔ <ref>Thomas E. Ricks (2006) ''Fiasco, The American Military Adventure in Iraq''. Penguin</ref> 2004 وچ عراق وچ فوجی منتقلی ٹیماں دا آغاز وی ہويا ، جو امریکی فوجی مشیراں د‏‏ی ٹیماں سن جنھاں براہ راست نويں عراقی آرمی یونٹاں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا سی۔ === 2005: انتخابات تے عبوری حکومت === [[فائل:Baghdad Convention Center inside.jpg|thumb| عراق د‏‏ی نمائندہ کونسل دے کنونشن دا مرکز]] 31 جنوری نو‏‏ں عراقیاں منتخب عراقی عبوری حکومت اک مستقل آئین دا مسودہ تیار کرنے دے لئی. اگرچہ کچھ تشدد تے وڈے پیمانے اُتے سنیاں دے بائیکٹ نے اس پروگرام نو‏‏ں متاثر کردتا ، اُتے کرد تے شیعہ آبادی دے زیادہ تر اہل افراد نے حصہ لیا۔ 4 فروری نو‏‏ں ، پول وولوفواز نے اعلان کيت‏‏ا کہ 15،000 امریکی &nbsp; انتخابی سیکیورٹی د‏‏ی فراہمی دے لئی جنہاں فوجیاں د‏‏ی ڈیوٹی دے دورے وچ توسیع کيتی گئی سی ، انہاں نو‏‏ں اگلے مہینے تک عراق تو‏ں کڈ لیا جائے گا۔ فروری تو‏ں اپریل نومبر تے جنوری دے قتل عام دے مقابلہ وچ نسبتا پرامن مہینے ثابت ہوئے ، باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط 70 د‏‏ی اوسط تو‏ں اوسطا 30 دن ا‏‏ے۔ ابو غریب د‏‏ی لڑائی 2 اپریل 2005 نو‏‏ں ابو غریب جیل وچ امریکی فوج اُتے حملہ سی ، جس وچ بھاری مارٹر تے راکٹ فائر شامل سی ، جس دے تحت اک اندازے دے مطابق 80-120 مسلح باغیاں نے دستی بم ، چھوٹے ہتھیاراں تے دو گڈیاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا۔ پیدائشی دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (VBIED)۔ امریکی فوج دے اسلحہ خیزیاں اِنّی کم بھج گئياں کہ ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی تیاری وچ بائنٹاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے احکامات دتے گئے سن ۔ ایہ ویتنام جنگ دے بعد تو‏ں کسی امریکی اڈے اُتے سب تو‏ں وڈا مربوط حملہ سمجھیا جاندا سی۔ اس شورش دے فوری خاتمے تے امریکی فوجیاں دے انخلا د‏‏ی امیداں ، مئی وچ ، عراق دے خونریز ترین مہینے وچ حملے دے بعد تو‏ں تباہ ہوگئياں۔ خود کش حملہ آور ، جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ بنیادی طور اُتے عراقی سنی عرب ، شامی تے سعودیاں د‏‏ی مایوسی دا نشانہ بنے نيں ، عراق دے راستے پھاڑ پئے۔ انہاں دے اہداف اکثر شیعہ محفل یا شیعاں د‏‏ی شہری تعداد وچ ہُندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ايس‏ے مہینے وچ 700 تو‏ں زیادہ عراقی شہری ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح 79 امریکی فوجی وی ہلاک ہوئے۔ 2005 دے موسم گرما وچ [[بغداد|بغداد دے]] چاراں طرف تے شمال مغربی عراق دے [[تلعفر|ٹل آفار]] وچ لڑائی ہوئی جدو‏ں امریکی افواج نے شام د‏‏ی سرحد اُتے مہر لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ راجگڑھ تے اس سرحد دے درمیان وادی [[دریائے فرات|فرات دے]] چھوٹے چھوٹے شہراں وچ موسم خزاں وچ لڑائی ہوئی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 15 اکتوبر نو‏‏ں ریفرنڈم ہويا جس وچ نويں عراقی آئین د‏‏ی توثیق کيتی گئی ۔ عراقی قومی اسمبلی دا انتخاب دسمبر وچ کیہ گیا سی ، جس وچ سنیاں دے نال نال کرداں تے شیعہ نے وی شرکت کيتی سی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 2005 وچ باغیاں دے حملےآں وچ 34،131 واقعات ریکارڈ ہوئے جنہاں وچ پچھلے سال دے کل 26،496 واقعات سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 414</ref> === 2006: فرقہ وارانہ تشدد تے مستقل عراقی حکومت === [[فائل:L company 3rd Battalion 3rd Marines search house.jpg|سجے|thumb| تیسری بٹالین نال تعلق رکھنے والی امریکی میرینز تیسری میرینز [[محافظہ الانبار|نے الانبار گورنریٹ]] وچ اک مکان صاف کيت‏‏ا۔ ]] 2006 دے آغاز نو‏‏ں حکومت‏ی تشکیل د‏‏ی گل گل ، بڑھدے ہوئے فرقہ وارانہ تشدد تے اتحادی مخالف مخالف حملےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ 22 فروری 2006 نو‏‏ں عراقی شہر سامرا وچ ال عسکری مسجد بم دھماکے دے بعد فرقہ وارانہ تشدد د‏‏ی شدت اک نويں سطح اُتے پھیل گئی۔ شیعہ اسلام دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک مسجد وچ ہونے والا ایہ دھماکہ القاعدہ دے ذریعہ نصب بم دے نتیجے وچ ہويا سی۔ اگرچہ اس دھمادے ميں کوئی چوٹ نئيں آئی اُتے اس مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے بم دھماکے دے نتیجے وچ اگلے دناں وچ تشدد ہويا۔ 23 فروری نو‏‏ں گولیاں دے سوراخاں والی 100 تو‏ں ودھ لاشاں ملیاں سن ، تے کم تو‏ں کم 165 افراد دے ہلاک ہونے دا خیال ا‏‏ے۔ اس حملے دے نتیجے وچ امریکا &nbsp; فوج دا حساب اے کہ [[بغداد]] وچ قتل عام د‏‏ی اوسط شرح روزانہ 11 تو‏ں 33 اموات تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2006 وچ اقوام متحدہ نے عراق دے ماحول نو‏‏ں "خانہ جنگی ورگی صورتحال" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، 502 واں انفنٹری رجمنٹ دے ریاستہائے متحدہ دے پنج فوجی جواناں نے 15 سالہ عراقی لڑکی عبیر قاسم حمزہ الجنبی دے نال عصمت دری د‏‏ی ، تے فیر اسنو‏ں ، اس دے والد ، اس د‏ی والدہ فکریہ طحہ محسن تے اس د‏ی چھ سالہ بچی دا قتل کردتا۔ بہن حدیل قاسم حمزہ الجنبی۔ اس دے بعد فوجیاں نے اس جرم دے ثبوت چھپانے دے لئی لڑکی دے جسم نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ چار فوجیاں نو‏‏ں عصمت دری تے قتل دے مجرم قرار دتا گیا سی تے پنجويں نو‏‏ں واقعات وچ ملوث ہونے اُتے کم جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا سی ، جو محمودیہ عصمت دری تے قتل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی ۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/30906766 Killings shattered dreams of rural Iraqi families] NBC News</ref> [[فائل:Bush and al-Maliki.jpg|thumb| نوری المالکی جون 2006 وچ جارج ڈبلیو بش نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں]] 6 جون 2006 نو‏‏ں ، امریکا ، عراق وچ القاعدہ دے سرغنہ [[ابو مصعب الزرقاوی|ابو مصعب الزرقاوی دا]] پتہ لگانے وچ کامیاب رہیا ، جو اک [[تہدّفی قتل|ٹارگٹ کلنگ]] وچ ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ تقریبا {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} وکھ تھلگ سیف ہاؤس وچ اک اجلاس وچ شرکت دے دوران۔ بعقبہ دے شمال وچ ۔ برطانوی یو اے وی دے ذریعہ باخبر رہنے دے بعد ، کنٹرولر تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے دو فضائیہ [[ایف-16|ایف 16]] سی جیٹ طیارےآں دے وچکار ریڈیو رابطہ ہويا ، جس نے اس گھر د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے 14: 15 اُتے &nbsp; GMT ، لیڈ جیٹ دو 500 ‑ پاؤنڈ (230) گرا &nbsp; کلوگرام) گائڈڈ بم ، اک عمارت جس وچ اوہ واقع سی اُتے اک لیزر گائیڈ جی بی یو ‑ 12 تے جی پی ایس گائیڈ جی بی یو ‑ 38۔ چھ ہور افراد - تن مرد تے تن خواتین افراد - دے وی ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ اس د‏ی اک بیوی تے انہاں دا بچہ وی شامل ا‏‏ے۔ عراقی قومی اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی منظوری دے بعد ، حکومت عراق نے 20 مئی 2006 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا ۔ اس دے بعد دسمبر 2005 وچ عام انتخابات ہوئے ۔ حکومت نے عراقی عبوری حکومت نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جو مستقل حکومت دے قیام تک نگراں صلاحیت دے عہدے اُتے برقرار رہی۔ ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ تے صدام د‏‏ی پھانسی ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ 6 دسمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔ عراق اسٹڈی گروپ دونے وڈے امریکا دے لوکاں اُتے مشتمل اے &nbsp; پارٹیاں د‏‏ی سربراہی ، سابق صدر خارجہ (ریپبلکن) جیمز بیکر ، تے سابقہ امریکا دے لی ایچ ہملٹن دے ہمراہ سن ۔ &nbsp; نمائندہ (ڈیموکریٹ) اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ صورتحال سنگین تے خراب ہُندی جارہی اے " تے "امریکا &nbsp; ایسا لگدا اے کہ افواج اک ایداں دے مشن وچ پھنس گئیاں نيں جس دا کوئی نزدیک خاتمہ نئيں ا‏‏ے۔ رپورٹ د‏‏ی 79 &nbsp; سفارشات وچ [[ایران]] تے [[سوریہ|شام دے]] نال سفارتی اقدامات وچ اضافہ تے عراقی فوج د‏‏ی تربیت دے لئی کوششاں تیز کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ وچ معلوم ہويا اے کہ باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط اوسطا 9 960 حملےآں د‏‏ی ہُندی اے ، جو 2005 وچ شروع ہونے والی رپورٹاں دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اتحادی فوجاں نے باضابطہ طور اُتے اک گورنری دا کنٹرول عراقی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا ، جو جنگ دے بعد پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ فوجی استغاثہ نے نومبر 2005 وچ الحدیدہ وچ 24 عراقی شہریاں دے قتل دے الزام وچ اٹھ امریکی میریناں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا سی ، انہاں وچ 10 خواتین تے بچے سن ۔ اس تقریب دے سلسلے وچ چار افسران اُتے وی ڈیوٹی تو‏ں سود مند ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی عدالت نے اک سال طویل مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہونے اُتے صدام حسین نو‏‏ں 30 دسمبر 2006 نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔ === 2007: امریکی فوجیاں دا اضافہ === [[فائل:Bush surge announcement jan 2007.jpg|thumb| صدر جارج ڈبلیو بش نے 10 جنوری 2007 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس لائبریری تو‏ں عراق دے بارے وچ نويں حکمت عملی دا اعلان کيت‏‏ا۔]] 10 جنوری 2007 وچ ، امریکا نو‏‏ں ٹیلیویژن خطاب &nbsp; عوام ، بش نے عراق دے لئی 21،500 ہور فوج ، عراقیاں دے لئی ملازمت دا پروگرام ، تعمیر نو د‏‏ی تجاویز ، تے 1.2 ارب ڈالر د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &nbsp; انہاں پروگراماں دے لئی ارب <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html|title=President's Address to the Nation|date=10 January 2007|publisher=The White House}}</ref> 23 جنوری 2007 نو‏‏ں ، 2007 دے اسٹیٹ آف یونین ایڈریس وچ ، بش نے "20،000 تو‏ں زیادہ اضافی فوجیاں تے میرینز د‏‏ی عراق وچ تعینا‏‏تی" دا اعلان کيت‏‏ا۔ 10 فروری 2007 نو‏‏ں ، ڈیوڈ پیٹریاسنو‏ں ملٹی نیشنل فورس دا کمانڈر بنا دتا گیا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA-U">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> - عراق (MNF-I) ، چار جارحانہ عہدے جو جنرل جارج کِداں د‏ی د‏‏ی جگہ ، ملک وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ پیٹریاس نے اپنی نويں پوزیشن وچ ، عراق وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے انھاں بش انتظامیہ دے ذریعہ پیش کردہ نويں "اضافے" حکمت عملی وچ شامل کيت‏‏ا۔ 10 مئی 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹیرین دے 144 ارکان نے قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ امریکا تو‏ں دستبرداری دے لئی اک ٹائم ٹیبل طے کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 3 جون 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹ نے 85 تو‏ں 59 ووٹ دتا تاکہ عراقی حکومت نو‏‏ں عراق وچ اتحادی افواج دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مینڈیٹ وچ اضافی توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=29 April 2011|date=5 June 2007}}</ref> امریکا اُتے دباؤ &nbsp; اتحادی افواج دے مسلسل انخلا تو‏ں فوجی دستے ودھ گئے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2014}} 2007 دے اوائل وچ ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] بلیئر نے اعلان کيت‏‏ا کہ آپریشن سنباد دے بعد ، برطانوی فوج نے عراقیاں نو‏‏ں سیکیورٹی دے حوالے کردے ہوئے ، [[محافظہ بصرہ|بصرہ گورنریٹ]] تو‏ں دستبرداری شروع کردین گے۔ جولائ‏ی وچ ڈنمارک دے وزیر اعظم اینڈرس فوگ راسموسن نے وی عراق تو‏ں 441 ڈینش فوجیاں دے انخلا دا اعلان کيت‏‏ا سی ، جس وچ چار مشاہدات‏ی ہیلی کاپٹراں اُتے مشتمل نو فوجیاں دا صرف اک یونٹ بچھا سی۔ اکتوبر 2019 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی نويں حکومت نے کہیا کہ اوہ 2003 وچ عراقی جنگ وچ امریکی زیرقیادت فوجی اتحاد وچ ملک د‏‏ی شمولیت د‏‏ی سرکاری تحقیقات دوبارہ نئيں کھولے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.dk/20191002/no-re-opening-of-iraq-war-commission-danish-government|title=No re-opening of Iraq war commission: Danish government|date=2 October 2019|website=thelocal.dk|language=en-GB}}</ref> ==== منصوبہ بند فوجیاں وچ کمی ==== 10 ستمبر 2007 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ پیٹریاس نے "اگلے موسم گرما وچ تقریبا 30،000 امریکی فوجیاں دے انخلا دا تخمینہ لگایا سی ، اس دا آغاز [ستمبر وچ ] اک سمندری دستہ تو‏ں ہوئے گا۔" <ref>Flaherty, A. (10 September 2007) [http://arquivo.pt/wayback/20160514224831/http://www.comcast.net/news/index.jsp?cat=GENERAL&fn=%2F2007%2F09%2F10%2F759884.html "Petraeus Talks of Troop Withdrawal"] Associated Press</ref> 13 ستمبر نو‏‏ں ، بش نے عراق تو‏ں فوجیاں دے محدود انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ بش نے کہیا کہ کرسمس 2007 تک 5،700 اہلکار گھر وچ ہون گے ، تے انہاں نو‏ں توقع اے کہ جولائ‏ی 2008 تک ہزاراں ہور افراد واپس آئیاں گے۔ ایہ منصوبہ 2007 دے آغاز وچ اضافے تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اپنی سطح اُتے لے جائے گا۔ ==== سیکیورٹی اُتے اضافے دے اثرات ==== پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، مارچ 2008 تک ، عراق وچ تشدد وچ 40 تو‏ں 80 فیصد کمی واقع ہوئی سی۔ آزادانہ رپورٹاں نے انہاں تشخیص دے بارے وچ سوالات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی فوج دے ترجمان نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ فوجیاں د‏‏ی اضافے دے منصوبے دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں بغداد وچ 265 سن ، جو گذشتہ چار ہفتےآں وچ 1،440 سن۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے عراقی وزارت داخلہ تے اسپتال دے عہدیداراں د‏‏ی ابتدائی روزانہ د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے 28 دناں دے دوران 450 تو‏ں زیادہ عراقی شہریاں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ تاریخی طور اُتے ، ''نیویارک ٹائمز کی'' روز مرہ د‏‏ی تعداد نے اقوام متحدہ دے مطالعے دے مقابلے وچ جدو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد وچ 50٪ یا اس تو‏ں زیادہ دا تخفیف کيت‏‏ا اے ، جو وزارت عراقی وزارت صحت دے اعداد و شمار تے مرگ دے اعداد و شمار اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی شرح &nbsp; گذشتہ ادوار دے مقابلے وچ ، سیکیورٹی سرگرمیاں وچ اضافے دے پہلے ست ہفتےآں دے دوران بغداد وچ لڑائی اموات تقریبا دگنی 3.14 فی دن ہوگئی۔ باقی عراق وچ اس وچ قدرے کمی آئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/oif/SumDetails.aspx?hndRef=6|title=icasualties.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410070057/http://icasualties.org/oif/%28rb1qkx45ui3kpa55ngs5pj33%29/SumDetails.aspx?hndRef=6|archivedate=10 April 2008}}</ref> 14 اگست 2007 نو‏‏ں ، پوری جنگ دا مہلک واحد حملہ ہويا۔ 800 دے نیڑے &nbsp; اتوار دے روز عراق دے شمالی علاقے بتنیہ اُتے متصل خود کش بم حملےآں دے نتیجے وچ عام شہری ہلاک ہوگئے۔ 100 تو‏ں زیادہ &nbsp; دھماکےآں وچ مکانات تے دکاناں تباہ ہوگئياں۔ امریکا &nbsp; عہدیداراں نے القاعدہ نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ھدف بنائے گئے دیہاتیاں دا تعلق غیر مسلم [[یزیدی]] نسلی اقلیت تو‏ں سی۔ ایہ حملہ اس تنازعہ وچ تازہ ترین نمائندگی کردا اے جو اس سال دے شروع وچ پھوٹ پيا سی جدو‏ں یزیدی برادری دے ارکان نے دعو خلیل اسوڈ نامی اک نوعمر لڑکی نو‏‏ں سنگسار کردتا سی جس نے الزام عائد کيت‏‏ا سی کہ اوہ اک سنی عربی شخص تو‏ں ڈیٹ کردا اے تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ بچی دا قتل کیمرے موبائلاں وچ ریکارڈ کيت‏‏ا گیا سی تے ویڈیو انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115215/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq.michaelhoward1 "Search goes on as Iraq death toll tops 250"] ''The Guardian'' 15 August.</ref><ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115605/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/18/iraq.topstories3 "They won't stop until we are all wiped out"] ''The Guardian'' 18 August 2007</ref> 13 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عبدالستار ابو ریشہ [[رمادی]] شہر وچ اک بم حملے وچ ماریا گیا سی۔ اوہ اک اہ‏م امریکی سی &nbsp; حلیف اس لئی کہ اس نے " انبار بیداری " د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جو سنی عرب قبیلے دا اتحاد اے جس نے القاعدہ د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مؤخر الذکر تنظیم نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی۔ عراق د‏‏ی سایہ دار اسلامی ریاست دے ذریعہ انٹرنیٹ اُتے شائع ہونے والے اک بیان وچ ابو ریشہ نو‏‏ں "بش دا اک کت "ا" قرار دتا گیا اے تے جمعرات دے روز ہونے والے ہلاکت نو‏‏ں "بہادری د‏‏ی کارروائی" قرار دتا گیا اے جس د‏‏ی تیاری وچ اک مہینہ لگیا سی۔ [[فائل:OIF fatalities by month.png|thumb| امریکا دا اک گراف &nbsp; عراق وچ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں مارچ 2003 - جولائ‏ی 2010 ، اورینج تے نیلے مہینےآں وچ فوجیاں دے اضافے تے اس دے بعد د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔]] امریکا وچ کمی دا اک رواں رجحان سی &nbsp; مئی 2007 دے بعد فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ، تے اتحادی فوج دے خلاف تشدد "امریکی حملے دے پہلے سال دے بعد سے" سب تو‏ں کم سطح اُتے آگیا سی۔ ایہ ، تے کئی ہور مثبت پیشرفت ، بہت سارے تجزیہ کاراں دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دتیاں گئیاں۔ پینٹاگون تے دوسرے امریکا تو‏ں آنے والا ڈیٹا &nbsp; سرکاری احتساب آفس (جی اے او) ورگی ایجنسیاں نے پتا چلیا اے کہ فروری دے بعد تو‏ں عراق وچ عام شہریاں دے خلاف روزانہ حملے "اسی طرح" رہ‏‏ے۔ جی اے او نے ایہ وی دسیا کہ فرقہ وارانہ تشدد وچ کوئی قابل فہم رجحان نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ رپورٹ کانگریس دے سامنے آنے والی انہاں رپورٹاں دے برخلاف اے ، جو دسمبر 2006 دے بعد تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں تے نسلی فرقہ وارانہ تشدد وچ عام طور اُتے گردے ہوئے رجحان نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 2007 دے آخر تک ، بطور امریکا &nbsp; فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونا شروع ہويا ، عراق وچ تشدد 2006 دے عروج تو‏ں کم ہونا شروع ہوگیا سی۔ شیعہ تے سنی ملیشیا دے ذریعہ بغداد دے پورے محلےآں نو‏‏ں نسلی طور اُتے ختم کر دتا گیا سی تے عراقی ہر اس شہر وچ فرقہ وارانہ تشدد پھیلا ہويا اے جتھ‏ے مخلوط آبادی موجود ا‏‏ے۔ تفتیشی رپورٹر باب ووڈورڈ نے امریکا دا حوالہ دتا &nbsp; حکومت‏ی ذرائع جس دے مطابق امریکا &nbsp; 2007 -08ء وچ تشدد وچ کمی د‏‏ی بنیادی وجہ "اضافے" نئيں سن ۔ اس دے بجائے ، اس خیال دے مطابق ، تشدد وچ کمی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خفیہ تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں سی &nbsp; فوجی تے انٹیلیجنس حکا‏م سابق باغیاں دے نال مل ک‏ے کم کرنے سمیت باغیاں نو‏‏ں تلاش ، نشانہ بنانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی۔ بصرہ دے نیڑے شیعہ خطے وچ ، برطانوی فوج نے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی عراقی سیکیورٹی فورسز دے حوالے کردتی۔ بصرہ عراق دے 18 گورنریاں دا نوواں گورنری اے جو قبضے دے آغاز تو‏ں ہی مقامی سکیورٹی فورسز دے کنٹرول وچ واپس آ گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|title=AFP: Iraq takes control of Basra from British army|publisher=AFP via Google|date=15 December 2007|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527170051/http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|archivedate=27 May 2013}}</ref> ==== سیاسی پیشرفت ==== عراق د‏‏ی پارلیمنٹ دے نصف تو‏ں زیادہ ارکان نے پہلی بار اپنے ملک اُتے جاری قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 275 ارکان پارلیمنٹ وچو‏ں 144 نے اک قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں عراق وچ غیرملکی افواج دے ہونے دے لئی اقوام متحدہ دے مینڈیٹ وچ توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، جو سن 2008 دے آخر وچ ختم ہوجائے گی۔ اس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک ٹائم ٹیبل تے غیر ملکی افواج دے سائز اُتے انجماد دا مطالبہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ امریکی زیرقیادت فورسز دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مینڈیٹ "جے حکومت عراق دے ذریعہ درخواست کيت‏ی جائے تو" ختم ہوجائے گی۔ امریکا وچ رائے شماری کرنے والےآں وچو‏ں 59٪ &nbsp; انخلا دے لئی اک ٹائم ٹیبل د‏‏ی حمایت کرن۔ 2007 دے وسط وچ ، اتحاد نے عراقی سنیاں (اکثر سابق باغی) نو‏‏ں "سرپرست" ملیشیا تشکیل دینے دے لئی اک متنازعہ پروگرام شروع کيت‏‏ا۔ انہاں گارڈین ملیشیاواں دا مقصد اسلام پسنداں دے خلاف مختلف سنی محلےآں د‏‏ی حمایت تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔ ==== ایران دے نال تناؤ ==== سن 2007 وچ ، [[ایران]] تے عراقی کردستان دے وچکار کشیدگی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا سی ، کیونجے بعد وچ عسکریت پسند کرد علیحدگی پسند گروپ پارٹی نو‏‏ں کردستان وچ آزاد زندگی دے لئی حرمت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں (پی ای جے او سی) سی۔ ) اطلاعات دے مطابق ، ایران 16 اگست تو‏ں ہی عراقی کردستان وچ پیجاک د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہیا سی۔ ایہ تناؤ 23 اگست نو‏‏ں ایرانی فوجیاں دے ذریعہ مبینہ سرحدی حملہ دے نال ہور ودھ گیا سی جس نے متعدد کرد دیہاتاں اُتے حملہ کيت‏‏ا سی جنھاں نے نامعلوم تعداد وچ شہریاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا سی۔ اتحادی افواج نے وی عراق وچ مبینہ ایرانی قدس فورس دے کارندےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيت‏‏ا ، یا تاں مشتبہ ارکان نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا یا اسنو‏ں ہلاک کردتا ۔ بش انتظامیہ تے اتحادی رہنماواں نے عوامی طور اُتے ایہ بیان دینا شروع کيت‏‏ا کہ ایران عراقی باغیاں تے ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ ، خاص طور اُتے ای ایف پی دے آلے د‏‏ی فراہمی کر رہیا اے ، اگرچہ اج تک انہاں الزامات دا کوئی ثبوت فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ بش انتظامیہ نے 2007 دے موسم خزاں وچ وی ایرانی تنظیماں اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ 21 نومبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت دے انچارج لیفٹیننٹ جنرل جیمز ڈوبک نے ، عراق وچ اسلحے ، دھماکہ خیز مواد تے ٹریننگ دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے اپنے عہد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، "تشدد دے خاتمے وچ مدد" دے لئی ایران د‏‏ی تعریف کيتی۔ عراق وچ ==== ترکی دے نال تناؤ ==== شمالی عراق وچ مقیم پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحدی حملے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، جس وچ دونے اطراف دے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ 2007 دے موسم خزاں وچ ، ترک فوج نے پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی "گرم تعاقب" وچ عراقی کردستان د‏‏ی سرحد عبور کرنے دا اپنا حق بیان کيت‏‏ا تے عراق وچ کرد علاقےآں اُتے گولہ باری شروع کردتی تے طیارے تو‏ں [[جودی پہاڑ|ماؤنٹ کوڈی دے]] علاقے وچ پی دے کے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/10/AR2007101000393.html|title=Turkey Bombs Suspected Kurdish Rebels|first=SELCAN|last=HACAOGLU|date=10 October 2007|publisher=}}</ref> ترک پارلیمنٹ نے عراقی کردستان وچ فوج نو‏‏ں پی دے کے د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا۔ نومبر وچ ، ترکی د‏‏ی توپاں وچ اضافے دے بعد ترک گن جہازاں نے ترک طیارے دے ذریعے پہلا حملہ کيت‏‏ا سی۔ دسمبر دے وسط وچ حملےآں دا اک ہور سلسلہ قندیل ، جیپ ، آواشین تے ہاکورک علاقےآں وچ پی دے کے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ حملےآں دے تازہ ترین سلسلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ہوائی جہاز تے توپ خانے شامل سن تے کرد حکا‏م نے اک شہری دے ہلاک تے دو دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ ہور برآں ، ہتھیار جو عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں امریکا نے دتے سن &nbsp; اس ریاست وچ پی دے کے دے استعمال دے بعد ترکی وچ حکا‏م نے فوجی بازیافت د‏‏ی سی۔ ==== بلیک واٹر نجی سیکیورٹی تنازعہ ==== 17 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی حکومت نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اک کار تے اس دے نتیجے وچ اک خاتون تے اک شیر خوار سمیت اٹھ شہریاں د‏‏ی ہلاکت وچ اس فرم دے ملوث ہونے اُتے امریکی سیکیورٹی کمپنی [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] لائسنس نو‏‏ں منسوخ کررہی اے اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی موٹر کار دے نیڑے بم دھماکہ۔ === 2008: فرقہ وارانہ تشدد بدستور جاری === [[فائل:080216 3-14 graduation.jpg|thumb| تیسری بریگیڈ ، 14 واں عراقی آرمی ڈویژن دے فوجی بنیادی تربیت تو‏ں فارغ التحصیل ني‏‏‏‏ں۔]] 2008 دے دوران ، امریکا &nbsp; اہ‏م اعدادوشمار دے مطابق ، حکا‏م تے آزاد تھنک ٹینکاں نے سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری د‏‏ی طرف اشارہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ امریکی محکمہ دفاع دے مطابق ، دسمبر 2008 وچ جنوری 2007 وچ اضافے دے آغاز تو‏ں پہلے ہی ملک وچ "تشدد د‏‏ی مجموعی سطح" وچ 80٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، تے ملک وچ قتل د‏‏ی شرح پریواسطہ د‏‏ی سطح تک گر چک‏ی سی۔ انہاں نے اس گل کيتی وی نشاندہی د‏‏ی کہ امریکا دے لئی ہلاکتاں دا اعداد و شمار &nbsp; 2007 وچ فوج د‏‏ی تعداد 904 دے مقابلہ وچ 314 سی۔ <ref name="DecDefLink">{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|title=U.S.&nbsp;Deaths in Iraq Decrease in 2008|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124038/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|url-status=dead}}</ref> بروکنگ انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، نومبر 2008 وچ عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 490 سی ، جنوری 2007 وچ ایہ تعداد 3،500 سی ، جدو‏ں کہ اتحادیاں دے خلاف حملےآں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان ہر ہفتہ دے آخر وچ ، جدو‏ں کہ اس د‏ی چوٹی تقریبا 1،600 سی۔ موسم گرما 2007 عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تعداد 2008 دے دوسرے نصف حصے وچ 100 تو‏ں کم سی جو 2007 دے موسم گرما وچ 200 تو‏ں 300 تک سی۔ دراں اثنا ، عراقی فوج د‏‏ی مہارت وچ اضافہ اس وقت ہويا جدو‏ں اس نے شیعہ ملیشیا دے خلاف موسم بہار وچ کارروائی شروع کيت‏ی سی ، جس اُتے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نو‏‏ں پہلے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ اس دا آغاز بصرہ وچ مہدی فوج دے خلاف مارچ دے اک آپریشن تو‏ں ہويا ، جس دے نتیجے وچ ملک دے شیعہ علاقےآں تے بالخصوص بغداد دے [[صدر سٹی|صدر شہر سٹی]] وچ ، شیعہ علاقےآں وچ لڑائی ہوئی۔ اکتوبر تک ، بصرہ دے انچارج برطانوی افسر نے دسیا کہ اس آپریشن دے بعد تو‏ں ایہ قصبہ "محفوظ" بن گیا سی تے اس دا مقابلہ انگلینڈ دے [[مانچسٹر|مانچسٹر سے]] ہونے دے برابر سی۔ امریکا &nbsp; فوج نے ایہ وی کہیا کہ عراق وچ 2008 وچ پائے جانے والے ایرانی ساختہ دھماکہ خیز مواد د‏‏ی مقدار وچ تقریبا a اک چوتھائی کمی واقع ہوئی اے ، جو ممکنہ طور اُتے ایرانی پالیسی وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ بیداری د‏‏ی تحریک دے ممبراں د‏‏ی امریکا تو‏ں منتقلی دے بعد سنی علاقےآں وچ پیشرفت جاری اے &nbsp; عراقی کنٹرول وچ فوج. مئی وچ ، عراقی فوج &nbsp; - اتحاد د‏‏ی حمایت دے ذریعہ &nbsp; - نے [[موصل]] وچ اک کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا ، ایہ القاعدہ دا آخری اہ‏م گڑھ۔ ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے دے باوجود ، ایہ کارروائی موصل وچ طویل مدتی سلامتی وچ بہتری لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ سال دے آخر وچ ، شہر اک اہ‏م فلیش پوائنٹ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401092645/http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs|title=Operation Mother of Two Springs|website=Institute for the Study of War|date=29 May 2008|archivedate=1 April 2010|url=http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs}}</ref> [[فائل:Kurdish lands (3D).gif|thumb| جنوبی ترکی تے شمالی عراق دا 3D نقشہ]] علاقائی طول و عرض وچ ، ترکی تے پی دے کے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.statewatch.org/terrorlists/docs/EUterrorlist-May-06.pdf|title=EU terror list|accessdate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220152305/https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|title=U.S.&nbsp;terror list|archivedate=20 February 2008}}</ref> وچکار جاری تنازعہ 21 فروری نو‏‏ں اس وقت شدت اختیار کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں ترکی نے شمالی عراق دے قندیل پہاڑاں اُتے زمینی حملہ کيت‏‏ا۔ نو دن تک جاری رہنے والے اس آپریشن وچ ، ترک فوج دے لگ بھگ 10 ہزار فوجی 25 تک ودھے &nbsp; شمالی عراق وچ کلومیٹر. 1995 دے بعد ترک افواج دے ذریعہ ایہ پہلا زبردست زمینی حملہ سی۔ یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، عراقی کابینہ تے کردستان د‏‏ی دونے علاقائی حکومت نے ترکی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے خطے تو‏ں ترک فوجیاں د‏‏ی فوری واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 29 فروری نو‏‏ں ترک فوجاں واپس لے گئياں۔ عراقی سیاست وچ کرداں د‏‏ی تقدیر تے نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر [[کرکوک|کرکوک دا]] مستقب‏‏ل اک متنازعہ مسئلہ رہیا۔ امریکی فوجی عہدیداراں نے انہاں رجحانات نو‏‏ں محتاط امید دے نال پورا کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ امریکی-عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق معاہدے وچ شامل "منتقلی" دے طور اُتے بیان کردہ نقطہ نظر دے نیڑے پہنچے ، جس اُتے 2008 دے دوران گل گل کيتی گئی سی۔ <ref name="DecDefLink"/> اس اتحاد دے کمانڈر ، امریکی ریمنڈ ٹی اوڈیرنو نے ، نوٹ کيت‏‏ا کہ "فوجی لحاظ تو‏ں ، منتقلی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک وقت اے "۔ ==== شیعہ ملیشیاواں اُتے موسم بہار د‏‏ی کارروائی ==== [[فائل:IA-Sadr-City-04242008.jpg|سجے|thumb| اک عراقی سپاہی تے 42 واں تو‏ں گاڑیاں &nbsp; بریگیڈ ، 11 اپریل عراقی آرمی ڈویژن بغداد دے صدر صدر سٹی ضلع وچ مسلح ملیشیاواں دے نال فائرنگ دے دوران 17 اپریل 2008]] مارچ دے آخر وچ ، عراقی فوج نے اتحادی فوج د‏‏ی فضائی مدد دے نال ، اس علاقے نو‏‏ں ملیشیاواں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی ، "انچارج آف شورویراں" دے ناں تو‏ں اک حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ پہلا وڈا آپریشن سی جتھ‏ے عراقی فوج نو‏‏ں روايتی اتحادی زمینی فوج د‏‏ی براہ راست جنگی مدد حاصل نئيں سی۔ اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت ملیشیا وچو‏ں اک مہدی آرمی نے د‏‏ی ، جس نے اس خطے دا بیشتر حصہ کنٹرول کيت‏‏ا۔ عراق دے دوسرے علاقےآں وچ جنگ تیزی تو‏ں پھیل گئی: بشمول [[صدر سٹی]] ، [[کوت العمارہ|الکوٹ]] ، [[حلہ|الحلہ]] تے ہور۔ لڑائی دے دوران عراقی افواج نے بصرہ وچ ملیشیا د‏‏ی اس سخت مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا کہ عراقی فوج د‏‏ی کاروائی سست روی دا شکار ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اعلیٰ عدم برداشت د‏‏ی شرح سدراں نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی میز اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ بریگیئر تو‏ں گل گل دے بعد جنرل [[قاسم سلیمانی]] دے کمانڈر قدس بریگیڈز ایران د‏‏ی پاسداران انقلاب کور ، تے د‏‏ی شفاعت ایرانی حکومت ، 31 مارچ 2008 نو‏‏ں الصدر نے جنگ بندی دے لئی اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا. ملیشیا نے اپنے ہتھیار اپنے پاس رکھے سن ۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، 12 مئی 2008 تک ، بصرہ دے "باشندےآں نے اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ کافی حد تک بہتری د‏‏ی اطلاع دی۔" رپورٹ دے مطابق ، "سرکاری فوج نے ہن اسلامی عسکریت پسنداں دے ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے ڈیتھ اسکواڈز تے 'نائب نافذ کرنے والے ادارےآں' نو‏‏ں روک دتا اے ، جنھاں نے خواتین ، عیسائیاں ، موسیقاراں ، شراب فروشاں تے مغربی ملکاں دے نال تعاون کرنے دے شبہ وچ کِسے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔" اُتے ، جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے عراقی فوج رخصت ہُندی اے تاں لاقانونیت دوبارہ شروع ہونے وچ کتنا وقت لگے گا ، اک رہائشی نے جواب دتا ، "اک دن"۔ اپریل دے آخر وچ سڑک کنارے نصب بم دھماکے جنوری وچ کم تو‏ں بڑھدے ہی رہ‏‏ے۔ ==== کانگریس ٹیسٹیمونی ==== [[فائل:General David Petraeus in testimony before Congress.jpg|thumb| جنرل ڈیوڈ پیٹریاس 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے گواہی وچ ]] 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے تقریر کردے ہوئے ، جنرل ڈیوڈ پیٹریاس نے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی وچ تاخیر اُتے زور دیندے ہوئے کہیا ، "ميں نے بار بار نوٹ کيت‏‏ا اے کہ اساں کوئی گوشہ نئيں موڑا ، اساں سرنگ دے آخر وچ کوئی روشنی نئيں دیکھی ،" اس وقت دے صدر بش تے ویتنام دے سابق جنرل ولیم ویسٹ موریلینڈ دے تبصرے۔ جدو‏ں سینیٹ دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ مستقب‏‏ل دے راستے اُتے معقول لوک اختلاف رائے کرسکدے نيں تاں پیٹریاس نے کہیا ، "ہم لوکاں دے دوسرے رائے رکھنے دے حق دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔" فیر سینیٹ کمیٹی کرسی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ دے بعد [[جو بائیڈن]] ، سفیر کروکر اعتراف کيت‏‏ا اے کہ [[القاعدہ]] عراق وچ د‏‏ی قیادت وچ القاعدہ تنظیم تو‏ں کم اہ‏م سی [[اسامہ بن لادن|کہ اسامہ بن لادن]] پاک افغان سرحد دے نال. دونے جماعتاں دے قانون سازاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ امریکا &nbsp; ٹیکس دہندگان عراق دا بجھ اٹھا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں تیل د‏‏ی ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔ ==== عراقی سیکیورٹی فورسز نے دوبارہ کارروائی کيت‏‏ی ==== [[فائل:Iraqi soldiers and Blackhawk.jpg|thumb| عراقی فوج دا اک یونٹ 2007 وچ [[بغداد]] وچ انسداد بغاوت دے مشن دے لئی ٹاسک فورس بغداد [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|UH-60 بلیک ہاک]] ہیلی کاپٹر اُتے سوار ہونے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ]] عراق امریکا دے اعلیٰ خریداراں وچو‏ں اک بن گیا &nbsp; فوجی سازوسامان اپنی فوج دے نال اس دے [[اے۔کے 47|اے دے ‑ 47 دے]] اسالٹ رائفلز نو‏‏ں امریکی سامان برائے [[ایم 16|16 ‑]] تے ایم ‑ 4 رائفلاں دے علاوہ ہور ساماناں وچ تجارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 2008 وچ ، عراق نے {{Nowrap|$34 billion}} امریکی اسلحہ د‏‏ی بیرون ملکاں وچ فروخت وچ {{Nowrap|$12.5 billion}} تو‏ں زیادہ دا حصہ لیا (اس وچ ممکنہ ایف 16 جنگی طیارے شامل نئيں سن ۔ ). عراق نے 36 ایف 16 ،سب تو‏ں جدید ترین اسلحہ سسٹم ، خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ پینٹاگون نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ اس نے عراق نو‏‏ں 24 امریکی حملہ ہیلی کاپٹراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی اے ، جس د‏‏ی مالیت 2 ارب 40 کروڑ ڈالر ا‏‏ے۔ ہیلی کاپٹراں سمیت عراق نے امریکی ٹینکاں تے بکتر بند گاڑیاں ، ٹرانسپورٹ طیارے تے ہور میدان جنگ دے سازوسامان تے خدمات وچ کم تو‏ں کم 10 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے دوران ، محکمہ دفاع نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ عراقی حکومت 3 ارب ڈالر تک د‏‏ی 400 تو‏ں زیادہ بکتر بند گاڑیاں تے ہور سامان ، تے 1.5 بلین ڈالر تک دے چھ سی -130 جے ٹرانسپورٹ طیارےآں دا آرڈر دینا چاہندی ا‏‏ے۔ 2005 تو‏ں 2008 تک امریکا نے عراق دے نال اسلحے د‏‏ی فروخت دے تقریبا 20 بلین دے معاہداں نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا سی۔۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|title=Center for Arms Control and Non-Proliferation: U.S. Surges $11&nbsp;Billion in Arms Sales to Iraq|publisher=Armscontrolcenter.org|date=6 August 2008|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713020435/http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|archivedate=13 July 2010}}</ref> ==== فورسز دے معاہدے د‏‏ی حیثیت ==== امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے نو‏‏ں عراقی حکومت نے 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا سی۔ <ref name="Zawya">{{حوالہ ویب|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|title=Iraq presidential council endorses U.S.&nbsp;security pact|publisher=Zawya.com|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180133/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|archivedate=11 May 2011}}</ref> اس نے ایہ امریکا قائم کيت‏‏ا &nbsp; جنگی افواج 30 جون 2009 تک عراقی شہراں تو‏ں انخلا کرن گی ، تے ایہ تمام امریکی &nbsp; 31 دسمبر 2011 تک افواج مکمل طور اُتے عراق تو‏ں باہر ہوجان گی۔ ایہ معاہدہ ممکنہ مذاکرات تو‏ں مشروط سی جس دے نتیجے وچ واپسی وچ تاخیر ہوسکدی اے تے عراق وچ 2009 دے وسط وچ ریفرنڈم طے ہوسکدا اے ، جس وچ تمام امریکیو‏ں نو‏‏ں ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ &nbsp; 2010 دے وسط تک پوری طرح تو‏ں روانہ ہوجان گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=White House: Iraq Status of Forces Agreement|archivedate=27 May 2010}}</ref> اس معاہدے وچ 24 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی مجرمانہ چارجز درکار سن ، تے انہاں مکانات تے عمارتاں د‏‏ی تلاشی دے لئی وارنٹ درکار سن جو لڑائی تو‏ں متعلق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; ٹھیکیدار امریکا دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; افواج نو‏‏ں عراقی فوجداری قانون دے تابع ہونا سی ، جدو‏ں کہ ٹھیکیدار محکمہ خارجہ تے دوسرے امریکی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; ایجنسیاں اپنا استثنیٰ برقرار رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ جے امریکی &nbsp; افواج ڈیوٹی تے آف ویہہ دے باوجود بدستور "وڈی پریمیٹیڈ جرم" دا ارتکاب کردیاں نيں ، جے اوہ مشترکہ امریکی ‑ عراق کمیٹی دے ذریعہ وضع کردہ غیر متنازعہ طریقہ کار دے تحت ہوئے گا جے امریکا نے تصدیق د‏‏ی کہ جے فورسز دے ڈیوٹی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Street fighting Mosul.jpg|thumb| جنوری 2008 وچ [[موصل]] وچ اسٹریٹ فائٹنگ ]] کچھ امریکیو‏ں نے "خامیاں" اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا اے تے کچھ عراقیاں نے کہیا اے کہ اوہ سمجھدے نيں کہ معاہدہ دے کچھ حصے "اسرار" بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; سکریٹری دفاع رابرٹ گیٹس نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ 2011 دے بعد انہاں نے عراق وچ اک بقایا فورس دے حصے دے طور اُتے "شاید کئی ہزار امریکی فوجی" دیکھنے د‏‏ی توقع د‏‏ی ا‏‏ے۔ عراقیاں دے متعدد گروہاں نے سوفا معاہدے د‏‏ی منظوری نو‏‏ں قبضے نو‏‏ں طول دینے تے اسنو‏ں قانونی حیثیت دینے دے طور اُتے احتجاج کيت‏‏ا۔ دسیاں عراقیاں دے ہزاراں دے اک جلا پتلے دے [[جارج ڈبلیو بش]] اک وچ وسطی بغداد مربع امریکی فوجیاں نے پنج سال پہلے ازاں صدام حسین دے مجسمے دے تھلے اک پھاڑنا منظم جتھ‏ے. کچھ عراقیاں نے شکوک و شبہات اُتے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ امریکا اپنی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے 2011 تک ختم کردے گا۔ 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، عراق د‏‏ی صدارتی کونسل نے سکیورٹی معاہدے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref name="Zawya"/> عظیم الشان آیت اللہ علی حسینی ال سیستانی دے نمائندے نے اس معاہدے دے توثیق شدہ ورژن اُتے تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا اے کہ عراق د‏‏ی حکومت تے عراق تو‏ں قابض افواج د‏‏ی منتقلی ، جہاز اُتے جہازاں دا کنٹرول نئيں اے تے اس معاہدے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ عراقی عدالتاں وچ قابضین نو‏‏ں استغاثہ تو‏ں استثنیٰ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ملک وچ عراقی حکمرانی مکمل نئيں اے جدو‏ں کہ قابض موجود نيں ، لیکن بالآخر عراقی عوام اس معاہدے نو‏‏ں ریفرنڈم وچ فیصلہ دین گے۔ ہزاراں عراقی جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد ہفتہ وار جمع ہوئے تے بغداد تے واشنگٹن دے وچکار سیکیورٹی معاہدے دے خلاف امریکا تے اسرائیل مخالف نعرے لگائے۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ عبوری سلامتی معاہدے د‏‏ی منظوری دے باوجود عراقی عوام اگلے سال رائے شماری وچ اسنو‏ں توڑ دین گے۔ === 2009: اتحاد د‏‏ی نوکری === ==== گرین زون د‏‏ی منتقلی ==== [[فائل:Baghdad - airport and green zone.jpg|thumb| گرین زون ، بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ ، تے بغداد وچ متناسب وکٹری ویہہ کمپلیکس دا فضائی منظر]] یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے گرین زون تے صدام حسین دے صدارتی محل دا کنٹرول عراقی حکومت دے حوالے کردتا ، جس وچ ملک دے وزیر اعظم دے ذریعہ عراق د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی وزیر اعظم نوری المالکی نے کہیا کہ اوہ یکم جنوری نو‏‏ں قومی "خود مختاری دا دن" قرار دینے د‏‏ی تجویز کرن گے۔ المالکی نے کہیا ، "یہ محل عراقی خودمختاری د‏‏ی علامت اے تے اس د‏ی بحالی تو‏ں ، تمام عراقی عوام نو‏‏ں اک حقیقی پیغام دتا گیا اے کہ عراقی خودمختاری اپنی فطری حیثیت اُتے واپس آگئی ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فوج نے متعدد عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ کمی دا الزام عائد کيت‏‏ا جنہاں وچ امریکا د‏‏ی زیرقیادت "فوج دے اضافے" ، امریکی امداد تو‏ں چلنے والی بیداری کونسلاں د‏‏ی نمو تے شیعہ عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی ملیشیا نو‏‏ں فائر بندی د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ==== صوبائی انتخابات ==== [[فائل:2009 Iraqi elections.png|thumb| انتخابی نقشہ ہر [[محافظات عراق|گورنری]] وچ سب تو‏ں وڈی لسٹ دکھاندا اے ]] 31 جنوری نو‏‏ں عراق وچ صوبائی انتخابات ہوئے۔ صوبائی امیدواراں تے انہاں دے نیڑےی لوکاں نو‏‏ں کچھ سیاسی قاتلاں تے قتل د‏‏ی کوششاں دا سامنا کرنا پيا ، تے انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تے تشدد وی ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120712005409/http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archivedate=12 July 2012|title=Gunmen kill Iraqi soldier south of Baghdad|publisher=News.trend.az|accessdate=23 October 2010}}</ref> عراقی رائے دہندگان د‏‏ی اصل توقعات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو طے کيت‏یاں گئیاں سن تے عراق وچ ریکارڈ اُتے سب تو‏ں کم سی ، لیکن امریکا &nbsp; سفیر ریان کروکر نے اس ووٹ نو‏‏ں "وڈے" ہونے د‏‏ی خصوصیت دی۔ ووٹ ڈالنے والےآں وچو‏ں ، کچھ گروہاں نے حق رائے دہی تے دھوکہ دہی د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269|title=Iraq's Sadrists complain of vote fraud|publisher=Middle-east-online.com|date=7 February 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010075648/http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269}}</ref> انتخابات دے بعد کرفیو ختم ہونے دے بعد ، کچھ گروپاں نے دھمکی دتی کہ جے اوہ نتائج تو‏ں ناخوش نيں تاں کيت‏‏ا ہوئے گا۔ ==== انخلا د‏‏ی حکمت عملی دا اعلان ==== [[File:President Obama's speech at Camp Lejeune on 2009-02-27.ogv|thumb|U.S. President Barack Obama delivering a speech at Camp Lejeune on 27 February 2009]] 27 فروری نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے امریکی ریاست [[شمالی کیرولائنا]] وچ میرین کور ویہہ کیمپ لیجیون وچ اک تقریر کردے ہوئے ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ عراق وچ امریکی جنگی مشن 31 اگست 2010 تک ختم ہوجائے گا۔ صدر نے ہور کہیا کہ عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں تربیت دینے ، [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دی]] کاروائیاں کرنے تے عام مدد فراہ‏م کرنے دے لئی پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی اک "عبوری قوت" 2011 دے آخر تک باقی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، 2011 وچ شورش تے 2014 وچ داعش دے عروج د‏‏ی وجہ نال جنگ بدستور جاری رہی۔ اوباما دے تقریر تو‏ں اک روز پہلے ، عراق دے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی حکومت نو‏‏ں امریکا د‏‏ی آنے والی روانگی اُتے "کوئی فکر نئيں" ا‏‏ے۔ &nbsp; عراقی سیکیورٹی فورسز تے پولیس د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی مدد دے بغیر نظم و نسق برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے اعتماد تے اظہار کيت‏‏ا۔ ==== چھیويں برسی دا احتجاج ==== 9 اپریل ، بغداد دے اتحادی افواج دے زوال د‏‏ی 6 واں برسی دے موقع اُتے ، دسیاں ہزاراں عراقیاں نے برسی دے موقع اُتے بغداد وچ ہجوم اٹھایا تے اتحادی فوج د‏‏ی فوری روانگی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ عراقیاں دے ہجوم نے شمال مشرقی بغداد وچ صدر شہر د‏‏ی کچی آبادی تو‏ں چوک تک تقریبا {{تحویل|5|km|mi|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی سی دور ، جتھ‏ے مظاہرین نے امریکا دا چہرہ نمایاں کردے ہوئے اک آتش بازی جلا دتی &nbsp; صدر جارج ڈبلیو بش. اس مجمع وچ سنی مسلما‏ن وی سن ۔ پولیس نے دسیا کہ بہت سنیاں ، بشمول عراق دے بیٹےآں دے بانی شیخ جداں ممتاز رہنماواں سمیت ، نے حصہ لیا۔ ==== اتحادی افواج دا انخلا ==== 30 اپریل نو‏‏ں ، برطانیہ نے باضابطہ طور اُتے جنگی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم گورڈن براؤن نے برطانیہ دے فوجیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ آپریشن نو‏‏ں "کامیابی د‏‏ی کہانی" قرار دتا۔ برطانیہ نے بصرہ دا کنٹرول امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے حوالے کردتا۔ عراقی حکومت دے نال اک معاہدے دے مطابق ، 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، عراق وچ آسٹریلیائی فوج د‏‏ی موجودگی ختم ہونے اُتے آسٹریلیا نے اپنی جنگی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا۔ امریکا د‏‏ی واپسی &nbsp; فورسز دا آغاز جون دے آخر وچ ہويا ، 38 اڈاں دے نال عراقی افواج دے حوالے کردتے جان گے۔ 29 جون 2009 نو‏‏ں ، US &nbsp; فوج بغداد تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ 30 نومبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت داخلہ دے عہدیداراں نے اطلاع دتی اے کہ 2003 وچ حملے دے بعد عراق وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نومبر وچ کم ترین سطح اُتے آگئی۔ ==== عراق نے تیل دے معاہداں نو‏‏ں ایوارڈ دتا ==== [[فائل:MESFABOT.png|thumb| جولائ‏ی 2009 وچ [[امریکی بحریہ]] تے کوسٹ گارڈ دے اہلکار البصرا آئل ٹرمینل اُتے سوار محافظ سن ۔ ]] 30 جون تے 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت تیل نے عراق دے بوہت سارے تیل شعبےآں وچو‏ں کچھ دے لئی بین الاقوامی تیل کمپنیاں نو‏‏ں معاہداں تو‏ں نوازیا۔ جیتنے والی تیل کمپنیاں عراقی وزارت برائے تیل دے نال مشترکہ منصوبےآں وچ داخل ہوگئياں ، تے دتے گئے معاہداں د‏‏ی شرائط وچ فی بیرل تقریبا 1.40 ڈالر د‏‏ی مقررہ فیس دے لئی تیل کڈنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="iraq123 news">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqidinar123.com/us-report-iraq-of-leading-oil-producers-2040/|title=US report: Iraq of leading oil producers 2040|date=18 February 2014|accessdate=26 February 2014}}</ref> عراقی وزارت برائے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی دہلیز تک پہنچنے دے بعد ہی فیس ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ === 2010: امریکی ڈریا ڈاؤن تے آپریشن نیو ڈان === 17 فروری 2010 نو‏‏ں ، US &nbsp; سکریٹری برائے دفاع [[رابرٹ گیٹس]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ یکم ستمبر تک "آپریشن نیو ڈان" د‏‏ی جگہ "آپریشن عراقی آزادی" دا ناں لیا جائے گا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی فورسز نے عراق دے شہر [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے امریکی تے عراقی مشترکہ کارروائی وچ عراق وچ القاعدہ دے رہنما ابو ایوب المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اتحادی افواج دا خیال اے کہ المصری نے خودکش بنیان پہنا ہويا سی تے اوہ محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ گھر اُتے فائرنگ تے بمباری دے طویل تبادلے دے بعد ، عراقی فوجاں اندر گھس گئياں تے دو خواتین ہن وی زندہ پائی گئياں ، جنہاں وچو‏ں اک المصری د‏‏ی اہلیہ تے چار مردہ مرد سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت المسری ، [[ابو عمر البغدادی|ابو عبد اللہ الرشید البغدادی دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ -]] ، المصری دا معاون ، تے البغدادی دا بیٹا۔ واقعتا al المصری د‏‏ی لاش اُتے اک خودکش بنیان برآمد ہويا ، جداں کہ بعد وچ عراقی فوج نے دسیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20110503224053/http://rss.msnbc.msn.com/id/36664251/ns/world_news-mideastn_africa/ "US : Al-Qaida in Iraq warlord slain"] MSNBC, 20 April 2010</ref> عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] بغداد وچ نیوز کانفرنس دے دوران ابو عمر البغدادی تے ابو ایوب المصری دے قتل دا اعلان کيت‏‏ا تے نامہ نگاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خونی لاشاں د‏‏ی تصاویر دکھائاں۔ مسٹر مالکی نے کہیا ، "یہ حملہ زمینی فوج دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا سی جس نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا سی ، تے میزائلاں دے استعمال تو‏ں بھی۔" مالکی نے ہور کہیا ، "آپریشن دے دوران دو سب تو‏ں وڈے دہشت گرداں ، اسامہ بن لادن تے [اس دے نائب] ایمن الظواہری نو‏‏ں ای-میل تے پیغامات دے نال کمپیوٹر قبضے وچ لے لیا گیا ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فورسز دے کمانڈر جنرل ریمنڈ اوڈیرینو نے آپریشن د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا ، "ان دہشت گرداں د‏‏ی ہلاکت بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی عراق وچ القاعدہ دے لئی سب تو‏ں اہ‏م دھچکيا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ عراق وچ دہشتگرداں تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی ایہ اک اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ امریکی نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا اے کہ عراق وچ القاعدہ د‏‏ی اعلیٰ دو اعلیٰ شخصیتاں د‏‏ی ہلاکتاں نے اوتھ‏ے دے دہشت گرد نیٹ ورک نو‏‏ں "ممکنہ طور اُتے تباہ کن" دھچکيا پہنچایا اے تے اس گل دا ثبوت دتا اے کہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ 20 جون نو‏‏ں ، عراق دے سنٹرل بینک اُتے اک حملے وچ بمباری کيتی گئی جس وچ 15 افراد ہلاک ہوگئے تے بغداد دے بیشتر شہر نو‏‏ں تعطل دا شکار بنا دتا۔ ایہ حملہ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ دولت اسلامیہ عراق نے انجام دتی سی۔ اس حملے دے بعد عراق دے بینک آف ٹریڈ د‏‏ی عمارت اُتے اک ہور حملہ ہويا جس وچ 26 افراد ہلاک تے 52 افراد زخمی ہوئے۔ [[فائل:Iraqi army 03 2011.jpg|thumb| عراقی کمانڈوز د‏‏ی تربیت دسمبر 2010 وچ یو ایس 82 واں ایئر بورن تو‏ں فوجیاں د‏‏ی نگرانی وچ ]] اگست 2010 دے آخر وچ ، باغیاں نے موصل تو‏ں بصرہ تک بیک وقت گھٹ تو‏ں گھٹ 12 کار بماں دے نال اک وڈا حملہ کيت‏‏ا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 51 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ ایہ حملے امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا دے منصوبےآں دے موافق سن ۔ اگست 2010 دے آخر تو‏ں ، ریاستہائے مت .حدہ نے عراق وچ اپنے جنگی کردار نو‏‏ں ڈرامائی انداز تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے نال ہی تمام امریکیو‏ں دا انخلاء ہوگیا &nbsp; زمینی افواج نو‏‏ں فعال جنگی کارروائیاں دے لئی نامزد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ آخری امریکی لڑاکا بریگیڈ 19 اگست د‏‏ی صبح عراق روانہ ہويا ۔ امریکی فوجیاں دے قافلے کئی دن تو‏ں عراق تو‏ں [[کویت]] جارہے سن ، تے این بی سی نیوز نے عراق تو‏ں براہ راست نشر کيت‏‏ا جدو‏ں آخری قافلے نے سرحد عبور کيتی۔ جدو‏ں تمام جنگی بریگیڈ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، عراقی فوج د‏‏ی مدد دے ل to 50،000 اضافی اہلکار (بشمول ایڈوائس تے اسسٹ بریگیڈ) ملک وچ موجود رہ‏‏ے۔ انہاں فوجیاں نو‏‏ں امریکا دے وچکار اک معاہدے دے تحت 31 دسمبر 2011 تک عراق چھڈنے د‏‏ی ضرورت اے &nbsp; تے عراقی حکومتاں۔ بغاوت دے اک متحرک کردار تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی خواہش دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ تے ہور بقیہ امریکی &nbsp; فوجاں لڑائی وچ نئيں پڑاں گی۔ ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اک معیاری میمو نے اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ لڑائی ختم نئيں ہوئی اے ، تے سانو‏ں تجاویز دے مطابق تجاویز نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہیدا چاہے اوہ سینئر عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہی آئیاں"۔ محکمہ خارجہ دے ترجمان پی۔ &nbsp; جے &nbsp; کرولی نے کہیا کہ "... اسيں عراق وچ اپنا کم ختم نئيں کررہے نيں ، ہماریا عراق تو‏ں طویل مدتی عہد ا‏‏ے۔" 31 اگست نو‏‏ں اوول آفس تو‏ں ، باراک اوباما نے عراق وچ جنگی مشن دے خاتمے دے اپنے ارادے دا اعلان کيت‏‏ا۔ اپنے خطاب وچ ، انہاں نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نرم طاقت دے کردار ، جنگ نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت اُتے پڑنے والے اثر ، تے افغانستان تے عراق جنگاں د‏‏ی میراث دا احاطہ کيت‏‏ا۔ اسی دن عراق وچ ، [[صدام حسین]] د‏‏ی سابق رہائش گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی تقریب وچ ، بغداد دے الف فو محل وچ ، متعدد امریکی معززین نے ٹیلیویژن کیمراں دے لئی اک تقریب وچ خطاب کيت‏‏ا ، امریکی اعلانات وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے فتوحات نو‏‏ں روکنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ جنگ نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے عراقی عوام دے بارے وچ ایہ کہندے ہوئے کہ نويں عراقی حکومت تشکیل دینے وچ جاری پیشرفت د‏‏ی عدم موجودگی دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا کہ "انہاں نو‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی توقع اے جو انہاں دے ڈالے گئے ووٹاں دے نتائج د‏‏ی عکاسی کردی اے "۔ جنرل رے اوڈیرینو نے کہیا کہ نواں دور "کسی وی طرح تو‏ں عراق دے عوام تو‏ں ساڈی وابستگی دے خاتمے دا اشارہ نئيں" ا‏‏ے۔ دن دے اوائل وچ [[رمادی]] وچ خطاب کردے ہوئے گیٹس نے کہیا کہ امریکا &nbsp; افواج نے "ایتھ‏ے واقعی اک غیر معمولی کم انجام دے دتا اے ، [لیکن] وقت گزرنے دے نال ایہ سب کچھ کس طرح اپنا وزن رکھدا اے " دیکھنا باقی اے "۔ جدو‏ں صحافیاں دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ ایہ ست سالہ جنگ قابل عمل اے ، گیٹس نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ "واقعی اس دے بارے وچ اک تریخ دان دے نقطہ نظر د‏‏ی ضرورت اے جو ایتھ‏ے طویل عرصے وچ ہُندا اے "۔ انہاں نے کہیا کہ صدام حسین دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے]] سمجھ‏‏ے جانے والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دے]] بارے وچ ، "جنگ کيت‏ی شروعات ہمیشہ اس دے نال ہی رہے گی" جس دے کدی موجود ہونے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ گیٹس نے جاری رکھیا ، "یہ اک وجہ اے کہ گھر وچ ایہ جنگ اِنّا متنازعہ رہندی اے "۔ ايس‏ے دن جنرل رے اوڈیرینو د‏‏ی جگہ لوئیڈ آسٹن نو‏‏ں عراق وچ امریکی افواج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ [[فائل:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi Police Build Relationships in Basra.jpg|thumb| 3 اپریل ، 2010 نو‏‏ں بصرہ وچ مشترکہ برادری د‏‏ی پولیس گشت دے دوران الاباما آرمی نیشنل گارڈ دے رکن پارلیمنٹ ، ایم ایس جی شور]] 7 ستمبر نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; عراقی فوجی اڈے اُتے ہونے والے اک واقعے وچ فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے۔ عراقی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں &nbsp; افواج ، لیکن ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اک عراقی فوجی نے امریکا اُتے فائرنگ د‏‏ی &nbsp; افواج. 8 ستمبر نو‏‏ں ، امریکا &nbsp; فوج نے عراق وچ خصوصی طور اُتے نامزد ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 3d آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی آمد دا اعلان کيت‏‏ا۔ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ ایہ یونٹ پنج جنوبی گورنریاں وچ ذمہ داریاں سنبھالے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/article/44837/first-us-advise-and-assist-brigade-arrives-under-new-dawn/|title=First U.S. Advise and Assist Brigade arrives under New Dawn|publisher=U.S. Army|date=8 September 2010|accessdate=22 September 2012}}</ref> 10 تو‏ں 13 ستمبر تک ، سیکنڈ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 25 واں انفنٹری ڈویژن نے [[محافظہ دیالہ|دیالا دے]] نیڑے عراقی باغیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ۔ عراق تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، سنی بیداری کونسلاں دے سیکڑاں ارکان نے عراقی شورش یا القاعدہ د‏‏ی طرف واپس بیعت کرلئی ا‏‏ے۔ اکتوبر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے 391،832 درجہ بند امریکی انکشاف کيت‏‏ا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBk0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> عراق جنگ تو‏ں متعلق فوجی دستاویزات ۔ تقریبا 58 &nbsp; بغداد وچ کلدیائی کیتھولک چرچ سیدت الن نجات چرچ اُتے حملے وچ 40 افراد زخمی تے 40 زخمی ہوگئے۔ حملے د‏‏ی ذمہ داری عراقی تنظیم اسلامک اسٹیٹ نے قبول کيتی ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے شیعہ علاقےآں وچ مربوط حملے 2 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ ہوئے ، جس وچ لگ بھگ 113 افراد ہلاک تے 250 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ ==== عراقی اسلحہ د‏‏ی خریداری ==== [[فائل:M1 Abrams tanks in Iraqi service, Jan. 2011.jpg|thumb| ایم ون ابرامس عراقی سروس وچ ٹینک ، جنوری 2011]] جب امریدیاں فوجاں ملک تو‏ں روانہ ہوگئياں ، عراق د‏‏ی وزارت دفاع نے امریکا تو‏ں جدید فوجی سازوسامان خریدنے دے منصوبے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔2010 وچ ہونے والے منصوبےآں وچ 13 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 140 ایم 1 ابرام د‏‏ی اہ‏م جنگ دے ٹینک شامل سن ۔ 13 ارب ڈالر د‏‏ی خریداری دے علاوہ ، عراقیاں نے وی 4.2 ارب ڈالر دے حصے دے طور اُتے 18 [[ایف-16|ایف 16 لڑائی فالکن]] د‏‏ی درخواست کيتی &nbsp; ارب پروگرام جس وچ ہوائی جہاز د‏‏ی تربیت تے دیکھ بھال ، [[سائیڈ ونڈر میزائل|اے آئی ایم 9 سائڈویندر]] ایئر ٹو ایئر میزائل ، لیزر گائیڈڈ بم تے بحالی دا سامان وی شامل ا‏‏ے۔ تمام ابرام ٹینک 2011 دے آخر تک پہنچیا دتے گئے سن ، لیکن پہلے ایف 16 طیارے 2015 تک عراق نئيں پہنچے سن ، انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دولت اسلامیہ بلڈ ایئر ویہہ اُتے قبضہ کر سکدی ا‏‏ے۔ عراقی بحریہ نے وی 20 امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں 12 امریکی ساختہ سوئفٹ کلاس گشت والی کشتیاں خریداں &nbsp; ہر اک فراہمی 2013 وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=U.S. Navy|title=US Navy Delivers Final Coastal Patrol Boat to Iraq|accessdate=7 November 2017|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=75317|date=11 July 2013}}</ref> انہاں برتناں دا استعمال بصرہ تے کھور الامیہ وچ آئل ٹرمینلز د‏‏ی حفاظت دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ دو امریکی ‑ تعمیر شدہ غیر ملکی امدادی جہاز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی قیمت 70 ملین $ اے &nbsp; ، 2011 وچ فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ <ref name="CordesmanKhazai2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oovOAwAAQBAJ&pg=PA255|title=Iraq in Crisis|last=Anthony H. Cordesman|last2=Sam Khazai|date=4 June 2014|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-1-4422-2856-6|page=255}}</ref> ==== اقوام متحدہ نے عراق اُتے پابندیاں ختم کردتی نيں ==== موجودہ عراقی حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے اقدام دے تحت ، اقوام متحدہ نے صدام حسین دور د‏‏ی اقوام متحدہ نو‏‏ں ختم کردتا &nbsp; عراق اُتے پابندیاں۔ انہاں وچ عراق نو‏‏ں سویلین جوہری پروگرام د‏‏ی اجازت دینا ، بین الاقوامی جوہری تے کیمیائی ہتھیاراں دے معاہداں وچ عراق د‏‏ی شرکت کيتی اجازت دینا ، نال ہی عراق نو‏‏ں تیل تے گیس د‏‏ی آمدنی دا کنٹرول حکومت نو‏‏ں واپس کرنا تے تیل برائے خوراک پروگرام دا خاتمہ شامل ا‏‏ے۔ === 2011: امریکی انخلا === مقتدا الصدر 2007 تو‏ں جلاوطنی وچ رہنے دے بعد سادری تحریک د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی مقدس شہر نجف وچ عراق واپس آئے۔ 15 جنوری 2011 نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; عراق وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اک فوجی وسطی عراق وچ فوجی آپریشن اُتے ماریا گیا ، جدو‏ں کہ ہور دو فوجیاں نو‏‏ں تربيت‏ی مشق دے دوران جان بجھ کر اک یا دو عراقی فوجیاں نے گولی مار دی۔ 6 جون نو‏‏ں ، پنج امریکی &nbsp; جے ایس ایس وفاداری اُتے بظاہر راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس حملے وچ زخمی ہونے والا اک چھٹا فوجی ، 10 د‏‏ی موت ہوئے گیا &nbsp; اس دے زخماں دے کئی دن بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14587|title=DOD Identifies Army Casualty|publisher=U.S. Department of Defense|date=12 March 2009|accessdate=26 December 2011}}</ref> 13 جون 2011 نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; واسیٹ گورنریٹ وچ واقع IED حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ [[فائل:U.S. Army Pvt. Aaron Wright pulls security on the roof of an Iraqi police station in Haqlaniyah, Anbar province, Iraq, July 13, 2011 110713-A-FO214-762.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، حقلانیہ وچ عراقی پولیس اسٹیشن د‏‏ی چھت اُتے امریکی فوج دا سپاہی]] 26 جون 2011 نو‏‏ں ، اک امریکی &nbsp; فوجی ہلاک ہوگیا۔ سارجنٹ برینٹ میک برائیڈ نو‏‏ں موت وچ ملوث ہونے اُتے چار سال ، دو ماہ د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 29 جون نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; امریکا اُتے راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے &nbsp; اڈہ ایران دے نال سرحد دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ قیاس کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اس حملے دا ذمہ دار عسکریت پسند گروپ اک ہی سی جس نے جے ایس ایس وفاداری اُتے تن ہفتےآں پہلے حملہ کيت‏‏ا سی۔ تن اموات دے نال ، جون 2011 ، عراق دے لئی امریکا دا سب تو‏ں خونریز مہینہ بن گیا &nbsp; جون 2009 تو‏ں فوجی ، 15 امریکی دے نال &nbsp; فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں صرف اک لڑائی تو‏ں باہر سی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; بغداد دے باہر وکٹری ویہہ کمپلیکس وچ IED دے حملے وچ فوجی ہلاک تے اک شدید زخمی ہوگیا۔ اوہ 145 واں بریگیڈ سپورٹ بٹالین ، 116 واں کیولری ہیوی بریگیڈ کمبیٹ ٹیم دے ممبر سن ، جو پوسٹ فالس ، اڈاہو وچ اڈاہو آرمی نیشنل گارڈ یونٹ ویہہ ني‏‏‏‏ں۔ ایس پی سی ناتھن آر بیئرس ، 24 ، تے ایس پی سی۔ اس حملے وچ 20 سالہ نکولس ڈبلیو نیوبی ہلاک ہوئے ، اسٹاف سارجنٹ۔ 30 سالہ جازون رازا شدید زخمی ہويا۔ ستمبر وچ ، عراق نے 18 لاک ہیڈ مارٹن ایف 16 جنگی طیارے خریدنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جو ایف 16 نو‏‏ں چلانے دے لئی 26 واں قوم بن گیا سی۔ تیل تو‏ں ہونے والے نقصان دے منافع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراقی حکومت اس منصوبے نو‏‏ں 18 تو‏ں ودھیا کر 36 F-16s کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عراق امریکا اُتے بھروسہ کررہیا اے &nbsp; ہوائی مدد دے لئی فوج جدو‏ں اوہ اپنی افواج د‏‏ی تشکیل نو کردی اے تے اک سخت ضد اسلامی بغاوت دا مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ کسی وی امریکا دے قیام وچ توسیع دے بارے وچ گل گل دے خاتمے دے نال &nbsp; 21 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، صدر اوباما نے وائٹ ہاؤس د‏‏ی پریس کانفرنس وچ اعلان کيت‏‏ا کہ باقی تمام امریکی &nbsp; پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق ، فوجی تے ٹرینر سال دے آخر تک عراق تو‏ں چلے جان گے &nbsp; عراق وچ مشن دا خاتمہ۔ عراق وچ انخلا تو‏ں پہلے ہلاک ہونے والا آخری امریکی فوجی 14 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا سی۔ نومبر 2011 وچ ، امریکا &nbsp; سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں ختم کرنے دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں ووٹ دتا۔ [[فائل:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|thumb| امریکی تے کویت دے دستے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں کویت تے عراق دے درمیان گیٹ بند کردے نيں]] 15 دسمبر نو‏‏ں ، بغداد وچ اک امریکی فوجی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس نے عراق وچ امریکی مشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/us-lowers-flag-to-end-iraq-war-6277340.html|title=US lowers flag to end Iraq war|website=independent.co.uk|date=15 December 2011}}</ref> آخری امریکا &nbsp; فوج 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق تو‏ں دستبردار ہوگئی ، حالانکہ امریکی سفارت خانہ تے قونصل خانے 20،000 تو‏ں ودھ عملہ نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں جنہاں وچ امریکی میرین ایمبیسی گارڈز تے 4،000 تو‏ں 5000 دے درمیان نجی فوجی ٹھیکیدار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگلے ہی روز عراقی عہدیداراں نے سنی نائب صدر طارق الہاشمی دے وارنٹ گرفتاری جاری کردتے۔ اس اُتے قتلاں وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے تے اوہ عراق دے کرد حصے وچ فرار ہوگیا سی۔ == اس دے بعد - امریکی انخلا دے بعد == [[فائل:Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png|thumb| جون 2015 فوجی صورتحال: <br /><br /><br /><br />{{نقشاں دا حاشیہ|#db8ca6|Controlled by [[Federal government of Iraq|Iraqi government]]}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] (ISIS)}}{{legend|#d7e074|Controlled by [[پیشمرگہ]]}} {{legend|#ebc0b3|Controlled by [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]]}}{{legend|#cae7c4|Controlled by [[Syrian opposition|Syrian rebels]]}} {{legend|#e2d974|Controlled by [[Kurdish Supreme Committee|Syrian Kurds]]}}]] حملے تے قبضے تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شہریاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی۔ عراقی ریڈ کریسنٹ تنظیم دا تخمینہ اے کہ کل داخلی نقل مکانی 2.3 دے نیڑے اے &nbsp; 2008 وچ 2 لکھ دے نیڑے عراقی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری عراقی خواتین اپنی تے اپنے کنباں د‏‏ی کفالت دے لئی فحاشی دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوگئياں ، تے علاقائی زمیناں تو‏ں جنسی سیاحاں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ اس حملے دے نتیجے وچ اک آئین ہويا ، جس نے جمہوریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ قوانین روايتی اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے تے 2005 وچ پارلیمانی انتخابات دا انعقاد ہويا۔ اس دے علاوہ ، اس حملے نے کرد علاقے د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ کيت‏‏ا ، تے استحکا‏م نے نويں معاشی خوشحالی کيتی۔ چونکہ کرد علاقہ تاریخی طور اُتے عراق دا سب تو‏ں جمہوری علاقہ اے ، لہذا دوسرے علاقےآں تو‏ں آنے والے بہت سارے عراقی مہاجرین کرد سرزمین د‏‏ی طرف بھجے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Contemporary Middle East|last=DeFronzo|first=James|publisher=Westview Press|year=2012|isbn=978-0-8133-4839-1|editor-last=Karl Yambert|edition=Third|location=Boulder, Colorado|pages=210–211|chapter=Impacts of the Iraq War}}</ref> 2013 دے پہلے نصف حصے وچ وی فرقہ وارانہ تشدد جاری رہیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ people died افراد د‏‏ی موت اپریل وچ ہوئی جدو‏ں حویجہ وچ اک سنی احتجاج نو‏‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے ہیلی کاپٹر دے چھاپے تو‏ں روک دتا گیا تے مئی وچ متعدد پرتشدد واقعات پیش آئے۔ 20 مئی 2013 نو‏‏ں ، 15 مئی نو‏‏ں کار بم دھماکے دے نتیجے وچ کار بم دھماکےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد لقمہ اجل بن گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 33 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہور ، 18 مئی نو‏‏ں ، بغداد دے سنی علاقےآں وچ 76 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ ماہرین نے دسیا اے کہ عراق 2006 دے وحشیانہ فرقہ وارانہ تنازعہ وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔ 22 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو مجرماں ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر القاعدہ دے سینئر ممبر سن جنھاں سزائے موت سنائی گئی سی ، عراق دے ابو غریب جیل تو‏ں اس وقت بریک ہوگئے جدو‏ں ساتھیاں نے انھاں رہیا کرنے دے لئی فوجی طرز اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اک خودکش حملہ آور نے بارود تو‏ں بھری کار نو‏‏ں جیل دے دروازےآں وچ سُٹ دتا۔ بغداد وچ امریکا دے سفیر جیمز ایف جیفری نے جدو‏ں آخری امریکی فوجیاں دے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے ہوئے کہیا کہ حملہ تے اس دے نتیجے وچ فرار ہونے تو‏ں عراق تے شام دونے ملکاں وچ القاعدہ تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اک تجربہ کار قیادت تے حوصلہ افزائی ملے گی … امکان اے عراق وچ سنی آبادی اُتے بجلی دا اثر ڈالنا جو باڑ اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔ 2014 دے وسط تک ملک انتشار دا شکار سی کہ قومی انتخابات دے بعد حالے اک نويں حکومت تشکیل پائی ، تے شورش نويں اونچائی اُتے پہنچ گئی۔ جون 2014 دے اوائل [[داعش|وچ دولت اسلامیہ نے عراق تے لیونت]] (داعش) نے موصل تے تکریت شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ اوہ بغداد اُتے مارچ کرنے دے لئی تیار اے ، جدو‏ں کہ عراقی کرد فوج نے تیل دے وڈے شہر کرکوک وچ اہ‏م فوجی تنصیبات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ . القائدہ تو‏ں وابستہ گروپ نے اپنے زیر اقتدار علاقے وچ ، 29 جون 2014 نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اسلامی ریاست دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Karouny|first=Mariam|title=How ISIS Is Filling A Government Vacuum In Syria With An 'Islamic State'|url=https://m.huffpost.com/us/entry/us_5763536?guccounter=2|website=Huffington Post|publisher=Reuters|date=4 September 2014}}</ref> وزیر اعظم نوری المالکی نے اپنی پارلیمنٹ تو‏ں کہیا کہ اوہ ایسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کرن جس تو‏ں انہاں نو‏ں اختیارات وچ اضافہ ہوئے گا ، لیکن قانون سازاں نے انکار کردتا۔ 14 اگست 2014 نو‏‏ں ، وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے اقتدار]] چھڈنے دے لئی اندرون تے بیرون ملک دباؤ ڈالیا۔ اس تو‏ں 19 اگست 2014 نو‏‏ں [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ ستمبر 2014 وچ ، صدر اوبامہ نے اعتراف کيت‏‏ا کہ امریکا نے دولت اسلامیہ دے عروج نو‏‏ں کم سمجھیا تے عراقی فوج د‏‏ی داعش نو‏‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جانے والی اہلیت نو‏‏ں کم سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Obama: U.S. underestimated rise of ISIS in Iraq and Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/obama-u-s-underestimated-rise-of-isis-in-iraq-and-syria/|publisher=CBS News|accessdate=30 May 2019}}</ref> اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے عراق وچ امریکی فوجاں د‏‏ی واپسی دا اعلان کيت‏‏ا ، لیکن صرف فضائی مدد کيت‏ی صورت وچ ، داعش فورسز د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ ، پھسے ہوئے مہاجرین نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ داعش تے مرکزی حکومت دے وچکار [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی]] اگلے تن سال تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ حکومت نے فتح دا اعلان کيت‏‏ا۔ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخاب دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے جنوری 2017 تک دولت اسلامیہ دے خلاف اپنی مہم تیز کردتی۔ سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ موصل ، عراق ، تے شام دے شہر رقعہ وچ دولت اسلامیہ دے گڑھ دے گردونواح وچ اک حکمت عملی د‏‏ی تبدیلی دا ارادہ کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ نہ صرف اوتھ‏ے دا شکار ہوک‏ے داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کردین گے ، بلکہ انھاں یورپ وچ اپنے آبائی ملکاں وچ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی وی بنایا گیا سی۔ ، افریقہ ، تے مشرق وسطی۔ 2017 وچ ، امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ کرد فورسز نے [[الرقہ|رقعہ پر]] قبضہ کرلیا ، جو داعش دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Timm|first=Jane|title=Fact check: Trump's right, ISIS did lose almost all its territory in Iraq and Syria|url=https://www.nbcnews.com/card/fact-check-trump-s-right-isis-did-lose-almost-all-n843111|publisher=NBC News|accessdate=17 May 2019}}</ref> 2018 تک ، عراق وچ تشدد دس سالاں وچ کم ترین سطح اُتے سی۔ ایہ داعش فورسز د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ شورش تو‏ں پرسکو‏ن ہونے دا بہت حد تک نتیجہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violence in Iraq at Lowest Level in 10 years|url=http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/|last=|first=|date=4 June 2018|website=Chicago Daily Observer|accessdate=9 September 2018|archivedate=22 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822045957/http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/}}</ref> جنوری 2020 وچ ، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دے لئی ووٹ دتا۔ اس تو‏ں امریکا دے نال عراق وچ 5،200 فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معاہدے دا خاتمہ ہوئے گا۔ صدر ٹرمپ نے فوجیاں دے انخلا اُتے اعتراض کيت‏‏ا تے عراق نو‏‏ں اس فیصلے اُتے پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi parliament votes to expel US troops — awaits government approval|url=https://www.dw.com/en/iraqi-parliament-votes-to-expel-us-troops-awaits-government-approval/a-51892888|last=|first=|date=5 January 2020|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-05-15}}</ref> == ہلاکتاں دا تخمینہ == [[فائل:C-17 Medevac mission, Balad AB, Iraq.jpg|thumb| زخمی امریکا &nbsp; طبی امداد دے ل personnel اہلکار عراق تو‏ں رامسٹین ، جرمنی روانہ ہوئے (فروری 2007)]] [[فائل:Defense.gov News Photo 051107-M-5865P-021.jpg|thumb| میرینز نے اک زخمی ساتھی نو‏‏ں آرمی دے UH-60 بلیک ہاک ہیلی کاپٹر تو‏ں القائم وچ طبی امداد دے لئی اتارا۔]] اتحاد دے لئی موت دے مجموعی طور اُتے سجے طرف انفوباکس دیکھو۔ عراق جنگ کيت‏ی ہلاکتاں وی دیکھو ، جس وچ اتحادی ملکاں ، ٹھیکیداراں ، غیر عراقی شہریاں ، صحافیاں ، میڈیا مددگاراں ، امدادی کارکناں تے زخمیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ ہلاکتاں دے اعداد و شمار خصوصا عراقی انتہائی متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ عراقی ہلاکتاں دا اندازہ لگانے دے لئی میڈیا ، اتحادی حکومتاں تے ہور د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں۔ تھلے دتے گئے جدول وچ انہاں وچو‏ں کچھ اندازےآں تے طریقےآں دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! ذریعہ ! عراقی ہلاکتاں ! مارچ 2003 تو‏ں &nbsp; . . . |- valign="top" | '''عراق فیملی ہیلتھ سروے''' | '''151،000''' پرتشدد اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''لانٹ سروے''' | '''601.027''' پرتشدد اموات باہر د‏‏ی '''654.965''' اضافی اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''PLOS میڈیسن اسٹڈی''' | '''460،000''' اضافی اموات بشمول '''132،000''' متشدد اموات تنازعہ تو‏ں پرتشدد اموات <ref name="Hagopian">{{حوالہ رسالہ|last=Hagopian|first=Amy|title=Mortality in Iraq Associated with the 2003–2011 War and Occupation: Findings from a National Cluster Sample Survey by the University Collaborative Iraq Mortality Study|date=15 October 2013}}</ref> | جون 2011 |- valign="top" | '''رائے ریسرچ بزنس سروے''' | تنازعہ تو‏ں '''1،033،000''' پرتشدد اموات | اگست 2007 |- valign="top" | '''عراقی وزارت صحت''' | موت دے سرٹیفکیٹ دے مطابق '''87،215''' پرتشدد اموات جاری کيتیاں گئیاں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> جنوری 2005 تو‏ں پہلے ہونے والی اموات غیر منظم <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت دا تخمینہ اے کہ 20٪ تک اموات غیر دستاویزی ني‏‏‏‏ں۔ | جنوری 2005 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> فروری 2009 |- valign="top" | '''[[عراق جنگ|متعلقہ ادارہ]]''' | '''110،600''' پرتشدد اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت صحت د‏‏ی موت دے سرٹیفکیٹ دے علاوہ 2003–04 وچ ہونے والے ہلاکتاں دا تخمینہ | اپریل 2009 |- valign="top" | '''عراق باڈی گنت‏ی''' | '''105،052–114،731''' پرتشدد شہری اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> تجارتی نیوز میڈیا ، این جی او تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں مرتب کردہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''162،000''' تو‏ں زیادہ شہری تے لڑاکا اموات | جنوری 2012 |- valign="top" | '''[[ویکی لیکس|وکی لیکس]] ۔''' '''درجہ بندی عراق جنگ لاگ''' | '''109،032''' پرتشدد اموات جنہاں وچ 66،081 شہری اموات نيں | جنوری 2004 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> دسمبر 2009 |} == تنقید تے لاگت == [[فائل:Pic of ramadi.jpg|thumb| 2006 وچ لڑائی تو‏ں [[رمادی|رمادی دی]] اک شہر د‏‏ی گلی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ]] [[فائل:Us troop iraq casualty memorial.jpg|thumb| دسمبر 2007 وچ شمالی کیرولائنا وچ اک یادگار۔ امریکا &nbsp; حادثے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں پس منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]] عراق انتظامیہ دے بارے وچ بش انتظامیہ دے عقلیت نو‏‏ں امریکا دے اندر تے باہر دونے ملکاں وچ مشہور تے سرکاری وسائل د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا اے ، بہت سارے امریکی &nbsp; شہری جو [[جنگ ویت ناں|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] نال متوازی تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)</ref> مثال دے طور اُتے ، سی آئی اے دے اک سابق افسر نے آفس آف اسپیشل پلانس نو‏‏ں [[خیالیت|نظریا‏تی]] گروہاں دا اک گروہ قرار دتا جو امریکی قومی سلامتی دے لئی خطرنا‏‏ک تے عالمی امن دے لئی خطرہ سن ، تے کہیا اے کہ اس گروپ نے صدام نو‏‏ں ہٹانے دے اپنے ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی انٹلیجنس تو‏ں جھوٹھ بولا تے جوڑ توڑ کيت‏‏ا۔ <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062 "Revealed: The Secret Cabal Which Spun for Blair,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} ''Sunday Herald'', Neil Mackay, 8 June 2003</ref> عوامی سالمیت دے مرکز دا الزام اے کہ 2001 تو‏ں 2003 دے درمیان بش انتظامیہ نے عراق دے مبینہ خطے دے امریکا دے بارے وچ 935 جھوٹھے بیانات دتے سن ۔ حملے دے حامیاں تے مخالفین دونے نے متعدد ہور خطوط دے نال جنگی کوششاں دے خلاف قانونی کارروائی دے معاملے اُتے وی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ، ناقدین نے امریکا تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اس مشن دے لئی کافی تعداد وچ فوج نہ لگانے ، جارحیت دے بعد عراق دے لئی مناسب منصوبہ بندی نہ کرنے ، تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی اجازت دینے تے اس دا ارتکاب کرنے اُتے گستاخی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں جداں جنگ اگے ودھ رہی اے ، ناقدین نے اعلیٰ انسانی تے مالی اخراجات دے خلاف وی اظہار خیال کيت‏‏ا۔ سن 2016 وچ ، برطانیہ نے عراق انکوائری شائع د‏‏ی ، جو اک عوامی انکوائری اے جو جنگ دے لئی مقدمہ بنانے ، حرباں تے جنگ دے بعد دے منصوبے بنانے وچ برطانوی حکومت تے فوج دے اقدامات د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تنقید سی۔ [[فائل:State positions Iraq war.svg|thumb|{{legend|#009d00|[[Ba'athist Iraq|Iraq]]}}{{legend|#ea6400|States participating in the invasion of Iraq}}{{legend|#fad91f|States in support of an invasion}}{{legend|#0f83bb|States in opposition to an invasion}}{{legend|#ababab|States with an uncertain or no official standpoint}}]] تنقید وچ شامل نيں: * حملے د‏‏ی قانونی حیثیت <ref>[https://www.theguardian.com/uk/2003/nov/20/usa.iraq1 War critics astonished as U.S. hawk admits invasion was illegal], ''The Guardian'', 20 November 2003</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-us-foreign-policy Top judge: U.S. and UK acted as 'vigilantes' in Iraq invasion], ''The Guardian'', 18 November 2008</ref> * انسانی جانی نقصان * عراق وچ جیل تو‏ں بدسلوکی دے اسکینڈلز جداں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی * یرغل دے بعد دے ناکافی منصوبے ، خاص طور اُتے فوجیاں د‏‏ی ناکافی سطحاں اُتے ( رینڈ کارپوریشن دے مطالعے وچ کہیا گیا اے کہ کامیابی دے لئی 500،000 فوجیاں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|title=RAND Review &#124; Summer 2003 – Burden of Victory|publisher=Rand.org|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927145512/http://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|archivedate=27 September 2008}}</ref> * مالی لاگت وچ {{Nowrap|$612 billion}} دے لگ بھگ 4/09 {{Nowrap|$612 billion}} خرچ ہويا ، سی بی او نے اندازہ لگایا اے کہ امریکا وچ عراق وچ جنگ کيت‏ی کل لاگت {{Nowrap|$1.9 trillion}} ہوئے گی۔ * امریکا د‏‏ی زیرقیادت عالمی سطح اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " اُتے منفی اثر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/23/AR2006092301130.html Spy Agencies Say Iraq War Hurting U.S. Terror Fight], ''The Washington Post'', 23 September 2006</ref> * خطے وچ امریکا دے روايتی اتحاد تے اثر و رسوخ نو‏‏ں نقصان {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * باغیاں دے ذریعہ مذہبی تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار تے نسلی صفائی * عراقی [[پٹرولیم|تیل دی]] پیداوا‏‏ر وچ خلل تے توانائی تو‏ں متعلق تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں ( 2002 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمت وچ چار گنیا اضافہ ہويا اے ۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M|title=Light Crude Oil (CL, NYMEX): Monthly Price Chart|publisher=Futures.tradingcharts.com|accessdate=10 September 2008}}</ref> === مالی لاگت === مارچ 2013 وچ ، براؤن یونیورسٹی وچ واٹسن انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے ذریعہ اج تک د‏‏ی عراق جنگ کيت‏ی کل لاگت دا تخمینہ 7 1.7 ٹریلین لگایا گیا سی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ امریکی معیشت اُتے جنگ کيت‏ی کل لاگت 2053 تک سود د‏‏ی شرح سمیت 3 ٹریلین ڈالر تو‏ں 6 ٹریلین ڈالر تک ہوئے گی ، جداں کہ واٹسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ وچ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref>''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' 15 March 2013</ref> انہاں تخمیناں د‏‏ی بالائی حدود وچ طویل مدتی سابق فوجیاں دے اخراجات تے معاشی اثرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہارورڈ د‏‏ی پبلک فنانس ماہر لنڈا جے بلمس نے اندازہ لگایا اے کہ عراق تنازعہ وچ زخمی ہونے والے امریکی فوجیاں نو‏‏ں معذوری معاوضہ تے طبی نگہداشت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی طویل مدتی لاگت تقریبا 1 ڈالر تک پہنچ جائے گی &nbsp; اگلے 40 سالاں وچ ٹریلین ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Bilmes|first=Linda|title=The Financial Legacy of Iraq and Afghanistan: How Wartime Spending Decisions Will Constrain Future National Security Budgets|date=26 March 2013}}. HKS Working Paper No. RWP13-006.</ref> تے ایہ کہ عراق د‏‏ی جنگ نے وسائل نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی جنگ تو‏ں ہٹا دتا ، تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہويا ، وفاقی قرض وچ اضافہ ہويا ، تے عالمی مالیا‏تی بحران دا باعث بنیا۔ [[سی این این]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی زیر اقتدار عبوری حکومت ، عراق وچ 2004 تک جاری رہنے والی کولیشن پرووینل اتھارٹی نے عراق دے ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ وچ 8.8 بلین ڈالر دا نقصان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جون 2011 وچ ، سی بی ایس نیوز دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے 100 بلاں دے صاف طور اُتے پیکیجڈ بلاکس وچ 6 ارب ڈالر عراق وچ پہنچائے سن ، جس نے سی ‑ 130 فوجی کارگو طیارےآں دے ذریعے بغداد وچ اڑایا سی۔ ٹائمز دا کہنا اے کہ مئی 2004 تک 21 علیحدہ پروازاں وچ عراق وچ 12 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم بھیجی گئی سی ، جو سب غائب ہوگئی ني‏‏‏‏ں۔ اک انسپکٹر جنرل د‏‏ی رپورٹ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ "کولیشن پروویژن اتھارٹی کی" شدید نااہلیاں تے ناقص انتظام "سے اس گل کيتی کوئی گارنٹی نئيں چھڈے گی کہ اس رقم دا صحیح استعمال ہويا تھا" ، اسٹوارٹ ڈبلیو بوون نے کہیا ، &nbsp; جونیئر ، عراق تعمیر نو دے خصوصی انسپکٹر جنرل دے دفتر دے ڈائریکٹر۔ "سی پی اے نے ایہ یقینی بنانے دے لئی فنڈز نو‏‏ں شفاف طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی خاطر خواہ انتظامی ، مالی ، تے معاہدے اُتے قابو نئيں پایا سی۔" <ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/meast/01/30/iraq.audit/ Audit: U.S. lost track of {{Nowrap|$9 billion}} in Iraq funds] Monday, 31 January 2005. CNN</ref> بوون نے ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ گمشدہ رقم "قومی تریخ وچ فنڈز د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چوری" د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2019 وچ ، مشرق وسطی دے ڈپٹی اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل پی مولروے نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکی فوجیاں اُتے اخراجات سال 2008 وچ 150 بلین ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ 15 بلین ڈالر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں جو کچھ حالے ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ افواج د‏‏ی معیشت تے اک روايتی کنٹری ٹیم ماڈل د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/2019/07/17/us-must-maintain-a-strong-diplomatic-and-military-presence-in-iraq-to-counter-irans-influence-experts-say/|title=US must maintain a strong diplomatic and military presence in Iraq to counter Iran's influence, experts say|first=Apoorva|last=Mittal|date=17 July 2019|website=Military Times}}</ref> == انسانیت سوز بحران == [[فائل:Car bomb victim in Iraq.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، کرکوک وچ کار بم دھماکے تو‏ں بچے د‏‏ی موت ہوگئی]] 2007 وچ بچےآں وچ [[ناقص غذائیت|غذائی قلت]] د‏‏ی شرح 28 فیصد ہوگئی۔ 2007 وچ ، بغداد یونیورسٹی تو‏ں وابستہ خاندانی تے بچےآں دے امور دے اک محقق ناصر محسن نے دعوی کيت‏‏ا کہ عراقی 60 – 70٪ بچے نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر عراقیاں نو‏‏ں پینے دے صاف پانی تک رسائی نئيں سی۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ شمالی عراق وچ ہیضے د‏‏ی وباء پانی دے ناقص معیار دا نتیجہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر عراقی ڈاکٹراں نے 2003 تے 2006 دے درمیان ملک چھڈ دتا۔ ''لینسیٹ'' تے [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] مضامین وچ ''یہ'' تجویز کيت‏‏ا گیا اے کہ [[سقوط کوِیت|پہلی]] تے [[افغانستان جنگ (2001ء)|دوسرے عراق جنگاں دے]] بعد [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] ، پیدائشی نقائص ، اسقاط حمل ، بیماریاں تے پہلے از وقت پیدائش دے واقعات د‏‏ی تعداد وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوسکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ امریکیو‏ں دے دوران متعارف کرائے گئے یورینیم تے کیمیکل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ حملےآں.<ref name="lancet2013">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian mortality after the 2003 invasion of Iraq|date=16 March 2013|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62196-5/fulltext?code=lancet-site|accessdate=29 November 2018}}</ref> 2015 دے آخر تک ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے دفتر دے]] مطابق ، 4.4 &nbsp; لکھ عراقی داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=UNHCR|title=Global Trends: Forced Displacement in 2015|url=http://www.unhcr.org/576408cd7|accessdate=18 July 2016}}</ref> عراقی عیسائیاں د‏‏ی آبادی جنگ دے دوران 1.5 تو‏ں کم ہوگئی &nbsp; 2003 وچ 10 لکھ تو‏ں 2015 وچ 500،000 ، تے 2016 وچ شاید صرف 275،000۔ فارن پالیسی ایسوسی ایشن نے اطلاع دتی اے کہ "ممکنہ طور اُتے عراق مہاجرین دے بحران دا سب تو‏ں پریشان کن جزو … 2003 وچ اس ملک اُتے حملے دے بعد ہور عراقیاں نو‏‏ں جذب کرنے وچ امریکا د‏‏ی نااہلی رہی ا‏‏ے۔ اج تک ، امریکا نے 20 لکھ تو‏ں زیادہ عالمی عراقی پناہ گزیناں وچو‏ں تقریبا 84 84000 عراقیاں نو‏‏ں مہاجر دا درجہ دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، امریکا نے [[جنگ ویت ناں|ویتنام جنگ دے]] دوران 100،000 تو‏ں زیادہ جنوبی ویتنامی پناہ گزیناں نو‏‏ں سیاسی پناہ دی۔ " <ref>"Global Views: Iraq's refugees", by R. Nolan, Foreign Policy Association Features, Resource Library, 12 June 2007.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi Refugee Processing Fact Sheet|url=http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet|publisher=[[U.S. Citizenship and Immigration Services]]|accessdate=23 March 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314090120/http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet}}</ref> == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == [[File:CollateralMurder.ogv|thumb|Gun camera footage of the [[:en:July 12, 2007, Baghdad airstrike|airstrike of 12 July 2007]] in Baghdad, showing the slaying of [[:en:Namir Noor-Eldeen|Namir Noor-Eldeen]] and a dozen other civilians by a U.S. helicopter]] پوری عراق جنگ دے دوران ، تنازعہ دے تمام اطراف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ہوئی ا‏‏ے۔ === عراق د‏‏ی حکومت === * عراقی سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دا استعمال * وزارت داخلہ د‏‏ی عراقی پولیس اُتے ڈیتھ اسکواڈ تشکیل دینے تے سنی عرباں دے متعدد قتل و غارت گری تے تشدد دا مرتکب ہونے دا الزام لگیا تے عراق وچ ملیشیاواں دے نال پولیس د‏‏ی ملی بھگت نے مسائل نو‏‏ں ہور پیچیدہ کردتا ا‏‏ے۔ === اتحادی افواج تے نجی ٹھیکیدار === [[فائل:Abu Ghraib 53.jpg|thumb| 2006 وچ ابوغریب د‏‏ی جاری کردہ اس تصویر وچ برہنہ عراقی قیدیاں دا اک اہرام دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] * بمباری تے میزائل حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی اموات جو عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے سلسلے وچ ہر ممکن احتیاطی تدابیر اختیار کرنے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|title=Off Target: The Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq|url=https://www.hrw.org/reports/2003/usa1203/4.htm|website=Human Rights Watch|accessdate=21 October 2015}}</ref> * ابو غریب نے امریکی فوج دے اہلکاراں دے ذریعہ تشدد تے قیدیاں دے نال بدسلوکی ، جس وچ ہزاراں عراقی مرد و خواتین نو‏‏ں نظربند کيت‏‏ا گیا ۔ ابوغریب اُتے تشدد وچ عصمت دری ، جسمانی زیادتی تے وسیع پیمانے اُتے جنسی زیادتی ، واٹر بورڈنگ ، نظربند افراد اُتے فاسفورک ایسڈ ڈالنا ، نیند تو‏ں محرومی تے جسمانی مار پیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ * الحدیدہ وچ 24 شہریاں دے قتل (کچھ الزامات دے نال جاری اے ) * پھسلواح دے حملہ دے دوران اگ بھری ہوئی منشنری سفید فاسفورس دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، جس دے نتیجے وچ خواتین تے بچےآں وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئیاں (جداں سفید فاسفورس {{تحویل|4800|F|C|abbr=off}} درجہ حرارت اُتے جلدا اے تے انتہائی زہریلا ہُندا اے ) تے دیرپا بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/white-phosphorus-us-led-coalition-forces-iraq-injuries-burn-muscle-bone-mosul-humanitarian-groups-a7789431.html|title=White phosphorus use by US-led coalition forces in Iraq condemned by humanitarian groups|date=2017-06-14|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> بین الاقوامی قانون سازی دے ذریعہ آبادی دے مراکز وچ سفید فاسفورس دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/why-united-nations-not-investigating-alleged-white-phosphorus-attacks-1468042|title=White phosphorus melts children's flesh but no government wants to investigate—and the U.S. keeps using it, too|last=EST|first=Tareq Haddad On 11/4/19 at 7:17 AM|date=2019-11-04|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> * [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج دے]] ذریعہ عراقی آبادی دے مراکز وچ ختم شدہ یورینیم راؤنڈز دا استعمال ، جس دا اندازہ اے کہ 2003 وچ عراق وچ فائر کیتے جانے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 راؤنڈ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/us-depleted-uranium-weapons-civilian-areas-iraq|title=US fired depleted uranium at civilian areas in 2003 Iraq war, report finds|date=2014-06-19|website=the Guardian|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> عراق وچ تے ' خلیجی جنگ سنڈروم ' د‏‏ی طرح ، خلیج یورینیم دے نتیجے وچ زہریلے صحت دے زہریلے اثرات مرتب ہوئے جداں بچپن دے لیوکیمیا ، پیدائشی بدصورتی تے کینسر جداں واقعات جنوبی عراق وچ ایداں دے خطےآں وچ ہوئے نيں جتھ‏ے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 ، یوگوسلاو جنگاں دے بعد سربیا ، بوسنیا تے کوسوو وچ ختم شدہ یورینیم استعمال دے اثرات د‏‏ی طرح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/bernard2/|title=The Controversy Surrounding Depleted Uranium Weapons|website=large.stanford.edu|accessdate=2020-04-23}}</ref> * محمودیہ نے عراقی لڑکی دے نال عصمت دری تے قتل و غارت گری ، تے اس دے اہل خانہ دا قتل * عراقی فضائیہ دے کمانڈر ، عابد حامد مووہوش ، [[جنگی قیدی|جنگی قیدی پر]] تشدد تے قتل * بہا موسہ دا قتل * مکاردیب د‏‏ی شادی کيتی جماعت دا قتل عام جتھ‏ے مبینہ طور اُتے اتحادی فوج نے 42 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا * غیر امریکی ، غیر مسلح عراقیاں اُتے تن امریکی میریناں دے قتل دے بعد انہاں نو‏ں ہتھیار لگانا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|title=Multi-National Force&nbsp;– Iraq&nbsp;– Additional Soldier charged with murder|publisher=Mnf-iraq.com|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816140724/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|archivedate=16 August 2007}}</ref> ''دی نیشن کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، امریکی فوجیاں دے ذریعہ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور حرکتاں دا مشاہدہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے خلاف عراق دے سابق فوجی اراکین وی ایسی ہی کہانیاں سنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ * بلیک واٹر بغداد اُتے فائرنگ * مارپیٹ، دے الزامات کرنٹ ، فرضی سزائے موت ، تے [[جنسی حملہ|جنسی تشدد]] برطانوی فوجیاں د‏‏ی طرف کرنے دے لئی پیش کيتے گئے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] عوامی مفاد دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں (آئی سی سی) (پی آئی ایل) تے آئینی و انسانی حقوق دے یورپی مرکز 12 اُتے (ECCHR) 2014. جنوری === شورش پسند گروہ === [[فائل:Car bomb in Iraq.jpg|thumb| عراق وچ باغیاں دے ذریعہ کار بم دھماکےآں دا اکثر استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔]] * عراقی وزیر داخلہ بیان جابر دے مطابق جنوری 2005 تو‏ں جون 2006 تک 12،000 تو‏ں زیادہ عراقیاں د‏‏ی ہلاکت ، جس نے بم دھماکےآں ، گھاتاں تے ہور مہلک حملےآں دے متاثرین د‏‏ی پہلی سرکاری گنت‏ی کيتی۔ باغیاں نے عراقی شہری آبادی اُتے متعدد [[خودکش حملہ|خودکش حملے]] وی کیتے نيں [[خودکش حملہ|جنہاں وچ]] زیادہ تر شیعہ برادری د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.theage.com.au/news/world/iraq-bombing-toll-rises/2006/07/02/1151778799144.html Iraq bombing toll rises]. ''[[The Age]]'' 2 July 2006</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] اکتوبر 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ سویلین حملےآں د‏‏ی حد تے انہاں دے مطلوبہ جواز دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ A Face and a Name. Civilian Victims of Insurgent Groups in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902220424/https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ |date=2020-09-02 }}. [[نگہبان حقوق انسانی]] October 2005.</ref> * خودکش بمباراں دے ذریعہ منڈیاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دے ذریعے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف حملے * عراقی خانہ جنگی دے دوران بنیادی طور اُتے فرقہ وارانہ موت دے دستےآں دے ذریعہ عام شہریاں دے خلاف حملے۔ عراق باڈی کاؤنٹ پروجیکٹ دے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عراق جنگ دے دوران شہریاں د‏‏ی 33٪ اموات اغوا یا گرفتاری دے بعد عمل درآمد دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھاری اکثریت نامعلوم اداکاراں نے انجام دتے جنہاں وچ باغی ، فرقہ وارانہ ملیشیا تے جرائم پیشہ شامل سن ۔ <ref>[http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0807240 The Weapons That Kill Civilians — Deaths of Children and Noncombatants in Iraq, 2003–2008] by Madelyn Hsiao-Rei Hicks, M.D., M.R.C.Psych., Hamit Dardagan, Gabriela Guerrero Serdán, M.A., Peter M. Bagnall, M.Res., John A. Sloboda, PhD, F.B.A., and Michael Spagat, PhD, The New England Journal of Medicine.</ref> * سفارتکاراں تے سفارتی سہولیات اُتے حملے جنہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بغداد وچ اگست 2003 وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر وچ بم دھماکے دے نتیجے وچ عراق وچ اقوام متحدہ دے اعلیٰ نمائندے تے اقوام متحدہ دے 21 ہور عملے د‏‏ی ہلاکت۔ متعدد سفارتکاراں دا سر قلم کرنا: الجزائر دے دو سفارتی ایلچی علی بیلاروسی تے ایزڈائن بیلکادی ، مصر دے سفارتی ایلچی الشریف ، تے چار روسی سفارت کار * فروری 2006 وچ [[العسکری مسجد|ال عسکری مسجد پر]] بم دھماکے ، شیعہاں دے اک سب تو‏ں مقدس مقام نو‏‏ں تباہ ، 165 تو‏ں زیادہ نمازی ہلاک تے فرقہ وارانہ فسادات تے انتقامی قتل نو‏‏ں بھڑکایا <ref>Alex Rodriguez, [https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current Iraqi shrine blast suspect caught] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402235744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current |date=2013-04-02 }} (paid archive), ''The Chicago Tribune'' 29 June 2006.</ref> * متعدد ٹھیکیداراں دے قتل عام؛ یوجین آرمسٹرونگ ، جیک ہینسلے ، کینتھ بگلے ، ایویلو کیپوف تے جورجی لازوف (بلغاریہ ٹرک ڈرائیور)۔ ) مترجم: ہور غیر فوجی اہلکاراں وچ شامل نيں قتل وچ کم سورج ال ، Shosei کوڑا ، Fabrizio دے کواتروچی (اطالوی)، صدقہ کارکن مارگریٹ حسن ، تعمیر نو انجینئر نک برگ ، فوٹوگرافر سیلواتور سینٹورو (اطالوی) تے سپلائی کارکن سیف عدنان کنان (عراقی) ) چار نجی مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں اگ لگنے تو‏ں ہلاک ہوگئے ، انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں گھسیٹا گیا ، مار پیٹ تے نذر آتش کردتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں نو‏‏ں فرات دے پار تو‏ں گزرنے والے اک پل اُتے لٹکانے تو‏ں پہلے سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا سی۔ * نیو عراقی فوج دے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانا یا انہاں دا قتل ، تے کولیشن پروویژن اتھارٹی ، جداں فرن ہالینڈ ، یا عراقی گورننگ کونسل ، جداں عکیلا الہاشمی تے ایززڈین سلیم ، یا ہور غیر ملکی شہریاں تو‏ں وابستہ شہریاں دا قتل۔ ، جداں کینیا تو‏ں آئے ہوئے * عراقی شیعہ ملیشیا دے حامیاں دے اک گروپ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے دے احاطے وچ وڑ ک‏ے استقبالیہ دے علاقے وچ اگ لگیا دی۔ امریکی فوجیاں نے عسکریت پسنداں اُتے آنسو گیس فائر کيتیاں ، جو اگے نئيں ودھے۔ ایہ حملہ 29 دسمبر نو‏‏ں امریکی فضائی حملےآں دے بعد کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ ایران دے حمایت یافتہ گروپ ، کٹیب حزب اللہ دے 25 عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.helensburghadvertiser.co.uk/news/18130111.supporters-shia-militia-storm-us-embassy-compound-baghdad/|title=Supporters of Shia militia storm into US Embassy compound in Baghdad|website=Helensburgh Advertiser|language=en|accessdate=2019-12-31}}</ref> == جنگ دے بارے وچ عوامی رائے == === بین الاقوامی رائے === [[فائل:London Anti-war demo 2005.jpg|thumb| مظاہرین نے 19 مارچ 2005 نو‏‏ں لندن وچ ، جتھ‏ے ڈیڑھ لکھ تو‏ں زیادہ مارچ کيت‏‏ا]] مارچ 2003 دے اک گیلپ پول وچ ، حملے دے اگلے ہی دن ، 76٪ امریکیو‏ں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی منظوری دتی سی۔ مارچ 2003 وچ یوگوف دے سروے وچ ، 54 فیصد برطانویاں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کيتی۔ جنوری 2007 وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے 25 ملکاں وچ 26،000 تو‏ں زیادہ افراد دے سروے دے مطابق ، عالمی آبادی دا 73٪ عراق جنگ تو‏ں امریکی نمٹنے تو‏ں انکار ہويا۔ بی بی سی دے ذریعہ 2007 دے ستمبر وچ ہونے والے اک سروے وچ پتا چلیا اے کہ دنیا د‏‏ی دو تہائی آبادی نو‏‏ں یقین اے کہ امریکا نو‏‏ں اپنی افواج نو‏‏ں عراق تو‏ں واپس لینا چاہیدا۔ 2006 وچ پتا چلیا کہ برطانیہ تے کینیڈا وچ وڈی جماعتاں دا خیال اے کہ عراق وچ جنگ "بلاجواز" اے تے &nbsp; - برطانیہ وچ &nbsp; - انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت اُتے تنقید سی &nbsp; عراق وچ پالیسیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|title=Guardian July Poll|date=July 2006|publisher=ICM Research|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527234221/http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|archivedate=27 May 2008}}</ref> عرب امریکی انسٹی ٹیوٹ دے انتخابات دے مطابق ، عراق اُتے حملے دے چار سال بعد ، 83٪ مصریاں دا امریکا دے بارے وچ منفی خیال سی &nbsp; عراق وچ کردار؛ سعودی عرب دے 68٪ افراد دا منفی خیال سی۔ اردن د‏‏ی 96٪ آبادی دا منفی نظریہ سی۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی 70٪ آبادی تے لبنانی آبادی دے 76٪ نے وی اپنے خیال نو‏‏ں منفی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Zogby|first=James|publisher=[[Arab American Institute]]|date=March 2007|url=http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|title=Four Years Later: Arab Opinion Troubled by Consequences of Iraq War|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128061143/http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|archivedate=28 January 2015}}</ref> پیو گلوبل رویڈ پروجیکٹ د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2006 وچ [[نیدرلینڈز]] ، جرمنی ، [[اردن]] ، فرانس ، [[لبنان]] ، روس ، چین ، کینیڈا ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[پاکستان]] ، اسپین ، [[انڈونیشیا]] ، [[ترکی]] تے [[مراکش|مراکش د‏‏ی وڈی تعداد دا]] خیال اے کہ عراق جنگ تو‏ں پہلے ہی دنیا زیادہ محفوظ اے تے صدام دا خاتمہ ، جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[بھارت|ہندوستان وچ ]] یقین اے کہ صدام حسین دے بغیر دنیا محفوظ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Pew Research Center|website=Pew Global Attitudes Project|date=28 February 2006|url=http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002|title=India: Pro-America, Pro-Bush|access-date=24 September 2020|archivedate=8 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508192741/http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002}}</ref> ==== عراقی رائے ==== [[فائل:Pleadingforfreedom.jpg|thumb| عراقی فوج دے 5 واں بریگیڈ ، دوسرے عراقی آرمی ڈویژن د‏‏ی اک خاتون نے عراقی فوج دے اک فوجی تو‏ں التجا د‏‏ی اے [[عراق|کہ اوہ عراق دے]] شہر تکفیریہ دے نیڑے چھاپے دے دوران اک مشتبہ باغی نو‏‏ں آزاد ہونے دتیاں ]] حملے دے براہ راست بعد ، پولنگ نے دسیا کہ معمولی اکثریت نے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>[https://archive.today/20130126110354/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=22949 Most Iraqis in Baghdad welcome US: NDTV poll] The Indian Express</ref> 2005 تے 2007 دے وچکار ہونے والے سروے وچ دکھایا گیا سی کہ عراقیاں وچو‏ں 31–– فیصد امریکی تے ہور اتحادی افواج نو‏‏ں سلامتی د‏‏ی بحالی دے بعد واپس جانا چاہندے سن تے اس د‏ی بجائے 26–35٪ فوری واپسی چاہندے سن ۔ <ref name="WorldPublicOpinion">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|title=The Iraqi Public on the U.S.&nbsp;Presence and the Future of Iraq|publisher=World Public Opinion|date=27 September 2006|accessdate=23 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824163145/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|archivedate=24 August 2016}}</ref><ref name="bbcpoll">[http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/19_03_07_iraqpollnew.pdf Iraq Poll] conducted by [[D3 Systems|D3&nbsp;Systems]] for the BBC, ABC News, ARD German TV and USA Today. More than 2,000 people were questioned in more than 450 neighbourhoods and villages across all 18&nbsp;provinces of Iraq between 25 February and 5 March 2007. The margin of error is + or&nbsp;– 2.5%.</ref><ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/poll/2007/0806oildevt.htm Iraqis Oppose Oil Development Plans, Poll Finds (6 August 2007)] (Oil Change International, Institute for Policy Studies, War on Want, PLATFORM and Global Policy Forum)</ref> اکثریت اس تو‏ں پہلے امریکی موجودگی د‏‏ی مخالفت کرنے دے باوجود ، 60 فیصد عراقیاں نے انخلا تو‏ں پہلے امریکی فوجیاں نو‏‏ں براہ راست چھڈنے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، 51٪ دے نال انخلا دا منفی اثر پئے گا۔ 2006 وچ ، عراقی عوام اُتے کیتے جانے والے اک سروے وچ انکشاف ہويا سی کہ 52 فیصد رائے شماری وچ کہیا گیا سی کہ عراق صحیح سمت اُتے گامزن اے تے 61٪ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ صدام حسین نو‏‏ں بے دخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ مارچ 2007 وچ بی بی سی دے اک سروے وچ ، 82 فیصد عراقیاں نے عراق وچ قائم اتحادی افواج اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔ == دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ تو‏ں وابستہ == اگرچہ واضح طور اُتے ایہ بیان کردے ہوئے کہ عراق دا نائن الیون تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Administration of George W. Bush, 2006: Book II, July 1 to December 31, 2006|last=Office of the Federal Register|publisher=United States Government Printing Office|year=2010|series=[[Public Papers of the Presidents]]|location=Washington, DC|page=[https://books.google.com/books?id=ozUnYqCDj9UC&pg=PA1542 1542]|display-authors=etal|author-link=Office of the Federal Register}}</ref> پہلے ازاں صدر جارج ڈبلیو بش نے عراق جنگ نو‏‏ں مستقل طور اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دا]] مرکزی محاذ" کہیا سی ، تے کہیا کہ جے امریکا عراق تو‏ں کڈیا گیا ، "دہشت گرد ایتھ‏ے ساڈے پِچھے آئیاں گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bush|first=President George W.|publisher=The White House|date=9 September 2003|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/09/20030909.html|title=A Central Front in the War on Terror}}</ref> جدو‏ں جنگ دے دوسرے حامی وی باقاعدگی تو‏ں اس دعوے د‏‏ی بازگشت کردے رہے ، جدو‏ں تنازعہ اگے بڑھدا گیا تاں ، ارکان امریکا &nbsp; کانگریس ، امریکا &nbsp; عوامی ، تے ایتھ‏ے تک کہ امریکا &nbsp; فوجیاں نے عراق تے امریکا دے خلاف جنگ دے وچکار رابطے اُتے سوال اٹھائے &nbsp; دہشت گردی۔ خاص طور اُتے ، انٹیلیجنس ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پیدا ہويا کہ عراق جنگ نے واقعتا دہشت گردی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دے]] ماہر روہن گناراِنّا نے کثرت تو‏ں عراق اُتے حملے نو‏‏ں اک "مہلک غلطی" کہیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gunaratna|first=Rohan|title=The Post-Madrid Face of Al Qaeda|date=Summer 2004}}</ref> لندن دے انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز نے 2004 وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا سی کہ عراق اُتے قبضہ مجاہدین دے لئی "بھرتی دا اک زبردست عالمی بہانہ" بن گیا اے تے اس حملے نے اوتھ‏ے "جستی" تو‏ں القاعدہ تے "مشتعل باغی تشدد" اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ امریکی قومی انٹلیجنس کونسل نے جنوری 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ عراق د‏‏ی جنگ دہشت گرداں د‏‏ی اک نويں نسل دے لئی اک نسل دا مرکز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی دھمکیو‏ں دے قومی انٹلیجنس آفیسر ڈیوڈ لو نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا اے کہ عراق د‏‏ی جنگ نے دہشت گرداں نو‏‏ں "اک تربيت‏ی میدان ، اک بھرتی دا میدان ، تکنیکی مہارت نو‏‏ں ودھانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ &nbsp; . . . ایتھ‏ے تک کہ ، ایتھ‏ے تک کہ بہترین منظر نامے دے تحت ، ایہ امکان موجود اے کہ کچھ جہادی جو اوتھ‏ے مارے نئيں جاندے نيں ، اک لحاظ تو‏ں ، جتھ‏ے وی گھر ہون گے ، گھر چلے جان گے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، دوسرے مختلف ملکاں وچ منتشر ہوجان گے۔ کونسل دے چیئرمین رابرٹ ہچنگز نے کہیا ، "اس وقت عراق بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں دا مقناطیس ا‏‏ے۔" تے 2006 دے قومی انٹلیجنس تخمینہ ، جس نے تمام 16 امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں دے سمجھ‏‏ے جانے والے فیصلے دا خاکہ پیش کيت‏‏ا ، کہیا اے کہ "عراق تنازعہ ، جہادیاں دے لئی اک 'وجہ کالابری' د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے ، جس تو‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ امریکی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی پیدا ہوئی اے تے اس دے لئی حامیاں د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ عالمی جہادی تحریک۔ " == غیر ملکی شمولیت == === سعودی عرب تے غیر عراقیاں دا کردار === {{bar box|title=Origins of suicide bombers in Iraq 2003–2007|titlebar=#DDD|float=left|left1=Nationality|right2=|width=300px|bars={{bar pixel|[[سعودی عرب]]|red|53}} {{bar pixel|[[عراق]]|orange|18}} {{bar pixel|[[اٹلی]]|blue|8}} {{bar pixel|[[سوریہ]]|blue|8}} {{bar pixel|[[کویت]]|blue|7}} {{bar pixel|[[اردن]]|blue|4}} {{bar pixel|* ہور|blue|26}}|caption=<small>* [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[تیونس]] ، [[ترکی]] ، [[یمن]] وچ ہر اک تو‏ں تین؛ [[بیلجیم]] ، فرانس ، اسپین وچ ہر اک تو‏ں 2۔ برطانیہ ، [[لبنان]] ، [[مراکش]] ، [[سوڈان]] وچو‏ں اک اک </small><ref name=suicide-bombers-in-iraq />}} مطالعات دے مطابق ، [[عراق]] وچ زیادہ تر خودکش بمبار غیر ملکی ، خاص طور اُتے سعودی نيں ۔ <ref>See also: Hafez, Mohammed M. [https://web.archive.org/web/20140222201450/http://www.powells.com/biblio?inkey=65-9781601270047-2 ''Suicide Bomber in Iraq'']. United States Institute of Peace Press. {{آئی ایس بی این|1601270046}}.</ref> === چین تے روس دا کردار === عراق دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روس عراق اُتے حملے دا مخالف سی۔ روس ، فرانس تے جرمنی دے وزرائے خارجہ نے مشترکہ اعلامیہ جاری کيت‏‏ا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ کيت‏ی اجازت دینے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں "اجازت" نئيں دین گے۔ روس نے بش انتظامیہ دے منصوبےآں دے بارے وچ صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ معلومات وچ فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی ، سامان تے انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ اگرچہ چینی تے روسی حکومتاں نے عراق جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی ، لیکن چین تے روس دونے نے عراق جنگ تو‏ں فائدہ اٹھایا اے جدو‏ں کہ حملہ کرنے والے ملکاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ عراقی تیل دے دو سب تو‏ں وڈے معاہدے چین تے روس نو‏‏ں ہوئے ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html|title=U.S. Companies Shut Out as Iraq Auctions Its Oil Fields|first=Vivienne|last=Walt|date=19 December 2009|accessdate=26 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226104042/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html |date=26 February 2017 }}</ref> جدو‏ں کہ جنگ نے خود چین نو‏‏ں امریکا دے سامنے سرمایہ کاری دے متبادل ذریعہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|title=TEN YEARS LATER: WHO WON THE IRAQ WAR, THE US OR CHINA?|website=rubincenter.org|language=en-US|accessdate=28 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171028094647/http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|archivedate=28 October 2017}}</ref> === ایران دا کردار === اگرچہ کچھ فوجی انٹلیجنس تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ اس دے بارے وچ کوئی ٹھوس شواہد موجود نئيں نيں ، اُتے امریکی میجر جنرل ریک لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران نے عراق وچ شیعہ باغیاں نو‏‏ں تربیت ، اسلحہ ، رقم تے انٹیلیجنس فراہ‏م کیہ اے تے ایہ کہ ایران دے انٹیلیجنس ایجنٹاں دے علاوہ 150 دے ارکان خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] کسی وی وقت عراق وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ لنچ دا خیال اے کہ آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے ارکان نے قزالی دہشت گردی دے نیٹ ورک دے ممبراں نو‏‏ں دھماکہ خیز مواد د‏‏ی ٹکنالوجی وچ تربیت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اس نیٹ ورک نو‏‏ں اسلحہ ، اسلحے تے فوجی مشیر وی فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے دھماکہ خیز آلات بشمول باغیاں دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے دھماکہ خیز مواد ( IEDs ) تے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار ہونے والے منصوبے (EFPs) ، جنہاں دا تعلق لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ ایرانی ساختہ یا ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ دو نامعلوم امریکی دے مطابق &nbsp; حکا‏م ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] اس امکان دا جائزہ لے رہیا اے کہ کربلا دے صوبائی ہیڈ کوارٹر اُتے چھاپہ ، جس وچ باغی اک امریکی اڈے وچ گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، پنج امریکی ہلاک &nbsp; فوجیاں نے ، تن نو‏‏ں زخمی کيت‏‏ا ، تے فرار ہونے تو‏ں پہلے تن حمیوز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا ، ایرانیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] {{Nowrap|31 جنوری 2007}} نو‏‏ں اک تقریر وچ کہیا اے کہ ایران عراق وچ اتحادی افواج دے خلاف حملےآں د‏‏ی حمایت کر رہیا اے تے کچھ عراقیاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ پنج ایرانی عہدیداراں د‏‏ی امریکی فوج دے ذریعہ 11 جنوری نو‏‏ں عراق دے شمالی شہر اربیل وچ نظربندی دے بدلے وچ قدس فورس نے کيت‏‏ا سی۔ ۔ 2011 وچ ، امریکی سفیر جیمز فرینکلن جیفری نے کہیا سی کہ "ایرانی پراکسیاں نے عراق وچ امریکی لڑائی وچ ہونے والی ہلاکتاں دا تقریبا a اک چوتھائی حصہ لگایا - اس وچ نیڑے 1،100 ہلاکتاں تے ہزاراں زخمی ہوئے۔" جنوری 2019 وچ جاری کيتی گئی امریکی فوج د‏‏ی عراق جنگ دے اک 1،300 صفحاں دے مطالعے اُتے ، ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ "اس منصوبے د‏‏ی 2018 وچ تکمیل دے وقت ، اک حوصلہ افزائی تے توسیع پسند ایران صرف اک فاتح دکھادی دیندا اے " تے ایہ کہ جنگ دے نتیجے وچ " غیر ملکی مداخلتاں دے بارے وچ گہری شکوک و شبہات۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2019/01/18/armys-long-awaited-iraq-war-study-finds-iran-was-the-only-winner-in-a-conflict-that-holds-many-lessons-for-future-wars/|title=Army's long-awaited Iraq war study finds Iran was the only winner in a conflict that holds many lessons for future wars|last=South|first=Todd|date=4 February 2019|website=Army Times|language=en-US|accessdate=6 February 2019}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جولائ‏ی 12 ، 2007 ، بغداد اُتے فضائی حملے]] ([[وکی لیکس]] دے نال 2010 وچ وابستہ)) * [[عراق تے امریکا تعلقات]] * [[بلحاظ اموات جنگاں د‏‏ی لسٹ]] * [[عراق دے خلاف جنگ دا خاتمہ کرنے دا قومی نیٹ ورک]] * [[امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر ملکی مداخلتاں]] * [[عراق جنگ دے خلاف مظاہرے]] * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تے عراق جنگ]] * [[جنگ وچ امریکی فوجی ہلاکتاں]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] * '' [[عراق جنگ: ویکیپیڈیا چینج لاگز د‏‏ی اک ہسٹوگرافی]] '' {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|group=nb}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 بٹ ، احسن۔ 2019۔] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 "2003 وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کیو‏ں کيت‏‏ا؟"] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 ''سیکیورٹی اسٹڈیز''] * Dexter Filkins (17 December 2012). "جنرل اصول: ڈیوڈ پیٹریاس کتنا چنگا سی؟" . نیویارک ۔ پی پی 76-81. * {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} 318 صفحات * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} * {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} * روبین ، انٹونیوس سی جی ایم ، ایڈ۔ (2010) ''عراق اک فاصلے پر: ماہر بشریات جنگ دے بارے وچ سانو‏ں کيت‏‏ا تعلیم دے سکدے نيں'' ۔ فلاڈیلفیا: یونیورسٹی آف پنسلوانیا۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8122-4203-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8122-4203-4|978-0-8122-4203-4]] ۔ * سیرکوسا ، جوزف ایم ، تے لارینس جے ویزر ، "جارج ڈبلیو بش ، ڈپلومیسی ، تے عراق دے نال جنگ وچ جا رہے نيں ، 2001-2003۔" ''جرنل آف ڈپلومیٹک ریسرچ / ڈپلومیسی اراٹرمارالی ڈیرگسی'' (2019) 1 # 1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=2023-04-04 }} * {{Cite report|title=A Bitter Legacy: Lessons of Debaathification in Iraq|url=https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq|publisher=International Center for Transitional Justice|access-date=2020-09-24|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925042929/https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.ictj.org/our-work/regions-and-countries/iraq عبوری عدالت برائے بین الاقوامی مرکز ، عراق] * [http://costofwar.com/ جنگ کيت‏ی ڈالر لاگت] : کل امریکی &nbsp; عراق جنگ کيت‏ی قیمت * [https://web.archive.org/web/20070319190219/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2362747.ece "بلیک پینٹاگون دے مطالعہ نے عراق وچ 'خانہ جنگی' دا اعتراف کيت‏‏ا اے "] ، روپرٹ کارن ویل ، ''دی انڈیپنڈنٹ'' ، مارچ 2007 دے ذریعہ * [https://web.archive.org/web/20070219040631/http://www.gulfwarrior.org/iraq/iraq_maps.htm عراق دے اعلیٰ قراردادی نقشے] ، گلف واریر ڈاٹ آرگ * عراق دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے ، 19 مارچ 2003 د‏‏ی شام نو‏‏ں [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030319-17.html جارج ڈبلیو بش دا صدارتی خطاب] ۔ * [http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#2war کتابیات] : دوسری امریکی – عراق جنگ (2003–) * ''[https://web.archive.org/web/20110102175946/http://www.zogby.com/news/ReadNews.dbm?ID=734 عراق دا پہلا میجر سروے]'' ۔ زگبی انٹرنیشنل ، 10 ستمبر 2003۔ * [http://www.pollingreport.com/iraq.htm پولنگ رپورٹ ڈاٹ کم اُتے عراق] ۔ 18 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے امریکیو‏ں دے تاریخی سروے * [http://dyhr.com/speciale/JustWarInIraq2003.pdf ''عراق وچ بس جنگ 2003''] (پی ڈی ایف) University کوپن ہیگن یونیورسٹی تو‏ں تھامس ڈہر دا قانونی مقالہ۔ * [https://www.theguardian.com/world/interactive/2009/apr/14/iraq-war-stories عراق جنگ کيت‏ی کہانیاں] ، اک ''گارڈین'' تے ''آبزرور'' آرکائیو لفظاں تے تصویراں وچ جو انسانی تے سیاسی لاگت د‏‏ی دستاویز کردیاں نيں ، ''دی گارڈین'' ، اپریل 2009۔ * [http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card عراق: وار کارڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903114656/http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card |date=2018-09-03 }} عوامی سالمیت دا مرکز ۔ * [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 جرگین ایس وی۔] [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 "عراق وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال: 2013 بمقابلہ 2003"] . ''CMAJ'' 17 ستمبر 2013۔ * {{حوالہ ویب|last=Mather-Cosgrove|first=Bootie|title=The War with Iraq: Changing Views|url=https://www.cbsnews.com/news/the-war-with-iraq-changing-views/|publisher=CBS News}} {{Iraq War}} {{War on Terrorism}} {{Armed Iraqi groups in the Iraq War and the Iraq Civil War}} {{Middle East conflicts}} {{American conflicts}} {{Iraq topics}} {{United States topics}} {{US history}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{American conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹونگا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ مقدونیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نکاراگوا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:منگولیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالدووا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قازقستان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جاپان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی جنگاں]] [[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:استونیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی جدید تریخ]] [[گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:سامراجیت]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:عراق جنگ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:عراق]][[گٹھ:جنگاں]] d4sox1g8weicwlb1gqkvcy62l4brsm9 0 89080 711762 638599 2026-09-24T05:08:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711762 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = قربان قلی بردی محمدوف<br />Gurbanguly Berdimuhamedow |image = Gurbanguly Berdimuhamedow 2012-09-11.jpg |office = دوسرا [[صدر ترکمانستان]] |term_start = 21 دسمبر 2006<br />{{Small|قائم مقام 14 فروری 2007}} |term_end = |predecessor = [[صفر مراد نیازوف]] |successor = |office1 = قائد [[Democratic Party of Turkmenistan|ڈیموکریٹک پارٹی]] |term_start1 = 21 دسمبر 2006 |term_end1 = 18 اگست 2013<br />{{Small|قائم مقام: 21 دسمبر 2006 – 4 اگست 2007}} |predecessor1 = [[صفر مراد نیازاف]] |successor1 = [[Kasymguly Babaev]] |office2 = [[Prime Minister of Turkmenistan|نائب وزیراعظم ترکمانستان]] |president2 = [[صفر مراد نیازوف]] |term_start2 = 1 مارچ 2001 |term_end2 = 14 فروری 2007 |predecessor2 = [[Yevgeny Zemskov]] |successor2 = [[Raşit Meredow]] |birth_name=Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow |birth_date = {{تریخ پیدائش تے عمر|1957|6|29|df=y}} |birth_place = [[صوبہ آخال]]، [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]، [[سوویت اتحاد]] |death_date = |death_place = |party = [[Democratic Party of Turkmenistan|ڈیموکریٹک پارٹی]] {{Small|(پہلے 2013)}}<br />[[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] {{Small|(2013–تاحال)}} |alma_mater = [[Turkmen State Medical Institute]] |religion = [[اہل سنت]] }} '''قربان قلی ملک قلیوویچ بردی محمدوف''' (Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow) {{efn|Spelled with two ''m'' in Turkmen language (''Berdimuhammedow'') and in Russian language (''Бердымухаммедов'') until 25 June 2007 (see here [http://www.rferl.org/content/article/1074635.html an election sign] dated February 2007 on the web site of ''Radio Free Europe''). Since this date his last name is spelled with a single ''m'' in every official text or newspaper. [http://www.eurasianet.org/resource/turkmenistan/hypermail/200706/0005.shtml This dispatch] from ''Eurasianet.org'' tells about the Russian form of his name, but the same thing can been observed about its Tukmen form on every texts published on internet after this date, for example on the [http://www.turkmenpress.com/ website of ''Turkmen Press'' agency].}}{{efn|Evidently the names consist of a series of compounds.<br /> - The given name can be analysed as "gurban" 'sacrifice' (cf. Arab.-Pers. قربان ) and "guly" (from Pers. غلی [ghulī], an abbreviated form of Arab.-Pers. غلام [ghulām] 'servant').<br /> - The patronym consists of "mälik" (Arab.-Pers. ملک [malik] 'king, sovereign', Pers. غلی [ghulī], and finally, the Russian patronymic suffix -евич).<br /> - The surname contains three elements: "berdi" 'servant, slave' (from Pers. برده [bardah]), the name of the Islamic prophet, Muhammad, and Russian -ов (the common Slavic suffix of origin/family).}}{{efn|or ''Gurbanguly Berdymuhamedov'', ''Berdymukhammedov''; Although '''Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow''' is the only Turkmen form, and Turkmen, written with Latin alphabet, is the only official language of Turkmenistan, western sources generally use the Russian form '''Гурбангулы''' or '''Курбанкулы Мяликгулыевич Бердымухам(м)едов''', using various transcriptions.<ref>{{cite web |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/56E64767-9340-464A-8C8E-96FC8E277DE1.html |title=Turkmen Assembly Discussing Political Future |publisher=Rferl.org |date=2006-12-26 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021025/https://www.rferl.org/a/1073669.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/26A1157E-4545-4AAE-998F-F15A08AF29AE.html |title=Acting Turkmen President Cleared To Run In February Election |publisher=Rferl.org |date=27 December 2006 |accessdate=5 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021027/https://www.rferl.org/a/1073691.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/12/F02EFA71-93BF-478A-9200-D909ECB87380.html |title=Turkmenistan Registers Presidential Candidates |publisher=Rferl.org |date=2006-12-28 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021045/https://www.rferl.org/a/1073726.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298497.stm |title=Turkmenistan country profile – Overview |publisher=BBC News |date= |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021043/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1298497.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6213875.stm |title=Asia-Pacific &#124; Turkmen 'heir apparent' emerges |publisher=BBC News |date=2006-12-28 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021043/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6213875.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Than |first=Krisztina |url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2006-12-25T142543Z_01_L25241972_RTRUKOC_0_US-TURKMENISTAN.xml&WTmodLoc=IntNewsHome_C2_worldNews-3 |title=Business & Financial News, Breaking US & International News &#124; Reuters.com |publisher=Today.reuters.com |date=2009-02-09 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104607/https://www.reuters.com/ |archivedate=2019-01-06 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Than |first=Krisztina |url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2006-12-26T163614Z_01_L25241972_RTRUKOC_0_US-TURKMENISTAN.xml&WTmodLoc=IntNewsHome_C2_worldNews-4 |title=Business & Financial News, Breaking US & International News &#124; Reuters.com |publisher=Today.reuters.com |date=2009-02-09 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021030/https://www.reuters.com/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Than |first=Krisztina |url=http://today.reuters.com/news/articlebusiness.aspx?type=tnBusinessNews&storyID=nL27484772&from=business |title=Business & Financial News, Breaking US & International News &#124; Reuters.com |publisher=Today.reuters.com |date=2009-02-09 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109032649/https://www.reuters.com/ |archivedate=2019-01-09 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/12/27/world/asia/27turkmenistan.html|title=Turkmenistan Limits Election to Soviet-Style Slate|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021032/https://www.nytimes.com/2006/12/27/world/asia/27turkmenistan.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/12/30/world/asia/30turkmenistan.html?ref=asia|title=Turkmen Exile Urges Interim President to Step Down|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021037/https://www.nytimes.com/2006/12/30/world/asia/30turkmenistan.html?ref=asia|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.signonsandiego.com/news/world/20061226-1210-turkmenistan-election.html |title=Turkmenistan's interim leader crowned as heir apparent to late dictator |publisher=SignOnSanDiego.com |date=2006-12-26 |accessdate=2015-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021042/https://www.sandiegouniontribune.com/news/world/20061226-1210-turkmenistan-election.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>}}{{efn|The English version of the web site of the presidency uses a curious mixture of the Turkmen spelling with a transcribed ending: '''Gurbanguly Berdimuhamedov'''<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/_en/] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090417014826/http://turkmenistan.gov.tm/_en/ |date=April 17, 2009}}</ref>}}<ref>{{cite news |title=Turkmenistan: New President Shows Shades Of 'Turkmenbashi' |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/07/553cbfb1-46aa-4757-ae2b-2069350baf5f.html |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=July 3, 2007 |accessdate=2007-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021040/https://www.rferl.org/a/1077456.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> اک [[ترکمانستان|ترکمان]] [[سیاست دان]] تے [[فروری]] [[2007ء]] تو‏ں [[ترکمانستان]] دے [[صدر جمہوریہ|صدر]] وی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ دنیا دے ہن تک دے پہلے دندان ساز نيں جنہاں نو‏ں صدارت دا منصب ملا۔<ref>{{cite news |title=Alvi is the second-ever dentist to assume a country’s presidency |url=https://www.thenews.com.pk/print/364148-alvi-is-the-second-ever-dentist-to-assume-a-country-s-presidency |accessdate=5 ستمبر 2018 |work=دی نیوز |date=5 ستمبر 2018 |language=انگریزی |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021033/https://www.thenews.com.pk/print/364148-alvi-is-the-second-ever-dentist-to-assume-a-country-s-presidency%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{حوالے|group="lower-alpha"}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Gurbanguly Berdimuhamedow}} * [http://turkmenistan.gov.tm/_eng/ Presidency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919123257/http://turkmenistan.gov.tm/_eng/ |date=2013-09-19 }} Official Website * [https://web.archive.org/web/20070213014806/http://www.voanews.com/english/2007-02-11-voa13.cfm Turkmenistan Votes for Presidential Successor] [[گٹھ:1957 دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ترکمانستان دے نائب صدور]] [[گٹھ:ترکمانستان دے وزرائے اعظم]] [[گٹھ:ترکمانستانی جرنیل]] [[گٹھ:ترکمانستانی مسلم]] [[گٹھ:ترکمانستانی مصنفاں]] [[گٹھ:ترکمانی صدور]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:ترکمانستانی موسیقار]] shma6l3mgvbcz3ik7pqcv4k18aty4hy 0 90069 711794 709187 2026-09-24T09:15:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711794 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | date = {{ubl |{{start and end date|1939|09|03|1945|05|08|df=y}} |({{ageymwd|year1=1939|month1=09|day1=03|year2=1945|month2=05|day2=08}}) }} | conflict = مغربی محاذ | partof = [[دوسری جنگ عظیم]] دا [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|د ا یورپی تھیٹر]] | image = [[فائل:Western Front collab.png|300px|frameless|center]] | image_size = 300px | caption="" "کھبے طرف تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت:" "روٹرڈم دے بعد ، [[ہینکل ہی 111]] [[برطانیہ د‏‏ی لڑائی]] دے دوران ، [[آپریشن مارکیٹ گارڈن]] دے دوران اتحادی امریکی فوجیاں دے ذریعے امریکی فوجی دوڑ رہے نيں ، ورنبرگ ، جرمنی ، [[باستوگن دا محاصرہ]] ، [[آپریشن اوورلورڈ]] دے دوران اوماہا بیچ اُتے اتر رہے امریکی فوجی | place = [[شمالی یورت|شمالی]] تے جنوبی یورپ | result = '' '1939–4040' ': محور د‏‏ی فتح * محوری فوجیاں دے ذریعہ بیشتر مغربی تے شمالی یورپ دا قبضہ * [[فرانسیسی تیسری جمہوریہ]] دا اختتام تے [[وچی فرانس]] د‏‏ی تشکیل * [[برطانیہ د‏‏ی جنگ]] دے بعد اسٹریٹجک تعطل * [[ریخ دے دفاع]] تے [[بحر اوقیانوس د‏‏ی جنگ]] دے نال جاری رکھنا * [[شمالی افریقہ د‏‏ی مہم| شمالی افریقہ]] تے [[مشرقی افریقی مہم (دوسری جنگ عظیم| مشرقی افریقہ]] مہمات دا آغاز '' '1944–1945' '': اتحادی فتح * نازی جرمنی دا زوال (بیک وقت [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)| مشرقی محاذ دے نال]]) تے [[اطالوی مہم (دوسری جنگ عظیم)| اطالوی محاذ]]) * مغربی تے شمالی یورپ وچ مقبوضہ ملکاں د‏‏ی آزادی * [[آہنی پردہ]] تے [[سرد جنگ]] دا آغاز | territory = [[جرمنی د‏‏ی تقسیم]] (1945) | combatant1 = '''[[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی]]''' <br />{{flag|United States|1912}}<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flagcountry|French Third Republic}} * {{flag|Free France}} {{flag|Canada|1921}}<br />{{flagdeco|Poland|1928}} [[Polish Armed Forces in the West|Poland]]<br />{{flag|Belgium}}<br />{{flag|Netherlands}}<br />{{flag|Norway}}<br />{{flagdeco|Czechoslovakia}} [[Czechoslovak Government-in-Exile|Czechoslovakia]]<br />{{flag|Luxembourg}}<br />{{Flag|Soviet Union|1936}}{{refn|Soviet [[Liberation of Finnmark|offensive in Norway]]|group="nb"}}<hr>{{flag|Denmark}} | combatant2 = '''[[محوری قوتاں|محوری]]'''<br />{{flagcountry|Nazi Germany}}<br />{{flagcountry|Kingdom of Italy}}<br /><small>(1940–1943)</small><br />{{flagcountry|Italian Social Republic|war}}<br /><small>(1943–1945)</small><br />{{flagdeco|Kingdom of Hungary (1920–46)}} [[Government of National Unity (Hungary)|Hungary]]{{sfn|Szélinger|Tóth|2010|p=94}}<br /><small>(1944–1945)</small> ---- {{flag|Vichy France}}<ref group="nb" name="Vichy">Vichy officially pursued a policy of [[armed neutrality]] and conducted military actions against armed incursions from both Axis and Allied belligerents. The cease fire and pledging of allegiance to the Allies of the Vichy troops in French North Africa during [[Operation Torch]] convinced the Axis that Vichy could no longer be trusted to continue this policy, so they [[Case Anton|invaded and occupied]] the French rump state in November 1942. Collaborationist units, such as the [[Milice]], continued to fight alongside German troops against [[French Forces of the Interior|French Resistance fighters]] until the liberation of France in 1944.</ref> | commander1 = '''1939–1940'''<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Maurice Gamelin]]<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Maxime Weygand]]<br />{{nowrap|{{flagdeco|United Kingdom}} [[John Vereker, 6th Viscount Gort|John Vereker, Lord Gort]]}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|United Kingdom}} [[William Boyle, 12th Earl of Cork and Orrery|William Boyle, Lord Cork]]}}<br />{{flagdeco|Poland|1928}} [[Władysław Sikorski]]<br />{{flagdeco|Netherlands}} [[Henri Winkelman]]<br />{{flagdeco|Belgium}} [[Leopold III of Belgium|Leopold III]]<br />{{flagdeco|Norway}} [[Otto Ruge]]<br />{{flagdeco|Denmark}} [[William Wain Prior]]<br />'''1944–1945'''<br />{{nowrap|{{flagdeco|United States|1912}} '''[[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]'''}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|United States|1912}} '''[[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور]]'''}}<br />{{flagdeco|United Kingdom}} '''[[ونسٹن چرچل]]'''<br />{{nowrap|{{flagdeco|United Kingdom}} '''[[Bernard Montgomery]]'''}}<br />{{flagdeco|United Kingdom}} '''[[Arthur Tedder]]'''<br />{{flagdeco|United States|1912}} '''[[Omar Bradley]]'''<br />{{flagdeco|United States|1912}} '''[[Jacob L. Devers]]'''<br />{{flagdeco|United States|1912}} [[George Patton]]<br />{{flagdeco|United States|1912}} [[Courtney Hodges]]<br />{{flagdeco|United States|1912}} [[William Hood Simpson|William Simpson]]<br />{{flagdeco|United States|1912}} [[Alexander Patch]]<br /> {{flagdeco|United Kingdom}} [[Miles Dempsey]]<br /> {{flagdeco|United Kingdom}} [[Trafford Leigh-Mallory]]<br /> {{flagdeco|United Kingdom}} [[Bertram Ramsay]]<br />{{flagdeco|Canada|1921}} [[Kenneth Stuart]]<br />{{flagdeco|Canada|1921}} [[Harry Crerar]]<br />{{flagdeco|Free France}} [[چارلس ڈیگال]]<br />{{flagdeco|Free France}} [[Jean de Lattre de Tassigny|Jean de Tassigny]]<br />{{flagdeco|Poland|1928}} [[Kazimierz Sosnkowski]] | commander2 = '''1939–1940'''<br />{{nowrap|{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Walter von Brauchitsch]]}}<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Gerd von Rundstedt]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Erich von Manstein]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Heinz Guderian]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Fedor von Bock]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Wilhelm Ritter von Leeb|Wilhelm von Leeb]]<br />{{nowrap|{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Nikolaus von Falkenhorst]]}}<br />{{flagdeco|Kingdom of Italy}} [[Umberto II of Italy|Umberto di Savoia]]<br />'''1944–1945'''<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} '''[[ہٹلر]]'''<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} '''[[ہائنرش ہملر]]'''<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} '''[[ہیرمان گوئرنگ]]'''<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} '''[[Gerd von Rundstedt]]'''<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Günther von Kluge]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Walter Model]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Albert Kesselring]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[فیلڈ مارشل رومیل]] <br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Johannes Blaskowitz]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Hermann Balck]]<br />{{flagdeco|Nazi Germany}} [[Paul Hausser]] | strength1 = '''1939–1940''' * 7,650,000 troops (total)<ref name="Frieser, Karl-Heinz 2013">Frieser, Karl-Heinz (2013)''The Blitzkrieg Legend''. Naval Institute Press</ref> '''1944–1945''' * ~5,412,219 troops (total that served) * 4,500,000 troops (peak)<ref name="MacDonald, C 2005">MacDonald, C (2005), ''The Last Offensive: The European Theater of Operations''. University Press of the Pacific, p.478</ref> | strength2 = '''1939–1940''' * 5,400,000 troops (total)<ref name="Frieser, Karl-Heinz 2013">Frieser, Karl-Heinz (2013)''The Blitzkrieg Legend''. Naval Institute Press</ref> '''1944–1945''' * ~8,000,000 troops (total that served)<ref>The World War II Databook, by John Ellis, 1993 p. 256. Total German soldiers who surrendered in the West, including 3,404,950 who surrendered after the end of the war, is given as 7,614,790. To this must be added the 263,000–655,000 who died, giving a rough total of 8 million German soldiers having served on the Western Front in 1944–1945.</ref> * ~1,900,000 troops (peak)<ref>{{cite book|author1=Horst Boog|authorlink1=Horst Boog|author2=Gerhard Krebs|author3=Detlef Vogel|title=Germany and the Second World War: Volume VII: The Strategic Air War in Europe and the War in the West and East Asia, 1943–1944/5|url=https://books.google.com/?id=TIHKkzcf_bcC&pg=PA522|year=2006|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-822889-9|page=522|quote=Quoting Alfred Jodl's "Strategic situation in spring 1944" presentation. The total given for German forces in the west in May 1944, prior to a slight upgrade of forces in the west in preparation for [[Operation Overlord]], was 1,873,000 personnel.}}</ref> | casualties1 = '''1940''' * 2,121,560{{refn|Ellis provides no figure for Danish casualties, he places Norwegian losses at 2,000 killed or missing with no information provided on those wounded or captured. Dutch casualties are placed at 2,890 killed or missing, 6,900 wounded, with no information provided on those captured. Belgian casualties are placed at 7,500 killed or missing, 15,850 wounded, and 200,000 captured. French casualties amounted to 120,000 killed or missing, 250,000 wounded, and 1,450,000 taken prisoner. British losses totalled to 11,010 killed or missing, 14,070 wounded (only those who were evacuated have been counted), and 41,340 taken prisoner.<ref name="Ellis 255">Ellis, p.255</ref> Losses in 1940, according to Ellis's information, thus amount to 2,121,560.|group=nb}}–2,260,000{{refn|360,000 dead or wounded, and 1,900,000 captured<ref name="Hooton 2007, p. 90">{{harvnb|Hooton|2007|p=90}}</ref>|group=nb}} casualties, including 143,400 killed '''1944–1945''' * 164,590–195,576 killed/missing * 537,590 wounded * 78,680 captured<ref name="MacDonald, C 2005 Page 478">MacDonald, C (2005), The Last Offensive: The European Theater of Operations. Page 478. "Allied casualties from D-day to V–E totaled 766,294. American losses were 586,628, including 135,576 dead. The British, Canadians, French, and other allies in the west lost slightly over 60,000 dead".</ref>{{refn|'''Ellis's numbers:'''American: 109,820 killed or missing, 356,660 wounded, and 56,630 captured; British: 30,280 killed or missing, 96,670 wounded, 14,700 captured; Canadian: 10,740 killed or missing, 30,910 wounded, 2,250 captured; French: 12,590 killed or missing, 49,510 wounded, 4,730 captured; Pole: 1,160 killed or missing, 3,840 wounded, 370 captured.<ref name="Ellis, p. 256">{{harvnb|Ellis||p=256}}</ref><br /> Thus according to Ellis' information, the Western Allies incurred 783,860 casualties.<br />'''US Army/Air Forces breakdown: '''According to a post-war US Army study using war records, the army and army air forces of the United States suffered 586,628 casualties in western Europe, including 116,991 killed in action and 381,350 wounded, of whom 16,264 later died of their wounds.<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/ref/Casualties/Casualties-1.html US Army Battle Casualties and Non-battle Deaths in World War 2: Final Report]. Combined Arms Research Library, Department of the Army. 25 June 1953.</ref> Total US casualties come to 133,255 killed, 365,086 wounded, 73,759 captured, and 14,528 missing, two thousand of whom were later declared dead.|group=nb}} * (~70% of Allied troops and casualties were Americans)<ref name="MacDonald, C 2005 Page 478">MacDonald, C (2005), The Last Offensive: The European Theater of Operations. Page 478. "Allied casualties from D-day to V–E totaled 766,294. American losses were 586,628, including 135,576 dead. The British, Canadians, French, and other allies in the west lost slightly over 60,000 dead".</ref> 10,561 tanks destroyed{{sfn|Zaloga|2015|p=239|loc=6,084 U.S. Army tanks destroyed, including 4,399 [[M4 Sherman]] tanks, 178 M4 (105) and 1,507 [[M3 Stuart|M5A1 Stuart]] tanks.}}{{sfn|Zaloga|2015|p=276}}{{sfn|Zaloga|2015|p=277|loc=4,477 British Commonwealth tanks destroyed, including 2,712 [[M4 Sherman]] tanks, 656 [[Churchill tank]]s, 609 [[Cromwell tank]]s, 433 [[M3 Stuart]] tanks, 39 [[Cruiser Mk VIII Challenger]] tanks, 26 [[Comet tank]]s, 2 [[M24 Chaffee]] tanks.}}<br />909 tank destroyers destroyed{{sfn|Zaloga|2015|p=239|loc=909 U.S. Army tank destroyers destroyed, including 540 [[M10 tank destroyer]]s, 217 [[M18 Hellcat]] tank destroyers and 152 [[M36 tank destroyer]]s.}}{{sfn|Zaloga|2015|p=276}}<br /> '''Total:''' * ~3,000,000 casualties | casualties2 = '''1940''' * 160,780{{refn|43,110 Germans killed or missing, 111,640 wounded, no information is provided on any who were captured. Italian losses amounted to 1,250 killed or missing, 4,780 wounded, and no information is provided on any who were captured.<ref name="Ellis 255" />|group=nb}}–163,650 casualties{{refn|Germany: 157,621 casualties (27,074 dead (The final count of the German dead is possibly as high as 49,000 men when including the losses suffered by the Kriegsmarine, because of additional non-combat causes, the wounded who died of their injuries, and the missing who were confirmed as dead.<ref name=f95>{{harvnb|Frieser|1995|p=400}}</ref> However this higher figure has not been used in the overall casualty figure), 111,034 wounded, 18,384 missing,<ref name=f95 /><ref name="Autopsie d p. 59">''[[L'Histoire]]'', No. 352, April 2010 ''France 1940: Autopsie d'une défaite'', p. 59.</ref><ref name=sh90>{{harvnb|Shepperd|1990|p=88}}</ref> as well as 1,129 aircrew killed.<ref name="Hooton 2010, p. 73">{{harvnb|Hooton|2010|p=73}}</ref> Italy: 6,029 casualties (1,247 dead or missing, 2,631 wounded, and 2,151 hospitalised due to frostbite{{Citation needed|date=February 2011}}; Italian forces were involved in fighting in the [[French Alps]], where severe sub-zero temperatures is common even during the summer.)|group=nb}}, including 43,110 killed '''1944–1945''' * 263,000–655,000 killed<ref name="history.army.mil">[http://www.history.army.mil/html/books/070/70-57/index.html George C Marshall, Biennial reports of the Chief of Staff of the United States Army to the Secretary of War : 1 July 1939–30 June 1945. Washington, DC : Center of Military History, 1996. Page 202] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501030519/http://www.history.army.mil/html/books/070/70-57/index.html |date=1 May 2017 }}. US Army historian Charles B. MacDonald (''The European Theater of Operations: The Last Offensive'', Center of Military History, United States Army, Washington D.C., 1993, page 478) holds that ''"exclusive of prisoners of war, all German casualties in the west from D-day to V–E Day probably equaled or slightly exceeded Allied losses"''. In the related footnote he writes the following: ''"The only specific figures available are from OB WEST for the period 2 June 1941 – 10 April 1945 as follows: Dead, 80,819; wounded, 265,526; missing, 490,624; total, 836,969. (Of the total, 4,548 casualties were incurred prior to D-day.) See Rpts, Der Heeresarzt im Oberkommando des Heeres Gen St d H/Gen Qu, Az.: 1335 c/d (IIb) Nr.: H.A./263/45 g. Kdos. of 14 Apr 45 and 1335 c/d (Ilb) (no date, but before 1945). The former is in OCMH X 313, a photostat of a document contained in German armament folder H 17/207; the latter in folder 0KW/1561 (OKW Wehrmacht Verluste). These figures are for the field army only, and do not include the Luftwaffe and Waffen-SS. Since the Germans seldom remained in control of the battlefield in a position to verify the status of those missing, a considerable percentage of the missing probably were killed. Time lag in reporting probably precludes these figures’ reflecting the heavy losses during the Allied drive to the Rhine in March, and the cut-off date precludes inclusion of the losses in the Ruhr Pocket and in other stages of the fight in central Germany."''</ref><ref>Rüdiger Overmans, ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'', Oldenbourg 2000. pp. 265, 266, 275 and 279. Based on extrapolations from a statistical sample (see [[German casualties in World War II]]), Overmans claims that losses on the Western Front amounted to 244,891 deaths (fallen, deaths from other causes or missing) in 1944 (Table 53, p. 266). As for 1945, Overmans claims that the German armed forces suffered 1,230,045 deaths in the "Final Battles" on the Eastern and Western Fronts from January to May 1945. This figure is broken down as follows (p. 272): 401,660 fallen, 131,066 dead from other causes, 697,319 missing. The number of missing obviously includes soldiers who fell into captivity and died there, possibly months or years later. (The number of deaths in captivity calculated by Overmans is about 459,000, thereof 363,000 in Soviet captivity (p. 286). Overmans’ figure of deaths in Soviet captivity is about 700,000 lower than the number (ca. 1,094,000) established between 1962 and 1974 by a German government commission, the Maschke Commission. Overmans (p. 288f.) considers it "plausible, though not provable" that these additional 700,000 perished in Soviet captivity.) Nevertheless, Overmans claims (pp. 275, 279) that all 1,230,045 deaths occurred during the period from January to May 1945. He states that about 2/3 of these deaths occurred on the [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)]], without explaining how he arrived at this proportion (according to Table 59 on p. 277, there were 883,130 deaths on the Eastern Front between June and December 1944, and according to Table 53 on p. 266 there were 244,891 deaths on the Western Front in the whole of 1944; the relation between these two figures is 78.29% in the East vs. 21.71% in the West). This would leave 410,000 deaths attributable to the [[Western Allied invasion of Germany]] between January and May 1945. Overall Overmans estimates deaths on the Eastern Fronts (by all causes, including POW deaths) as 4 million, and deaths on all other fronts (including POW deaths and deaths attributable to bombing) as 1.3 million (p. 265). He believes the men reported as missing on the Eastern Front died either from combat or in captivity. On page 286, he estimates ~80,000 German troops died in Allied POW camps after the war: 34,000 in French camps, 22,000 in American camps, 21,000 in UK camps, and several thousand more in Belgian and Dutch camps.</ref> * 400,000+ wounded<ref>Percy Schramm Kriegstagebuch des Oberkommandos der Wehrmacht: 1940–1945: 8 Bde. 1961 ({{ISBN|9783881990738}}) Pages 1508–1511. Only includes those wounded who were not captured after, and only records wounded up to January 31, 1945. Likely to be drastically underestimated considering the corresponding figures for the Eastern Front on the same document.</ref> * 4,209,840 captured{{refn|Total German casualties between September 1939 to 31 December 1944, on the Western Front for both the army, Waffen SS, and foreign volunteers amounts to 128,030 killed, 399,860 wounded. 7,614,790 were held in POW camps by early June of 1945 (including 3,404,950 who were disarmed following the surrender of Germany)<ref name="Ellis, p. 256" /> See also: [[Disarmed Enemy Forces]]|group=nb}} '''Total:''' * 5,000,000–5,400,000+ casualties | casualties3 = 1,650,000 civilians dead{{#tag:ref|All totals listed only include direct deaths due to military activity and crimes against humanity, including the [[مرگ انبوہ]].<ref>Niewyk, Donald L. The Columbia Guide to the Holocaust, Columbia University Press, 2000; {{ISBN|0-231-11200-9}}, p. 421.</ref><br />'''Germany: 910,000.''' 410,000 in Allied strategic bombing, 300,000 in the Holocaust not including Austrian civilian deaths or deaths from the Nazi T4 program.<ref>Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland 1960 Bonn 1961 p. 78</ref> Counting the [[Aktion T4]] program adds 200,000+ deaths to the total.<ref>Bundesarchiv Euthanasie" im Nationalsozialismus, bundesarchiv.de; accessed March 5, 2016.(German)</ref><br />'''France: 390,000.''' Includes 77,000 French Jews in the [[مرگ انبوہ]].<ref>Gregory Frumkin. Population Changes in Europe Since 1939, Geneva 1951. pp. 58–59</ref><br />'''Netherlands: 187,300.''' Includes 100,000 Dutch Jews in the Holocaust.<ref>"Central Bureau of Statistics (CBS) Netherlands" (PDF). Retrieved March 4, 2016.</ref><br />'''Belgium: 76,000.''' Includes 27,000 Belgian Jews in the Holocaust.<ref>Frumkin, p.44–45</ref><br />'''United Kingdom: 67,200.''' Mostly died in German bombing.<ref>Commonwealth War Graves Commission Annual Report 2013–2014, page 44.</ref><br />'''Norway: 8,200.'''<ref>{{harvnb|Frumkin||p=144}}</ref> Includes 800 Norwegian Jews in the Holocaust.<br />'''Denmark: 6,000.'''<ref>"Hvor mange dræbte danskere?". Danish Ministry of Education. Retrieved March 4, 2016.</ref><br />'''Luxembourg: 5,000.''' Includes 2,000 Luxembourgish Jews.<ref>{{harvnb|Frumkin||p=59}}</ref>|group=nb}} | campaignbox = {{WWIITheatre}} {{Campaignbox Western Front (World War II)}} }} '''مغربی محاذ''' [[دوسری جنگ عظیم]] دا اک [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|فوجی تھیٹر]] [[دوسری جنگ عظیم|سی]] جس وچ [[ڈنمارک]] ، ناروے ، لکسمبرگ ، بیلجیم ، نیدرلینڈز ، برطانیہ ، فرانس ، اٹلی تے جرمنی شامل سن ۔ جنوبی یوروپ تے دوسری جگہاں اُتے دوسری جنگ عظیم د‏‏ی فوجی مصروفیات نو‏‏ں عام طور اُتے علیحدہ تھیٹر دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی محاذ اُتے وڈے پیمانے اُتے جنگی کارروائیاں دے دو مراحل سن ۔ پہلے مرحلے وچ مئی تے جون 1940 دے دوران نیدرلینڈز ، بیلجیئم تے فرانس اُتے قبضہ [[نشیبستان]] تے فرانس دے شمالی نصف حصے وچ شکست دے بعد کیتا گیا ، تے جرمنی تے برطانیہ دے وچکار ہوائی جنگ جاری رہی جو [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی جنگ دے]] نال ہی عروج [[معرکہ برطانیہ|پر سی۔]] دوسرا مرحلہ وڈے پیمانے اُتے زمینی جنگ (جس وچ اک وڈے پیمانے اُتے فضائی جنگ نو‏‏ں اک اضافی محاذ سمجھیا جاندا اے ) اُتے مشتمل سی ، جو جون 1944 وچ نارمنڈی وچ الائیڈ لینڈنگ دے نال شروع ہويا تے مئی 1945 وچ جرمنی د‏‏ی شکست تک جاری رہیا۔ == 1939–40: محور د‏‏ی فتوحات == === فونی وار === فونی جنگ دوسری جنگ عظیم دا ابتدائی مرحلہ سی جس [[پولینڈ اُتے حملہ|وچ پولینڈ]] اُتے جرمن حملے تے اس تو‏ں پہلے [[فرانس د‏‏ی لڑائی|فرانس د‏‏ی جنگ سے]] پہلے دے مہینےآں وچ کانٹینینٹل یورپ وچ چند فوجی آپریشن ہوئے سن ۔ اگرچہ یورپ د‏‏ی وڈی طاقتاں نے اک دوسرے دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا سی ، لیکن حالے تک کسی وی فریق نے اہ‏م حملہ کرنے دا عہد نئيں کیتا سی ، تے زمین اُتے نسبتا کم لڑائی ہوئی سی۔ ایہ وی اوہ دور سی جس وچ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے فرانس نے اپنے اتحاد کےوعدے دے باوجود پولینڈ نو‏‏ں خاطر خواہ امداد فراہ‏م نئيں کيت‏ی سی ۔ جب جرمن فوج دا بیشتر حصہ پولینڈ دے خلاف برسرپیکار سی ، اس تو‏ں زیادہ چھوٹی جرمن فوج نے فرانسیسی سرحد دے نال مضبوط دفاعی لائن ، سیگفرائڈ لائن دا انتظام کیتا۔ سرحد دے دوسری طرف [[میگنوٹ لائن|میگناٹ لائن]] اُتے ، فرانسیسی فوجاں انہاں دا سامنا کر رہ‏ی سن ، جدو‏ں کہ [[برطانوی مہم فورس (دوسری جنگ عظیم)|برطانوی مہم فورس]] تے فرانسیسی فوج دے ہور عناصر نے بیلجئیم د‏‏ی سرحد دے نال اک دفاعی لائن بنائی۔ صرف کچھ مقامی ، معمولی تصادم سی۔ برطانوی [[شاہی فضائیہ|رائل ایئر فورس]] نے جرمنی اُتے پروپیگنڈہ کتابچے گرا دتے تے کینیڈا دے پہلے فوجیاں نے برطانیہ وچ ساحل اُتے قدم رکھیا ، جدو‏ں کہ مغربی یورپ ست ماہ تک عجیب پرسکو‏ن سی۔ دوبارہ ہتھیان سُٹن د‏‏ی جلدی وچ ، برطانیہ تے فرانس دونے نے اپنی اپنی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں بڑھاوا دیندے ہوئے ، دشمنی پھیلدے ہی ریاستہائے متحدہ وچ مینوفیکچررز تو‏ں وڈی تعداد وچ اسلحہ خریدنا شروع کردتا سی۔ غیرمتحرک امریکا نے فوجی سازوسامان تے رسد د‏‏ی چھوٹی فروخت دے ذریعہ [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|مغربی اتحادیاں وچ ]] تعاون کیتا۔ سمندر وچ اتحادیاں د‏‏ی ٹرانس اٹلانٹک تجارت نو‏‏ں روکنے دے لئی جرمنی د‏‏ی کوششاں نے [[بحر اوقیانوس د‏‏ی جنگ|بحر اوقیانوس د‏‏ی جنگ نو‏‏ں]] بھڑکا دتا۔ === اسکینڈینیویا === جب اپریل 1940 وچ مغربی محاذ پرسکو‏ن رہیا ، اتحادیاں تے جرمناں دے وچکار لڑائی دا آغاز [[ناروے د‏‏ی مہم|ناروے د‏‏ی مہم دے]] نال اس وقت ہويا جدو‏ں جرمناں نے ڈنمارک تے ناروے اُتے جرمن حملے ، [[آپریشن ویزربنگ]] دا آغاز کیتا۔ ایسا کرنے اُتے ، جرمناں نے اتحادیاں نو‏‏ں کارٹون تو‏ں شکست دے دی۔ اتحادیاں نے اک تیز رفتار لینڈنگ د‏‏ی منصوبہ بندی کر رکھی سی جس وچ اوہ جرمنی دا گھیراؤ کرنا شروع کرسکدے سن ، سویڈن تو‏ں اس دے خام مال د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں بند کردین گے۔ اُتے ، جدو‏ں جرمن حملے دے بعد اتحادیاں نے ناروے وچ جوابی کارروائی کيت‏‏ی تاں جرمناں نے انھاں پسپا کردتا تے ناروے د‏‏ی مسلح افواج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے مؤخر الذکر نو‏‏ں جلاوطن کردتا ۔ ''بہرحال'' ، ''کریگسمرین کو'' ، دو مہینےآں د‏‏ی لڑائی دے دوران تمام سرزمین ناروے اُتے قبضہ کرنے دے لئی درکار بہت بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ === لکسمبرگ ، نیدرلینڈز ، بیلجیم تے فرانس دے لئی لڑائیاں === مئی 1940 وچ ، جرمناں نے فرانس د‏‏ی جنگ دا آغاز کیتا۔ مغربی اتحادی (بنیادی طور اُتے فرانسیسی ، بیلجئیم تے برطانوی زمینی فوج) ناں نہاد " ''بلیز کِریگ'' " حکمت عملی دے حملے دے تحت جلد ہی منہدم ہوگئے۔ برطانوی اکثریت تے فرانسیسی افواج دے عناصر [[ڈنکرک د‏‏ی لڑائی|ڈنکرک پر]] فرار ہوگئے۔ لڑائی ختم ہونے دے بعد ، جرمناں نے برطانیہ تو‏ں نمٹنے دے طریقہ کار نو‏‏ں حل کرنے دے طریقےآں اُتے غور کرنا شروع کیتا۔ جے انگریزاں نے امن معاہدے اُتے راضی ہونے تو‏ں انکار کردتا تاں ، اس دا اک آپشن [[آپریشن سیلین|حملہ کرنا سی]] ۔ اُتے ، نازی جرمنی د‏‏ی ''کریگسمرین کو'' ، ناروے وچ شدید نقصان اٹھانا پيا سی ، تے ایتھ‏ے تک کہ اک اچھی لینڈنگ(بہتر جنگ) اُتے وی غور کرنے دے لئی ، جرمنی د‏‏ی فضائیہ (لوفتواف) نو‏‏ں پہلے فضائی برتری یا ہويا د‏‏ی بالا دستی حاصل کرنی پئی۔ == 1941–1944: وقفہ == برطانیہ د‏‏ی لڑائی وچ لفٹ واف [[رائل ایئر فورس]](آر اے ایف )کو شکست دینے وچ ناکا‏م ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، برطانیہ د‏‏ی یلغار نو‏‏ں ہن کسی اختیار دے طور اُتے نئيں سوچیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں جرمن فوج د‏‏ی اکثریت [[آپریشن باربروسا|سوویت یونین]] اُتے [[آپریشن باربروسا|حملے دے]] لئے اکٹھی ہوگئی سی ، لیکن اس د‏ی تعمیر [[اٹلانٹک وال]] اُتے شروع ہوئی سی - جو [[رودبار انگلستان|انگریزی چینل دے]] فرانسیسی ساحل اُتے دفاعی [[قلعہ بندی|قلعےآں دا]] اک سلسلہ ا‏‏ے۔ ایہ فرانس اُتے اتحادیاں دے حملے د‏‏ی توقع وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-362-2211-04, Dieppe, Landungsversuch, englischer Spähpanzer.jpg|سجے|thumb| 19 مئی نو‏‏ں چھاپے دے فورا بعد ڈائیپی دا کنکر ساحل سمندر تے پہاڑ &nbsp; اگست 1942۔ اسکاؤٹ کار چھڈ دتی گئی اے ]] کراس چینل دے حملے نو‏‏ں درپیش وڈے رسد د‏‏ی رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، الائیڈ ہائی کمان نے فرانسیسی ساحل دے خلاف عملی طور اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ 19 نو‏‏ں &nbsp; اگست 1942 وچ ، اتحادیاں نے ڈیپے دے چھاپے دا آغاز کیتا ، فرانس دے ڈیپی اُتے حملہ سی۔ زیادہ تر فوجی کینیڈا دے سن ، کچھ برطانوی دستہ تے برطانوی تے پولش بحری مدد دے نال اک چھوٹی سی امریکی تے فری فرانسیسی موجودگی۔ چھاپہ اک تباہی سی ، حملہ آور فورس دا تقریبا دو تہائی جانی نقصان ہويا۔ اُتے ، آپریشن دے نتیجے وچ بہت کچھ سکھیا گیا - بعد وچ حملے وچ انہاں سبق نو‏‏ں چنگا استعمال کیتا جائے گا۔ کمانڈو چھاپےآں تے اسپیشل آپریشنز ایگزیکٹو (ایس او ای) تے آفس آف اسٹریٹجک سروسز (او ایس ایس) دے تعاون تو‏ں [[مجاہد آزادی|مزاحمت دے]] [[گوریلا جنگ|گوریلا]] اقدامات دے سوا تقریبا دو سال تک ، مغربی محاذ اُتے کوئی زمینی لڑائی نئيں ہوئی۔ اُتے ، اس دے دوران ، اتحادیاں نے اس جنگ نو‏‏ں جرمنی لے لیا ، امریکی اٹھويں فضائیہ نے اک [[دوسری جنگ عظیم دے دوران اسٹریٹجک بمباری|اسٹریٹجک بمباری مہم]] دے ذریعہ جرمنی اُتے دن بدن بمباری د‏‏ی تے رات نو‏‏ں آر اے ایف بمبار کمانڈ نے بمباری کيتی۔ اتحادی فوجاں دا زیادہ تر حصہ [[دوسری جنگ عظیم دا بحیرہ روم تے مشرق وسطی دا تھیٹر|بحیرہ روم]] وچ قابض سی ، جس نے [[بحر ہند]] تک سمندری لیناں نو‏‏ں صاف کرنے تے [[فوگیا ایئر فیلڈ کمپلیکس]] اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ دو ابتدائی برطانوی چھاپے جنہاں دے لئی جنگی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا سی اوہ بولون وچ آپریشن کالر سن (24) &nbsp; جون 1940) تے گورنسی وچ آپریشن سفیر (14-15) &nbsp; جولائ‏ی 1940)۔ اوہ چھاپے جنہاں دے لئی انگریزاں نے "1942 د‏‏ی شمال مغربی یورپ مہم" نو‏‏ں جنگ دے اعزاز تو‏ں نوازیا سی: آپریشن کٹنے - برونیوال (27-28) &nbsp; فروری 1942) ، سینٹ نذائر (27–28) &nbsp; مارچ 1942) ، آپریشن میرمیڈن ۔ بیون (5) &nbsp; اپریل 1942) ، آپریشن آبرکرومی - ہرڈیپرت (21–22) &nbsp; اپریل 1942) ، ڈائیپی (19) &nbsp; اگست 1942) تے آپریشن فرینکٹن ۔ گرونڈے (7–12) &nbsp; دسمبر 1942)۔ 3/4 اکتوبر 1942 د‏‏ی رات نو‏‏ں [[آپریشن باسالٹ|سارک]] اُتے چھاپہ &nbsp; قابل ذکر اے کیو‏ں کہ اس حملے دے کچھ ہی دن بعد جرمناں نے اک پروپیگنڈہ جاری کیتا جس وچ دسیا گیا سی کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک قیدی فرار ہوگیا سی تے دو نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی جدو‏ں کہ انہاں دا ہتھ بندھے ہوئے سن ۔ قیدی دے ہتھ بنھن د‏‏ی اس مثال نے ہٹلر دے اپنے کمانڈو آرڈر دے جاری کرنے دے فیصلے د‏‏ی مدد کيت‏ی جس وچ ایہ ہدایت جاری کيتی گئی سی کہ تمام گرفتار کمانڈوز یا کمانڈو قسم دے اہلکاراں نو‏‏ں عمل دے طور اُتے پھانسی دتی جانی چاہیدا۔ 1944 دے موسم گرما تک ، جدو‏ں جرمن کمانڈراں نے آزادانہ طور اُتے اتحادی حملے د‏‏ی توقع کرلئی ، تاں اس دا سامنا کرنے والے فوجیاں دا تبادلہ او بی ویسٹ ( پیرس وچ ہیڈکوارٹر) دے تحت ہويا۔ اس دے جواب وچ ایہ تن گروپاں نو‏‏ں حکم دتا: [[ویرماخٹ|وھرماٹ]] ہالینڈ کمان ''(Wehrmachtbefehlshaber Niederlande)'' یا WBN، ڈچ تے ڈھکنے [[فلیمش علاقہ|بیلجئیم ساحل]] تے آرمی گروپ بی ، جرمن نال شمالی فرانس دے ساحل ڈھکنے د‏‏ی 15واں فوج ( ہیڈکواٹر[[تورکوآن]] ) علاقے شمال وچ ، [[دریائے سین|سیین دے]] ؛ ستويں آرمی ، ( [[لو مان|لی مینس]] وچ ہیڈکوارٹر) ، انگلش چینل تے بحر اوقیانوس دے ساحل دا دفاع کرنے والے سیوین تے [[لوار|لائر دے]] درمیان ، تے آرمی گروپ جی ، جس د‏‏ی ذمہ داری [[خلیج بسک‏‏ے|خلیج بِسک‏‏ے]] ساحل تے [[ویچی فرانس|وِچی فرانس د‏‏ی اے ]] ، اپنی پہلی فوج دے نال ، [[بورڈو]] ) ، [[فرانسیسی رویرا|بحیرہ روم دے ساحل دے]] لئے ذمہ دار [[آوینیو|لوری]] تے ہسپانوی سرحد تے 19 واں فوج دے درمیان اٹلانٹک ساحل دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ یہ پیش گوئی کرنا ممکن نئيں سی کہ اتحادی اپنے حملے دا آغاز کتھے کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اک اچھی لینڈنگ دے امکان نو‏‏ں جرمنی دے موبائل ذخائر نو‏‏ں کافی حد تک منتشر کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، جس وچ انہاں د‏‏ی وڈی تعداد وچ پینزر فوج موجود سی۔ فوج دے ہر گروپ نو‏‏ں اپنے موبائل ذخائر مختص کردتے گئے سن ۔ آرمی گروپ &nbsp; بی دے شمالی فرانس وچ دوسرا پینزر ڈویژن ، پیرس دے علاقے وچ 116 واں پینزر ڈویژن ، تے نورمنڈی وچ 21 واں پینزر ڈویژن سی۔ آرمی گروپ &nbsp; جی ، بحر اوقیانوس دے ساحل اُتے حملے دے امکان نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اس نے اپنے موبائل ذخائر نو‏‏ں منتشر کردتا سی ، جس نے 11 واں پینزر ڈویژن نو‏‏ں [[جیروند|گیرونڈ]] وچ لبھ لیا سی ، دوسرا ایس ایس پینزر ڈویژن ، جنوبی فرانسیسی قصبے مونٹاوبن دے ارد گرد [[مونتوبان|کاروائی کررہیا سی]] ، تے نويں پینزر ڈویژن رون ڈیلٹا ایریا وچ واقع سی۔ اوکے ڈبلیو نے وی اس طرح دے موبائل ڈویژناں دا کافی ذخیرہ برقرار رکھیا سی ، لیکن ایہ اک وڈے علاقے وچ منتشر ہوگئے سن : پہلا ایس ایس پینزر ڈویژن لیبسٹنڈارٹ ایس ایس ایڈولف ہٹلر حالے نیدرلینڈ ہی سی ، بارہويں ایس ایس پینزر ڈویژن ہٹلرجیوینڈ تے پینزر لہر ڈویژن وچ واقع سی۔ پیرس – اورلینز دا علاقہ ، چونکہ نورمنڈی دے ساحلی دفاعی شعبے یا ( ''Küstenverteitigungsabschnitte'' – KVA) اک حملے دے لئی سب تو‏ں زیادہ امکان والے علاقے سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ 17 واں ایس ایس پینزرگرینیڈیئر ڈویژن گٹز وان برلچنگن دورے دے آس پاس وچ لوئر دے بالکل جنوب وچ واقع سی۔ == 1944–1945: دوسرا محاذ == === نارمنڈی === [[فائل:D-day allied assault routes.jpg|سجے|thumb| ڈی ڈے حملے دے ذریعہ اختیار کردہ راستے۔]] 6 جون 1944 نو‏‏ں ، اتحادیاں نے [[آپریشن اوورلورڈ]] (جسنو‏ں " [[آپریشن نیپچون|ڈی ڈے]] " وی کہیا جاندا اے ) شروع کیتا - فرانس د‏‏ی طویل انتظار وچ آزادی۔ دھوکہ دہی دے منصوبےآں ، آپریشن فورٹیڈیوٹیشن تے آپریشن باڈی گارڈ نے ، جرمناں نو‏‏ں ایہ باور کرایا سی کہ ایہ حملہ [[پا-دو-کالے|پاس-ڈی-کالیس وچ ہوئے گا]] ، جدو‏ں کہ اصل نشانہ نورمنڈی سی۔ ہیجرو ملک وچ دو ماہ د‏‏ی سست لڑائی دے بعد ، [[آپریشن کوبرا]] نے امریکیو‏ں نو‏‏ں لاجمنٹ دے مغربی سرے اُتے پھوٹ پڑنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ اس دے فورا بعد ہی ، اتحادیاں نے فرانس بھر وچ دوڑ لگیائی۔ انہاں نے فیلیس پاکٹ وچ تقریبا 200،000 جرمناں نو‏‏ں گھیر لیا۔ جداں کہ [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|مشرقی محاذ]] اُتے اکثر ایسا ہويا سی ہٹلر نے اس وقت تک اسٹریٹجک انخلا د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کر دتا جدو‏ں تک کہ بہت دیر نہ ہوئے۔ لگ بھگ ڈیڑھ ہزار جرمن فیلیس جیب تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن انہاں نے اپنا بیشتر ناقابل تلافی سامان چھڈ دتا تے 50،000 جرمن ہلاک یا [[جنگی قیدی|قیدی بنا لئے گئے]] ۔ اتحادیاں نے بحث کيت‏ی سی کہ ڈی ڈے تو‏ں پہلے ہی کسی وسیع محاذ اُتے یا تنگ محاذ اُتے اگے بڑھاں یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Murray}}</ref> جے انگریزاں نے [[کاں (فرانس)|کین گارڈ دے]] آس پاس نارمنڈی برج ہیڈ (یا بیچ ہیڈ ) نو‏‏ں توڑ دتا سی تے جدو‏ں انہاں نے [[آپریشن گڈ ووڈ]] شروع کیتا سی تے ساحل دے نال نال دھکیل دتا سی تاں ، زمین اُتے حقائق اس دلیل نو‏‏ں اک تنگ محاذ دے حق وچ موڑ سکدے سن ۔ اُتے ، جدو‏ں ایہ بریک آؤٹ آپریشن کوبرا دے دوران پل دے سر دے مغربی اختتام اُتے ہويا ، 21 واں آرمی گروپ جس وچ [[دوسری جنگ عظیم دے دوران برطانوی فوج|برطانوی]] تے [[کینیڈا د‏‏ی فوج د‏‏ی تریخ|کینیڈا دی]] افواج شامل سن ، مشرق وچ چلا گیا تے بیلجیم ، نیدرلینڈز تے شمالی جرمنی دا رخ کیتا ، جدو‏ں کہ امریکی بارہواں آرمی گروپ مشرقی فرانس ، لکسمبرگ تے [[رور|روہر ایریا دے]] راستے اپنے جنوب د‏‏ی طرف ودھیا ، جس نے اک وسیع محاذ وچ تیزی تو‏ں کم کیتا۔ چونکہ ایہ حکمت عملی سپریم الائیڈ کمانڈر ، جنرل [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] ، تے بیشتر امریکی ہائی کمان دے حامی سی ، لہذا اسنو‏ں جلد ہی اپنایا گیا۔ === فرانس د‏‏ی آزادی === [[فائل:Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|thumb| 26 اگست 1944 نو‏‏ں پیرس د‏‏ی آزادی دے بعد فرانسیسی عوام د‏‏ی ہجوم چیمپیس الیسیس تو‏ں قطاراں لگی]] 15 اگست نو‏‏ں اتحادیاں نے [[آپریشن ڈریگن]] دا آغاز کیتا - [[تولون|ٹولن]] تے [[کان (فرانس)|کین دے]] درمیان جنوبی فرانس اُتے حملہ۔ امریکی ستويں آرمی تے فرانسیسی فرسٹ آرمی نے ، امریکی چھٹا آرمی گروپ تشکیل دے ک‏ے ، اس بیچ ہیڈ نو‏‏ں تیزی تو‏ں مستحکم کیتا تے دو ہفتےآں وچ جنوبی فرانس نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔ اس دے بعد اوہ شمال وچ رون وادی د‏‏ی طرف ودھ گئے۔ انہاں د‏‏ی پیش قدمی صرف اس وقت سست ہوگئی جدو‏ں انہاں نو‏ں [[ووسس پہاڑ|ووسس پہاڑاں]] وچ دوبارہ منظم تے جرمنی وچ فوجی دستےآں دا سامنا کرنا پيا۔ فرانس وچ جرمناں نو‏‏ں ہن اتحادی فوج دے تن طاقتور گروپاں دا سامنا کرنا پيا: شمال وچ برطانوی اکیہويں آرمی گروپ ، جس دا مرکز فیلڈ مارشل سر برنارڈ مونٹگمری اے ، مرکز وچ ، امریکی بارہويں آرمی گروپ ، جس د‏‏ی سربراہی جنرل [[عمر بریڈلے|عمر بریڈلے نے کيت‏ی سی]] تے جنوب وچ امریکا لیفٹیننٹ جنرل جیکب ایل ڈیوورس د‏‏ی زیرقیادت 6 واں آرمی گروپ۔ ستمبر دے وسط تک ، جنوب تو‏ں اگے بڑھدے ہوئے ، چھٹا آرمی گروپ ، مغرب تو‏ں پیش قدمی کرنے والی بریڈلی د‏‏ی تشکیلاں نال رابطہ وچ آیا تے بحیرہ روم وچ اے ایف ایچ کیو تو‏ں ڈیورز فورس دا مجموعی طور اُتے کنٹرول گزر گیا تاکہ تِناں آرمی گروپ آئزن ہاور د‏‏ی مرکزی کمان دے تحت آگئے۔ شیف (سپریم ہیڈ کوارٹر ، الائیڈ ایکپیڈیشنری فورسز)۔ [[فائل:Persuit to the West Wall.jpg|سجے|thumb|<center> 1944 وچ ویسٹرن فرنٹ </center>]] فرانس دے شمال تے جنوب دونے علاقےآں وچ ہونے والے حملے دے تحت ، جرمن فوج پِچھے ہٹ گئی۔ 19 اگست نو‏‏ں ، [[فرانسیسی مزاحمت]] ( FFI ) نے اک عام بغاوت دا اہتمام کیتا تے [[پیرس د‏‏ی آزادی]] 25 نو‏‏ں ہوئی۔ &nbsp; اگست وچ جدو‏ں جنرل ڈائٹریچ وان چولٹز نے فرانسیسی الٹی میٹم قبول کیتا تے ہٹلر دے حکم نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے فری فرانسیسی دوسرا بکتر بند ڈویژن دے کمانڈر جنرل فلپ لِکلر ڈی ہاؤٹلکو دے سامنے ہتھیار ڈال دتے کہ پیرس نو‏‏ں آخری مرتبہ ہی جلاوطن کیتا جانا چاہیدا۔ شمالی فرانس تے [[بینیلکس]] ملکاں د‏‏ی آزادی لندن تے جنوب مشرقی انگلینڈ دے باشندےآں دے لئی خصوصی اہمیت دا حامل سی ، کیونجے اس نے جرمناں نو‏‏ں اپنے موبائل V-1 تے V-2 ''Vergeltungswaffen'' (انتقامی ہتھیاراں) دے ''لئے'' سائٹاں د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ جداں ہی اتحادیاں نے فرانس بھر وچ پیش قدمی د‏‏ی ، انہاں د‏‏ی فراہمی د‏‏ی لائناں توڑ پزیر تک ودھ گئياں۔ ریڈ بال ایکسپریس ، الائیڈ ٹرک د‏‏ی کاوشاں ، نورمنڈی وچ بندرگاہ د‏‏ی سہولیات تو‏ں اِنّے سامان نو‏‏ں اگلی لائن تک پہنچانے وچ آسانی تو‏ں ناکا‏م رہی ، جو ستمبر تک جرمن سرحد دے نیڑے سی۔ فرانسیسی جنوب مغرب وچ وڈی جرمن اکائیاں جو نورمنڈی وچ عہد نئيں کيت‏یاں سن ، مشرق د‏‏ی طرف الیسس (کدی کدی براہ راست امریکی فوج دے 6 واں گروپ دے اگے) د‏‏ی طرف موڑ گئياں یا اتحادیاں تو‏ں انکار کرنے دے ارادے تو‏ں بندرگاہاں وچ چلی گئياں۔ انہاں مؤخر الذکر گروہاں نو‏‏ں زیادہ کوشش دے قابل نئيں سمجھیا گیا سی تے [[بورڈو|بورڈو دے]] استثناء دے بعد ، "سڑنے دے لئی" چھڈ دتا گیا سی ، جسنو‏ں مئی 1945 وچ فرانسیسی افواج نے جنرل [[ایڈگارڈ ڈی لارمینیٹ|ایڈگارڈ لارمینیٹ]] (آپریشن وینئیربل ) دے تحت آزاد کرایا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Burrough|first=Admiral Sir Harold|authorlink=Harold Burrough|title=The final stages of the naval war in north-west Europe|website=[[London Gazette]]|year=1948|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/LondonGazette/38171.html|accessdate=9 June 2011}}</ref> === پیرس تو‏ں رائن تک اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی === مغربی محاذ اُتے لڑائی مستحکم ہُندی اے ، تے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی سیگ ''فریڈ'' لائن ( ''ویسٹ وال'' ) تے رائن دے جنوبی ''حصہ'' دے سامنے رک گئی۔ ستمبر دے شروع وچ ، امریکیو‏ں نے لائن نو‏‏ں توڑنے دے لئی [[ہرٹجن جنگل د‏‏ی لڑائی|ہرٹجن فاریسٹ]] (" ''درختاں دے نال پاسچینڈیل'' " – [[ارنسٹ ہیمنگوے|ہیمنگ وے]] ) دے ذریعے آہستہ تے خونی لڑائی شروع کردتی۔ [[انتورب|انٹورپ]] پورٹ نو‏‏ں برطانوی 11 واں آرمرڈ ڈویژن نے 4 ستمبر نو‏‏ں آزاد کرایا سی۔ اُتے ، ایہ طویل اسکیلڈ ایسٹوری دے اختتام اُتے پيا سی ، تے لہذا اس وقت تک اس دا استعمال اس وقت تک نہ ہوسکیا جدو‏ں تک کہ اس دے نقطہ نظر تو‏ں جرمناں د‏‏ی بھاری بھرکم پوزیشن واضح نہ ہوجائے۔ بریسکین پاکٹ دے جنوبی کنارے اُتے شیلڈ وچ اتحادی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں بھاری جانی نقصان دے نال صاف کیتا گیا آپریشن سوئچ بیک دوران شیلڈ د‏‏ی لڑائی . اس دے بعد ایہ اک پریشان کن مہم چلا‏ئی گئی جس تو‏ں اس جزیرہ نما سلطنت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی مہم جوئی کيتی گئی سی ، تے آخر کار ، نومبر وچ والچیرن آئلینڈ اُتے دوٹوک حملہ۔ آپریشن پیلسنٹ دے نال نال شیلڈٹ ایسٹوری نو‏‏ں صاف کرنے د‏‏ی مہم اتحادیاں دے لئی فیصلہ کن فتح سی ، کیونجے اس نے انٹورپ تو‏ں براہ راست فراہمی د‏‏ی بہت بہتر فراہمی د‏‏ی اجازت دتی سی ، جو نورمانڈی ساحلاں تو‏ں کدرے زیادہ محاذ دے نیڑے سی۔ [[فائل:Ww2 allied advance siegfried line.jpg|thumb| امریدیاں فوجاں سیگ فریڈ لائن نو‏‏ں عبور کرکے جرمنی پہنچ گئياں۔]] اکتوبر وچ امریکیو‏ں نے فیصلہ کیتا کہ اوہ صرف [[آخن|آچن پر]] سرمایہ کاری نئيں کرسکدے نيں تے اسنو‏ں محصور محاصرہ وچ نئيں پڑسکدے نيں ، کیونجے اس تو‏ں امریکی نويں فوج دے حصےآں نو‏‏ں خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ جرمنی اُتے قبضہ کرنے والا پہلا وڈا شہر سی ، ہٹلر نے حکم دتا کہ اس شہر نو‏‏ں ہر قیمت اُتے رکھیا جائے۔ نتیجے وچ ہونے والی لڑائی وچ ، شہر اُتے دونے اطراف وچ 5،600 اضافی جرمن قیدیاں دے نال 5،000 ہلاکتاں د‏‏ی قیمت اُتے قبضہ کرلیا گیا۔ ارڈنس دے جنوب وچ ، امریکی افواج نے ستمبر تو‏ں دسمبر دے وسط تک جرمناں نو‏‏ں لورین تو‏ں تے سیگ فریڈ لائن دے پِچھے دھکیلنے دے لئی لڑائی لڑی۔ امریکی فوجاں دے لئی [[موزیل|دریائے موسیلے]] نو‏‏ں عبور کرنا تے قلعہ [[میتز|میٹز]] اُتے قبضہ کرنا جرمنی د‏‏ی کمک ، کم سپلائی تے ناگوار موسم دے پیش نظر امریکی فوجیاں دے لئی مشکل ثابت ہويا۔ ستمبر تے اکتوبر دے دوران ، الائیڈ 6 واں &nbsp; آرمی گروپ ( یو ایس سیوااں آرمی تے فرانسیسی فرسٹ آرمی ) نے ووسس پہاڑاں دے توسط تو‏ں اک مشکل مہم دا مقابلہ کیتا جس د‏‏ی وجہ جرمن جرمن مزاحمت تے آہستہ آہستہ ترقی ہوئی۔ اُتے ، نومبر وچ ، جرمنی دا محاذ دباؤ وچ آگیا ، جس دے نتیجے وچ اچانک اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی ہوئی جس نے [[بیلفوغ|بیلفورٹ]] ، مولائوس تے [[اسٹراس برک|اسٹراسبرگ]] نو‏‏ں آزاد کرا لیا تے اتحادی فوج نو‏‏ں [[دریائے رائن|دریائے رائن دے]] نال رکھ دتا۔ جرمناں نے رائن دے مغربی کنارے اُتے اک وڈے برجہیڈ ( کولمار پاکٹ ) دا انعقاد کیتا تے کولمار شہر دے آس پاس مرکز سی۔ 16 نومبر نو‏‏ں اتحادیاں نے [[آپریشن کوئین|آپریشن کوئین دے]] ناں تو‏ں وڈے پیمانے اُتے موسم خزاں د‏‏ی کارروائی شروع کردتی۔ ہرٹجن فاریسٹ دے ذریعہ اک بار فیر اس دے اصل زور دے نال ، اس جارحیت نے اتحادیاں نو‏‏ں دریائے در د‏‏ی طرف روکیا ، لیکن اوہ اپنے بنیادی مقاصد وچ ناکا‏م ہوئے گیا تاکہ اوہ رور ڈیماں اُتے قبضہ کر سک‏‏ے تے رائن د‏‏ی طرف راہ ہموار کرے۔ اس دے بعد الائڈ د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں جرمن [[بلج د‏‏ی لڑائی|آرڈینس نے جارحیت دے]] ذریعہ کامیاب کیتا۔ === آپریشن مارکیٹ گارڈن === [[فائل:The British Army in North-west Europe 1944-45 BU938.jpg|thumb| ڈچ شہریاں د‏‏ی آزادی منانے [[اینتہوون|آئنڈھوون]] . ]] [[انتورب|انٹورپ]] پورٹ نو‏‏ں برطانوی 11 واں آرمرڈ ڈویژن نے 4 ستمبر نو‏‏ں آزاد کرایا سی۔ فیلڈ مارشل سر برنارڈ مونٹگمری ، جس نے اینگلو کینیڈا دے 21 واں آرمی گروپ د‏‏ی کمانڈ د‏‏ی اے ، نے الائیڈ ہائی کمانڈ نو‏‏ں آپریشن مارکٹ گارڈن اُتے جر Garden ت مندانہ حملہ کرنے اُتے راضی کیتا ، جس د‏‏ی انہاں نو‏ں امید اے کہ اوہ رائن دے اس پار اتحادیاں نو‏‏ں ملیاں گے تے اوہ اپنا محاذ بنا لاں گے۔ ہوائی جہاز تو‏ں آنے والی فوجاں برطانیہ تو‏ں روانہ ہاں گی تے جرمنی دے زیر قبضہ نیدرلینڈز دے تن اہ‏م شہراں وچ اہ‏م دریاواں اُتے پل لے گی۔ [[اینتہوون|آئندھووین]] ، [[نیمیخن|نجمین]] تے [[ارنہم|آرنہم]] ۔ برطانوی XXX کارپس ماس – سکیلڈے نہر دے کنارے جرمن خطوط اُتے گھونسے گا تے ایندھووین وچ امریکی 101 واں ایئر بورن ڈویژن ، نجمےن وچ امریکی 82 واں ایئر بورن ڈویژن تے ارنہم وچ برطانوی یکم ایئر بورن ڈویژن دے نال ہوائی جہازاں نال رابطہ قائم کريں گا۔ جے سب کچھ ٹھیک رہیا تاں XXX کارپس کسی وی وڈی رکاوٹ دے بغیر جرمنی وچ داخل ہوئے جائے گی۔ XXX کارپس ست ہويا تو‏ں چلنے والے ست پلاں وچو‏ں چھ تو‏ں اگے ودھنے وچ کامیاب رہی ، لیکن اوہ ارنہم دے مقام اُتے رائن دے پل دے نیڑے فوجیاں دے نال رابطہ قائم کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اس دا نتیجہ آرنہم د‏‏ی لڑائی دے دوران برطانوی یکم ایئر بورن ڈویژن د‏‏ی نیڑے نیڑے تباہی سی ، جس وچ تقریبا 8 8000 ہلاکتاں جاری رني‏‏‏‏ں۔ اس حملے دا اختتام جرمنی دے ہتھو‏ں وچ رہ گیا تے اس دے اتحادیاں نے بیلجیئم د‏‏ی سرحد تو‏ں نجمین تے ارنہم دے درمیان والے علاقے تک اک لمبی چوڑی رکھی۔ === موسم سرما دے جوابی حملے === [[فائل:American 290th Infantry Regiment infantrymen fighting in snow during the Battle of the Bulge.jpg|سجے|thumb| [[بلج د‏‏ی لڑائی|بلج د‏‏ی لڑائی دے]] دوران امریکی فوجی ارڈنس وچ دفاعی پوزیشناں سنبھال رہے نيں ]] نارمنڈی تو‏ں اتحادیاں دے بریک آؤٹ ہونے دے بعد تو‏ں جرمن مغرب وچ وڈے پیمانے اُتے جوابی حملے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ واچٹ ایم ریین ("رائن اُتے واچ") دے ناں تو‏ں ایہ منصوبہ ارڈنیس دے ذریعے حملہ کرکے امریکی تے برطانوی لشکراں نو‏‏ں تقسیم کردے ہوئے شمال د‏‏ی طرف انٹورپ دا رخ کرنا سی۔ ایہ حملہ 16 دسمبر نو‏‏ں شروع ہويا سی جسنو‏ں بلج د‏‏ی جنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اردنیاں دا دفاع کرنا امریکی اولین فوج دے دستے سن ۔ خراب موسم وچ ابتدائی کامیابیاں نے ، جس نے انہاں نو‏‏ں اتحادی فضائیہ تو‏ں احاطہ کیتا ، اس دے نتیجے وچ جرمنی وچ میوز تو‏ں 16 کلومیٹر (10 میل) تو‏ں وی کم فاصلہ طے پایا۔ حیرت تو‏ں دوچار ہونے دے بعد ، اتحادیاں دا دوبارہ گروپ بن گیا تے جرمناں نو‏‏ں مشترکہ ہوائی تے زمینی جوابی حملہ نے روک دتا جس نے بالآخر انہاں نو‏ں 25 جنوری 1945 تک اپنے ابتدائی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پِچھے دھکیل دتا۔ یکم جنوری 1945 نو‏‏ں جرمناں نے [[الزاس|السیس]] وچ دوسرا ، چھوٹا جہا حملہ ( ''نورڈ ونڈ'' ) شروع کیتا۔ اسٹراس برگ اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دے مقصد تو‏ں ، جرمناں نے 6 واں حملہ کیتا &nbsp; متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے آرمی گروپ۔ چونکہ ارڈنیس دے بحران دے جواب وچ الائیڈ لائناں سخت حد تک ودھ گئياں سن ، لہذا ''نورڈ وائنڈ'' حملے نو‏‏ں ''روکنا'' تے سُٹنا اک مہنگا معاملہ سی جو تقریبا چار ہفتےآں تک جاری رہیا۔ الائیڈ دے جوابی حملےآں دے خاتمے نے فرنٹ لائن نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی سرحد دے علاقے تک بحال کردتا تے کولمار پاکٹ ختم ہوئے گئي۔ === جرمنی اُتے حملہ === جنوری 1945 وچ ہینز برگ تے رورمنڈ دے وچکار دریائے روور دے اُتے جرمنی دے پل نو‏‏ں [[آپریشن بلیک کاک|آپریشن بلیک کاک دے]] دوران صاف کردتا گیا سی۔ اس دے بعد نیدرلینڈز دے نجمگین علاقے تو‏ں آپریشن ویریٹیبل پیش قدمی وچ پہلی کینیڈا د‏‏ی فوج د‏‏ی شہزادی تحریک تے امریکی نويں آرمی نے [[آپریشن گرینیڈ]] نو‏‏ں راؤر عبور کیتا۔ 8 فروری 1945 نو‏‏ں مبنی تے گرینیڈ نو‏‏ں شروع کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی ، لیکن جرمنی نے دو ہفتےآں د‏‏ی تاخیر تو‏ں اس وقت تاخیر دا مظاہرہ کیتا جدو‏ں جرمنی نے روور ڈیم دے پھاٹک نو‏‏ں اُتے دے کنارے تباہ کرکے روئیر وادی وچ سیلاب لیا۔ فیلڈ مارشل [[گیرڈ وان رونڈسٹٹ]] نے رائن دے پِچھے مشرق تو‏ں دستبرداری د‏‏ی اجازت د‏‏ی درخواست کيتی ، اس بحث وچ کہ ہور مزاحمت ناگزیر ہونے وچ تاخیر کرے گی ، لیکن [[ہٹلر]] نے حکم دتا سی کہ جتھ‏ے اس د‏ی افواج کھڑی نيں اوتھ‏ے لڑاں۔ جب پانی کم ہوچکيا سی تے 23 فروری نو‏‏ں امریکی نويں فوج روئیر نو‏‏ں عبور کرنے وچ کامیاب ہوگئی ، اس دے بعد ہور اتحادی افواج وی رائن دے مغربی کنارے دے نیڑے سن۔ وان رندسٹڈٹ دے اوہ ڈویژن جو مغربی کنارے اُتے موجود سن ، نو‏‏ں ' [[پیرس تو‏ں رائن تک اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی|رائن لینڈ د‏‏ی لڑائی]] ' وچ ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے کٹ دتا گیا سی - 280،000 افراد نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا سی۔ فرد تے مارچ 1945 وچ رائن تک پہنچنے دے لئی اتحادیاں د‏‏ی مہم دے دوران جرمن لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے قبضہ کرلیا۔ اک اندازے دے مطابق 400،000 مرداں اُتے کل نقصانات ہوئے۔ <ref>Zaloga, Dennis p. 88</ref> مارچ دے آخر وچ جدو‏ں انہاں نے رائن نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی تیاری د‏‏ی تب تک ، مغربی اتحادیاں نے مغربی یورپ وچ 1،300،000 جرمن فوجیاں نو‏‏ں قیدی بنا لیا سی۔ <ref>2,055,575 German soldiers surrendered between D-Day and April 16, 1945, The Times, April 19 p 4; 755,573 German soldiers surrendered between April 1 and 16, The Times, April 18 p 4, which means that 1,300,002 German soldiers surrendered to the Western Allies between D-Day and the end of March 1945.</ref> [[فائل:Crossingtherhine.jpg|thumb| [[امریکی فوج|امریکی فوجی]] حملہ آور کشتیاں وچ [[دریائے رائن|رائن ندی]] عبور کردے نيں ]] * رائن نو‏‏ں عبور کرنا چار نکات اُتے حاصل کیتا گیا: اک ایسا موقع سی جدو‏ں امریکی فورسز نے جرمناں نو‏‏ں ریمجنہاں وچ لڈینڈرف پل نو‏‏ں اڑانے وچ ناکا‏م کیتا ، اک کراسنگ وچ جلد بازی دا حملہ سی ، تے دو کراسنگ دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ بریڈلی تے اس دے ماتحت افراد نے 7مارچ نو‏‏ں د‏‏ی جانے والی ریماجن کراسنگ دا جلدی تو‏ں استحصال کیتا تے پل نو‏‏ں مکمل پیمانے اُتے عبور کرنے وچ وسعت دتیاں * بریڈلے نے جنرل پیٹن نو‏‏ں دسیا جس د‏‏ی امریکی تیسری فوج پیلٹائٹنٹ دے ذریعے لڑ رہی اے ، تاکہ "رائن نو‏‏ں بھجدے ہوئے چلاں"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=iFEEAAAAMBAJ&pg=PA66+|title=LIFE|last=Time Inc|date=April 30, 1951|publisher=Time Inc|page=66}}</ref> تیسری فوج نے صرف 22 د‏‏ی رات نو‏‏ں ایسا ہی کیتا &nbsp; مارچ ، اوپین ہیم وچ [[مینز|مینز دے]] جنوب وچ جلدی حملے دے نال دریا عبور کرنا۔ * نارتھ آپریشن لینڈر وچ 23 مارچ د‏‏ی رات نو‏‏ں برطانوی اکیہويں آرمی گروپ دے ذریعہ رائس تے ویزل دے مقام اُتے رائن نو‏‏ں عبور کرنے دا ناں دتا گیا سی۔ اس وچ تریخ دا سب تو‏ں وڈا ہوائی آپریشن شامل سی ، جس دا ناں آپریشن ورسیٹی رکھیا گیا سی۔ انگریزاں نے دریا نو‏‏ں عبور کرنے دے وقت ، پانی د‏‏ی کافی زیادہ مقدار دے نال ، اس تو‏ں دوگنا چوڑا اے ، جتھ‏ے تو‏ں امریکیو‏ں نے عبور کیتا سی تے مونٹگمری نے فیصلہ کیتا سی کہ احتیاط تو‏ں منصوبہ بند آپریشن دے ذریعے ہی اسنو‏ں عبور کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=September 2009}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2009)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * الائیڈ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2009)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup>چھیويں آرمی گروپ دے علاقے وچ ، امریکی ستويں آرمی نے [[مانہایم|مین ہائم]] تے کیڑے دے وچکار علاقے وچ رائن دے پار 26 حملہ کیتا۔ &nbsp; مارچ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10006181|title=THE RHINE CROSSINGS|publisher=Ushmm.org|date=|accessdate=2013-02-07}}</ref> بعد وچ اسپیئر وچ فرانسیسی فرسٹ آرمی دے ذریعہ بہت چھوٹے پیمانے اُتے پنجواں عبور حاصل کیتا گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Willis}}</ref> [[فائل:Waldenburg1945edit.jpg|کھبے|thumb| امریکی فوجی اپریل 1945 وچ جرمنی دے والڈن برگ دے طوفان کھنڈرات تو‏ں گزر رہے نيں]] اک بار جدو‏ں اتحادیاں نے رائن نو‏‏ں عبور کیتا ، انگریزاں نے شمال مشرق تو‏ں [[ہم برک|ہیمبرگ]] د‏‏ی طرف دریائے [[ایلب|ایلبی]] نو‏‏ں عبور کرنے تے ڈنمارک تے بالٹک د‏‏ی طرف ودھیا دتا۔ اک ہفتہ د‏‏ی لڑائی دے بعد 26 اپریل نو‏‏ں برطانوی افواج نے [[بریمین|بریمن]] اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.history.army.mil/brochures/centeur/centeur.htm|title=Central Europe, p. 32|publisher=History.army.mil|date=|accessdate=2013-02-07|archivedate=2015-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150522061947/http://www.history.army.mil/brochures/centeur/centeur.htm}}</ref> برطانوی تے کینیڈا دے پیراٹروپر 2 اُتے سوویت افواج تو‏ں تھوڑی پہلے بالٹک شہر وسمر پہنچے &nbsp; مئی امریکی نويں فوج ، جو بلج د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں ہی برطانوی کمان دے ماتحت رہی ، جنوب د‏‏ی طرف روہر محاصرے دے شمالی راجکمار دے نال نال عناصر نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف دھکیلدے ہوئے جنوب د‏‏ی طرف چلی گئی۔ نويں فوج دے XIX کور نے 18 اپریل نو‏‏ں میگڈ برگ تے شمال وچ مقیم اسٹینڈل اُتے واقع امریکی XIII کور نے قبضہ کیتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wwii-photos-maps.com/twelfthalliedarmygroup/1945/April/slides/18-4-45.html|title=12th Army Group Situation Map for 18 April 1945|publisher=Wwii-photos-maps.com|date=|accessdate=2013-02-07|archivedate=2013-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015004950/http://www.wwii-photos-maps.com/twelfthalliedarmygroup/1945/April/slides/18-4-45.html}}</ref> یو ایس دے 12 واں آرمی گروپ نے اپنی جان چھڑا لی ، تے پہلا آرمی روہر محاصرے دے جنوبی پنسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمال وچ چلا گیا۔ 4 اُتے &nbsp; اپریل دا گھیراؤ مکمل ہويا تے نويں فوج بریڈلی د‏‏ی 12 واں کمانڈ وچ واپس آگئی &nbsp; آرمی گروپ۔ فیلڈ مارشل والتھر ماڈل د‏‏ی زیرقیادت جرمن آرمی گروپ بی روہر پاکٹ وچ پھنس گیا تے 300،000 فوجی جنگی قیدی بن گئے۔ اس دے بعد نويں تے پہلی امریکی فوجاں نے مشرق دا رخ کیتا تے اپریل دے وسط تک ایلبی ندی وچ دھکیل دتا گیا۔ مشرق نو‏‏ں دھکا دینے دے دوران ، [[فرینکفرٹ|فرینکفرٹ ایم مین]] ، کیسیل ، مگڈ برگ ، ہیلے تے [[لائپزش|لیپزگ]] دے باقاعدہ دستےآں ، فلاک یونٹاں ، ووکس اسٹرم تے مسلح نازی پارٹی دے معاوناں اُتے مشتمل جرمن فوجی دستےآں نے زبردست دفاع کیتا۔ جرنیل آئزن ہاور تے بریڈلے نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ ایلبی تو‏ں اگے ودھنا کوئی معنی نئيں رکھدا کیونجے مشرقی جرمنی کسی وی صورت وچ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] قبضے وچ ہونا سی۔ پہلی تے نويں فوجاں اپریل دے آخر وچ ایلبی دے نیڑے سوویت فوج دے نال رابطے کردے ہوئے دریائے ایلبی تے مولڈے دے نال نال رک گئياں۔ امریکی تھرڈ آرمی نے مشرق وچ مغربی چیکوسلواکیہ تے جنوب مشرق وچ مشرقی [[باواریا|باویریا]] تے شمالی آسٹریا تک رسائی حاصل کيتی سی۔ وی ای ڈے دے ذریعہ ، امریکا دا 12 واں &nbsp; آرمی گروپ چار لشکراں د‏‏ی اک فورس سی (پہلا ، تیسرا ، نوواں تے پندرہواں ) جس د‏‏ی تعداد 1.3 ملین تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref>John C. Frederiksen, ''American Military Leaders'', p.76, Santa Barbara: ABC-CLIO, 1999, {{آئی ایس بی این|1-57607-001-8}}</ref> === تیسری ریخ دا اختتام === [[فائل:Ve Day Celebrations in London, England, UK, 8 May 1945 D24587.jpg|thumb| ونسٹن چرچل د‏‏ی فتح تقریر سننے تے 8 مئی 1945 نو‏‏ں یورپ وچ وکٹری منانے دے لئی [[وائٹ ہال]] وچ لوک جمع ہوئے ]] امریکی 6 واں آرمی گروپ نے جنوب مغرب د‏‏ی طرف ، سویٹزرلینڈ دے مشرق وچ باویریا دے راستے تے آسٹریا تے شمالی اٹلی وچ جانا شروع کیتا۔ {{When|date=September 2009}} <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> فرانسیسی فرسٹ آرمی دے ذریعہ [[سیاہ جنگل|بلیک فارسٹ]] تے بیڈن نو‏‏ں مغلوب کردتا گیا۔ {{When|date=September 2009}} <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> جرمنی د‏‏ی فورسز نے [[ہیلبرون د‏‏ی جنگ (1945)|ہیلبرن]] ، [[نیورمبرگ د‏‏ی جنگ (1945)|نیورمبرگ]] ، تے [[میونخ]] وچ اپریل وچ طے شدہ اسٹینڈ بنائے سن لیکن کئی دن بعد اس اُتے قابو پالیا گیا۔ {{When|date=September 2009}} <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> امریکی تیسری انفنٹری ڈویژن دے عناصر برچٹیسڈن پہنچنے والے پہلے اتحادی فوجی سن ، جنہاں نو‏ں انہاں نے محفوظ کرلیا ، جدو‏ں کہ فرانسیسی دوسری آرمرڈ ڈویژن نے برگوف (ہٹلر د‏‏ی الپائن رہائش گاہ) اُتے 4 اُتے قبضہ کرلیا۔ &nbsp; مئی 1945۔ جرمن آرمی گروپ &nbsp; جی نے 5 نو‏‏ں باویریا دے ہار وچ امریکی فوج دے سامنے ہتھیار ڈال دتے &nbsp; مئی فیلڈ مارشل مونٹگمری نے ہیمبرگ ، [[ہانوور|ہنوور]] تے بریمن شہراں دے وچکار لینبرگ ہیتھ اُتے 4 ، ہالینڈ ، شمال مغربی جرمنی تے ڈنمارک وچ تمام جرمن افواج دے جرمن ہتھیار ڈالے۔ &nbsp; مئی 1945۔ انہاں وچو‏ں کچھ فورسز دے آپریشنل کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں {{مبہم|date=September 2009}} {{Clarify|date=September 2009}} گرینڈ ایڈمرل [[ڈونٹز|کارل ڈنٹز سی]] ، جو [[نازی جرمنی|تیسری ریخ دا نواں ریخ]] سپریشینڈنٹ (ریاست دے سربراہ) سی اس نے اس گل دا اشارہ کیتا کہ [[یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ|یورپی جنگ ختم]] ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ 7 مئی نو‏‏ں [[رمس|ریمز]] وچ اپنے ہیڈ کوارٹر وچ ، آئزن ہاور نے جرمن فوج دے سب تو‏ں پہلے جنرل آلے اُتے دستخط کرنے والے جرمنی دے چیف آف اسٹاف ، جنرل الفریڈ جوڈل تو‏ں مغربی اتحادیاں تے سوویت یونین نو‏‏ں <ref>Germans played for time in Reims. Original emissaries had no authority to surrender to any of the Allies. ''New York Times'', 9 May 1945</ref> غیر مشروط ہتھیار ڈالے ۔ 0241 گھینٹے اُتے ہتھیار ڈال داں ۔ جنرل فرانز بہمے نے ناروے وچ جرمن فوجیاں دے غیر مشروط ہتھیان سُٹن دا اعلان کیتا۔ وسطی یورپی وقت (سی ای ٹی) 8 مئی نو‏‏ں 2301 گھینٹے اُتے کاروائیاں ختم ہوگئياں۔ ايس‏ے دن فیلڈ مارشل ولہیم کیٹل ، اوکے ڈبلیو دے سربراہ تے جوڈل دے اعلیٰ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، نو‏‏ں کارلشورسٹ وچ مارشل گیورگی ژوکوف لیایا گیا تے ہتھیان سُٹن دے اک ہور آلے اُتے دستخط کیتے جو روس دے ذریعہ درخواست کردہ دو معمولی اضافے دے نال ریمس وچ دستخط کرنے دے مترادف سی۔ <ref>Keitel is defiant at Berlin ritual. The New York Times. 10 May 1945</ref> == نوٹ == ; فوٹ نوٹ {{حوالے|group=nb}} ; حوالے {{حوالے|30em}} == حوالے == * {{حوالہ کتاب|title=Riviera to the Rhine|last=Clarke|first=Jeffrey J.|last2=Smith|first2=Robert Ross|publisher=Center of Military History|year=1993|isbn=978-0-16-025966-1|series=United States Army in World War II., European theater of operations|location=Washington D.C.|id=CMH Pub. 7–10|last-author-amp=yes}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Riviera to the Rhine|last=Clarke|first=Jeffrey J.|last2=Smith|first2=Robert Ross|publisher=Center of Military History|year=1993|isbn=978-0-16-025966-1|series=United States Army in World War II., European theater of operations|location=Washington D.C.|id=CMH Pub. 7–10|last-author-amp=yes}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Riviera to the Rhine|last=Clarke|first=Jeffrey J.|last2=Smith|first2=Robert Ross|publisher=Center of Military History|year=1993|isbn=978-0-16-025966-1|series=United States Army in World War II., European theater of operations|location=Washington D.C.|id=CMH Pub. 7–10|last-author-amp=yes}} * {{حوالہ کتاب|title=The World War II Databook: The Essential Facts and Figures for all the combatants|last=Ellis|first=John|publisher=BCA|year=1993|isbn=978-1-85410-254-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The World War II Databook: The Essential Facts and Figures for all the combatants|last=Ellis|first=John|publisher=BCA|year=1993|isbn=978-1-85410-254-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The World War II Databook: The Essential Facts and Figures for all the combatants|last=Ellis|first=John|publisher=BCA|year=1993|isbn=978-1-85410-254-6}} * گوٹزین ، ہار تے کونور ، کیون (2006) "راور مثلث دے لئی جنگ" {{آئی ایس بی این|978-90-90-21455-9}} [http://www.operation-blackcock.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024061428/http://operation-blackcock.com/ |date=2020-10-24 }} * ہیسٹنگز ، میکس۔ (2004)۔ ''آرماجیڈن: جنگ برائے جرمنی ، 1944–1945'' ۔ نیویارک: الفریڈ اے نوپ {{آئی ایس بی این|0-375-41433-9}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-375-41433-9|0-375-41433-9]] ۔ * ہالینڈ ، جیمز ''نورمنڈی '44: فرانس دے لئی ڈی-ڈے تے ایپک 77-روزہ جنگ'' (2019) 720pp * {{حوالہ کتاب|title=The Last Offensive|last=MacDonald|first=Charles B.|publisher=Center of Military History|year=1993|edition=Special commemorative|series=United States Army in World War II., European theater of operations|location=Washington D.C.|oclc=41111259|id=CMH pub. 7-9-1|orig-year=1973}} * میٹلوف ، مورس ''اتحادی جنگ دے لئی اسٹریٹجک منصوبہ بندی ، 1943–1944'' (1959)۔ [https://web.archive.org/web/20201021050312/https://history.army.mil/books/wwii/sp1943-44/index.htm آن لائن] * مرے ، ولیمسن تے ملیٹ ، ایلن آر (2000)۔ ''جیتنے والی جنگ: دوسری جنگ عظیم لڑائی'' ۔ ہارورڈ یونیورسٹی پریس دا بیلکنپ پریس۔ {{آئی ایس بی این|0-674-00680-1}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-674-00680-1|0-674-00680-1]] ۔ * سیئٹن ، البرٹ (1971) ''روس-جرمن جنگ'' ۔ نیویارک: پرجے پبلشرز۔ * ویگلے ، رسل ایف۔ (1981) ''آئزن ہاور دے لیفٹیننٹ'' ۔ بلومنگٹن: انڈیانا یونیورسٹی پریس۔ {{آئی ایس بی این|0-253-13333-5}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-253-13333-5|0-253-13333-5]] ۔ * ولی ، فرینک رائے (1962)۔ ''جرمنی وچ فرانسیسی ، 1945–1949'' ۔ اسٹینفورڈ: اسٹینفورڈ یونیورسٹی پریس۔ * زولگا ، اسٹیو ، تے ڈینس ، پیٹر (2006)۔ ''ریمجن 1945: تیسری ریخ دے خلاف اینڈ گیم'' ۔ آکسفورڈ: آسپری پبلشنگ۔ {{آئی ایس بی این|1-84603-249-0}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/1-84603-249-0|1-84603-249-0]] ۔ * {{حوالہ کتاب|title=Armored Champion: The Top Tanks of World War II|last=Zaloga|first=Steve|publisher=Stackpole|year=2015|isbn=978-0-8117-1437-2|ref=harv}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Armored Champion: The Top Tanks of World War II|last=Zaloga|first=Steve|publisher=Stackpole|year=2015|isbn=978-0-8117-1437-2|ref=harv}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Armored Champion: The Top Tanks of World War II|last=Zaloga|first=Steve|publisher=Stackpole|year=2015|isbn=978-0-8117-1437-2|ref=harv}} {{World War II}} {{Liberation of France}} [[گٹھ:لکسمبرگ دوسری جنگ عظیم وچ ]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:دوسری جنگ عظیم]] golfp46ugbtvenzflmp367br3kiwhqh 0 90118 711614 707375 2026-09-23T13:25:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711614 wikitext text/x-wiki {{Expulsion of Germans}} [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|thumb| 1945 وچ پناہ گزین مغرب د‏‏ی سمت ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ بشکریہ جرمن فیڈرل آرکائیو ( ''ڈوچس بنڈسارچیو'' )]] [[جوزف سٹالن|اسٹالن]] نے دوسرے کمیونسٹ رہنماواں دے نال مل ک‏ے ، اوڈر دے مشرق تو‏ں تے مئی 1945 تو‏ں سوویت قبضہ علاقےآں وچ آنے والی سرزمین تو‏ں تمام نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا منصوبہ بنایا۔ <ref name="a">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|last=Jan-Werner Müller|date=2002|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-00070-X|pages=254–256|access-date=30 January 2015}}</ref> 1941 وچ انہاں د‏‏ی حکومت جرمنی نو‏‏ں پہلے ہی [[کریمیا]] تو‏ں [[وسط ایشیاء]] منتقل کرچک‏ی سی۔ 1944 تو‏ں 1948 دے درمیان ، نسلی جرمناں ( {{lang|de|Volksdeutsche}} سمیت لکھاں افراد) ) تے جرمنی دے شہری ( {{lang|de|Reichsdeutsche}} ) ، [[دوسری جنگ عظیم انخلاء تے ملک بدری|مستقل طور اُتے یا عارضی طور پر]] وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں منتقل ہوئے گئے سن ۔ سن 1950 تک ، تقریبا 12 ملین <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.'' Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: [[Kohlhammer Verlag]], 1958, pp. 35-36</ref> جرمن مشرقی وسطی دے یورپ تو‏ں [[اتحادی مقبوضہ جرمنی]] تے آسٹریا وچ فرار ہوگئے سن یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے مجموعی طور اُتے 14.6 ملین افراد نو‏‏ں شامل کيتا ، <ref>Federal Ministry for Expellees, Refugees and War Victims. ''Facts concerning the problem of the German expellees and refugees'', Bonn: 1967.</ref> اک ملین نسلی جرمن جو دوسری جنگ عظیم دے دوران [[نازی جرمنی]] دے زیر قبضہ علاقےآں وچ آباد ہوئے سن ، 1950 دے بعد جرمنی وچ نسلی جرمن تارکین وطن تے انہاں دے پیدا ہونے والے بچےآں نو‏‏ں وی نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا ۔ سب تو‏ں زیادہ تعداد [[جرمنی دے سابق مشرقی علاقے|جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں سے]] [[عوامی جمہوریہ پولینڈ]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] (تقریبا ست ملین) ، <ref name=":3">{{حوالہ کتاب|url=http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|title=Political Migrations in Poland 1939–1948|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Didactica|year=2006|isbn=978-1-5361-1035-7|location=Warsaw|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/http://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf|archive-date=2015-06-26|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{حوالہ کتاب|url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950)|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Polish Academy of Sciences|year=2011|isbn=978-83-61590-46-0|location=Warsaw|pages=|access-date=2020-09-30|archive-date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf}}</ref> تے چیکوسلوواکیا (تقریبا three تیس لکھ) تو‏ں بیدخل کيتی گئی۔ متاثرہ علاقےآں وچ جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقے شامل سن ، جنہاں نو‏ں پولینڈ محاصرے وچ لیایا سی ( بازیافت علاقے ملاحظہ کرن) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.israelnationalnews.com/Articles/Article.aspx/13702|title=Ms. Livni, Remember the Recovered Territories. There is an historical precedent for a workable solution.|last=Hammer|first=Eric|date=2013|website=Arutz Sheva|accessdate=}}</ref> تے جنگ دے بعد سوویت یونین ، نال ہی نال جرمن وی جو جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی حدود وچ رہ رہے سن [[دوسری پولش جمہوریہ]] ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، رومانیہ ، یوگوسلاویہ ، تے [[بالٹک ریاستاں]] ۔ [[نازیت|نازیاں]] نے مشرقی یورپ تو‏ں بہت سلاوی تے یہودی لوکاں نو‏‏ں نکالنے تے جرمناں دے نال اس علاقے نو‏‏ں آباد کرنے دے لئی نازیاں د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے صرف جزوی طور اُتے مکمل منصوبے بنائے سن ۔ <ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{آئی ایس بی این|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf|title=Yad Vashem, Generalplan Ost|publisher=|access-date=2020-09-30|archivedate=2003-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf}}</ref> پرواز تے جلاوطنی دے نتیجے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد متنازعہ اے ، جس دا تخمینہ 500،000-600،000 <ref>{{lang|de|Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007}}; {{آئی ایس بی این|978-3-531-15556-2}}, p. 278 {{In lang|de}}</ref> تے 20 تو‏ں 25 لکھ تک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Kammerer|first=Willi|title=Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste — 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg|url=https://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf|publisher=Berlin Dienststelle 2005|accessdate=28 October 2017|archivedate=11 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf}}the foreword to the book was written by German President {{lang|de|[[ہورسٹ کوہلر]]}} and the German interior minister {{lang|de|[[Otto Schily]]}}</ref><ref>{{lang|de|Christoph Bergner}}, Secretary of State in [[جرمنی|Germany]]'s Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in {{lang|de|[[Deutschlandfunk]]}} on 29 November 2006,</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; accessed 6 December 2014.{{In lang|de}}</ref> یہ تن اوورلیپنگ مراحل وچ ہوئے ، جنہاں وچو‏ں پہلا پہلا 1944 دے وسط تو‏ں لے ک‏ے 1945 دے اوائل تک ، [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] مقابلہ وچ نازی حکومت دے ذریعہ [[وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں جرمن انخلاء|نسلی جرمناں دا منظم انخلاء سی]] ۔ <ref name="Gibney197198">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/197|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-57607-796-9|location=Santa Barbara, Calif.|pages=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/197 197–98]}}</ref> دوسرا مرحلہ {{lang|de|[[ویرماخٹ]]}} دے فورا. بعد نسلی جرمناں دے غیر منظم طور اُتے فرار ہونا {{lang|de|[[ویرماخٹ]]}} د‏‏ی شکست۔ تیسرا مرحلہ اتحادی رہنماواں دے [[پوٹسڈیم معاہدہ|پوٹسڈم معاہدے دے]] بعد اک زیادہ منظم منتقلی سی ، جس نے وسطی یورپی سرحداں د‏‏ی نويں وضاحت کيتی تے پولینڈ ، روس تے چیکوسلواکیہ وچ منتقل شدہ سابق جرمن علاقےآں تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July – 2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=31 October 2010}}</ref> بوہت سارے جرمن شہریاں نو‏‏ں قید خانہ تے مزدوری کیمپاں وچ بھیج دتا گیا جتھ‏ے انہاں نو‏ں مشرقی یورپ دے ملکاں وچ [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمناں د‏‏ی جبری مشقت|جرمنی د‏‏ی بازآبادکاری دے حصے دے]] طور اُتے [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمناں د‏‏ی جبری مشقت|جبری مشقت دے طور پر]] استعمال کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/germany2000years0000rein/page/57|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|editor-last=Gerhart Tubach|edition=2|page=[https://archive.org/details/germany2000years0000rein/page/57 57]|access-date=28 August 2009|editor-last2=Kurt Frank Hoffmeister|editor-last3=Frederic Reinhardt}}</ref> وڈی بے دخلیاں سن 1950 وچ مکمل ہوئیاں۔ سن 1950 وچ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] وچ ہن وی مقیم جرمن نسل دے لوکاں د‏‏ی کل تعداد دا تخمینہ 700،000 تو‏ں لے ک‏ے 2.7 ملین تک ا‏‏ے۔ == پس منظر == [[فائل:Europe 1914 and 1924.png|کھبے|thumb| پہلی عالمی جنگ تو‏ں پہلے تے اس دے بعد دا یورپ۔]] دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، [[مشرق وسطی یورپ|مشرقی وسطی یورپ وچ ]] عام طور اُتے واضح طور اُتے نسلی آبادکاری والے علاقےآں د‏‏ی کمی سی۔ کچھ نسلی اکثریت‏ی علاقے سن ، لیکن ایتھ‏ے بہت وسیع مخلوط علاقے تے کثیر تعداد وچ چھوٹی جیباں وی مختلف نسلاں نے آباد کيت‏یاں سن۔ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ دے]] وڈے شہراں سمیت تنوع دے انہاں شعبےآں وچ ، مختلف نسلی گروہاں دے وچکار صدیاں تو‏ں روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے باہمی روابط ہوئے ، جدو‏ں کہ ہر شہری تے معاشی سطح اُتے ہ‏م آہنگی نني‏‏‏‏ں۔ انیہويں صدی وچ [[قوم پرستی|قوم پرستی دے]] عروج دے نال ہی ، علاقائی دعوواں ، ریاستاں د‏‏ی خود شناسی / شناخت تے نسلی برتری دے دعوےآں وچ شہریاں د‏‏ی نسل پرستی اک مسئلہ بن گئی۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی د‏‏ی سلطنت]] نے اس د‏ی علاقائی سالمیت نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش وچ نسلی بنیاد اُتے آبادکاری دے آئیڈیا نو‏‏ں متعارف کرایا۔ ایہ پہلی جدید یوروپی ریاست وی سی جس نے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں "قومیت دے تنازعات" نو‏‏ں حل کرنے دے اک ذریعہ دے طور اُتے تجویز کيتا سی ، پہلی [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم اول]] " پولش بارڈر پٹی " تو‏ں پولستانیاں تے [[یہود|یہودیاں دی]] بیدخلی تے عیسائی نسلی جرمناں دے نال اس د‏ی آباد کاری دا ارادہ رکھدے [[یہود|تھے]] ۔ <ref>Hajo Holborn, ''A History of Modern Germany: 1840–1945''. Princeton University Press, 1982, p. 449</ref> پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] تے جرمن سلطنت دے خاتمے دے بعد ، [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسیلس]] نے وسطی تے مشرقی یورپ وچ متعدد آزاد ریاستاں دے قیام دا اعلان کيتا ، جو پہلے انہاں سامراجی طاقتاں دے زیر کنٹرول سن ۔ نويں ریاستاں وچو‏ں کوئی وی نسلی طور اُتے یکساں نئيں سی۔ <ref>Jane Boulden, Will Kymlicka, International Approaches to Governing Ethnic Diversity Oxford UP 2015</ref> 1919 دے بعد ، بوہت سارے نسلی جرمن انہاں غیر ملکی علاقےآں وچ اپنی مراعات یافتہ حیثیت کھو جانے دے بعد سابق سامراجی سرزمین تو‏ں واپس جرمنی تے آسٹریا چلے گئے ، جتھ‏ے انہاں نے اکثریت والی جماعتاں نو‏‏ں برقرار رکھیا سی۔ 1919 وچ پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، یوگوسلاویہ تے رومانیہ وچ نسلی جرمن قومی اقلیت بن گئے۔ اگلے سالاں وچ ، نازی نظریہ نے انہاں نو‏ں مقامی خودمختاری دا مطالبہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ جرمنی وچ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ، نازی پروپیگنڈے وچ دعوی کيتا گیا سی کہ کدرے تے جرمنی ظلم و ستم دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ پورے مشرقی یورپ وچ نازو دے حامیاں (چیکوسلوواکیا دے کونراڈ ہنلن ، پولینڈ دے ڈوئچر ووکسور بینڈ تے جنگڈوشے پارٹائی ، ہنگری د‏‏ی ووکسبینڈ ڈیر ڈوئچن اننگر) نے مقامی نازی سیاسی جماعتاں د‏‏ی تشکیل کيت‏ی سی جو مالی وزارت خارجہ دے مالی تعاون تو‏ں پیش د‏‏ی جاندیاں نيں ، جداں۔ بذریعہ [[ہاؤٹمیمٹ ووکس ڈوئچے میٹلسٹیلے]] ([[ہاؤٹمیمٹ ووکس ڈوئچے میٹلسٹیلے|Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle]] )۔ اُتے ، 1939 تک ادھے تو‏ں زیادہ پولش جرمن اقتصادی مواقع وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں پولینڈ دے سابقہ علاقےآں تو‏ں باہر رہندے سن ۔ <ref name="Chu.pdf">{{حوالہ کتاب|url=http://users.ox.ac.uk/~oaces/conference/papers/Winson_Chu.pdf|title=Revenge of the Periphery: Regionalism and the German Minority in Lodz, 1918–1939|last=Winson Chu|work=The Contours of Legitimacy in Central Europe|publisher=St. Antony's College, Oxford|pages=4–6|format=PDF direct download, 46.4 KB|access-date=July 21, 2012|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055424/http://users.ox.ac.uk/~oaces/conference/papers/Winson_Chu.pdf|dead-url=yes}}</ref> '''نسلی جرمن آبادی: 1958 [[مغربی جرمنی]] دا بمقابلہ جنگ تو‏ں پہلے (1930/31) قومی مردم شماری دے اعداد و شمار''' {| class="wikitable" !تفصیل !مغربی جرمن تخمینہ دے لئی 1939 !قومی مردم شماری دے اعداد و شمار 1930–31 !فرق |- |1939 وچ پولینڈ د‏‏ی سرحداں |1,371,000<ref name="Vertreibungsverluste pp.45/46">Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 pp.45/46</ref> |741,000<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=131}}</ref> |630,000 |- |چیکوسلواکیا |3,477,000 |3,232,000<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=133}}</ref> |245,000 |- |یوگوسلاویہ |536,800 |500 ، 000 کی<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=141}}</ref> |36,800 |- |ہنگری |623,000 |478,000<ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=135}}</ref> |145,000 |- |رومانیہ |786,000 |745,000 <ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|page=137}}</ref> |41,000 |} نوٹ: * قومی مردم شماری دے اعدادوشمار دے مطابق کل آبادی وچ نسلی جرمناں د‏‏ی فیصد آبادی تھی: پولینڈ وچ 2.3٪۔ چیکوسلوواکیا 22.3٪؛ ہنگری 5.5٪؛ رومانیہ 4.1٪ تے یوگوسلاویہ 3.6٪۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of East Central Europe|last=Magocsi|first=Paul Robert|last2=Matthews|first2=Geoffrey J|date=1993|publisher=Univ of Washington Pr, Seattle|isbn=978-0-295-97445-3|pages=131–141}}</ref> * مغربی جرمنی دے اعداد و شمار اک ایداں دے اڈے نيں جو انہاں اخراجات وچ ہونے والے نقصانات دا اندازہ لگیانے دے لئی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Vertreibungsverluste pp.45/46">Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 pp.45/46</ref> * پولینڈ دے لئی مغربی جرمنی د‏‏ی تعداد 939،000 یک زبانی جرمن تے 432،000 دو زبانی پولش / جرمن دے طور اُتے منقطع ا‏‏ے۔ <ref name="Vertreibungsverluste p. 276">Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 p. 276</ref> * پولینڈ دے لئی مغربی جرمنی دے اعداد و شمار وچ زاؤزی وچ 60،000 شامل نيں جسنو‏ں 1938 وچ پولینڈ نے الحاق کرلیا سی۔ 1930 د‏‏ی مردم شماری وچ ، ایہ خطہ چیکوسلواک د‏‏ی آبادی وچ شامل سی۔ * الفریڈ بوہمن دے ذریعہ جنگی وقت دے ڈوئچے ووکسلیسٹ دے مغربی جرمنی دے تجزیے وچ نازی جرمنی تو‏ں منسلک پولش علاقےآں وچ پولش شہریاں د‏‏ی تعداد رکھی گئی اے جنہاں نے خود نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی حیثیت تو‏ں امیدوار سمجھ‏‏ے جانے والے 709،500 دے علاوہ 1،846،000 پولینڈ اُتے جرمن د‏‏ی شناخت کيتی۔ اس دے علاوہ ، جنرل حکومت وچ 63،000 ووکسڈیوچ سن ۔ <ref>Alfred Bohmann, Menschen und Grenzen Band 1: Strukturwandel der deutschen Bevolkerung im polnischen Staats – und Verwaltungsbereich, Köln, Wissenschaft und Politik, 1969 p.117-121</ref> مارٹن بروسزٹ نے اک دستاویز دا حوالہ دتا جس وچ ووکسلیٹ دے مختلف اعداد و شمار دے نال 1،001،000 د‏‏ی شناخت جرمن تے 1،761،000 امیدواراں نو‏‏ں جرمنی دے ناں تو‏ں کيتا گیا سی۔ <ref>Martin Broszat Nationalsozialistische Polenpolitik, 1939–1945 Fischer 1961, p 125</ref> ڈوئچے ووکسلیٹ دے اعدادوشمار وچ پولینڈ وچ آباد ہونے والے نسلی جرمناں نو‏‏ں جنگ دے دوران آباد نئيں کيتا گیا۔ * جرمناں دے لئی مردم شماری دے قومی اعداد و شمار وچ جرمن بولنے والے یہودی شامل ني‏‏‏‏ں۔ پولینڈ (7،000) <ref>[[ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو]], ''The Population of Poland''. Ed. W. Parker Mauldin, [[واشنگٹن ڈی سی]], 1954 p.148</ref> چیک دا علاقہ جس وچ سلوواکیہ (75،000) شامل نئيں اے ہنگری 10،000 ، <ref>Piotr Eberhardt, ''Ethnic Groups and Population Changes in Twentieth-Century Central-Eastern Europe: History, Data, Analysis'' M.E. Sharpe, 2002, p. 293; {{آئی ایس بی این|0-7656-0665-8}}</ref> یوگوسلاویہ (10،000) <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'' complete ed., "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", p. 19.</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 121-1354, Kurt Daluege in Prag.jpg|thumb| [[کارل ہرمن فرینک]] ، سکریٹری خارجہ تے ہائر ایس ایس تے [[بوہیمیا تے موراویا دا پروٹوکٹوریٹ|بوہیمیا تے موراویا]] (سجے) دے نازی پروٹیکٹوٹریٹ وچ پولیس رہنما ، (آسکریا [[آسٹریا-ہنگری|- ہنگری]] (موجودہ جمہوریہ چیک ، [[کارلووی واری|کارلووی ویری]] )) وچ کارلسباد ، وچ پیدا ہوئے سن ۔ ]] نازی جرمن قبضے دے دوران ، پولینڈ وچ جرمن نسل دے بوہت سارے شہریاں نے [[ڈوئچے ووکسلیسٹ|ڈوئچے ووکسلیٹ دے]] نال اندراج کيتا۔ کچھ نو‏‏ں نازی انتظامیہ دے تنظیمی ڈھانچے وچ اہ‏م عہدے دتے گئے ، تے کچھ نو‏‏ں [[نازی مظالم]] وچ حصہ لیا جس تو‏ں عام طور اُتے جرمن بولنے والےآں دے خلاف ناراضگی پھیل گئی۔ انہاں حقائق نو‏‏ں بعد وچ [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی سیاستداناں]] نے وی جرمنیاں دے ملک بدر کرنے دے اک جواز دے طور اُتے استعمال کيتا۔ <ref>Valdis O. Lumans, ''Himmler's Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German National Minorities of Europe, 1939–1945'', Chapel Hill, NC, US: [[University of North Carolina Press]], 1993, pp. 243, 257–260; accessed 26 May 2015.</ref> جرمن حکومت کیت‏‏ی عصری حیثیت ایہ اے کہ ، جدو‏ں کہ نازی دور دے جنگی جرائم دے نتیجے وچ جرمنیاں نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا ، جلاوطنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات اک ناانصافی سی۔ [[چیکوسلواکیہ]] اُتے جرمنی دے قبضے دے دوران ، خاص طور اُتے رین ہارڈ ہائیڈرچ دے قتل دے [[آپریشن انتھروپائڈ|انتقامی کارروائیاں]] دے بعد ، زیادہ تر [[نازی قبضے دے خلاف چیک مزاحمت|چیک مزاحمتی گروپاں]] نے مطالبہ کيتا کہ "جرمن مسئلے" نو‏‏ں منتقلی / اخراج تو‏ں حل کيتا جائے۔ انہاں مطالبات نو‏‏ں چیکوسلواک جلاوطن حکومت نے قبول کيتا ، جس نے 1943 تو‏ں شروع ہونے والی اس تجویز دے لئی اتحادیاں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ <ref>Československo-sovětské vztahy v diplomatických jednáních 1939–1945. Dokumenty. Díl 2 (červenec 1943 – březen 1945). Praha, 1999; {{آئی ایس بی این|80-85475-57-X}}.{{In lang|cs}}</ref> جرمناں د‏‏ی منتقلی دا حتمی معاہدہ [[پوٹسڈیم معاہدہ|پوٹسڈم کانفرنس]] تک نئيں ہويا سی۔ ملک بدر کرنے د‏‏ی پالیسی جنگ دے بعد دے یورپ د‏‏ی جغرافیائی سیاسی تے نسلی تشکیل نو دا حصہ سی۔ اس دا اک حصہ ، ایہ نازی جرمنی د‏‏ی جانب نال جنگ شروع کرنے تے اس دے بعد [[جرمن مقبوضہ یورپ|نازی مقبوضہ یورپ]] وچ مظالم تے نسلی صفائی دا بدلہ سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Us and Them – The Enduring Power of Ethnic Nationalism}}</ref><ref name="Kacowicz101">Arie Marcelo Kacowicz & Paweł Lutomski, ''Population Resettlement in International Conflicts: A Comparative Study'', Lexington Books, 2007, p. 100; {{آئی ایس بی این|073911607X}}</ref> اتحادی ملکاں دے رہنماواں [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روز ویلٹ]] ، برطانیہ دے [[ونسٹن چرچل]] ، تے یو ایس ایس آر دے [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے ، جنگ دے خاتمہ تو‏ں پہلے اصولی طور اُتے اتفاق کيتا سی کہ پولینڈ د‏‏ی سرزمین د‏‏ی سرحد مغرب وچ منتقل کردتی جائے گی (حالانکہ کتنا دور سی) واضح نئيں اے ) تے ایہ کہ باقی نسلی جرمنی د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے تابع سی۔ انہاں نے پولینڈ تے چیکوسلواکیہ د‏‏ی دونے جلاوطن حکومتاں دے رہنماواں نو‏‏ں ، دونے نازی جرمنی دے زیر قبضہ ، نو‏‏ں اس مسئلے اُتے اپنی حمایت د‏‏ی یقین دہانی کرائی۔ <ref name="Churchill-speech">{{حوالہ رسالہ|title=Text of Churchill Speech in Commons on Soviet=Polish Frontier|publisher=The United Press|date=15 December 1944}}</ref><ref>Klaus Rehbein, ''Die westdeutsche Oder/Neisse-Debatte: Hintergründe, Prozess und Ende des Bonner Tabus'', Berlin, Hamburg and Münster: LIT Verlag, 2005, pp. 19seqq; {{آئی ایس بی این|3-8258-9340-5}} {{In lang|de}} [https://www.google.com/books?id=grTPyVvBr2QC&pg=PA11&dq=expulsion+germans+poland&lr=&as_brr=3#PPA20,M1 Google.de]; accessed 6 December 2014.</ref> == اخراج د‏‏ی وجوہات تے جواز == [[فائل:Bundesarchiv Bild 137-004055, Eger, Besuch Adolf Hitlers.jpg|thumb|284x284px| [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] دا سوڈین لینڈ وچ اک ہجوم نے خیرمقدم کيتا ، جتھ‏ے نازی نواز نواز [[سوڈین جرمن پارٹی|جرمن پارٹی]] نے مئی 1938 وچ نسلی - جرمن ووٹاں دا 88٪ حاصل کيتا۔ ]] متاثرہ علاقےآں د‏‏ی پیچیدہ تریخ تے فاتح اتحادی طاقتاں دے مختلف مفادات دے پیش نظر ، انہاں اخراجات دے قطعی مقاصد دا واضح ہونا مشکل ا‏‏ے۔ پوٹسڈیم معاہدے دے متعلقہ پیراگراف وچ صرف مبہم طور اُتے کہیا گیا اے: "تِناں حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ جرمنی وچ جرمن آبادی ، یا اس دے عناصر ، [[پولینڈ]] ، چیکوسلواکیا تے ہنگری وچ باقی رہنا پئے گا۔ کم لیا جائے۔ انہاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔ " اہ‏م انکشافات ایہ سن : * ''نسلی اعتبار تو‏ں یکساں قومی ریاست بنانے د‏‏ی خواہش'' : متعدد مصنفاں نے اسنو‏ں اک کلیدی مسئلے دے طور اُتے پیش کيتا اے جس نے انہاں اخراجات نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref name="Iw9AAAAIAAJ page 2">[https://books.google.com/books?id=5Iw9AAAAIAAJ&pg=PA2&dq=expulsion+volksdeutsche&lr=&sig=ACfU3U2zevXuRM3qGFyaKGDTu7Rf3TaJsg#PPA2,M1 Alfred M. de Zayas, ''Nemesis at Potsdam'', p. 2]</ref><ref name="Renata Fritsch-Bournazel 1992, p.77">Fritsch-Bournazel, Renata. ''Europe and German Unification: Germans on the East-West Divide'', 1992, p. 77; {{آئی ایس بی این|0-85496-684-6}}, {{آئی ایس بی این|978-0-85496-684-4}}: The Soviet Union and the new Communist governments of the countries where these Germans had lived tried between 1945 and 1947 to eliminate the problem of minority populations that in the past had formed an obstacle to the development of their own national identity.</ref><ref name="Ulf Brunnbauer p.91">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 91</ref><ref name="Philipp Ther p.155">Philipp Ther & Ana Siljak, ''Redrawing Nations'', p. 155</ref> * ''اک جرمن اقلیت دے بارے وچ ممکنہ طور اُتے تکلیف دہ'' نظریہ: سوویت نقطہ نظر تو‏ں ، [[مشرقی اتحاد|سوویت مقبوضہ یوروپ]] وچ قائم کمیونسٹ انتظامیہ دے اشتراک تو‏ں ، بعد وچ جرمنی دے باہر باقی وڈی وڈی جرمن آبادی نو‏‏ں اک ممکنہ طور اُتے تکلیف دہ ' [[پنجواں کالم]] ' دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، کیونجے اس د‏ی وجہ تو‏ں سماجی ڈھانچہ ، متعلقہ ملکاں دے سوویت سازی دے تصور وچ مداخلت کردا ا‏‏ے۔ <ref>Valdis O. Lumans, ''Himmler's Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German National Minorities of Europe, 1933–1945'', 1993, p.&nbsp;259; {{آئی ایس بی این|0-8078-2066-0}}, {{آئی ایس بی این|978-0-8078-2066-7}}, [https://books.google.com/books?id=TIZSO31iSO4C&pg=PA257&dq=expulsion+volksdeutsche&lr=&sig=ACfU3U0Fl7VkDLlNx7Vfb5WrftpCYnASFQ#PPA259,M1 Google Books]</ref> مغربی اتحادیاں نے جرمنی دے ممکنہ 'پنجويں کالم' دا خطرہ وی دیکھیا ، خاص طور اُتے پولینڈ وچ سابق جرمن علاقے دے نال معاوضے دے اتفاق رائے دے بعد۔ عام طور اُتے ، مغربی اتحادیاں نے جرمن اقلیتاں نو‏‏ں ختم کرکے ، زیادہ دیرپا امن دے حصول د‏‏ی امید کيت‏ی سی ، جو انہاں دے خیال وچ انسانی طریقے تو‏ں انجام پاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 1942 تو‏ں [[ونسٹن چرچل]] <ref name="spiegelexpulsion">"[http://www.spiegel.de/international/europe/the-man-who-saved-europe-how-winston-churchill-stopped-the-nazis-a-712259-9.html Churchill's Role in the Explusion of Germans from Eastern Europe]". ''[[Der Spiegel]]''. August 20, 2010.</ref> تے [[سر اینتھنی ایڈن|انتھونی ایڈن]] نے نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے خیال د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="edenexpulsion">"''[https://books.google.com/books?id=EWz5oFDQhaUC&pg=PA113 The Myriad Chronicles]''". Johannes Rammund De Balliel-Lawrora, 2010. p.113. {{آئی ایس بی این|145009791X}}</ref> * ''اک ہور محرک جرمناں نو‏‏ں سزا دینا سی'' : <ref name="Zybura202">Zybura, p.&nbsp;202</ref> اتحادیاں نے انھاں اجتماعی طور اُتے جرمنی دے جنگی جرائم دا مجرم قرار دتا۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.92">Ulf, Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 92</ref><ref>Karl Cordell & Andrzej Antoszewski, ''Poland and the European Union'' (section: "Situation in Poland"), 2000, p. 166; {{آئی ایس بی این|0-415-23885-4}}, {{آئی ایس بی این|978-0-415-23885-4}}; (Situation in Poland: "Almost all Germans were held personally responsible for the policies of the Nazi party.")</ref> * ''سوویت سیاسی تحفظات'' : اسٹالن نے جلاوطنیاں نو‏‏ں سوویت سیٹلائٹ ریاستاں تے انہاں دے ہمسایہ ملکاں دے وچکار دشمنی پیدا کرنے دے اک ذریعہ دے طور اُتے دیکھیا۔ اس دے بعد سیٹلائٹ ریاستاں نو‏‏ں سوویت یونین دے تحفظ د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref name="dias">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xGV6gb0w914C&pg=PA93&dq=german+expulsions+stalin+motivations|title=Diasporas and ethnic migrants: German, Israel, and post-Soviet successor states in comparative perspective|last=Rainer Münz|last2=Rainer Ohliger|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0-7146-5232-0|page=93}}</ref> انہاں اخراجات نے کئی عملی مقاصد نو‏‏ں وی پورا کيتا۔ === نسلی طور اُتے یکساں قومی ریاست === [[فائل:Curzon line en.svg|thumb| [[کرزن لائن]] ]] وسطی تے مشرقی یوروپ وچ نسلی اعتبار تو‏ں متضاد قومی ریاستاں د‏‏ی تشکیل <ref name="Renata Fritsch-Bournazel 1992, p.77">Fritsch-Bournazel, Renata. ''Europe and German Unification: Germans on the East-West Divide'', 1992, p. 77; {{آئی ایس بی این|0-85496-684-6}}, {{آئی ایس بی این|978-0-85496-684-4}}: The Soviet Union and the new Communist governments of the countries where these Germans had lived tried between 1945 and 1947 to eliminate the problem of minority populations that in the past had formed an obstacle to the development of their own national identity.</ref> پوٹسڈم تے سابقہ اتحادی کانفرنساں دے سرکاری فیصلےآں تے اس دے نتیجے وچ ملک بدر کرنے د‏‏ی کلیدی وجہ دے طور اُتے پیش کيتی گئی سی۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.91">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 91</ref> اپنی قوم د‏‏ی ریاست وچ بسنے والی ہر قوم دے اصول نے جرمنیاں ، پولستانیاں، یوکرینائی باشندےآں تے ہور لوکاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تے دوبارہ آبادکاری دے سلسلے نو‏‏ں جنم دتا جو جنگ دے بعد خود نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبائی ریاستاں تو‏ں باہر پائے گئے۔ <ref name="Philipp Ther p.155">Philipp Ther & Ana Siljak, ''Redrawing Nations'', p. 155</ref> یونان تے ترکی دے وچکار 1923 وچ آبادی دے تبادلے نے اس تصور نو‏‏ں قانونی حیثیت دی۔ چرچل نے اس جرم نو‏‏ں جرمانے دے انخلاء اُتے تبادلہ خیال کرنے والی تقریر وچ کامیابی د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=NOCOVmwJFMMC&pg=PA97&dq=german+expulsions++greeks+turks|title=Prague in Black|last=Chad Carl Bryant|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2007|isbn=978-0-674-02451-9|page=97}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=5Iw9AAAAIAAJ&pg=PA11&dq=german+expulsions++greeks+turks+churchill|title=Nemesis at Potsdam|last=Alfred M. de Zayas|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=1979|isbn=978-0-7100-0410-9|page=11}}</ref> نسلی طور اُتے یکساں قومی ریاستاں د‏‏ی خواہش دے پیش نظر ، انہاں علاقےآں دے ذریعے سرحداں کھینچنا کوئی معنی نئيں رکھدا سی جو پہلے ہی جرمنیاں دے ذریعہ کسی وی اقلیت دے بغیر ہ‏م آہنگی تو‏ں آباد سن ۔ 9 ستمبر 1944 دے آغاز وچ ، سوویت رہنما جوزف اسٹالن تے پولش کمیونسٹ ایڈورڈ اوسبکا-موراوسکی نے پولینش کمیٹی برائے قومی لبریشن دے [[لوبلین|لوبلن]]<nowiki/>ماں کرزن لائن دے "غلط" پہلو اُتے رہنے والے یوکرائن تے پولینڈ دے آبادی دے تبادلے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref name=":0">{{حوالہ رسالہ}}</ref><ref name="Philipp Ther p.155">Philipp Ther & Ana Siljak, ''Redrawing Nations'', p. 155</ref> سوویت تو‏ں وابستہ کرسی ، ناں نہاد 'وطن واپس پرتن والے' تو‏ں کڈے گئے 2،1 ملین پولستانیاں وچو‏ں کئی نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا ، فیر اسنو‏ں 'بازیافت علاقےآں' دا ناں دتا گیا۔ چیک ایڈورڈ بینیش نے 19 مئی 1945 دے اپنے فرمان وچ نسلی ہنگری تے جرمناں نو‏‏ں "ریاست دے لئی ناقابل اعتبار" قرار دیندے ہوئے ضبطی تے ملک بدر کرنے دا راستہ واضح کيتا۔ <ref>Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 787.</ref> === پنجويں کالماں دے بطور جرمن اقلیتاں دا نظریہ === ==== عدم اعتماد تے دشمنی ==== [[فائل:NSDAP Wahl 1933.svg|thumb| مارچ 1933 دے انتخابات وچ [[نازی جماعت|نازی پارٹی]] نو‏‏ں ووٹ ]] جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں تو‏ں جرمناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی اک وجہ ایہ دعویٰ سی کہ ایہ علاقے نازیاں د‏‏ی تحریک دا مضبوط گڑھ سن ۔ <ref>Bogdan Musiał, "Niechaj Niemcy się przesuną". ''Stalin, Niemcy i przesunięcie granic Polski na Zachód'', Arcana nr 79 (1/2008)</ref> اس دلیل دے نہ تاں اسٹالن تے نہ ہی دوسرے بااثر حمای‏تی افراد نو‏‏ں ایہ مطالبہ کرنا پيا سی کہ ملک تو‏ں کڈے جانے والے افراد نو‏‏ں انہاں دے سیاسی رویاں یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی جانی چاہیدا۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں چند معاملات وچ جدو‏ں ایہ ثابت ہويا تے ملک بدر ہوئے تاں ایہ وی ثابت ہويا کہ اوہ ناظرین ، مخالفین یا حتی کہ نازی حکومت دے شکار سن ، انھاں ملک بدر کرنے تو‏ں کدی کدائيں ہی بچایا گیا۔ <ref>Tragic was the fate of Czechoslovaks of German ethnicity and Jewish religion. They were clearly victims of the Nazi occupation but nevertheless qualified to be denaturalized if they had declared their native language to be German in the census of 1930. In 1945 Czechoslovakian nationalists and communists regarded this entry in the forms as an act of disloyalty against the republic. Cf. Reuven Assor, ""Deutsche Juden" in der Tschechoslowakei 1945–1948", ''Odsun: Die Vertreibung der Sudetendeutschen; Dokumentation zu Ursachen, Planung und Realisierung einer 'ethnischen Säuberung' in der Mitte Europas, 1848/49 – 1945/46'', Alois Harasko & Roland Hoffmann (eds.), Munich: Sudetendeutsches Archiv, 2000, pp. 299seqq.</ref> پولینڈ دے کمیونسٹ پروپیگنڈے نے اخراجات نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی نازیاں نال نفرت دا استعمال کيتا۔ پولینڈ د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں دے اندر رہنے والی جرمن کمیونٹیاں دے نال ، مشرقی بالائی سیلیسیہ تے پومریلیہ وچ جنگی نازی سرگرمیاں اُتے مبنی جرمناں د‏‏ی بے وفائی دا خدشہ ا‏‏ے۔ <ref>Wojciech Roszkowski, ''Historia Polski 1914–1997'', Warsaw: 1998 PWNW, p. 171.</ref> ریفسفر - ایس ایس [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ہیملر دے]] حکم اُتے تشکیل دتا گیا اے ، سیلبسچوٹز نامی اک نازی نژاد جرمن تنظیم نے ''انٹیلی جنس'' زیکشن دے دوران جرمنی د‏‏ی فوج تے پولیس دے آپریشنل گروپاں دے نال نال سزائے موت اُتے عمل درآمد کيتا ، اس دے علاوہ اس اُتے عملدرآمد دے لئی قطباں د‏‏ی شناخت تے غیر قانونی طور اُتے انھاں حراست وچ لیا گیا سی۔ <ref name="Wardzyńska">Maria Wardzyńska, ''Polacy – wysiedleni, wypędzeni i wyrugowani przez III Rzeszę'', Warsaw 2004.</ref> پولینڈ دے لئی ، جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ اس طرح دے واقعات تو‏ں بچنے د‏‏ی اک کوشش دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ اس دے نتیجے وچ ، پولینڈ دے جلاوطنی حکا‏م نے 1941 دے اوائل وچ ہی جرمناں د‏‏ی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref name="Wardzyńska">Maria Wardzyńska, ''Polacy – wysiedleni, wypędzeni i wyrugowani przez III Rzeszę'', Warsaw 2004.</ref> جنگ وچ چیکو سلوواک دے جلاوطنی نے پولینڈ د‏‏ی جلاوطن حکومت دے نال مل ک‏ے کم کيتا۔ <ref name="jud">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ACIic5j2OA8C&pg=PA162&dq=polish+exile+czech+1941+german+expulsions|title=Jüdische Geschichte als allgemeine Geschichte|last=Dan Diner|last2=Raphael Gross|last3=Yfaat Weiss|publisher=[[Vandenhoeck & Ruprecht]]|year=2006|isbn=978-3-525-36288-4|location=Göttingen|page=162}}</ref> ==== نسلی تشدد نو‏‏ں روکنا ==== پوٹسڈم کانفرنس دے شرکاء نے اس گل اُتے زور دتا کہ نسلی تشدد نو‏‏ں روکنے دا واحد راستہ اخراج ا‏‏ے۔ جداں ہی 1944 وچ [[ونسٹن چرچل]] نے ہاؤس آف کامنس وچ وضاحت کيتی ، "اخراج اس طریقہ کار دا اے جو ، جس طرح اسيں دیکھ سکدے نيں ، سب تو‏ں زیادہ اطمینان بخش تے دیرپا ہوئے گا۔ لامتناہی پریشانی پیدا کرنے دے لئی آبادی دا کوئی مرکب نئيں ہوئے گا۔ . . کلین سویپ بنایا جائے گا۔ مینو‏ں آبادیاں دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے امکان تو‏ں خوفزدہ نئيں ، انہاں وڈی منتقلیاں تو‏ں وی نئيں ، جو جدید حالات وچ پہلے تو‏ں کدرے زیادہ ممکن ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{حوالہ رسالہ|date=15 December 1944}}</ref> پولینڈ دے مزاحمتی فائٹر ، سیاست دان تے کورئیر جان کارسکی نے 1943 وچ پولینڈ دے انتقامی کارروائیاں دے امکان دے بارے وچ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نو‏‏ں متنبہ کيتا سی ، انھاں "ناگزیر" تے "پولینڈ دے تمام جرمناں دے لئی مغرب وچ ، جرمنی وچ مناسب طور اُتے جانے د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔ <ref>(Karski's 1943 reference to "Poland" meant the pre-war a.k.a. 1937 border of Poland.){{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=N1j1QdPMockC&pg=PA302&dq=karski+roosevelt+revenge|title=Death by Government|last=R.J. Rummel|last2=Irving Louis Horowitz|publisher=[[Transaction Publishers]]|year=1997|isbn=978-1-56000-927-6|page=302|quote=I would rather be frank with you, Mr. President. Nothing on earth will stop the Poles from taking some kind of revenge on the Germans after the Nazi collapse. There will be some [[دہشت گردی]], probably short-lived, but it will be unavoidable. And I think this will be a sort of encouragement for all the Germans in Poland to go west, to Germany proper, where they belong.}}</ref> === نازی جرائم د‏‏ی سزا === [[فائل:Dolina smierci Bydgoszcz.jpg|thumb| تو‏ں پولش استاداں [[بائدگوسزسز|بدگوشچ]] دے ارکان د‏‏ی طرف تو‏ں حفاظت ''Volksdeutscher Selbstschutz'' قتل اُتے عملدرآمد تو‏ں پہلے ]] جنگ دے دوران جرمنی دے مقبوضہ علاقےآں وچ جرمنی دے قابض غیر جرمن شہریاں دے نال اس وحشیانہ سلوک نو‏‏ں دیکھدے ہوئے وی انہاں بدعنوانیاں نو‏‏ں انتقام د‏‏ی خواہش تو‏ں دوچار کيتا گیا۔ اس طرح ، برخاستگی گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے [[جرمنی دے جنگی جرائم|جنگی جرائم تے مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی دے جنگجوؤں]] تے انہاں دے پراکسیاں تے حامیاں دے ذریعہ ہونے والے دشمنی دے ذریعہ حوصلہ افزائی کيتی گئی سی۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.91">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 91</ref><ref name="Zybura202">Zybura, p.&nbsp;202</ref> نیشنل کانگریس وچ چیکوسلواک دے صدر ایڈورڈ بینیش نے 28 اکتوبر 1945 نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے ملک بدر کیتے جانے دا جواز پیش کيتا کہ جرمناں د‏‏ی اکثریت نے ہٹلر د‏‏ی مکمل حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیڈائس دے قتل عام د‏‏ی یاد وچ منعقدہ اک تقریب دے دوران ، انہاں نے تمام جرمناں نو‏‏ں جرمن ریاست د‏‏ی کارروائیاں دا ذمہ دار قرار دتا۔ <ref name="Ulf Brunnbauer p.92">Ulf, Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', p. 92</ref> سیاسی میدان وچ پولینڈ تے چیکوسلواکیہ وچ ، اخبارات ، کتابچے تے سیاست دان ، جو [[مشرقی اتحاد|جنگ دے بعد دے کمیونسٹ]] اقتدار دے [[مشرقی اتحاد|خاتمے دے]] دوران تنگ ہوگئے سن ، جنگ دے وقت د‏‏ی جرمن سرگرمیاں دا بدلہ لینے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="Snyder">Timothy Snyder, ''Journal of Cold War Studies'', volume 5, issue 3, ''Forum on Redrawing Nations: Ethnic Cleansing in East-Central Europe, 1944–1948'', edited by Philipp Ther and Ana Siljak, Harvard Cold War Studies Book Series, Lanham, MD: [[Rowman & Littlefield]], 2001; Quote: "By 1943, for example, Polish and Czech politicians across the political spectrum were convinced of the desirability of the postwar expulsion of Germans. After 1945 a democratic Czechoslovak government and a Communist Polish government pursued broadly similar policies toward their German minorities. (…) Taken together, and in comparison to the chapters on the Polish expulsion of the Germans, these essays remind us of the importance of politics in the decision to engage in ethnic cleansing. It will not do, for example, to explain the similar Polish and Czechoslovak policies by similar experiences of occupation. The occupation of Poland was incomparably harsher, yet the Czechoslovak policy was (if anything) more vengeful. (…) Revenge is a broad and complex set of motivations and is subject to manipulation and appropriation. The personal forms of revenge taken against people identified as Germans or collaborators were justified by broad legal definitions of these groups..." [http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/forumreviews.htm FAS.harvard.edu]; accessed 6 December 2014.</ref> جرمنی د‏‏ی آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے ناں اُتے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی ذمہ داری وی دیر تو‏ں تے جنگ دے بعد دے پولش فوج دے کمانڈراں نے سنبھال لی۔ دوسری پولش آرمی دے کمانڈر ، کرول ویورکزیوسکی نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں "جرمناں اُتے جو انہاں نے اسيں اُتے عمل کيتا اے اس د‏ی درستگی دے بارے وچ آگاہ کيتا ، لہذا اوہ خود ہی بھاگاں گے تے خدا دا شکر کرن کہ انہاں نے اپنی جان بچائی۔" پولینڈ وچ ، جس نے [[لبنسراوم|لبنسیروم]] تے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں [[آپریشن ٹیننبرگ|اس د‏ی اشرافیہ]] تے تقریبا پوری [[پولینڈ وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ|یہودی آبادی]] سمیت 60 لکھ شہریاں دا نقصان اٹھایا سی ، بیشتر جرمناں نو‏‏ں نازی مجرماں دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی جنھاں ہن آخر کار اجتماعی طور اُتے انہاں دے سابقہ اعمال د‏‏ی سزا دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ === سوویت سیاسی تحفظات === اسٹالن ، جنہاں نے اس تو‏ں پہلے سوویت یونین وچ متعدد آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ہدایت کيت‏ی سی ، نے ملک بدر کرنے د‏‏ی بھر پور حمایت د‏‏ی ، جس نے سوویت یونین دے کئی طریقےآں تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ مصنوعی سیارہ د‏‏یاں ریاستاں ہن روس نو‏‏ں انہاں اخراجات دے بارے وچ جرمن غصے تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں محسوس کرن گی۔ <ref name="dias"/> پولینڈ تے چیکوسلواکیہ وچ جلاوطنی دے ذریعہ باقی رہ جانے والے اثاثےآں نو‏‏ں کامیابی دے نال نويں حکومتاں دے نال تعاون دے بدلے استعمال کيتا گیا ، تے خاص طور اُتے انہاں علاقےآں وچ کمیونسٹاں د‏‏ی حمایت بہت مضبوط سی جس نے نمایاں اخراجات دیکھے سن ۔ انہاں علاقےآں وچ آباد کاراں نے اپنی زرخیز مٹی تے خالی مکانات تے کاروباری ادارےآں دے پیش کردہ مواقع دا خیرمقدم کيتا ، انہاں د‏‏ی وفاداری وچ اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA182&dq=german+expulsions+property+rewards|title=Immigration and asylum: from 1900 to the present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-796-2|page=182}}</ref> == جنگ دے بعد دے مراحل وچ نقل و حرکت == === جرمنی دے اندر علاقےآں وچ انخلا تے فرار === [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-464-0383I-26, Nemmersdorf (Ostpreußen), ermordete Deutsche.jpg|thumb| [[نیمرزڈورف دا قتل عام|مشرقی پروسیا دے نیمسٹرڈورف]] وچ جرمن شہریاں دا قتل عام۔ نازی پروپیگنڈے دے ذریعہ پھیلنے تے ودھیا چڑھا کر [[سوویت جنگی جرائم|سوویت مظالم دی]] خبراں نے مشرقی یورپ دے بیشتر علاقےآں تو‏ں نسلی جرمناں د‏‏ی پرواز وچ تیزی لائی۔ <ref name="Kunz92">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'' (2nd edition), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 92; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}} {{In lang|de}}</ref> ]] جنگ دے آخر وچ ، جداں ہی [[ریڈ آرمی]] مغرب د‏‏ی طرف بڑھی ، بوہت سارے جرمن سوویت قبضے دے بارے وچ خوف زدہ سن ۔ <ref name="Kunz92">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'' (2nd edition), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 92; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}} {{In lang|de}}</ref> زیادہ تر جرمن شہریاں دے خلاف سوویت انتقامی کارروائیاں تو‏ں واقف سن ۔ سوویت فوجیاں نے متعدد عصمت دری تے ہور جرائم دا ارتکاب کيتا۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref> نازی پروپیگنڈہ مشین دے ذریعہ [[نیمرزڈورف دا قتل عام|نمرس ڈورف قتل عام]] جداں مظالم د‏‏ی خبراں نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا۔ <ref>Hans Henning Hahn & Eva Hahn. Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte, Paderborn: Schöningh, 2010, pp. 679-681, 839: ill., maps; 24&nbsp;cm. D820.P72 G475 2010; {{آئی ایس بی این|978-3-506-77044-8}}.pp 52-65</ref> جرمنی دے مغربی علاقےآں ، پولینڈ تے جرمنی دے مشرقی علاقےآں تو‏ں ، نسلی جرمن آبادی نو‏‏ں انخلا دے منصوبے ، مختلف نازی حکا‏م نے جنگ دے خاتمے د‏‏ی طرف تیار کیتے سن ۔ زیادہ تر معاملات وچ ، جدو‏ں تک سوویت تے اتحادی افواج نے جرمنی د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست نئيں دے دتی سی تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں خالی کروانے دے لئی پیش قدمی کيت‏ی سی اس وقت تک عمل درآمد موخر ہويا۔ انہاں کمزور علاقےآں وچ لکھاں نسلی جرمناں دا ترک کرنا جدو‏ں تک کہ جنگی حالات نے انہاں اُتے قابو پالیا نہ تاں براہ راست اس دا ذمہ دار نازیاں دے ذریعے 'شکست خور' رویاں (جس طرح انخلاء نو‏‏ں سمجھیا جاندا سی) دے مشتبہ شخص دے خلاف اٹھائے گئے اقدامات تے ہٹلر دے 'کوئی پسپائی نئيں' دے احکامات اُتے عمل درآمد اس وچ بوہت سارے نازی کارکناں د‏‏ی جنونیت دا نشانہ بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Kunz92">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'' (2nd edition), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 92; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}} {{In lang|de}}</ref><ref>''Deutsche Geschichte im Osten Europas – Pommern'', Werner Buchholz (ed.), Berlin: Siedler, 1999, p. 516; {{آئی ایس بی این|3-88680-272-8}}; reference confirming this for [[پومیرانیا|Pomerania]].{{In lang|de}}</ref> مشرقی علاقےآں تو‏ں جرمن شہریاں دا پہلا خروج انفرادی اڑان تے منظم انخلا دونے اُتے مشتمل سی جو 1944 دے وسط وچ شروع ہويا سی تے سن 1945 دے اوائل تک جاری رہیا۔ موسم سرما دے دوران حالات انتشار دا شکار ہوگئے جدو‏ں مہاجرین د‏‏ی کلومیٹر لمبی قطاراں اپنی گڈیاں نو‏‏ں برف دے راستے اگے ودھیا رہیاں سن تاکہ اگے ودھنے والی ریڈ آرمی تو‏ں اگے رني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gibney197198"/><ref name="Kunz93">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'', 2nd edition, Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 93; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}}.{{In lang|de}}</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1989-033-33, Pillau, Hafen, Flüchtlinge.jpg|thumb| [[بالتیسک|پلائو]] ، 26 جنوری 1945 تو‏ں انخلا ]] پناہ گزیناں دے سفر جو پیش قدمی کرنے والے سوویت یونین دے پہنچنے دے موقع اُتے آئے سن جدو‏ں کم اڑن طیارے دے نشانے اُتے ٹارگٹ کلنگ دا نشانہ بنے ، تے کچھ لوکاں نو‏‏ں ٹینکاں نے کچل دتا۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref> جرمنی دے فیڈرل آرکائیو نے اندازہ لگیایا اے کہ پرواز تے انخلا دے دوران 100،000-120،000 شہری (کل آبادی دا 1٪) ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="Spieler, Silke 1948. Pages 23-41">Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1989, pp. 23–41; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}.{{In lang|de}}</ref> پولینڈ دے مورخ [[:pl:Witold Sienkiewicz (historyk)|وِٹولڈ]] [[:pl:Grzegorz Hryciuk|سِنکیوِکز]] تے [[:pl:Grzegorz Hryciuk|گرِز گورِز رِیُک کہندے نيں]] کہ پرواز تے انخلا وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں "600،000 تو‏ں 1.2 ملین دے درمیان سن۔ موت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات سردی ، تناؤ تے بمباری سن۔ " <ref>Witold Sienkiewicz & Grzegorz Hryciuk, ''Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959: atlas ziem Polski: Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy'', Warsaw: Demart, 2008, p. 170, ''Określa je wielkosciami między 600tys. a 1.2 mln zmarłych i zabitych. Głowną przyczyną zgonów było zimno, stres i bombardowania''; accessed 26 May 2015.{{In lang|pl}}</ref> متحرک شدہ دے ڈی ایف لائنر ، <nowiki><i id="mwAig">ولہیم گوسٹلوف</i></nowiki> ، جنوری 1945 وچ [[سوویت نیوی|سوویت بحریہ]] د‏‏ی اک آبدوز نے ڈبویا سی ، جس دے نتیجے وچ تریخ وچ ڈوبتے ہوئے اک ہی جہاز وچ سب تو‏ں وڈے نقصان وچ [[مشرقی پروشیا|مشرقی پرشیا]] تو‏ں فرار ہونے والے 9000 شہری تے فوجی اہلکار ہلاک ہوگئے سن ۔ لڑائی ختم ہونے اُتے بوہت سارے مہاجرین نے وطن واپس آنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ یکم جون 1945 تو‏ں پہلے ، سوویت تے پولینڈ دے کمیونسٹ حکا‏م دے دریا عبور کرنے دے راستے کرنے تو‏ں پہلے مشرق د‏‏ی طرف اودر تے ہور دے دریاواں نو‏‏ں غ400،000 افراد نے عبور کيتا۔ ہور 800،000 چیکو سلوواکیا دے راستے سیلیسیا وچ داخل ہوئے۔ <ref name="Brunnbauer8485">Ulf Brunnbauer, Michael G. Esch & Holm Sundhaussen, ''Definitionsmacht, Utopie, Vergeltung'', pp. 84-85 {{In lang|de}}</ref> پوٹسڈم معاہدے دے مطابق ، 1945 دے آخر وچ - ہن اینڈ ہن نے لکھیا - 4.5 ملین جرمنی جو بھج گئے یا ملک بدر ہوئے سن اوہ اتحادی حکومتاں دے ماتحت سن ۔ 1946–1950 دے دوران پولینڈ ، چیکوسلواکیہ تے ہنگری تو‏ں تقریبا 4.5 45 لکھ افراد نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ٹرانسپورٹ وچ جرمنی لیایا گیا سی۔ اضافی 2.6 ملین جاری کردہ جنگی قیدیاں نو‏‏ں ملک بدر دے طور اُتے درج کيتا گیا سی۔ <ref name="Hahn&Hahn">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R7fvAwAAQBAJ&lpg=PA1&pg=PA674#v=snippet&q=4.%20Phase:%20&f=false|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hans Henning Hahn|last2=Eva Hahn|publisher=Paderborn: Schöningh|year=2010|isbn=3-506-77044-6|pages=659}}</ref> === انخلا تے ڈنمارک دے لئی پرواز === [[بحیرہ بالٹک|بالٹک دے ساحل سے]] ، بوہت سارے فوجیاں تے عام شہریاں نو‏‏ں [[آپریشن ہنیبل|آپریشن ہنیبل دے]] دوران جہاز دے ذریعہ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref><ref name="Kunz93">Andreas Kunz, ''Wehrmacht und Niederlage: Die bewaffnete Macht in der Endphase der nationalsozialistischen Herrschaft 1944 bis 1945'', 2nd edition, Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2007, p. 93; {{آئی ایس بی این|3-486-58388-3}}.{{In lang|de}}</ref> 23 جنوری تو‏ں 5 مئی 1945 دے درمیان ، 250،000 تک جرمناں نو‏‏ں ، بنیادی طور اُتے مشرقی پروشیا ، [[پومیرانیا|پومرینیا]] تے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں سے]] ، نازی مقبوضہ [[ڈنمارک|ڈنمارک پہنچیا]] دتا گیا ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=16|language=de}}</ref> ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=13}}</ref> جدو‏ں جنگ ختم ہوئی تاں ، ڈنمارک وچ جرمن مہاجراں د‏‏ی آبادی ڈنمارک د‏‏ی کل آبادی دا 5٪ سی۔ انخلاء دا مرکز خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں اُتے سی - جنہاں وچو‏ں اک تہائی پندرہ سال تو‏ں کم عمر سی۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1990-0927-501, Dänemark, deutsche Flüchtlinge.jpg|کھبے|thumb| وچ پناہ گزین کیمپ Aabenraa ڈنمارک، فروری 1945 وچ (Apenrade)]] جنگ دے بعد ، جرمناں نو‏‏ں کئی ڈنمارک دے کئی سو پناہ گزین کیمپاں وچ قید کيتا گیا ، انہاں وچ سب تو‏ں وڈا اوکس بل ریفیوجی کیمپ سی جس وچ 37،000 قیدی سن ۔ کیمپاں د‏‏ی نگرانی ڈنمارک دے فوجی یونٹاں نے د‏‏ی سی۔ <ref name="Ertel">Manfred Ertel, [http://www.spiegel.de/international/0,1518,355772,00.html "A Legacy of Dead German Children"], ''Spiegel Online'', 16 May 2005.{{In lang|de}}</ref> ایہ صورتحال اس وقت کم ہوگئی جدو‏ں 60 ڈنمارک دے پادریاں نے اک کھلے خط وچ پناہ گزیناں دے دفاع وچ گل کيتی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|pages=36, 352|language=de}}</ref> تے سوشل ڈیموکریٹ جوہانس کربل نے 6 ستمبر 1945 نو‏‏ں مہاجرین د‏‏ی انتظامیہ سنبھالی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=268|language=de}}</ref> 9 مئی 1945 نو‏‏ں ، سرخ فوج نے بورنھولم جزیرے اُتے قبضہ کيتا۔ 9 مئی تو‏ں یکم جون 1945 دے درمیان ، سوویت یونین نے 3،000 مہاجرین تے 17،000 [[ویرماخٹ]] فوجی اوتھ‏ے تو‏ں کولبرگ بھیجے ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=34|language=de}}</ref> 1945 وچ ، 13،492 جرمن مہاجرین د‏‏ی موت ہوگئی ، انہاں وچ پنج سال تو‏ں کم عمر دے 7000 بچے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Re-imagining the nation: debates on immigrants, identities and memories|last=Mette Zølner|publisher=Peter Lang|year=2000|isbn=90-5201-911-8|page=67}}</ref> ڈنمارک دے معالج تے مؤرخ کرسٹن لیلوف دے مطابق ، ایہ اموات جزوی طور اُتے ڈینش طبی عملے دے ذریعہ طبی دیکھ بھال تو‏ں انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں نيں ، کیونجے ڈینش ایسوسی ایشن آف ڈاکٹرز تے ڈنمارک [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر|ریڈ کراس]] نے مارچ 1945 وچ شروع ہونے والے جرمن مہاجرین دے علاج معالجے تو‏ں انکار کرنا شروع کيتا سی۔ <ref name="Ertel"/> آخری پناہ گزین 15 فروری 1949 نو‏‏ں ڈنمارک روانہ ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|page=228|language=de}}</ref> معاہدہ لندن وچ ، جس وچ 26 فروری 1953 وچ دستخط ہوئے ، [[مغربی جرمنی]] تے ڈنمارک نے پناہ گزیناں د‏‏ی اپنی توسیع د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی 160 ملین ڈینش کروناں دے معاوضے د‏‏ی ادائیگی اُتے اتفاق کيتا ، جو مغربی جرمنی نے 1953 تو‏ں 1958 دے درمیان ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Deutsche Flüchtlinge in Dänemark 1945–1949|last=Karl-Georg Mix|publisher=Franz Steiner Verlag|year=2005|isbn=3-515-08690-0|pages=214, 228|language=de}}</ref> == جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد == [[یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ|دوسری جنگ عظیم دا اختتام]] یوروپ وچ مئی 1945 وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے نال ہويا ۔ اس وقت تک ، مشرقی تے مشرقی یورپ دا سارا حصہ [[سوویت یونین دے فوجی قبضے|سوویت دے قبضے وچ سی]] ۔ اس وچ بیشتر [[وسطی تے مشرقی یورپ وچ جرمن آباد کاری د‏‏ی تریخ|تاریخی جرمن آباد کاری والے علاقےآں دے]] علاوہ مشرقی [[جرمنی]] وچ سوویت قبضہ دا علاقہ وی شامل ا‏‏ے۔ اتحادیاں نے [[اتحادی مقبوضہ جرمنی|قبضے دی]] شرائط ، [[جرمنی دا علاقائی ارتقا|جرمنی دے علاقائی تراش]] ، تے [[پولینڈ دتی تریخ (1945–89)|جنگ دے بعد دے پولینڈ]] ، چیکوسلوواکیا تے ہنگری تو‏ں پوٹسڈیم معاہدے وچ اتحادیاں دے قبضہ والے علاقےآں وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی شرائط اُتے تصفایہ کیہ ، <ref name="US"/> [[پوٹسڈم کانفرنس|پوٹسڈیم دے]] دوران تیار کردہ 17 جولائ‏ی تو‏ں 2 اگست 1945 دے درمیان کانفرنس ۔ معاہدے دے آرٹیکل بارہويں نو‏‏ں اخراجات تو‏ں متعلق اے تے اس وچ لکھیا گیا اے: <blockquote> تن حکومتاں نے ، اپنے تمام پہلوآں اُتے اس سوال اُتے غور کرنے دے بعد ، تسلیم کيتا اے کہ [[پولینڈ]] ، [[چیکوسلواکیہ]] تے [[ہنگری]] وچ باقی جرمن آبادیاں دے جرمنی ، یا اس دے عناصر نو‏‏ں جرمنی منتقل کرنا ہوئے گا۔ اوہ متفق نيں کہ جو وی تبادلہ ہويا اے اس دا نظم و ضبط تے انسانی طریقے تو‏ں ہونا چاہیدا۔ </blockquote> اس معاہدے وچ ہور کہیا گیا کہ دوسری جنگ عظیم دو جرمنی دے بعد ، امریکی ، برطانوی ، فرانسیسی تے سوویت قبضے والے علاقےآں وچ آبادکاری دے لئی منتقل شدہ جرمناں د‏‏ی یکساں تقسیم کيت‏ی جائے۔ <ref name="Bramwell2425">Anna Bramwell, ''Refugees in the Age of Total War'', Routledge, 1988, pp. 24-25; {{آئی ایس بی این|0-04-445194-6}}</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-29645-0001, Potsdamer Konferenz, Stalin, Truman, Churchill.jpg|thumb| پوٹسڈم کانفرنس: [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] (کھبے تو‏ں دوسرا) ، [[ہیری ٹرومین]] (وسط) ، [[ونسٹن چرچل]] (سجے) ]] پوٹسڈیم وچ اتحادیاں د‏‏ی شرائط اُتے اتفاق تو‏ں پہلے ہونے والی ''انخلاء'' نو‏‏ں "جنگلی" اخراج ( ''ولیڈ ورٹیربنگن'' ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں فوجی تے سویلین حکا‏م نے 1945 دے پہلے نصف وچ سوویت مقبوضہ پولینڈ تے چیکوسلواکیہ ميں قبضہ کيتا سی۔ <ref name="US"/><ref>Manfred Kittel, Horst Möller & Jiri Peek, ''Deutschsprachige Minderheiten 1945: Ein europäischer Vergleich'', 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-486-58002-0}}. {{In lang|de}}</ref> [[یوگوسلاویہ|یوگوسلاویہ وچ ]] ، باقی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر نئيں کيتا گیا۔ نسلی جرمن دیہات نو‏‏ں قید خانے وچ تبدیل کردتا گیا جتھ‏ے 50،000 تو‏ں زیادہ ہلاک ہوگئے۔ <ref name="Bramwell2425">Anna Bramwell, ''Refugees in the Age of Total War'', Routledge, 1988, pp. 24-25; {{آئی ایس بی این|0-04-445194-6}}</ref><ref name="Jugoslawien, Sindelfingen 1995">''Leidensweg der Deutschen im kommunistischen Jugoslawien'', authored by Arbeitskreis Dokumentation im Bundesverband der Landsmannschaft der Donauschwaben aus Jugoslawien, Sindelfingen, and by Donauschwäbische Kulturstiftung, Munich: Die Stiftung, 1991–1995, vol. 4, pp. 1018–1019.{{In lang|de}}</ref> 1945 دے آخر وچ ، اتحادیاں نے جرمنیاں دے اخراج تو‏ں پیدا ہونے والے پناہ گزیناں د‏‏ی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اخراجات نو‏‏ں عارضی طور اُتے روکنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ <ref name="US">[https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/93275.htm US Department of State, Under Secretary for Public Diplomacy and Public Affairs, Bureau of Public Affairs, Bureau of Public Affairs: Office of the Historian, Timeline of U.S. Diplomatic History, 1937–1945, The Potsdam Conference, 1945], State.gov; accessed 6 December 2014.</ref> اگرچہ چیکوسلواکیہ تو‏ں ملک بدر کرنے دا کم عارضی طور اُتے کم ہويا سی ، لیکن پولینڈ تے جرمنی دے سابقہ مشرقی علاقےآں وچ ایہ سچ نئيں سی۔ <ref name="Bramwell2425">Anna Bramwell, ''Refugees in the Age of Total War'', Routledge, 1988, pp. 24-25; {{آئی ایس بی این|0-04-445194-6}}</ref> سر جیفری ہیریسن ، جو پوٹسڈم دے حوالے تو‏ں مضمون دے مسودہ نگاراں وچو‏ں اک نيں ، نے دسیا اے کہ "اس مضمون دا مقصد ملک بدر کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی یا قانونی حیثیت نئيں سی ، بلکہ اس تو‏ں بے دخل ہونے والی ریاستاں تک پہنچنے تے انہاں تو‏ں منتقلی وچ جرمنی وچ قابض طاقتاں دے نال ہ‏م آہنگی د‏‏ی درخواست کرنے د‏‏ی اک بنیاد فراہ‏م کرنا سی۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1983-0422-315, Umsiedler auf dem Güterbahnhof Berlin-Pankow.jpg|سجے|thumb| جرمن اخراج ، 1946]] پوٹسڈیم دے بعد ، سوویت دے زیر کنٹرول مشرقی یورپی ملکاں وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا سلسلہ جاری ا‏‏ے۔ <ref name="Wasserstein"/><ref name="Philipp Ther 1998, p.21">Philipp Ther, ''Deutsche und Polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/ddr und in Polen 1945–1956'', 1998, p. 21; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}, {{آئی ایس بی این|978-3-525-35790-3}}.{{In lang|de}}</ref> جرمنی یا جرمنی نال تعلق رکھنے والے متاثرہ علاقے وچ جائیداد تے مادہ ضبط کرلئی گئی۔ اسنو‏ں یا تاں سوویت یونین وچ منتقل کردتا گیا ، قومی کردتا گیا ، یا شہریاں وچ تقسیم کيتا گیا۔ جنگ دے بعد جبری طور اُتے نقل مکانی کرنے والی متعدد نقل مکانیاں وچ ، سب تو‏ں وڈا وسطی تے مشرقی یورپ تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں بے دخل کيتا گیا ، جو بنیادی طور اُتے 1937 چیکوسلوواکیا دے علاقے تو‏ں (جس وچ جرمن-چیک-پولش دے نال نال سوڈٹن پہاڑاں وچ تاریخی طور اُتے جرمن بولنے والا علاقہ وی شامل ا‏‏ے۔ سرحد (سوڈین لینڈ)) ، تے اوہ علاقہ جو جنگ دے بعد پولینڈ بن گیا۔ پولینڈ د‏‏ی جنگ دے بعد د‏‏ی سرحداں مغرب وچ اوڈر ہور لائن د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گئياں ، جو جرمنی دے سابقہ علاقے وچ گہری تے برلن دے 80 کلو میٹر دے اندر اندر گہری سن۔ <ref name="US"/> سوویت یونین نال تعلق رکھنے والے پولش پناہ گزیناں نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی جو جنگ دے بعد پولینڈ نو‏‏ں دتے گئے سن ۔ جنگ دے دوران تے اس دے بعد ، 2،208،000 پولینڈ مشرقی پولش علاقےآں تو‏ں فرار ہوگئے یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا ، جنہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نے جوڑ لیا سی۔ انہاں مہاجرین وچو‏ں 1،652،000 نو‏‏ں سابق جرمن علاقےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا سی۔ <ref name="ReferenceA">Piotr Eberhardt, ''Political Migrations in Poland 1939–1948'', pp. 44–49; accessed 26 May 2015.</ref> === چیکوسلوواکیا === جرمناں د‏‏ی منتقلی دا حتمی معاہدہ [[پوٹسڈیم معاہدہ|پوٹسڈم کانفرنس وچ ہويا]] ۔ [[فائل:Sudetendeutsche.png|thumb| 1935 وچ جرمنی د‏‏ی 50٪ (سرخ) یا زیادہ آبادی والے چیک علاقے <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=gTA34DxHx4AC&pg=PA382|title=The new Europe|last=Bernard Newman|publisher=Ayer Publishing|year=1972|isbn=0-8369-2963-2|page=382|access-date=2 October 2009}}</ref>]] مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، مئی 1945 وچ [[چیک جمہوریہ|بوہیمیا-موراویا]] وچ ساڈھے چار لکھ جرمن شہری موجود سن ، جنہاں وچ سلوواکیہ تو‏ں اک لکھ تے پولینڈ تو‏ں 1.6 ملین مہاجرین شامل سن ۔ مئی تے اگست 1945 دے درمیان جنگلی اخراجات تو‏ں 700،000 تو‏ں 800،000 دے درمیان جرمن متاثر ہوئے سن ۔چیکوسلواک دے سیاست داناں نے انہاں اخراجاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی سی تے عام طور اُتے مقامی حکا‏م دے حکم تو‏ں انھاں زیادہ تر مسلح رضاکاراں تے فوج دے گروہاں نے بیدخل کيتا سی ۔<ref>S. Biman & R. Cílek, ''Poslední mrtví, první živí''. Ústí nad Labem (1989); {{آئی ایس بی این|80-7047-002-X}}.{{In lang|cs}}</ref> پوٹسڈیم معاہداں دے تحت آبادی د‏‏ی منتقلی جنوری تو‏ں اکتوبر 1946 تک جاری رہی۔ 1.9 ملین نسلی جرمناں نو‏‏ں امریکی زون وچ بھیج دتا گیا ، جو بعد وچ مغربی جرمنی دا اک حصہ بن گیا۔ 10 لکھ تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں سوویت زون وچ بے دخل کردتا گیا ، جو بعد وچ [[مشرقی جرمنی]] بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.radio.cz/en/article/65421|title=Memories of World War II in the Czech Lands: The Expulsion of Sudeten Germans|last=Brian Kenety|publisher=Radio Prahs|date=14 April 2005|accessdate=6 September 2007|تاريخ-الأرشيف=27 July 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090727124055/http://www.radio.cz/en/article/65421|url-status=dead}}</ref> چیکوسلوواکیہ ميں تقریبا 250،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="Overy"/> مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، 1939 وچ نازی مردم شماری وچ جرمنی د‏‏ی شہریت دا اعلان کرنے والے 250،000 افراد چیکو سلوواکیہ ميں ہی رہ‏‏ے۔ اُتے چیکاں نے دسمبر 1955 وچ باقی 165،790 جرمناں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Expulsion of the Germans from Czechoslovakia(English ed.)|last=Schieder|first=Theodor|date=1960|publisher=West German government|location=Bonn|pages=125–128}}</ref> چیک بیویاں والے مرد جرمناں نو‏‏ں اکثر انہاں د‏‏ی شریک حیات دے نال ہی بے دخل کردتا جاندا سی ، جدو‏ں کہ چیک شوہراں والی نسلی جرمن خواتین نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت سی۔ <ref name="Ther305">Philipp Ther, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, p. 305; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}; accessed 26 May 2015.</ref> سائیڈر کمیشن دے مطابق ، سودین جرمنی نو‏‏ں معیشت دے لئی ضروری سمجھیا جاندا سی جبری مزدوری د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکھیا جاندا سی ۔ <ref>Bundesministerium für Vertriebene, Flüchtlinge und Kriegsgeschädigte (Hg.) Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus der Tschechoslowakei Band 1, 2004, pp. 132-133.</ref> مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے تخمینہ لگیایا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 273،000 عام شہریاں د‏‏ی اے ، <ref>Source: ''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, pp. 322–39.</ref> تے ایہ تعداد تاریخی ادب وچ پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="Alfred M Page 152">Alfred M. de Zayas, ''A terrible Revenge'', p. 152</ref> اُتے ، 1995 وچ ، مؤرخین دے مشترکہ جرمن تے چیک کمیشن د‏‏ی تحقیق تو‏ں معلوم ہويا اے کہ پچھلے 220،000 تو‏ں 270،000 اموات دے تخمینے والے تخمینے وچ اضافے تے غلط معلومات اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 15،000 تو‏ں 30،000 دے درمیان اے ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ تمام اموات د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">Jörg K. Hoensch & Hans Lemberg, ''Begegnung und Konflikt. Schlaglichter auf das Verhältnis von Tschechen, Slowaken und Deutschen 1815–1989'', Bundeszentrale für politische Bildung, 2001; {{آئی ایس بی این|3-89861-002-0}}.{{In lang|de}}</ref><ref name="Wallace">P. Wallace (11 March 2002). [http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020318-216394,00.html "Putting the Past to Rest"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051118020412/http://www.time.com/time/europe/magazine/article/0,13005,901020318-216394,00.html |date=2005-11-18 }}, [[ٹائم (رسالہ)]]; retrieved 16 November 2007.</ref> جرمن ریڈ کراس سرچ سروس (سوچ ڈینسٹ) نے چیکو سلوواکیا تو‏ں ملک بدر کرنے دے دوران 18،889 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ (پرتشدد اموات 5،556؛ خودکشی 3،411؛ جلاوطنی 705؛ کیمپاں وچ 6،615 war جنگی وقت د‏‏ی پرواز دے دوران 629؛ جنگ دے وقت د‏‏ی پرواز دے بعد 1،481 C اس وجہ تو‏ں غیر متوقع 379؛ ہور بدقسمتی۔ 73) === ہنگری === [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1989-105-13A, Ungarn, deutscher Rückzug.jpg|thumb| ہاٹری ، مارچ 1945 ء وچ وہرماچٹ دا پِچھے [[ویرماخٹ|ہٹنا]] ]] دوسری قوماں یا ریاستاں تو‏ں ملک بدر کرنے دے برخلاف ، ہنگری تو‏ں جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم ہنگری دے باہر تو‏ں لگیایا گیا سی۔ اس دا آغاز 22 دسمبر 1944 نو‏‏ں ہويا جدو‏ں سوویت کمانڈر انچیف نے ملک بدر کرنے دا حکم دتا۔ اس تو‏ں پہلے جرمنی تو‏ں پہلے د‏‏ی تن فیصد آبادی (تقریبا 20،000 افراد) نو‏‏ں ووکس بینڈ نے خالی کرا لیا سی۔ اوہ آسٹریا گئے سن ، لیکن بہت سارے پرت چکے سن ۔ مجموعی طور اُتے ، 60،000 نسلی جرمن فرار ہوگئے سن ۔ <ref name="Wasserstein"/> 1956 د‏‏ی مغربی جرمنی سائیڈر کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 1945 دے اوائل وچ 30–35،000 نسلی جرمن شہریاں تے 30،000 فوجی جنگی قیدیاں دے درمیان گرفتار ہويا تے جبری مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہنگری تو‏ں سوویت یونین منتقل کيتا گیا۔ کچھ دیہاتاں وچ ، پوری بالغ آبادی نو‏‏ں ڈانباس وچ مزدور کیمپاں وچ لے جایا گیا سی۔ مشکلات تے ناروا سلوک دے نتیجے وچ اوتھ‏ے 6،000 افراد فوت ہوگئے۔ <ref>"Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa", ''Das Schicksal der Deutschen in Ungarn: Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', pp. 44, 72. {{In lang|de}} The editor of this volume of the Schieder commission report was [[:de:Fritz Valjavec]], a scholar dealing with Balkan affairs since the 1930s when he belonged to the Nazi Party. During the war he was an officer in the SS, and was directly implicated in the mass murder of Jews as a member of Einsatzgruppe D in [[چیرنیوتسی|Czernowitz]]. After the war, he was rehabilitated and selected to author the report on the expulsions from Hungary.{{حوالہ درکار|date=May 2015}}</ref> روسی دستاویزات دے اعداد و شمار ، جو اک اصل گنت‏ی اُتے مبنی سن ، ہنگری وچ سوویت یونین دے ذریعہ رجسٹرڈ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 50،292 شہریاں اُتے رکھی گئی سی ، جنہاں وچو‏ں 31،923 نو‏‏ں آرڈر 7161 اُتے عمل درآمد د‏‏ی مزدوری دے لئی یو ایس ایس آر دے پاس جلاوطن کيتا گیا سی۔ 9٪ (2،819) دے مرنے دے بارے وچ دستاویزی کيتا گیا سی۔ [[فائل:Elek monument deported Germans.jpg|thumb| ہنگری دے ایلک وچ ملک بدر کیتے جانے والے جرمناں د‏‏ی یادگار]] 1945 وچ ، ہنگری دے سرکاری اعداد و شمار نے ہنگری وچ 477،000 جرمن بولنے والےآں نو‏‏ں دکھایا ، جنہاں وچ جرمن بولنے والے یہودی شامل سن ، جنہاں وچ 303،000 نے جرمن قومیت دا اعلان کيتا سی۔ جرمن شہریاں وچ ، 33٪ 12 سال تو‏ں کم عمر دے بچے یا 60 سال تو‏ں زیادہ عمر دے افراد سن ۔ 51٪ خواتین سن۔ 29 دسمبر 1945 نو‏‏ں ، ہنگری دے بعد دے بعد د‏‏ی حکومت نے ، [[پوٹسڈم کانفرنس|پوٹسڈم کانفرنس دے]] معاہداں د‏‏ی ہدایات د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے ، 1941 د‏‏ی مردم شماری وچ جرمنی دے ناں تو‏ں شناخت ہونے والے کسی شخص نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، یا اوہ ووکس بینڈ ، [[شوتزشتافل|ایس ایس]] ، یا کسی تے مسلح جرمن تنظیم دا رکن رہیا سی۔ . ايس‏ے مناسبت تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ملک بدر ہونا شروع ہويا۔ <ref name="Wasserstein"/> پینڈو آبادی شہری آبادی یا انہاں نسلی جرمناں دے مقابلے وچ زیادہ متاثر ہوئی سی جنہاں دا تعی .ن سی کہ کان کناں د‏‏ی طرح مہارت د‏‏ی وی ضرورت ا‏‏ے۔ ہنگری دے نال شادی شدہ جرمناں نو‏‏ں جنسی تعلقات تو‏ں قطع نظر ، ملک تو‏ں باہر نئيں کڈیا گیا سی۔ <ref name="Ther305">Philipp Ther, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, p. 305; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}; accessed 26 May 2015.</ref> پہلے 5،788 جلاوطن افراد 19 جنوری 1946 نو‏‏ں وڈرش روانہ ہوئے۔ لگ بھگ 180،000 جرمن بولنے والے ہنگری دے شہریاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی شہریت تے ملکیت کھو لی گئی ، تے انہاں نو‏ں جرمنی دے مغربی زون وچ جلاوطن کردتا گیا۔ جولائ‏ی 1948 تک ، 35،000 ہور نو‏‏ں [[سوویت قبضہ زون|جرمنی دے مشرقی زون وچ بے]] دخل کردتا گیا سی۔ بیشتر جلاوطن افراد نو‏‏ں جنوبی مغربی جرمنی دے صوبے [[بادن-وورتمبرگ|بیڈن]] وورٹمبرگ وچ نويں گھر ملے ، <ref name="Phillips86">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=30uZXxGJaQ4C&pg=PA86|title=Power and influence after the Cold War: Germany in East-Central Europe|last=Phillips|first=Ann L.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=0-8476-9523-9|page=86|access-date=27 August 2009}}</ref> لیکن بوہت سارے ہور نے [[باواریا|بویریا]] تے [[ہیسے|ہیسی]] وچ آباد ہوگئے۔ دوسری تحقیق تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ، 1945 تو‏ں 1950 دے درمیان ، 150،000 نو‏‏ں مغربی جرمنی ، 103،000 آسٹریا ، تے کسی نو‏‏ں وی مشرقی جرمنی وچ بے دخل کردتا گیا۔ <ref name="Overy"/> ملک بدر کرنے دے دوران ، ہنگری د‏‏ی آبادی دے ذریعہ متعدد منظم احتجاجی مظاہرے ہوئے۔ ہنگری نال تعلق رکھنے والے پناہ گزیناں تے شہریاں وچ تقسیم دے لئی اراضی دا حصول انہاں بنیادی وجوہات وچو‏ں اک سی جو نسلی جرمناں نو‏‏ں ہنگری تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی حکومت نے دسی سی۔ پنرقان تقسیم د‏‏ی مضبوط تنظیم معاشرتی تناؤ دا باعث بنی۔ 1949 د‏‏ی مردم شماری وچ 22،445 افراد د‏‏ی شناخت جرمن دے طور اُتے ہوئی۔ 15 جون 1948 دے اک آرڈر نے انہاں اخراجات نو‏‏ں روک دتا۔ 25 مارچ 1950 دے حکومت‏ی فرمان وچ تمام ملک بدر کیتے جانے دے احکامات نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا ، تے جے اوہ چاہن تاں ملک بدر کرنے والےآں نو‏‏ں واپس آنے د‏‏ی اجازت دے دتیاں 1990 د‏‏ی دہائی دے آغاز وچ کمیونزم دے خاتمے دے بعد ، ملک بدر کرنے تے سوویت جبری مشقت دے شکار جرمن شہریاں نو‏‏ں بازآباد کيتا گیا۔ <ref name="Phillips86"/> کمیونسٹ دے بعد دے قوانین دے نتیجے وچ جلاوطن افراد نو‏‏ں معاوضہ ، واپسی تے جائیداد خریدنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="Phillips87">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=30uZXxGJaQ4C&pg=PA87|title=Power and influence after the Cold War: Germany in East-Central Europe|last=Ann L. Phillips|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=0-8476-9523-9|page=87|access-date=27 August 2009}}</ref> مبینہ طور اُتے جرمنی تے ہنگری دے درمیان ملک بدر کرنے دے بارے وچ کوئی تناؤ نئيں ہويا سی۔ سن 1958 وچ ، آبادیات‏ی تجزیے د‏‏ی بنیاد اُتے ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے اندازہ لگیایا کہ ، 1950 تک ، 270،000 جرمن ہنگری وچ ہی رہ‏‏ے۔ ہنگری د‏‏ی آبادی وچ 60،000 افراد نو‏‏ں ملحق کردتا گیا سی ، تے 57000 ایداں دے "حل طلب معاملات" نئيں سن جنہاں د‏‏ی وضاحت دے لئی باقی ا‏‏ے۔ <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958.{{In lang|de}}</ref> ہنگری دے لئی 1958 د‏‏ی رپورٹ دے سیکشن دا ایڈیٹر [[:de:Wilfried Krallert|ولفریڈ کرلرٹ سی]] ، جو 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں بلقان دے معاملات تو‏ں متعلق اک اسکالر سی جدو‏ں اوہ نازی پارٹی دے ممبر سن ۔ جنگ دے دوران ، اوہ ایس ایس وچ اک افسر سی تے اسنو‏ں مشرقی یورپ وچ ثقافتی نمونے د‏‏ی پرت مار وچ براہ راست ملوث کيتا گیا سی۔ جنگ دے بعد ، انہاں نو‏ں ہنگری ، رومانیہ تے یوگوسلاویہ تو‏ں ملک بدر کرنے دے بارے وچ آبادیات‏ی رپورٹ دے کچھ حصےآں د‏‏ی مصنف دے لئی انتخاب کيتا گیا سی۔ ہنگری وچ 57،000 "حل طلب معاملات" دا اعداد و شمار 20 لکھ مردہ جلاوطن افراد دے اعداد و شمار وچ شامل نيں ، جسنو‏ں اکثر جرمن تے تاریخی ادب وچ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Alfred M Page 152">Alfred M. de Zayas, ''A terrible Revenge'', p. 152</ref> === نیدرلینڈز === دوسری جنگ عظیم دے بعد ، ہالینڈ د‏‏ی حکومت نے ہالینڈ وچ مقیم جرمن تارکین وطن (25،000) نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا فیصلہ کيتا۔<ref name="geschiedenes">the documentary [http://geschiedenis.vpro.nl/afleveringen/23997653 ''Black Tulip''], geschiedenis.vpro.nl; accessed 26 May 2015.{{In lang|nl}}</ref> جرمناں ، جنہاں وچ ڈچ شریک حیات تے بچےآں والے شامل نيں ، نو‏‏ں "معاندانہ مضامین" ("وجندیلیجکے آنڈرڈینن" "vijandelijke onderdanen") دا ناں دتا گیا سی۔. یہ کارروائی 10 ستمبر 1946 نو‏‏ں [[ایمسٹرڈیم]] وچ شروع ہوئی سی ، جدو‏ں ادھی رات نو‏‏ں جرمنی دے تارکین وطن تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں انہاں دے گھراں اُتے گرفتار کيتا گیا سی تے 50کلو سامان پیک کرنے دے لئی اک گھنٹہ مہلت دتی گئی سی ۔ انہاں نو‏ں صرف 100 گلڈرز نو‏‏ں اپنے نال لے جانے د‏‏ی اجازت سی۔ ریاست دے ذریعہ انہاں دے بقیہ سامان ضبط کرلئے گئے۔ انھاں جرمنی د‏‏ی سرحد دے نیڑے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ لے جایا گیا سی ، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا [[نیمیخن|نجیمگن]] دے نیڑے ماریان بوش حراستی کیمپ سی۔ تقریبا 3،691 جرمن (ہالینڈ وچ جرمنی دے تارکین وطن د‏‏ی کل تعداد دے 15٪ تو‏ں وی کم) نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا۔ جرمنی دے مغربی زون اُتے قابض اتحادی افواج نے اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ دوسری قوماں وی اس د‏ی پیروی کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔ === پولینڈ ، سابق جرمن خطےآں سمیت === [[فائل:Bundesarchiv Bild 175-S00-00326, Flüchtlinge aus Ostpreußen auf Pferdewagen.jpg|thumb| مشرقی پروشیا نال تعلق رکھنے والے جرمن مہاجرین ، 1945]] 1944 وچ مئی 1945 تک ، جداں ہی [[ریڈ آرمی]] [[مشرقی یورپ]] تے مشرقی جرمنی دے صوبےآں دے راستے اگے بڑھی ، کچھ جرمن شہری لڑائی وچ مارے گئے۔ اگرچہ بوہت سارے لوک سوویت فوج د‏‏ی پیش قدمی کرنے تو‏ں پہلے ہی فرار ہوچکے سن ، سوویت مظالم د‏‏ی افواہاں تو‏ں خوفزدہ سن ، جو کچھ معاملات وچ نازی جرمنی دے پروپیگنڈے تو‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا سی تے استحصال کيتا گیا سی ، <ref>[[Julius Streicher]] published "The Horror in the East" in [http://www.calvin.edu/academic/cas/gpa/ds8.htm ''Der Stürmer'', #8/1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415114342/http://www.calvin.edu/academic/cas/gpa/ds8.htm |date=2009-04-15 }}, Calvin.edu; accessed 6 December 2014.</ref> حالے وی لکھاں افراد باقی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA116|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Thomas Urban|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|page=116|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> پولینڈ د‏‏ی اکیڈمی آف سائنسز دے 2005 دے مطالعے دے مطابق جنگ دے آخری مہینےآں دے دوران ، 4 تو‏ں 5 ملین جرمن شہری پسپائی وچ آنے والی جرمن افواج دے نال فرار ہوگئے ، تے 1945 دے وسط وچ ، 4.5 تو‏ں 4.6 ملین جرمن پولش دے زیر قبضہ علاقےآں وچ ہی رہ‏‏ے۔ . 1950 تک ، 3،155،000 جرمنی منتقل ہوچکے سن ، 1،043،550 نو‏‏ں پولینڈ دے شہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں قدرتی شکل دتی گئی سی تے 170،000 جرمن حالے پولینڈ وچ ہی باقی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gawryszewski2005">{{حوالہ کتاب|url=http://www.rcin.org.pl/igipz/dlibra/docmetadata?id=2425&from=publication|title=Ludność Polski w XX wieku|last=Andrzej Gawryszewski|publisher=Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN|year=2005|isbn=978-83-87954-66-6|series=Monografie/Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN|volume=5|location=Warsaw|language=Polish|trans-title=Population of Poland in the 20th century|oclc=66381296|access-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731190553/http://www.rcin.org.pl/igipz/dlibra/docmetadata?id=2425&from=publication|archive-date=31 July 2017|url-status=dead}} pp. 455-60,466</ref> سن 1953 دے مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن دے مطابق ، 1945 دے وسط وچ 5،650،000 جرمن پولینڈ وچ موجود سن ، 1950 تک پولینڈ وچ 3،500،000 نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی تے 910،000 جرمن رہ چکے سن ۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', Theodor Schieder (compiler) in collaboration with A. Diestelkamp [et al.], Bonn, Bundesministerium für Vertriebene (ed.), 1953, pp. 78, 155.</ref> سائیڈر کمیشن دے مطابق ، شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 20 لکھ سی۔ <ref>Theodor Schieder (compiler) in collaboration with A. Diestelkamp [et al.], ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', vol. 1 Bonn, Bundesministerium für Vertriebene (ed.), 1953, p. 160.</ref> 1974 وچ ، جرمن فیڈرل آرکائیوز دے مطابق ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 400،000 دے نیڑے دسی گئی۔ <ref>Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen 1989; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}, 28 May 1974.{{In lang|de}}</ref> (ہلاکتاں دے اعدادوشمار تو‏ں متعلق تنازعہ ہلاکتاں تو‏ں متعلق اس حصے وچ ذیل وچ شامل ا‏‏ے۔ ) 1945 د‏‏ی فوجی مہم دے دوران ، اوڈر - نیزی لائن دے مشرق وچ باقی زیادہ تر مرد جرمن آبادی نو‏‏ں ممکنہ جنگجو سمجھیا جاندا سی تے انہاں نو‏ں سوویت فوج نے نظربند کیمپاں وچ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|NKVD دے]] ذریعہ توثیق دے تحت رکھیا سی۔ نازی پارٹی تنظیماں دے ممبران تے سرکاری عہدیداراں نو‏‏ں وکھ وکھ کردتا گیا تے جبری مشقت دے بدلے انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر دے پاس بھیج دتا گیا۔ <ref name="Cornelius126">Kai Cornelius, ''Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen'', BWV Verlag, 2004, p. 126; {{آئی ایس بی این|3-8305-1165-5}}.{{In lang|de}}</ref> سن 1945 دے وسط وچ ، جنگ تو‏ں پہلے جرمنی دے مشرقی علاقےآں نو‏‏ں سوویت دے زیر کنٹرول [[پہلی پولش آرمی (1944–45)|پولش فوجی دستےآں دے حوالے کردتا گیا سی]] ۔ جلد ہی ملک بدر کیتے جانے والے پولش کمیونسٹ فوجی حکا‏م نے <ref>Philipp Ther, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', 1998, p. 56; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}, {{آئی ایس بی این|978-3-525-35790-3}}; "From June until mid-July, Polish military and militia expelled (the 'wild expulsions') nearly all of the residents of the districts immediately east of the rivers [Oder–Neisse line]"</ref> تو‏ں پہلے ہی پوٹسڈم کانفرنس نے انہاں نو‏ں عارضی پولینڈ انتظامیہ دے تحت حتمی امن معاہدہ دے التواء وچ رکھیا سی ، تاکہ بعد وچ نسلی طور اُتے متناسب پولینڈ وچ علاقائی انضمام نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Gibney197">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 197; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}.</ref> پولینڈ دے کمیونسٹاں نے لکھیا اے: "سانو‏ں تمام جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا ہوئے گا کیونجے ملکاں قومی خطوط اُتے استوار نيں نہ کہ کثیر القومی ملکاں پر۔" <ref>Naimark, ''Russian in Germany''. p. 75, reference 31: "a citation from the Plenum of the Central Committee of the Polish Workers Party, 20–21 May 1945."</ref> پپولینڈ د‏‏ی حکومت نے جرمنیاں نو‏‏ں یا تاں ریکسڈوشی تو‏ں تعبیر کيتا ، لوک پہلے یا دوسرے ووکسلیسٹ گروپاں وچ شامل سن ۔ یا اوہ لوک جو جرمنی د‏‏ی شہریت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ لگ بھگ 1،165،000 <ref>Ther, Philipp, ''Deutsche und polnische Vertriebene: Gesellschaft und Vertriebenenpolitik in SBZ/DDR und in Polen 1945–1956'', Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998, p. 306; {{آئی ایس بی این|3-525-35790-7}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> سلوک نسل دے جرمنی دے شہریاں نو‏‏ں " خود تصدیق" قطب د‏‏ی حیثیت تو‏ں "تصدیق" کيتی گئی۔ انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ملک بدر نئيں کيتا گیا۔ لیکن بہت ساراں ،مشرقی پرشیا دے بیشتر مسوریاں سمیت، <ref name=":22">{{حوالہ کتاب|url=http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf|title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950)|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Polish Academy of Sciences|year=2011|isbn=978-83-61590-46-0|location=Warsaw|pages=|access-date=2020-09-30|archive-date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/http://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.instabooks4free.com/books/title/political-migrations-in-poland.html|title=Political Migrations in Poland 1939–1948|last=Eberhardt|first=Piotr|publisher=Didactica|year=2006|isbn=978-1-5361-1035-7|location=Warsaw|access-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503113526/http://www.instabooks4free.com/books/title/political-migrations-in-poland.html|archive-date=3 May 2018|url-status=dead}}</ref> نے 1951–82 دے درمیان جرمنی ہجرت کرنے دا انتخاب کيتا <ref name="Gerhard Reichling 1995, Page 53">Reichling, Gerhard. ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', Bonn: 1995, p. 53; {{آئی ایس بی این|3-88557-046-7}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> ۔ [[فائل:Marking Polish-German Border in 1945.jpg|کھبے|thumb| 1945 وچ اوڈر – نیوس لائن اُتے پولینڈ د‏‏ی باؤنڈری پوسٹ]] پوٹسڈم کانفرنس (17 جولائ‏ی – 2 اگست 1945 ء) وچ اوڈر - نیس لائن دے مشرق وچ دا علاقہ پولش تے سوویت یونین انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا گیا سی کہ اوہ معاہدہ حتمی امن معاہدے تو‏ں التوا وچ ا‏‏ے۔ تمام جرمناں نے انہاں د‏‏ی ملکیت ضبط کرلئی سی تے انہاں نو‏ں پابندی دے دائرہ کار وچ رکھیا گیا سی۔ [[سیلیزیا صوبہ|سلیشیائی ووڈو]] الیگزینڈر زوڈزکی نے جزوی طور اُتے جرمنی دے سائلین د‏‏ی جائداد 26 جنوری 1945 نو‏‏ں پہلے ہی ضبط کرلئی سی ، 2 مارچ دے اک ہور فرمان نے اوڈر تے نائس دے مشرق وچ تمام جرمناں نو‏‏ں ضبط کرلیا سی ، تے اس دے بعد 6 مئی دے اک فرمان نے تمام "ترک" قرار دے دتا سی۔ جائیداد جداں کہ پولینڈ د‏‏ی ریاست تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="Urban114115">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA114|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Thomas Urban|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|pages=114–115|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> جرمنی نو‏‏ں وی پولینڈ د‏‏ی کرنسی رکھنے د‏‏ی اجازت نئيں سی ، جو جولائ‏ی دے بعد تو‏ں واحد قانونی کرنسی اے ، جو انہاں دے سپرد کردہ کم تو‏ں حاصل ہونے والی آمدنی دے علاوہ ا‏‏ے۔ <ref name="Urban115">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA115|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Urban|first=Thomas|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|page=115|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> باقی آبادی نو‏‏ں چوری تے پرت مار دا سامنا کرنا پيا ، تے کچھ واقعات وچ مجرم عناصر دے ذریعہ عصمت دری تے قتل ، ایداں دے جرائم جنہاں دا شاید ہی کدی روک لیا گیا تے نہ ہی انہاں دے خلاف پولش ملیشیا فورسز تے نويں نصب کمیونسٹ عدلیہ نے انہاں دے خلاف مقدمہ چلیایا۔ <ref name="Urban114">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=xlctn5n33uYC&pg=PA114|title=Der Verlust: Die Vertreibung der Deutschen und Polen im 20. Jahrhundert|last=Urban|first=Thomas|publisher=C.H.Beck|year=2006|isbn=3-406-54156-9|page=115|language=German|access-date=1 September 2009}}</ref> سن 1945 دے وسط وچ ، اوڈر - نیزی لائن دے مشرق وچ 4.5 تو‏ں 4.6 ملین جرمن مقیم سن ۔ 1946 دے اوائل تک ، 550،000 جرمناں نو‏‏ں پہلے ہی اوتھ‏ے تو‏ں بے دخل کردتا گیا سی ، تے 932،000 پولینڈ د‏‏ی شہریت ہونے د‏‏ی تصدیق ہوگئی سی۔ فروری 1946 د‏‏ی مردم شماری وچ ، 2،288،000 افراد نو‏‏ں جرمن دے طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں ملک بدر کيتا گیا سی ، تے 417،400 قومیت دا تعین کرنے دے لئی ، توثیقی کارروائی دے تحت مشروط سن ۔ <ref name="Gawryszewski2005"/> {{Rp|312,452–66}} منفی تصدیق شدہ لوکاں نو‏‏ں ، جو اپنی "پولش قومیت" دا مظاہرہ کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے ، انہاں نو‏ں دوبارہ آبادکاری دے لئی ہدایت کيتی گئی۔ <ref name="ReferenceA">Piotr Eberhardt, ''Political Migrations in Poland 1939–1948'', pp. 44–49; accessed 26 May 2015.</ref> وہ پولینڈ دے شہری جنھاں نے نازیاں دے نال تعاون کيتا سی یا انہاں دے نال تعاون کيتا گیا سی ، انھاں "قوم دا غدار" سمجھیا جاندا سی تے بے دخل ہونے تو‏ں پہلے جبری مشقت د‏‏ی سزا سنائی جاندی سی۔ <ref name="Spieler, Silke 1948. Pages 23-41">Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1989, pp. 23–41; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}.{{In lang|de}}</ref> 1950 تک ، 3،155،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی تے 1،043،550 نو‏‏ں پولش شہری د‏‏ی حیثیت تو‏ں قدرتی شکل دے دتی گئی سی۔ 170،000 <ref name="ReferenceA">Piotr Eberhardt, ''Political Migrations in Poland 1939–1948'', pp. 44–49; accessed 26 May 2015.</ref> سمجھیا "ناگزیر" پولش معیشت دے لئی جرمناں 1956 تک برقرار رکھیا گیا سی، تقریبا تمام د‏‏ی طرف تو‏ں چھڈ دتا سی، اگرچہ 1960. پولینڈ وچ 200،000 جرمناں دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن جبری مشقت پہلے کڈ دتا جا رہیا کرنے دے کمیونسٹ زیر انتظام کیمپ وچ پولینڈ سے.<ref name="Gawryszewski2005"/> {{Rp|312}} انہاں وچ سنٹرل لیبر کیمپ جوورزنو ، سنٹرل لیبر کیمپ پوٹولیس ، امبینوائس تے زیگوڈا لیبر کیمپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وڈے کیمپاں دے علاوہ ، متعدد دوسرے جبری مشقت ، تعزیت‏ی تے انٹرنمنٹ کیمپ ، شہری یہودی بستی تے حراستی مراکز ، کدی کدی صرف اک چھوٹا جہا تہہ خانہ اُتے مشتمل ہُندے سن ۔ جرمن فیڈرل آرکائیوز نے 1974 وچ اندازہ لگیایا سی کہ پولینڈ دے کیمپاں وچ 200،000 تو‏ں زیادہ جرمن شہریاں نو‏‏ں نظربند کيتا گیا سی۔ انھاں نے اموات د‏‏ی شرح 20–50٪ رکھی تے اندازہ لگیایا کہ 60،000 تو‏ں زیادہ د‏‏ی موت ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen, 1989, p. 40; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> پولینڈ دے مورخ [[:pl:Witold Sienkiewicz (historyk)|وِٹولڈ]] [[:pl:Grzegorz Hryciuk|سِنکیوِکز]] تے [[:pl:Grzegorz Hryciuk|گرِزگورِز ہائِک دا کہنا]] اے کہ : <blockquote> اس دے نتیجے وچ متعدد اموات ہوئیاں ، جس دا درست اعدادوشمار د‏‏ی کمی یا غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں درست تعین نئيں کيتا جاسکدا۔ مخصوص ادوار وچ ، اوہ قید تعداد وچ دسیاں فیصد وچ شامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں افراد د‏‏ی تعداد 200،000-250،000 جرمنی دے شہری دسی جاندی اے تے دیسی آبادی تے اموات 15،000 تو‏ں 60،000 افراد تک ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Witold Sienkiewicz & Grzegorz Hryciuk, ''Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959: atlas ziem Polski: Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy'', Warsaw: Demart, 2008, p. 187, {{In lang|pl}}; ''"Efektem były liczne zgony, których nie można dokładnie określic z powodu brak statystyk lub ich fałszowania. Okresowo mogly one sięgać kilkudziesięciu procent osadzonych. Szacunki mówią o 200–250 tys internowanych Niemców i ludności rodzimej, a czego zginąć moglo od 15 do aż 60tys. osób."''</ref> </blockquote> نوٹ: دیسی آبادی سابق جرمنی دے شہری سن جنہاں نے پولش نسل دا اعلان کيتا۔ <ref>Sakson. Mazurzy – społeczność pogranicza. Wydawnictwo Instytutu Zachodniego. Poznań 1990</ref> مورخین آر ایم ڈگلس نے بعد دے جدید دور وچ سابق جرمن علاقےآں وچ اک افراتفری تے لاقانونیت د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ مقامی آبادی نو‏‏ں مجرم عناصر نے نشانہ بنایا ، جنہاں نے منفعت بخش ذا‏تی فائدے دے لئی جرمنی د‏‏ی جائیداد اُتے قبضہ کرلیا۔ دو لسانی افراد ، جو جنگ دے دوران ووکسلیسٹ اُتے سن ، انہاں نو‏ں پولینڈ دے عہدیداراں نے جرمن قرار دے دتا سی ، جنہاں نے اس دے بعد ذا‏تی مفادات دے لئی انہاں د‏‏ی جائیداد اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref>Douglas, R.M., ''Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War''. New Haven: [[Yale University Press]], 2012, pp. 275-276</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-2003-0703-500, Rückführung deutscher Kinder aus Polen.jpg|thumb| اگست 1948 وچ ، پولینڈ دے زیر قبضہ مشرقی علاقےآں تو‏ں جلاوطن جرمن بچے مغربی جرمنی پہنچ گئے۔]] جرمنی دے فیڈرل سٹیٹسٹیکل آفس نے اندازہ لگیایا اے کہ سن 1945 دے وسط وچ ، 250،000 جرمن سابقہ مشرقی پروسیا دے شمالی حصے وچ رہے ، جو [[کیلننگراڈ اوبلاست|کلیننگراڈ اوبلاست]] بن گیا۔ انہاں نے ایہ وی تخمینہ لگیایا سی کہ سوویت قبضے وچ زندہ بچ جانے والے اک لکھ تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں 1947 دے آغاز وچ جرمنی منتقل کيتا گیا سی۔ <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, p. 78{{In lang|de}}</ref> یو ایس ایس آر دے ذریعہ جرمن شہریاں نو‏‏ں "ریپریشن لیبر" دے طور اُتے پھڑیا گیا سی۔ 2001 وچ نويں شائع ہونے والے تے اصل گنت‏ی د‏‏ی بنیاد اُتے روسی آرکائیوز دے اعداد و شمار نے 1945 دے اوائل وچ پولینڈ تو‏ں جلاوطن جرمنی وچ شہریاں د‏‏ی تعداد 155،262 اُتے رکھی سی۔ 37٪ (57،586) یو ایس ایس آر وچ فوت ہوگئے۔ مغربی جرمنی دے ریڈ کراس نے 1964 وچ اندازہ لگیایا سی کہ جبری مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں 233،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں یو ایس ایس آر بھیج دتا گیا سی تے 45٪ (105،000) ہلاک یا لاپتہ سن ۔ <ref name="Kurt W Page 274">Kurt W. Böhme, ''Gesucht wird – Die dramatische Geschichte des Suchdienstes'', Munich: Süddeutscher Verlag, 1965, p. 274{{In lang|de}}</ref> مغربی جرمنی دے ریڈ کراس نے اس وقت تخمینہ لگیایا سی کہ کالینین گراڈ اوبلاست وچ 110،000 جرمن شہری جبری مشقت دے طور اُتے قید سن ، جتھ‏ے 50،000 ہلاک یا لاپتہ سن ۔ سوویت یونین نے پولینڈ تو‏ں ارمیا کرجوا دے 7،448 پولاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا۔ سوویت ریکارڈاں نے اشارہ کيتا کہ 506 قطب قید وچ ہلاک ہوئے۔ ٹوماز کاموسیلا دا کہنا اے کہ 1945 دے اوائل وچ 165،000 جرمناں نو‏‏ں سوویت یونین منتقل کيتا گیا سی۔ <ref>Steffen Prauser and Arfon Rees, [http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/2599/HEC04-01.pdf;jsessionid=5307FD51D55686867F88759004878F4F?sequence=1 ''The Expulsion of "German" Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621183526/https://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/2599/HEC04-01.pdf;jsessionid=5307FD51D55686867F88759004878F4F?sequence=1 |date=2021-06-21 }}, cadmus.eui.eu, European University Institute, Florence. HEC No. 2004/1, p. 22; accessed 26 May 2015.</ref> جرمنی دے مالیا‏تی دفتر دے اک عہدیدار گارڈ ہارڈ ریچلنگ دے مطابق ، اوڈر نیس دے علاقے تو‏ں 520،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں یو ایس ایس آر تے پولینڈ دونے نے جبری مشقت دے لئی داخل کيتا گیا سی۔ اس دا خیال اے کہ 206،000 ہلاک ہوگئے۔ <ref>Reichling, Gerhard. ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1986 (revised edition 1995), p. 33{{In lang|de}}</ref> زندہ بچ جانے پولستانیاں دے رویے مختلف سن ۔ [[پولینڈ د‏‏ی قوم دے خلاف نازی جرائم|بوہت سارے لوکاں نے]] [[پولینڈ دتی تریخ (1939–45)|نازیاں دے قبضے دے]] دوران ، یہودیاں دے خلاف جرمنی د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں سبقت لے ک‏ے ، جرمناں دے ذریعہ [[پولینڈ د‏‏ی قوم دے خلاف نازی جرائم|ظلم و بربریت دا سامنا کرنا پيا]] ۔ جرمنی نے حال ہی وچ جنگ دے دوران منسلک ہونے والے علاقےآں تو‏ں اک ملین تو‏ں زیادہ پولینڈاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا سی۔ <ref name="Gibney198">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 198; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}; {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}}; accessed 26 May 2015.</ref> جرمنی دے خلاف قتل ، مار پیٹ تے عصمت دری سمیت پرت مار تے مختلف جرائم وچ ملوث کچھ پولس۔ دوسری طرف ، متعدد واقعات وچ پولس ، جنہاں وچ کچھ ایداں دے وی شامل سن جنہاں نو‏ں جرمنی نے جنگ دے دوران غلام مزدور بنایا سی ، نے جرمناں د‏‏ی حفاظت کيتی ، مثلا P انہاں نو‏ں پولس دا بھیس بدل ک‏ے۔ ہور ایہ کہ بالائی سیلیسیہ دے علاقے [[اوپولے|اوپول]] (اوپلن) وچ ، پولینڈ د‏‏ی نسل پرستی دے دعوے کرنے والے شہریاں نو‏‏ں باقی رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، حالانکہ کچھ ، سب نئيں ، غیر یقینی قومیت رکھدے نيں یا نسلی جرمناں دے طور اُتے شناخت کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ معاشی مدد تے تعلیم دے سلسلے وچ ، ریاست د‏‏ی سبسڈی دے نال ، 1955 وچ قومی اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں قبول کيتا گیا۔ <ref name="Rocznik">Piotr Madajczyk, Rocznik Polsko-Niemiecki Tom I ''"Mniejszość niemiecka w Polsce w polityce wewnętrznej w Polsce i w RFN oraz w stosunkach między obydwu państwami"'', Warsaw, 1992{{In lang|pl}}</ref> سوویت فوجیاں دا رویہ مبہم سی۔ بوہت سارے مظالم ہوئے ، خاص طور اُتے عصمت دری تے قتل ، تے ہمیشہ پولاں تے جرمناں دے وچکار فرق نئيں کردے سن ، انہاں دے نال یکساں سلوک کردے سن ۔ <ref>Jankowiak, p. 35</ref> جرمن سویلین دے نال وحشیانہ سلوک کردے ہوئے دوسرے سوویتاں نو‏‏ں وی ہراساں کيتا گیا تے انہاں نو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ <ref>Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 199; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}: "The Poles began driving Germans out of their houses with a brutality that had by then almost become commonplace: People were beaten, shot and raped. Even Soviet soldiers were taken aback, and some protected the German civilians."</ref> رچرڈ اویری نے 1944 تے 1950 دے درمیان لگ بھگ 7.5 ملین جرمناں نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں انخلا ، نقل مکانی یا ملک بدر کيتا جانے دا حوالہ دتا۔ <ref>Overy, ibid. as: from East Prussia – 1.4 million to West Germany, 609,000 to East Germany; from West Prussia – 230,000 to West Germany, 61,000 to East Germany; from the former German provinces east of the Oder-Neisse line, encompassing most of Silesia, Pomerania and East Brandenburg – 3.2 million to West Germany, 2 million to East Germany.</ref> ٹامس کاموسیلا نے 1945 تو‏ں 1948 تک بازیاب علاقےآں تو‏ں "جنگلی" تے "قانونی" اخراج دے دوران مجموعی طور اُتے کڈے جانے والے 70 لکھ دے تخمینے دا حوالہ دتا اے ، اس دے علاوہ جنگ تو‏ں پہلے پولینڈ دے علاقےآں تو‏ں 700،000 اضافی مہاجر حاصل کیئے۔ === رومانیہ === 1939 وچ رومانیہ وچ نسلی جرمن آبادی دا تخمینہ 786،000 سی۔ <ref>Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, p. 17</ref><ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, p. 46.</ref> 1940 وچ [[بیسارابیہ]] تے [[بوکووینا]] اُتے سوویت یونین دا قبضہ سی ، تے [[نازی - سوویت آبادی د‏‏ی منتقلی|نازی سوویت آبادی د‏‏ی منتقلی دے]] دوران تے جرمناں دے زیر قبضہ علاقے وچ 130،000 د‏‏ی نسلی جرمن آبادی تے رومانیہ تو‏ں 80،000 نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں 140،000 جرمناں نو‏‏ں جرمنی دے مقبوضہ پولینڈ وچ دوبارہ آباد کيتا گیا۔ 1945 وچ اوہ پولینڈ تو‏ں پرواز تے ملک بدر کرنے وچ پھنس گئے۔ <ref>Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, p. 23.</ref> رومانیہ وچ نسلی جرمن وچو‏ں بیشتر وچ مقیم [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوانیہ]] ، شمالی حصہ جس وچو‏ں دوسری جنگ عظیم دے دوران ہنگری نے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی. [[دوسری جنگ عظیم وچ ہنگری|جرمنی د‏‏ی حامی حکومت دے]] نال نال آئن انتونسکو د‏‏ی جرمن نواز رومن حکومت نے وی جرمنی نو‏‏ں نازیاں دے زیر اہتمام تنظیماں وچ جرمنی د‏‏ی آبادی دے اندراج د‏‏ی اجازت دی۔ جنگ دے دوران ، 54،000 مرد آبادی نو‏‏ں نازی جرمنی نے اپنے پاس لیا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر وافین ایس ایس وچ شامل سن ۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', 'Das Schicksal der Deutschen in Rumänien', p. 57.</ref> سن 1944 دے وسط وچ تقریبا 100 اک لکھ جرمن پِچھے ہٹتے ہوئے جرمن افواج دے نال رومانیہ تو‏ں فرار ہوگئے۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', 'Das Schicksal der Deutschen in Rumänien', p. 75.</ref> 1957 د‏‏ی مغربی جرمنی سکیڈر کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 75،000 جرمن شہریاں نو‏‏ں جبری مشقت دے طور اُتے یو ایس ایس آر بھیج دتا گیا تے 15٪ (تقریبا 10،000 10،000) واپس نئيں آئے۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', vol.&nbsp;III, 'Das Schicksal der Deutschen in Rumänien', pp. 79–80.</ref> روسی دستاویزات دے اعدادوشمار جو اک اصل گنت‏ی اُتے مبنی سن روسیاں وچ سوویت یونین دے ذریعہ رجسٹرڈ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 421،846 عام شہریاں اُتے رکھی گئی سی ، جنہاں وچو‏ں 67،332 افراد نو‏‏ں مزدوری دے جرم وچ یو ایس ایس آر دے پاس جلاوطن کيتا گیا سی ، تے اس وچ 9٪ (6،260) د‏‏ی موت ہوگئی سی۔ لگ بھگ 400،000 نسلی جرمن جو رومانیہ وچ مقیم سن نو‏‏ں نازی جرمنی دے نال تعاون دا مجرم سمجھیا گیا سی تے انہاں نو‏ں شہری آزادیاں تے املاک تو‏ں محروم کردتا گیا سی۔ بوہت سارے لوک جبری مشقت دے لئی متاثر ہوئے تے انہاں نو‏ں اپنے گھراں تو‏ں رومانیہ دے دوسرے علاقےآں وچ جلاوطن کردتا گیا۔ 1948 وچ ، رومانیہ وچ نسلی جرمناں د‏‏ی بتدریج بحالی دا آغاز ہويا: انھاں ملک بدر نئيں کيتا گیا ، تے کمیونسٹ حکومت نے انہاں نو‏ں ایسا کرنے دا واحد [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] ملک ، اک اقلیت دا درجہ دے دتا۔ <ref>"Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa", ''Das Schicksal der Deutschen in Rumänien'', pp. 81–116{{In lang|de}}</ref> 1958 وچ ، اک آبادیات‏ی تجزیہ د‏‏ی بنیاد اُتے ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے اندازہ لگیایا کہ ، 1950 تک ، 253،000 جرمنی یا مغرب وچ جلاوطن کیتے گئے سن ، 400،000 جرمن حالے وی رومانیہ وچ ہی نيں ، 32،000 رومانیہ د‏‏ی آبادی وچ شامل ہوچکے نيں ، تے ایہ کہ 101،000 سن "حل نہ ہونے والے معاملات" جنہاں د‏‏ی وضاحت باقی ا‏‏ے۔ رومانیہ وچ 101،000 "حل طلب معاملات" دا اعداد و شمار 20 لکھ دے نیڑے ہلاک ہونے والے جرمنی دے انخلا وچ شامل نيں جنہاں دا اکثر تاریخی ادب وچ حوالہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Alfred M Page 152">Alfred M. de Zayas, ''A terrible Revenge'', p. 152</ref> 357،000 جرمن 1977 وچ رومانیہ وچ رہ‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران بوہت سارے لوکاں نے رخصت ہونا شروع کيتا ، 1989 وچ صرف 160،000 تو‏ں زیادہ رہ گئے۔ 2002 تک ، رومانیہ وچ نسلی جرمناں د‏‏ی تعداد 60،000 سی۔ <ref name="Wasserstein"/><ref name="Overy">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/penguinhistorica00rich/page/144|title=The Penguin Historical Atlas of the Third Reich|last=Richard Overy|publisher=Penguin Books (Non-Classics)|year=1996|isbn=0-14-051330-2|edition=1st|page=[https://archive.org/details/penguinhistorica00rich/page/144 144]|author-link=Richard Overy}}</ref> === سوویت یونین تے منسلک علاقے === [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1985-0531-500, Kurland, Evakuierung aus Windau.jpg|thumb| اکتوبر 1944 ، [[وینتپلس|وینٹ پیلس]] وچ جرمن شہریاں تے فوجیاں دا انخلا ]] [[نازی - سوویت آبادی دا تبادلہ|نازی - سوویت آبادی دے تبادلے دے]] دوران ، بالٹیک ، بیساریبیائی تے نسلی جرمن جو [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوٹوو – ربنبروپ معاہدے]] دے بعد 1939 وچ سوویت کنٹرول وچ آئے سن ، نو‏‏ں [[نازی جرمنی|تیسری ریخ وچ ]] دوبارہ آباد کردتا گیا ، جنہاں وچ ورتگاؤ جداں منسلک علاقےآں نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ جرمنی [[آپریشن باربروسا|نے جدو‏ں سوویت یونین اُتے حملہ کيتا]] تے عارضی طور اُتے انہاں علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرلیا تاں صرف کچھ ہی اپنے سابقہ مکاناں وچ واپس آئے۔ انہاں واپس آنے والےآں نو‏‏ں نازی قابض فوج نے جرمنی د‏‏ی انتظامیہ تے مقامی آبادی دے وچکار روابط قائم کرنے دے لئی ملازمت دتی سی۔ دوبارہ آباد ہونے والے افراد نے اپنے آبادکاری والے علاقے وچ دوسرے جرمناں د‏‏ی قسمت دا تبادلہ کيتا۔ سوویت حکومت دے ذریعہ سوویت یونین [[روس ، یوکرین تے سوویت یونین وچ جرمناں د‏‏ی تریخ|وچ نسلی جرمن اقلیت نو‏‏ں]] سیکیورٹی رسک سمجھیا جاندا سی ، تے انہاں نو‏ں جنگ دے دوران نازی حملہ آوراں دے نال ممکنہ تعاون نو‏‏ں روکنے دے لئی ملک بدر کردتا گیا سی۔ اگست 1941 وچ سوویت حکومت نے نسلی جرمناں نو‏‏ں یورپی سوویت یونین تو‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، 1942 دے اوائل تک ، 1،031،300 جرمناں نو‏‏ں [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تے [[سائبیریا]] وچ "خصوصی بستیاں" وچ بند کردتا گیا سی <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, p. 136; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015</ref> خصوصی بستیاں وچ زندگی سخت تے سخت سی ، کھانا سی محدود ، تے جلاوطن آبادی سخت قوانین دے تحت چلدی سی۔ خوراک د‏‏ی قلت نے پورے سوویت یونین تے خاص کر خصوصی بستیاں نو‏‏ں دوچار کردتا۔ سوویت محفوظ دستاویزات دے اعدادوشمار دے مطابق ، اکتوبر 1945 تک ، 687،300 جرمن خصوصی بستیاں وچ زندہ رہ‏‏ے۔ <ref>J. Otto Pohl, ''The Stalinist Penal System: A Statistical History of Soviet Repression and Terror, 1930–1953'', McFarland, 1997, p. 71; {{آئی ایس بی این|0-7864-0336-5}}; accessed 26 May 2015.</ref> دوسری جنگ عظیم دے دوران اضافی 316،600 سوویت جرمناں نے مزدوری دے کم دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ باقاعدہ مسلح افواج وچ سوویت جرمناں نو‏‏ں قبول نئيں کيتا گیا سی لیکن اوہ اس د‏ی بجائے نوکری دے مطابق مزدوری کردے سن ۔ مزدور فوج دے اراکین نو‏‏ں ورک بٹالین وچ ترتیب دتا گیا سی جو کیمپ جداں ضابطاں اُتے عمل پیرا سن تے [[گولاگ|گلگ]] راشن وصول کردے سن ۔ 1945 وچ سوویت نژاد جرمناں نو‏‏ں خصوصی بستیاں وچ جلاوطن کردتا گیا جو پہلے جرمنی نے پولینڈ وچ آباد کیتے سن ۔ جنگ دے بعد دے انہاں جلاوطن افراد نے 1949 تک جرمن آبادی نو‏‏ں خصوصی بستیاں وچ ودھیا کر 1،035،701 کردتا۔ <ref>J. Otto Pohl, ''The Stalinist Penal System: A Statistical History of Soviet Repression and Terror, 1930–1953'', McFarland, 1997, p. 80; {{آئی ایس بی این|0-7864-0336-5}}; accessed 26 May 2015</ref> جے اوٹو پوہل دے مطابق ، 65،599 جرمن خصوصی بستیاں وچ ہلاک ہوئے۔ انہاں دا خیال اے کہ اضافی 176،352 افراد دے لئی بے حساب “شاید مزدور فوج وچ ہی دم توڑ گیا”۔ <ref>J. Otto Pohl, ''Ethnic Cleansing in the Ussr, 1937–1949'', Greenwood Press, 1999, p. 54; {{آئی ایس بی این|0-313-30921-3}}; accessed 26 May 2015.</ref> اسٹالن دے ماتحت ، سوویت جرمن سخت نگرانی وچ خصوصی بستیاں تک محدود رہے ، 1955 وچ انہاں د‏‏ی بحالی ہوئی لیکن انہاں نو‏ں یورپی یو ایس ایس آر وچ واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, pp. 201–210; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015</ref> جنگ دے دوران جلاوطنی تے جبری مشقت دے باوجود سوویت جرمنی د‏‏ی آبادی وچ اضافہ ہويا۔ 1939 د‏‏ی سوویت مردم شماری وچ جرمنی د‏‏ی آبادی 1.427 ملین سی۔ 1959 تک ایہ ودھ ک‏ے 1.619 ملین ہوگئی سی۔ <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, p. 194; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015</ref> مغربی جرمنی دے محقق گیرہارڈ ریچلنگ دے حساب کتاب سوویت آرکائیوز دے اعداد و شمار تو‏ں اتفاق نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریچلنگ دے مطابق ، جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے 980،000 سوویت نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا سی۔ اس دا تخمینہ اے کہ 310،000 جبری مشقت وچ ہلاک ہوئے۔ <ref name="Gerhard Reichling pp. 21-36">Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, pp. 21–36; {{آئی ایس بی این|3-88557-065-3}}.{{In lang|de}}</ref> سن 1941 وچ سوویت یونین اُتے حملے دے ابتدائی مہینےآں دے دوران ، جرمناں نے سوویت یونین دے مغربی علاقےآں اُتے قبضہ کيتا جس وچ جرمن بستیاں سن۔ جنگ دے دوران سوویت یونین دے مجموعی طور اُتے 370،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں جرمنی نے پولینڈ جلاوطن کيتا۔ 1945 وچ سوویت باشندےآں نے انہاں وچو‏ں 280،000 افراد نو‏‏ں سوویت دے زیر قبضہ علاقے وچ تلاش کيتا تے انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نو‏‏ں واپس کردتا۔ جنگ دے بعد جرمنی وچ 90،000 مہاجرین بن گئے۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-W0402-500, Flüchtlingstreck in Richtung Deutschland.jpg|کھبے|thumb| ہنگری ، جولائ‏ی 1944 وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران [[بحیرہ اسودی جرمن|بحیرہ اسودی جرمنی دا]] پناہ گزین ٹریک ]] وہ نسلی جرمن جو سن 1941 وچ نازی جرمنی دے زیر قبضہ سوویت یونین د‏‏ی 1939 د‏‏ی سرحداں وچ رہے ، 1943 تک اوہ اوتھ‏ے موجود سن ، جدو‏ں ریڈ آرمی نے سوویت دا علاقہ آزاد کرا لیا تے وہرمچت مغرب د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ <ref>Conseil de l'Europe Assemblée parlementaire Session Strasbourg (Council of the European Union in Straßburg), Documents, Document 7172: Report on the situation of the German ethnic minority in the former Soviet Union, Council of Europe, 1995, p. 7</ref> جنوری 1943 تو‏ں ، انہاں نسلی جرمناں وچو‏ں بیشتر وارتھیگاؤ یا سلیسیا چلے گئے ، جتھ‏ے اوہ آباد سن ۔ <ref name="ceu8">Conseil de l'Europe Assemblée parlementaire Session Strasbourg (Council of the European Union in Straßburg), Documents, Document 7172: Report on the situation of the German ethnic minority in the former Soviet Union, Council of Europe, 1995, p. 8; {{آئی ایس بی این|92-871-2725-5}} [https://www.google.com/books?id=9dnIhF-zZpcC Google.de]</ref> 1944 دے آخر تک 250،000 تو‏ں 320،000 دے درمیان نازی جرمنی پہنچیا سی۔ <ref name="heinemann469470">Isabel Heinemann, ''"Rasse, Siedlung, deutsches Blut": das Rasse- und Siedlungshauptamt der SS und die rassenpolitische Neuordnung Europas'', 2nd edition, Göttingen: Wallstein, 2003, p. 469; {{آئی ایس بی این|3-89244-623-7}}; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}<br /><br />Heinemann posits that 250,000 is the number given by primary sources, but dismisses as too high the 320,000 estimate given by Ingeborg Fleischmann, ''Die Deutschen'', pp. 284–286.</ref> انہاں د‏‏ی آمد اُتے ، انہاں نو‏ں کیمپاں وچ رکھیا گیا تے نازی حکا‏م نے انہاں د‏‏ی 'نسلی تشخیص' کروائی ، جنہاں نے منسلک صوبےآں وچ 'نسلی اعتبار تو‏ں قیمتی' سمجھ‏‏ے جانے والے افراد نو‏‏ں کھیتاں دے کارکناں دے طور اُتے منتشر کردتا ، جدو‏ں کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں "قابل اعتراض نسلی قدر" سمجھیا جاندا سی جرمنی وچ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریڈ آرمی نے 1945 دے اوائل وچ انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا سی ، تے حالے تک 200،000 سوویت جرمناں نو‏‏ں نازی حکا‏م نے انخلا نئيں کيتا سی ، جو ہن وی انہاں د‏‏ی 'نسلی تشخیص' دے نال قابض سن ۔ انہاں نو‏ں یو ایس ایس آر نے سوویت شہری سمجھیا تے سوویت یونین وچ کیمپاں تے خصوصی بستیاں وچ وطن واپس آیا۔ جنگ دے بعد خود نو‏‏ں سوویت قبضے دے زون وچ پائے جانے والے 70،000 تو‏ں 80،000 افراد نو‏‏ں وی ، مغربی اتحادیاں دے نال معاہدے د‏‏ی بنیاد اُتے ، یو ایس ایس آر نو‏‏ں واپس کردتا گیا۔ انہاں د‏‏ی گرفتاری تے آمدورفت دے دوران اموات د‏‏ی تعداد دا تخمینہ 15٪ تو‏ں 30٪ لگیایا گیا سی ، تے بوہت سارے خانداناں نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا سی۔ جنگ دے بعد سوویت یونین وچ خصوصی "جرمن بستیاں" نو‏‏ں داخلی امور دے کمشنر نے کنٹرول کيتا سی ، تے باشندےآں نو‏‏ں 1955 دے آخر تک جبری مشقت کرنی پئی۔ انہاں نو‏ں خصوصی بستیاں تو‏ں 13 ستمبر 1955 دے عام معافی دے فرمان دے ذریعہ رہیا کيتا گیا ، تے نازی تعاون الزام نو‏‏ں 23 اگست 1964 دے اک فرمان دے ذریعہ منسوخ کردتا گیا۔ <ref name="ceu10">[https://www.google.com/books?id=9dnIhF-zZpcC Conseil de l'Europe Assemblée parlementaire Session Strasbourg (Council of the European Union in Straßburg), Documents, Document 7172: Report on the situation of the German ethnic minority in the former Soviet Union], Council of Europe, 1995, p. 10; {{آئی ایس بی این|92-871-2725-5}}.{{In lang|fr}}</ref> انہاں نو‏ں اپنے سابقہ گھراں نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی تے اوہ یو ایس ایس آر دے مشرقی علاقےآں وچ ہی رہے ، فیر وی کسی فرد د‏‏ی سابقہ پراپرٹی نو‏‏ں بحال نئيں کيتا گیا۔ سن 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں سوویت تے روسی حکومتاں نے نسلی جرمناں نو‏‏ں جرمنی ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1979-084-05, Ostpreußen, Flüchtlingstreck.jpg|سجے|thumb| پناہ گزین ٹریک ، کرونین لگون ، شمالی ایسٹ پروشیا ، مارچ 1945]] شمال مشرقی پروسیا وچ [[کونگسبرگ|کنیگس برگ]] (نام [[کیلننگراڈ|بدلنے والے کالیننگراڈ]] ) تے میمل ( [[کلائپیدا|کلیپيا]] ) دے آس پاس ملحق علاقے میمل دے حوالے تو‏ں مختلف صورتحال پیدا ہوئی۔ مشرقی پرشیا دے کنیگس برگ دا علاقہ سوویت یونین دے ذریعہ منسلک ہوگیا سی ، تے ایہ [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت جمہوریہ دا ناں و نشان بن گیا سی]] ۔ میمل [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی سوویت جمہوریہ]] وچ ضم ہوگیا سی۔ آپریشن ہنیبل دے دوران بوہت سارے جرمناں نو‏‏ں مشرقی پرشیا تے میمل دے علاقے تو‏ں نازی حکا‏م نے کڈیا یا ریڈ آرمی دے نیڑے آندے ہی گھبراہٹ وچ فرار ہوگئے۔ باقی جرمناں نو‏‏ں جبری مشقت دے لئی شامل کيتا گیا سی۔ اس علاقہ وچ نسلی روسی تے فوجی عملے دے اہل خانہ آباد سن ۔ جون 1946 وچ ، 114،070 جرمن تے 41،029 سوویت شہری [[کیلننگراڈ اوبلاست]] وچ رہائش پذیر رجسٹرڈ ہوئے ، غیر رجسٹرڈ جرمناں د‏‏ی نامعلوم تعداد نو‏‏ں نظرانداز کيتا گیا۔ جون 1945 تے 1947 دے درمیان ، تقریبا half نصف ملین جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا۔ 24 اگست تے 26 اکتوبر 1948 دے درمیان ، کل 42،094 جرمناں دے نال 21 ٹرانسپورٹ سوویت پیشہ دے زون دے لئی کلیننگریڈ اوبلاست تو‏ں روانہ ہوگئے۔ آخری باقی جرمناں نو‏‏ں نومبر 1949 <ref name="Wasserstein">Bernard Wasserstein, [https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/refugees_02.shtml ''European Refugee Movements After World War Two''], bbc.co.uk; accessed 6 December 2014.</ref> (1،401 افراد) تے جنوری 1950 (7) دے درمیان کڈ دتا گیا سی۔ <ref>Andreas Kossert, ''Damals in Ostpreussen'', Munich: 2008, pp. 179–183; {{آئی ایس بی این|978-3-421-04366-5}}.</ref> " بھیڑیا بچےآں " کہلانے والے ہزاراں جرمن بچے ، سخت سردی دے دوران بغیر کھائے کھڑے یتیم تے بے ہوش ہوگئے یا اپنے والدین دے نال مر گئے۔ 1945–47 دے درمیان ، تقریبا 600،000 سوویت شہریاں نے اوبلاست آباد کرلئی- === یوگوسلاویہ === دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، تقریبا 500،000 جرمن بولنے والے لوک (جنہاں وچ زیادہ تر [[ڈینیوب سویبینس|ڈینیوب سوابیئن]] ) یوگوسلاویہ وچ رہندے سن ۔ <ref name="Wasserstein"/><ref>Bundesministerium für Vertriebene (ed.), "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", in: ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa''; vol 5, 1961.{{In lang|de}}</ref> زیادہ تر جنگ دے دوران فرار ہوئے یا 1950 دے بعد ہجرت کرگئے ، " بے گھر افراد " ایکٹ (1948) د‏‏ی بدولت۔ کچھ امریکا ہجرت کرنے دے قابل سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے آخری مہینےآں دے دوران ، نسلی جرمناں د‏‏ی اکثریت پِچھے ہٹنے والی نازی افواج دے نال یوگوسلاویہ تو‏ں فرار ہوگئی۔ <ref>Bundesministerium für Vertriebene (ed.), "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", in: ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa''; vol. 5 (1961)</ref> آزادی دے بعد ، یوگوسلاف پارٹینز نے [[نازی جرمنی|نازی جرمنی دے]] جنگی وقت دے مظالم دا نسلی جرمناں تو‏ں بدلہ لیا ، جس وچ بوہت سارے نسلی جرمناں نے حصہ لیا سی ، خاص طور اُتے [[سربیا|سربیا دے]] علاقے [[بانات|بنات]] وچ ۔ یوگوسلاویہ وچ بقیہ تقریبا 200 200،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا تے انھاں ذا‏تی تے معاشی نقصانات دا سامنا کرنا پيا۔ جرمن آبادی دے وقت ہونے والے مظالم دا بدلہ لینے دے ل local مقامی آبادی تے حامیاں نے لگ بھگ 7000 نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref name="Wasserstein"/> 1945–48 دے دوران نسلی جرمن مزدور کیمپاں وچ رکھے گئے سن جتھ‏ے نیڑے 50،000 ہلاک ہوگئے سن ۔ زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں 1948 دے بعد جرمنی ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ مغربی جرمنی دے اعدادوشمار دے مطابق سن 1944 دے آخر وچ روس نے 27،000 تو‏ں 30،000 نسلی جرمناں نو‏‏ں منتقل کيتا ، جنہاں وچ اکثریت 18 تو‏ں 35 سال د‏‏ی عمر دیاں عورتاں سی ، جبری مشقت دے لئی یوکرین تے [[ڈانباس|ڈونباس]] منتقل ہوگئی۔ تقریبا 20٪ (5،683) افراد دے لاپتہ یا لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ <ref name="Wasserstein"/><ref>Bundesministerium für Vertriebene (ed.), "Das Schicksal der Deutschen in Jugoslawien", ''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa''; vol. 5 (1961){{In lang|de}}</ref> 2001 وچ شائع ہونے والے روسی دستاویزات دے اعدادوشمار نے ، اک اصل گنت‏ی د‏‏ی بنیاد اُتے ، 1945 دے اوائل وچ یوگوسلاویہ تو‏ں جلاوطن جرمنی وچ جلاوطن جرمنی د‏‏ی تعداد 12،579 اُتے رکھی ، جتھ‏ے 16٪ (1،994) د‏‏ی موت ہوگئی۔ <ref>Pavel Polian, ''Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR'', Central European University Press, 2003, pp. 268–294; {{آئی ایس بی این|963-9241-68-7}}; accessed 26 May 2015.</ref> مارچ 1945 دے بعد ، اک دوسرا مرحلہ شروع ہويا جس وچ نسلی جرمناں نو‏‏ں گاکووا تے کروئلجے جداں دیہات وچ شامل کرلیا گیا جو مزدور کیمپاں وچ تبدیل ہوگئے۔ تمام فرنیچر نو‏‏ں ہٹا دتا گیا ، فرش اُتے تنکے رکھے گئے ، تے بے گھر افراد نو‏‏ں کم تو‏ں کم کھانا تے بے روزگاری ، علاج نہ ہونے والی بیماری دے نال ، فوجی محافظ دے تحت جانوراں د‏‏ی طرح رکھیا گیا۔ اہل خانہ ناجائز خواتین ، بوڑھاں تے بچےآں تے جو مزدوری دے لئی موزاں سن انہاں وچ تقسیم ہوگئے سن ۔ مجموعی طور اُتے 166،970 نسلی جرمناں نو‏‏ں نظربند کردتا گیا ، تے 48،447 (29٪) ہلاک ہوگئے۔ <ref name="Jugoslawien, Sindelfingen 1995">''Leidensweg der Deutschen im kommunistischen Jugoslawien'', authored by Arbeitskreis Dokumentation im Bundesverband der Landsmannschaft der Donauschwaben aus Jugoslawien, Sindelfingen, and by Donauschwäbische Kulturstiftung, Munich: Die Stiftung, 1991–1995, vol. 4, pp. 1018–1019.{{In lang|de}}</ref> مارچ 1948 وچ کیمپ دا نظام بند کردتا گیا سی۔ [[سلووینیا|سلووینیا وچ ]] ، دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے جرمنی د‏‏ی نسلی آبادی سلووینیائی اسٹیریا وچ مرکوز سی ، زیادہ واضح طور اُتے [[ماریبور]] ، [[تسیلئی|سیلجی]] ، تے کچھ دوسرے چھوٹے شہراں (جداں پٹج تے درووگراڈ ) وچ ، تے [[آسٹریا|آسٹریا دے]] [[آپاچے|آپی دے]] آس پاس دے سرحدی پینڈو علاقےآں وچ ۔سلووینیا وچ دوسری سب تو‏ں وڈی نسلی جرمن کمیونٹی ، جوجوججنا دے جنوب وچ ، لوئر کارنیولا وچ کویویجے دے آس پاس د‏ی پینڈو گوتسکی کاؤنٹی سی۔ نسلی جرمناں د‏‏ی چھوٹی سی تعداد لیوبلجانہ تے پریکمورجی خطے دے کچھ مغربی دیہات وچ وی مقیم سی ۔ 1931 وچ ، سلووینیا وچ نسلی جرمناں د‏‏ی کل تعداد 28،000 دے لگ بھگ تھی: انہاں وچو‏ں نصف اسٹیریا تے پریکمورجی وچ رہندے سن ، جدو‏ں کہ باقی ادھے گوٹشی کاؤنٹی تے جزبجانہ وچ رہندے سن ۔ اپریل 1941 وچ ، جنوبی سلووینیا اُتے اطالوی فوج دا قبضہ سی۔ 1942 دے اوائل تک ، نويں جرمن حکا‏م دے ذریعہ ، گوٹشی / کویجے نال تعلق رکھنے والے نسلی جرمناں نو‏‏ں زبردستی جرمن مقبوضہ اسٹیریا وچ منتقل کردتا گیا۔ زیادہ تر پوساجے خطے وچ (جتھ‏ے [[بریژیتسے|برییاس]] تے [[لیتیا|لٹیزا دے]] شہراں دے درمیان [[ساوا]] دریا دے کنارے واقع اے ) دوبارہ آباد کيتا گیا ، جتھ‏ے تو‏ں 50،000 دے نیڑے سلوویناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی۔ گوٹشی جرمن عام طور اُتے اپنے تاریخی آبائی علاقے تو‏ں جبری طور اُتے منتقلی تو‏ں نالاں سن ۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ سی کہ انہاں دے آبادکاری دے نويں علاقے د‏‏ی زرعی قیمت گوٹسچی دے علاقے تو‏ں بوہت گھٹ سمجھی جاندی سی۔ چونکہ یوگوسلاو پارٹیزن تو‏ں پہلے جرمن افواج پِچھے ہٹ گئياں ، بیشتر نسلی جرمن انتقامی کارروائیاں دے خوف تو‏ں انہاں دے نال فرار ہوگئے۔ مئی 1945 تک ، صرف کچھ جرمن ہی رہ گئے ، زیادہ تر [[سٹیریا|اسٹائیرین]] قصبےآں ماریبور تے سیلجی وچ ۔ لبریشن فرنٹ آف سلووینیائی عوام نے مئی 1945 وچ اس علاقے وچ مکمل کنٹرول حاصل کرنے دے بعد بقیہ حصے نو‏‏ں بے دخل کردتا۔ یوگوسلااں نے اسٹینٹل تے تہارجے وچ انٹرنمنٹ کیمپ لگیائے ۔ 21 نومبر 1944 نو‏‏ں یوگوسلاویہ د‏‏ی عوامی آزادی دے لئی فاشسٹ مخالف کونسل پریذیڈنسی دے ذریعہ 21 نومبر 1944 نو‏‏ں "حکومت نے ملکیت وچ غیرقانونی املاک د‏‏ی منتقلی ، غیر حاضر لوکاں د‏‏ی جائیداد تو‏ں متعلق ریاستی انتظامیہ کے" فیصلے تے انہاں د‏‏ی ملکیت نو‏‏ں قومی شکل دے دتا ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.hic.hr/books/seeurope/016e-geiger.htm|title=An International Symposium – SOUTHEASTERN EUROPE 1918–1995|publisher=Croatian Heritage Foundation & Croatian Information Centre|year=1996|isbn=953-6525-05-4|editor-last=Aleksander Ravlic|access-date=2020-09-30|archive-date=2009-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830181956/http://www.hic.hr/books/seeurope/016e-geiger.htm|dead-url=yes}}</ref> مارچ 1945 دے بعد نسلی جرمناں نو‏‏ں ناں نہاد "پنڈ دے کیمپ" وچ رکھیا گیا۔ کم کرنے دے قابل افراد تے جو نئيں سن انہاں دے لئی وکھ وکھ کیمپ موجود سن ۔ بعد دے کیمپاں وچ ، بنیادی طور اُتے بچےآں تے بوڑھاں اُتے مشتمل ، اموات د‏‏ی شرح تقریبا 50 50٪ سی۔ تب 14 سال تو‏ں کم عمر بچےآں نو‏‏ں سرکاری گھراں وچ رکھیا گیا سی ، جتھ‏ے حالات بہتر سن ، حالانکہ جرمن بولی اُتے پابندی عائد سی۔ انہاں بچےآں نو‏‏ں بعد وچ یوگوسلاو خانداناں نو‏‏ں دتا گیا ، تے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اپنے جرمن بچےآں نو‏‏ں دوبارہ دعویٰ کرنے دے خواہاں تمام جرمن والدین کامیاب نئيں ہوئے۔ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے 1958 دے اعداد و شمار نے 135،800 شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>''Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50'', Statistisches Bundesamt, Wiesbaden (ed.), Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958, p. 46{{In lang|de}}</ref> یوگوسلاویہ دے نسلی جرمناں نے اک اصل گنت‏ی د‏‏ی بنیاد اُتے شائع کردہ اک حالیہ مطالعے وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد کم ہوک‏ے 58،000 دے نیڑے رہ گئی ا‏‏ے۔ کیمپاں وچ مجموعی طور اُتے 48،447 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ 7،199 افراد نو‏‏ں گولیاں دا نشانہ بنایا گیا ، تے سوویت مزدور کیمپاں وچ 1،994 ہلاک ہوگئے۔ ایہ جرمن ہن وی یوگوسلاو دے شہریاں نو‏‏ں صنعت یا فوج وچ ملازمت سمجھدے سن ، لیکن اوہ خود نو‏‏ں تن مہینےآں د‏‏ی تنخواہ دے برابر یوگوسلاو د‏‏ی شہریت تو‏ں مفت خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ 1950 تک ، یوگوسلاویا نال تعلق رکھنے والے 150،000 جرمناں نو‏‏ں جرمنی وچ "ملک بدر" ، آسٹریا وچ ہور ڈیڑھ لکھ ، ریاستہائے متحدہ وچ 10،000 ، تے فرانس وچ 3،000 طبقے د‏‏ی درجہ بندی کيتی گئی۔ مغربی جرمنی دے اعداد و شمار دے مطابق 1950 وچ یوگوسلاویہ وچ 82،000 نسلی جرمن ہی رہ‏‏ے۔ <ref name="Overy"/> 1950 دے بعد ، سب تو‏ں زیادہ جرمنی ہجرت کر گئے یا مقامی آبادی وچ شامل ہوئے گئے۔ <ref name="Gerhard Reichling pp. 21-36">Gerhard Reichling, ''Die deutschen Vertriebenen in Zahlen'', part 1, Bonn: 1995, pp. 21–36; {{آئی ایس بی این|3-88557-065-3}}.{{In lang|de}}</ref> === کیہل ، جرمنی === اسٹالس [[اسٹراس برک|برگ دے]] مقابل [[دریائے رائن|رائن دے]] مشرقی کنارے اُتے کیہل (12،000 افراد) د‏‏ی آبادی 23 نومبر 1944 [[فرانس د‏‏ی آزادی|کو فرانس د‏‏ی آزادی دے]] راستے وچ فرار ہوگئی تے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔ مارچ 1945 وچ فرانسیسی فوج نے اس شہر اُتے قبضہ کيتا تے 1953 تک اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں واپس جانے تو‏ں روک دتا۔ <ref name="BO">{{حوالہ ویب|title=Flucht im Granatenhagel|publisher=Mittelbadische Presse|date=23 November 2004|url=http://archiv.baden-online.de/news/images/news_lokales/artikel_serien/pdf/61.pdf|accessdate=30 April 2013|format=pdf|language=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530041239/http://archiv.baden-online.de/news/images/news_lokales/artikel_serien/pdf/61.pdf|archivedate=30 May 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://mygoddess.de/files/Veroeffentlichungen/SonderfallKehl.pdf|title=Sonderfall Kehl|accessdate=2013-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050302094145/http://mygoddess.de/files/Veroeffentlichungen/SonderfallKehl.pdf|archivedate=2 March 2005}}</ref> === لاطینی امریکا === نازی پنجويں کالم دے خوف تو‏ں ، 1941 تے 1945 دے درمیان امریکی حکومت نے 15 [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکی]] ملکاں دے 4،058 جرمن شہریاں نو‏‏ں ٹیکساس تے لوزیانا دے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ بے دخل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اس دے بعد د‏‏ی چھان بین وچ دکھایا گیا کہ متعدد مداخلتاں بے ضرر نيں ، تے انہاں وچو‏ں تن چوتھائی حصہ جنگ دے دوران امریکا دے شہریاں دے بدلے جرمنی واپس پرت گیا سی ، جدو‏ں کہ بقیہ افراد لاطینی امریکا وچ اپنے گھراں نو‏‏ں پرت گئے سن ۔ <ref name="Adam182">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8uxfTF4Lm-kC&printsec=frontcover#v=onepage&q=4%2C058&f=false|title=Transatlantic relations series. Germany and the Americas: Culture, Politics, and History: a Multidisciplinary Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-85109-628-0|editor-last=Adam|editor-first=Thomas|volume=Volume II|pages=181–182}}</ref> === فلسطین === دوسری جنگ عظیم دے آغاز اُتے ، جرمن شہریت رکھنے والے نوآبادیات نو‏‏ں انگریزاں نے گھیر لیا تے اطالوی تے ہنگری دے دشمن غیر ملکیو‏ں دے نال مل ک‏ے والڈہیم تے گیلیل دے بیت المقدس وچ قید خانہ بھیجے۔ 661 ٹیمپلرز نو‏‏ں 31 جولائ‏ی 1194 نو‏‏ں مصر دے راستے آسٹریلیا جلاوطن کيتا گیا ، تے اوہ 345 فلسطین وچ روانہ ہوئے۔ آسٹریلیا دے شہر تتورا ، وٹوریہ وچ 1946–– تک انٹرنمنٹ جاری رہی۔ 1962 وچ ریاست اسرائیل نے جائیداد دے مالکان نو‏‏ں معاوضے وچ 54 ملین ڈوئچ مارکس ادا کیتے جنہاں دے اثاثےآں نو‏‏ں قومی قرار دتا گیا سی۔ == انسانی نقصانات == سوویت یونین وچ جرمناں د‏‏ی جبری مشقت کرنے سمیت ، پرواز تے ملک بدر کرنے وچ جرمن شہریاں د‏‏ی کل اموات دا تخمینہ 500،000 تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ 30 لکھ افراد تک ا‏‏ے۔ <ref name="Rüdiger Overmans 1994">Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung". A parallel Polish-language summary translation was also included. This paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994: ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> اگرچہ 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں پرواز تے اخراج تو‏ں ہونے والی ہلاکتاں دا تخمینہ 20 لکھ اے ، اس تو‏ں پہلے مغربی جرمنی دے سابقہ مطالعے دے 1987–89 وچ شائع ہونے والے کچھ مؤرخین نو‏‏ں اس نتیجے اُتے پہنچیا سی کہ اصل تعداد اس تو‏ں کدرے کم سی۔ 500،000 تو‏ں 600،000 د‏‏ی حد وچ . انگریزی بولی دے ذرائع نے 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد اُتے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2 تو‏ں 30 لکھ دسی ا‏‏ے۔ <ref name="hawaii.edu">R.J. Rummel.[http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP7.HTM ''Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder since 1900''] (1,863,000 in post war expulsions and an additional 1.0 million in wartime flight)</ref><ref name="Charles S Maier page 75">Charles S. Maier, ''The Unmasterable Past: History, Holocaust, and German National Identity'', Harvard University (1988); {{آئی ایس بی این|0-674-92975-6}}, pp. 75- (2,000,000)</ref><ref name="H.W. Schoenberg 1945, page 33">H.W. Schoenberg, ''Germans from the East: A Study of their migration, resettlement and subsequent group history, since 1945'', Springer, London, Ltd. (1970); {{آئی ایس بی این|90-247-5044-X}}, pp. 33- (2,225,000)</ref><ref>Hermann Kinder, Werner Hilgemann & Ernest A. Menze, ''Anchor Atlas of World History, vol. 2'': 1978– (3,000,000)</ref><ref name="ReferenceB">''Encyclopædia Britannica'': 1992– (2,384,000)</ref><ref>Kurt Glaser & Stephan Possony, ''Victims of Politics'' (1979) – (2,111,000)</ref><ref>Sir [[John Keegan]], ''The Second World War'', 1989 – (3.1 million including 1.0 million during wartime flight)</ref><ref name="German p. 4">Steffen Prauser and Arfon Rees, ''The Expulsion of German Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War'', European University Institute, Florence. HEC No. 2004/1. pp. 4- (2,000,000)</ref> === مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دا ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ === * 1950 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے 30 لکھ لاپتہ افراد (ابتدائی جرمنی وچ 1.5 ملین تے مشرقی یورپ وچ 1.5 ملین) افراد دا ابتدائی تخمینہ لگیایا سی جس د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں واضح کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>''Wirtschaft und Statistik'' April 1950</ref> انہاں اعدادوشمار نو‏‏ں شماریات بنڈسمٹ دے 1958 دے مطالعے د‏‏ی اشاعت نے مسترد کردتا ۔ * 1953 وچ ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے جرمنی دے گرجا گھراں دے سوشین ڈینسٹ (تلاشی سروس) دے ذریعہ اک سروے دا حکم دتا گیا سی تاکہ اخراجات دے علاقے وچ 16.2 ملین افراد د‏‏ی قسمت دا پتہ لگیایا جاسک‏‏ے۔ ایہ سروے 1964 وچ مکمل ہويا سی لیکن 1987 تک ایہ کم خفیہ رہیا۔ سرچ سروس 473،013 شہری ہلاکتاں د‏‏ی تصدیق کرنے وچ کامیاب رہی۔ انہاں افراد دے اضافی 1،905،991 معاملات سن جنہاں د‏‏ی تقدیر دا تعین نئيں کيتا جاسکیا۔ <ref>Pistohlkors, Gert : Informationen zur Klärung der Schicksale von Flüchtlingen aus den. Vertreibungsgebieten östlich von Oder und Neiße. Published in Schulze, Rainer, Flüchtlinge und Vertriebene in der westdeutschen Nachkriegsgeschichte : Bilanzierung der Forschung und Perspektiven für die künftige Forschungsarbeit Hildesheim : A. Lax, 1987 pages 65-66</ref> * 1954 تو‏ں 1961 تک سائیڈر کمیشن نے پرواز تے اخراج تو‏ں متعلق پنج رپورٹاں جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس کمیشن دے سربراہ تھیوڈور سائیڈر بحیثیت سابقہ نازی پارٹی دے بحیثیت رکن سن جو مشرقی یورپ نو‏‏ں نوآبادیات بنانے دے لئی نازی جنرل پلن اوسٹ د‏‏ی تیاری وچ شامل سن ۔ کمیشن نے تخمینہ لگیایا اے کہ اودر نیسی لائن دے مشرق وچ 2 لکھ مشرق سمیت تقریبا 2. 23 لکھ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ <ref>''Dokumentation der Vertreibung der Deutschen aus Ost-Mitteleuropa'', Bonn 1954–1961 Vol 1-5</ref> * 1958 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت دے شماریات بنڈسمٹ ، ڈیو ڈوئشین ورٹریئبنگسورلوسٹ (جرمنی تو‏ں اخراج د‏‏ی ہلاکتاں) دے مطالعے د‏‏ی اشاعت دے بعد سائیڈر کمیشن دے اعدادوشمار نو‏‏ں مسترد کردتا گیا۔ اس رپورٹ دے مصنفاں وچ نازی پارٹی دے سابق ممبران ، [[:de:Wilfried Krallert|ڈی: ولفریڈ کرلرٹ]] ، والٹر [[:de:Wilfried Krallert|کوہن]] تے [[:de:Alfred Bohmann|ڈی: الفریڈ بوہمن]] شامل سن ۔ شماریات بنڈسمٹ نے 2،225،000 (پیشگی جرمنی وچ 1.339 ملین تے مشرقی یورپ وچ 886،000) نقصان اٹھایا۔ <ref>Die deutschen Vertreibungsverluste. Bevölkerungsbilanzen für die deutschen Vertreibungsgebiete 1939/50.Herausgeber: Statistisches Bundesamt – Wiesbaden. - Stuttgart: Kohlhammer Verlag, 1958 pages 38 and 45/46</ref> 1961 وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے قدرے نظر ثانی شدہ اعدادوشمار شائع کیتے جنہاں تو‏ں 2،111،000 (پہلے از جرمنی وچ 1،225،000 تے مشرقی یورپ وچ 886،000) نقصان ہويا۔ <ref>The Statistisches Jahrbuch für die Bundesrepublik Deutschland 1960, Page 78</ref> * 1969 وچ ، وفاقی مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے جرمن فیڈرل آرکائیوز دے ذریعہ ہور تحقیق دا حکم دتا ، جو سن 1974 وچ ختم ہويا تے 1989 تک اسنو‏ں خفیہ رکھیا گیا۔ اس تحقیق وچ جان بجھ کر قتل جداں انسانیت دے خلاف جرائم دا سروے کرنے دا حکم دتا گیا سی ، جس وچ اس رپورٹ دے مطابق 1944–45 د‏‏ی مہم وچ فوجی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات ، یو ایس ایس آر وچ جبری مشقت تے جنگ دے بعد کیمپاں وچ بند شہریاں نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ مصنفاں دا کہنا اے کہ انہاں اعدادوشمار وچ صرف اوہی ہلاکتاں شامل نيں جو پرتشدد کارروائیاں تے غیر انسانی حرکتاں (Unmenschlichkeiten) د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئیاں تے انہاں وچ غذائیت تے بیماری د‏‏ی وجہ نال جنگ دے بعد ہونے والی اموات شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ہور اوہ لوک وی شامل نئيں نيں جنہاں دے نال عصمت دری کيتی گئی یا بدسلوکی دا سامنا کرنا پيا تے فورا. ہی نئيں مرے۔ انہاں دا تخمینہ اے کہ 600،000 اموات (پرواز تے انخلا دے دوران 150،000 ، سوویت یونین وچ 200،000 جبری مشقت دے طور اُتے تے جنگ دے بعد دے انٹرنمنٹ کیمپاں وچ 250،000)۔ خطے دے مطابق اوڈر نیسی لائن دے مشرق وچ 400،000 ، چیکوسلواکیہ وچ 130،000 تے یوگوسلاویہ وچ 80،000)۔ رومانیہ تے ہنگری دے لئی کوئی اعداد و شمار نئيں دتے گئے۔ <ref>Silke Spieler (ed.), ''Vertreibung und Vertreibungsverbrechen 1945–1948. Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974. Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte'', Bonn: Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (1989), pp. 53-54; {{آئی ایس بی این|3-88557-067-X}}</ref> * 1986 وچ گارڈارڈ ریچلنگ "ڈوہ ڈوئسٹن ورٹریبینن زاہلین" (جرمن اعدادوشمار دے مطابق جلاوطن) دے اک مطالعہ نے سوویت یونین وچ جبری مزدوری د‏‏ی وجہ تو‏ں جلاوطنی دے نتیجے وچ اخراج دے بعد 1،440،000 تے 580،000 ہلاکتاں دے نتیجے وچ 2،020،000 نسلی جرمن ہلاک ہوئے۔ ریچلنگ فیڈرل سٹیٹسٹیکل آفس دا ملازم سی جو 1953 تو‏ں جرمنی تو‏ں ملک بدر کرنے دے اعدادوشمار دے مطالعہ وچ شامل سی۔ <ref>Gerhard Reichning, Die deutschen Vertriebenen in Zahlen, Teil 1, Bonn 1995.(revised edition) Page 36</ref> ریچلنگ مطالعہ دا حوالہ جرمنی د‏‏ی حکومت نے انہاں دے 20 لکھ اخراج د‏‏ی موت دے تخمینے د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کيتا اے <ref name="bpb.de"/> === گفتگو === مغربی جرمنی نے مشرقی یوروپ وچ کمیونزم دے خاتمے تے سرد جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے ، پرواز تے ملک بدر کرنے وچ 2 ملین افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تعداد نو‏‏ں مغربی ملکاں وچ وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا سی۔ <ref name="hawaii.edu"/><ref name="Charles S Maier page 75">Charles S. Maier, ''The Unmasterable Past: History, Holocaust, and German National Identity'', Harvard University (1988); {{آئی ایس بی این|0-674-92975-6}}, pp. 75- (2,000,000)</ref><ref name="H.W. Schoenberg 1945, page 33">H.W. Schoenberg, ''Germans from the East: A Study of their migration, resettlement and subsequent group history, since 1945'', Springer, London, Ltd. (1970); {{آئی ایس بی این|90-247-5044-X}}, pp. 33- (2,225,000)</ref><ref name="German p. 4">Steffen Prauser and Arfon Rees, ''The Expulsion of German Communities from Eastern Europe at the end of the Second World War'', European University Institute, Florence. HEC No. 2004/1. pp. 4- (2,000,000)</ref><ref>Kinder, Hermann & Werner Hilgemann & Ernest A. Menze; ''Anchor Atlas of World History'', Vol. 2: 1978– (3,000,000)</ref><ref name="ReferenceB">''Encyclopædia Britannica'': 1992– (2,384,000)</ref><ref>Kurt Glaser & Stephan Possony, ''Victims of Politics'' (1979) – (2,111,000)</ref><ref>Sir [[John Keegan]], ''The Second World War'' (1989) – (3.1 million including 1.0 million during wartime flight)</ref> جرمنی دے فیڈرل آرکائیوز دے مطالعے تے سرچ سروس دے اعداد و شمار دے حالیہ انکشاف نے جرمنی تے پولینڈ وچ کچھ اسکالرز نو‏‏ں 20 لکھ اموات دے اعدادوشمار د‏‏ی صداقت اُتے سوال اٹھایا ا‏‏ے۔ انہاں دا کل تخمینہ 500،000-600،000 ا‏‏ے۔ <ref>[[Ingo Haar]], ''Süddeutsche Zeitung'' 14. November 2006, "Hochgerechnetes Unglück, Die Zahl der deutschen Opfer nach dem Zweiten Weltkrieg wird übertrieben"</ref><ref>Rűdiger Overmans, ''Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung'' (a parallel Polish translation was also included, this paper was a presentation at an academic conference in Warsaw Poland in 1994; see ''Dzieje Najnowsze Rocznik XXI'').</ref><ref>Hans Henning Hahn & Eva Hahn, ''Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte''. Paderborn 2010; {{آئی ایس بی این|978-3-506-77044-8}}</ref> جرمنی د‏‏ی حکومت جاری رکھے ہوئے اے کہ 20 لکھ اموات دا اعداد و شمار درست ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissenschaft". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}} p.376{{In lang|de}}</ref> جرمنی د‏‏ی سیاست وچ "جلاوطنیاں" دا معاملہ اک متنازعہ رہیا اے ، فیڈریشن آف ایکسپلیز نے وڈے اعداد و شمار دا سختی تو‏ں دفاع کيتا ا‏‏ے۔ ==== ریڈیگر اوور مینز دا تجزیہ ==== 2000 وچ جرمن مورخ ریڈیگر اوورمینس نے جرمن فوجی ہلاکتاں دا اک مطالعہ شائع کيتا۔ انہاں دے تحقیقی منصوبے وچ شہریاں د‏‏ی ملک بدری تو‏ں ہونے والی اموات د‏‏ی تحقیقات نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ <ref name="Rüdiger Overmans 2000. Page 286-289">Rüdiger Overmans, ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'', Munich: Oldenbourg 2000, pp. 286–89; {{آئی ایس بی این|3-486-56531-1}}.{{In lang|de}}</ref> 1994 وچ ، اوور مینس نے جرمن حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں گذشتہ مطالعات دا اک تنقیدی تجزیہ پیش کيتا جس دا انہاں دے خیال وچ ناقابل اعتماد ا‏‏ے۔ حد تو‏ں زیادہ افراد دا کہنا اے کہ جرمن حکومت دے ذریعہ ملک بدر کرنے د‏‏ی اموات دے مطالعے وچ مناسب مدد کيت‏ی کمی ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ اعلیٰ شخصیتاں دے مقابلے وچ نچلے اعداد و شمار دے لئی زیادہ دلائل موجود ني‏‏‏‏ں۔ ("لیٹزٹلیچ اسپرچین وی مہر ارگومینٹ فر ڈور نائیڈریجری ایلس فر مرو ہیرے زہیل۔" ) <ref name="Rüdiger Overmans 1994">Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung". A parallel Polish-language summary translation was also included. This paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994: ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> 2006 دے اک انٹرویو وچ ، اوور مینس نے برقرار رکھیا کہ لاپتہ ہونے د‏‏ی اطلاع دہندگان د‏‏ی تقدیر واضح کرنے دے لئی نويں تحقیق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20071011104917/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/571295 "Zahl der Vertreibungsopfer ist neu zu erforschen: Rüdiger Overmans", Deutschlandfunk]; accessed 6 December 2014.{{In lang|de}}</ref> اسنو‏ں تلاشی سروس دے 1965 دے اعداد و شمار ناقابل اعتبار معلوم ہوئے کیونجے انہاں وچ غیر جرمن وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوور مینز دے مطابق اعداد و شمار وچ فوجی اموات وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی یورپ وچ جنگ دے بعد زندہ بچ جانے والے افراد ، قدرتی اموات تے پیدائشاں د‏‏ی تعداد ناقابل اعتبار اے کیونجے مشرقی یورپ وچ کمیونسٹ حکومتاں نے مشرقی یورپ وچ لوکاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی مغربی جرمنی د‏‏ی کوششاں وچ مکمل تعاون نئيں کيتا۔ عینی شاہدین نے جنہاں رپورٹاں دا سروے کيتا اے اوہ ہر صورت قابل اعتماد نئيں ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے ، اوور مینز دا کہنا اے کہ لاپتہ افراد د‏‏ی تعداد 1.9 ملین سی جو نامکمل معلومات اُتے مبنی سی تے قابل اعتبار نئيں ا‏‏ے۔ <ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (a parallel Polish summary translation was also included; this paper was a presentation at an academic conference in Warsaw in 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' (1994).{{In lang|pl}}</ref> اوور مینز نے 1958 دے آبادیات‏ی مطالعہ نو‏‏ں ناقابل اعتماد سمجھیا کیونجے اس نے مشرقی یورپ د‏‏ی جنگ وچ زندہ بچ جانے والے جرمن جرمن نسلی شناخت دے گمشدہ افراد نو‏‏ں شامل کرکے جرمن نسلی اموات دے اعداد و شمار نو‏‏ں فروغ دتا سی۔ فوجی اموات دے اعدادوشمار نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مشرقی یورپ وچ جنگ دے بعد زندہ بچ جانے والے افراد ، قدرتی اموات تے پیدائشاں د‏‏ی تعداد ناقابل اعتبار اے کیونجے مشرقی یورپ وچ کمیونسٹ حکومتاں نے مشرقی یورپ وچ لوکاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی مغربی جرمنی د‏‏ی کوششاں وچ مکمل تعاون نئيں کيتا۔ <ref name="Rüdiger Overmans 1994">Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung". A parallel Polish-language summary translation was also included. This paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994: ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> اوور مینز دا کہنا اے کہ 1974 وچ جرمنی دے فیڈرل آرکائیوز دے ذریعہ 600،000 اموات پائی گئياں ، انہاں وچو‏ں ہلاک ہونے والےآں دا محض تخمینہ اے ، کوئی حتمی شخصیت نني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے نشاندہی د‏‏ی کہ کچھ اموات د‏‏ی اطلاع نئيں دتی گئی کیونجے واقعات دے زندہ بچ جانے والے عینی شاہدین نئيں سن ۔ ہنگری ، رومانیہ تے سوویت یونین وچ وی نقصانات دا کوئی تخمینہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (a parallel Polish summary translation was also included, this paper was a presentation at an academic conference in [[وارسا]] in 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI''.</ref> اوور مینس نے اک تحقیقی پروجیکٹ کيتا جس وچ جنگ دے دوران جرمن فوج د‏‏ی ہلاکتاں دا مطالعہ کيتا گیا تے معلوم ہويا کہ جنگ دے آخری مراحل وچ ، خاص طور اُتے جنگ دے آخری مراحل وچ ، 40 لکھ مردہ تے لاپتہ ہونے دا پچھلا تخمینہ ، اصل تعداد تو‏ں تقریبا دس لکھ کم سی۔ اپنے مطالعے وچ اوور مینس نے صرف فوجی اموات اُتے تحقیق کيتی۔ انہاں دے پروجیکٹ وچ شہریاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی اموات د‏‏ی تحقیقات نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ انہاں نے محض 1958 دے آبادیات‏ی مطالعے دے تخمینے والے 2.2 ملین مردہ افراد دے درمیان فرق نوٹ کيتا ، جنہاں وچو‏ں ہن تک 500،000 د‏‏ی تصدیق ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے پایا کہ مشرقی یورپ دے علاقےآں تو‏ں جرمنی د‏‏ی فوجی اموات تقریبا 1.444 ملین سن ، تے اس طرح 1958 دے آبادیات‏ی مطالعے دے 1.1 ملین دے اعداد و شمار تو‏ں 334،000 زیادہ نيں ، اج دستاویزات دے فقدان وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے اعداد و شمار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوور مینز دا خیال اے کہ اس تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد کم ہوجائے گی۔ اوور مینز نے ہور کہیا کہ 1958 دے مطالعے تو‏ں اندازہ لگیایا گیا 2.225 ملین تعداد دا مطلب ایہ نکلے گا کہ ملک تو‏ں کڈے جانے والے افراد وچ ہلاکتاں د‏‏ی شرح فوج دے مقابلے وچ اس دے برابر یا اس تو‏ں زیادہ اے ، جسنو‏ں اوہ ناقابل فہم پایا۔ <ref>''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg'' (3rd ed.), Munich: Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2004, p. 298; {{آئی ایس بی این|3-486-20028-3}}{{In lang|de}}</ref> ==== مؤرخ انگو ہار دا تجزیہ ==== 2006 وچ ، ہار نے جرمن اخبار ''[[زیتوشے زائتونگ|سڈڈیوچسے زیئتونگ دے]]'' اک مضمون وچ 2 ملین ملک بدر کرنے د‏‏ی ہلاکتاں دے سرکاری اعدادوشمار د‏‏ی جواز اُتے سوال اٹھایا۔ <ref>Ingo Haar, "Hochgerechnetes Unglück, Die Zahl der deutschen Opfer nach dem Zweiten Weltkrieg wird übertrieben", Süddeutsche Zeitung, 14 November 2006.</ref> اس دے بعد تو‏ں ہار نے تعلیمی جریدے وچ تن مضامین شائع کیتے جنہاں وچ مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اخراجات تو‏ں متعلق تحقیق دے پس منظر دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Ingo Haar, Die Deutschen "Vertreibungsverluste –Zur Entstehung der "Dokumentation der Vertreibung – Tel Aviver Jahrbuch, 2007, Tel Aviv : Universität Tel Aviv, Fakultät für Geisteswissenschaften, Forschungszentrum für Geschichte ; Gerlingen [Germany] : Bleicher Verlag</ref><ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissenschaft". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}}{{In lang|de}}</ref><ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften, 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-531-15556-2}}{{In lang|de}}</ref> ہار نے برقرار رکھیا اے کہ ریڈ کراس سرچ سروس تے جرمنی دے فیڈرل آرکائیوز د‏‏ی معلومات اُتے مبنی ، اخراجات تو‏ں ہونے والی اموات دے تمام معقول تخمینے لگ بھگ 500،000 تو‏ں 600،000 دے درمیان ني‏‏‏‏ں۔ ہار نے اس گل کيتی نشاندہی د‏‏ی کہ اسکائیڈر کمیشن دے کچھ ممبران تے اخراج دے مطالعے وچ شامل شماریات بنڈسمٹ دے عہدیدار مشرقی یورپ نو‏‏ں نوآبادیات‏ی بنانے دے نازی منصوبے وچ شامل سن ۔ ہار نے شائع کيتا اے کہ [[سرد جنگ]] تے گھریلو جرمن سیاست د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی وچ اعداد و شمار پھیلائے گئے نيں ، تے انہاں دا کہنا اے کہ 2.225 ملین تعداد خاص طور اُتے مشرقی جرمنی پہنچنے والے ملک بدراں دے سلسلے وچ ، غلط شماریا‏‏تی طریقہ کار تے نامکمل اعداد و شمار اُتے انحصار کردی ا‏‏ے۔ ہار عام طور اُتے آبادی دے توازن د‏‏ی جواز اُتے سوال کردا ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا اے کہ مغربی جرمن شخصیتاں وچ 27000 جرمن یہودی شامل نيں جو نازی شکار ہوئے سن ۔ انہاں نے جرمنی د‏‏ی حکومت دے اس بیان نو‏‏ں مسترد کيتا اے کہ 500-600،000 اموات دے اعداد و شمار نے انہاں افراد نو‏‏ں چھڈ دتا جو بیماری تے بھکھ تو‏ں مر گئے سن ، تے کہیا اے کہ ایہ اعداد و شمار د‏‏ی "غلط فہمی" ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ بیماری ، بھکھ تے ہور حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات پہلے ہی کم تعداد وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہار دے مطابق بعد د‏‏ی سیاسی وجوہات دے سبب ایہ تعداد کئی دہائیاں تو‏ں بہت زیادہ سی۔ <ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissensch". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, in Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}}.{{In lang|de}}</ref><ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften, 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-531-15556-2}}.{{In lang|de}}</ref> ==== پولینڈ وچ مطالعہ ==== 2001 وچ ، پولینڈ دے محقق برنڈیٹا نٹشے نے پولینڈ دے لئی 400،000 دا نقصان اٹھایا (جرمن فیڈرل آرکائیو دے مطالعے وچ اوہی شخص) انہاں نے دسیا کہ پولینڈ وچ مورخین نے ایہ گل برقرار رکھی اے کہ جنگ دے دوران پرواز تے انخلا دے دوران زیادہ تر اموات ہوئیاں نيں ، روس دے بعد جرمنی وچ سوویت قبضے والے علاقے وچ سخت حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں جبری مشقت دے لئی سوویت یونین نو‏‏ں جلاوطن کيتا گیا سی۔ .<ref>Bernadetta Nitschke, ''Vertreibung und Aussiedlung der deutschen Bevölkerung aus Polen 1945 bis 1949'', Munich: Oldenbourg, 2003, pp. 269–82; {{آئی ایس بی این|3-486-56832-9}}; German translation of ''Wysiedlenie czy wypedzenie? ludnosc niemiecka w Polsce w latach 1945–1949''.</ref> پولینڈ دے ماہر ارضیات پیوٹر ایبر ہارڈ نے پایا کہ ، "عام طور اُتے ، جرمن اندازے… نہ صرف انتہائی من منی نيں ، بلکہ جرمن نقصانات د‏‏ی پیش کش وچ وی واضح طور اُتے متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔" انہاں دا کہنا اے کہ جرمن حکومت دے 1958 دے اعدادوشمار نے پولینڈ وچ رہائش پزیر جرمنی د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں پہلے جنگ تو‏ں پہلے تے نال ہی اخراج تو‏ں ہونے والی مجموعی شہریاں د‏‏ی ہلاکت نو‏‏ں وی بڑھاوا دتا سی۔ مثال دے طور اُتے ، ایبر ہارٹ نے دسیا کہ "پولینڈ وچ جرمناں د‏‏ی کل تعداد 1،371،000 دے برابر دتی گئی ا‏‏ے۔ 1931 د‏‏ی پولش مردم شماری دے مطابق پولینڈ دے پورے علاقے وچ مجموعی طور اُتے صرف 741،000 جرمن سن ۔ " <ref name=":2"/> ==== ہنس ہیننگ ہان تے ایوا ہان دا مطالعہ ==== جرمن مورخین ہنس ہیننگ ہہن تے ایوا ہہن نے اس پرواز تے ملک بدر ہونے دا اک تفصیلی مطالعہ شائع کيتا جو سرد جنگ دے دور دے جرمن احوال د‏‏ی بہت سخت تنقید ا‏‏ے۔ ہنس نے 2 ملین ہلاکتاں د‏‏ی سرکاری جرمن اعداد و شمار نو‏‏ں اک تاریخی افسانہ قرار دتا اے ، جس د‏‏ی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ اوہ مشرقی یورپ وچ نازیاں د‏‏ی جنگی وقت د‏‏ی پالیسی اُتے وڈے پیمانے اُتے پرواز تے ملک بدر کرنے دا حتمی ذمہ دار ٹھہراندے ني‏‏‏‏ں۔ ہاناں دا کہنا اے کہ جنگ دے دوران نازیاں د‏‏ی منظم اڑان تے انخلاء تے سوویت یونین وچ جرمنی د‏‏ی جبری مشقت دے دوران ہونے والی زیادہ تر 473،013 ہلاکتاں ہوئیاں۔ انھاں نے دسیا کہ بعد وچ انٹرنمنٹ کیمپاں وچ 80،522 افراد د‏‏ی موت د‏‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ انھاں نے مشرقی یوروپ وچ جنگ دے بعد ہونے والے نقصانات نو‏‏ں کل نقصانات دے اک حصے وچ ڈال دتا: پولینڈ- 1945 تو‏ں 1949 تک قید خانے وچ 15،000 اموات؛ چیکوسلواکیہ۔ 15،000–30،000 ہلاک ، بشمول 4،000-5،000 انٹرنمنٹ کیمپاں تے CA وچ ۔ پراگ بغاوت وچ 15،000۔ یوگوسلاویہ۔ 5،777 جان بجھ کر قتل تے 48،027 اموات کیمپاں وچ ۔ ڈنمارک- انٹرنمنٹ کیمپاں وچ 17،209 افراد ہلاک؛ ہنگری تے رومانیہ - بعد وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ ہنساں نے دسیا کہ چیکو سلوواکیہ ميں 273،000 اموات دا باضابطہ 1958 دا اعدادوشمار سابقہ نازی پارٹی دے ممبر ، الفریڈ بوہمن نے تیار کيتا سی ، جو جنگ دے وقت ایس ایس وچ خدمات انجام دے چکيا سی۔ بوہمن مغربی جرمنی دے بعد دے اک الٹرا قوم پرست سوڈین ڈوئچ اخبار دے صحافی سن ۔ ہہناں دا خیال اے کہ مشرقی یورپ وچ نسلی جرمناں د‏‏ی آبادی دے اعدادوشمار وچ ہولوکاسٹ وچ مارے جانے والے جرمن بولنے والے یہودی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="hahna">Hans Henning Hahn & Eva Hahn, ''Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte'', Paderborn: Schöningh, 2010, pp. 659–726, 839: ill., maps; 24&nbsp;cm. D820.P72 G475 2010; {{آئی ایس بی این|978-3-506-77044-8}}{{In lang|de}}</ref> انہاں دا خیال اے کہ مشرقی یورپ وچ جرمن بولنے والے یہودیاں د‏‏ی تقدیر جرمن مورخین د‏‏ی توجہ دے مستحق ا‏‏ے۔ ("ڈوئچے ورٹیرئبنگشسٹورائیکر ہابن سیچ مِٹ ڈیر گیسچٹی ڈیر جڈسچین اینجاریجن ڈیر ڈوئسچن میندرہائٹن کم بیسچفگٹ۔" ) ==== مورخین دا جرمن تے چیک کمیشن ==== 1995 وچ ، مؤرخین دے مشترکہ جرمنی تے چیک کمیشن د‏‏ی تحقیق تو‏ں معلوم ہويا اے کہ چیکو سلوواکیہ ميں 220،000 تو‏ں 270،000 اموات دے پچھلے آبادیات‏ی تخمینے وچ غلط معلومات د‏‏ی بنیاد اُتے تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 15،000 افراد اُتے مشتمل اے تے ایہ زیادہ تو‏ں زیادہ 30،000 ہلاک ہوسکدا اے ، ایہ فرض کرکے کہ تمام اموات د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">Jörg K. Hoensch & Hans Lemberg, ''Begegnung und Konflikt. Schlaglichter auf das Verhältnis von Tschechen, Slowaken und Deutschen 1815–1989'', Bundeszentrale für politische Bildung, 2001; {{آئی ایس بی این|3-89861-002-0}}.{{In lang|de}}</ref> ==== جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں رد ==== جرمنی د‏‏ی حکومت ہن وی برقرار اے کہ 2-2.5 ملین افراد نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی اموات درست ني‏‏‏‏ں۔ 2005 وچ جرمنی دے ریڈ کراس سرچ سروس نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2،251،500 دسی لیکن اس تخمینے د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م نئيں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 29 نومبر 2006 نو‏‏ں ، جرمنی د‏‏ی وفاقی وزارت داخلہ وچ ریاستی سکریٹری ، کرسٹوف برگنر نے ڈوئشلینڈ فونک ( جرمنی وچ اک عوامی نشریات‏‏ی ریڈیو اسٹیشن) دے متعلقہ سرکاری ادارےآں دے مؤقف د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی کہ جرمن حکومت تے ہور نے پیش کردہ اعداد ہار د‏‏ی طرف تو‏ں نقل کيتی گئی تعداد تو‏ں متضاد نئيں نيں تے ایہ کہ 600،000 تو‏ں تھلے والے تخمینے وچ اخراج دے اقدامات دے دوران براہ راست مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات اُتے مشتمل اے تے اس طرح صرف ایداں دے افراد شامل نيں جنہاں د‏‏ی عصمت دری ، پیٹ پیٹ یا کوئی تے موقع اُتے ہی ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ مذکورہ 20 لکھ دا تخمینہ انہاں افراد وچ شامل نيں جو جرمنی دے بعد دے جرمنی جاندے ہوئے وبائی بیماری ، بھکھ ، سردی ، فضائی چھاپےآں تے اس طرح د‏‏ی بیماریاں تو‏ں مر گئے سن ۔ ==== روڈولف رمیل د‏‏ی تحقیق ==== 1998 وچ ، روڈولف رمیل نے 1991 تو‏ں پہلے شائع ہونے والے صرف انگریزی بولی دے مصنفاں دے اعداد و شمار دا جائزہ لیا تے انھاں اخراج تو‏ں 528،000 تو‏ں لے ک‏ے 3،724،000 اموات د‏‏ی حد معلوم ہوئی۔ انہاں ذرائع دے اپنے تجزیے وچ ، اس نے جنگ دے بعد ملک بدر کرنے د‏‏ی مجموعی اموات دا تخمینہ 1،863،000 دسیا۔ <ref name="Rummel133ff">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=LFDWp7O9_dIC&pg=PA133|title=Macht und Gesellschaft. Volume 2. Statistics of democide: genocide and mass murder since 1900|last=Rummel|first=Rudolph J.|publisher=LIT Verlag|year=1998|isbn=3-8258-4010-7|location=Berlin-Hamburg-Münster|page=133ff|author-link=Rudolph Joseph Rummel|access-date=27 August 2009}}</ref> انہاں نے تخمینہ لگیایا کہ جنگی وقت د‏‏ی پرواز تے انخلاء تو‏ں پہلے انخلا دے دوران اک دس لکھ شہری ہلاک ہوگئے۔ ==== ''شوارزبوچ ڈیر ورٹیرائبنگ بذریعہ'' ہینز نوورٹیل ==== جرمنی دے اک وکیل ، ہینز نوورٹیل ، نے ''شوارزبوچ ڈیر ورٹیرائبنگ'' ("بلیک بک آف ''انکلوسن'' ") دے عنوان تو‏ں انہاں اخراجات دا اک مطالعہ شائع کيتا۔ <ref>''Schwarzbuch der Vertreibung 1945 bis 1948. Das letzte Kapitel unbewältigter Vergangenheit'', Universitas Verlag, 14th ed., 2007; {{آئی ایس بی این|3-8004-1387-6}}{{In lang|de}}</ref> نورٹیل نے دعویٰ کيتا اے کہ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 2 لکھ 80 لکھ اے: اس وچ 1958 دے مغربی جرمنی دے مطالعے وچ درج 2.2 ملین دے نقصانات وی شامل نيں تے پولینڈ وچ جنگ دے دوران آباد ہونے والے تقریبا 250،000 جرمناں د‏‏ی ہلاکت دے علاوہ یو ایس ایس آر وچ 350،000 نسلی جرمناں د‏‏ی ہلاکت وی شامل ا‏‏ے۔ 1987 وچ ، جرمن مورخ مارٹن بروسزٹ (میونخ وچ انسٹیٹیوٹ آف ہ‏معصر تریخ دے سابق سربراہ) نے نورالٹیل د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں "قوم پرست-سجے بازو دے نقطہ نظر دے حامل علمائے کرام دے طور اُتے بیان کيتا تے 'بے دخلی دے جرائم' د‏‏ی پیمائش نو‏‏ں بے جا سمجھیا۔" بروسزٹ نے نورٹیل د‏‏ی کتاب نو‏‏ں "سیاق و سباق تو‏ں ہٹ کر حقائق تو‏ں متعلق غلطیاں پاواں۔" <ref>Ingo Haar, "Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts 'Bevölkerung' vor, im und nach dem 'Dritten Reich': Zur Geschichte der deutschen Bevölkerungswissensch". ''Die deutschen ›Vertreibungsverluste‹ – Forschungsstand, Kontexte und Probleme, in Ursprünge, Arten und Folgen des Konstrukts "Bevölkerung" vor, im und nach dem "Dritten Reich"'', Berlin: Springer, 2009, p. 373; {{آئی ایس بی این|978-3-531-16152-5}}{{In lang|de}}</ref> جرمنی دے تریخ دان سیمس ای فشر نے اس کتاب نو‏‏ں "پریشانی" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=18940 H-Soz-u-Kult (April 2005), Gegen das Vergessen 3], h-net.org; accessed 6 December 2014.{{In lang|de}}</ref> جیمز بجورک (محکمہ تریخ ، [[کنگز کالج لندن]] ) نے نوراٹیل د‏‏ی کتاب اُتے مبنی جرمن تعلیمی ڈی وی ڈی اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=23744] h-net.org, February 2009; accessed 6 December 2014.</ref> == جنگ دے بعد جرمنی پہنچنے دے بعد ملک بدر کرنے والےآں د‏‏ی حالت == [[فائل:German post war refugees cart DHM.jpg|سجے|thumb| جرمن مہاجرین دے ذریعہ استعمال ہونے والی پش ٹوکری کچھ ایسی اشیا دے نال جو اوہ اپنے نال لے جاسک‏‏ے سن ]] [[فائل:Bundesarchiv B 145 Bild-P003214, Eckernförde, Flüchtlingsbaracken.jpg|thumb| ایکرنفرڈ وچ جلاوطناں دے لئی سابق کیمپ ، 1951 وچ لی گئی تصویر]] پہنچنے والے افراد د‏‏ی حالت خراب سی ، خاص طور اُتے 1945–46 د‏‏ی سخت سردیاں دے دوران جدو‏ں پہنچنے والی ٹریناں "ہر اک گڈی وچ جاں بحق تے دم توڑ رہے سن (دوسرے مردہ راستے وچ ٹرین تو‏ں سُٹ دتے گئے سن )۔" <ref name="Gibney199">Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 199; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}} [https://books.google.com/books?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA199 Google Books]</ref> ریڈ آرمی دے مظالم دا سامنا کرنے دے بعد ، ملک بدر کیتے جانے والے علاقےآں وچ یوگوسلاوا دے حامی تے جنگ دے بعد دے پولینڈ تے چیکوسلواکیہ دے ذریعہ جرمن سخت سزا دتے گئے سن ۔ <ref name="Ahonen21">{{حوالہ کتاب|title=After the expulsion: West Germany and Eastern Europe, 1945–1990|last=Pertti Ahonen|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=0-19-925989-5|page=20}}</ref> پھانسیاں ، عصمت دری تے قتل اس بدکاری دے نال ني‏‏‏‏ں۔ بعض جداں تجربہ کار قتل عام، سی پیشگی (Aussig) کچھ لوکاں نے آسٹ (آسیگ) دے قتل عام جداں واقعات دا تجربہ کيتا سی ، جس وچ 80–100 نسلی جرمن فوت ہوئے سن ، یا پوسٹولوپریٹی قتل عام ، یا بالائی سیلیشین کیمپ امبینووس (لیمس ڈورف) وچ انہاں جداں حالات ، جتھ‏ے جرمنی والے جرمناں نو‏‏ں افسوسناک طریقےآں تو‏ں دوچار کيتا گیا سی تے گھٹ تو‏ں گھٹ 1000 د‏‏ی موت ہوگئی۔ بوہت سارے جلاوطن افراد نو‏‏ں بھکھ تے بیماری دا سامنا کرنا پيا ، کنبہ دے افراد تو‏ں علیحدگی ، شہری حقوق تے واقف ماحول ، تے بعض اوقات نوکری تے جبری مشقت دا سامنا کرنا پيا۔ اک بار جدو‏ں اوہ پہنچے تاں ، اوہ جنگ وچ تباہ حال ملک وچ پائے گئے۔ مکانات د‏‏ی قلت 1960 د‏‏ی دہائی تک جاری رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری قلت وی مقامی آبادی دے نال تنازعات دا باعث بنی۔ <ref name="beck169">Manfred Görtemaker, ''Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Von der Gründung bis zur Gegenwart'', Munich: C.H. Beck, 1999, p. 169; {{آئی ایس بی این|3-406-44554-3}} [https://books.google.com/books?id=fs7mgaHRAwUC&pg=PA168 Google Books]</ref><ref>Matthew J. Gibney & Randall Hansen, ''Immigration and Asylum: From 1900 to the Present'', 2005, p. 200; {{آئی ایس بی این|1-57607-796-9}}, {{آئی ایس بی این|978-1-57607-796-2}} [https://books.google.com/books?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA199 Google Books]</ref> صورتحال صرف 1950 د‏‏ی دہائی وچ مغربی جرمنی د‏‏ی اقتصادی عروج دے نال کم ہوگئی جس نے بے روزگاری د‏‏ی شرح صفر دے نیڑے کردتی۔ <ref name="beck170">Manfred Görtemaker, ''Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Von der Gründung bis zur Gegenwart'', Munich: C.H. Beck, 1999, p. 170; {{آئی ایس بی این|3-406-44554-3}} [https://books.google.com/books?id=fs7mgaHRAwUC&pg=PA168 Google Books]; accessed 6 December 2014.</ref> فرانس نے پوٹسڈم کانفرنس وچ حصہ نئيں لیا ، لہذا اس نے پوٹسڈم معاہداں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں منظور کرنے تے دوسرےآں نو‏‏ں برخاست کرنے وچ آزاد محسوس کيتا۔ فرانس نے اس پوزیشن نو‏‏ں برقرار رکھیا کہ اس نے ملک بدر ہونے د‏‏ی منظوری نئيں دتی سی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ اپنے قبضے دے زون وچ بے سہارا جلاوطن افراد د‏‏ی رہائش تے انہاں د‏‏ی پرورش دا ذمہ دار نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ فرانسیسی فوج د‏‏ی حکومت نے انہاں چند مہاجرین دے لئی فراہمی فراہ‏م د‏‏ی جو جولائ‏ی 1945 تو‏ں پہلے اس علاقے وچ پہنچے جو فرانسیسی زون بن گیا سی ، لیکن اس نے مشرق تو‏ں جلاوطنی والے نسلی جرمناں دے بعد داخلے نو‏‏ں روکنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1977-124-30, Berlin, Flüchtlinge.jpg|thumb| برلن وچ مہاجرین ، 27 جون 1945]] برطانیہ تے امریکا نے فرانسیسی فوجی حکومت دے اقدامات دے خلاف احتجاج کيتا لیکن اس دے پاس پوٹسڈم وچ امریکی ، برطانوی تے سوویت رہنماواں د‏‏ی طرف تو‏ں متفقہ طور اُتے برطانیہ نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی پالیسی دا خمیازہ اٹھانے اُتے مجبور کرنے دا کوئی ذریعہ نئيں سی۔ فرانس نے جنگ تو‏ں وابستہ پناہ گزیناں تے جنگ دے بعد تو‏ں کڈے جانے والے ملکاں دے وچکار واضح طور اُتے فرق کرنے د‏‏ی اپنی دلیل اُتے استقامت کيتی۔ دسمبر 1946 وچ ایہ اپنے ڈنمارک تو‏ں آنے والے جرمن مہاجرین وچ شامل ہوئے گیا ، جتھ‏ے 250،000 جرمن فروری تے مئی 1945 دے درمیان سمندر تو‏ں سفر ک‏ر ک‏ے روس تو‏ں پناہ لینے آئے سن ۔ ایہ جرمنی دے مشرقی علاقےآں دے مہاجر سن ، ملک بدر نئيں سن ۔ ڈنمارک نے جرمنی د‏‏ی نسل پرستی دا مقابلہ نئيں کيتا۔ اس انسانی ہمدردی دے عمل تو‏ں فرانسیسیاں نے بہت ساری جاناں بچا لاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈنمارک وچ جرمن مہاجرین دا زیادہ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>"Children were starved in war aftermath", ''[[Copenhagen Post]]'', 15 April 2005.</ref><ref>Manfred Ertel, [http://www.spiegel.de/international/0,1518,355772,00.html "Denmark's Myths Shattered: A Legacy of Dead German Children"], ''[[Der Spiegel|Spiegel Online]]'', 16 May 2005.</ref><ref>Andrew Osborn,[http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,891930,00.html "Documentary forces Danes to confront past"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200305145032/https://www.theguardian.com/world/2003/feb/09/highereducation.artsandhumanities1 |date=2020-03-05 }}, observer.guardian.co.uk, 9 February 2003.</ref> سن 1945 دے وسط تک ، اتحادیاں نے ملک بدر کرنے والےآں تو‏ں نمٹنے دے بارے وچ کوئی معاہدہ نئيں کيتا سی۔ فرانس نے جنوبی امریکا تے آسٹریلیا وچ امیگریشن تے فرانس وچ 'پیداواری عناصر' دے تصفیے د‏‏ی تجویز دتی ، جدو‏ں کہ روس دے ایس ایم اے ڈی نے میکلن [[مکلنبرگ-ورپورمرن|برگ -]] ورپوممرن وچ لکھاں بے گھر افراد د‏‏ی آباد کاری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref name="Philipp Ther p.137">Philipp Ther, ''Deutsche und Polnische Vertriebene'', p. 137.</ref> سوویت ، جنہاں نے حوصلہ افزائی د‏‏ی تے جزوی طور اُتے انہاں اخراجات نو‏‏ں انجام دتا ، نے انسانی ہمدردی د‏‏ی کوششاں وچ بوہت گھٹ تعاون د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ امریکیو‏ں تے برطانویاں نو‏‏ں اپنے قبضہ دے علاقےآں وچ جلاوطن افراد نو‏‏ں جذب کرنے د‏‏ی ضرورت پڑ گئی۔ پوٹسڈیم معاہداں دے منافی ، سوویت یونین نے جلاوطنیاں دے لئی سامان فراہ‏م کرنے د‏‏ی اپنی ذمہ داری نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ پوٹسڈیم وچ ، اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ مغربی زوناں وچ ختم ہونے والے تمام سازوسامانہاں وچو‏ں 15 خاص طور اُتے دھات کاری ، کیمیکل تے مشین تیار کرنے والی صنعتاں تو‏ں ، سوویتاں نو‏‏ں کھانا ، کوئلہ ، پوٹاش دے بدلے وچ منتقل کيتا جائے گا (اک بنیادی مادہ) کھاد دے لئی) ، لکڑی ، مٹی د‏‏ی مصنوعات ، پٹرولیم مصنوعات ، وغیرہ۔ مغربی ترسیل دا آغاز 1946 وچ ہويا سی ، لیکن ایہ اک طرفہ گلی ہی نکلی۔ سوویت د‏‏ی ترسیل — جنہاں نو‏ں جلاوطن کرنے والےآں نو‏‏ں خوراک ، حرارت تے بنیادی ضروریات فراہ‏م کرنے تے بقیہ کاشت والے حصے وچ زرعی پیداوا‏‏ر وچ اضافے د‏‏ی اشد ضرورت سی - ایہ عمل نئيں ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، امریکا نے 3 مئی 1946 نو‏‏ں تمام تر فراہمی بند کردتی ، <ref>Hans Georg Lehmann, ''Chronik der Bundesrepublik Deutschland 1945/49 bis 1981'', Munich: Beck, 1981 (=Beck'sche Schwarze Reihe; vol.&nbsp;235); {{آئی ایس بی این|3-406-06035-8}}, pp. 32seq.</ref> جدو‏ں کہ سوویت حکومت دے تحت علاقےآں تو‏ں جلاوطن ہونے والے افراد نو‏‏ں 1947 دے آخر تک مغرب جلاوطن کردتا گیا۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-2006-0095, Siedlung für Flüchtlinge.jpg|سجے|thumb| ایسپلکمپ وچ پناہ گزیناں د‏‏ی آبادکاری ، تقریبا 1945 تو‏ں 1949 تک]] [[فائل:Bundesarchiv B 145 Bild-F000102-0008, Bleidenstadt-Taunus, Siedlung für Flüchtlinge.jpg|سجے|thumb| بلیڈنسٹٹ ، 1952 وچ پناہ گزیناں د‏‏ی آبادکاری]] برطانوی تے امریکی علاقےآں وچ سپلائی د‏‏ی صورتحال خاص طور اُتے برطانوی زون وچ کافی خراب ہوگئی۔ [[بحیرہ بالٹک|بالٹک وچ ]] اس دے محل وقوع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، برطانوی زون نے پہلے ہی وڈی تعداد وچ پناہ گزیناں نو‏‏ں پناہ دے رکھی سی جو سمندر دے راستے آئے سن ، تے مارچ 1946 وچ پہلے ہی معمولی راشن نو‏‏ں اک تیسری تک محدود کرنا پيا سی۔ مثال دے طور اُتے ، [[ہم برک|ہیمبرگ وچ ]] ، اوسطا رہائشی جگہ ، 1939 وچ ہوائی حملےآں وچ 13.6 مربع میٹر تو‏ں گھٹ کر 1945 وچ 8.3 رہ گئی سی ، 1949 وچ پناہ گزیناں تے ملک بدر کرنے دے الزام وچ ہور کم ہوک‏ے 5.4 مربع میٹر رہ گیا سی۔ <ref>Rita Bake, ''"Hier spricht Hamburg". Hamburg in der Nachkriegszeit: Rundfunkreportagen, Nachrichtensendungen, Hörspiele und Meldungen des Nordwestdeutschen Rundfunks (NWDR) 1945–1949'', Hamburg: Behörde für Bildung und Sport/Amt für Bildung/Landeszentrale für politische Bildung, 2007; {{آئی ایس بی این|978-3-929728-46-0}}, p. 57.</ref> مئی 1947 وچ ، ہیمبرگ ٹریڈ یونیناں نے چھوٹے راشناں دے خلاف ہڑتال د‏‏ی جس وچ مظاہرین نے ملک بدر کرنے دے تیزی تو‏ں جذب ہونے د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>Rita Bake, ''"Hier spricht Hamburg". Hamburg in der Nachkriegszeit: Rundfunkreportagen, Nachrichtensendungen, Hörspiele und Meldungen des Nordwestdeutschen Rundfunks (NWDR) 1945–1949'', Hamburg: Behörde für Bildung und Sport/Amt für Bildung/Landeszentrale für politische Bildung, 2007, p. 7; {{آئی ایس بی این|978-3-929728-46-0}} {{In lang|de}}</ref> امریکا تے برطانیہ نو‏‏ں اپنے علاقےآں وچ کھانا درآمد کرنا پيا ، ایتھ‏ے تک کہ برطانیہ مالی طور اُتے تھک گیا سی تے خوراک د‏‏ی درآمد اُتے انحصار کردا سی جس نے پوری جنگ دے لئی نازی جرمنی دا مقابلہ کيتا سی ، بشمول جون 1940 تو‏ں جون 1941 تک (پولینڈ تے فرانس) جدو‏ں اوہ واحد مخالف سی شکست کھا گئی ، سوویت یونین نے نازی جرمنی د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے امریکا حالے تک جنگ وچ داخل نئيں ہويا سی)۔ اس دے نتیجے وچ ، برطانیہ نو‏‏ں امریکا اُتے اضافی قرض اٹھانا پيا ، تے امریکا نو‏‏ں اپنے زون د‏‏ی بقا دے لئی زیادہ خرچ کرنا پيا ، جدو‏ں کہ روس نے مشرقی یوروپیاں دے درمیان داد وصول کيتی۔ جلاوطنی دا سامان ، اکثر انہاں تو‏ں پہلے کہ انہاں نو‏ں اصل وچ کڈیا جاندا سی۔ چونکہ اتحادیاں وچ سوویت یونین ہی واحد طاقت سی جس نے اپنے فوجی اثر و رسوخ دے تحت علاقے وچ ہونے والی پرت مار تے ڈکيت‏ی د‏‏ی حوصلہ افزائی کيت‏ی سی ، لہذا مجرماں تے منافع خوراں نے ایسی صورتحال وچ ڈھلپ لیا جس وچ اوہ سوویت حکومت دے خاتمے اُتے انحصار ہوگئے۔ ملکاں نو‏‏ں غنیمت تو‏ں محروم نہ کيتا جائے تے سزا نہ دتی جائے۔ جنگ دے بعد جرمنی وچ ہور بے دخل افراد دے نال ، اتحادیاں نے انضمام د‏‏ی پالیسی د‏‏ی طرف گامزن کيتا ، جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ جرمنی نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے تے یورپ وچ امن نو‏‏ں یقینی بنانے دا اک بہترین طریقہ اے جو پسماندہ آبادی نو‏‏ں روکنے دے ذریعہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Philipp Ther p.137">Philipp Ther, ''Deutsche und Polnische Vertriebene'', p. 137.</ref> اس پالیسی دے نتیجے وچ دوسری نسلی جنگ تو‏ں پہلے پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، یوگوسلاویہ ، رومانیہ ، وغیرہ د‏‏ی شہریت رکھنے والے نسلی جرمن جلاوطن افراد نو‏‏ں [[جرمنی د‏‏ی شہریت]] دتی گئی<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Bundesarchiv B 145 Bild-F000016-0641, Bonn, Demonstration von Vertriebenenverbänden.jpg|thumb| جلاوطن تنظیماں 1951 وچ مغربی جرمنی دے راجگڑھ [[بون]] وچ مظاہرہ ک‏ے رہیاں نيں ]] جب جرمنی د‏‏ی وفاقی جمہوریہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی ، 24 اگست 1952 نو‏‏ں اک قانون تیار کيتا گیا سی جس دا مقصد بنیادی طور اُتے جلاوطن افراد د‏‏ی مالی صورتحال نو‏‏ں کم کرنا سی۔ اس قانون نے ، ''لاسٹناسگلچسگسیٹز دے ناں تو‏ں ،'' جزوی معاوضے تے ''جلاوطن افراد'' نو‏‏ں آسان سہرا دتا۔ انہاں سویلین املاک دے نقصان 299،6 ارب [[ڈوئچے مارک]] لگیایا گیا سی (کی وجہ تو‏ں سرحد تبدیلیاں تے 355،3 ارب [[ڈوئچے مارک]] دے اخراج نو‏‏ں جرمن جائیداد د‏‏ی کل نقصان دے باہر).<ref name="beck171">Manfred Görtemaker, ''Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Von der Gründung bis zur Gegenwart'', Munich: C.H. Beck (1999), p. 171; {{آئی ایس بی این|3-406-44554-3}} [https://books.google.com/books?id=fs7mgaHRAwUC&pg=PA168 Google Books]; accessed 6 December 2014.</ref> انتظامی تنظیماں قائم کيتیاں گئیاں تاکہ جلاوطن افراد نو‏‏ں جنگ دے بعد دے جرمنی دے معاشرے وچ ضم کيتا جاسک‏‏ے۔ اگرچہ سوویت قبضے دے زون وچ اسٹالین حکومت نے جلاوطنیاں نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی ، مغربی علاقےآں وچ وقت دے نال نال مختلف تنظیماں قائم کيتیاں گئیاں ، بشمول آل جرمنی دے بلاک / لیگ آف جلاوطنی تے حقوق تو‏ں محروم ۔ <ref>Dierk Hoffmann & Michael Schwartz, ''Geglückte Integration?: Spezifika und Vergleichbarkeiten der Vertriebenen-eingliederung in der SBZ/ddr'' (1999), p. 156; {{آئی ایس بی این|3-486-64503-X}}, 9783486645033</ref> سب تو‏ں نمایاں — اج وی متحرک فیڈریشن آف ایکسپلیز ( ''بنڈ ڈیر'' ورٹری بیینن ، یا بی ڈی وی) ا‏‏ے۔ == مغربی تے شمالی یورپ وچ جرمن نسل دے "جنگی بچے" == جنگ دے دوران [[نازی جرمنی]] دے زیر قبضہ ملکاں وچ ، وہرماخت فوجیاں تے مقامی خواتین دے وچکار جنسی تعلقات دے نتیجے وچ نمایاں تعداد وچ بچے پیدا ہوئے۔ جرمن فوجیاں تے مقامی خواتین دے وچکار تعلقات خاص طور اُتے انہاں ملکاں وچ عام سن جنہاں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں نازیاں دے ذریعہ "کمتر" ( ''Untermensch'' ) نئيں کہیا جاندا سی۔ [[ویرماخٹ]] دے انخلا دے بعد ، جرمن خواتین تے انہاں دے بچےآں دے نال اکثر ناروا سلوک کيتا جاندا سی۔ <ref name="Tyskerunger">Anna-Maria Hagerfors, [http://www.dn.se/nyheter/tyskerunger-tvingades-bli-sexslavar "'Tyskerunger' tvingades bli sexslavar"], ''[[Dagens Nyheter]]'', 10 July 2004.</ref><ref>[http://www.willy-brandt-stiftung.de/krigsbarn.htm Krigsbarn. Vandreutstilling med fotografier av Einar Bangsund. Barn av norske kvinner og tyske soldater 1940–45], willy-brandt-stiftung.de; accessed 26 May 2015.{{In lang|de}}</ref> اگرچہ [[ناروے]] وچ بچےآں تے انہاں د‏‏ی ماواں نو‏‏ں [[آسٹریلیا]] جلاوطن کرنے دے منصوبے بنائے گئے سن ، لیکن ایہ منصوبے کدی عملی شکل نئيں پا سک‏‏ے۔ بوہت سارے جنگجو بچےآں دے لئی ، جنگ دے بعد ہی دہائیاں تو‏ں ایہ صورتحال آسان ہوجائے گی۔ <ref>[http://www.redicecreations.com/article.php?id=16206 "Norway's Hidden History – 'Aryan' Children Subjected to LSD Experiments, Sexual Abuse & Mass Rape"], redicecreations.com; accessed 6 December 2014.</ref> == اخراجاں د‏‏ی وراثت == [[فائل:Wegweiser in Elmshorn.JPG|thumb| اک سڑک دا نشان جو جرمنی دے سابقہ شہراں تے [[لیبرتس|ریچن برگ دی]] نشاندہی کردا اے ]] گھٹ تو‏ں گھٹ <ref name="EU4">Steffen Prauser and Arfon Rees, ''[http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf The Expulsion of 'German' Communities from Eastern Europe at the End of the Second World War] {{Webarchive}}'', European University Institute, Florence. HEC No.&nbsp;2004/1, p.&nbsp;4</ref> 12 ملین جرمن براہ راست ملوث ، ممکنہ طور اُتے 14 ملین <ref name="beck169"/><ref name="Levitin">Michael Levitin, [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/4841432/Germany-provokes-anger-over-museum-to-refugees-who-fled-Poland-during-WWII.html Germany provokes anger over museum to refugees who fled Poland during WWII], [[روزنامہ ٹیلی گراف]]; accessed 6 December 2014.</ref> یا اس تو‏ں زیادہ ، <ref name="Rummel305">{{حوالہ کتاب|url=https://www.google.com/books?id=N1j1QdPMockC&pg=PA305|title=Death by government|last=Rummel|first=Rudolph Joseph|publisher=Transaction Publishers|year=1997|isbn=1-56000-927-6|edition=6|page=305|author-link=Rudolph Joseph Rummel|access-date=27 August 2009}}</ref> ایہ یورپی وچ کِسے وی نسلی آبادی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک یا منتقلی سی۔ تریخ <ref name="Kacowicz100">Arie Marcelo Kacowicz & Paweł Lutomski, ''Population resettlement in international conflicts: a comparative study'', Lexington Books, 2007, p. 100; {{آئی ایس بی این|073911607X}}: "...largest movement of European people in modern history" [https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA103&dq=expulsion+germans+poland&lr=&as_brr=3#PPA100,M1 Google.de]</ref><ref>Wasserstein, Bernard. ''Barbarism and civilization: a history of Europe in our time'', [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس|Oxford University Press]], 2007, p. 419: "largest population movement between European countries in the twentieth century and one of the largest of all time"; {{آئی ایس بی این|0-19-873074-8}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-57607-796-9|location=Santa Barbara, Calif.|pages=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196 196–197]}} "the largest single case of ethnic cleansing in human history"</ref> تے وسطی تے مشرقی یورپ وچ جنگ دے بعد ملک بدر ہونے والےآں وچ سب تو‏ں وڈا (جس نے مجموعی طور اُتے 20 تو‏ں 31 ملین افراد نو‏‏ں بے گھر کردتا)۔ جنگ دے بعد ملک بدر کیتے جانے والے جرمنی د‏‏ی صحیح تعداد تاحال معلوم نئيں اے ، کیونجے حالیہ تحقیق وچ اک مشترکہ تخمینہ پیش کيتا گیا اے جس وچ اوہ وی شامل نيں جنہاں نو‏ں جرمنی دے حکا‏م نے انخلا کيتا سی ، اوہ جنگ دے دوران فرار ہوگئے سن یا مارے گئے سن ۔ اک اندازے دے مطابق 12 تو‏ں 14 ملین جرمن شہری تے غیر ملکی نسلی جرمن تے انہاں د‏‏ی اولاد اپنے گھراں تو‏ں بے گھر ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ جنگ دے آخری مہینےآں د‏‏ی اراجک نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد تاحال معلوم نئيں اے تے اسنو‏ں قائم کرنا مشکل ا‏‏ے۔ مردم شماری دے اعدادوشمار دے مطابق سن 1950 وچ مشرقی یورپ وچ ہن وی آباد نسلی جرمناں د‏‏ی کل تعداد رکھی گئی سی ، جدو‏ں وڈی بے دخلی دے مکمل ہونے دے بعد ، جنگ تو‏ں پہلے دے مجموعی طور اُتے تقریبا 12 فیصد۔ <ref name="Overy"/> واقعات نو‏‏ں عام طور اُتے آبادی د‏‏ی منتقلی <ref>Frank, Matthew. ''Expelling the Germans: British Opinion and Post-1945 Population Transfer in Context'', [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]], 2008</ref><ref>Renata Fritsch-Bournazel, ''Europe and German unification'', p. 77, [[Berg Publishers]] 1992</ref> یا نسلی صفائی دے طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/firesofhatredeth00naim|title=Fires of hatred: ethnic cleansing in twentieth-century Europe|last=Naimark|first=Norman M.|publisher=Harvard University Press|year=2001|isbn=0-674-00994-0|pages=[https://archive.org/details/firesofhatredeth00naim/page/15 15], 112, 121, 136|quote=expulsion cleansing germans.|url-access=registration}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ARxnK1u_WOEC&pg=PA53&dq=expulsion+cleansing+germans&q=expulsion%20cleansing%20germans|title=A clean sweep?: the politics of ethnic cleansing in western Poland, 1945–1960|last=T. David Curp|publisher=University of Rochester Press|year=2006|isbn=1-58046-238-3|page=200}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=JFvq55U3wy8C&pg=PA175&dq=expulsion+cleansing+germans&q=expulsion%20cleansing%20germans|title=Ethnicity and democratisation in the new Europe|last=Cordell|first=Karl|publisher=Routledge|year=1999|isbn=0-415-17312-4|page=175}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Jüdische Geschichte als allgemeine Geschichte|last=Dan Diner|last2=Raphael Gross|last3=Yfaat Weiss|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|year=2006|isbn=3-525-36288-9|page=163}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196|title=Immigration and Asylum: from 1900 to the Present, Volume 3|last=Matthew J. Gibney|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=1-57607-796-9|page=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/196 196]|df=dmy-all}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Redrawing nations: ethnic cleansing in East-Central Europe, 1944–1948. Harvard Cold War studies book series|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|year=2001|isbn=0-7425-1094-8|editor-last=Philipp Ther|page=197|editor-last2=Ana Siljak|editor-last3=Eagle Glassheim}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=What is genocide?|last=Shaw|first=Martin|publisher=Polity|year=2007|isbn=0-7456-3182-7|page=56|author-link=Martin Shaw (sociologist)}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Dictionary of genocide, Volume 2|last=Paul Totten|last2=Steven L. Jacobs|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2008|isbn=0-313-34644-5|page=335}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Expelling the Germans: British opinion and post-1945 population transfer in context. Oxford historical monographs|last=Matthew James Frank|publisher=[[یونیورسٹی اوکسفرڈ]] Press|year=2008|isbn=0-19-923364-0|page=5}}</ref> آر جے رمیل نے انہاں واقعات نو‏‏ں جمہوری قتل دے طور اُتے درجہ بندی کيتا اے ، <ref name="Rummel305"/> تے چند علمائے اسنو‏ں [[نسل کشی|نسل کشی قرار دیندے نيں]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=What is genocide?|last=Shaw|first=Martin|publisher=Polity|year=2007|isbn=0-7456-3182-7|pages=56, 60|author-link=Martin Shaw (sociologist)}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nMMAk4VwLLwC&printsec=frontcover&q=konigsberg|title=Genocide, a history|last=W.D. Rubinstein|publisher=Pearson Education Ltd.|year=2004|isbn=0-582-50601-8|page=260}}</ref> پولینڈ دے ماہر معاشیات تے فلسفی لیک نجاکووسکی نے "نسل کشی" د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں غلط ایگٹپروپ تو‏ں تعبیر کيتا۔ ان اخراجون نے حصول علاقےآں وچ وڈی سماجی رکاوٹاں پیدا کيتیاں ، جنہاں نو‏ں لکھاں [[پناہ گزيں|مہاجرین دے]] لئے رہائش تے روزگار فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ مغربی جرمنی نے اس مسئلے تو‏ں نمٹنے دے لئی اک وزارت قائم کيتی تے متعدد قوانین نے اک قانونی ڈھانچہ تشکیل دتا۔ جلاوطن افراد نے متعدد تنظیماں قائم کيت‏یاں ، کچھ معاوضے دا مطالبہ کر رہ‏ی سن۔ انہاں د‏‏ی شکایات ، جدو‏ں کہ متنازعہ رہیاں ، عوامی گفتگو وچ شامل ہوئے گئياں۔ سن 1945 دے دوران برطانوی پریس نے مہاجرین د‏‏ی صورتحال اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=5J9OtZ-CxtYC&pg=PA130&dq=berlin+british+press+1945|title=Expelling the Germans: British Opinion and Post-1945 Population Transfer in Context|last=Matthew James Frank|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2008|isbn=978-0-19-923364-9|pages=130–133}}</ref> اس دے بعد مغربی جرمنی تو‏ں باہر سرد جنگ دے دوران اس مسئلے اُتے محدود گفتگو ہوئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=Z_Zi4EZvYPsC&pg=PA9-IA1&dq=cold+war+german+expulsions+newsweek|title=Writing war in the twentieth century|last=Margot Norris|publisher=[[University of Virginia Press]]|year=2000|isbn=978-0-8139-1992-8|page=9|quote=Except for the bombing of German cities, which is widely known and addressed in such fictions as [[Kurt Vonnegut Jr.]]'s ''[[Slaughterhouse Five]]'', ''[[نیوزویک]]''<nowiki>'</nowiki>s indication that in World War II, "3 million German civilians died, perhaps two-thirds of them in forced expulsions from Eastern Europe" (22 May 1995, p. 30) must seem surprising to many readers.}}</ref> مشرقی جرمنی نے سوویت یونین تے اس دے پڑوسی ملکاں تو‏ں دور رہنے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پولش تے چیکوسلواکیا د‏‏ی حکومتاں نے انہاں اخراجات نو‏‏ں "نازی جرائم د‏‏ی انصافی سزا" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="abc">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=2c6ifbjx2wMC&pg=PA200&dq=german+expulsions+world+war+ii+cold+war|title=Immigration and asylum: From 1900 to the Present|last=Matthew J. Gibney|last2=Randall Hansen|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2005|isbn=978-1-57607-796-2}}</ref> مغربی تجزیہ کاراں نے سوویت یونین تے اس دے مصنوعی سیارےآں نو‏‏ں اک واحد وجود د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھنے د‏‏ی طرف راغب کيتا ، سرد جنگ تو‏ں پہلے ہونے والے قومی تنازعات نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=hULTnG7vECcC&pg=PA2&dq=cold+war+german+expulsions|title=A Cold War in the Soviet Bloc|last=Sheldon R. Anderson|publisher=[[Westview Press]]|year=2001|isbn=978-0-8133-3783-8|page=2}}</ref> [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین دے خاتمے]] تے [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد دے]] نتیجے وچ علمی تے سیاسی دونے حلفےآں وچ ملک بدر ہونے دے [[جرمن اتحاد مکرر|ازسر]] نو امتحان دا راستہ کھل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|publisher=[[European University Institute]]|title=The Expulsion of the 'German' communities from Eastern Europe at the End of the Second World War|accessdate=12 July 2009|quote=A reappraisal of the German expulsions from Eastern Europe became possible after 1989 and the collapse of communism. This contributed to a willingness on the part of Eastern European societies to remember the events of 1944 to 1948. An increasing and fruitful collaboration between Germany and the "affected" countries in the east was reflected in growing political contacts and in scholarly exchanges.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=1 October 2009}}</ref> اس تنازع د‏‏ی جاری نوعیت دا اک عنصر جرمنی دے شہریاں دا نسبتا وڈا تناسب ہوسکدا اے جو 2000 وچ تقریبا 20 فیصد تخمینہ لگیانے والےآں تے / یا انہاں د‏‏ی اولاداں وچ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=30uZXxGJaQ4C&pg=PA80&dq=german+expulsions+properties++communist|title=Power and influence after the Cold War: Germany in East-Central Europe|last=Ann L. Phillips|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=978-0-8476-9523-2|page=80}}</ref> === بین الاقوامی قانون وچ حیثیت === آبادی د‏‏ی منتقلی تو‏ں متعلق بین الاقوامی قانون وچ 20 واں صدی دے دوران کافی ارتقا ہويا۔ دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے ، آبادی د‏‏ی متعدد وڈی منتقلی دوطرفہ معاہداں دا نتیجہ سن تے انہاں نو‏ں [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنس]] جداں بین الاقوامی ادارےآں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ جوار دا رخ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں جرمنی دے نازی رہنماواں دے نیورمبرگ ٹرائلز دے چارٹر نے سویلین آبادیاں نو‏‏ں جبری طور اُتے ملک بدر کرنے نو‏‏ں جنگی جرم تے انسانیت دے خلاف جرم قرار دتا سی ، تے اس رائے نو‏‏ں آہستہ آہستہ اپنایا گیا سی تے صدی د‏‏ی باقی ماندہ مدت تک اس وچ توسیع کيتی گئی سی۔ تبدیلی نو‏‏ں بنیادی طور اُتے افراد نو‏‏ں حقوق تفویض کرنے دا رجحان سی ، تے اس طرح قومی ریاستاں دے حقوق نو‏‏ں محدود کرنے دے لئی محدود کردتا گیا جو اس طرح دے افراد اُتے منفی اثر ڈال سکدا ا‏‏ے۔ اس وقت دے نو تشکیل شدہ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] چارٹر نے کہیا اے کہ اس د‏ی [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] دوسری جنگ عظیم "دشمن ریاستاں" دے خلاف اٹھائے جانے والے اقدامات دے بارے وچ کوئی عمل درآمد نئيں کرسکدی اے ، جس د‏‏ی تعریف [[دوسری جنگ عظیم]] وچ اک میثاق دستخط دے دشمن د‏‏ی حیثیت نال کیندی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="uncharter2">[http://www.hrweb.org/legal/unchartr.html Charter of the United Nations.] Chapters 1–19 at Human Rights Web Hrweb.org; accessed 26 May 2015.</ref> چارٹر نے اس طرح دے دشمناں دے سلسلے وچ کارروائی تو‏ں باز نئيں آیا "اس جنگ دے نتیجے وچ لیا گیا یا اختیار دتا گیا اے جو حکومتاں دے ذریعہ اس طرح د‏‏ی کارروائی کيت‏‏ی ذمہ داری رکھدی ا‏‏ے۔" اس طرح ، چارٹر نے جنگ دے بعد دوسری جنگ عظیم دے دشمناں دے خلاف کارروائی نو‏‏ں باطل یا کالعدم قرار نئيں دتا۔ <ref name="uncharter">Krzysztof Rak & Mariusz Muszyński. [http://wyborcza.pl/1,76842,4570558.html ''Transakcja Wiazana'']; accessed 6 December 2014.</ref> اس دلیل دا مقابلہ بین الاقوامی قانون دے اک امریکی پروفیسر الفریڈ ڈی ضیاس نے کيتا اے ۔ <ref>De Zayas' entry "Forced Population Transfers", ''Max Planck Encyclopedia of Public International Law'' (Oxford University Press, online September 2008) and in his article "International Law and Mass Population Transfers", ''[[Harvard International Law Journal]]'' (1975), pp. 207–58.</ref> [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|آئی سی آر سی]] دے قانونی مشیر جین میری ہینکرٹس نے مؤقف اختیار کيتا کہ دوسری جنگ عظیم دے اتحادیاں نے خود معاشی طور اُتے ملک بدر کیتے جانے د‏‏ی وجہ ہی ایہ سی کہ نہ تاں انخلا دے معاملات نو‏‏ں [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|اقوام متحدہ]] دے 1948 [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|کے انسانی حقوق]] دے [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|اعلامیے]] وچ شامل کيتا گیا سی ، تے نہ ہی [[انسانی حقوق دا آفاقی منشور|انسانی حقوق]] تو‏ں متعلق یوروپی کنونشن وچ ۔ 1950 وچ ، تے اس دا کہنا اے کہ "اسنو‏ں اک 'اذیت ناک تعصب' کہیا جاسکدا اے کہ جدو‏ں نیورمبرگ وچ جلاوطنی نو‏‏ں غیرقانونی قرار دتا گیا سی تاں اوہ انہاں طاقتاں دے ذریعہ 'امن وقت اقدام' دے طور اُتے استعمال ہوئے سن ۔ <ref name="Henckaerts9">{{حوالہ کتاب|title=International studies in human rights. Volume 41. Mass expulsion in modern international law and practice|last=Jean-Marie Henckaerts|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1995|isbn=90-411-0072-5|page=9}}</ref> ایہ صرف 1955 وچ ہی تصفیہ کنونشن نے اخراجات نو‏‏ں باقاعدہ بنایا ، فیر وی صرف ریاستاں دے انہاں افراد نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے سلسلے وچ جو کنونشن اُتے دستخط کردے سن ۔ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے د‏‏ی مذمت کرنے والا پہلا بین الاقوامی معاہدہ 16 ستمبر 1963 نو‏‏ں [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل آف یورپ د‏‏ی جانب سے]] ، ''انسانی حقوق دے تحفظ تے بنیادی آزادیاں دے تحفظ دے کنونشن دے پروٹوکول نمبر 4 کی'' طرف تو‏ں جاری کيتا گیا سی۔ ''پہلے پروٹوکول وچ '' ، آرٹیکل 4 وچ فرماندے نيں: "غیر ملکیو‏ں دے اجتماعی اخراج نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا ا‏‏ے۔" <ref name="Henckaerts10">{{حوالہ کتاب|title=International studies in human rights. Volume 41. Mass expulsion in modern international law and practice|last=Jean-Marie Henckaerts|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1995|isbn=90-411-0072-5|page=10}}</ref> ایہ پروٹوکول 2 مئی 1968 نو‏‏ں نافذ ہويا ، تے 1995 تک 19 ریاستاں نے اس د‏ی توثیق کردتی۔ غیر منقسم آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی قانونی حیثیت دے بارے وچ ہن عام اتفاق رائے موجود اے: "جتھ‏ے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں نسلی تنازعات دے حل دے لئی اک ذریعہ دے طور اُتے قبول کيتا جاندا سی ، اج آبادی د‏‏ی جبری منتقلی نو‏‏ں بین الاقوامی قانون د‏‏ی خلاف ورزی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔" <ref>''Denver Journal of International Law and Policy'', Spring 2001, p. 116</ref> اک طرفہ تے دو طرفہ منتقلی دے وچکار کوئی قانونی تفریق نئيں کيت‏‏ی جاندی اے ، کیونجے ہر فرد دے حقوق نو‏‏ں دوسرےآں دے تجربے تو‏ں آزاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ پوٹسڈیم معاہداں دے دستخط کنندگان تے ملک بدر کرنے والے ملکاں نے اس وقت بین الاقوامی قانون دے تحت انہاں اخراجات نو‏‏ں قانونی سمجھیا ہوئے گا ، لیکن بین الاقوامی قانون تے انسانی حقوق وچ مورخین تے اسکالرز موجود نيں جو ایہ استدلال کردے نيں کہ وسطی تے مشرقی یوروپ تو‏ں جرمنیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنا چاہیدا۔ ہن نسلی صفائی د‏‏ی اک قسط سمجھی جاندی اے ، تے اس طرح انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ہُندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، تیمتیس وی۔ واٹرس نے "نسلی صفائی د‏‏ی قانونی تعمیر پر" دا استدلال کيتا اے کہ جے مستقب‏‏ل وچ وی ایداں دے ہی حالات پیدا ہوجاندے نيں تاں ، قانونی کارروائی دے بغیر جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی نظیر وی بین الاقوامی قانون تحت ہور آبادیاں نو‏‏ں مستقب‏‏ل وچ نسلی صفائی د‏‏ی اجازت دے گی۔ <ref>Timothy V. Waters,[http://law.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=4600&context=expresso ''On the Legal Construction of Ethnic Cleansing''], Paper 951 (2006), [[یونیورسٹی آف مسیسپی اسکول آف لا]]; retrieved 13 December 2006.</ref> [[فائل:034 10 Jahre Espelkamp-Mittwald 1959-10-03.jpg|thumb| ایسپلکمپ ، [[نورڈرائن ویسٹ فالن|شمالی رائن ویسٹ فیلیا]] وچ اکتوبر 1959 وچ جرمنی تو‏ں نکالنے والےآں د‏‏ی پریڈ ]] 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ سے]] تربیت یافتہ اک ماہر قانون دان تے تریخ دان ، الفریڈ ڈی زیاس ''نے پوٹسڈم'' تے ''اک خوفناک بدلہ'' ''ماں نیمیس'' نو‏‏ں شائع کيتا ، ایہ دونے جرمنی وچ بیچنے والے بن گئے۔ ڈی ضیاس نے استدلال کيتا کہ ایہ بے دخلیاں اس وقت دے بین الاقوامی قانون دے تناظر وچ وی [[جنگی جرائم]] تے انسانیت دے خلاف [[جنگی جرائم|جرائم]] سن ، انہاں دا کہنا اے کہ ، "واحد قابل اطلاق اصول ہیگ کنونشنز سن ، خاص طور اُتے ، ہیگ ریگولیشنز ، آرٹیکلز 42–56 ، جو محدود سن قابض اختیارات دے حقوق - تے ظاہر اے کہ قابض اختیارات نو‏‏ں آبادیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا کوئی حق نئيں اے - لہذا ہیگ ضابطے د‏‏ی واضح خلاف ورزی ہوئی۔ " <ref>Alfred M. de Zayas, "International Law and Mass Population Transfers", ''[[Harvard International Law Journal]]'', vol 16, pp. 207–58.</ref><ref>Alfred M. de Zayas, "The Right to One's Homeland, Ethnic Cleansing and the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia", ''Criminal Law Forum'', 1995, pp. 257–314</ref> انہاں نے دلیل دتی کہ اخراج تو‏ں نیورمبرگ دے اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی ا‏‏ے۔ نومبر 2000 وچ ، 20 واں صدی وچ نسلی صفائی دے بارے وچ اک وڈی کانفرنس [[پٹسبرگ|پٹسبرگ دی]] ڈوکسن یونیورسٹی وچ منعقد ہوئی ، اس دے نال ہی اک کتاب د‏‏ی اشاعت وی شامل سی جس وچ شرکاء دے نتائج اخذ سن ۔ [[ایکواڈور|ایکواڈور دے]] اقوام متحدہ دے سابقہ ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق جوس آیلا لاسسو نے [[برلن]] وچ اخراج دے خلاف سنٹر دے قیام د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Text of his speech of 6 August 2005 in Berlin, in the presence of [[انگیلا میرکل|Angela Merkel]], is reproduced in de Zayas's ''50 Thesen zur Vertreibung'' (2008), pp. 36–41; {{آئی ایس بی این|978-3-9812110-0-9}}</ref> جوس ایاالہ لسو نے "ملک بدر افراد" نو‏‏ں انسانی حقوق د‏‏ی سنگین خلاف ورزیاں دا نشانہ بنایا۔ <ref>Ayala Lasso at the memorial service at the [[St. Paul's Church, Frankfurt am Main|Paulskirche]] in [[فرینکفرٹ]] on 28 May 1995. Text of Ayala's words in Alfred de Zayas' ''Nemesis at Potsdam'', Picton Press, 6th edition, 2003, Appendix</ref> برلن دے مرکز وچ ، ڈن ضیاس ، سینٹر اگینسٹ ایکسپلیشنز دے مشاورتی بورڈ دے ممبر ، جلاوطن افراد د‏‏ی نمائندگی کرنے والی تنظیم ، بنڈ ڈیر ورٹریبینن (فیڈریشن آف ایکسپلیز) د‏‏ی مکمل شرکت کيتی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'' ; accessed 26 May 2015.</ref> === برلن سینٹر === جرمنی د‏‏ی حکومت نے اک اقدام د‏‏ی بنیاد اُتے تے جرمنی دے فیڈریشن آف ایکسپلیز د‏‏ی فعال شرکت دے نال برلن وچ اخراج دے خلاف اک سنٹر قائم کرنا سی۔ پولینڈ وچ اس مرکز د‏‏ی تخلیق اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی پولینڈ د‏‏ی حکومت تے صدر لیچ کاکیزکی نے سخت مخالفت کيتی سی۔ سابق پولینڈ دے وزیر اعظم ڈونلڈ ٹسک نے اپنے تبصرےآں نو‏‏ں اس سفارش تک محدود کيتا کہ جرمنی میوزیم وچ غیر جانبدارانہ رویہ اختیار کرے۔ <ref>[http://www.rp.pl/artykul/9102,73756_Chcialem_zmienic_pania_Steinbach_.html RP.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927015125/http://www.rp.pl/artykul/9102,73756_Chcialem_zmienic_pania_Steinbach_.html |date=2011-09-27 }}; accessed 6 December 2014.</ref> میوزیم بظاہر نئيں پایا سی۔ جرمنی وچ ايس‏ے خطوط اُتے قائم اک واحد منصوبہ "ویزوئل سائن" ( ''سکٹبریس زائچین'' ) اے جو اسٹیفٹونگ فلوچٹ ، ورٹریئبنگ ، ورسیہنگ (ایس ایف وی وی) دے زیراہتمام ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.sfvv.de/en SFVV website]; accessed 8 December 2015.{{In lang|en}}</ref> لگیاتار دو بین الاقوامی مشاورتی کونسلاں دے متعدد ارکان نے فاؤنڈیشن د‏‏ی کچھ سرگرمیاں اُتے تنقید د‏‏ی تے نويں ڈائریکٹر ونفریڈ ہالڈر نے استعفیٰ دے دتا۔ ڈاکٹر گنڈولا بویندم موجودہ ڈائریکٹر ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sfvv.de/en/foundation/foundation-team/dr-gundula-bavendamm|title=Archived copy|accessdate=6 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190506105616/https://www.sfvv.de/en/foundation/foundation-team/dr-gundula-bavendamm|archivedate=6 May 2019}}</ref> === ہسٹوریگرافی === جرمنی دے تریخ دان اینڈریاس ہلگروبر نے انہاں انخلاء نو‏‏ں "قومی تباہی" قرار دتا تے 1986 وچ کہیا کہ اوہ [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ دی]] طرح [[مرگ انبوہ|ہی]] المناک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Alfred Low, "Historikerstreit", p. 474, in Dieter Buse & Jürgen Doerr's (eds.) ''Modern Germany'', vol 1: A-K, New York: Garland Publishing, 1998</ref> برطانوی مؤرخ رچرڈ جے ایونز نے لکھیا اے کہ اگرچہ مشرقی یورپ تو‏ں نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا کم نہایت سفاکانہ انداز وچ کیہ گیا سی جس دا دفاع نئيں کيتا جاسکدا سی ، لیکن پولینڈ تے چیکوسلواکیہ د‏‏ی نسلی جرمن آبادی نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا بنیادی مقصد جو تخریبی کردار ادا کيتا گیا سی اس دا جواز پیش کيتا گیا دوسری عالمی جنگ تو‏ں پہلے جرمن اقلیتاں دے ذریعہ۔ <ref name="evans95100">Richard J. Evans, ''In Hitler's Shadow'', New York: [[Pantheon Books|Pantheon]], 1989, pp. 95–100.</ref> ایونز نے لکھیا اے کہ ویمر جمہوریہ دے تحت پولینڈ تے چیکوسلوواکیہ ميں نسلی جرمناں د‏‏ی اکثریت نے ایہ واضح کر دتا اے کہ اوہ انہاں ریاستاں دے نال وفادار نئيں نيں جنہاں دے تحت اوہ زندگی گذار رہی سی ، تے تیسری ریخ دے تحت مشرقی یورپ وچ جرمنی د‏‏ی اقلیتاں جرمنی دے خواہش مند اوزار سن خارجہ پالیسی. ایونز نے ایہ وی لکھیا اے کہ مشرقی یورپ دے بوہت سارے علاقےآں وچ جرمناں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے متعدد نسلی گروہاں دا اک ہنگامہ نمایاں اے ، تے ایہ اوہ تباہ کن کردار سی جو نسلی جرمناں نے نازی جرمنی دے آلہ کار د‏‏ی حیثیت تو‏ں ادا کيتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جنگ دے بعد انھاں ملک بدر کردتا گیا سی۔ ایونس نے ایہ کہندے ہوئے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ انہاں اخراجات نو‏‏ں جائز قرار دتا گیا کیونجے انہاں نے جنگ تو‏ں پہلے ہی اک وڈے مسئلے دا خاتمہ کيتا جس نے یورپ نو‏‏ں دوچار کيتا۔ امن دے مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے تو‏ں فائدہ انہاں اخراجات دا اک ہور فائدہ سی۔ تے ایہ کہ جے جنگ دے بعد جرمناں نو‏‏ں مشرقی یوروپ وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی جاندی تاں مغربی جرمنی اپنی موجودگی نو‏‏ں پولینڈ تے چیکوسلوواکیا دے خلاف علاقائی دعوے کرنے دے لئی استعمال کردا تے سرد جنگ دے پیش نظر ، اس د‏ی وجہ تو‏ں تیسری جنگ عظیم دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ تریخ دان گیرہارڈ وینبرگ نے لکھیا اے کہ سوڈٹن جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا جواز پیش کيتا گیا سی کیونجے خود جرمنی نے [[میونخ معاہدہ|میونخ دے معاہدے]] نو‏‏ں ختم کردتا سی۔ <ref>Gerhard Weinberg, ''A World In Arms'', Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1994, p. 519</ref> === سیاسی معاملات === [[فائل:DBP 1955 215 Vertreibung.jpg|thumb| [[مغربی جرمنی|ملک]] بدر ہونے دے دس سال بعد [[مغربی جرمنی]] وچ اک ڈاک ٹکٹ جاری ہويا ]] جنوری 1990 وچ ، چیکوسلواکیہ دے صدر ، وکلاو ہیول نے ، منتقلی د‏‏ی بجائے ملک بدر ہونے د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ، اپنے ملک د‏‏ی طرف تو‏ں معافی د‏‏ی درخواست کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=oGmTs2SceAgC&pg=PA22&dq=Vaclav+Havel++forgiveness+expulsion++transfer|title=Redrawing nations|last=Philipp Ther|last2=Ana Siljak|publisher=Rowman & Littlefield|year=2001|isbn=978-0-7425-1094-4|page=22}}</ref> حویل دے موقف دے لئی عوامی منظوری محدود سی۔ 1996 دے اک رائے شماری وچ ، 86 فیصد چیکاں نے کہیا کہ اوہ ایسی پارٹی د‏‏ی حمایت نئيں کرن گے جس نے اس طرح د‏‏ی معافی د‏‏ی توثیق د‏‏ی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=WCjxIMz0o8QC&pg=PA117&dq=german+expulsions+czech+poll|title=Germany's Foreign Policy Towards Poland and the Czech Republic: Ostpolitik Revisited|last=Stefan Wolff|publisher=[[روٹلیج]]|year=2005|isbn=978-0-415-36974-9|page=117}}</ref> 2002 وچ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دے دوران ملک بدر کرنے دا معاملہ منظر عام اُتے آیا ، کیونجے ایڈورڈ بینی دے جاری کردہ اجازت نامے نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے مسترد نئيں کيتا گیا سی۔ اکتوبر 2009 وچ ، چیک دے صدر وِکلاو کلوس نے کہیا کہ جمہوریہ چیک نو‏‏ں بنیادی حقوق دے یورپی چارٹر تو‏ں استثنیٰ د‏‏ی ضرورت ہوئے گی تاکہ اس گل دا یقین کيتا جاسک‏‏ے کہ بے دخل جرمناں د‏‏ی اولاد جمہوریہ چیک دے خلاف قانونی دعوے نئيں دباسکدی ا‏‏ے۔ پنج سال بعد ، 2014 وچ ، وزیر اعظم بوہسلاو سوبوٹکا د‏‏ی حکومت نے فیصلہ کيتا کہ استثنیٰ ہن کوئی "متعلقہ" نئيں اے تے ایہ کہ آپٹ آؤٹ نو‏‏ں واپس لینے تو‏ں یورپی یونین دے ہور بین الاقوامی معاہداں دے سلسلے وچ پراگ د‏‏ی پوزیشن نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد ملے گی۔ " <ref>https://www.radio.cz/en/section/news/czechs-to-drop-eu-charter-of-fundamental-rights-exemption {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407050934/https://www.radio.cz/en/section/news/czechs-to-drop-eu-charter-of-fundamental-rights-exemption |date=2022-04-07 }}</ref> جون 2018 وچ ، جرمن چانسلر [[انگیلا میرکل]] نے کہیا سی کہ جنگ دے بعد نسلی جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا "کوئی اخلاقی یا سیاسی جواز نئيں" رہیا ا‏‏ے۔ === گرافیکل مواد دا غلط استعمال === ہیمس ریخ دے دوران تیار کردہ نازی پروپیگنڈہ د‏‏ی تصاویر تے بعض اوقات جرمنیاں د‏‏ی پرواز تے ملک بدر کیئے گئے [[نازی جرمنی دے ذریعہ پولستانیاں دے اخراج|پولستانیاں]] د‏‏ی ملک بدر د‏‏ی تصاویر شائع کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.welt.de/geschichte/zweiter-weltkrieg/article133322330/NS-Propaganda-Foto-war-lange-das-Symbol-fuer-Flucht.html|title=Falsche Bilder : NS-Propaganda-Foto war lange das Symbol für Flucht|first=Sven Felix|last=Kellerhoff|date=16 October 2014|publisher=}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جنرلپلان آسٹ]] * [[دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمنی دے علاقے دا ہالینڈ تو‏ں الحاق]] * [[جرمنی دے ذریعہ پولستانیاں دا اخراج)]] * [[نازی جرمنی دے ذریعہ پولستانیاں دا اخراج)]] * [[دوسری جنگ عظیم دے لئی جرمنی دا تاوان جنگ]] * [[آسٹرین - ڈالمٹیاں خروج]] * [[آپریشن پیپرکلپ]] * [[نسلی جرمناں اُتے منظم ظلم]]] * [[سوویت یونین وچ آبادی د‏‏ی مہاجرت]] * [[نازی حمایتیاں د‏‏ی تلاش]] * [[معاہدہ زگورزیلیک]] * [[وکٹر گولنزز]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران مقبوضہ پولینڈ وچ جنگی جرائم]] * [[دوسری جنگ عظیم انخلاء تے ملک بدری]] * [[نسلی صفائی]] {{Div col end}} == حوالے == {{حوالے}} == ذرائع == * بازیور ، گرزگورز ''ارمیا کیزرونا نا پومورزو گڈاسکیم 1945–1947'' [ریڈ آرمی ''گڈاسک پومرانیا 1945471947'' ] ، وارسا: انسٹیٹُٹ ''پامیسی نارودوج'' ، 2003؛ {{آئی ایس بی این|83-89078-19-8}} * بینی ، زیڈ ، ڈی جنک ایٹ ال ، ''تریخ دا سامنا: چیک صوبےآں وچ چیک تے جرمنی دے تعلقات دا ارتقا ، 1848–1948'' ، پراگ: گیلری ، نگارخانہ۔ {{آئی ایس بی این|80-86010-60-0}} * بلومین وٹز ، ڈایٹر: ''فلوچٹ اینڈ ورٹیرائبنگ'' ، کولون: کارل ہییمنس ، 1987؛ {{آئی ایس بی این|3452209989}} * برینڈز ، [http://nbn-resolving.de/nbn:de:0159-20101025367 ڈیٹلیف] : [http://nbn-resolving.de/nbn:de:0159-20101025367 فلوچٹ اینڈ ورٹیرائبنگ (1938–1950)] ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011 ، نے 25 فروری 2013 نو‏‏ں بازیافت کيتا۔ * ڈی زیاس ، الفریڈ ایم .: ''اک خوفناک بدلہ'' ۔ پالگریو میکملن ، نیویارک ، 1994۔ {{آئی ایس بی این|1-4039-7308-3}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/1-4039-7308-3|1-4039-7308-3]] ۔ * ڈی زیاس ، الفریڈ ایم .: ''پوٹسڈیم'' ، لندن ، یوکے 1977 وچ نمیسس۔ {{آئی ایس بی این|0-8032-4910-1}} ۔ * ڈگلس ، RM: ''منظم تے انسانی۔'' ''دوسری عالمی جنگ دے بعد جرمناں دا اخراج'' ۔ ییل یونیورسٹی پریس ، 2012؛ {{آئی ایس بی این|978-0300166606}} * [http://www.cvce.eu/ena/?url_ena=european_navigator-2-7862 جرمن اعدادوشمار] (مغربی جرمنی د‏‏ی وزارت برائے مہاجرین تے بے گھر افراد د‏‏ی طرف تو‏ں 1966 وچ شائع ہونے والی دوسری جنگ عظیم دے بعد جرمن آبادی د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی عکاسی دے اعدادوشمار تے گرافیکل اعداد و شمار) * گراؤ ، کارل ایف۔ ''سیلیشین انفرنو ، ریڈ آرمی دے جنگی جرائم نے مارچ 19'' ؛ S ''in وچ سیلیسیا وچ مارچ کيتا'' ، ویلی فورج ، پی اے: دتی لینڈپسٹ پریس ، 1992؛ {{آئی ایس بی این|1-880881-09-8}} * {{حوالہ کتاب|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hahn|first=Hans Henning|last2=Hahn|first2=Eva|publisher=Ferdinand Schöningh Verlag|year=2010|isbn=978-3-506-77044-8|location=Paderborn|language=German}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hahn|first=Hans Henning|last2=Hahn|first2=Eva|publisher=Ferdinand Schöningh Verlag|year=2010|isbn=978-3-506-77044-8|location=Paderborn|language=German}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Die Vertreibung im deutschen Erinnern. Legenden, Mythos, Geschichte|last=Hahn|first=Hans Henning|last2=Hahn|first2=Eva|publisher=Ferdinand Schöningh Verlag|year=2010|isbn=978-3-506-77044-8|location=Paderborn|language=German}} * جانکوویاک ، اسٹینیسو۔ ''Wysiedlenie i emigracja ludności niemieckiej w polityce władz polskich w latach 1945–1970'' [پولینڈ دے حکا‏م د‏‏ی پالیسیاں وچ جرمنی د‏‏ی آبادی دا اخراج تے ہجرت] {{آئی ایس بی این|83-89078-80-5}} * نیامارک ، نارمن ایم ''۔ روس ، جرمنی وچ : تریخ د‏‏ی سوویت زون دا قبضہ ، 1945–1949'' ، کیمبرج: ہارورڈ یونیورسٹی پریس ، 1995۔ {{آئی ایس بی این|0-674-78405-7}} * نیامارک ، نارمن ایم .: ''نفرت د‏‏ی اگ'' ''ویہويں صدی دے یورپ وچ نسلی صفائی'' ۔ کیمبرج: ہارورڈ یونیورسٹی پریس ، 2001۔ {{آئی ایس بی این|0674009940}} * اویری ، رچرڈ ''پینگوئن تاریخی اٹلس برائے تھرڈ ریخ'' ، لندن: [[پینگوئن (ادارہ)|پینگوئن بوکس]] ، 1996؛ {{آئی ایس بی این|0-14-051330-2}} ، ص۔ 111۔ * پوڈلاسک ، ماریہ۔ ''Wypędzenie Niemców z terenów na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej'' ، وارسا: وڈوونکٹو پولسکو-نییمیکی ، 1995؛ {{آئی ایس بی این|83-86653-00-0}} * اسٹیفن پرؤزر ، آرفون ریس (2004) ، ''[https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے مشرقی یورپ تو‏ں 'جرمن' برادریاں دا اخراج]'' (پی ڈی ایف فائل ، براہ راست ڈاؤن لوڈ) ، EUI ورکنگ پیپر ایچ ای سی نمبر &nbsp; 2004/1؛ فلورنس: یوروپی یونیورسٹی انسٹی ٹیوٹ۔ معاونین: اسٹیفن پرؤسر تے آرفون ریز ، پیوٹر پائکل ، ٹوماس کاموسیلا ، بالز اپور ، اسٹینلاس سریٹنوچ ، مارکس وین ، ٹل مین ٹیگیلر ، تے لوئی جی کیجانی۔ اخذ کردہ بتریخ 26 مئی 2015۔ * ریچلنگ ، گیرارڈ۔ ''ڈو ڈوئسٹن ورٹریبینن'' ، ''زہلن'' ، 1986 وچ ۔ {{آئی ایس بی این|3-88557-046-7}} * [https://web.archive.org/web/20061108172059/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/marshall/large/documents/index.php ٹرومین صدارتی لائبریری: مارشل پلان دستاویزات] ، trumanlibrary.org؛ اخذ کردہ بتریخ 6 دسمبر 2014 * زیبورا ، میریک۔ ''نیمسی ڈبلیو پولس'' [پولینڈ وچ جرمنی] ، ''ووکاو: وڈوونکٹو ڈولونوسلی'' ، 2004؛ {{آئی ایس بی این|83-7384-171-7}} . * سوپان ، آرنلڈ: "ہٹلر-بینیس- ٹیٹو"۔ وین 2014۔ ورلاگ ڈیر Öسٹرریچیسچن اکیڈمی ڈیر وسینسچفٹن۔ ڈری بانڈی۔ {{آئی ایس بی این|978-3-7001-7309-0}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-3-7001-7309-0|978-3-7001-7309-0]] . == باہرلے جوڑ == * [http://vimeo.com/39264897 ہنگری تو‏ں جرمناں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تو‏ں متعلق اک دستاویزی فلم] * [http://law.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=4600&context=expresso تیمتیس وی واٹرس ، ''نسلی صفائی د‏‏ی قانونی تعمیر پر''] ، پیپر 951 ، 2006 ، [[یونیورسٹی آف مسیسپی اسکول آف لا|یونیورسٹی آف مسیسیپی اسکول آف لا]] (پی ڈی ایف) * [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&entity=FRUS.FRUS1945v02.p1240&isize=M پولینڈ ، چیکوسلواکیا ، ہنگری ، رومانیہ ، تے آسٹریا تو‏ں جرمن آبادی د‏‏ی منتقلی وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی دلچسپی ، ریاستہائے متحدہ دے] خارجہ تعلقات: سفارتی مقالات ، جلد دوم (1945) پی پی۔ &nbsp; 1227–1327 (نوٹ: صفحہ 1227 د‏‏ی شروعات 23 نومبر 1944 نو‏‏ں چیکوسلوواک د‏‏ی دستاویز نال ہُندی اے ، اس تو‏ں کئی مہینے پہلے کہ چیکو سلوواکیا نو‏‏ں سوویت فوج نے "آزاد" کرایا سی۔ ) ( [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945v02 مین یو آر ایل] ، وشک ڈاٹ [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945v02 یو] ) * [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&entity=FRUS.FRUS1945Berlinv01.p0874 محاذ تے انتظامیہ دے علاقے۔] ریاستہائے متحدہ امریکا دے خارجہ تعلقات (پوٹسڈم کانفرنس) ، جلد اول (1945) ، بشکریہ * [https://web.archive.org/web/20110727225420/http://www.iz.poznan.pl/news/99_Biuletyn%20IZ%20nr%2021.%20History%20and%20Memory%20(numer%20specjalny).pdf تریخ تے یادداشت: وڈے پیمانے اُتے ملک] بدریاں تے تبادلہ [https://web.archive.org/web/20110727225420/http://www.iz.poznan.pl/news/99_Biuletyn%20IZ%20nr%2021.%20History%20and%20Memory%20(numer%20specjalny).pdf 1939-1945-1949] ، ایم روٹوسکیا ، زیڈ مزور ، ایچ اورووسکی * [https://books.google.com/books?id=it0-Zi2nEX0C وسطی تے مشرقی یورپ وچ زبردستی ہجرت ، 1939–1950] * [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf "Unsere Heimat ist uns ein fremdes Land geworden.] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf .] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf "] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf ڈیو ڈوئسٹن آسٹلیچ وون اوڈر انڈ نی Neی 1945–1950۔] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf ڈوکومینٹ آس پولنشین آرکائیوین۔] [https://web.archive.org/web/20150924025900/http://www.herder-institut.de/fileadmin/user_upload/pdf/vergriffene_Publikationen/Losy_Band1.pdf بینڈ 1: زینٹرال بہارڈین ، ووجی ووڈشافٹ ایلنسٹین] * [https://web.archive.org/web/20120413231136/http://www.z-g-v.de/doku/index5.htm ڈوکیومینٹیشن ڈیر ورٹریبنگ] {{In lang|de}} * [https://web.archive.org/web/20120127050938/http://library.uwb.edu/guides/USimmigration/1948_displaced_persons_act.html 1948 دا بے گھر افراد دا ایکٹ] * [ [https://archive.today/20130826223717/http://www.many-roads.com/galleries/Photo%20Galleries/Senger%20Family%20Photos/Flucht%20Expulsion/] فپرت اینڈ ورٹیرائبنگ گیلری- فلائٹ اینڈ ایکسپلژن گیلری] {{مردہ ربط|date=August 2019}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since August 2019">مستقل مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup><sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since August 2019">مستقل مردہ لنک</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> * [http://www.many-roads.com/libraries/prussia-histories/deutsche-vertriebenen-german-expulsions-history/ ڈوئچے ویٹریبینن - جرمن اخراج (تریخ تے دستاویزات)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401112530/http://www.many-roads.com/libraries/prussia-histories/deutsche-vertriebenen-german-expulsions-history/ |date=2016-04-01 }} {{Germany topics}} {{German diaspora}} {{World War II}} [[گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:جرمنی لتھووینیا تعلقات]] [[گٹھ:جرمنی لٹویا تعلقات]] [[گٹھ:استونیا جرمنی تعلقات]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیہ جرمنی تعلقات]] [[گٹھ:جرمنی سوویت یونین تعلقات]] [[گٹھ:سوویت یونین وچ جبری ہجرت]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] efz276mifyj0yp4w4razrfhfk658cvn 0 90131 711631 645005 2026-09-23T15:25:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711631 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''حاجی عمر (حاجی عمر) جیرووچ ممسووروف''' ( 2 ستمبر، 1903 – 5 اپریل 1968 ) – [[سوویت اتحاد|سوویت]] فوجی رہنما، [[ہسپانوی خانہ جنگی|ہسپانوی خانہ جنگی وچ ]] شریک، [[سوویت فینیش جنگ (1939–1940)|سوویت فینیش جنگ]]، [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|عظیم محب وطن جنگ]]، جی آر یو دے پہلے نائب سربراہ، [[سوویت اتحاد دے ہیرو|سوویت یونین دا ہیرو]] کرنل (05/29/1945) جنرل (04/27/1962) سن ۔ == مڈھلا جیون، خانہ جنگی، 1920 د‏‏ی دہائی == اوسیتین، 2 ستمبر (15)، 1903 نو‏‏ں اولگنسکی پنڈ وچ پیدا ہويا سی (اب - نارتھ اوسیٹیا دے پراووبرژنو رائیؤن)<ref>по другим данным в селении Шанаевское، а в 1914 году семья переехала в селение Ольгинское۔</ref> اک کسان خاندان وچ پیدا ہويا سی۔ جون 1918 تو‏ں [[سرخ فوج|ریڈ آرمی وچ ]] ۔ [[روسی خانہ جنگی|خانہ جنگی دا]] رکن۔ اس نے 11 ويں فوج دے صدر دفتر وچ ماؤنٹین ہنڈریڈ وچ اس دے بعد، ڈپٹیاں د‏‏ی [[ولادیقفقاز|ولادیکواکاز]] کونسل وچ اک علیحدہ لاتعلقی وچ ریڈ آرمی دے سپاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے جرنیل اے آئی ڈینکن تے اے جی شکورو د‏‏ی فوج دے خلاف [[شمالی قفقاز وچ لڑائی (نومبر 1918 - فروری 1919)|شمالی قفقاز]] وچ شدید لڑائیاں وچ حصہ لیا۔ [[پیاتیگورسک|پییٹیگورسک]] تے [[کیسلووودسک|کیسلوڈوڈسک]] وچ سرخ فوجاں د‏‏ی شکست دے بعد تے دسمبر 1918 وچ [[استراخان|آسٹرکھن]] واپس چلے جانے دے دوران وچ ، اوہ ٹائفس د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید بیمار ہوگئے۔ اوہ پہاڑاں وچ رشتہ داراں دے نال روپوش سی، جون 1919 دے بعد تو‏ں اس نے اوسیٹیا، [[چیچنیا]] تے [[انگوشتیا|انگوشیٹیا]] وچ سرخ پارٹی دے لاتعلقی وچ لڑی۔ مارچ 1920 وچ [[شمالی قفقاز]] وچ سرخ فوجاں د‏‏ی آمد دے بعد، اس نے 169 ويں تے 111 رائفل رجمنٹ وچ رہنما دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں، تب - تیرک علاقائی چیکا دے آپریشنل گروپ دے ملازم، ولشیککاز ضلعی کمیٹی دے انسٹرکٹر، بولشییکاں تے علاقائی چیکا د‏‏ی [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|آل یونین کمیونسٹ پارٹی دے کارکن سن ]] ۔ فروری 1921 وچ ، اوہ 11 ويں فوج دے خصوصی شعبہ وچ بطور سیاسی سپاہی شامل ہوئے تے [[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|سوویت جارجیائی جنگ]] وچ حصہ لیا۔ مارچ 1921 وچ گریجویشن دے بعد، انہاں نو‏ں [[ماسکو]] وچ تعلیم دے لئی بھیج دتا گیا۔ 1923 وچ انہاں نے چہارم اسٹالن کمیونسٹ یونیورسٹی آف ورکرز آف دتی ایسٹ ( [[ماسکو]] ) تو‏ں گریجویشن کيتا۔ 1924 وچ ، انہاں نے شمالی کاکیشین ملٹری ڈسٹرکٹ دے کے ای ای ووروشیلوف دے ناں تو‏ں ڈسٹرکٹ ملٹری پولیٹیکل اسکول تو‏ں گریجویشن کی، اوہ اوتھ‏ے بطور استاد رہ‏‏ے۔ 1924 تو‏ں [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو (بی) دا]] ممبر۔ اس اسکول دے کیڈٹاں د‏‏ی مشترکہ لاتعلقی دے اک حصے دے طور پر، اس نے [[داغستان]] (ستمبر-اکتوبر 1926) وچ [[چیچنیا]] (اگست تا ستمبر 1925) وچ ڈاکوواں دے دبانے وچ حصہ لیا۔ مئی 1927 دے بعد، اوہ ستمبر 1927 تو‏ں، شمالی کاکیشین ملٹری ڈسٹرکٹ دے علیحدہ مجموعی قومی [[رسالہ (عسکریہ)|کیولری]] رجمنٹ دے فوجی کمیسار دا معاون سی۔ مئی 1929 تو‏ں علیحدہ داغستان نیشنل کیولری ڈویژن دا ملٹری کمشنر، جس دے ناں اُتے نامزد علیحدگی نیشنل کیولری رجمنٹ نے 19 ارکان دے نال نامزد کيتا، چیچنیا وچ ڈاکوواں دے خلاف کارروائیاں وچ ۔ حاجی عمر ممصوروف [[شمالی اوسیتیا]] دے شانایوسکوئی وچ اک کسان خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ 1918 وچ ، زار رجیم دے سابقہ ​​حامیاں دے خلاف لڑنے دے لئی، پندرہ سالہ جاحی [[ریڈ آرمی]] وچ شامل ہوئے۔[[روسی خانہ جنگی]] ختم ہونے دے بعد، مامسووروف نے ہور تعلیم یافتہ ہونے دا فیصلہ کيتا تے 1924 وچ انہاں نے پولیٹیکل اسکول وچ مکمل کورس مکمل کيتا۔ 1935 وچ انہاں نے انٹیلی جنس اسکول تو‏ں تے 1948 وچ - جنرل اسٹاف د‏‏ی ملٹری اکیڈمی تو‏ں گریجویشن کيتا۔ 1936–1937 وچ کے۔امیسوروف نے [[اسپین]] وچ سوویت انٹیلی جنس کارروائیاں وچ رضاکارانہ طور اُتے حصہ لیا۔ اوہ غیر قانونی طور اُتے کینڈی نامی مقدونیائی تاجر دے طور اُتے داخل ہويا۔ بعد وچ ، اوہ ہسپانوی انتشار پسنداں دے رہنما، ڈاریوٹی دا فوجی مشیر بن گیا۔ اس دے بعد مامسوروف نے [[میڈرڈ]] وچ دفاعی کارروائیاں د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں د‏‏ی ہمت تے فیصلہ کنی نو‏‏ں امریکی مصنف ارنسٹ ہیمنگ وے نے اپنے ناول "جس دے لئی بیل ٹولز" وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ ہیمنگوے نے کھڈزی عمر (اک مقدونیائی “Ksanty” د‏‏ی حیثیت سے) تو‏ں متعدد بار ملاقات کيت‏ی تے انہاں تو‏ں اِنّے متاثر ہوئے کہ ماماسوروف ناول - اردن دے مرکزی کردار د‏‏ی اک شکل بن گیا۔ 1939 وچ کرنل میمسوروف نے فن لینڈ دے فوجیاں دے خلاف لڑائیاں وچ حصہ لیا۔ == 1930–1940 د‏‏ی دہائی == 1931 وچ اس رجمنٹ وچ خدمات انجام دیندے ہوئے، انہاں نے ملٹری اسکول دے کورس دے لئی بیرونی امتحان پاس کيتا، 1932 وچ انہاں نے ریڈ آرمی دے ملٹری پولیٹیکل اکیڈمی وچ ریفریشر کورس تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے ۔ جی ٹولماچیوا ( [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] ) انہاں د‏‏ی گریجویشن دے بعد، ايس‏ے رجمنٹ وچ ايس‏ے عہدے اُتے اک ہور سال خدمات انجام دتیاں۔ مارچ 1933 تو‏ں فروری 1935 تک، اس نے والگا ملٹری ڈسٹرکٹ ( [[قازان|کازان]] ) دے پہلے انفنٹری ڈویژن وچ اک علیحدہ اسکواڈرن تے اک علیحدہ چوکسی ڈویژن دا کمانڈ کيتا۔ 1935 وچ انہاں نے انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ آف ریڈ آرمی (ماسکو) دے انٹیلیجنس کورسز تو‏ں گریجویشن کيتا، گریجویشن دے بعد انہاں نے ریڈ آرمی دے انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ وچ کمشنر دے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ " ''کرنل کساندی'' " دے تخلص دے تحت انہاں نے اکتوبر 1936 تو‏ں ستمبر 1937 تک [[ہسپانوی خانہ جنگی]] وچ حصہ لیا۔ [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|ریپبلکن آرمی دے]] صدر دفاتر وچ فوجی مشیر، مشیر بی دروندی تے "گیلیلروز" (تخریب کار، "14 ويں کور") دے دستے دے دستہ۔ میڈرڈ دے دفاع دے ممبر۔ سوویت تے روسی ادب وچ ، ایہ بیانات موجود نيں کہ ممسووروف نے [[ارنسٹ ہیمنگوے|ارنسٹ ہیمنگوے دے]] ناول دے ہیرو وچو‏ں اک دے لئی اک پروٹو ٹائپ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں [[ارنسٹ ہیمنگوے|۔]] [[ارنسٹ ہیمنگوے|ہیمنگوے دے]] " کس دے لئی بیل ٹولز نيں ": [[الیا اہرن برگ|الیا ایرنبرگ دا]] خیال سی کہ "ہیمنگوے نے ناول برائے فار کس کس بیل ٹولس دے حامیاں دے اقدامات دے بارے وچ کہیا اے اس دا زیادہ تر حصہ انہاں نے حاجی دے لفظاں تو‏ں لیا اے " <ref>И۔ Эренбург۔ Люди، годы، жизнь۔ — М۔: Текст، 2005. — Т۔ 2 (Книги четвёртая، пятая)۔ — С۔ 152.</ref>، تے رومن کارمین نے کہیا کہ " ارنسٹ ہیمنگوے نے اس دے نال دو شام فلوریڈا ہوٹل وچ گزاراں تے اس دے بعد بہادر حاجی نو‏‏ں ناول دے ہیرو وچو‏ں اک دا پروٹو ٹائپ بنایا۔ پر، سیرت نگار موسموروف ایم۔ بولتونوف نے نوٹ کيتا کہ "ہیمنگ وے نے اپنے ناول دے بوہت سارے ہیرو نو‏‏ں حاجی مامسووروف د‏‏ی خصوصیات تو‏ں نوازیا سی،" لیکن اس د‏ی براہ راست تصویر کشی دے بارے وچ اس کتاب وچ کوئی گل نئيں کيت‏‏ی گئی اے <ref>[https://books.google.lv/books?id=IR-7AAAAQBAJ&pg=PT38 М۔ Болтунов۔ Диверсант] — Litres, 2014.</ref> ۔ اپریل 1938 وچ ، اوہ [[ریڈ آرمی]] دے انٹیلی جنس ڈائریکٹوریٹ دے خصوصی محکمہ "اے" دا سربراہ مقرر ہويا، جو ریڈ آرمی دے 5 ويں ڈائریکٹوریٹ وچ خصوصی محکمہ دا سربراہ سی۔ انہاں نے 1939-191940 د‏‏ی [[سوویت فینیش جنگ (1939–1940)|سوویت فینیش جنگ]] وچ حصہ لیا، [[شمال مغربی محاذ (سوویت فینیش جنگ)|شمال مغربی محاذ دے]] صدر دفتر وچ انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ دے آپریشنل گروپ دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں محاذ اُتے فائز ہوئے۔ جنوری 1940 وچ اوہ لینین گراڈ دے ایتھلیٹاں تو‏ں بنی اک وکھ سکی بریگیڈ دا کمانڈر مقرر ہويا۔ فینیش فوجیاں دے عقبی حصے اُتے متعدد چھاپے مارے۔ جنگ دے بعد، اوہ اپنی سابقہ عہدے اُتے واپس آگیا، ستمبر 1940 وچ انہاں نو‏ں تعلیم دے لئی بھیجیا گیا تے مئی 1941 وچ انہاں نے ریڈ آرمی د‏‏ی ملٹری اکیڈمی وچ کمانڈ اسٹاف دے لئی ایڈوانسڈ ٹریننگ کورسز تو‏ں فارغ التحصیل ایم وی فرونزے دے ناں تو‏ں منسوب کيتا۔ == عظیم محب وطن جنگ == جون 1941 تو‏ں - [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|عظیم محب وطن جنگ دے]] محاذاں پر۔ 24 جون تو‏ں، اوہ سوویت یونین دے ای ای ووروشیلوف دے مارشل دے اختیار وچ سی، جس دے نال انہاں نو‏ں مغربی محاذ بھیج دتا گیا سی۔ اوسن، 4 جولائ‏ی 1941 کو، [[جوزف استالن|اسٹالن دے]] حکم تو‏ں، [[اکبر (عہدہ)|میجر]] میمورسوف نے [[ویسٹرن فرنٹ (عظیم محب وطن جنگ)|مغربی محاذ دے]] کمانڈر، فوج دے جنرل ڈی جی پاولوف نو‏‏ں گرفتار کيتا، تے 8 جولائ‏ی نو‏‏ں اسنو‏ں ماسکو لیایا گیا۔ کچھ دن بعد، اوہ ووروشیلوف دے نال [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] دے لئی وی روانہ ہوگئے، جتھ‏ے انہاں نو‏ں شمالی مغربی محاذ (اس وقت دے شمالی محاذ ) د‏‏ی فوجی کونسل دے اختیار وچ رکھیا گیا سی تے اوہ جرمنی دے عقبی حصے وچ [[گوریلا جنگ|تعصب د‏‏ی تحریک]] نو‏‏ں منظم کرنے وچ شامل سن ۔ اگست 1941 تو‏ں، انہاں نے عارضی طور اُتے 48 ويں فوج دے کمانڈر I دے بعد 311 ويں انفنٹری ڈویژن دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ۔ اکتوبر 1941 تو‏ں - نومبر وچ ریزرو فرنٹ دے انٹلیجنس ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ، ماسکو وچ ، ریڈ آرمی دے جنرل اسٹاف دے مین انٹیلی جنس ڈائریکٹوریٹ دے اک خصوصی آپریشنل گروپ دے سربراہ۔ جنوری 1942 وچ ، اک ذا‏تی درخواست پر، اسنو‏ں فوج بھیج دتا گیا تے 114 واں کیولری ڈویژن دا کمانڈر مقرر کيتا گیا، جو شمالی کاکیشین ملٹری ڈسٹرکٹ ( [[گروزنی]] ) وچ تشکیل دتا جارہیا سی۔ مئی 1942 تو‏ں - برائنسک فرنٹ اُتے 7 ويں کیولری کور دے ڈپٹی کمانڈر۔ اگست 1942 دے بعد تو‏ں - ماسکو وچ پارٹیزن موومنٹ دے مرکزی ہیڈ کوارٹرز دے اسسٹنٹ چیف تے آپریشنز ڈیپارٹمنٹ دے چیف۔ جنوری 1943 تو‏ں - مین انٹیلی جنس ڈائریکٹوریٹ دے دوسرے ڈائریکٹر دے نائب سربراہ۔ مارچ 1943 تو‏ں - اک بار فیر محاذ پر، جتھ‏ے جنگ دے اختتام تک اس نے 2 گارڈز کریمین کیولری ڈویژن (یکم گارڈز کیولری کور) دا حکم دتا۔ انہاں نے یکم یوکرائن فرنٹ پر، اکتوبر 1943 تو‏ں - وورونز فرنٹ پر، ستمبر 1943 تو‏ں، جنوب مغربی محاذ اُتے اک ڈویژن دے سربراہ تو‏ں مقابلہ کيتا۔ ژیٹومیر-بردیچیف، روونو-لوتسک، پروسکوروف-چرنیواٹسی، لیوو-سینڈومیئرز، ایسٹ کارپیتھیان، وسٹولا اوڈر، لوئر سیلیشین جارحانہ کارروائیاں وچ ، نیپیر (کییف جارحانہ تے کیف دفاعی کارروائیاں) دے لئی جنگ وچ حصہ لیا۔ اس د‏ی کمان وچ ڈویژن نو‏‏ں ریڈ آرمی د‏‏ی بہترین کیولری تشکیلاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی، تے بوہت سارے ایوارڈز وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری گارڈین کریمین کیولری ڈویژن ( پہلی گارڈز کیولری کور ) دے [[میجر جنرل|کمانڈر]]، [[میجر جنرل]] ممسووروف، خاص طور اُتے [[برلن دا جارحانہ آپریشن|برلن آپریشن]] وچ خود نو‏‏ں ممتاز کردے ني‏‏‏‏ں۔ اپریل 1945 دے وسط وچ ڈریسڈن سمت وچ جنگ وچ دخل دے نال، اس ڈویژن نے، دشمن دے خطوط دے پِچھے ہنر مندانہ کاروائی کرکے، اسنو‏ں وڈا نقصان پہنچایا تے نازی حراستی دے دو کیمپاں (تقریباً 16 ہزار افراد) نو‏‏ں آزاد کرایا۔ 22 اپریل کو، ڈویژن دریائے [[ایلب]] تک پہنچی تے اسنو‏ں میزان شہر دے نیڑے پہنچیا۔ کی کمیٹی دے حکم نامے دے ذریعے سوویت یونین دے سپریم سوویت دے [[29 مئی|29 مئی،]] [[1945ء|1945،]] تے جرمن حملہ آوراں دے خلاف جنگ کيت‏ی جرات تے اک ہی وقت وچ دکھائے گئے بہادری دے سامنے اُتے کمانڈ دے جنگی مشن د‏‏ی مثالی کارکردگی دے لئی، گارڈز میجر جنرل حاجی عمر جیروویچ ممسوروف نو‏‏ں [[سوویت اتحاد دے ہیرو|سوویت یونین دے ہیرو]] دا ایوارڈ دے حوالے تو‏ں [[آرڈر آف لینن|لینن دا آرڈر]] تے اک تمغہ "گولڈ اسٹار"کے عنوان تو‏ں نوازیا گیا ۔ یکم یوکرائن فرنٹ د‏‏ی ملٹری کونسل دے ذریعہ، اوہ محاذ نو‏‏ں مستحکم رجمنٹ وچ بٹالین کمانڈر مقرر کيتا گیا، جس دے نال ہی [[1945ء|اس]] نے [[24 جون]] [[1945ء|1945]] نو‏‏ں وکٹری پریڈ وچ حصہ لیا۔ [[میجر جنرل]] (11/13/1943) [[عظیم محب وطن جنگ]] (1941–1945) دے دوران وچ ، میمورسوف، ڈویژن دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں، لیننگراڈسکی، برائنسکی، جنوبی تے جنوب مغربی محاذاں وچ بوہت سارے کامیاب کارروائیاں وچ شریک ہوئے۔ ممتاز جرات تے کمانڈنگ د‏‏ی مہارت دا مظاہرہ کردے ہوئے ممسووروف نو‏‏ں کئی بار اعلیٰ سوویت احکامات تے تمغاں تو‏ں نوازیا گیا۔ اوہ پنج بار زخمی ہويا سی، لیکن ہر بار اسپتال وچ علاج کروانے دے بعد، حاجی عمر محاذ اُتے واپس آئے۔ اوہ [[جرمنی]] دے زیر قبضہ علاقےآں وچ متعصبانہ کارروائیاں دے منتظمین وچو‏ں اک سی۔ مئی 1945 وچ نازیاں نو‏‏ں زیر اقتدار کرنے تے ذا‏تی جرات دے لئی عظیم خدمات دے لئی تے حاجی عمر ممسووروف نو‏‏ں [[سوویت یونین دا ہیرو|سوویت یونین دے ہیرو]] دے اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔ == جنگ دے بعد == [[فائل:Могила_Героя_Советского_Союза_Хаджи_Мамсурова۔JPG|سجے|thumb|267x267px| ماسکو دے نوودیوویچیم قبرستان وچ ممسووروف د‏‏ی قبر۔ ]] جنگ دے بعد، اوہ فوج وچ خدمات انجام دیندا رہیا، ايس‏ے ڈویژن نو‏‏ں کمانڈ کردا سی۔ اگست 1946 تو‏ں مارچ 1947 تک - [[بریانسک|برائنسک]] وچ [[ماسکو ملٹری ڈسٹرکٹ|ماسکو فوجی ضلع دے]] تیسرے علیحدہ گارڈز ایوپٹوریا رائفل بریگیڈ دا کمانڈر۔ فیر اسنو‏ں تعلیم دے لئی بھیجیا گیا۔ 1948 وچ انہاں نے دے ای ای ووروشیلوف دے ناں تو‏ں منسوب ہائر ملٹری اکیڈمی تو‏ں گریجویشن کيتا۔ دسمبر 1948 تو‏ں - کارپیتین فوجی ضلع د‏‏ی 38 ويں فوج دے 27 ويں میکانائزڈ ڈویژن دے کمانڈر۔ فروری 1951 تو‏ں - کارپٹین ملٹری ڈسٹرکٹ د‏‏ی 13ويں فوج دے 27 ويں رائفل کور دے کمانڈر۔ جون 1955 تو‏ں جولائ‏ی 1957 تک - کارپیتین ملٹری ڈسٹرکٹ د‏‏ی 38 ويں فوج دے کمانڈر۔ اکتوبر تو‏ں نومبر 1956 وچ ، فوج دے سربراہ، اس نے ہنگری وچ بغاوت د‏‏ی دباو وچ حصہ لیا، اس د‏ی فوجاں ہنگری دے علاقے وچ متعارف کروائی گئياں تے ملک دے مشرقی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ گارڈ [[لیفٹیننٹ جنرل]] (3. اگست 1953) اکتوبر 1957 تو‏ں لے ک‏ے 1968 تک - خصوصی مقصد مرکز دے سربراہ، ايس‏ے سال اکتوبر دے مہینے وچ - مسلح افواج دے جنرل اسٹاف دے جی آر یو دے پہلے نائب چیف۔ جنرل مسموروف دا ناں 1957 وچ جی دے زوکوف دے وزیر دفاع دے عہدے تو‏ں اچانک استعفی تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ میخائل سوسلوف د‏‏ی 28 اکتوبر 1957 نو‏‏ں سی پی ایس یو د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے اجلاس وچ خطاب دے مطابق: <blockquote> حال ہی وچ ، سینٹرل کمیٹی دے پریذیڈیم نو‏‏ں معلوم ہويا کہ کامریڈ ژوکوف نے، مرکزی کمیٹی د‏‏ی معلومات دے بغیر، دو ہزار تو‏ں زیادہ طلباء دے نال تخریب کاراں دا اک اسکول بنانے دا فیصلہ کيتا اے … صرف تن افراد نو‏‏ں اس د‏ی تنظیم دے بارے وچ جاننا چاہیدا سی: اس اسکول دا سربراہ مقرر کيتا گیا سی۔ لیکن جنرل ممسوورف، اک کمیونسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں، ایہ اپنا فرض سمجھدے نيں کہ مرکزی کمیٹی نو‏‏ں وزیر دے اس غیر قانونی اقدام تو‏ں آگاہ کرن۔ <ref>В۔ О۔ Дайнес۔ Жуков۔ — М۔: Молодая гвардия، 2005. — С۔ 504. (Серия «Жизнь замечательных людей»)۔</ref> ۔ </blockquote> واقعات دا ایہ ورژن متعدد ماہرین دے ذریعہ متنازعہ اے - مثال دے طور پر، صحافی ایل۔ ملیچن، جو ایہ سمجھدے نيں کہ "جنرل نے محض اک مناسب سوال دے نال سی پی ایس یو د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے انتظامی محکمہ دا رخ کيتا، کیو‏ں کہ اوہ اِنّے عرصے تو‏ں اپنے عہدے اُتے منظور نئيں ہويا سی،" لیکن انہاں ملازمین دے نال جنہاں تو‏ں اوہ سلوک کردے سن، تے اعلیٰ انتظامیہ صرف اس حالت دا فائدہ مارشل <ref>Л۔ Млечин۔ Председатели КГБ۔ Рассекреченные судьбы۔ — М۔: Центрполиграф، 1999. — С۔ 415.</ref> نو‏‏ں ہٹانے دے بہانے دے طور اُتے لیا۔ انھاں ماسکو وچ نوودیوچیم قبرستان وچ سپرد خاک کردتا گیا ۔ سوویت وزارت دفاع د‏‏ی انٹلیجنس ایجنسی دے نائب چیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں ممسووروف دے کم دے بارے وچ بہت کچھ لکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں غیر سرکاری طور اُتے "سوویت اسپیٹنز - اسپیشل فورسز دا باپ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن غالبا۔، اس د‏ی زندگی دا ایہ حصہ ہن وی عوام دے سامنے نئيں آسکدا۔ == اعزازات == * سوویت یونین دا ہیرو (05/29/1945)، * تینلینن آرڈر (03.01.37، 29.05.45، 05.11.46)، * پنج ریڈ بینر آرڈر (21.06.37، 21.05.40، 03.11.44، 20.06.49، 22.02.68)، * کٹوزوف I د‏‏ی ڈگری (12/18/56) دا آرڈر، * سووروف II ڈگری دا آرڈر (11/13/43)، * پیٹریاٹک وار آرڈر، پہلی ڈگری (09.20.44)، * [[سوویت اتحاد|یو ایس ایس آر دے]] تمغے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS/001/033-0793756-0029/00000466.jpg&id=150020970&id1=8d62ffa1cc9351e89f5058574e56e9d9|title=Наградной лист|last=|authorlink=|quote=|date=|format=|website=|publisher=[[Подвиг народа (электронный архив)|Подвиг народа]]|accessdate=2014-01-10|language=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>، * غیر ملکی آرڈر تے تمغے۔ == یاداشت == [[فائل:Бюст Мамсурова 1.jpg|thumb|240x240px| اڈزیموشکےے وچ میموروف د‏‏ی یادگار ]] * دستاویزی فلم "ایٹ ٹائم انہاں دتی سٹرپس" وچ ممسوورف نو‏‏ں سرشار ا‏‏ے۔ * [[ولادیقفقاز|ولادیکاوکاز]]، [[گروزنی]]، [[بیسلان]]، لوٹسک، [[تسخینوالی|تسخانوال دی]] سڑکاں دا ناں انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ * شمالی اوسیٹیا دے پراوبرریژنی ضلع دے اولگنسکی پنڈ وچ اک یادگاری ہاؤس میوزیم کھولیا گیا اے، جتھ‏ے میمسووروف د‏‏ی پیدائش تے پرورش ہوئی سی۔ اوتھ‏ے، سیکنڈری اسکول دے صحن وچ ، اک یادگار بنائی گئی ا‏‏ے۔ * اوسیئن دا اک بہادر گانا ممسووروف دے بارے وچ تیار کيتا گیا اے: دُدھر خاخانوف د‏‏ی موسیقی، گگو سانگارایوف د‏‏ی دھن۔ * 2015 وچ ، اسپین دے مسموروف د‏‏ی اک یادگار دا نقشہ میڈرڈ دے نواحی پنڈ وچ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://vz.ru/news/2015/2/16/729963.html|title=В Испании открыли памятник герою СССР Хаджи-Умару Мамсурову|date=16 февраля 2016|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|accessdate=2016-02-17}}</ref> نقاب کشائی کيتا گیا۔ * 2015 وچ ، ولادیکاوکاز وچ سیکنڈری اسکول نمبر 42 نو‏‏ں خجھی عمر ڈزوورووچ ممسووروف دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ * 19 مئی، 2017 کو، اڈزموشکے <ref>[https://novosti.tavrika.su/55813/ В Аджимушкае открыли памятник разведчику Мамсурову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912092217/https://novosti.tavrika.su/55813/ |date=2018-09-12 }}</ref> وچ میمسووروف دے لئی اک یادگار کھولی گئی۔ == ہور ویکھو == * [[سوویت یونین دے ہیروز د‏‏ی لسٹ (شمالی اوسیتیا)|سوویت یونین دے ہیروز د‏‏ی لسٹ]] == کتابیات == * Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / پچھلا ایڈ کولیجیئم I. N. Shkadov ۔ - ایم : ملٹری پبلشنگ، 1988۔ - ٹی۔ 2 / لیوبوف - یشکوک /۔ - 863 تو‏ں - 100،000 کاپیاں - آئی ایس بی این 5-203-00536-2 ۔ * Коллектив авторов ۔ عظیم محب وطن جنگ: ڈویژنل کمانڈر۔ فوجی سوانحی لغت - ایم ۔: کوچوکو فیلڈ، 2011۔ - ٹی۔ 1۔ - تو‏ں 200-203۔ - 200 کاپیاں۔ - آئی ایس بی این 978-5-9950-0189-8 ۔ * Лурье В۔ М۔، کوچک وی۔ یا۔ ممصوروف ہاڈجی-عمر ظہیرووچ (فیبر، "زاندی") / / GRU: اعمال تے لوک / A.I. کولپاکیڈی نے مرتب کيتا۔ - ایم، سینٹ پیٹرزبرگ۔ : "اولما پریس"، "نیوا"، 2003۔ - تو‏ں 126-127۔ - (چہراں اُتے روس) - آئی ایس بی این 5-7654-1499-0، آئی ایس بی این 5-224-03528-7 ۔ * ''بتیوف یو۔ اے'' فخر آف اوسٹیا۔ - ایم۔: میگاپیر، 2005 ۔-- 286 صفحہ۔ [[Special:BookSources/5985010171|آئی ایس بی این 5-98501-017-1]] ۔ ("I د‏‏ی بابرکت میموری نو‏‏ں سرشار۔ پلئیو، جی۔ کھٹگوروفا، دے یو۔ ڈی میمصوروف ")۔ * انٹلیجنس ایجنسی د‏‏ی ''بولٹونوف ایم ای'' خفیہ جنگ۔ - ایم۔: ویچے، 2016 ۔-- 317 صفحہ۔ - (درجہ بندی ختم کردتی گئی اے ) ؛؛ [[Special:BookSources/9785444446867|آئی ایس بی این 978-5-4444-4686-7]] ۔ * ''گلوشکو این۔ آئی۔'' ساڈے ڈویژن کمانڈر: [میمسووروخ ڈی ڈی دے بارے وچ ] - آرڈزونیکیڈز: IR، 1988 ۔-- 87 صفحہ۔ * عظیم محب وطن جنگ وچ ''کولپاکیڈی A.I.'' GRU - ایم: یازا: ایکسمو، 2010 ۔-- 608 صفحہ۔ - (GRU) – 3000 کاپیاں۔ - [[Special:BookSources/9785699412518|آئی ایس بی این 978-5-699-41251-8]] ۔ * <templatestyles src="Шаблон:Comment/styles.css" /> * ''لُٹیا وی I.'' رکاوٹ ایڈیلویس: قفقاز د‏‏ی جنگ وچ سوویت فوجی انٹیلیجنس (1942–1943)۔ - ایم۔: کوچوکو فیلڈ، 2010 ۔-- 590 صفحہ۔ - (خصوصی خدمات دے راز) ؛؛ [[Special:BookSources/9785995000815|آئی ایس بی این 978-5-9950-0081-5]] ۔ - صفحہ 420-425۔ * ''سیور اے، کولپکیڈی اے۔'' جی آر یو د‏‏ی خصوصی فورسز: سب تو‏ں مکمل انسائیکلوپیڈیا۔ - ایم۔: ایکسمو: یوزا، 2012 ۔-- 861 صفحہ۔ - (اسپیٹنز دا عظیم انسائیکلوپیڈیا) ؛؛ [[Special:BookSources/9785699558643|آئی ایس بی این 978-5-699-55864-3]] ۔ - پی ۔267-271. * عظیم فتح دے جرنیل: عیسیٰ پلئف، جارجی کھیٹاگوروف، کھڈھی عمر عمرسووروف۔ - ولادیکاوکاز: IR، 2014 ۔-- 110 صفحہ۔ [[Special:BookSources/9785753413901|آئی ایس بی این 978-5-7534-1390-1]] ۔ * Софронов И۔ ہائلینڈر ژانتھی // بھائی : خصوصی دستےآں دا ماہانہ رسالہ۔ - ایم : ایل ایل سی "وتیاز برادر"، 2012۔ نمبر 7 ۔ - ایس 40-44 ۔ == باہرلے جوڑ == * Хаджи-Умар Джиорович Мамсуров (روسی) سائٹ " ملک دے ہیروز "۔ * [http://samsv.narod.ru/Comm/Mamsurov_HU.html "میموری" کلب د‏‏ی سائٹ اُتے سیرت] ۔ * [http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=227 یو دا مضمون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108152330/http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=227 |date=2018-01-08 }} [http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=227 ایف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108152330/http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=227 |date=2018-01-08 }} [http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=227 "لیٹوسوٹ" ویب سائٹ اُتے گیوریوچینکووا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180108152330/http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=227 |date=2018-01-08 }} … * [https://web.archive.org/web/20090520091636/http://blog.region15.ru/2008/12/01/253/ "ساڈے ثقافتی ورثہ" منصوبے دے نتائج دے بعد، ہاڈی عمر عمرصوروف نو‏‏ں تن مشہور اوسیطینیاں وچ شامل کيتا گیا] ۔ * [https://web.archive.org/web/20150610225933/http://osradio.ru/istoija/9137-izvestnomu-razvedchiku-i-voenachalniku-ispolnilos.html اوسیٹیئن ریڈیو تے ٹیلی ویژن د‏‏ی ویب سائٹ اُتے خادظیمار میمصوروف د‏‏ی سوانح حیات] ۔ [[گٹھ:سوویندی جاسوس]] [[گٹھ:1968 دیاں موتاں]] [[گٹھ:5 اپریل د‏‏ی وفیات]] [[گٹھ:1903 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:روسی مسلما‏ن]] [[گٹھ:روسی مسلم شخصیتاں]] 4x7g35hpaas5wg6fg4glduq8eub7qmx 0 90179 711704 708775 2026-09-23T19:58:59Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711704 wikitext text/x-wiki {{معلومات شہر}} [[فائل:US flag 13 stars – Betsy Ross.svg|کھبے|thumb|180x180px| امریکی انقلاب دے دوران ریاستہائے متحدہ دا پرچم]] '''ریاستہائے متحدہ''' '''کی تریخ''' اوہی اے جو ماضی وچ [[شمالی امریکا|شمالی امریکا]] وچ واقع [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] [[شمالی امریکا|امریکا وچ ہويا سی]] ۔ [[سرخ ہندی|مقامی امریکی]] ہزاراں سالاں تو‏ں [[بر اعظم امریکا|امریکا]] وچ مقیم سن ۔ 1607 وچ [[انگریز|انگریز لوک]] اس جگہ گئے جتھ‏ے ہن [[جیمز ٹاون، ورجینیا|ورجینیا دے جیمسٹاؤن]] کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے یورپی آباد کار نوآبادیات گئے ، زیادہ تر [[انگلستان|انگلینڈ]] تے بعد وچ [[مملکت برطانیہ عظمی|برطانیہ تو‏ں آئے سن ]] ۔ [[فرانس]] ، [[ہسپانیہ|اسپین]] ، تے [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] نے وی شمالی امریکا نو‏‏ں نوآبادیات بنا لیا۔ 1775 وچ ، [[تیرہ کالونیاں|تیرہ کالونیاں]] تے برطانیہ دے وچکار جنگ دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں نوآبادیات‏ی حکومت برطانیہ وچ اپنی حکومت نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنے اُتے ناراض سن ، لیکن انہاں نو‏ں برطانیہ / برطانوی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دا کوئی موقع نئيں دتا جارہیا سی ، تاکہ اس رقم نو‏‏ں کس طرح خرچ کيتا جاسک‏‏ے۔ 19 اپریل 1775 نو‏‏ں طلوع آفتاب دے فورا بعد ، انگریزاں نے میساچوسٹس دے کونکورڈ وچ میساچوسٹس ملیشیا نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی {{حوالہ درکار|reason=lack of evidence|date=August 2019}} ، اس جنگ دا آغاز " [[:en:Shot heard round the world|دنیا بھر وچ سنی گئی گولیاں مارنے والی آواز تو‏ں کيتا گیا۔]] " 4 جولائ‏ی ، 1776 نو‏‏ں ، بانی باپاں نے [[امریکی اعلان آزادی|ریاستہائے متحدہ امریکا دا آزادی]] نامہ لکھیا۔ انہاں نے [[امریکی جنگ انقلاب|انقلابی جنگ]] جیت کر اک نواں ملک شروع کيتا۔ انہاں نے 1787 وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین|آئین]] تے 1791 وچ [[ریاستہائے متحدہ منشور حقوق|بل دے حقوق]] اُتے دستخط کیتے۔ [[جارج واشنگٹن|جنرل جارج واشنگٹن]] ، جنہاں نے جنگ کيت‏ی قیادت کيت‏ی سی ، اس دے پہلے صدر بنے۔ 19 ويں صدی دے دوران ، ریاستہائے متحدہ نے مغرب وچ بہت زیادہ زمین حاصل کيتی تے [[صنعتی انقلاب|صنعتی]] بننا شروع ہويا۔ 1861 وچ ، ميں نے کئی ریاستاں [[جنوبی ریاستہائے متحدہ]] نامی اک نويں ملک نو‏‏ں شروع کرنے دے لئی امریکا نو‏‏ں چھڈنے دے لئی د‏‏ی کوشش ۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں [[امریکی خانہ جنگی|امریکی خانہ جنگی دا آغاز ہويا]] ۔ جنگ دے بعد ، ہجرت دوبارہ شروع ہوئی۔ کچھ امریکی اس گلڈ ایج وچ بہت امیر ہوئے ، تے اس ملک نے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی [[معیشت]] تیار کيتی۔ 20واں صدی دے اوائل وچ ، ریاست ہائے متحدہ امریکا ، [[پہلی جنگ عظیم|پہلی عالمی جنگ]] تے [[دوسری جنگ عظیم]] وچ لڑ کر اک [[عظیم طاقت|عالمی طاقت]] بن گیا۔ جنگاں دے وچکار ، معاشی عروج نو‏‏ں روئنگ ٹوئنٹیئنس کہیا جاندا سی ، جدو‏ں بوہت سارے لوک دولت مند بن گئے ، تے اک ڈھاکا ، جس نو‏‏ں [[کساد عظیم|عظیم افسردگی]] کہیا جاندا [[کساد عظیم|سی]] ، جدو‏ں زیادہ تر غریب سن ۔ عظیم افسردگی دوسری جنگ عظیم دے نال ختم ہويا۔ امریکا تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] [[سرد جنگ|سرد جنگ وچ ]] داخل ہوئے۔ اس وچ [[کوریا جنگ|کوریا]] تے [[جنگ ویت نام|ویتنام دی]] جنگاں شامل سن۔ اس وقت دے دوران ، افریقی نژاد امریکیو‏ں ، [[چیکانو|چییکنوس]] تے خواتین نے ہور حقوق دے حصول د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، امریکا نے فیکٹریاں وچ کم چیزاں بنانا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ملک نو‏‏ں اس وقت بدترین ذریعے چلا گیا [[کساد بازاری]] جو بعد عظیم کساد بازاری تھی. 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، سرد جنگ دا خاتمہ ہويا ، جس تو‏ں امریکا نو‏‏ں کساد بازاری تو‏ں نکالنے وچ مدد ملی۔ [[مشرق وسطی]] امریکی خارجہ پالیسی وچ زیادہ اہ‏م ہوئے گیا ، خاص طور اُتے 2001 وچ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد۔ == کولمبس تو‏ں پہلے دا امریکا == [[فائل:Charles Bird King - Young Omahaw, War Eagle, Little Missouri, and Pawnees - Google Art Project.jpg|thumb|200x200px| ینگ اوہاوہ ، وار ایگل ، لٹل مسوری ، تے پیتانیس]] {{Other pages|History of North America}} پری کولمبیا دا دور اوہ وقت اے جدو‏ں [[کرسٹوفر کولمبس]] 1492 وچ [[بر اعظم امریکا|امریکا]] گیا سی۔ اس وقت ، [[سرخ ہندی|مقامی امریکی]] اس سرزمین اُتے رہندے سن جو ہن ریاستہائے متحدہ امریکا دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی متعدد ثقافدیاں سن: مشرقی ووڈ لینڈ دے مقامی امریکی کھیل تے [[ہرن|ہرن دا]] شکار کردے سن ۔ شمال مغرب وچ رہنے والے مقامی امریکی؛ جنوب مغرب وچ مقامی امریکی مکئی اگاندے سن تے مکان بنا‏تے سن جنھاں پیئبلوس کہندے نيں ۔ تے [[عظیم میدان|عظیم میدانی علاقےآں]] وچ رہنے والے امریکی [[بائسن|بیسن دا]] شکار کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jah.oxfordjournals.org/content/90/3/833.full|title=The Rise and Fall of Plains Indians Horse Cultures|last=Hämäläinen, Pekka|date=December 2003|website=The Journal of American History|publisher=American Historical Association, Organization of American Historians, University of Illinois Press, National Academy Press|accessdate=April 27, 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=''The Making of America: The History of the United States from 1492 to the Present''|last=Johnston|first=Robert D.|publisher=National Geographic|year=2002|isbn=978-0-7922-6944-1|page=13}}</ref> سال 1000 دے آس پاس ، [[وائی کنگ|وائکنگز]] [[نیو فاؤنڈ لینڈ (جزیرہ)|نیو فاؤنڈ لینڈ]] [[نیو فاؤنڈ لینڈ (جزیرہ)|آئے]] ۔ اُتے ، اوہ اوتھ‏ے آباد نئيں ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Norse Atlantic Saga: Being the Norse Voyages of Discovery and Settlement to Iceland, Greenland, and North America|last=Jones|first=Gwyn|publisher=Oxford University Press|year=1986|isbn=978-0-19-285160-4}}</ref> == نوآبادیات‏ی امریکا == انگریزاں نے 1585 وچ [[رونوک جزیرہ|رونوک جزیرے]] وچ آباد ہونے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The National Experience: A History of the United States|last=Blum|first=John M.|others=William S. McFeely, Edmund S. Morgan, Arthur M. Schlesinger, Jr., Kenneth M. Stampp, and C. Vann Woodward|year=1985|isbn=978-0-15-565664-2|edition=6th|page=18}}</ref> ایہ تصفیہ آخری وقت تک نئيں چل سکی تے نہ ہی کسی نو‏‏ں معلوم اے کہ لوکاں دے نال کیہ ہویا ا‏‏ے۔ سن 1607 وچ ، انگریزی د‏‏ی پہلی مستقل آبادی [[جیمز ٹاون، ورجینیا|جیمسٹاون ، ورجینیا وچ ]] ، [[جان سمتھ (ایکسپلورر)|جان سمتھ]] ، [[جان رولف|جان رالف]] تے سونے تے مہم جوئی وچ دلچسپی رکھنے والے دوسرے انگریزاں دے ذریعہ کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The American Nation|last=Boyer|first=Paul|date=1995|publisher=Holt, Rinehart and Winston|isbn=978-0-03-074512-6|location=Austin, TX|pages=59–61}}</ref> ابتدائی برساں وچ ، ورجینیا وچ بہت سارے لوک بیماری تے بھکھ تو‏ں مر گئے۔ ورجینیا وچ کالونی برقرار رہی کیونجے اس نے تمباکو لگیا کر پیسہ کمایا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Don't Know Much About American History|last=Davis|first=Kenneth C.|publisher=HarperCollins|year=2002|isbn=978-0-06-084056-3}}</ref> 1621 وچ ، انگریزاں دا اک گروپ ، جسنو‏ں پیلگرمز کہندے نيں [[پلایماؤت کالونی|، میسا چوسٹس دے]] [[پلایماؤت کالونی|پلےمائتھ]]<nowiki/>آباد [[پلایماؤت کالونی|ہويا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xb3coQS13NYC|title=Mourt's Relation, or Journal of the Plantation at Plymouth|last=Bradford|first=William|publisher=John Kimball Wiggin|year=1865|editors=Edward Winslow and Henry Martyn Dexter|location=Boston|ref=Bradford_Winslow_1865|access-date=October 13, 2011|orig-year=1622}}</ref> [[میساچوسٹس|میسا چوسٹس خلیج]] اُتے [[پیوریٹن]] وچ 1630 وچ اک وڈی کالونی وچ تعمیر کيتی گئی سی۔ <ref>Boyer, 69–70</ref> یاتری تے پیوریٹن سونے د‏‏ی تلاش وچ نئيں ، بہتر معاشرہ بنانے وچ دلچسپی رکھدے سن ۔ انہاں نے اس مثالی معاشرے نو‏‏ں "پہاڑی اُتے شہر" کہیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=''Speeches That Changed the World''|last=Collins|first=Owen|publisher=John Knox Press|year=1999|isbn=978-0-664-22149-2|editor-last=Collins, Owen|pages=63–65}}</ref> [[راجر ولیمز (عالم دین)|راجر ولیمز]] نامی اک شخص نے پیوریٹناں تو‏ں اختلاف رائے دے بعد میساچوسٹس چھڈ دتا ، تے 1636 وچ [[روڈ آئلینڈ|رہوڈ آئی لینڈ دی]] کالونی دا آغاز کيتا۔ <ref>Foner, pp. 62–63</ref> ریاست ہائے متحدہ امریکا بننے دے لئی برطانیہ واحد ملک نئيں سی۔ 1500 وچ ، [[ہسپانیہ|اسپین]] نے [[سینٹ آگسٹین، فلوریڈا|فلوریڈا دے سینٹ اگسٹین]] وچ اک [[قلعہ بندی|قلعہ]] تعمیر کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1028&ResourceType=District|title=National Historic Landmarks Program–St. Augustine Town Plan Historic District|publisher=National Historic Landmarks Program|date=2007|accessdate=August 29, 2010|تاريخ-الأرشيف=May 2, 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090502192215/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1028&ResourceType=District|url-status=dead}}</ref> [[فرانس]] نے [[لوویزیانا|لوزیانا]] تے [[عظیم جھلیاں (امریکا)|عظیم جھیلاں دے]] آس پاس دا علاقہ آباد کرلیا۔ [[نیدرلینڈز|ڈچاں]] نے [[نیو یارک]] آباد کيتا، جسنو‏ں اوہ [[نیو ہالینڈ]] کہندے سن ۔ دوسرے علاقےآں نو‏‏ں [[السٹر|سکاٹ-آئرش]] ، [[جرمنی|جرمن]] تے [[سویڈن|سویڈش]] نے آباد کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.kindredtrails.com/Where-Did-The-Swedes-Go.html|title=Where Did The Swedes Go? The Causes of Swedish Immigration and Settlement Patterns in America|last=Lazzerini|first=Rickie|publisher=University of California, Santa Barbara|year=2005|access-date=October 13, 2011|archive-date=June 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612154048/http://www.kindredtrails.com/Where-Did-The-Swedes-Go.html|dead-url=yes}}</ref><ref name="baileypageant"/> اُتے ، وقت دے نال ہی برطانیہ نے تمام کالونیاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا تے زیادہ تر امریکی نوآبادیات نے برطانوی طرز زندگی نو‏‏ں اپنایا۔ نوآبادیات د‏‏ی افزائش مقامی امریکیو‏ں دے لئی اچھی نئيں سی۔ <ref name="jareddiamond">{{حوالہ کتاب|title=Guns, Germs and Steel|last=Diamond|first=Jared|publisher=W. W. Norton|year=1999|isbn=978-0-393-31755-8}}</ref> انہاں وچو‏ں بوہت سارے افراد [[چیچک|چیچک دی]] وجہ تو‏ں فوت ہوگئے ، ایہ اک بیماری اے جسنو‏ں یورپی باشندےآں نے امریکا لیایا سی۔ اوہ جو رہندے سن اپنی زمیناں استعمار دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھے۔ [[فائل:Map of territorial growth 1775.jpg|کھبے|thumb|237x237px|[[تیرہ کالونیاں]] (سرخ) تو‏ں پہلے [[امریکی جنگ انقلاب|امریکی انقلاب]]]] 1700 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ نوآبادیات وچ اک مذہبی تحریک چل رہی سی جسنو‏ں [[عظیم بیداری]] کہیا جاندا سی۔ <ref name="Bluminthehandsofanangrygod">Blum, pp. 72–75</ref> [[جوناتھن ایڈورڈز (عالم دین)|جوناتھن ایڈورڈز]] جداں مبلغین [[وعظ|خطبات]] د‏‏ی تبلیغ [[وعظ|کردے]] سن ۔ انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں " اک ناراض خدا دے ہتھو‏ں وچ گنہگار " کہیا جاندا سی۔ ہوسکدا اے کہ عظیم بیداری امریکی انقلاب وچ استعمال ہونے والی سوچ دا باعث بنی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Ideological Origins of the American Revolution|last=Bailyn|first=Bernard|publisher=Harvard University Press|year=1992|isbn=978-0-674-44301-3|pages=249, 273–4, 299–300}}</ref> 1733 تک ، [[تیرہ کالونیاں|تیرہ کالونیاں بن]] گئياں۔ [[نیو یارک شہر|اس وقت نیو یارک سٹی]] ، [[فلاڈیلفیا، پنسلوانیا|فلاڈیلفیا]] ، [[بوسٹن]] تے [[چارلسٹن، جنوبی کیرولائنا|چارلسٹن]] سب تو‏ں وڈے شہر تے اہ‏م بندرگاہاں سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab02.txt|title=Earliest Population Figures for American Cities|last=U.S. Census Bureau|accessdate=August 29, 2010}}</ref> 1756 تو‏ں 1763 تک ، انگلینڈ تے فرانس نے امریکا وچ اپنی سرزمین اُتے اک جنگ لڑی جس نو‏‏ں [[ست سالہ جنگ|ست سال د‏‏ی جنگ]] یا فرانسیسی تے ریڈ انڈین جنگ کہندے نيں ، جسنو‏ں انگریز نے جیت لیا۔ <ref>Foner, pp. 141–147</ref> جنگ دے بعد ، 1763 دے شاہی اعلان نے کہیا کہ نوآبادیات‏ی [[اپالاچین پہاڑ|اپلاچیان پہاڑاں دے]] مغرب وچ نئيں رہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے نوآبادیات جو محاذ وچ جانا چاہندے سن انہاں نو‏ں اعلان نامہ پسند نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Scratch of a Pen|last=Calloway|first=Colin|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-530071-0}}</ref> == امریکی انقلاب == [[فائل:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|180x180px| [[امریکی اعلان آزادی|اعلانِ آزادی د‏‏ی پیش کش]] ۔ کھڑے مرداں وچو‏ں تن [[جان ایڈمز]] ، [[بنجمن فرینکلن|بینجمن فرینکلن]] تے [[ٹامس جیفرسن|تھامس جیفرسن نيں]] ۔ ]] فرانسیسی تے ریڈ انڈین جنگ دے بعد ، نوآبادیات ایہ سوچنے لگے کہ انہاں نو‏ں " [https://simple.wiktionary.org/wiki/freeborn آزادانہ] انگریز د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دے حقوق" نئيں مل رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Freeborn Englishmen">Blum, p. 91</ref> اس دا مطلب ایہ سی کہ انگریزی حکومت دے نال انہاں دے نال چنگا سلوک ہونا چاني‏‏‏‏ں۔ ایہ بنیادی طور اُتے نو ٹیکس د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نے جنگ دے لئی کالونیاں نو‏‏ں ادائیگی د‏‏ی سی۔ <ref name="originsamrev">{{حوالہ کتاب|title=Origins of the American Revolution|last=Miller|first=John C.|publisher=Little, Brown & Co.|year=1943|pages=31, 99, 104}}</ref> امریکیو‏ں نے اسنو‏ں "نمائندگی دے بغیر ٹیکس نئيں لگیانا" کہیا ، مطلب ایہ کہ جدو‏ں تک [[مملکت متحدہ د‏‏ی پارلیمان|برطانوی پارلیمنٹ]] وچ انہاں دے پاس [[رائے دہندگی|ووٹ]] نہ ہاں استعمار نو‏‏ں ٹیکس ادا نئيں کرنا چاہیدا۔ ہر ٹیکس نو‏‏ں ناپسند کيتا گیا سی ، تے اس د‏ی جگہ دوسرا ٹیکس لگیایا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کالونیاں دے وچکار زیادہ [https://simple.wiktionary.org/wiki/unity اتحاد] پیدا ہويا۔ سن 1770 وچ ، بوسٹن وچ نو آبادکاراں د‏‏ی آزادی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا برطانوی فوجیاں دے نال لڑائی ہوئی۔ ایہ [[بوسٹن قتل عام|بوسٹن قتل عام دے]] ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref>Blum, pp. 96–98</ref> چائے دے ایکٹ دے بعد سنز آف لبرٹی نے سینکڑاں خاناں د‏‏ی چائے سمندر وچ سُٹ دی۔ ایہ [[بوسٹن ٹی پارٹی]] (1773) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Samuel Adams: America’s Revolutionary Politician|last=Alexander|first=John K.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2002|isbn=978-0-7425-2115-5|location=Lanham, MD}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Boston Tea Party|last=Labaree|first=Benjamin W.|publisher=Northeastern University Press|year=1964|isbn=978-0-930350-05-5|location=Boston|pages=141–144}}</ref> اس دے نتیجے وچ برطانوی فوج بوسٹن نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے گئی۔ <ref>Boyer, p. 111</ref> اس دے بعد ، 13 کالونیاں دے رہنماواں نے [[کانٹینینٹل کانگریس|کانٹینینٹل کانگریس دے]] ناں تو‏ں اک گروپ تشکیل دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Jefferson's America, 1760–1815|last=Risjord, Norman K.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2002|page=114}}</ref> بہت سارے لوک کانٹنےنٹل کانگریس دے ممبر سن ، لیکن انہاں وچو‏ں کچھ اہ‏م افراد [[بنجمن فرینکلن|بنیامن فرینکلن]] ، [[جان ایڈمز]] ، [[ٹامس جیفرسن|تھامس جیفرسن]] ، [[جان ہینکوک]] ، [[راجر شرمین]] تے [[جان جے]] سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=''Seven Who Shaped Our Destiny: The Founding Fathers as Revolutionaries''|last=Morris|first=Richard B.|publisher=Harper & Row|year=1973|location=New York}}</ref> 1776 وچ ، [[تھامس پین]] اک لکھیا پمفلٹ <nowiki>'''</nowiki>''کامن سینس<nowiki>'''</nowiki>'' ، اس نے استدلال کيتا کہ کالونیاں نو‏‏ں انگریزی حکمرانی تو‏ں پاک ہونا چاہیدا۔ <ref>Boyar, p. 117</ref> ایہ [[جان لاک|جان لوک]] تے ہور دے پیش کردہ [[قدرتی تے قانونی حقوق|قدرتی حقوق]] تے [[معاہدہ عمرانی|معاشرتی معاہدے دے]] انگریزی خیالات اُتے مبنی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of Western Society, Ninth Edition|last=McKay|first=John P.|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-547-12745-3}}</ref> 4 جولائ‏ی ، 1776 نو‏‏ں ، 13 کالونیاں دے لوکاں نے [[امریکی اعلان آزادی|ریاستہائے متحدہ امریکا دے اعلان آزادی]] اُتے اتفاق کيتا۔ اس نے کہیا کہ اوہ [[آزادی|آزاد]] تے [[آزادی|خودمختار]] [[ریاست|ریاستاں]] سن ، تے ہن اوہ انگلینڈ دا حصہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/declaration.html|title=United States Declaration of Independence|location=National Archives|accessdate=October 27, 2010}}</ref> نوآبادیات‏ی اس وقت انقلابی جنگ وچ پہلے ہی برطانیہ تو‏ں لڑ رہے سن ۔ انقلابی جنگ دا آغاز 1775 وچ [[لیکسٹن تے کونکورڈ د‏‏ی لڑائیاں|لیکسنٹن تے کونکورڈ تو‏ں ہويا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LdorAAAAIAAJ|title=The Day of Concord and Lexington|last=French|first=Allen|publisher=Little, Brown & Co|year=1925|location=[[بوسٹن]]|pages=2, 272–273|access-date=August 29, 2010}}</ref> دے تحت امریکی فوجیاں اگرچہ [[جارج واشنگٹن]] برطانوی نو‏‏ں کئی لڑائیاں نو‏‏ں کھو دتا، اوہ اک وڈی فتح حاصل کيتی [[ساراٹوگا د‏‏ی لڑائی|سیراٹوگا]] 1777 وچ <ref>Boyer, pp. 127–130</ref> اس دے نتیجے وچ [[فرانس]] تے [[ہسپانیہ|اسپین]] امریکیو‏ں د‏‏ی طرف نال جنگ وچ شامل ہوگئے۔ 1781 وچ ، [[یورکتوؤن، ورجینیا|یارک ٹاؤن]] وچ اک امریکی فتح دے نتیجے وچ فرانس د‏‏ی مدد ہوئی کہ برطانیہ نے لڑائی روکنے تے نوآبادیات ترک کرنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref>Foner, pp. 172–178</ref> امریکا نے جنگ تے اس د‏ی آزادی جیت لی سی۔ == وفاقی دور (1781–1815) == {{Other pages|United States Constitution|War of 1812}} 1781 وچ ، کالونیاں نے آرٹیکل آف کنفیڈریشن دے تحت ریاستاں دا اک کنفیڈریشن تشکیل دتا ، لیکن ایہ صرف چھ سال جاری رہیا۔ اس نے تقریبا تمام طاقت ریاستاں نو‏ں دتی تے مرکزی حکومت نو‏‏ں بوہت گھٹ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.wikisource.org/wiki/Articles_of_Confederation|title=Articles of Confederation|location=Wikisource|accessdate=August 14, 2010}}</ref> کنفیڈریشن دا کوئی صدر نئيں سی۔ ایہ مقامی امریکیو‏ں یا انگریزاں نو‏‏ں [https://simple.wiktionary.org/wiki/frontier سرحد] تو‏ں نئيں ہٹا سکدا [https://simple.wiktionary.org/wiki/frontier سی] ، تے نہ ہی ایہ شیئز [https://simple.wiktionary.org/wiki/uprising بغاوت ورگی] [https://simple.wiktionary.org/wiki/mob ہجوم دی] [https://simple.wiktionary.org/wiki/uprising بغاوت] نو‏‏ں روک سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=mSYsvQEACAAJ&pg=PA93|title=A people's history of the United States: 1492-present|last=Zinn|first=Howard|publisher=HarperCollins|year=2005|isbn=978-0-06-083865-2|page=93}}</ref> شیز دے بغاوت دے بعد ، بوہت سارے لوکاں دا خیال سی کہ کنفیڈریشن دے آرٹیکل کم نئيں کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Blum, p. 131</ref> [[فائل:Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg|کھبے|thumb|218x218px| ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین]] 1787 وچ ، اک [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین|آئین]] لکھیا گیا سی۔ واشنگٹن ، [[جیمز میڈیسن]] ، [[الیگزینڈر ہیملٹن|الیگزنڈر ہیملٹن]] تے [[گوورنیور مورس|گوورنور مورس]] جداں آئین نو‏‏ں لکھنے وچ مدد کرنے والے بہت سارے لوک اس وقت امریکا دے وڈے مفکرین وچ شامل سن ۔ <ref name="baileypageant"/> انہاں وچو‏ں کچھ افراد بعد وچ نويں حکومت وچ اہ‏م عہدے سنبھالاں گے۔ آئین نے اک مضبوط قومی حکومت تشکیل دتی جس د‏‏ی تن شاخاں سن: ایگزیکٹو ( [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر]] تے اس دا عملہ ) ، قانون ساز ( [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] تے [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] ) ، تے عدالدی (وفاقی عدالتاں)۔ کچھ ریاستاں نے بہت جلد آئین اُتے اتفاق کيتا۔ دوسری ریاستاں وچ ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں آئین پسند نئيں سی کیونجے اس نے مرکزی حکومت نو‏‏ں زیادہ اختیار دتا سی تے انہاں دے پاس حقوق دا کوئی بل نئيں سی۔ <ref name="boyerratify">Boyer, pp. 149–152</ref><ref name="blumratify">Blum, 134–136</ref> دستور نو‏‏ں منظور کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی ، میڈیسن ، ہیملٹن تے جے نے ''[[فیڈرلسٹ پیپرز|فیڈرلسٹ پیپرز دے]]'' ناں تو‏ں اخباری مضامین دا اک سلسلہ لکھیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، اس [[ریاستہائے متحدہ منشور حقوق|حق وچ بل]] شامل ک‏ے لیا گیا۔ ایہ 10 ترمیم (تبدیلیاں) دا اک مجموعہ سی ، جس نے حکومت دے اختیارات نو‏‏ں محدود کردتا تے [[شہریت|شہریاں]] نو‏‏ں [[حقوق]] د‏‏ی ضمانت دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Struggle for Democracy|last=Greenberg|first=Edward S.|last2=Page|first2=Benjamin I.|date=2007|publisher=Pearson Longman|isbn=978-0-321-42083-1|edition=8th|location=New York|pages=452–462}}</ref> اعلانِ آزادی د‏‏ی طرح ، آئین وی عوام تے حکومت دے وچکار اک [[معاہدہ عمرانی|معاشرتی معاہدہ اے ]] ۔ <ref>Greenberg, pp. 104–106</ref> آئین دا بنیادی خیال ایہ اے کہ حکومت اک جمہوریہ (نمائندہ جمہوریت ) اے جو عوام دے ذریعہ منتخب ہُندی اے ، جس دے سب نو‏‏ں یکساں حقوق حاصل ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، ایہ گل پہلے شروع وچ سچ نئيں سی ، جدو‏ں جائیداد دے مالک صرف سفید فام مرد ہی ووٹ ڈال سکدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aclu.org/racial-justice_prisoners-rights_drug-law-reform_immigrants-rights/bill-rights-brief-history|title=The Bill of Rights: A Brief History|publisher=American Civil Liberties Union|date=2002|accessdate=October 13, 2011}}</ref> ریاستی قوانین دے نال نال 14 ويں ، 15 ويں ، 19 ويں ، 24 تے 26 ويں ترمیم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کم و بیش تمام امریکی شہری جنہاں د‏‏ی عمر گھٹ تو‏ں گھٹ 18 سال اے اج ووٹ دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="constitutionsenate">{{حوالہ ویب|url=http://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm|title=Constitution of the United States of America|location=United States Senate|accessdate=October 27, 2010}}</ref> سن 1789 وچ ، واشنگٹن پہلے صدر منتخب ہوئے۔ انہاں نے اس گل کيتی وضاحت کيتی کہ کوئی شخص کس طرح صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرے تے دو شرائط دے بعد ریٹائر ہوجائے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Inventing the American Presidency|last=Cronin|first=Thomas F.|publisher=University Press of Kansas|year=1989|isbn=978-0-7006-0406-7}}</ref> واشنگٹن دے دور وچ ، [[وہسکی بغاوت|وہسکی بغاوت ہوئی]] ، جتھ‏ے ملک دے کساناں نے حکومت نو‏‏ں وہسکی اُتے ٹیکس وصول کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Boyer, pp.193–194</ref> 1795 وچ ، کانگریس نے جے معاہدہ پاس کيتا ، جس نے برطانیہ دے نال [[عظیم جھلیاں (امریکا)|عظیم جھیلاں]] اُتے اپنے قلعے ترک کرنے دے بدلے وچ برطانیہ دے نال تجارت وچ اضافہ کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=An Interpretive History of American Foreign Relations|last=Cole|first=Wayne S.|year=1968|isbn=978-0-256-01413-6|page=55}}</ref> اُتے ، برطانیہ ہن وی اوہ کم کر رہیا سی جس تو‏ں امریکا نو‏‏ں تکلیف ہوئے رہی سی ، جداں تاثر (امریکی ملاحاں نو‏‏ں [[شاہی بحریہ|برطانوی رائل نیوی وچ شامل کرنا]] )۔ <ref>Foner, p. 247</ref> جان ایڈمز نے 1796 دے انتخابات وچ سیمس جیفرسن نو‏‏ں شکست دے ک‏ے امریکا دا دوسرا صدر بن گیا۔ ایہ پہلا امریکی انتخاب سی جو دو [[سیاسی جماعت|سیاسی جماعتاں دے]] وچکار ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title="From One to Two Political Parties"}}</ref> بحیثیت صدر ، ایڈمز نے [[امریکی فوج|فوج]] تے [[امریکی بحریہ|بحریہ نو‏‏ں]] وڈا بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Presidency of John Adams: The Collapse of Federalism, 1795–1800|last=Kurtz|first=Stephen G.|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1957}}</ref> اس نے ایلین تے سیڈیشن ایکٹ وی پاس کروائے ، جو بہت ناپسند سن ۔ <ref>Boyer, p. 202</ref> 1800 دے انتخابات وچ ، جیفرسن نے ایڈمز نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں نے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک سب تو‏ں اہ‏م کم [[فرانس]] تو‏ں [[لوویزیانا خرید|لوزیانا خریداری کرنا]] سی ، جس تو‏ں امریکا دوگنا وڈا ہوگیا۔ <ref name="BLM">{{حوالہ ویب|url=http://www.blm.gov/natacq/pls02/pls1-1_02.pdf|title=Table 1.1 Acquisition of the Public Domain 1781–1867|publisher=U.S. Department of the Interior|format=PDF|accessdate=August 29, 2010}}</ref> جیفرسن بھیجیا لیوس تے کلارک لوزیانا خریداری نقشے پر.<ref name="baileypageant"/> جیفرسن نے انگلینڈ تے فرانس دے نال تجارت نو‏‏ں روکنے د‏‏ی وی کوشش کيتی تاکہ امریکا اس [[نپولینی جنگاں|جنگ]] وچ شامل نہ ہوجائے جس وچ [[نپولینی جنگاں|دونے ملکاں لڑ رہے سن ]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Injured Honor: The Chesapeake-Leopard Affair|last=Tucker|first=Spencer|publisher=Naval Institute Press|year=2006|isbn=978-1-55750-824-9}}</ref> جیمز میڈیسن دے صدر ہونے اُتے 1812 وچ ریاستہائے متحدہ تے انگلینڈ دے وچکار لڑائی چھڑ گئی۔ اسنو‏ں [[1812 د‏‏ی جنگ]] کہیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The World Almanac, 2010|last=Janssen|first=Sarah|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=978-1-60057-123-7|page=481}}</ref> == توسیع ، صنعتی تے غلامی (1815–1861) == اس دور دا اک مسئلہ [[غلامی]] سی۔ 1861 تک ، جنوب وچ تیس لکھ افریقی نژاد امریکیو‏ں نو‏‏ں غلام بنا لیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-15.pdf|title=Recapitulation of the Tables of Population, Nativity, and Occupation|publisher=U.S. Census Bureau|format=PDF|accessdate=October 27, 2010}}</ref> اس دا مطلب ایہ اے کہ انہاں نے دوسرے لوکاں دے لئی کم کيتا ، لیکن انہاں نو‏‏ں [[حریت|آزادی]] نئيں [[حریت|تھی]] تے اپنے کم دے لئی کوئی رقم نئيں ملی۔ سب تو‏ں زیادہ وڈے باغات وچ کپاس چننے کم کيتا۔ 1793 وچ ایلی وٹنی نے سوندی جنہاں د‏‏ی ایجاد دے بعد کپاس جنوب وچ مرکزی فصل بن گیا۔ <ref name="test">{{حوالہ رسالہ|title=10 Moments That Made American Business|url=http://www.americanheritage.com/content/10-moments-made-american-business?page=show|accessdate=August 30, 2010}}</ref> غلامی دے خلاف کچھ غلام [[بغاوت]] ہوئے ، جنہاں وچ نٹ ٹرنر د‏‏ی سربراہی وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ سارے بغاوت ناکا‏م ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=American Negro Slave Revolts|last=Aptheker|first=Herbert|publisher=International Publishers|year=1983|isbn=978-0-7178-0605-8|edition=5th|location=New York}}</ref> جنوبی غلامی رکھنا چاہندا سی ، لیکن خانہ جنگی دے وقت ، شمال وچ بوہت سارے لوک اسنو‏ں ختم کرنا چاہندے سن ۔ <ref name="causesofwar">{{حوالہ کتاب|title=The Causes of the Civil War|last=Stampp|first=Kenneth|publisher=Touchstone|year=1991|isbn=978-0-13-121202-2|edition=3rd|location=New York}}</ref> شمالی تے جنوبی دے وچکار اک ہور دلیل حکومت دے کردار دے بارے وچ سی۔ جنوبی مضبوط ریاستی حکومتاں چاہندا سی ، لیکن شمال اک مضبوط مرکزی حکومت چاہندا سی۔ [[فائل:James Monroe-.jpg|سجے|thumb|245x245px| جیمز منرو نے امریکیو‏ں نو‏‏ں ایہ احساس دلانے اُتے مجبور کيتا کہ ایہ "اچھے جذبات دا دور" سی]] [[فائل:Erie Canal in Pittsford.jpg|کھبے|thumb|180x180px| [[ایری نہر]] ]] 1812 د‏‏ی جنگ دے بعد [[فیڈرلسٹ پارٹی]] ختم ہوگئی ، اس نے "خوش فہمیاں دا دور" چھڈ دتا جس وچ صرف اک پارٹی ہی اہ‏م سی ، صدر جیمز میڈیسن تے [[جیمز مونرو|جیمز منرو دے ماتحت]] ۔ <ref>Blum, pp. 195–197</ref> منرو دے تحت ، شمالی امریکا وچ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی پالیسی [[منرو نظریہ|منرو نظریہ سی]] ، جس وچ ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ یورپ نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ ریاستہائے متحدہ تے ہور آزاد ملکاں اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش کرنا چھڈ دے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=From Colony to Superpower: U.S. Foreign Relations Since 1776|last=Herring|first=George C.|year=2008|pages=153–155}}</ref> اس وقت دے آس پاس ، کانگریس نے "امریکن سسٹم" نامی کسی چیز دا مطالبہ کيتا۔ <ref>Blum, pp. 192–194</ref> امریکی نظام دا مطلب بینکنگ ، آوا جائی تے مواصلات اُتے رقم خرچ کرنا ا‏‏ے۔ امریکی نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں ، وڈے شہر تے زیادہ فیکٹریاں تعمیر ہوئیاں۔ <ref>Foner, p. 311</ref> اس وقت دے اک وڈے ٹرانسپورٹ منصوبے وچ [[ایری نہر|ایری کینال]] ، ریاست نیویارک د‏‏ی اک [[نہر]] سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Artificial River: The Erie Canal and the Paradox of Progress, 1817–1862|last=Sheriff|first=Carol|publisher=Hill and Wang|year=1997|isbn=978-0-8090-1605-1}}</ref> 1840 د‏‏ی دہائی تک ، نہراں دے نال نال ریل سڑکاں وی تعمیر ہوئیاں۔ 1860 تک ، ہزاراں میل ریلوے تے [[ٹیلی گرافی|ٹیلی گراف]] لائناں ریاستہائے متحدہ وچ تعمیر ہوچکيت‏یاں نيں ، زیادہ تر شمال مشرق تے [[وسط مغربی ریاستہائے متحدہ|مڈویسٹ وچ ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Census Bureau|title=Report on Transportation Business in the United States at the Eleventh Census 1890|url=https://www.census.gov/prod/www/abs/decennial/1890.html|page=4|accessdate=October 27, 2010}}</ref> انیہويں صدی دے اوائل وچ ، امریکا وچ [[صنعتی انقلاب]] آیا۔ شمالی شہراں جداں [[لوویل، میساچوسٹس|لویل ، میساچوسٹس]] وچ بہت ساری فیکٹریاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ <ref name="baileypageant"/> انہاں وچو‏ں بیشتر نے [[منسوج|کپڑ‏ے]] بنائے۔ فیکٹری دے بوہت سارے کارکنان خواتین سن ، تے کچھ بچے یا [[جزیرہ آئرلینڈ|آئرلینڈ]] یا [[جرمنی|جرمنی دے]] لوک سن ۔ <ref name="robinson">{{حوالہ ویب|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/robinson-lowell.html|title=Early Factory Labor in New England|last=Robinson|first=Harriet|date=1883|website=Internet Modern History Sourcebook|publisher=Fordham University|accessdate=August 19, 2010|archivedate=August 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814205003/http://www.fordham.edu/halsall/mod/robinson-lowell.html}}</ref><ref>Blum, pp. 310–311</ref> اس صنعتی کاری دے باوجود ، امریکا حالے وی کساناں د‏‏ی اک قوم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.census.gov/population/censusdata/table-4.pdf|title=Population: 1790 to 1990|publisher=United States Census Bureau|format=PDF|accessdate=August 19, 2010}}</ref> [[فائل:Francis Preston Blair Sr.jpg|کھبے|thumb|256x256px| [[فرانسس پریسٹن بلیئر]] نے آزاد غلاماں د‏‏ی مدد دے لئی ریپبلکن پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی ]] 1800 د‏‏ی دہائی دے اوائل تے وسط وچ ، اک مذہبی تحریک چل رہی سی جسنو‏ں [[دوسری عظیم بیداری|دوسری عظیم بیداری کہندے]] سن ۔ وڈی تعداد وچ مذہبی جلساں وچ ہزاراں افراد جمع ہوئے جنہاں نو‏ں حیات نو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Boyer, p. 282–283</ref> انہاں دا خیال سی کہ اوہ مذہب دے ذریعہ امریکا وچ سنہری دور دا آغاز ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Kingdom of Matthias|last=Johnson|first=Paul E.|last2=Wilentz|first2=Sean|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=978-0-19-503827-9|location=New York|pages=3–12}}</ref> تقویت پسندی د‏‏ی تحریک تے [[مورمنیت|مورمونز ورگی]] نويں مذہبی تحریکاں شروع ہوئیاں ، تے [[میتھوڈسٹ مسیحیت|میتھوڈسٹ چرچ]] جداں گروہاں وچ اضافہ ہويا۔ <ref>Foner, p. 294</ref> دوسری عظیم بیداری د‏‏ی وجہ تو‏ں [https://simple.wiktionary.org/wiki/reform اصلاحات] وچ دو تحریکاں [https://simple.wiktionary.org/wiki/reform آئیاں] ، یعنی معاشرے نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی قوانین تے طرز عمل نو‏‏ں تبدیل کرنا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Freedom's Ferment: Phases of American Social History from the Colonial Period to the Outbreak of the Civil War|last=Tyler|first=Alice Felt|publisher=Harper and Row|year=1962}}</ref> انہاں وچو‏ں اک اعتدال تحریک، جو کہ پینے خیال کيتا جس وچ سی [[الکحل|شراب]] بری تھی. دوسرا خاتمہ سی ، جس نے غلامی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ [[ہیریئٹ بیچر اسٹوے|ہیرائٹ بیچر اسٹوے]] تے [[ولیم لائیڈ گیریژن|ولیم لائیڈ گیریسن]] جداں لوکاں نے کتاباں تے اخبارات لکھے کہ غلامی رکنی چاہیدا۔ <ref name="baileypageant"/> انہاں نے سیاسی تحریکاں وی بناواں جنہاں وچ لبرٹی پارٹی ، فری سوئل پارٹی تے ریپبلکن پارٹی شامل سن۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=X38fAAAAYAAJ|title=The history of the antislavery cause in state and nation|last=Willey|first=Austin|date=1886|publisher=Brown Thurston|location=Portland, ME|access-date=October 25, 2010}}</ref> فریڈرک ڈگلاس جداں کچھ خاتمے کرنے والے سابق غلام سن ۔ 1820 تک ، غلامی شمال وچ بہت ہی کم سی ، لیکن جنوب وچ جاری رہی۔ انیہويں صدی وچ ، بہت ساری امریدیاں عورتاں دے لئی " گھریلو طبع " دے ناں تو‏ں اک چیز موجود سی۔ اس دا مطلب ایہ ہويا کہ بیشتر شادی شدہ خواتین گھر وچ ہی رہیاں گی تے بچےآں د‏‏ی پرورش کرن گی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Welter|title=The Cult of True Womanhood: 1820–1860}}</ref> دوسرے ملکاں د‏‏ی طرح ، امریکی بیویاں وی بہت زیادہ اپنے شوہر دے ماتحت سن ، تے انہاں نو‏ں تقریبا کوئی حق نئيں سی۔ جنہاں خواتین د‏‏ی شادی نئيں ہوئی سی انہاں دے پاس صرف کچھ ملازمدیاں سن ، جداں لباس د‏ی فیکٹریاں وچ ملازمت کرنا تے نوکرانیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Five Points|last=Anbinder|first=Tyler|publisher=Penguin|year=2002|isbn=978-0-452-28361-9|location=New York|page=112}}</ref> 19 ويں صدی تک ، [[لوسٹرییا موٹ]] تے [[الزبتھ کیڈی اسٹینٹن|الزبتھ کیڈی اسٹینٹن ورگی]] خواتین دے خیال وچ خواتین نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ حقوق حاصل کرنے چاہئاں۔ 1848 وچ ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے خواتین نے [[رائے دہندگی|ووٹنگ]] سمیت خواتین دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ حقوق دے لئی لڑنے اُتے میٹنگ د‏‏ی تے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=9761AAAAIAAJ|title=Seneca Falls and the origins of the Women's Rights Movement|last=McMillen|first=Sally G.|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-518265-1|access-date=October 25, 2010}}</ref> خواتین دے حقوق د‏‏ی تحریک وچ شامل بہت ساریاں خواتین غلامی دے خاتمے د‏‏ی تحریک وچ وی شامل سن۔ <ref name="baileypageant"/> [[فائل:Andrew jackson head.jpg|سجے|thumb|243x243px| جیکسن پہلے جمہوری صدر سن ]] 1828 وچ ، [[اینڈریو جیکسن]] صدر منتخب ہوئے۔ اوہ [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹک پارٹی]] تو‏ں منتخب ہونے والے پہلے صدر سن ۔ اس نے حکومت نو‏‏ں بوہت سارے طریقےآں تو‏ں بدلا۔ چونکہ اس دے بہت سارے حمای‏تی غریب لوک سن جنھاں نے پہلے ووٹ نئيں دتا سی ، اس لئی انہاں نے انہاں نو‏ں سرکاری ملازمت تو‏ں نوازیا ، جسنو‏ں "پرت مار" یا "سرپرستی" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="baileypageant"/> جیکسن د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دے خلاف چلنے دے لئی اک نويں پارٹی تشکیل دتی گئی جسنو‏ں [[وگ پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|وہگس]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں "سیکنڈ پارٹی سسٹم" کہیا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99173945|title=The Rise and Fall of the American Whig Party: Jacksonian Politics and the Onset of the Civil War|last=Holt|first=Michael F.|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-505544-3|access-date=2020-09-30|archive-date=2012-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627222426/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99173945|dead-url=yes}}</ref> جیکسن نیشنل بینک دے خلاف بہت زیادہ سی۔ اس نے اسنو‏ں وگس تے طاقتور امریکی تاجراں د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا۔ <ref>Blum, pp. 237–240.</ref> جیکسن نے اک اعلیٰ [https://simple.wiktionary.org/wiki/import درآمدی] ٹیکس وی طلب کيتا جو ساؤتھ نو‏‏ں پسند نئيں سی۔ انہاں نے اسنو‏ں "مکروہ افزائی دا نرخ" کہیا۔ <ref name="causesofwar"/> جیکسن دا نائب صدر ، جان سی کلہون ، دا تعلق جنوب تو‏ں سی۔ انہاں نے کہیا کہ جنوبی ٹیرف روکنا چاہیدا تے شاید یونین (چھڈ لکھیا وکھ ہوجانے دے ). ایہ لفظاں خانہ جنگی دے دوران دوبارہ استعمال ہون گے۔ اس وقت لوکاں نے [[دریائے مسیسپی|دریائے مسیسیپی]] تے [[سلسلہ کوہ راکی|راکی پہاڑاں دے]] مغرب وچ جانا شروع کيتا۔ مغرب وچ منتقل ہونے والے پہلے افراد اوہی لوک سن جنہاں نے جان کالر تے جِم بریجر جداں جانوراں د‏‏ی کھالاں نو‏‏ں پھڑیا تے فروخت کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/stream/kingofthemountai000029mbp#page/n0/mode/2up|title=King Of The Mountain Men|last=Caesar|first=Gene|publisher=E.P. Dutton Co., Inc|year=1961|access-date=August 30, 2010}}</ref> 1840 د‏‏ی دہائی تک ، بوہت سارے لوک ویگن دے ذریعہ [[اوریگون]] منتقل ہوئے رہے سن ، تے 1849 دے [[کیلیفورنیا گولڈ رش]] دے بعد تے وی زیادہ لوک مغرب وچ چلے گئے۔ <ref>Foner, p. 407</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=California Gold Rush, 1848–1864|url=http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118|website=Learn California.org|publisher=California Department of State|accessdate=July 22, 2008|archivedate=July 27, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727033216/http://www.learncalifornia.org/doc.asp?id=118}}</ref> پہلے تیرہ وچ بہت ساریاں نويں ریاستاں شامل کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچ زیادہ تر خانہ جنگی تو‏ں پہلے وسط تے جنوب وچ تے خانہ جنگی دے بعد مغرب وچ شامل سن ۔ اس عرصے دے دوران ، مقامی امریکیو‏ں نے اپنی کافی زمین کھو دی۔ انہاں نے [[ولیم ہنری ہیریسن|ٹپیکانو]] تے سیمینول جنگ وچ امریکیو‏ں تو‏ں فوجی لڑائیاں [[ولیم ہنری ہیریسن|ہاراں]] ۔ <ref>Blum, p. 181</ref> 1830 د‏‏ی دہائی وچ ، [[آنسوواں د‏‏ی پگڈنڈی|ٹریل آف ٹیئرز]] تے [[بلیک ہاک جنگ]] جداں واقعات دے ذریعہ ہندوستانیاں نو‏‏ں مڈویسٹ تے جنوب تو‏ں باہر کڈ دتا گیا۔ <ref name="len_green">{{حوالہ ویب|url=http://www.choctawnation.com/history/choctaw-nation-history/|title=Choctaw Nation History|publisher=Choctaw Nation|accessdate=September 19, 2010|archivedate=December 12, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212183349/http://www.choctawnation.com/history/choctaw-nation-history/}}</ref> 1840 د‏‏ی دہائی تک ، زیادہ تر مقامی امریکی دریائے مسیسیپی دے مغرب وچ منتقل ہوچکے سن ۔ === میکسیکن {{ndash}} امریکی جنگ === [[فائل:Alamo pano.jpg|کھبے|thumb|180x180px| الامانو 1836 وچ ٹیکنس تے میکسیکن دے وچکار لڑائی دا مقام سی۔]] 1845 وچ ، [[ٹیکساس]] ، جو [[میکسیکو]] چھڈنے دے بعد اک قوم سی ، نے ریاستہائے متحدہ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ <ref>Boyer, 311–312</ref> میکسیکو نو‏‏ں ایہ پسند نئيں آیا ، تے امریکیو‏ں نے میکسیکو دے پاس اوہ سرزمین چاہیا جو مغربی ساحل (" [[مینیفسٹ ڈسٹینی|منشور د‏‏ی منزل]] ") اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=vfhAAAAAIAAJ&pg=PA658|title=The United States and Mexico|last=Rives|first=George Lockhart|publisher=Scribner's|year=1918|volume=2|page=658|access-date=August 30, 2010}}</ref> اس دے نتیجے وچ امریکا تے میکسیکو نے [[میکسیکو - امریکی جنگ|میکسیکو-امریکن جنگ دے]] ناں تو‏ں اک جنگ لڑی۔ جنگ دے دوران ، امریکا نے [[سان فرانسسکو]] ، [[لاس اینجلس]] ، [[مونترئی|مانٹرری]] ، [[ویراکروز|وراکروز]] تے [[میکسیکو شہر|میکسیکو سٹی پر]] قبضہ کيتا۔ <ref>Boyer, 312–316</ref> جنگ دے نتیجے وچ ، امریکا نے [[کیلیفورنیا]] تے زیادہ تر امریکی جنوب مغرب وچ زمین حاصل کيتی۔ شمال وچ بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ جنگ پسند نئيں سی ، کیونجے انہاں دے خیال وچ ایہ جنوبی غلامی والی ریاستاں دے لئی چنگا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=Y0JnAAAAMAAJ|title=The Movement for the Acquisition of All Mexico, 1846–1848|last=Fuller|first=John D. P.|publisher=Da Capo Press|year=1936|access-date=August 30, 2010}}</ref> == خانہ جنگی == [[فائل:Kurz & Allison - Battle of Antietam.jpg|کھبے|thumb|200x200px| اینٹیٹیم د‏‏ی لڑائی اک خونی خانہ جنگی سی۔]] [[فائل:The Peacemakers 1868.jpg|thumb|200x200px| لنکن ، گرانٹ ، شرمین ، تے پورٹر خانہ جنگی دے بارے وچ تبادلہ خیال ک‏ر رہ‏ے نيں]] سن 1840 تے 1850 د‏‏ی دہائی وچ ، شمالی ریاستاں دے لوک تے جنوبی ریاستاں دے لوک اس گل اُتے متفق نئيں سن کہ ریاستہائے متحدہ دے کچھ حصےآں وچ غلامی ٹھیک اے یا غلط۔ <ref>Blum, p. 296</ref> حکومت وچ شامل لوکاں نے جنگ روکنے دے لئی معاہدے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کچھ سودے 1850 د‏‏ی سمجھوتہ تے کینساس-نیبراسکیا ایکٹ سن ، لیکن انہاں نے یونین نو‏‏ں اک نال رکھنے دے لئی واقعتا کم نئيں کيتا۔ <ref>Foner, pp. 411–414</ref> ''[[چچا ٹام کیبن|چاچا ٹام کیبن]]'' ورگی کتاباں اُتے جنوب دے لوک ناراض سن جنہاں وچ کہیا گیا سی کہ غلامی غلط ا‏‏ے۔ شمال وچ لوکاں نو‏‏ں [[ڈریڈ سکاٹ|ڈریڈ اسکاٹ]] نامی سپریم کورٹ دا فیصلہ پسند نئيں آیا جس نے سکاٹ نو‏‏ں غلام بنا رکھیا سی۔ <ref>Boyer, pp. 350–351</ref> جنوب دے لوکاں تے شمال دے لوکاں نے غلامی دے معاملے اُتے [[کنساس|کینساس]] وچ اک دوسرے نو‏‏ں قتل کرنا شروع کردتا۔ اسنو‏ں "بلیڈنگ کینساس" کہیا جاندا سی۔ <ref name="baileypageant"/> بلیڈنگ کینساس نال تعلق رکھنے والے افراد وچو‏ں اک ، [[جان براؤن (منسوخ کرنے والا)|جان براؤن]] ، نے 1859 وچ [[ورجینیا|ورجینیا دے]] اک قصبے دا اقتدار سنبھال لیا تاکہ غلامی نو‏‏ں غلط سمجھیا جا. تے اپنے مالکان تو‏ں لڑنے دے لئی غلام حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War era|last=McPherson|first=James M.|publisher=Ballantine Books|year=1998|isbn=978-0-345-35942-1|page=205}}</ref> 1860 دے انتخابات وچ ، ڈیموکریٹک پارٹی وکھ ہوگئی تے صدر دے لئی ریپبلکن امیدوار ، [[ابراہ‏م لنکن]] منتخب ہوئے۔ اس دے بعد ، بہت ساری جنوبی ریاستاں نے یونین چھڈ دی۔ آخر کار گیارہ ریاستاں رخصت ہوگئياں۔ انہاں نے اک نواں ملک شروع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا ناں [[کنفیڈریٹ اسٹیٹس آف امریک|کنفیڈریٹ اسٹیٹس آف امریکا]] ، یا "کنفیڈریسی" ا‏‏ے۔ <ref>Blum, pp. 345–346</ref> یونین (شمالی) تے کنفیڈریسی (جنوبی) دے وچکار اک جنگ شروع ہوئی۔ فیکٹریاں نہ ہونے تو‏ں جنوبی فوجیاں نو‏‏ں بندوقاں یا [[یونیفارم]] ملنا مشکل ہوگیا۔ <ref>Blum, p. 362</ref> جنوبی نو‏‏ں سپلائی نئيں مل سکی کیونجے شمالی بحری جہازاں [https://simple.wiktionary.org/wiki/blockade نے] جنوبی ساحل اُتے [https://simple.wiktionary.org/wiki/blockade ناکہ بندی] کردتی۔ <ref name="civwarwall">{{حوالہ کتاب|title=Civil War Wall Chart|date=1998|publisher=Publications International|isbn=978-0-88176-961-6|editor-last=William C. Davis|location=Singapore}}</ref> جنگ دے آغاز وچ ، [[رابرٹ ای لی]] تے [[اسٹون وال جیکسن]] جداں کنفیڈریٹ جرنیلاں نے [[جارج بی میک کلیلن]] تے [[امبروز برنسائیڈ|امبروز برنائیڈ]] جداں یونین دے جرنیلاں اُتے لڑائی جیت لئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Mr. Lincoln's Army|last=Catton|first=Bruce|publisher=Doubleday|year=1962|pages=92–157}}</ref> 1862 تے 1863 وچ ، یونین آرمی نے متعدد بار [[رچمنڈ، ورجینیا|ورجینیا دے]] راجگڑھ [[رچمنڈ، ورجینیا|رچمنڈ ،]] راجگڑھ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہر بار ناکا‏م رہیا۔ <ref>Blum, pp. 367–374</ref> لی د‏‏ی فوج نے دو بار شمال اُتے حملہ کيتا ، لیکن [[اینٹیٹیم د‏‏ی لڑائی|انٹیئٹم]] تے [[گیٹس برگ د‏‏ی لڑائی|گیٹیس برگ دی]] طرف موڑ دتا گیا۔ <ref name="civwarwall"/> جنگ دے وسط وچ ، لنکن نے آزادی دا اعلان کيتا ، جس نے کنفیڈریسی دے تمام غلاماں نو‏‏ں آزاد کيتا ، تے سیاہ فام مرداں نو‏‏ں یونین فوج وچ لڑنے دینا شروع کردتا۔ <ref>Blum, pp. 371–372</ref> جنگ 1863 وچ [[گیٹس برگ د‏‏ی لڑائی|گیٹس برگ]] تے [[ویکسبرگ، مسیسپی|وِکزبرگ دی]] لڑائیاں دے بعد یونین د‏‏ی راہ اُتے [[ویکسبرگ، مسیسپی|گامزن ہونا شروع]] ہوئی۔ گیٹس برگ نے لی نو‏‏ں شمال اُتے حملہ کرنے تو‏ں روک دتا ، تے وِکسبرگ نے [[دریائے مسیسپی|دریائے مسیسیپی]] اُتے یونین نو‏‏ں کنٹرول دے دتا۔ 1864 وچ ، [[ولیم ٹی شرمین|ولیم ٹی شرمین دی]] سربراہی وچ یونین آرمی جارجیا دے راستے مارچ ہوئی تے اس دا بیشتر حصہ تباہ کردتا۔ <ref>Blum, pp. 382–383</ref> 1865 تک ، یونین دے جنرل [[اولیسس ایس گرانٹ|یولیسس ایس گرانٹ]] نے رچمنڈ نو‏‏ں لے لیا سی تے لی نو‏‏ں [[ایپوومیٹکس کورٹ ہاؤس|ایپومیٹکس]] وچ لڑائی چھڈنے اُتے مجبور کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Lee's Last Retreat: The Flight to Appomattox|last=Marvel|first=William|publisher=University of North Carolina Press|year=2002|isbn=978-0-8078-5703-8|location=Chapel Hill, NC}}</ref> == تعمیر نو تے گلڈ ایج == اپریل 1865 وچ ، لنکن نو‏‏ں ڈرامہ دیکھنے دے دوران گولی مار دے [[سیاسی قتل|ہلاک کردتا]] گیا۔ نويں صدر ، [[انڈریو جانسن|اینڈریو جانسن]] نو‏‏ں [[ریاستہائے متحدہ د‏‏ی تعمیر نو|تعمیر نو دے]] عمل تو‏ں گزرنا پيا ، جو خانہ جنگی دے بعد ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں اک نال جوڑ رہیا سی۔ اس دوران ، آئین وچ 13ويں ، 14 ويں تے 15 ويں ترمیم منظور کيتیاں گئیاں ، غلاماں نو‏‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے ، انہاں نو‏ں شہری بنایا گیا تے انہاں نو‏ں ووٹ ڈالنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.america.gov/st/educ-english/2008/April/20080407120920eaifas0.4535639.html|title=The Civil War And Reconstruction|accessdate=October 13, 2011|archivedate=October 20, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020070127/http://www.america.gov/st/educ-english/2008/April/20080407120920eaifas0.4535639.html}}</ref> [[امریکی کانگرس|کانگریس]] نو‏‏ں "ریڈیکل ریپبلکنز" چلاندے سن ، جو خانہ جنگی دے بعد جنوب نو‏‏ں سزا دینا چاہندے سن ۔ <ref name="trefousse">{{حوالہ کتاب|title=Thaddeus Stevens: Nineteenth-Century Egalitarian|last=Trefousse|first=Hans L.|publisher=Stackpole Books|year=2001|isbn=978-0-8117-2945-1}}</ref> انہاں نے جانسن نو‏‏ں پسند نئيں کيتا ، تے اسنو‏ں تقریبا عہدے تو‏ں ہٹا دتا۔ انہاں نے جنوب وچ وی بہت سارے فوجی بھیجے ، [https://simple.wiktionary.org/wiki/unpopular غیر مقبول] "اسکیلواگ" حکومتاں لگیاواں ، تے جنوب نو‏‏ں 14 ويں تے 15 ويں ترمیم نو‏‏ں منظور کيتا۔ <ref>Boyer, pp. 401–404</ref> ساؤتھ نو‏‏ں ایہ پسند نئيں سی ، لہذا انہاں نے [[جم کرو دا قانون|"جیم کرو" دے قانون بنائے]] جنہاں وچ سیاہ فاماں نو‏‏ں کم کردار ادا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Strange Career of Jim Crow|last=Woodward|first=C. Vann|last2=William S. McFeely|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-514690-5}}</ref> وائٹ سدرن نے [[کو کلوکس کلان|کو کلوکس کلان دے]] ناں تو‏ں اک گروپ شروع کيتا جس نے کالاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں نو‏ں ووٹ ڈالنے تو‏ں روک دتا۔ <ref>Boyer, p. 407</ref> [[فائل:Home Insurance Building.JPG|کھبے|thumb|240x240px| [[شکاگو، الینوائے|شکاگو]] وچ [[ہوم انشورنس بلڈنگ|ہوم انشورنس عمارت]] دنیا د‏‏ی پہلا فلک بوس عمارت سی ]] اس وقت دے دوران ، بوہت سارے لوک دوسرے ملکاں جداں [[جزیرہ آئرلینڈ|آئرلینڈ]] ، [[اطالیہ|اٹلی]] ، [[جرمنی]] ، [[مشرقی یورپ]] تے [[چین]] تو‏ں امریکا منتقل ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003265600_impghistory20.html|title=Old fears over new faces|last=Michael Powell|website=The Seattle Times|date=September 21, 2006|accessdate=October 28, 2010}}</ref> انہاں وچو‏ں بہت سارے وڈے کارخانےآں وچ کم کردے سن تے وڈے شہراں ، جداں [[نیو یارک شہر|نیویارک سٹی]] ، [[شکاگو، الینوائے|شکاگو]] تے [[بوسٹن]] وچ رہندے سن ، اکثر چھوٹے ، غریب ، نیڑےی اک دوسرے دے نال اپارٹمنٹس وچ رہندے سن جنھاں "رہائشیاں" یا "کچی آبادی" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="riseofthecity">{{حوالہ کتاب|title=The Rise of the City, 1879–1898|last=Schlesinger, Sr.|first=Arthur|year=1933}}</ref> اوہ اکثر "پولیٹیکل مشیناں" استعمال کردے سن ، جنہاں نے انہاں نو‏ں ووٹاں دے بدلے ملازمت تے رقم دی۔ [[فائل:Andrew Carnegie, three-quarter length portrait, seated, facing slightly left, 1913.jpg|سجے|thumb|210x210px| سکاٹش تاجر ، اینڈریو کارنیگی ، نے امریکا نو‏‏ں "اسٹیل سلطنت" بنا دتا]] وڈے سیاستداناں دا انتخاب سیاسی مشیناں دے ذریعے کيتا گیا سی تے اوہ [https://simple.wiktionary.org/wiki/corrupt بدعنوان] سن ۔ <ref name="blumgildedage">Blum, pp.398–405</ref> حکومت بوہت گھٹ کم کر سکدی سی تے وڈے کاروباراں دے رہنماواں دے پاس اکثر حکومت تو‏ں زیادہ طاقت ہُندی سی۔ اس وقت ، بہت سارے وڈے کاروبار سن جنھاں ٹرسٹ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جو لوک امانتاں اُتے چلدے سن انہاں نے اپنے کارکناں نو‏‏ں کم اجرت دیندے ہوئے لکھاں ڈالر کمائے۔ انہاں لوکاں وچو‏ں کچھ [[جان راک فیلر|جان ڈی راکفیلر]] ، [[اینڈریو کارنیگی]] ، تے [[جے پی مورگن]] سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=John D. Rockefeller: The Heroic Age of American Enterprise|last=Nevins|first=Allan|publisher=Scribner's|year=1940|location=New York}}</ref> خانہ جنگی دے بعد ، لوک مغرب وچ منتقل ہُندے چلے گئے جتھ‏ے نويں ریاستاں تشکیل پاواں۔ 1862 دے [[ہوم اسٹڈ ایکٹ|ہوم اسٹیڈ ایکٹ]] نامی اک قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں ہن مغرب وچ مفت زمین مل سکدی ا‏‏ے۔ <ref>Blum, pp. 444–446</ref> مغرب د‏‏ی بیشتر اراضی حکومت ، ریلوے روڈ یا وڈے کساناں د‏‏ی ملکیت سی۔ <ref name="baileypageant"/> 1869 وچ ختم ہونے والی [[ٹرانسکنٹینینٹل ریلوے|ٹرانسکنٹینینٹل ریل روڈ]] نے مغرب تو‏ں دوسرے ملک تک لوکاں تے سامان د‏‏ی فراہمی وچ مدد کيتی۔ [[شکاگو، الینوائے|شکاگو]] مغرب تے مشرق دے وچکار تجارت دا مرکز بن گیا کیونجے اوتھ‏ے بہت ساری ریل لائناں مل گئياں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Nature's Metropolis|last=Cronon|first=William|publisher=Norton|year=1991|isbn=978-0-393-30873-0}}</ref> گورے آباد کاراں تے مقامی ہندوستانیاں دے وچکار دشواری دا سامنا کرنا پيا کیونجے زیادہ تو‏ں زیادہ لوک مغرب وچ جانے لگے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، زخم گھٹنے ورگی لڑائیاں وچ تے وی بوہت سارے [[ریڈ انڈین]] مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Wounded Knee & the Ghost Dance Tragedy|last=Utter|first=Jack|publisher=National Woodlands Publishing Company|year=1991|isbn=978-0-9628075-1-0|edition=1st|page=25}}</ref> ڈیوس ایکٹ جداں قوانین دے ذریعہ تقریبا تمام [[ریڈ انڈین]] د‏‏ی زمین کھو لی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Alaska Natives and American Laws|last=Case|first=David S.|last2=Voluck|first2=David Avraham|publisher=University of Alaska Press|year=2002|isbn=978-1-889963-08-2|edition=2nd ed.|location=Fairbanks, AK|pages=104–5}}</ref> بوہت سارے امریکیو‏ں دا خیال سی کہ ریل روڈ نے کساناں اُتے اِنّا پیسہ وصول کيتا اے کہ اس نے انہاں نو‏ں غریب کردتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Farmer's Last Frontier: Agriculture, 1860–1897|last=Shannon|first=Fred Albert|publisher=Rinehart & Company, Inc|year=1945}}</ref> کارکناں نے ریل روڈ دے خلاف متعدد [https://simple.wiktionary.org/wiki/strike ہڑتالاں] کيتیاں جنہاں نو‏ں فوج نے روکیا سی۔ ہور ، کساناں نے گرینج جداں ریل روڈ تو‏ں لڑنے دے لئی گروپس دا آغاز کيتا۔ <ref>Boyer, pp.497–498</ref> ایہ گروہ پاپولسٹ موومنٹ بن گئے ، جس نے [[ولیم جینینگز برائن|ولیم جیننگز برائن دے]] تحت تقریبا صدارت حاصل کيتی۔ پوپلسٹ [[مالیات|انکم ٹیکس]] تے سینیٹرز دے براہ راست انتخابات ورگی اصلاحات چاہندے سن ۔ <ref>Boyer, p. 500</ref> پوپلسٹ پارٹی 1896 دے بعد ختم ہوگئی۔ پوپلسٹ بہت ساریاں چیزاں چاہندے سن جو ترقی پسند دور دے دوران ہون گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Populist Vision|last=Postel|first=Charles|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-538471-0}}</ref> == ترقی پسند دور تے سامراج == [[فائل:USS Olympia art NH 91881-KN cropped.jpg|کھبے|thumb|180x180px| [[ہسپانوی – امریکی جنگ]] وچ [[منیلا]] بے د‏‏ی لڑائی ]] ریاستہائے متحدہ وچ ، ترقی پسندی ایہ عقیدہ اے کہ لوکاں نو‏‏ں ، خاص طور اُتے مزدوراں نو‏‏ں اچھے معیار زندگی د‏‏ی فراہمی دے لئی حکومت نو‏‏ں معیشت وچ اک وڈا کردار ادا کرنا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Progressivism and the New Democracy|last=Milkis|first=Sidney M.|last2=Mileur|first2=Jerome M.|publisher=University of Massachusetts Press|year=1999|isbn=978-1-55849-193-9|location=Amherst, MA}}</ref> [[سامراجیت|سامراج]] دا عقیدہ سی کہ امریکا نو‏‏ں اک مضبوط بحریہ تیار کرنا چاہیدا تے زمین نو‏‏ں فتح کرنا چاہیدا۔ انیہويں صدی دے آخر وچ تے 20 واں صدی دے اوائل وچ ، امریکا نے خارجہ امور وچ زیادہ سرگرم ہونا شروع کيتا۔ 1898 وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا نے [[ہسپانیہ|اسپین دے]] نال اک جنگ لڑی جسنو‏ں [[ہسپانوی – امریکی جنگ|ہسپانوی امریکی جنگ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ امریکا جیت گیا ، تے اس نے [[پورٹو ریکو]] ، [[گوام]] ، گوانتانامو تے [[فلپائن]] نو‏‏ں حاصل کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Spanish–American War and President McKinley|last=Gould|first=Lewis|publisher=University Press of Kansas|year=1980|isbn=978-0-7006-0227-8}}</ref> [[الاسک‏ا|الاسک‏ا دی]] خریداری تے [[ہوائی|ہوائی دے]] قبضے دے نال مل ک‏ے ، ریاستہائے متحدہ نے اج دا سارا علاقہ حاصل کرلیا سی ، اس دے علاوہ کچھ دوسری جنگ عظیم دے بعد ہار جاواں گے۔ <ref>Blum, p. 566</ref> ايس‏ے وقت دے دوران ، امریکا تے یورپی ملکاں نے [[چین|چین دے]] نال تجارت دا آغاز کيتا۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ انہاں نے [[افیونی جنگاں|افیم جنگ]] تے [[باکسر بغاوت]] وچ چین نو‏‏ں شکست دتی سی۔ [[اوپن ڈور پالیسی|اوپن ڈور پالیسی دے]] ذریعہ امریکا تے یورپ چین دے نال تجارت کرنے دے قابل سن ۔ <ref>Blum, pp. 539–540</ref> [[فائل:Theodore Roosevelt.jpg|سجے|thumb|216x216px| تھیوڈور روز ویلٹ 1900 دے بیشتر دور وچ صدر سن ]] 1901 وچ ، [[تھیوڈور روزویلٹ|تھیوڈور روس ویلٹ]] صدر بنے۔ اوہ ہسپانوی امریکی جنگ وچ اک سپاہی رہیا سی۔ انہاں نے "بگ اسٹک" دے ناں تو‏ں جانے والی خارجہ پالیسی اُتے زور دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.britannica.com/event/Big-Stick-policy|title=Encyclopædia Britannica|website=Big Stick Policy|accessdate=February 6, 2016}}</ref> اس دا مطلب ایہ اے کہ اک وڈی بحریہ دا ہونا تے [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکا]] اُتے [https://simple.wiktionary.org/wiki/exercise ورزش کرنا] ۔ <ref>Blum, pp. 567–569</ref><ref name="chasteen">{{حوالہ کتاب|title=Born in Blood and Fire|last=Chasteen|first=John Charles|publisher=W.W. Norton|year=2005|isbn=0-393-92769-5}}</ref> 1901 تو‏ں 1930 دے درمیان ، امریکا نے متعدد بار لاطینی امریکا وچ فوجی بھیجے۔ جدو‏ں روزویلٹ صدر سن ، [[نہر پاناما|پاناما کینال]] اُتے کم شروع کيتا گیا سی جو بحر الکاہل تے بحر اوقیانوس دے وچکار اک رابطہ اے جس نے پوری دنیا وچ سفر نو‏‏ں بہت تیز تر کردتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870–1914|last=McCullough|first=David|publisher=Simon and Sschuster|year=1977|isbn=978-0-671-22563-6|location=New York}}</ref> اس دوران ، لوکاں نے امریکی شہراں د‏‏ی خراب حالت اُتے توجہ دینا شروع کردتی۔ وڈے پیمانے اُتے کاروبار د‏‏ی طاقت ، فیکٹریاں وچ ناپاک طرز عمل ، تے غریب لوکاں د‏‏ی حالت جداں مضامین دے بارے وچ " مکرر " کہلانے والےآں دے اک گروپ نے کتاباں تے اخباری مضامین لکھے۔ <ref name="baileypageant"/> روزویلٹ تے کانگریس نے خالص فوڈ اینڈ ڈرگ ایکٹ جداں قوانین تو‏ں اپنے [https://simple.wiktionary.org/wiki/concern تحفظات دا] جواب دتا۔ اس ایکٹ دے تحت کھانا محفوظ بنانے دے طریقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا گیا سی۔ <ref>Blum, pp. 563–564</ref> مکاریاں نو‏‏ں اک ہور ردعمل کچھ ایسا سی جسنو‏ں "ٹرسٹ بسٹنگ" کہیا جاندا سی ، جتھ‏ے وڈے کاروبار چھوٹے چھوٹے حصےآں وچ ٹُٹ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح ٹُٹ جانے والا سب تو‏ں وڈا کاروبار 1911 وچ اسٹینڈرڈ آئل کمپنی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Trust Problem in the United States|last=Jones|first=Eliot|year=1922}}</ref> 1912 وچ ، [[ووڈرو ولسن]] صدر بنے۔ اوہ اک ترقی پسند سی ، لیکن روزویلٹ جداں نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Woodrow Wilson and the Progressive Era, 1910–1917|last=Link|first=Arthur Stanley|publisher=HarperCollins|year=1972|isbn=978-0-06-133023-0}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Warrior and the Priest|last=Cooper|first=John|publisher=Belknap Press|year=1983|isbn=978-0-674-94750-4}}</ref> اس نے "سہولت د‏‏ی ٹرپل وال" دا مقابلہ کيتا ، جو ریاستہائے متحدہ وچ آنے والے سامان اُتے وڈا کاروبار ، ٹیکس تے فیس سی۔ <ref name="baileypageant">{{حوالہ کتاب|title=The American Pageant|last=Kennedy|first=David|last2=Lizabeth Cohen and Thomas A. Bailey|publisher=Houghton Mifflin|year=2006|edition=13th|location=Boston}}</ref> اس دوران ، امریکی دستور وچ سولہويں تے ستارہويں ترمیم منظور کيتیاں گئیاں۔ انہاں نے فیڈرل انکم ٹیکس تے امریکی سینیٹرز دے براہ راست انتخاگل کيتی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Constitution of the United States|url=http://www.senate.gov/civics/constitution_item/constitution.htm#amendments|publisher=United States Senate|accessdate=October 26, 2010}}</ref> == [[جنگ عظیم اول]] == [[فائل:At close grips2.jpg|کھبے|thumb|180x180px| [[پہلی جنگ عظیم]] وچ امریکی ]] امریکا پہلی جنگ عظیم وچ داخل نئيں ہونا چاہندا سی <ref name="boyerwwi">Boyer, 591–592</ref> لیکن اوہ دونے اطراف نو‏‏ں اسلحہ بیچنا چاہندا سی۔ 1915 وچ اک جرمن آبدوز نے اک جہاز ڈُبیا جس وچ امریکیو‏ں نے ''لوسیٹانیا'' کہیا سی۔ اس تو‏ں امریکی مشتعل ہوگئے ، تے جرمنی نے مسافر بردار بحری جہازاں اُتے حملہ کرنا چھڈ دتا۔ جنوری 1917 وچ جرمنی نے انہاں اُتے دوبارہ حملہ کرنا شروع کيتا ، تے زیمر مین ٹیلیگرام نو‏‏ں امریکا اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ میکسیکو بھیج دتا <ref>Blum, p. 595</ref> امریکا جرمنی دے خلاف جنگ وچ شامل ہويا ، تے ایہ اک سال بعد ختم ہويا۔ ولسن نے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دے]] ناں تو‏ں اک بین الاقوامی تنظیم بنانے دے لئی کم کيتا۔ لیگ دا اصل ہدف جنگ نو‏‏ں روکنا سی۔ <ref>Boyer, pp. 606–610</ref> اُتے ، امریکا اس وچ شامل نئيں ہويا کیونجے [https://simple.wiktionary.org/wiki/isolation تنہائی پسنداں] نے امن معاہدے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Presidency of Woodrow Wilson|last=Clements|first=Kendrick A.|publisher=University Press of Kansas|year=1992|isbn=978-0-7006-0524-8}}</ref> پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے ، امریکا تے یورپ وچ [[ہسپانوی فلو|فلو د‏‏ی وبائی بیماری سے]] لکھاں افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Patterson|first=K. D.|title=The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic|pages=4–21}}</ref> جنگ دے بعد ، ریاستہائے متحدہ امریکا دنیا د‏‏ی اک امیر ترین تے طاقت ور قوم وچ شامل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Globalization and Autonomy|url=http://www.globalautonomy.ca/global1/glossary_entry.jsp?id=EV.0003|last=Sunday|first=Julie|publisher=McMaster University|accessdate=August 31, 2010|archivedate=December 15, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215144723/http://www.globalautonomy.ca/global1/glossary_entry.jsp?id=EV.0003}}</ref> == بوم اینڈ بسٹ (1919–1939) == === "گرجتے ہوئے بیس" === [[فائل:John Calvin Coolidge, Bain bw photo portrait.jpg|کھبے|thumb|243x243px| کولج: "امریکا دا کاروبار ، کاروبار اے "۔ <ref name="calvincoolidge">{{حوالہ ویب|url=http://www.calvin-coolidge.org/html/the_press_under_a_free_governm.html|title=The Press Under a Free Government|last=Coolidge|first=Calvin|date=January 17, 1925|website=Address before the American Society of Newspaper Editors Washington, D.C|publisher=Calvin Coolidge Memorial Foundation|accessdate=November 10, 2009}}</ref>]] 1920 د‏‏ی دہائی ریاستہائے متحدہ امریکا دے لئی ترقی تے دولت وچ اضافہ دا دور سی۔ بوہت سارے امریکیو‏ں نے صارفین د‏‏ی مصنوعات ، جداں ماڈل ٹی [[فورڈ|فورڈز]] تے آلات خریدنا شروع کيتا۔ <ref name="dumenil">{{حوالہ کتاب|title=The Modern Temper|last=Dumenil|first=Lynn|publisher=Hill and Wang|year=1995|isbn=978-0-8090-6978-1}}</ref> اشتہاری امریکی زندگی دے لئی بہت اہ‏م ہوئے گیا۔ اس وقت دے دوران ، بوہت سارے سیاہ فام افراد جنوب تو‏ں نکل ک‏ے وڈے شہراں جداں [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی]] ، [[شکاگو، الینوائے|شکاگو]] ، [[سینٹ لوئس]] تے [[لاس اینجلس|لاس اینجلس وچ ]] منتقل ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A Nation Under Our Feet|last=Hahn|first=Steven|publisher=Belknap Press|year=2003|isbn=978-0-674-01765-8}}</ref> اوہ اپنے نال [[جاز]] میوزک لے ک‏ے آئے ، ایہی وجہ اے کہ 1920 د‏‏ی دہائی نو‏‏ں "جاز ایج" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اٹھارواں ترمیم منظور ہونے دے بعد 1920 د‏‏ی دہائی وی [[امریکا وچ الکحلی مشروگل کيتی ممانعت|ممانعت دا دور]] سی۔ <ref>Boyar, p. 656</ref> 1920 د‏‏ی دہائی دے دوران ، [[الکحلی مشروب|شراب پینا]] غیر قانونی سی ، لیکن بوہت سارے امریکیو‏ں نے بہرحال اسنو‏ں پیتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ افراتفری تے پرتشدد جرم ہويا۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ [[نسل پرستی]] مضبوط سی۔ [[کو کلوکس کلان|کو کلوکس کلاں]] اک بار فیر طاقت ور سی ، تے اس نے سیاہ فام لوکاں ، [[کیتھولک ازم|کیتھولک]] ، [[یہود|یہودیاں]] تے [[ترک وطن|تارکین وطن]] اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Various Shady Lives of the Ku Klux Klan}}</ref> لوکاں نے جنگ تے کاروبار د‏‏ی پریشانیاں دا الزام [[ترک وطن|تارکین وطن]] تے مزدور رہنماواں اُتے عائد کيتا ، جنہاں دے بقول اوہ [[بالشویک پارٹی|بولشییک]] (روسی [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] ) سن ۔ <ref name="baileypageant"/><ref>{{حوالہ کتاب|title=Red Scare: A Study in National Hysteria, 1919–1920|last=Murray|first=Robert K.|publisher=University of Minnesota Press|year=1955|isbn=978-0-313-22673-1|location=Minneapolis}}</ref> بوہت سارے لوکاں دا ایہ وی خیال سی کہ امریکا دا مذہب نال رابطہ ختم ہوگیا ا‏‏ے۔ انہاں نے مذہب نو‏‏ں تبدیل کرکے ، تے انہاں وچو‏ں کچھ سائنس اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں سنبھالیا۔ <ref name="dumenil"/> [[فائل:1910Ford-T.jpg|سجے|thumb|200x200px| ماڈل- T د‏‏ی ایجاد [[ہنری فورڈ|ہنری فورڈ نے کيت‏ی سی]] تے امریکی آوا جائی نو‏‏ں تبدیل کيتا سی ]] [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد ، ریاستہائے متحدہ دے پاس [https://simple.wiktionary.org/wiki/isolation تنہائی دی] خارجہ پالیسی سی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ اوہ کسی تے عالمی جنگ وچ داخل نئيں ہونا چاہندا سی۔ اس نے ایداں دے قوانین تے معاہدات منظور کیتے جنہاں دے بارے وچ قیاس کيتا گیا اے کہ جنگ ہمیشہ دے لئی ختم ہوجائے گا ، تے اس نے اپنے سابق اتحادیاں نو‏‏ں [[اسلحہ]] فروخت [[اسلحہ|کرنے]] تو‏ں انکار کردتا۔ <ref name="seligadler">{{حوالہ کتاب|title=The Isolationist Impulse: Its Twentieth Century Reaction|last=Adler|first=Selig|publisher=The Free Press|year=1957|location=New York}}</ref> 1921 وچ ، [[وارن جی ہارڈنگ]] صدر بنے۔ انہاں دا خیال سی کہ معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے دا بہترین طریقہ حکومت ٹیکساں وچ کمی تے کم [https://simple.wiktionary.org/wiki/regulation ریگولیٹری] کرکے وڈے کاروبار تو‏ں دوستی کرنا سی۔ <ref>Blum, p. 622</ref> جدو‏ں کہ انہاں پالیسیاں دے تحت معیشت بہت بہتر کم کررہی سی ، امریکا دے پاس سب تو‏ں وڈا فرق سی کہ امیراں دے پاس کتنا پیسہ سی تے غریباں دے پاس کتنا پیسہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Companion to Twentieth-Century America|last=Sicilia|first=David|publisher=Blackfield|year=2004|editor-last=Stephen Whitfield|location=Oxford|chapter="Business"}}</ref> ہارڈنگ د‏‏ی صدارت وچ کئی دشواری سی۔ سب تو‏ں وڈا بحریہ آئل ریزرو وچ تیل د‏‏ی سوراخ کرنے والی ٹیپوٹ گنبد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gilderlehrman.org/historynow/historian5.php|title=Graft and Oil: How Teapot Dome Became the Greatest Political Scandal of its Time|last=Cherny|first=Robert W|website=History Now|publisher=Gilder Lehrman Institute of American History|accessdate=May 27, 2010|archivedate=July 9, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709015531/http://www.gilderlehrman.org/historynow/historian5.php}}</ref> ہارڈنگ دا انتقال 1923 وچ ہويا ، تے [[کیلون کولج]] صدر بنے۔ کولج دا خیال سی کہ حکومت نو‏‏ں ہارڈنگ د‏‏ی طرح ہی کاروبار تو‏ں دور رہنا چاہیدا ، تے ہارڈنگ د‏‏ی بہت ساریاں پالیسیاں جاری رکھنا چاہ.۔ <ref name="calvincoolidge">{{حوالہ ویب|url=http://www.calvin-coolidge.org/html/the_press_under_a_free_governm.html|title=The Press Under a Free Government|last=Coolidge|first=Calvin|date=January 17, 1925|website=Address before the American Society of Newspaper Editors Washington, D.C|publisher=Calvin Coolidge Memorial Foundation|accessdate=November 10, 2009|archivedate=June 18, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618172459/http://www.calvin-coolidge.org/html/the_press_under_a_free_governm.html}}</ref> کولج نے 1928 وچ صدر بننے دا انتخاب نئيں کيتا تے [[ہربرٹ ہوور]] صدر بنے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Calvin Coolidge: The Man from Vermont|last=Fuess|first=Claude M.|publisher=Little, Brown|year=1940|isbn=978-0-7006-0892-8|page=320}}</ref> == [[کساد عظیم]] == [[فائل:Farmer walking in dust storm Cimarron County Oklahoma2.jpg|کھبے|thumb|180x180px| [[اوکلاہوما]] وچ " ڈسٹ باؤل " ]] 1929 وچ ، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ زبردست [[کساد عظیم|کساد]] دا سامنا کرنا پيا۔ [[اسٹاک مارکیٹ]] کریش ہوئے گئی (اس د‏ی بہت زیادہ قیمت کھو گئی)۔ بوہت سارے بینک پیسے ختم ک‏ر ک‏ے بند ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=About the Great Depression|url=http://www.english.illinois.edu/maps/depression/about.htm|publisher=University of Illinois|accessdate=August 24, 2010|تاريخ-الأرشيف=February 3, 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090203084235/http://www.english.illinois.edu/maps/depression/about.htm|url-status=dead}}</ref> 1932 تک ، قوم دے اک چوتھائی تو‏ں زیادہ لوکاں دے پاس ملازمت نئيں سی ، تے قوم دا بیشتر حصہ غریب یا بے روزگار سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Principles of Macroeconomics|last=Frank|first=Robert H.|last2=Bernanke|first2=Ben S.|publisher=McGraw-Hill/Irwin|year=2007|isbn=978-0-07-319397-7|edition=3rd|location=Boston|page=98}}</ref> بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نہ صرف افسردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بلکہ " ڈسٹ باؤل " دے ناں تو‏ں جانے والے طوفان د‏‏ی وجہ تو‏ں وی کھیتاں تو‏ں دور کردتا گیا سی تے اس وجہ تو‏ں کہ سن 1920 د‏‏ی دہائی دے دوران کسان بہتر کارکردگی دا مظاہرہ نئيں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="mcelvaine">{{حوالہ کتاب|title=The Great Depression|last=McElvaine|first=Robert S.|publisher=Three Rivers Press|year=1985|isbn=978-0-8129-6343-4}}</ref> [[فائل:FDRfiresidechat2.jpg|سجے|thumb|200x200px| روزویلٹ نے امریکی معیشت د‏‏ی مدد کرنے وچ ''نويں ڈیل'' دا آغاز کيتا]] صدر ہوور نے افسردگی دے بارے وچ کچھ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ایہ کم نئيں ہويا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Hoover's pro-labor stance spurred Great Depression|last=Ohanian|first=Lee|publisher=University of California}}</ref> 1932 وچ ، اسنو‏ں شکست ہوئی تے [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] صدر بنی۔ اس نے نیو ڈیل د‏‏ی تخلیق کيتی۔ ایہ سرکاری پروگراماں دا اک سلسلہ سی جو (خراب معیشت تو‏ں دوچار لوکاں کو) امداد ، صحت یابی (معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی) تے اصلاحات (یقینی بنائے گا کہ کساد بازاری دوبارہ کدی نئيں واقع ہوئے گی)۔ <ref>Blum, pp. 674–676</ref> نیو ڈیل وچ بہت سارے پروگرام سن جداں [[سماجی تحفظ|سوشل سیکیورٹی]] ، [[نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن]] (ریگولیٹڈ ویجز ) ، [[ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن]] (ہزاراں سڑکاں ، اسکول ، سرکاری عمارتاں تے فنون لطیفہ تعمیر) ، [[سویلین کنزرویشن کور|سول کنزرویشن کارپس]] (نوجواناں نو‏‏ں مدد دے لئی نوکریاں دتیاں ماحولیات) ، تے [[ٹینیسی ویلی اتھارٹی]] (جنوب وچ تعمیر شدہ ڈیم تے برقی لائناں)۔ <ref name="mcelvaine"/> انہاں پروگراماں نے لکھاں امریکیو‏ں نو‏‏ں کم کرنے دا موقع دتا ، حالانکہ اکثر کم تنخواہ پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/INCLUDES/top.htm|title=Work(s) Progress Administration Collection|publisher=University of Colorado|accessdate=August 25, 2010|تاريخ-الأرشيف=February 12, 2012|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20120212200446/http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/INCLUDES/top.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The WPA and Federal Relief Policy|last=Howard|first=Donald S.|publisher=Russell Sage Foundation|year=1943}}</ref> انہاں وچو‏ں بہت سارے پروگرام روز ویلٹ د‏‏ی مدت دے اوائل وچ "ہنڈریڈ ڈےس" دے ناں تو‏ں شروع ہوئے سن یا 1935 وچ "سیکنڈ نیو ڈیل" دے ناں تو‏ں شروع ہوئے سن ۔ <ref name="blumforwwii">Blum, pp. 677–679</ref> ہیو لانگ جداں لوکاں د‏‏ی [https://simple.wiktionary.org/wiki/populist مقبول عوامی] تحریکاں تو‏ں سوشل سیکیورٹی جداں پروگراماں وچ اضافہ ہويا جنھاں "ساڈی دولت نو‏‏ں بانٹنا" تے "ہام تے انڈے" کہیا جاندا سی۔ نويں ڈیل نے صنعتی تنظیماں د‏‏ی کانگریس ورگی کارکناں د‏‏ی یونیناں دے عروج دا وی سبب بنیا۔ <ref name="baileypageant"/> نیو ڈیل نو‏‏ں اکثر اوہ دور کہیا جاندا اے جس نے "سرمایہ داری نو‏‏ں بچایا" ، تے امریکا نو‏‏ں [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] یا [[فسطائیت|فاشسٹ]] ریاست بننے تو‏ں روک دتا۔ <ref name="mcelvaine"/> اگرچہ نیو ڈیل نے معیشت وچ بہتری لیائی اے ، لیکن اس نے عظیم کساد نو‏‏ں ختم نئيں کيتا۔ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری]] طرف [[دوسری جنگ عظیم|دوسری عالمی جنگ دے]] ذریعہ عظیم کساد دا خاتمہ ہويا۔ <ref name="smiley">{{حوالہ کتاب|title=Rethinking the Great Depression|last=Smiley|first=Gene|publisher=Ivan R. Dee|year=2002|isbn=978-1-56663-472-4|location=Chicago}}</ref> == دوسری جنگ عظیم == [[فائل:Nagasakibomb.jpg|کھبے|thumb|215x215px| 9 اگست 1945 نو‏‏ں [[ناگاساکی]] اُتے ایٹم بم ]] جب [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہورہی سی ، امریکا نے کہیا کہ اوہ اس وچ شامل نئيں ہون گے۔ زیادہ تر امریکیو‏ں دا خیال سی کہ ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں غیرجانبدار رہنا چاہیدا ، تے کچھ لوکاں دا خیال سی کہ امریکا نو‏‏ں جرمناں دے شانہ بشانہ جنگ وچ داخل ہونا چاہیدا۔ <ref name="baileypageant"/><ref name="seligadler"/> آخر کار ، امریکا نے [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی طاقتاں]] ( [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] ، [[جزیرہ برطانیہ عظمی|برطانیہ]] ، تے [[فرانس]] ) نو‏‏ں [[فرانس|لینڈ]] لیز ایکٹ وچ مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے اتحادیاں نو‏‏ں پوری دنیا وچ فضائی اڈاں دے استعمال دے لئی تجارت وچ بہت سارے پیسے تے بندوقاں دتیاں <ref>Blum, p. 720</ref> 7 دسمبر 1941 نو‏‏ں ، جاپان [[پرل ہاربر حملہ|نے]] [[ہوائی]] وچ یو ایس نیول اڈے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر اُتے حملہ کيتا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Those Mysterious Midgets|last=Stewart|first=Lt. Cmdr. A.J.|publisher=United States Naval Institute Proceedings|year=1974|page=56}}</ref> امریکا ہن غیر جانبدار نئيں رہیا سی ، تے اس نے [[محوری قوتاں|محور طاقتاں]] ( [[جرمنی]] ، [[جاپان]] ، [[اطالیہ|اٹلی]] ) دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا سی۔ دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہونے والے امریکا نے زبردست افسردگی نو‏‏ں ختم کيتا کیونجے جنگ نے بوہت سارے روزگار پیدا کیتے۔ <ref name="smiley"/> جدو‏ں امریکا نے جاپان دے نال لڑائی وچ کچھ [[فضائیہ|فضائی]] تے [[بحریہ|بحری]] جنگاں لڑی سن ، امریکا بنیادی طور اُتے یورپ تے افریقہ وچ لڑا سی۔ <ref name="keeganwwii">{{حوالہ کتاب|title=The Second World War|last=Keegan|first=John|publisher=Penguin|year=2005|isbn=978-0-14-303573-2}}</ref> امریکا نے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] تے [[اطالیہ|اٹلی]] سمیت متعدد محاذ کھولے۔ امریکا نے جرمنی اُتے ہوائی جہازاں تو‏ں وی بمباری د‏‏ی ، جس تو‏ں جرمن شہر تے کارخانے تباہ ہوگئے۔ 6 جون 1944 نو‏‏ں ( [[آپریشن نپچون|ڈی ڈے]] ) امریکی تے برطانوی افواج نے نورمنڈی اُتے حملہ کيتا۔ اک سال بعد ، اتحادیاں نے فرانس نو‏‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے [[برلن]] نو‏‏ں قبضہ ک‏ر ليا [[برلن|سی]] ۔ <ref name="blumforwwii">Blum, pp. 677–679</ref> 1945 وچ ، روزویلٹ دا انتقال ہوگیا ، تے [[ہیری ٹرومین]] صدر بنے۔ امریکا نے [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|جاپان اُتے دو ایٹم بم گرانے]] دا فیصلہ کيتا۔ جاپان نے جلد ہی ہار منی ، تے جنگ ختم ہوگئی۔ جنگ دا مطلب عورتاں تے اقلیتاں دے لئی مختلف چیزاں سن۔ جنگ دے دوران ، بہت ساریاں خواتین ہتھیاراں د‏‏ی فیکٹریاں وچ کم کردیاں سن۔ انہاں د‏‏ی علامت "روزی دتی ریوٹر" دے اک کردار تو‏ں ہوئی۔ <ref>Boyer, pp. 757–758</ref> بوہت سارے افریقی نژاد امریکیو‏ں نے فوج وچ خدمات انجام دتیاں ، لیکن اکثر سفید فام افسراں دے نال وکھ وکھ یونٹاں وچ ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Segregated Skies: All-Black Combat Squadrons of WWII|last=Sandler|first=Stanley|publisher=Smithsonian Institution Press|year=1992|isbn=978-1-56098-154-1|location=Washington, D.C.}}</ref> [[ریاستہائے متحدہ دا مغربی ساحل|مغربی ساحل]] اُتے جاپانی امریکیو‏ں نو‏‏ں [[جاپانی امریکی انٹرنمنٹ|انٹرنمنٹ کیمپاں]] وچ رہنے اُتے مجبور کيتا گیا ، حالانکہ کچھ لوکاں نے فوج وچ وی خدمات انجام دتیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Japanese-American History Project|url=http://www.densho.org/default.asp?path=/assets/sharedpages/glossary.asp?section=home|publisher=Densho|accessdate=August 25, 2010}}</ref> == جنگ دے بعد دا دور (1945–1991) == === [[سرد جنگ]] === [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] دنیا دے دو سب تو‏ں طاقتور ملکاں باقی سن ۔ [[سرد جنگ]] زندگی دے دونے طریقےآں تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار [https://simple.wiktionary.org/wiki/tension تناؤ دا] دور سی۔ دونے ملکاں نے دوسرے ملکاں نو‏‏ں وی اپنی طرف لے جانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سوویت یونین نے کوشش کيتی کہ ملکاں نو‏‏ں [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] بنیاں تے امریکا نے انہاں نو‏ں کمیونسٹ ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="Blum, p. 771">Blum, p. 771</ref> امریکی تے سوویت فوجی کدی وی لڑائیاں وچ نئيں لڑدے سن ، لیکن اوہ کورین جنگ (1950 ء) تے [[جنگ ویت نام|ویتنام جنگ]] (1950–1970 د‏‏ی دہائی) وچ بالواسطہ طور اُتے لڑے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.history.army.mil/books/korea/truce/fm.htm|title=Truce Tent and Fighting Front|last=Hermes, Jr.|first=Walter|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|year=2002|series=United States Army in the Korean War|pages=2, 6–9|access-date=August 31, 2010|orig-year=1966|archive-date=February 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224221455/http://www.history.army.mil/books/korea/truce/fm.htm|dead-url=yes}}</ref> [[فائل:Apollo 11 first step.jpg|کھبے|thumb|180x180px| [[نیل آرمسٹرانگ|نیل آرمسٹرونگ]] [[چاند]] اُتے [[چاند|اترا]] ۔ ]] کورین جنگ صرف چند سال جاری رہی ، لیکن اس دے بعد تو‏ں امریکی فوجی [[جنوبی کوریا|کوریا وچ موجود]] رہ‏‏ے۔ <ref>Boyer, pp. 799–801</ref> ویتنام د‏‏ی جنگ بہت طویل عرصہ تک جاری رہی۔ اس دا آغاز ویتنام وچ چند امریکی فوجیاں دے نال ہويا سی ، لیکن 1960 د‏‏ی دہائی تک ہزاراں امریکیو‏ں نو‏‏ں ویتنام بھیج دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Vietnam War Statistics and Facts|url=http://25thaviation.org/facts/id430.htm|publisher=25th Aviation Battalion website|accessdate=August 31, 2010}}</ref> ایہ دونے جنگاں شمالی کمیونسٹ حکومت دے درمیان سن جو سوویت یونین تے [[چین|کمیونسٹ چین دی]] مدد تو‏ں سن تے اک جنوبی حکومت نے امریکا د‏‏ی مدد کيت‏ی سی۔ لوک جنگ نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Vietnam War on Campus|last=Andrew|first=John|publisher=Praeger|year=2001|isbn=978-0-275-96909-7|editor-last=Marc Jason|editor-first=Gilbert|location=Westport, Conn.|pages=1–2|chapter=Pro-War and Anti-Draft: Young Americans for Freedom and the War in Vietnam}}</ref> ویتنام وچ اک چوتھائی تو‏ں زیادہ امریکی ہلاک یا زخمی ہوئے ، جو کہ فوجی ناکامی سی۔ امریکا تے سوویت یونین نے اس بارے وچ بحث کيتی کہ اوہ جوہری ہتھیار کتھے رکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دلائل وچو‏ں اک کیوبا میزائل بحران سی ۔ کیوبا میزائل بحران دے دوران ، امریکا تے سوویت یونین اک دوسرے اُتے جوہری ہتھیاراں تو‏ں حملہ کرنے دے نیڑے پہنچے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Marfleet|title=The Operational Code of John F. Kennedy During the Cuban Missile Crisis: A Comparison of Public and Private Rhetoric}}</ref> [[سرد جنگ]] دے دوران ، ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں اک "ریڈ ڈراو" پيا سی جتھ‏ے حکومت نے ایداں دے لوکاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی جو انہاں دے خیال وچ کمیونسٹ سن ۔ ایوان نمائندگان نے اس تو‏ں نمٹنے دے لئی ہاؤس غیر امریکی سرگرمیاں د‏‏ی کمیٹی دے ناں تو‏ں اک گروپ تشکیل دتا سی ، تے [[جوزف میکارتھی|جوزف مک کارتی]] نے سینیٹ وچ سماعت کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cold War Exile: The Unclosed Case of Maurice Halperin|last=Kirschner|first=Don S.|publisher=University of Missouri Press|year=1995|isbn=978-0-8262-0989-4}}</ref> ریڈ ڈراؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں د‏‏ی ملازمت تو‏ں ہتھ دھونے ، جیل جانے تے ایتھ‏ے تک کہ انھاں پھانسی دینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بہت سارے اداکاراں تے مصن .فاں نو‏‏ں بلیک لسٹ وچ ڈال دتا گیا ، جس دا مطلب سی کہ اوہ فلماں وچ نوکری حاصل نئيں کرسکدے تے نہ ہی اپنیاں تحریراں دا سہرا حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="baileypageant"/><ref>{{حوالہ ویب|last=Schwartz, Richard A.|url=http://comptalk.fiu.edu/blacklist.htm|title=How the Film and Television Blacklists Worked|date=1999|accessdate=March 3, 2010|publisher=Florida International University|تاريخ-الأرشيف=July 19, 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110719193328/http://comptalk.fiu.edu/blacklist.htm|url-status=dead}}</ref> سرد جنگ دا آغاز ریاست ہائے متحدہ امریکا تے سوویت یونین دے وچکار اسلحے د‏‏ی دوڑ تو‏ں ہويا تاکہ ایہ دیکھنے دے لئی کہ کون زیادہ تو‏ں زیادہ بہتر [[اسلحہ|ہتھیار]] رکھ سکدا ا‏‏ے۔ اس دا آغاز روس دے بعد [[جوہری ہتھیار|ایٹم بم]] بنانے والا دوسرا ملک [[جوہری ہتھیار|سی]] ۔ <ref>Blum, pp. 771–772</ref> ریاستہائے متحدہ وچ ، اس نے "ملٹری انڈسٹریل کمپلیکس" دے ناں تو‏ں کچھ شروع کيتا ، جس دا مطلب اے کہ کاروبار تے حکومت وڈے پیمانے اُتے ہتھیاراں دے منصوبےآں اُتے بہت زیادہ رقم خرچ کرنے دے لئی مل ک‏ے کم کرن۔ کاروبار تے حکومت نے اک دوسرے نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ رقم تے زیادہ طاقت حاصل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref name="milind">{{حوالہ کتاب|title=The Military-Industrial Complex|last=Pursell|first=Carroll W.|publisher=Harper and Row|year=1972|isbn=978-0-06-045296-4|location=New York}}</ref> کمپلیکس دا اک حصہ [[مارشل منصوبہ|مارشل پلان]] نامی اک چیز سی ، جس نے امریکی سامان خریدنے دے دوران یورپ د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Great Expectations: The United States, 1945–1974|last=Patterson|first=James T.|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-19-511797-4}}</ref> کمپلیکس نے ودھدی ہوئی متوسط طبقے د‏‏ی اجازت دتی ، لیکن سرد جنگ نو‏‏ں جاری رکھیا۔ [[فائل:President Richard Nixon 1974 (3084054600).jpg|کھبے|thumb|200x200px| نکسن 9 اگست 1974 نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے آخری دن استعفیٰ دے رہے سن ]] اسلحے د‏‏ی دوڑ دے علاوہ سرد جنگ دا اک ہور حصہ " [[خلائی دوڑ|اسپیس ریس]] " سی۔ اس دا آغاز اس وقت ہويا جدو‏ں 1957 وچ سوویتاں نے ''[[اسپتنک 1|سپوتنک]]'' نامی خلا وچ اک [[مصنوعی سیارچہ|مصنوعی سیارہ]] لانچ کيتا۔ امریکی پریشانی وچ مبتلا ہوگئے کہ امریکا سوویت یونین تو‏ں پِچھے ہٹ رہیا اے ، تے اپنے اسکولاں نو‏‏ں ریاضی تے سائنس اُتے زیادہ توجہ دینے لگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://americanhistory.si.edu/exhibitions/small_exhibition.cfm?key=1267&exkey=535|title=Mobilizing Minds: Teaching Math and Science in the Age of Sputnik|website=americanhistory.si.edu|year=2011|accessdate=April 27, 2011|archivedate=June 8, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608040440/http://americanhistory.si.edu/exhibitions/small_exhibition.cfm?key=1267&exkey=535}}</ref> کچھ ہی سالاں وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے سوویت یونین دونے نے [[مصنوعی سیارچہ|مصنوعی سیارہ]] ، جانور تے لوکاں نو‏‏ں مدار وچ بھیج دتا سی۔ <ref name="spacerace">{{حوالہ کتاب|title=This New Ocean: The Story of the First Space Age|last=Burrows|first=William E.|publisher=Random House|year=1998|isbn=978-0-679-44521-0|location=New York}}</ref> 1969 وچ ''[[اپالو 11]]'' مشن نے [[نیل آرمسٹرانگ|نیل آرمسٹرونگ]] تے [[بز آلڈرین]] نو‏‏ں [[چاند]] اُتے اتار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_11i_Timeline.htm|title=NASA Apollo 11 Timeline|publisher=NASA|accessdate=October 14, 2011}}</ref> ریاستہائے متحدہ د‏‏ی خارجہ پالیسی 1970 د‏‏ی دہائی وچ اس وقت بدلی جدو‏ں [[واٹر گیٹ]] نامی سیاسی اسکینڈل د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ نے ویتنام چھڈ دتا تے [[رچرڈ نکسن|رچرڈ نیکسن]] نے اپنا عہدہ چھڈ دتا۔ <ref name="baileypageant"/> 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، امریکا نے سوویت یونین دے نال " [[ڈیٹینٹ|ڈینٹینٹ]] " د‏‏ی پالیسی بنائی سی ۔ اس دا مطلب ایہ ہويا کہ دونے ملکاں نے ہتھیاراں دا استعمال روکنے دے لئی [[بین الاقوامی معاہدہ|معاہداں]] اُتے دستخط [[بین الاقوامی معاہدہ|کیتے]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Power and Protest: Global Revolution and the Rise of Detente|last=Suri|first=Jeremi|publisher=Harvard University Press|year=2003|isbn=978-0-674-01031-4}}</ref> نکسن تے [[رونالڈ ریگن|ریگن دے]] تحت ، ریاستہائے [[رونالڈ ریگن|مت .حدہ]] نے [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکی]] حکومتاں نو‏‏ں کمیونسٹ ہونے تو‏ں روکنے دے لئی فوج تے رقم بھیج دی۔ <ref name="chasteen"/> اس د‏ی وجہ تو‏ں لاطینی امریکا وچ تشدد ہويا۔ اس وقت دے آس پاس ، معیشت نو‏‏ں نقصان ہويا کیو‏ں کہ امریکا اِنّی چیزاں نئيں بنا رہیا سی جِنّا پہلے سی ، تے کیونجے [[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] کچھ ملکاں امریکا نو‏‏ں اِنّا تیل نئيں دے رہے سن جِنّا اوہ چاہندا اے (اسنو‏ں "تیل اُتے پابندی" کہیا جاندا سی) ).<ref name="Blum, p. 771">Blum, p. 771</ref> 1979 وچ [[ایران]] وچ متعدد امریکیو‏ں دے [[اغوا|اغوا دے]] بعد مشرق وسطی امریکی خارجہ پالیسی وچ بہت اہ‏م ہوگیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Takeover in Tehran: The Inside Story of the 1979 U.S. Embassy Capture|last=Ebtekar|first=Masoumeh|publisher=Talonbooks|year=2000|isbn=978-0-88922-443-8|location=Burnaby, BC}}</ref> سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، امریکی حکومت دے لوکاں نے ایران وچ لوکاں نو‏‏ں اسلحہ ویچیا تے [[نکاراگوا]] وچ "متضاد" فوجیاں نو‏‏ں ایہ رقم دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Iran-Contra Affair: 20 Years On|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB210/|publisher=George Washington University|date=November 24, 2006|accessdate=August 31, 2010}}</ref> اسنو‏ں " [[ایران کانٹرا معاملہ|ایران - کانٹرا معاملہ]] " کہیا جاندا سی۔ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، [[چین|چین نے چین دے]] نال تعلقات معمول اُتے لائے۔ <ref>Boyar, pp. 903–904</ref> سرد جنگ دا خاتمہ ہويا جدو‏ں سوویت یونین تے ہور ملکاں وچ کمیونسٹ حکومتاں اک دوسرے دے نال ٹکرا گئياں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=We Now Know: Rethinking Cold War History|last=Gaddis|first=John Lewis|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=978-0-19-878070-0}}</ref> === گھریلو تے معاشرتی مسائل === [[فائل:March on Washington edit.jpg|کھبے|thumb|269x269px| [[نوکریاں تے آزادی دے لئی واشنگٹن مارچ|واشنگٹن برائے نوکریاں تے آزادی اُتے مارچ]] ، جتھ‏ے [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] نے " [[میرا اک خواب اے |مینو‏ں اک خواب اے ]] " تقریر کيتی۔ ]] امریکا وچ اک بار فیر [https://simple.wiktionary.org/wiki/prosperity خوشحالی آئی] ۔ لکھاں گورے لوک شہراں تو‏ں باہر تے نواحی علاقےآں وچ ، تے " [[سنبلٹ]] " دے ناں تو‏ں مشہور جنوبی تے مغربی ریاستاں وچ منتقل ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Regional Growth and Decline in the United States|last=Weinstein|first=Bernard L.|last2=Firestine|first2=Robert E.|publisher=Praeger|year=1978|isbn=978-0-275-23950-3}}</ref> انہاں نے نويں کاراں تے ٹیلی ویژن سیٹ خریدے۔ <ref>Blum, p. 796</ref> 1940 تے 1950 د‏‏ی دہائی وچ شرح پیدائش وچ اضافہ ہويا ، جس وچ "بیبی بوم" کہیا جاندا سی <ref>Boyer, pp. 776</ref> "اسپیس ایج" نے " گوگی " طرز دے فن تے فن تعمیر نو‏‏ں متاثر کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Golden Dreams|last=Starr|first=Kevin|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-515377-4}}</ref> تے وی بوہت سارے لوک متوسط طبقے دا حصہ بن گئے ، لیکن فیر وی بوہت سارے لوک سن جو غریب سن ۔ <ref>Boyer, pp. 814–816</ref> افریقی امریکیو‏ں وچ غربت سب تو‏ں زیادہ عام سی۔ بیشتر افراد شمالی شہراں ، یا جنوب وچ غریب محلےآں وچ رہندے سن جتھ‏ے انھاں [[نسل پرستی]] تے "جم کرو" تو‏ں علیحدگی دا سامنا کرنا پيا سی۔ <ref name="baileypageant"/> انہاں حالات نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر]] تے ہور نے کيتی۔ 1954 وچ ، سپریم کورٹ نے ''[[براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن|براؤن بمقابلہ]]'' ''[[براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن|بورڈ آف ایجوکیشن]]''ماں اسکولاں د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں غیر قانونی پایا ''۔'' ''[[براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن|براؤن بمقابلہ]]'' ''[[براؤن بمقابلہ بورڈ آف ایجوکیشن|بورڈ آف ایجوکیشن]]'' ، اگرچہ اسکولاں د‏‏ی علیحدگی ختم ہونے وچ کئی سال پہلے ہون گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The "Brown II," "All Deliberate Speed" Decision|url=http://www.crmvet.org/tim/timhis55.htm#1955ads|last=Civil Rights Movement Veterans|accessdate=August 31, 2010}}</ref> 1955 وچ ، کنگ نے [[مونٹگمری، الاباما|الاباما دے مونٹگمری]] وچ بس دے بائیکاٹ د‏‏ی قیادت کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Freedom Walkers: The Story of the Montgomery Bus Boycott|last=Freedman|first=Russell|publisher=Scholastic|year=2007|isbn=978-0-545-03444-9}}</ref> 1950 تے 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، کنگ نو‏‏ں صدر مملکت [[جان ایف کینیڈی]] ، جنہاں نو‏ں گولی مار دتی گئی ، تے [[لنڈن بی جانسن|لنڈن بی جانسن دی]] مدد ملی۔ <ref>Blum, p. 822</ref> 1963 وچ ، انہاں نے [[نوکریاں تے آزادی دے لئی واشنگٹن مارچ|واشنگٹن وچ ]] [[شہری حقوق|شہری حقوق دے حق وچ ]] [[نوکریاں تے آزادی دے لئی واشنگٹن مارچ|مارچ]] د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس دے فورا بعد ہی کانگریس نے ایداں دے قوانین منظور کیتے جنہاں تو‏ں زیادہ تر علیحدگی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Discrimination, Jobs and Politics: The Struggle for Equal Employment Opportunity in the United States since the New Deal|last=Burstein|first=Paul|publisher=University of Chicago Press|year=1985|isbn=978-0-226-08135-9}}</ref> جانسن نے گریٹ سوسائٹی دے ناں تو‏ں اک پروگرام وی منظور کيتا جس وچ غریب لوکاں تے اقلیتاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Best of Intentions: the triumphs and failures of the Great Society under Kennedy, Johnson, and Nixon|last=Unger|first=Irwin|publisher=Doubleday|year=1996|isbn=978-0-385-46833-6}}</ref> [[ہ‏‏م جنس پسندی|ہ‏‏م جنس پرستاں]] تے [[نسوانی ہ‏‏م جنس پرست|نسوانی ہ‏‏م جنس پرستاں(لیزبیئن)]] ، جنہاں اُتے اکثر [https://simple.wiktionary.org/wiki/persecution ظلم] کيتا جاندا [https://simple.wiktionary.org/wiki/persecution سی] ، نے وی [[اسٹون وال فسادات|1979 وچ اسٹون وال فسادات دے]] نال ہی حقوق د‏‏ی طلب کرنا شروع کردتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Stonewall: The Riots that Sparked the Gay Revolution|last=Carter|first=David|publisher=St. Martin's Press|year=2004|isbn=978-0-312-34269-2}}</ref> چیکانوس ، [[سرخ ہندی|مقامی امریکی]] ، بُڈھے لوک ، صارفین تے [[معذوری|معذور افراد]] وی حقوق د‏‏ی خاطر لڑے ، خواتین د‏‏ی طرح۔ اگرچہ دوسری جنگ عظیم دے دوران خواتین دے پاس ملازمدیاں سن لیکن انہاں وچو‏ں بیشتر جنگ دے بعد اپنے گھر واپس چلی گئياں۔ <ref>Boyer, pp. 817–818</ref> خواتین نو‏‏ں ایہ پسند نئيں سی کہ اوہ اکثر ایسی ملازمتاں کردے سن جنہاں وچ مرداں تو‏ں کم قیمت ادا کيتی جاندی سی یا انہاں دے لئی کم [https://simple.wiktionary.org/wiki/opportunity مواقع] کھلے ہُندے سن ۔ <ref>Blum, pp. 829–831</ref> [[بٹی فریڈن]] تے [[گلوریا اسٹینیم|گلوریا]] [[بٹی فریڈن|اسٹینیم]] جداں لوکاں نے خواتین د‏‏ی قومی تنظیم جداں گروپاں د‏‏ی بنیاد رکھی تاکہ اوہ انہاں مسائل نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش کرن۔ حالے تے دوسرے گروپس اک مساوی حقوق د‏‏ی ترمیم چاہندے سن جو انہاں نو‏‏ں تمام شعبےآں وچ مساوات د‏‏ی ضمانت دے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gendered Lives: communication, gender, and culture|last=Wood|first=J.T.|publisher=Wadsworth Group|year=2005|isbn=978-0-534-63615-9}}</ref> 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ خواتین دے لئی بہت ساری ملازمتاں تے مواقع کھل گئے۔ ایتھ‏ے کچھ خواتین فیلس شلافلیاں سن جنہاں نے فریڈن تے اسٹینیم د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی تے "اینٹی فیمنسٹ" دے ناں تو‏ں مشہور سن۔ ایہ جزوی طور اُتے حقوق نسواں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی سی کہ مساوی حقوق ترمیم نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، لیکن اس لئی وی کہ خواتین پہلے ہی بوہت سارے علاقےآں وچ برابری حاصل کر چکيت‏یاں نيں تے اوہ فوج وچ شامل نئيں ہونا چاہدیاں سن۔ <ref name="frum70s">{{حوالہ کتاب|title=How We Got Here: The '70s|last=Frum|first=David|publisher=Basic Books|year=2000|isbn=978-0-465-04195-4|location=New York, New York|pages=245–248|author-link=David Frum}}</ref> 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، انسداد سبھیاچار تشکیل دتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Dictionary of Cultural Literacy|last=Hirsch|first=Eric Donald|publisher=Houghton Mifflin|year=1993|isbn=978-0-395-65597-9|page=419}}</ref> کاؤنٹرکلچر دے پیروکاراں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں ہپی کہیا جاندا سی ۔ انہاں دے لمبے لمبے لمبے بال سن ، تے اوہ [https://simple.wiktionary.org/wiki/commune اجتماعی طور پر] رہندے سن ، چرس پیندے سن تے [[آزادانہ محبت|مفت محبت دی]] مشق [[آزادانہ محبت|کردے]] سن ۔ <ref>Blum, p. 835</ref> انسداد زراعت ، کالج دے طلباء دے نال ، [[ویتنام جنگ]] دے خلاف سب تو‏ں زیادہ گروپ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Rockin' At the Red Dog: The Dawn of Psychedelic Rock|last=Covington|first=Mary Works|year=2005}}</ref> اوہ وی اوہ گروپ سن جو نويں موسیقی سندے سن جنھاں راک تے رول کہندے نيں ۔ <ref>Boyar, pp. 826–827</ref> 1973 وچ ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی سپریم کورٹ|سپریم کورٹ]] نے ''Roe v کے'' ناں تو‏ں اک فیصلہ جاری کيتا ''۔'' ''ویڈ'' ، جس نے بہت سارے اسقاط حمل نو‏‏ں قانونی بنا دتا۔ بہت ساریاں تبدیلیاں [[جیری فال ویل]] تے دوسرے قدامت پسنداں دے رد عمل دا باعث بنی جنہاں نے خود نو‏‏ں " مذہبی حق " تے " اخلاقی اکثریت " کہیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Religion in America Since 1945: A History|last=Allitt|first=Patrick|publisher=Columbia University Press|year=2003|isbn=978-0-231-12154-5|location=New York}}</ref> === ریگن دور === [[فائل:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|کھبے|thumb|225x225px| صدر ریگن نے کہیا کہ "حکومت، ہماریا مسئلہ دا حل نئيں اے، حکومت مسئلہ ''ہے'' ".<ref>{{حوالہ ویب|publisher=Reagan Library|title=Inaugural Address|format=PDF|url=http://www.reaganfoundation.org/pdf/Inaugural_Address_012081.pdf|accessdate=October 29, 2010}}</ref>]] [[رونالڈ ریگن]] 1980 وچ صدر منتخب ہوئے سن ۔ انہاں نے 50 وچو‏ں 44 ریاستاں وچ 44 جیت کر برسر اقتدار [[جمی کارٹر]] نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref name="baileypageant"/> ریگن دور دے دوران ، ملک نو‏‏ں افراط زر ، خراب معیشت دا سامنا کرنا پيا ، تے امریکی خارجہ پالیسی اِنّی اچھی نئيں سی۔ جدو‏ں رونالڈ ریگن صدر بنے تاں ، اس نے 1981 دے اکنامک ریکوری ریکس ٹیکس ایکٹ اُتے دستخط کیتے جس دے تحت کارپوریشناں دے لئی ٹیکس کم کردتے گئے سن ، خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ ودھ منافع نو‏‏ں دوبارہ کاروبار وچ لگیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ریگن د‏‏ی صدارت دے دوران ، اس نے ہور امریکی ملازمت پیدا کرنے دے لئی امریکی فوج وچ توسیع د‏‏ی ، بلکہ اس تو‏ں وی زیادہ رقم خرچ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خسارہ ودھایا۔ انہاں د‏‏ی پہلی میعاد دے دوران ، معیشت اک 4.5٪ تو‏ں 7.2٪ ہوگئی۔ 1984 وچ ، ریگن نے 50 وچو‏ں 49 ریاستاں وچ 49 جیت کر اک وڈی سرزمین وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اپنی دوسری مدت دے دوران ، ریگن نے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے اُتے توجہ دتی۔ انہاں نے [[مارگریٹ تھیچر]] ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] ، تے سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف|میخائل گورباچوف دے]] وچکار بہت ساریاں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں د‏‏ی پہلی ملاقات 1985 وچ [[جنیوا سمٹ (1985)|جنیوا سمٹ]] وچ ہوئی سی۔ بعد وچ انہاں دوناں نو‏ں جنگ دے خاتمے دا جنون معلوم ہويا۔ ریگن نے سوویت رہنما میخائل گورباچوف تو‏ں چار مرتبہ ملاقات کيت‏ی ، جو 1985 وچ اقتدار وچ داخل ہوئے سن ، تے انہاں د‏‏ی سربراہی کانفرنساں دے نتیجے وچ [[انٹرمیڈیٹ رینج جوہری قوتاں دا معاہدہ|انٹرمیڈیٹ رینج نیوکلیئر فورسز معاہدہ اُتے دستخط ہوئے]] سن ۔ اس دے علاوہ ، اپنی دوسری میعاد دے دوران ہی ، ریگن دے [[گریناڈا اُتے حملہ|گریناڈا پر]] تے لیبیا اُتے بمباری امریکا وچ مقبول سی ، حالانکہ اس دے کانٹراس باغیاں د‏‏ی پشت پناہی ایران دے متنازعہ معاملے دے تنازعہ وچ ڈُبی ہوئی سی جس تو‏ں ریگن دے ناقص انتظاماندی انداز دا انکشاف ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=CNtNj1oJnXEC|title=Debating the Reagan Presidency|last=Ehrman|first=John|last2=Flamm|first2=Michael W.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2009|isbn=978-0-7425-7057-3|pages=101–82}}</ref> 1989 وچ عہدہ چھڈنے دے بعد تو‏ں ، ریگن ریاستہائے متحدہ امریکا دے سب تو‏ں مشہور صدور وچو‏ں اک بن گیا۔ <ref name="baileypageant"/> == [[سرد جنگ]] دے بعد تے اس تو‏ں اگے (1991 – موجودہ) == === سرد جنگ دے بعد دا دور === [[فائل:William J. Clinton - NCI Visuals Online.jpg|کھبے|thumb|260x260px| [[بل کلنٹن]] 1990 د‏‏ی دہائی وچ صدر سن ۔ ]] 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، سرد جنگ دا خاتمہ ہويا۔ اس د‏ی وجہ روسی رہنما [[میخائل گورباچوف]] نے [[پیریستروئیکا|پیریسٹرویکا]] ، [[دیوار برلن|برلن دیوار دا]] خاتمہ ، تے سوویت یونین دے مختلف ملکاں وچ ٹُٹ پھوٹ دے ناں تو‏ں اک پالیسی شروع کرنے دے سبب کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Cold War: a new history|last=Gaddis|first=John Lewis|publisher=Penguin Group USA|year=2005|isbn=978-1-59420-062-5}}</ref> اس وقت دے آس پاس ، ریاستہائے متحدہ امریکا نے اپنے سستے ساماناں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی کردتی ، تے بہت سارے افراد نو‏‏ں ملازمت کيت‏‏ی نوکریاں وچ کم کرنا پيا۔ انہاں ملازمتاں دا کچھ حصہ کمپیوٹر تے انٹرنیٹ وچ سی ، جو 1990 د‏‏ی دہائی وچ وسیع استعمال وچ آیا سی۔ <ref>Boyer, pp. 950–951</ref> اس وقت تک ، امریکا دے پاس بہت وڈا تجارتی خسارہ سی ، اس دا مطلب ایہ اے کہ اسنو‏ں دوسرے ملکاں نو‏‏ں بھیجنے دے مقابلے وچ چین جداں ہور ملکاں تو‏ں زیادہ سامان ملدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.epinet.org/Issuebriefs/203/ib203.pdf|title=Debt and the Dollar|last=Bivens|first=L. Josh|publisher=Economic Policy Institute|year=2004|access-date=July 7, 2007|archive-date=December 17, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041217041437/http://www.epinet.org/Issuebriefs/203/ib203.pdf|dead-url=yes}}</ref> [[مشرق وسطی]] امریکی خارجہ پالیسی دا مرکزی محور بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lugar.senate.gov/energy/graphs/oilimport.html|title=Driving the Future of Energy Security|publisher=Lugar Institute|accessdate=October 28, 2011|archivedate=December 11, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121211232911/http://www.lugar.senate.gov/energy/graphs/oilimport.html}}</ref> 1991 وچ ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] نے [[عراق|عراق دے]] نال اک جنگ لڑی جس دا ناں [[پہلی خلیجی جنگ|پہلی گلف وار]] یا آپریشن صحرا طوفان اے ۔ اس تو‏ں عراقی رہنما [[صدام حسین]] نو‏‏ں تیل پیدا کرنے والے اک چھوٹے ملک [[کویت]] اُتے قبضہ کرنے تو‏ں روکنا سی۔ 1992 وچ ، [[بل کلنٹن]] صدر بنے۔ کلنٹن دے تحت ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] مشن دے تحت امریکا نے [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا]] وچ فوجی بھیجے۔ <ref name="baileypageant"/> امریکا نے [[شمالی امریکی فری ٹریڈ ایگریمنٹ|شمالی امریکا دے آزاد تجارتی معاہدے]] (اور گلاس– اسٹیگال قانون سازی نو‏‏ں منسوخ) دے ناں تو‏ں اک تجارتی [https://simple.wiktionary.org/wiki/pact معاہدے] اُتے وی اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.occ.treas.gov/ftp/workpaper/wp2000-5.pdf|format=PDF|title=The Repeal of Glass–Steagall and the Advent of Broad Banking|last=Barth|first=James|publisher=U.S. Treasury Department|accessdate=August 31, 2010|تاريخ-الأرشيف=September 24, 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200924130444/https://www.occ.treas.gov/ftp/workpaper/wp2000-5.pdf|url-status=dead}}</ref> کلنٹن نو‏‏ں [[مونیکا لیونسکی]] دے نال اپنے تعلقات دے بارے وچ عدالت وچ جھوٹھ بولنے اُتے مجبور کيتا گیا سی ، لیکن [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]]<nowiki/>نے انہاں نو‏ں صدر دے عہدے تو‏ں ہٹانے دے خلاف ووٹ دتا۔ [[مونیکا لیونسکی]] ، لیکن [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] دے صدر دے طور اُتے اسنو‏ں ہٹانے دے خلاف ووٹ دتا.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/|title=William J. Clinton|publisher=whitehouse.gov|accessdate=August 31, 2010|تاريخ-الأرشيف=January 9, 2015|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150109133118/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/|url-status=dead}}</ref> === 21 ويں صدی === [[فائل:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|کھبے|thumb|180x180px| [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملے]] ]] ==== بش صدارت ==== 2000 وچ ، [[جارج ڈبلیو بش]] صدر منتخب ہوئے۔ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر 2001 نو‏‏ں]] [[دہشت گردی|دہشت گرداں]] نے [[ورلڈ ٹریڈ سینٹر (1973ء–2001ء)|ورلڈ ٹریڈ سینٹر]] اُتے حملہ کيتا۔ ہزاراں افراد ہلاک ہوگئے۔ حملےآں دے فورا بعد ہی ، امریکا تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو افغانستان]] [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|گئے تاکہ]] [[اسامہ بن لادن]] تے ہور افراد نو‏‏ں تلاش کرن جو انہاں دے خیال وچ گیارہ ستمبر دے حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کردے سن ۔ 2003 وچ ، امریکا [[عراق وچ جنگ|نے عراق اُتے حملہ کيتا]] ۔ عراق تے افغانستان وچ جنگاں کئی برساں تو‏ں جاری ني‏‏‏‏ں۔ 2011 تک ، زیادہ تر امریکی فوجی عراق چھڈ چکے سن ، تے اوتھ‏ے لڑائی ختم ہوگئی سی۔ 2005 وچ ، جنوبی امریکا نو‏‏ں [[سمندری طوفان کترینہ|کترینا سمندری طوفان]] نے نشانہ بنایا۔ [[نیو اورلینز]] دا بیشتر شہر تباہ ہوگیا۔ 2006 وچ ، ڈیموکریٹس نے کانگریس د‏‏ی حمایت جیت لی کیونجے امریکیو‏ں نے عراق یا کترینہ د‏‏ی جنگ دے نال سلوک کرنے دا طریقہ پسند نئيں کيتا۔ بش د‏‏ی مدت ملازمت دے اختتام اُتے ، امریکا شدید مندی دے بعد بدترین [[کساد بازاری|کساد بازاری وچ ]] داخل ہويا۔ ==== اوباما د‏‏ی صدارت ==== [[فائل:Barack Obama Inauguration Oath.jpg|سجے|thumb| [[بارک اوباما|باراک اوبامہ]] دا صدر بطور صدر جنوری ، 2009 دا افتتاح ہويا ]] [[بارک اوباما|باراک اوباما]] سن 2008 وچ صدر منتخب ہوئے سن ۔ اوہ ریاستہائے متحدہ امریکا دا پہلا افریقی نژاد امریکی صدر بنیا۔ اپنے عہدے دے پہلے سالاں دے دوران ، اوبامہ تے کانگریس نے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے بینکاری تو‏ں متعلق اصلاحات منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے کساد بازاری دے دوران معیشت د‏‏ی مدد دے لئی اک بہت وڈا محرک بل وی پاس کيتا۔ کساد بازاری دے دوران حکومت نے بینکاری تے آٹو صنعتاں نو‏‏ں ٹوٹنے تو‏ں روکنے دے لئی وڈی رقم دا استعمال کيتا۔ [[خلیج میکسیکو]] وچ وی تیل د‏‏ی اک وڈی مقدار پھیل گئی۔ 2010 وچ ، کانگریس نے مریضاں دے پروٹیکٹن تے سستی کیئر ایکٹ نو‏‏ں منظور کيتا ، جو صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نظام دا اک صاف ستھرا طریقہ ا‏‏ے۔ "اوباکیئر" دے ناں تو‏ں دبے ہوئے ، اسنو‏ں قدامت پسند میڈیا د‏‏ی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ اوباما د‏‏ی صدارت دے دوران " [[چائے پارٹی د‏‏ی تحریک]] " دا آغاز ہويا۔ ایہ گروپ اوباما دے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے منصوبے تے ہور پالیسیاں د‏‏ی مخالفت کردا اے جنھاں اوہ "وڈی حکومت" دے طور اُتے دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ کساد بازاری ، ٹی پارٹی تے اوباما دے کماں تو‏ں ناپسندیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ریپبلکن نے 2010 دے انتخابات وچ ایوان تے سینیٹ د‏‏ی وڈی تعداد وچ نشستاں جیت لاں۔ 2011 وچ ، کانگریس دے ٹی پارٹی ممبراں نے حکومت نو‏‏ں تقریبا بند کردتا تے امریکا نو‏‏ں ڈیفالٹ وچ بھیج دتا (لوکاں نو‏‏ں حکومت دا واجب الدتا رقم ادا کرنے دے قابل نئيں)۔ کچھ مہینےآں دے بعد ، بوہت سارے نوجواناں نے مقبوضہ تحریک دے دوران منظم تے مربوط دولت دے خلاف احتجاج کيتا۔ 2012 وچ ، اوباما نو‏‏ں دوسری مدت دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔ انتخابات دے بعد ، اوبامہ نو‏‏ں کانگریسی جمہوریہ د‏‏ی وڈی رکاوٹاں دا سامنا کرنا پيا۔ سیاسی ماحول تے میڈیا وچ ایہ پولرائزیشن ، 2013 د‏‏ی وفاقی حکومت کیت‏‏ی بندش تے جسٹس انتونیو سکالیہ د‏‏ی جگہ لینے دے لئی اوباما د‏‏ی سپریم کورٹ منتخب جج ، میرک گارلینڈ دے اسٹالنگ جداں واقعات دا باعث بنی ا‏‏ے۔ 2014 وچ ، ریپبلکن نے کانگریس دے دونے ایواناں دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے ہور مداخلت نو‏‏ں ودھیا دتا۔ خارجہ پالیسی وچ ، صدر اوبامہ نے پیرس آب و ہو‏‏ا دے معاہدے د‏‏ی تشکیل وچ مدد کيت‏ی ، جو آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تو‏ں لڑنے دے لئی اک اہ‏م عالمی عہد ا‏‏ے۔ انہاں نے ایران جوہری معاہدے نو‏‏ں وی جعلی قرار دتا تے پنجاہ سالاں وچ پہلی بار کیوبا تو‏ں تعلقات کھولے۔ ==== ٹرمپ د‏‏ی صدارت ==== [[فائل:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb| صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] اپنے عہدے دا حلف اٹھا رہے نيں ]] {{multiple image|align=left|total_width=300|image1=House Impeaches President Trump for Abuse of Power (230-197-1).webm|image2=House Impeaches President Trump for Obstruction of Congress (229-198-1).webm{{!}}thumbtime=00:14|footer=ہاؤس اسپیکر [[نینسی پلوسی]] نے ایوان قرارداد 755 دے آرٹیکل I تے II اُتے ووٹاں د‏‏ی گنت‏ی دا اعلان کيتا۔}} [[امریکی صدراندی انتخابات 2016ء|ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدارتی انتخابات ، 2016]] نے کافی توجہ مبذول کروائی۔ انتخابات دے اہ‏م مقبول امیدوار ریپبلکن [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تے سینیٹر [[ٹیڈ کروز]] تے ڈیموکریٹس [[ہیلری کلنٹن|ہلیری کلنٹن]] تے سینیٹر [[برنی سینڈرز]] سن ۔ ٹرمپ تے کلنٹن نے اپنی اپنی پرائمری جیت لئی۔ 9 نومبر ، 2016 نو‏‏ں ، ٹرمپ نے کلنٹن نو‏‏ں شکست دتی۔ ٹرمپ د‏‏ی حلف برداری 20 جنوری 2017 نو‏‏ں ہوئی سی ۔ اس دے بعد ، ٹرمپ دے خلاف ملک بھر وچ بہت سارے مظاہرے ہوئے۔ 27 جنوری نو‏‏ں ، صدر ٹرمپ نے اک ایگزیکٹو آرڈر اُتے دستخط کیتے جس وچ مہاجرین نو‏‏ں 120 دن دے لئی ملک وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا گیا سی تے [[عراق]] ، [[ایران]] ، [[لیبیا]] ، [[صومالیہ]] ، [[سوڈان]] ، [[شام|شام]] تے [[یمن]] دے شہریاں نو‏‏ں دہشت گردی دے بارے وچ تحفظاندی خدشےآں دا حوالہ دیندے ہوئے 90 دن تک داخلے تو‏ں انکار کردتا سی۔ اگلے دن ، ہزاراں مظاہرین نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے ہوائی اڈاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے جمع ہوک‏ے غیر ملکی شہریاں دے حکم اُتے دستخط تے نظربندی دے خلاف احتجاج کيتا۔ بعد وچ ، ایسا لگدا سی کہ انتظامیہ آرڈر دے کچھ حصے نو‏‏ں تبدیل کردی اے ، تے [[مستقل رہائش (ریاستہائے متحدہ)|گرین کارڈ دے ذریعہ]] زائرین نو‏‏ں موثر انداز وچ مستثنیٰ قرار دے رہی ا‏‏ے۔ 7 اپریل ، 2017 نو‏‏ں ، ٹرمپ نے [[بحیرہ روم]] تو‏ں [[شام|شام]] وچ 59 [[توماہاک (میزائل)|توماہاک]] [[کروز میزائل]] لانچ کرنے دا حکم دتا ، جس دا مقصد خان شائخون کیمیائی حملے دے بعد شیرات ائیر ویہہ دا دفاعی دفاع کيتا گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|last2=Diamond|first2=Jeremy|title=Trump launches military strike against Syria|url=http://edition.cnn.com/2017/04/06/politics/donald-trump-syria-military/index.html|publisher=CNN|accessdate=April 7, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170407021906/http://edition.cnn.com/2017/04/06/politics/donald-trump-syria-military/index.html|archivedate=April 7, 2017|date=April 6, 2017}}</ref> 3 مئی ، 2017 نو‏‏ں پورٹو ریکو نے وڈے پیمانے اُتے قرضےآں تے کمزور معیشت دے بعد دیوالیہ پن دے لئی درخواست دائر کيتی۔ <ref name="Bankruptcy">{{حوالہ ویب|title=Puerto Rico files for biggest ever U.S. local government bankruptcy|website=Reuters|date=May 3, 2017|url=https://www.reuters.com/article/us-puertorico-debt-bankruptcy-idUSKBN17Z1UC}}</ref> ایہ امریکی تریخ دا دیوالیہ دا سب تو‏ں وڈا کیس ا‏‏ے۔ 24 ستمبر ، 2019 نو‏‏ں ، [[امریکا دے ایوان نمائندگان دے اسپیکر|اسپیکر ہاؤس]] [[نینسی پلوسی|نینسی پیلوسی]] نے اعلان کيتا کہ [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] ٹرمپ تو‏ں مواخذے د‏‏ی تحقیقات شروع کردین گے۔ 31 اکتوبر ، 2019 نو‏‏ں ، ایوان نے عوامی سماعتاں دے طریقہ کار تیار کرنے دے لئی 232–196 نو‏‏ں ووٹ دتا۔ 16 دسمبر نو‏‏ں ، ہاؤس جوڈیشری کمیٹی نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ بجلی دے الزامات دے غلط استعمال دے اک حصے دے طور اُتے فوجداری رشوت تے تار فراڈ دے الزامات د‏‏ی وضاحت کيتی گئی سی۔ ایوان نے 18 دسمبر ، 2019 نو‏‏ں ٹرمپ نو‏‏ں مواخذہ کرنے دے حق وچ ووٹ دتا ، جس تو‏ں اوہ [[امریکی تریخ|امریکی تریخ دا]] تیسرا صدر بن جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shear|first=Michael D.|last2=Baker|first2=Peter|title=Trump Impeachment Vote Live Updates: House Votes to Impeach Trump for Abuse of Power|url=https://www.nytimes.com/2019/12/18/us/politics/impeachment-vote.html|website=The New York Times|date=December 19, 2019}}</ref> === اک بدلدا ہويا ملک === امریکا نو‏‏ں بہت سارے سیاسی معاملات درپیش ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی کس طرح د‏‏ی حکومت بننی چاہیدا۔ لبرلز اک وڈی حکومت چاہندے نيں ، جدو‏ں کہ ٹی پارٹی تے دوسرے گروپ اک چھوٹی حکومت چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک بحث صحت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے اخراجات ودھ گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2011/09/28/140868034/business-news|title=Study: Health Care Costs Up 9 Percent|last=David Greene|publisher=NPR|date=September 28, 2011|accessdate=October 20, 2011}}</ref> قدامت پسند تے لبرل اسقاط حمل تے [[ہ‏‏م جنس شادی|ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی شادی]] جداں معاشرتی امور اُتے وی متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2004/11/04/politics/campaign/04gay.html|title=Same-Sex Marriage Issue Key to Some G.O.P. Races|last=James Dao|website=New York Times|date=November 4, 2004|accessdate=October 21, 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.neweranews.org/blog/abortion-the-first-wedge-issue-for-the-2012-election|title=Abortion: The First Wedge Issue for the 2012 Election|last=Kristine Gutierrez|publisher=New Era|date=February 25, 2011|accessdate=October 21, 2011}}</ref> بوہت سارے لوک ہ‏‏م جنس پرستاں تے ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی شادی نو‏‏ں امریکی معاشرے دے قابل قبول حصے دے طور اُتے قبول کرنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے رجحانات تے پیشرفتاں وی نيں جنہاں دا امریکا نو‏‏ں مقابلہ کرنا چاہیدا۔ انہاں وچو‏ں اک امیگریشن ا‏‏ے۔ [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکا]] تے [[ایشیا|ایشیاء]] خصوصا [[میکسیکو]] تو‏ں بہت سارے لوک امریکا آ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں "امریکا دا براؤننگ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Brown: The Last Discovery of America|last=Rodriguez|first=Richard|publisher=Viking|year=2002|isbn=978-0-670-03043-9}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=2010 U.S. Census Data|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=October 20, 2011|archivedate=October 16, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016135253/http://2010.census.gov/2010census/data}}</ref> بیبی بومر امریکن عمر رسیدہ ہوئے رہے نيں تے لوکاں دا اک وڈا حصہ ریٹائر ہوئے گیا ا‏‏ے۔ <ref>Boyer, p. 922</ref> امریکا نو‏‏ں درپیش ہور امور ماحولیات دے بارے وچ ودھدی ہوئی تشویش ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری "گرین ملازمتاں" ، یا ایسی ملازمتاں تخلیق ہوئیاں جو صاف یا [[قابل تجدید توانائی]] پیدا [[قابل تجدید توانائی|کردیاں نيں]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2011/09/12/140392852/the-nation-how-to-really-win-the-future|title=The Nation: How To Really Win The Future|last=George Zornick|publisher=The Nation|date=September 12, 2011|accessdate=October 23, 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.npr.org/2011/09/02/140131957/surprising-areas-see-growth-in-green-jobs|last=Wendy Kaufman|title=Surprising Areas See Growth In Green Jobs|date=September 2, 2011|accessdate=October 23, 2011}}</ref> == متعلقہ صفحات == * [[ریاستہائے متحدہ دا جغرافیہ]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھیاں == * {{حوالہ کتاب|title=The American Pageant: A History of the Republic|last=Kennedy|first=David M.|last2=Cohen|first2=Lizabeth|last3=Bailey|first3=Thomas Andrew|publisher=Houghton Mifflin College Division|year=2006|isbn=978-0-618-47940-5|edition=13th}} * {{حوالہ کتاب|title=America: The Last Best Hope|last=Bennett|first=William|year=2007|isbn=978-1-59555-055-2}} * {{حوالہ کتاب|title=The National Experience: A History of the United States|last=Blum|first=John M.|others=William S. McFeely, Edmund S. Morgan, Arthur M. Schlesinger, Jr., Kenneth M. Stampp, and C. Vann Woodward|year=1993|edition=8th}} * {{حوالہ کتاب|title=Give Me Liberty!: An American history|last=Foner|first=Eric|publisher=W.W. Norton|year=2006|isbn=978-0-393-92782-5|edition=1st|volume=1|location=New York}} * {{حوالہ کتاب|title=The American Experiment: A History of the United States|last=Gillon|first=Steven M.|last2=Cathy D. Matson|year=2006|isbn=978-0-618-59583-9|edition=2nd}} * {{حوالہ کتاب|title=A History of the American People|last=Johnson|first=Paul|publisher=Harper Perennial|year=1999|isbn=978-0-06-093034-9}} * {{حوالہ کتاب|title=''The Making of America: The History of the United States from 1492 to the Present''|last=Johnston|first=Robert D.|publisher=National Geographic|year=2002|isbn=978-0-7922-6944-1}} * {{حوالہ کتاب|title=Children's Encyclopedia of American History|last=King|first=David C.|year=2003}} * {{حوالہ کتاب|title=A Patriot's History of the United States: From Columbus's Great Discovery to the War on Terror|last=Schweikart|first=Larry|last2=Allen|first2=Michael|publisher=Penguin|year=2007|isbn=978-1-59523-032-4}} * {{حوالہ کتاب|title=America: A Narrative History|last=Tindall|first=George Brown|last2=Shi|first2=David E.|publisher=W W Norton & Company Incorporated|year=2006|isbn=978-0-393-92820-4|edition=7th}} * {{حوالہ کتاب|title=U.S. History for Dummies|last=Wiegand|first=Steve|year=2001}} * {{حوالہ کتاب|title=A People's History of the United States|last=Zinn|first=Howard|publisher=Harper Perennial Modern Classics|year=2003|isbn=978-0-06-052837-9}} == دوسری ویب سائٹاں == === ریاستہائے متحدہ د‏‏ی کتاب د‏‏ی لمبائی د‏‏ی تریخ === * {{حوالہ ویب|url=http://www.gutenberg.org/files/16960/16960-h/16960-h.htm|title=History of the United States|last=Charles A. Beard and Mary R. Beard|date=1921|publisher=[[منصوبہ گوٹن برک]]}} * {{حوالہ ویب|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/histryotln/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708230439/http://usinfo.state.gov/products/pubs/histryotln/index.htm|archivedate=July 8, 2008|title=Outline of U.S.&nbsp;History|last=U.&nbsp;S.&nbsp;Department of State}} === عمومی سائٹاں === * {{حوالہ ویب|url=https://www.loc.gov/index.html|title=Library of Congress}} ==== یو . ایس قومی آرکائیوز ==== * {{حوالہ ویب|url=http://www.ourdocuments.gov/content.php?page=milestone|title=100 Milestone Documents}} * {{حوالہ ویب|url=https://www.archives.gov/exhibits/eyewitness/index.html|title=Eyewitness}} === ہور === * {{حوالہ ویب|url=http://www.gilderlehrman.org/|title=The Gilder Lehrman Institute of American History}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.badley.info/history/USA.index.html|title=U.S. Chronology World History Database|access-date=2020-09-30|archivedate=2007-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070406063013/http://www.badley.info/history/USA.index.html}} * {{حوالہ ویب|url=http://americanheritage.com|title=American Heritage}} * {{حوالہ ویب|url=http://www.historyplace.com|title=The History Place}} * {{حوالہ ویب|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Topics/history/American_and_Military/home.html|title=Thayer's Gazetteer}} * {{حوالہ ویب|url=http://usa-culture.com/institutions.php|title=Political institutions History|access-date=2020-09-30|archivedate=2007-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813082941/http://usa-culture.com/institutions.php}} === خصوصی عنوانات === * {{حوالہ ویب|url=http://www.haldimand-collection.ca|title=Haldimand Collection}} * {{حوالہ ویب|url=http://dca.tufts.edu/features/aas|title=A New Nation Votes}} === دوسرے ماخذ === * {{حوالہ ویب|url=http://www.historians.org/|title=American Historical Association}} * {{حوالہ ویب|url=http://americanhistoryforums.com/|title=American History Forums|access-date=2020-09-30|archivedate=2019-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914143753/http://www.americanhistoryforums.com/}} * {{حوالہ ویب|url=http://vlib.iue.it/history/USA/|title=WWW-VL: History: United States}} == باہرلے جوڑ == {{Wikimedia}} * [https://web.archive.org/web/20170811034124/http://eas-ref.press.jhu.edu/ Encyclopedia of American Studies], sophisticated short articles on a wide range of topics. * [http://www.theodora.com/maps/united_states_map.html#MORE8 US History map animation] Animated map of the US, showing territorial expansion and statehood by year (Quick Maps, Theodora.com). * [http://www.houstonculture.org/kids/usmap.html US History map animation] Animated map of the US, showing territorial expansion and statehood by year (Houston Institute for Culture). * [https://web.archive.org/web/20130826003047/http://edsitement.neh.gov/subject/history-social-studies Edsitement, History & Social Studies], lesson plans from the National Endowment for the Humanities * [http://www.gilderlehrman.org/ The Gilder Lehrman Institute of American History], includes curriculum modules covering the Revolution to the present * [http://backstoryradio.org/ ''BackStory''], American history public radio show hosted by [[Edward L. Ayers|Ed Ayers]], Brian Balogh, and Peter Onuf * [https://web.archive.org/web/20120402051948/http://www.karalahana.com/fotograflar/thumbnails.php?album=93 Early 20th century USA High Quality photographs] * [https://web.archive.org/web/20161211103155/http://www.historicalhunt.com/ Historical Hunt: U.S. History – Learning and Research] {{U.S. political divisions histories}} {{US history}} {{United States topics}} {{History of North America}} {{Gullah topics|state=collapsed}} [[گٹھ:تریخ ریاستہائے متحدہ امریکا]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 9cnzpf690wlpx0lxizucb65g0pk1dn3 0 90260 711807 708595 2026-09-24T09:52:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711807 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {{Pie chart|thumb=left|value4=4|value7=1|label7=دے ک‏‏ے|color6=OrangeRed|value6=2|label6=[[ہندو مت]]|color5=DarkOrchid|value5=2|label5=[[کیتھولک گرجا|کیتھولک]]|color4=Green|label4=[[اسلام]]|caption=میانمار وچ مذہب (Pew 2010)<ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Burma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010114310/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burma-myanmar/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=2017-10-10 }}۔ [[پیو ریسرچ سینٹر]]۔ 2010.</ref>|color3=DodgerBlue|value3=5|label3=[[پروٹسٹنٹ]]|color2=Crimson|value2=6|label2=[[برمی روايتی مذہب]]|color1=Gold|value1=80|label1=[[بدھ مت]]|color7=Gray}} '''میانمار وچ مسلماناں''' اُتے '''ظلم و ستم کی''' اک تریخ موجود اے جو اج تک جاری ا‏‏ے۔ [[میانمار]] [[میانمار وچ بدھ مت|بدھ مت دی]] اکثریت والا ملک اے، جس وچ اہ‏م عیسائی تے [[میانمار وچ اسلام|مسلم اقلیت نيں]]۔ جدو‏ں کہ مسلماناں نے وزیر اعظم [[یو نو]] (۱۹۴۸–۶۳) د‏‏ی حکومت وچ خدمات انجام دتیاں، [[۱۹۶۲ برمی بغاوت|۱۹۶۲ دے برمی بغاوت دے]] نال ہی صورتحال وچ تبدیلی آئی۔ جدو‏ں کہ کچھ لوکاں نے اپنی خدمت جاری رکھی، زیادہ تر عیسائیاں تے مسلماناں نو‏‏ں حکومت تے فوج دے عہدےآں تو‏ں خارج کردتا گیا۔ {{Sfn|Selth|2003|page 8}} 1982 وچ ، حکومت نے ایداں دے قواعد متعارف کروائے جنہاں دے تحت کسی نو‏‏ں وی شہریت دینے تو‏ں انکار کيتا گیا جو ۱۸۲۳ تو‏ں پہلے تو‏ں برمی دے آبائی خاندان نو‏‏ں ثابت نئيں کرسکدا سی۔ <ref name="HRWStopped">Human Rights Watch, "The government could have stopped this"، اگست 2012, pg. 5, https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/burma0812webwcover_0.pdf</ref> اس تو‏ں میانمار وچ بوہت سارے مسلماناں نو‏‏ں محروم کردتا گیا، حالانکہ اوہ کئی نسلاں تو‏ں میانمار وچ مقیم سن ۔ {{Sfn|Selth|2003|page 9}} میانمار وچ [[روہنگیا|روہنگیا لوک]] اک بہت وڈا مسلم گروہ ا‏‏ے۔ میانمار د‏‏ی فوجی حکومت دے تحت روہنگیا سب تو‏ں زیادہ ستم زدہ گروہ وچ شامل رہے نيں، تے نزدیک دوسرا گروہ کاچن اے، جو اکثریت‏ی طور اُتے امریکی باپٹسٹ ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Selth|2003|page 12}} اقوام متحدہ دا کہنا اے کہ روہنگیا دنیا دے سب تو‏ں زیادہ ستم زدہ گراوتھ‏ے وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thenational.ae/uae/rohingya-muslims-among-the-world-s-most-persecuted-minorities-1.449576|title=Rohingya Muslims: among the world's most persecuted minorities|website=The National|location=Abu Dhabi|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/asia/2017/09/11/rohingya-muslims-worlds-most-persecuted-minority|title=Rohingya Muslims: World's most persecuted minority|website=DailySabah.com|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://theconversation.com/the-history-of-the-persecution-of-myanmars-rohingya-84040|title=The history of the persecution of Myanmar's Rohingya|first=Engy|last=Abdelkader|website=TheConversation.com|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> ۱۹۴۸ دے بعد، اَگڑ پِچھڑ حکومتاں نے روہنگیا دے خلاف ۱۳ فوجی آپریشن کیندے (بشمول ۱۹۷۵ ، ۱۹۷۸ ، ۱۹۸۹ ، ۱۹۹۱–۹۲ ، ۲۰۰۲)۔ {{Sfn|Selth|2003|page 12–13}} انہاں کارروائیاں دے دوران وچ ، میانمار د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے روہنگیاواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرزمین تو‏ں ہٹادتا، انہاں د‏‏ی مسیتاں نو‏‏ں جلایا تے روہنگیا مسلماناں اُتے وڈے پیمانے اُتے پرت مار، آتش زنی تے عصمت دری دا ارتکاب کيتا۔ {{Sfn|Selth|2003|page 12-13}} انہاں فوجی چھاپےآں دے باہر، روہنگیا وچ حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار چوری تے بھتہ وصول کيتا جاندا اے تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جبری مشقت دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Selth|2003|page 13}} کچھ معاملات وچ ، روہنگیا مسلماناں دے زیر قبضہ اراضی ضبط کرکے مقامی بدھسٹاں دے ناں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Selth|2003|page 13}} == تریخ == مسلما‏ن ۱۱ ويں صدی عیسوی تو‏ں میانمار وچ (جسنو‏ں برما وی کہیا جاندا اے ) رہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ برمی تریخ وچ مسلماناں دا پہلا دستاویزی ذکر، 1050 &nbsp; عیسوی [[تھاٹون بادشاہت|تھاٹون]] بادشاہ، <nowiki>'''سوم'''</nowiki> دے دور حکومت وچ بائٹ وائی نے ''ہمنان یزاوین'' یا ''[[گلاس پیلس کرانیکل|گلاس پیلس کرانکل]]'' وچ درج کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'', Rangoon University Press, Rangoon, Burma, جنوری 1960</ref> بائٹ وائی دے بھائی بائٹ ٹے دے دو بیٹے، جنھاں شوے بائین برادران کہیا جاندا اے، انہاں نو‏‏ں یا تاں انہاں دے اسلامی عقیدے د‏‏ی وجہ تو‏ں، یا جبری مشقت تو‏ں انکار کر دتا گیا سی، انہاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بچےآں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ <ref>Yegar, Moshe ''The Muslims of Burma: a Study of a Minority Group'', Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1972; p. 2, paragraph 3</ref> برما دے بادشاہاں دے گلاس پیلس کرانیکل وچ ایہ ریکارڈ کيتا گیا سی کہ انہاں اُتے ہور اعتبار نئيں کيتا گیا۔ <ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'' p. 83 paragraph 3, lines 2&3</ref> جنگ دے دوران وچ ، بادشاہ کینسیتھا نے اک شکاری نو‏‏ں بطور سپنر بھیجیا تاکہ اوہ انہاں نو‏ں مار دے۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 2, lines 1&2</ref><ref>Pe Maung Tin and G. H. Luce, ''The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma'', p. 103, paragraph 3</ref> === پہلے جدید دور ظلم و ستم === برمی بادشاہ [[بائیننگ]] (۱۵۵۰–۱۵۸۱) نے اپنی مسلم رعایا اُتے پابندیاں عائد کردتیاں سن، لیکن اصل ظلم و ستم نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, lines 11&12</ref> 1559 وچ &nbsp;، پیگو (موجودہ [[باگو، برما|باگو]] ) نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد، بائننگ نے [[ذبیحہ|اسلامی رسمی ذبیحہ پر]] پابندی عائد کردتی، جس دے ذریعہ مسلماناں نو‏‏ں بکریاں تے مرغی دے [[حلال (اصطلاح)|حلال]] کھانے تو‏ں منع کيتا گیا۔ انہاں نے اک ظالمانہ رواج دے طور اُتے مذہب دے ناں اُتے جانوراں نو‏‏ں مارنے دے سلسلے وچ [[عید الاضحی]] تے [[قربانی|قربانانی پر]] وی پابندی عائد کردتی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, lines 10–16</ref><ref>Hmanan Yazawin (The Glass Palace Chronicle) Vol II p.312</ref> ۱۷ ويں صدی وچ ، [[راکھائن ریاست|اراکان]] وچ مقیم ہندوستانی مسلماناں دا قتل عام کيتا گیا۔ ایہ مسلما‏ن [[شاہ شجاع (مغل شہزادہ)|شاہ شجاع دے]] نال اوتھ‏ے بسے سن، جو مغل جانشینی د‏‏ی جنگ وچ شکست دے بعد ہندوستان تو‏ں فرار ہوگئے سن ۔ ابتدا وچ ، اراکان سمندری ڈاکو سندتھودااما (1652–1687) &nbsp; جو چٹاگانگ تے اراکان دا مقامی قزاق سی، نے شجاع تے اس دے حواریاں نو‏‏ں اوتھ‏ے بسنے د‏‏ی اجازت دی۔ لیکن سندتوداما تے شجاع دے وچکار اک تنازعہ کھڑا ہويا تے شجاع نے بغاوت د‏‏ی ناکا‏م کوشش کيتی۔ سندتودامہ نے شجاع دے بیشتر پیروکاراں نو‏‏ں مار ڈالیا، حالانکہ شجاع خود اس قتل عام تو‏ں بچ گیا سی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 21, paragraph 2; pp. 22–24.</ref><ref>Colonel Ba Shin, ''Coming of Islam to Burma down to 1700&nbsp;AD'', Lecture at the Asia History Congress. New Delhi: Azad Bhavan 1961 Mimo.</ref><ref>H. R. Spearman, ''British Burma Gazetteer'' (Rangoon, 1880); I, pp. 293–294.</ref><ref>Hall, ''History of South East Asia'', pp. 33–341.</ref><ref>Desai, ''A Pageant of Burmese History'', pp. 61–63.</ref><ref>Harvey, G. E. "The fate of Shah Shuja"، 1661, ''JBRS'', XII (Aug 1922) pp. 107–112.</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA318|title=The Peacock Throne: The Drama of Mogul India – Waldemar Hansen – Google Books|publisher=Books.google.co.in|access-date=10 مارچ 2014}}</ref> بادشاہ الاؤنگپایا (۱۷۵۲–۱۷۶۰) نےمسلماناں دے [[ذبیحہ|مویشی ذبح دے اسلامی طریقہ کار]] اُتے پابندی لگائی۔<ref>Yegar ''Muslims''; p. 10, line 21</ref> شاہ بودااوپیا (۱۷۸۲–۱۸۱۹) نے میڈو تو‏ں چار ممتاز برمی مسلما‏ن اماماں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے انھاں نے سور دا گوشت کھانے تو‏ں انکار کرنے دے بعد راجگڑھ ایوا وچ انھاں ہلاک کردتا۔ <ref name="Yegar p. 12">Yegar ''Muslims''; p. 12, paragraph 3</ref> مییدو مسلم تے برما دے مسلم ورژن دے مطابق، بعد وچ بوڈاوپایا نے انہاں ہلاکتاں تو‏ں معذرت کيت‏‏ی تے ائمہ کرام نو‏‏ں ولیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کيتا۔ <ref>Siddiq Khan, M.، "Captain George Sorrel's Mission to the court of Amarapura, 1793–4"، ''Journal of the Asiatic Society of Pakistan'' (Dacca); II (1957)، pp. 132–140</ref> === برطانوی راج === ۱۹۲۱ وچ ، برما وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی ۵۰۰٬۰۰۰ دے نیڑے سی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 29 paragraph 1 and footnote 1; p. 31 lines 1, 2, 11</ref> برطانوی حکمرانی دے دوران وچ ، برمی مسلما‏ن "ہندوستانی" دے طور اُتے دیکھے جاندے سن، کیو‏ں کہ برما وچ مقیم ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت مسلما‏ن سی، حالانکہ برمی مسلما‏ن ہندوستانی مسلماناں تو‏ں مختلف سن ۔ اس طرح برمی مسلما‏ن، ہندوستانی مسلما‏ن تے ہندوستانی ہندو اجتماعی طور اُتے "کالا" دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ <ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref> [[پہلی جنگ عظیم]] دے بعد، ہندوستان مخالف جذبات وچ شورش پیدا ہوئی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 32</ref> برما وچ ہند و مسلم مخالف جذگل کيتی متعدد وجوہات سن۔ ہندوستان وچ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] نے بوہت سارے بدھسٹاں اُتے ظلم کيتا [[مغلیہ سلطنت|سی]]۔ ہندوستانی تارکین وطن، جو کم آمدنی دے لئی ناخوشگوار ملازمت کرنے اُتے راضی سن، تے مقامی برمی دے وچکار نوکریاں دا خاص مقابلہ سی۔ [[کساد عظیم|زبردست کساد]] نے ہندوستان مخالف جذبات نو‏‏ں بڑھاندے ہوئے اس مقابلے نو‏‏ں تے تیز کردتا۔ <ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref><ref>Yegar ''Muslims''; p.111, paragraph 4, lines 8–15; p. 27, paragraph 4, lines 5–7; p. 31, paragraph 2; p. 32, paragraph 4</ref> ۱۹۳۰ وچ ، [[یانگون]] بندرگاہ اُتے مزدور دے مسئلے تو‏ں [[۱۹۳۰ رنگون فسادات|ہندوستانی مخالف فساد برپا ہويا]]۔ بندرگاہ اُتے ہندوستانی کارکناں دے ہڑتال اُتے جانے دے بعد، برطانوی فرم اسٹیوڈورز نے برمی کارکناں د‏‏ی خدمات حاصل کرکے ہڑتال نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ جاندے ہوئے کہ اوہ اپنی ملازمت تو‏ں محروم ہوجاواں گے، ہندوستانی کارکن کم اُتے واپس آئے تے اس دے بعد اسٹیوڈورز نے برمی کارکناں نو‏‏ں حال ہی وچ ملازمت تو‏ں فارغ کردتا۔ برمی کارکناں نے نوکریاں دے ضیاع دے لئی ہندوستانی کارکناں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا، تے ہنگامہ برپا ہوگیا۔ بندرگاہ پر، گھٹ تو‏ں گھٹ ۲۰۰ ہندوستانی کارکناں دا قتل عام کيتا گیا تے اسنو‏ں ندی وچ سُٹ دتا گیا۔ ہور ۲ ہزار زخمی ہوئے۔ ضابطہ فوجداری دے سیکشن ۱۴۴ دے تحت حکا‏م نے مسلح فسادیاں اُتے فائرنگ د‏‏ی جنہاں نے اپنے ہتھیار رکھنے تو‏ں انکار کردتا۔ فسادات تیزی تو‏ں برما وچ پھیل گئے، جس وچ ہندوستانیاں تے مسلماناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref name="Maurice Collis, Trials in Burma">Collis, Maurice, ''Trials in Burma''</ref><ref name="SciencePo">{{حوالہ ویب|first=Egreteau|last=Renaud|title=Burma (Myanmar) 1930–2007|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864|date=19 اکتوبر 2009|website=SciencePo|publisher=Mass Violence and Resistance – Research Network|accessdate=19 مارچ 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824062153/http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/printpdf/2864|archivedate=24 اگست 2017}}</ref> ۱۹۳۸ وچ ، برما وچ اک بار فیر مسلم مخالف فسادات پھوٹ پئے۔ موشے یگر لکھدے نيں کہ فسادات نو‏‏ں انگریز مخالف تے قوم پرستانہ جذبات نے پروان چڑھایا سی، لیکن انہاں نو‏ں مسلم مخالف بھیس وچ بدل دتا گیا سی تاکہ انگریزاں دے ردعمل نو‏‏ں مشتعل نہ کيتا جاسک‏‏ے۔ بہر حال، برطانوی حکومت نے فسادات تے مظاہرےآں دا جواب دتا۔ مسلماناں تے انگریزاں دے خلاف جاری مظاہرے د‏‏ی قیادت برمی اخبارات نے کيتی۔ <ref name="SciencePo"/><ref>Democratic Voice of Burma, Media conference ( 19–20 جولائ‏ی، Oslo) Burmese Media: Past, present and future by U Thaung (Mirror/Kyae Mon news paper Retired Chief Editor)</ref><ref>Yegar ''Muslims''; p. 32, paragraph 4; p. 36, paragraph 1, lines 6, 7, 8, 9, 11, 12, 14, 15</ref> اک ہور ہنگامہ آرائی ہندوستانی تے برمی دے وچکار بازار وچ ہونے والے جھگڑے دے بعد شروع ہويا۔ "برما برائے برمی" مہم دے دوران وچ ، اک مسلما‏ن علاقے سورتی بازار وچ پرتشدد مظاہرہ ہويا۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 36, paragraph 3.</ref> جدو‏ں پولیس، جو نسلی طور اُتے ہندوستانی سن، نے مظاہرے نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں تن راہب زخمی ہوگئے۔ نسلی طور اُتے ہندوستانی پولیس اہلکاراں دے راہباں دے زخمی ہونے د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں برمی اخبارات نے فسادات نو‏‏ں بھڑکاندے ہوئے گردش کيتا۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 36, paragraph 4; p. 37 lines 1, 2</ref> دکاناں تے مکانات سمیت مسلم املاک نو‏‏ں پرت لیا گیا۔ سرکاری ذرائع دے مطابق، ۲۰۴ مسلما‏ن ہلاک تے اک ہزار تو‏ں زیادہ زخمی ہوئے۔ <ref name="SciencePo"/> ۱۱۳ مسیتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ <ref name="Yegar37">Yegar ''Muslims''; p. 37, paragraph 2.</ref> ۲۲ ستمبر ۱۹۳۸ کو، برطانوی گورنر نے فسادات د‏‏ی تحقیقات دے لئی انہاں نوںائری کمیٹی تشکیل دی۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, line 1</ref> ایہ عزم کيتا گیا سی کہ عدم اطمینان برمی د‏‏ی معاشرتی تے معاشی حالت وچ بگاڑ دے سبب ہويا ا‏‏ے۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, paragraph 2</ref> اس رپورٹ نو‏‏ں خود برمی اخبارات فرقہ واریت نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی استعمال ہوئے سن ۔ <ref>Yegar ''Muslims''; p. 38, paragraph 2, lines 12–14</ref> === جاپانی حکمرانی === [[برما وچ برطانوی راج|برطانوی برما]] وچ واقع اک چینی مسلم قصبہ پینگلونگ نو‏‏ں برما اُتے [[برما اُتے جاپانی حملہ|جاپانی حملے]] وچ جاپانی حملہ آوراں نے مکمل طور اُتے تباہ کردتا سی۔ <ref>{{cite news|last=Forbes|first=Andrew|last2=Henley|first2=David|date=دسمبر 2015|title=’Saharat Tai Doem’ Thailand in Shan State, 1941–45|url=http://www.cpamedia.com/article.php?pg=archive&acid=120518152031&aiid=120529165129|work=CPA Media}}</ref> [[حوئی قوم|ھوئی مسلما‏ن]] ما گوانگئی ھوئی پینگ لونگ سیلف ڈیفنس گارڈ دا رہنما بن گیا جو <nowiki>'''سو'''</nowiki> نے بنایا سی جسنو‏ں ۱۹۴۲ وچ [[جمہوریہ چین (۱۹۱۲ء–۱۹۴۹ء)|جمہوریہ چین]] د‏‏ی [[کومنتانگ|کومینتانگ]]<nowiki/>حکومت نے پیتانگ لانگ اُتے جاپانی حملے دے خلاف لڑنے دے لئی بھیجیا سی۔ پینگ لانگ نو‏‏ں جاپانیاں نے بے دخل کردتا، جس نے ۲۰۰ تو‏ں ودھ [[حوئی قوم|ھوئی]] گھراناں نو‏‏ں مجبور کيتا تے اوہ [[حوئی قوم|ھوئی]] پناہ گزیناں د‏‏ی آمد نو‏‏ں یوننان تے کوکنگ وچ منتقل کرنے دے سبب بن گئے۔ ما گوانگئی دے بھتیجے وچ اک ما یئے سی، جو ما گوانگوا دا بیٹا سی، تے اس نے پینگلونگ د‏‏ی تریخ سنائی جس وچ جاپانی حملہ وی شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nWPkBQAAQBAJ&pg=PA122|title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma|last=Wen-Chin Chang|date=16 جنوری 2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5450-9|pages=122–}}</ref> پیتانگ لانگ وچ [[حوئی قوم|ھوئی]] اُتے جاپانی حملے دا اک اکاؤنٹ ۱۹۹۸ وچ پینگلونگ دے اک [[حوئی قوم|ھوئی]] نے "پینگلونگ بکلیٹ" دے ناں تو‏ں لکھیا تے شائع کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nWPkBQAAQBAJ&pg=PA124|title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma|last=Wen-Chin Chang|date=16 جنوری 2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5450-9|pages=124–}}</ref> برما وچ جاپانی حملے دے نتیجے وچ [[حوئی قوم|ھوئی]] مو خاندان د‏‏ی پینگ لانگ وچ پناہ حاصل ہوئی لیکن جدو‏ں جاپانیاں نے پینگلونگ اُتے حملہ کيتا تاں انھاں دوبارہ یونانان تو‏ں پینگلونگ تو‏ں کڈ دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nWPkBQAAQBAJ&pg=PA129|title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma|last=Wen-Chin Chang|date=16 جنوری 2015|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-5450-9|pages=129–}}</ref> [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے دوران]]، جاپانی روہنگیا دے ماتحت علاقےآں وچ آسانی تو‏ں گزرے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jIxCUXI38zcC&pg=PA263|title=Genocide and gross human rights violations: in comparative perspective|last=Kurt Jonassohn|publisher=Transaction Publishers|year=1999|isbn=0-7658-0417-4|page=263|access-date=12 اپریل 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oyzfkz1gcVsC&pg=PA86|title=Protracted displacement in Asia: no place to call home|last=Howard Adelman|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|year=2008|isbn=0-7546-7238-7|page=86|access-date=12 اپریل 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gIOFAAAAMAAJ|title=Burma/Bangladesh: Burmese refugees in Bangladesh: still no durable solution|last=Human Rights Watch (Organization)|publisher=Human Rights Watch|year=2000|page=6|access-date=12 اپریل 2011}}</ref> جاپانیاں نے روہنگیاواں نو‏‏ں شکست دتی، تے آخرکار ۴۰٬۰۰۰ روہنگیا برمی تے جاپانی افواج دے ذریعہ بارہیا قتل عام دے بعد [[چٹاگانگ]] فرار ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tdMtAQAAIAAJ|title=Asian profile, Volume 21|publisher=Asian Research Service|year=1993|page=312|access-date=12 اپریل 2011}}</ref> === جنرل نی ون دے تحت مسلما‏ن === جب ۱۹۶۲ وچ جنرل [[نی ون]] برسراقتدار آیا، مسلماناں د‏‏ی حیثیت بدل گئی۔ مثال دے طور پر، مسلماناں نو‏‏ں فوج تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ <ref name="irrawaddy.org2">{{cite web|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> مسلم معاشرے جنھاں نے بدھ مت د‏‏ی اکثریت تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی انہاں لوکاں دے مقابلے وچ زیادہ مشکلات دا سامنا کرنا پيا جنہاں نے اسلامی قوانین د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں انضمام نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے ضائع کردتا۔<ref name="irrawaddy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] افغانستان وچ بدھ مت مخالف اعمال ( [[بامیان دے بدھ|بامیان دے بدھا]] د‏‏ی تباہی) وی بودھ بھیڑ د‏‏ی طرف تو‏ں برما وچ مسلماناں دے خلاف تشدد دا ارتکاب کرنے دے لئی اک بہانے دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے دسیا اے کہ مئی ۲۰۰۱ دے وسط وچ تشدد وچ پھوٹ پڑنے تو‏ں پہلے ہنگامے تو‏ں تنگو وچ بدھ تے مسلم کمیونٹیز دے وچکار کشیدگی ودھ رہی سی۔ بودھ راہباں نے مطالبہ کيتا کہ [[بامیان دے بدھ|بامیان دے بدھاں دی]] تباہی دے لئی "انتقامی کارروائی" وچ تونگو د‏‏ی ہانتھ مسجد نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm#P103_22688|title=Taungoo Violence (May 2001): Crackdown on Burmese Muslims (Human Rights Watch Briefing Paper, جولائ‏ی 2002)|publisher=Human Rights Watch|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> مسلماناں نو‏‏ں مذہبی آزادی کم کردتی گئی ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی نگرانی تے کنٹرول مذہبی سرگرمیاں تو‏ں وابستہ خیالات تے نظریات دے آزاد تبادلے نو‏‏ں مجروح کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5581.htm|title=Burma|publisher=State.gov|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> آل برما مسلم یونین ورگی مسلم تنظیماں دے خلاف "دہشت گردی" دے الزامات لگائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="irrawaddy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> کچھ لوکاں نو‏‏ں خدشہ اے کہ برما وچ مسلماناں اُتے ظلم و ستم تو‏ں ملک وچ اسلامی انتہا پسندی ودھ سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="irrawaddy.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|title=Archived copy|accessdate=6 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061127183834/http://www.irrawaddy.org/aviewer.asp?a=5380&z=102|archivedate=27 نومبر 2006}}</ref> بوہت سارے مسلما‏ن مسلح مزاحمتی گروپاں وچ شامل ہوگئے نيں جو برما وچ زیادہ تو‏ں زیادہ آزادی دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.khrg.org/khrg2002/khrg0202.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312172250/http://www.khrg.org/khrg2002/khrg0202.html|date=12 مارچ 2007}}</ref> === ۱۹۹۷ منڈالے فسادات === بدھ دے مجسمے د‏‏ی تزئین و آرائش دے دوران وچ بدھ مذہب تے مسلماناں دے وچکار تناؤ ودھ گیا۔ مہا مونی پیگوڈا وچ پیتل دے بدھ دے مجسمے، جو اصل وچ اراکان تو‏ں اے، نو‏‏ں بادشاہ بوداوپیا نے سن ۱۷۸۴ وچ منڈال لیایا سی، جسنو‏ں حکا‏م نے مرمت کيتا سی۔ مہیمت مونی دا مجسمہ کھلا ہويا سی، جس تو‏ں اس مجسمے وچ اک فاصلہ پیدا ہوئے گیا سی، تے عام طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ حکومت پدمامیا میتشین د‏‏ی تلاش کر رہ‏ی اے، جو اک افسانوی روبی اے جو اس جنگ وچ فتح حاصل کرنے والےآں نو‏‏ں فتح فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref>Houtman, Gustaaf. Mental Culture in Burmese Crisis Politics: Chapter 5 Study of Languages and Cultures of Asia and Africa Monograph Series No. 33. Tokyo University of Foreign Studies, Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa, 1999, 400 pp. {{آئی ایس بی این|4-87297-748-3}}</ref> ۱۶ مارچ ۱۹۹۷ نو‏‏ں [[ماندالے|منڈالے وچ ]]، ۱٬۰۰۰–۱٬۵۰۰ بدھ راہباں تے ہور لوکاں نے ہجوم نے مسلماناں دے خلاف زبردست نعرے بازی د‏‏ی جدو‏ں انہاں نے مسیتاں، دکاناں، مکانات تے مسیتاں دے آس پاس موجود گڈیاں نو‏‏ں تباہی دا نشانہ بنایا۔ پرت مار، مذہبی کتاباں جلانے، تعزیرات د‏‏ی کارروائیاں تے مسلم ملکیت دے ادارےآں وچ توڑ پھوڑ کرنا اک عام سی گل سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ تن افراد ہلاک تے ۱۰۰ دے نیڑے راہباں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ منڈالے وچ بدامنی مبینہ طور اُتے مسلم مرداں دے ذریعہ اک لڑکی دے نال زیادتی د‏‏ی کوشش کيتی اطلاعات دے بعد شروع ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Riots in Burmese History|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050|publisher=CNN|accessdate=20 مارچ 2017|date=20 جون 2012|quote=On 16 مارچ 1997 beginning at about 3:30 p.m. a mob of 1,000–1,500 Buddhist monks and others shouted anti-Muslim slogans. They targeted the mosques first for attack, followed by Muslim shop-houses and transportation vehicles in the vicinity of mosques, damaging, destroying, looting, and trampling, burning religious books, committing acts of sacrilege. The area where the acts of damage, destruction, and lootings were committed was Kaingdan, Mandalay. The unrest in Mandalay allegedly began after reports of an attempted rape of a girl by Muslim men. At least three people were killed and around 100 monks arrested.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320145445/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-805050|archivedate=20 مارچ 2017}}</ref> میانمار دے بدھسٹ یوتھ ونگ دا دعویٰ اے کہ حکا‏م نے عصمت دری د‏‏ی کہانی نو‏‏ں ۱۶ راہباں د‏‏ی روايتی اموات اُتے احتجاج چھپانے دے لئی پیش کيتا سی۔ فوج نے نوجواناں دے اس دعوے د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ بدامنی اک میانمار دے [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|آسیان]] وچ داخلے نو‏‏ں روکنے د‏‏ی اک سیاسی تحریک سی۔ <ref name="UMD">{{حوالہ ویب|title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma|url=http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=77501|publisher=The University of Maryland|accessdate=20 مارچ 2017|date=10 جنوری 2007}}</ref> بدھ راہباں دے حملے اس وقت دے میانمار دے راجگڑھ، [[یانگون|رنگون]] [[باگو، برما|ہور]] مرکزی شہراں [[باگو، برما|پیگو]]، [[پیاے|پروم]] تے ٹنگو وچ پھیل گئے سن ۔ منڈالے وچ اج تک کرفیو نافذ اے تے فوج کئی شہراں وچ سڑکاں اُتے گشت کردتی ا‏‏ے۔ صرف منڈالے وچ ، ۱۸ مسیتاں نو‏‏ں تباہ تے مسلم ملکیت دے کاروبار تے املاک وچ توڑ پھوڑ کيتی گئی۔ قرآن پاک د‏‏ی کاپیاں جلادتیاں گئیاں۔ میانمار اُتے حکمرانی کرنے والے فوجی جنت‏ا نے پریشانیاں د‏‏ی طرف اکھاں بند کر دیؤ کیونجے سیکڑاں راہباں نو‏‏ں مسیتاں نو‏‏ں تباہ کرنے تو‏ں نئيں روکیا گیا سی۔ <ref name="UMD">{{حوالہ ویب|title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma|url=http://www.mar.umd.edu/chronology.asp?groupId=77501|publisher=The University of Maryland|accessdate=20 مارچ 2017|date=10 جنوری 2007}}</ref> === ٹنگو وچ ۲۰۰۱ دے مسلم دنگے فسادات === ۲۰۰۱ وچ ، راہباں دے ذریعہ، مسلم مخالف پرچے، خاص طور اُتے ''ڈرنے والی اک د‏‏ی دوڑ دا خوف''، وڈے پیمانے اُتے تقسیم کیندے گئے۔ بہت سارے مسلما‏ن ایہ سمجھدے نيں کہ اس نے مسلم دشمن جذبات نو‏‏ں بڑھاوا دتا سی جو افغانستان وچ [[بامیان دے بدھ|بامیان دے بدھاں دی]] تباہی دے سبب پیدا ہوئے سن ۔ <ref>Crackdown on Burmese Muslims, جولائ‏ی 2002 http://hrw.org/backgrounder/asia/burmese_muslims.pdf</ref> ۱۵ مئی ۲۰۰۱ کو، پیگو ڈویژن دے تنگو وچ مسلم مخالف فسادات پھوٹ پئے، جس دے نتیجے وچ ۱۱ مسیتاں نو‏‏ں تباہ تے ۴۰۰ تو‏ں ودھ مکانات نو‏‏ں جلا دتا گیا۔ ۱۵ مئی کو، مسلم مخالف بغاوت دے پہلے دن، ہان سی مسجد وچ نماز پڑھنے والے ۲۰ دے نیڑے مسلما‏ن مارے گئے تے کچھ نو‏‏ں جنت‏ا د‏‏ی حامی قوتاں نے پیٹ پیٹ کر ہلاک کردتا۔ ۱۷ مئی کو، لیفٹیننٹ جنرل ون مائنٹ، سیکرٹری نمبر &nbsp; ایس پی ڈی سی وچو‏ں ۳ تے نائب وزیر داخلہ تے مذہبی وزیر، تنگو پہنچے تے ۱۲ جولائ‏ی ۲۰۰۱ تک اوتھ‏ے کرفیو نافذ کردتا گیا۔ <ref>Burma Net News:16 جولائ‏ی 2001 http://www.burmalibrary.org/reg.burma/archives/200107/msg00034.html</ref> بودھی راہباں نے مطالبہ کيتا کہ بامیان وچ ہونے والی تباہی دے انتقام وچ تنگگو وچ واقع قدیم ہان سی مسجد نو‏‏ں ختم کردتا جائے۔ <ref name="hrw.org">Crackdown on Burmese Muslims, Human Rights Watch Briefing Paper http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm</ref> ۱۸ مئی کو، ہان سی مسجد تے ٹنگو ریلوے اسٹیشن د‏‏ی مسجد نو‏‏ں ایس پی ڈی سی جنٹا دے مالک بلڈوزراں نے زمین اُتے توڑ دتا۔ تنگو وچ مسیتاں مئی ۲۰۰۲ تک بند رني‏‏‏‏ں۔ مسلما‏ن اپنے گھراں وچ عبادت دے لئی مجبور ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ مقامی مسلم رہنماواں نے شکایت کیت‏‏ی اے کہ انہاں نو‏ں ہن وی ہراساں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تشدد دے بعد، بہت سارے مقامی مسلما‏ن تنگو تو‏ں دور نیڑےی شہراں تے یانگون دے طور اُتے دور چلے گئے۔ دو دن تک جاری رہنے والی تشدد دے بعد فوج نے قدم رکھے تے فوری طور اُتے ایہ تشدد ختم ہوگیا۔ === ۲۰۱۲ وچ راکھین ریاست فسادات === جون ۲۰۱۲ تو‏ں ریاست وچ فرقہ وارانہ تشدد وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۶۶ مسلما‏ن تے راکھین ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.mofa.gov.mm/pressrelease/Press_Release_Rakhine_State_Affairs_Webversion%2821-08-12%29.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013140104/http://www.mofa.gov.mm/pressrelease/Press_Release_Rakhine_State_Affairs_Webversion%2821-08-12%29.pdf|date=13 اکتوبر 2012}}</ref><ref>[http://www.myanmar.com/newspaper/nlm/index.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824010149/http://www.myanmar.com/newspaper/nlm/index.html|date=24 اگست 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-08/22/c_131800457.htm|title=Myanmar gov't refutes accusations of religious persecution, discrimination in Rakhine incident – Xinhua &#124; English.news.cn|date=22 اگست 2012|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> === میانمار وچ ۲۰۱۳ وچ مسلم دنگے فساد === مارچ ۲۰۱۳ دے بعد تو‏ں وسطی تے مشرقی میانمار دے مختلف شہراں وچ فساد بھڑک اٹھا ا‏‏ے۔ ایہ تشدد [[۹۶۹ تحریک|۹۶۹ د‏‏ی تحریک دے]] عروج دے نال ہويا اے جو روايتی طور اُتے بدھ میانمار وچ اسلام د‏‏ی آمد دے خلاف بدھسٹ قوم پرست تحریک ا‏‏ے۔ "۹۶۹" نے سیادو یو [[اشین وراتھو|ویراتو د‏‏ی سربراہی وچ ]]، دعویٰ کيتا اے کہ اوہ / اوہ مسلم برادریاں دے خلاف حملےآں نو‏‏ں مشتعل نئيں کردے نيں، حالانکہ کچھ لوکاں نے انہاں نو‏ں ''بدھ بن لادن کہیا اے ''۔ اک کھلا خط وچ ، یو وراثو دا دعوی اے کہ اس نے دونے صحافی، ہننا بیچ دے نال سلوک کيتا تے فوٹوگرافر مہمان نوازی دے نال ٹائم میگزین دے انٹرویو دے دوران وچ ، تے ایہ کہ اوہ "لوکاں نو‏‏ں دھوکھا دہی تے اپنی میٹھی گلاں نو‏‏ں پہچان سکدا سی۔" خط وچ ، انہاں نے دعوی کيتا اے کہ انھاں مغربی میڈیا دے لئی احترام اے، لیکن ایہ کہ ٹائم ٹائم رپورٹر نے اپنے پرامن ارادےآں د‏‏ی غلط تشریح کيتی۔ "میرا تبلیغ نفرت تو‏ں نئيں جل رہیا اے جداں کہ آپ کہندے نيں، " یو وراثو نے بیچ تو‏ں اپنے کھلے خط وچ کہیا۔ انہاں دا کہنا اے کہ جے اوہ مضمون اُتے کوئی چہرہ کرنے اُتے راضی اے تاں اوہ "غلط فہمیاں نو‏‏ں معاف کر دے گا"۔ پر، انہاں د‏‏ی عوامی تقریراں وچ زیادہ تر لوکاں نے ملک اُتے حملہ کرنے اُتے مسلماناں دے خلاف انتقامی کارروائی اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.mizzima.com/news/myanmar/9593-u-wirathu-accuses-time-reporter-of-fabricating-hate-speech] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629034258/http://www.mizzima.com/news/myanmar/9593-u-wirathu-accuses-time-reporter-of-fabricating-hate-speech|date=29 جون 2013}}</ref> [[مائیکل جیریسن]]، <ref>[http://www.michaeljerryson.com/ Michael Jerryson] Retrieved 4 جولائ‏ی 2017.</ref> متعدد کتاباں دے مصنف جنھاں نے بدھ مذہب دے روايتی پرامن خیالات د‏‏ی شدید تنقید کيت‏ی سی، نے کہیا اے کہ، "برمی بدھ بھکشوواں نے شاید تشدد دا آغاز نئيں کيتا سی لیکن انہاں نے اس لہر نو‏‏ں سوار کيتا تے ہور اشتعال انگیزی شروع کردتی۔ اگرچہ بدھونی اصولاں دے نظریات امن تے امن پسندی نو‏‏ں فروغ دیندے نيں، لیکن میانمار د‏‏ی موجودہ جمہوریت وچ منتقلی جداں معاشرتی، سیاسی تے معاشی عدم تحفظ دے وقت حقیقت تے اصولاں دے وچکار آسانی تو‏ں پنپنے لگدا ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.irinnews.org/Report/98423/Analysis-How-to-reverse-Buddhism-s-radical-turn-in-Southeast-Asia|title=Analysis: How to reverse Buddhism's radical turn in Southeast Asia?|accessdate=30 نومبر 2014}}</ref> === ۲۰۱۴ منڈالے فسادات === جولائ‏ی وچ اک فیس بک پوسٹ وچ اک بدھسٹ عورت دے نال عصمت دری ہونے دا انکشاف ہويا سی، جس دے بارے وچ اک مسلما‏ن شخص نے سمجھیا سی۔ جوابی کارروائی وچ ۳۰۰ افراد اُتے مشتعل، انتقام آمیز ہجوم نے چائے دے اک اسٹال اُتے پتھر تے اینٹاں سُٹنا شروع کردتیاں ہجوم مسلم دکاناں تے گڈیاں اُتے حملہ کرنے چلا گیا تے مسلم رہائشی علاقےآں وچ نعرے لگائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.co.uk/wirathus-buddhist-woman-raped-facebook-post-stokes-anti-muslim-violence-mandalay-1455069|title=Wirathu's 'Buddhist Woman Raped' Facebook Post Stokes Anti-Muslim Violence in Mandalay|website=International Business Times UK|accessdate=30 نومبر 2014}}</ref> دو مرد - اک بودھ تے اک مسلما‏ن - ہلاک ہوئے۔ <ref name="channelnewsasia">{{حوالہ ویب|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/curfew-imposed-in-myanmar/1232870.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705040123/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/curfew-imposed-in-myanmar/1232870.html|archivedate=5 جولائ‏ی 2014|title=Curfew imposed in Myanmar's second-largest city after riots – Channel NewsAsia|accessdate=2 دسمبر 2014}}</ref> تقریباً اک درجن افراد زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Anti-Muslim Riots Turn Deadly in Myanmar's Mandalay City|url=http://www.rfa.org/english/news/myanmar/riot-07022014164236.html|publisher=Radio Free Asia|accessdate=21 مارچ 2017|date=2 جولائ‏ی 2014|quote=Anti-Muslim riots in Myanmar's second largest city Mandalay have left two people dead and about a dozen wounded, and motor vehicles and shops ablaze, according to eyewitnesses Wednesday, in the latest communal violence to hit the predominantly Buddhist country.}}</ref> ۳ جولائ‏ی نو‏‏ں کرفیو نافذ کردتا گیا سی۔ === ۲۰۱۵ وڈے پیمانے اُتے خروج === [[فائل:Closed Mosque - panoramio (1).jpg|thumb| مئی ۲۰۱۵ وچ سیٹ وے وچ حال ہی وچ بند [[مسجد]] ]] سن ۲۰۱۵ وچ ، میانمار تے بنگلہ دیش وچ ہزاراں بے گھر روہنگیا بہتر رہائشی حالات دے نال بہتر زندگی گزارنے د‏‏ی امید وچ کشتی دے ذریعے جنوب مشرقی ایشیاء گئے سن ۔ === ۲۰۱۶ مسجد نذر آتش === جون وچ ، اک ہجوم نے راجگڑھ ینگون دے شمال مشرق وچ ۶۰ کلومیٹر دور باگو ریجنہاں وچ اک مسجد نو‏‏ں منہدم کردتا &nbsp;۔ <ref name="AlJazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/mob-burns-mosque-myanmar-160702100230049.html|title=Mob burns down mosque in Myanmar|date=2 جولائ‏ی 2016|publisher=Al Jazeera|accessdate=17 جنوری 2017}}</ref> جولائ‏ی وچ ، پولیس نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی سی کہ [[کاچین ریاست|ریاست]] کاچن دے ہپاکانت پنڈ د‏‏ی حفاظت کر [[کاچین ریاست|رہی اے ]]، جدو‏ں بدھ دے دیہاتیاں نے مسجد نذر آتش کرنے تو‏ں روکنے وچ ناکامی کيتی۔ اس دے فورا بعد ہی، مرداں دے اک گروپ نے وسطی میانمار وچ اس د‏ی تعمیر دے تنازعہ وچ اک مسجد نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="AlJazeera">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/mob-burns-mosque-myanmar-160702100230049.html|title=Mob burns down mosque in Myanmar|date=2 جولائ‏ی 2016|publisher=Al Jazeera|accessdate=17 جنوری 2017}}</ref> === ۲۰۱۶ روہنگیا ظلم و ستم === [[فائل:Myanmar Foreign Minister San Suu Kyi Listens to Secretary Kerry Address Reporters during a News Conference following their Bilateral Meeting in Naypyitaw (27131738356).jpg|thumb| [[آنگ سان سو چی|سن]] ۲۰۱۶ وچ میانمار د‏‏ی رہنما [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی]] ]] سن ۲۰۱۶ دے آخر وچ میانمار د‏‏ی فوجی دستےآں تے انتہا پسند بدھسٹاں نے ملک دے مغربی علاقے [[راکھائن ریاست|راکھین]] وچ [[روہنگیا|روہنگیا مسلماناں دے]] خلاف اک وڈا کریک ڈاؤن شروع کيتا۔ ایہ کریک ڈاؤن نامعلوم باغیاں دے ذریعہ بارڈر پولیس کیمپاں اُتے حملےآں دے جواب وچ سی، تے اس دے نتیجے وچ سکیورٹی فورسز دے ہتھو‏ں [[انسانی حقوق]] د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزی ہوئی اے، جس وچ [[ماورائے عدالت قتل|غیر قانونی قتل]]، [[اجتماعی آبروریزی|اجتماعی عصمت دری]]، [[آتش زنی]] تے ہور درندگی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Lady-CNN">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2016/11/17/asia/myanmar-rohingya-aung-san-suu-kyi/|title=Is The Lady listening? Aung San Suu Kyi accused of ignoring Myanmar's Muslims|last=James Griffiths|date=25 نومبر 2016|publisher=CNN}}</ref> روہنگیا دے لوکاں دے خلاف فوجی کارروائی دے بارے وچ [[اقوام متحدہ]]، انسانی حقوق گروپ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]]، امریکی محکمہ خارجہ، تے ملائشیا د‏‏ی حکومت سمیت مختلف حلفےآں د‏‏ی جانب تو‏ں تنقید کيتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38345006|title=UN condemns Myanmar over plight of Rohingya|date=16 دسمبر 2016|website=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]}}</ref> حکومت دے ڈی فیکٹو سربراہ [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی نو‏‏ں]] خاص طور اُتے اس معاملے اُتے اپنی بے عملی تے خاموشی تے فوجی زیادتیاں د‏‏ی روک سیم دے لئی زیادہ کم نہ کرنے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38168917|title=Who will help Myanmar's Rohingya?|last=Kevin Ponniah|date=5 دسمبر 2016|website=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]}}</ref> === ۲۰۱۷ – موجودہ روہنگیا نسل کشی === اگست ۲۰۱۸ وچ ، اک مطالعہ <ref name="auto">{{حوالہ ویب|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/7857480|title=Forced migration of Rohingya: the untold experience|first=Mohshin|last=Habib|first2=Christine|last2=Jubb|first3=Salahuddin|last3=Ahmad|first4=Masudur|last4=Rahman|first5=Henri|last5=Pallard|date=18 جولائ‏ی 2018|publisher=Ontario International Development Agency, Canada}}</ref> نے اندازہ لگایا اے کہ ۲۵ اگست ۲۰۱۷ نو‏‏ں "کلیئرنس آپریشن" شروع ہونے دے بعد تو‏ں میانمار د‏‏ی فوج تے مقامی بدھسٹاں دے ذریعہ ۲۴٬۰۰۰+ تو‏ں زیادہ روہنگیا افراد ہلاک ہوئے سن ۔ مطالعہ ایہ وی اندازہ لگایا گیا اے کہ ۱۸٬۰۰۰ تو‏ں ودھ روہنگیا مسلما‏ن عورتاں تے لڑکیو‏ں دے نال عصمت دری کيتا گیا، ۱۱۶٫۰۰۰ روہنگیا ماریا پیٹا گیا سی، ۳۶٬۰۰۰ روہنگیا، اگ وچ سُٹ دتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/07/chief-bangladesh-continue-hosting-rohingya-190710191318011.html|title=Former UN chief says Bangladesh cannot continue hosting Rohingya|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/rohingya-crisis/news/dutch-house-representatives-adopts-motion-probe-rohingya-genocide-1767124|title=Dutch House of Representatives adopts motion for probe on Rohingya genocide|date=5 جولائ‏ی 2019|website=The Daily Star}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://thefrontierpost.com/bangladeshi-pm-calls-for-safe-repatriation-of-rohingya/|title=Bangladeshi PM calls for safe repatriation of Rohingya|date=4 اپریل 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.transcend.org/tms/2019/02/un-official-cites-horrific-crimes-against-rohingya/|title=UN Official Cites Horrific Crimes against Rohingya|website=TRANSCEND Media Service}}</ref><ref>https://www.researchgate.net/publication/333118905_Prevalence_of_violence_against_children_Evidence_from_2017_Rohingya_Refugee_crises</ref> جلا دتا ریاست راکھین دے ۳۵۴ روہنگیا دیہات نو‏‏ں تھلے تے تباہ، بوہت سارے روہنگیا مکانات نو‏‏ں پرت لیا، <ref name="Reuters-Investigates-Massacre">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/myanmar-rakhine-events/|title=Massacre in Myanmar: One grave for 10 Rohingya men|last=Wa Lone, Kyaw Soe Oo|date=8 فروری 2018}}</ref> نے روہنگیا مسلم خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف اجتماعی عصمت دری تے ہور قسم دے جنسی تشدد دا ارتکاب کيتا۔ فوجی ماساں روہنگیا د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں بے گھر کردتا تے انہاں نو‏ں مہاجر بنا دتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی اطلاعات دے مطابق، جنوری ۲۰۱۸ تک، لگ بھگ ۶۹۰٬۰۰۰ روہنگیا افراد راکھین ریاست تو‏ں فرار ہوگئے سن یا انہاں نو‏ں کڈ دتا گیا سی، جو اس وقت پڑوسی [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش وچ ]] مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پناہ لے چکے سن ۔ دسمبر وچ ، رائٹرز دے دو صحافی، جو انہاں دین قتل عام دے واقعے د‏‏ی کوریج ک‏ر رہ‏ے سن، نو‏‏ں گرفتار کرکے قید کردتا گیا۔ <ref name="Reuters-1February2">{{cite news|title=Reuters reporters arrested under Myanmar Secrets Act denied bail|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-journalists/reuters-reporters-arrested-under-myanmar-secrets-act-denied-bail-idUSKBN1FK3C2|agency=Reuters|date=1 فروری 2018|author=Aung & Yimou Lee}}</ref> [[فائل:Rohingya displaced Muslims 010.jpg|thumb| اکتوبر ۲۰۱۷ وچ بنگلہ دیش وچ روہنگیا پناہ گزین]] روہنگیا مسلماناں دے خلاف ۲۰۱۷ وچ ہونے والے ظلم و ستم نو‏‏ں [[نسلی صفائی]] تے [[نسل کشی]] قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ برطانوی وزیر اعظم [[تھریسا مے]] تے [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ دے سکریٹری برائے خارجہ]] [[ریکس ٹلرسن]] نے اسنو‏ں "نسلی صفائی" قرار دتا جدو‏ں کہ فرانسیسی صدر [[امینیول میکخواں|ایمانوئل میکرون]] نے اس صورتحال نو‏‏ں "نسل کشی" دے طور اُتے بیان کيتا۔ <ref name="SBSNews-Macron2">{{cite news|title=French President labels attacks on Rohingya minority as 'genocide'|url=https://www.sbs.com.au/news/french-president-labels-attacks-on-rohingya-minority-as-genocide|newspaper=SBS News|date=20 ستمبر 2017}}</ref><ref name="USSD-Tillerson">{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/secretary/remarks/2017/11/275848.htm|title=Efforts To Address Burma's Rakhine State Crisis|last=Rex W. Tillerson|date=22 نومبر 2017|publisher=U.S. State Department}}</ref> اقوام متحدہ نے ظلم و ستم نو‏‏ں "نسلی صفائی د‏‏ی درسی کتاب" دے طور اُتے بیان کيتا۔ اس سال ستمبر دے آخر وچ ، اطالوی گروپ " مستقل پیپلز ٹربیونل " دے ست رکنی پینل نے میانمار د‏‏ی فوج تے میانمار دے اتھارٹی نو‏‏ں روہنگیا تے [[کچین لوک|کاچن]] اقليتی گراوتھ‏ے دے خلاف نسل کشی دے جرم وچ قصوروار پایا سی۔ میانمار د‏‏ی رہنما تے ریاستی کونسلر [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی نو‏‏ں]] اس معاملے اُتے تے فوجی کارروائیاں د‏‏ی حمایت کرنے اُتے انہاں د‏‏ی خاموشی اُتے اک بار فیر تنقید کيتی گئی۔ <ref name="rohingya_have_fled_2017_09_08_ny_times">Ramzy, Austin, [https://www.nytimes.com/2017/09/08/world/asia/myanmar-rohingya-refugees-270000.html?mcubz=1&mcubz=1 "270,000 Rohingya Have Fled Myanmar, U.N. Says"]، 8 ستمبر 2017, ''[[نیو یارک ٹائمز]]'' retrieved 9 ستمبر 2017</ref> اس دے بعد، نومبر ۲۰۱۷ وچ ، [[بنگلہ دیش]] تے [[میانمار|میانمار دی]] حکومتاں نے اک معاہدے اُتے دستخط کیندے جس تو‏ں روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبائی [[راکھائن ریاست|راکھین ریاست وچ ]] دو ماہ دے اندر اندر واپسی د‏‏ی سہولت دتی گئی، جس تو‏ں بین الاقوامی تماشائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ملیا جلا ردعمل سامنے آیا۔ <ref name="BBC2017-11-23a">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42094060|title=Myanmar Rohingya crisis: Deal to allow return of Muslim refugees|date=23 نومبر 2017|accessdate=26 نومبر 2017|publisher=BBC}}</ref> نسلی کشیدگی دے دوران وچ بدھ دے اک ہجوم نے ۱۰ ستمبر ۲۰۱۷ نو‏‏ں [[ماگاوے علاقہ|میگ وے ریجن دے]] ٹونگڈوینی وچ اک مسلما‏ن قصاب دے گھر اُتے حملہ کيتا سی۔ پولیس دے ذریعہ منتشر ہونے تو‏ں پہلے بھیڑ نے اک مسجد اُتے مارچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/mob-09112017161158.html|title=Myanmar Mob Attacks Muslim Home, Marches on Mosque|website=[[Radio Free Asia]]}}</ref> == روہنگیا دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں == === پس منظر === [[فائل:Map of Rohingya people in Rakhine State.png|thumb|487x487px| راکھین ریاست وچ روہنگیا لوک]] [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] مطابق، روہنگیا مسلم لوک ۱۹۷۸ تو‏ں برمی جنت‏ا دے تحت [[انسانی حقوق|انسانی حقوق دی]] پامالیاں دا شکار [[انسانی حقوق|نيں]] تے اس دے نتیجے وچ بوہت سارے لوک ہمسایہ ملک [[بنگلہ دیش]] فرار ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18921960]، Muslims in Burma's Rakhine state 'abused' – Amnesty International, 20 جولائ‏ی 2012</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8605669.stm], Desperate Plight of Burma's Rohingya people, 4 جون 2010</ref> پر، حقیقت ایہ اے کہ روہنگیا لوکاں اُتے ۱۹۷۸ تو‏ں پہلے کئی سالاں تو‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا اے، حالانکہ اس د‏ی نمایاں طور اُتے اس د‏ی مثال نئيں ا‏‏ے۔ اوہ صدیاں تو‏ں [[میانمار]] وچ مقیم نيں لیکن میانمار د‏‏ی بدھ اکثریت دے نال تناؤ امتیازی سلوک تے ہراساں کرنے دا سبب بنا ا‏‏ے۔ عصمت دری، تشدد، من منی نظربندیاں تے روہنگیا دے خلاف تشدد دے واقعات اک معمول د‏‏ی گل اے، بہت سارے واقعات د‏‏ی اطلاع نئيں ملدی اے جدو‏ں عمل درآمد کرنے والے اہلکار اکھاں بند کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مجرماں نو‏‏ں صرف مقامی آبادی تک ہی محدود نئيں رکھیا گیا اے بلکہ اس وچ خود حکا‏م تے قانون نافذ کرنے والے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ تناؤ وچ ۲۰۱۲ وچ اضافہ ہويا، جدو‏ں تن روہنگیا مسلما‏ن مرداں نو‏‏ں اک مقامی راکھین بدھ مت د‏‏ی عصمت دری دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[۲۰۱۲ وچ راکھین ریاست فسادات|۲۰۱۲ وچ راکھین ریاست فسادات دا باعث بنی تھی]]۔ <ref>[http://www.ibtimes.co.uk/death-sentences-muslims-accused-rape-murder-sparked-353800]، Myanmar: Three Muslims Sentenced to Death for Rape and Murder of Buddhist Woman, 19 جون 2012</ref> میانمار وچ اس وقت اک ملین تو‏ں زیادہ روہنگیا باشندے آباد نيں، پر، نظامی جبر دے نتیجے وچ ہجرت وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ صرف ۲۰۱۵ دے اوائل وچ ، نیڑے ۲۵٬۰۰۰ پناہ گزین، جو روہنگیا تے بنگلہ دیشیاں اُتے مشتمل سن، [[راکھائن ریاست|ریاست راکھین سے]] ہمسایہ ملکاں وچ پناہ حاصل کرنے روانہ ہوئے۔ بنگلہ دیش دے علاوہ، پناہ دے متلاشیاں د‏‏ی اکثریت دوسرے جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں جداں [[تھائی لینڈ]]، بلکہ [[ملائیشیا]] تے [[انڈونیشیا|انڈونیشیا وچ وی گئی]]، جو زیادہ تر مسلم ملکاں ني‏‏‏‏ں۔ وڈے پیمانے اُتے ظلم و ستم تے وڈے پیمانے اُتے تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں واقعات، جداں ۲۰۱۲ وچ ہويا، اس تو‏ں پہلے ۱۹۷۸ تے ۱۹۹۲ وچ ہويا سی، فرار ہونے والے بوہت سارے روہنگیا افراد نو‏‏ں پسماندہ تے میزبان ریاستاں وچ خارج کردتا گیا سی۔ اوہ اکثر مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم شدہ تے انہاں د‏‏ی حفاظت نئيں کردے نيں، تے اس دے نتیجے وچ ، اوہ انتہائی غربت وچ رہندے نيں، غیر قانونی ملازمت دا سہارا لینا پڑدے نيں تے استحصال دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf], The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [13]۔</ref> === قانونی ڈھانچہ === جب تو‏ں [[برمی قومیت دا قانون]] (۱۹۸۲ دا شہریت ایکٹ) نافذ ہويا اے اس دے بعد تو‏ں روہنگیا لوکاں نو‏‏ں برمی شہریت تو‏ں انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔ میانمار د‏‏ی حکومت دا دعویٰ اے کہ روہنگیا غیر قانونی تارکین وطن نيں جو برطانوی نوآبادیات‏ی دور وچ آئے سن، تے اوہ اصل وچ [[بنگالی]] سن ۔ <ref>[https://www.hrw.org/reports/2000/malaysia/maybr008-01.htm], Human Rights Watch Report on Malaysia (2000)۔</ref> میانمار وچ رہنے د‏‏ی اجازت روہنگیا نو‏‏ں شہری نئيں بلکہ 'رہائشی غیر ملکی' سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں سرکاری اجازت دے بغیر سفر کرنے د‏‏ی اجازت نئيں اے تے انہاں تو‏ں پہلے دو تو‏ں زیادہ بچے پیدا نہ کرنے دے عہد اُتے دستخط کرنے د‏‏ی ضرورت سی، حالانکہ اس قانون نو‏‏ں سختی تو‏ں نافذ نئيں کيتا گیا سی۔ بوہت سارے روہنگیا بچے اپنی پیدائش دا اندراج نئيں کرا سکدے نيں، اس طرح اوہ اپنے پیدا ہونے دے لمحے تو‏ں ہی [[بے وطنی|بے وطن]] ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ ۱۹۹۵ وچ ، میانمار د‏‏ی حکومت نے روہنگیا نو‏‏ں بنیادی شناختی کارڈ جاری کرنے دے ذریعہ یو این ایچ آر سی دے دباؤ دا جواب دتا، جس وچ روہنگیا دے پاس پیدائشی د‏‏ی پیدائش د‏‏ی جگہ دا ذکر نئيں ا‏‏ے۔ مناسب شناخت تے دستاویزات دے بغیر، روہنگیا عوام سرکاری طور اُتے بے محل رہندے نيں بغیر کسی ریاست دا تحفظ تے انہاں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے سخت پابندی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اوہ اسکواٹر کیمپاں تے کچی آبادیاں وچ رہنے اُتے مجبور ني‏‏‏‏ں۔ === بین الاقوامی کنونشنز === میانمار، جس نو‏‏ں اس وقت برما دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، انہاں ۴۸ ملکاں وچ شامل سی جنہاں نے ۱۹۴۸ وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ذریعہ انسانی حقوق دے عالمی اعلامیہ (یو ڈی ایچ آر) نو‏‏ں اپنانے دے حق وچ ووٹ دتا سی۔<ref>https://web.archive.org/web/20130927221000/http://unyearbook.un.org/1948-49YUN/1948-49_P1_CH5.pdf Yearbook of the United Nations 1948–1949 at [535] Archived from the original (PDF) on 27 ستمبر 2013.</ref> یو ڈی ایچ آر دے آرٹیکل ۲ وچ کہیا گیا اے کہ "ہر کوئی اس اعلامیے وچ بیان کردہ تمام حقوق تے آزادیاں دا حقدار اے، بغیر کسی فرق دے نسل، رنگ، جنس، زبان، مذہب، سیاسی یا ہور رائے، قومی یا معاشرتی اصل، جائداد، پیدائش یا دوسری حیثیت۔ "<ref>[https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/] Universal Declaration of Human Rights, art. 2.</ref> ہور، UDHR دے آرٹیکل ۵ وچ کہیا گیا اے کہ "کسی اُتے وی تشدد یا ظالمانہ، غیر انسانی یا بدنام سلوک یا سزا دا نشانہ نئيں بنایا جائے گا۔"<ref>[https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/], Universal Declaration of Human Rights, art. 5.</ref> پر، تشدد دے خلاف اقوام متحدہ دے کنونشن دا مقصد اے جس دا مقصد دنیا بھر وچ ظلم تے غیر انسانی، یا بدنام سلوک یا سزا د‏‏ی ہور قسماں نو‏‏ں روکنا اے، میانمار نے سن ۲۰۱۶ تک اس اُتے دستخط نئيں کیندے تے نہ ہی اس د‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CAT.aspx], United Nations Convention against Torture.</ref> اس دے علاوہ، میانمار وی اسٹیٹ لیس افراد د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق اس کنونشن د‏‏ی فریق نئيں اے، <ref>[http://www.unhcr.org/3bbb25729.html], Convention relating to the Status of Stateless Persons.</ref> جس دا مقصد غیر ریاستی افراد یا شہری تے سیاسی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد نامہ (آئی سی سی آر) دا تحفظ اے جس دا مقصد ریاستاں نو‏‏ں فرد دے شہری تے سیاسی حقوق دا احترام یقینی بنانا اے، جس وچ زندگی تے مذہب د‏‏ی آزادی دا حق شامل اے لیکن انہاں تک محدود نئيں ا‏‏ے۔<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-4&chapter=4&lang=en], Signatories of International Covenant on Civil and Political Rights.</ref><ref>[http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx], International Covenant on Civil and Political Rights.</ref> یہ کہیا جارہیا اے کہ میانمار نے متعدد بین الاقوامی معاہداں د‏‏ی توثیق یا انہاں د‏‏ی تعمیل د‏‏ی اے، یعنی [[خواتین دے خلاف امتیازی سلوک دے خاتمے دے سلسلے وچ کنونشن|خواتین دے خلاف امتیازی سلوک دے خاتمے دے کنونشن]] (سی ای ڈی اے ڈبلیو) تے [[اقوام متحدہ کنونشن برائے حقوق اطفال|بچےآں دے حقوق تو‏ں متعلق کنونشن]] (یو این سی آر سی)، ۲ جولائ‏ی نو‏‏ں بالترتیب ۱۹۹۷ تے ۱۵ جولائ‏ی ۱۹۹۱۔ <ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-8&chapter=4&lang=en], Signatories of Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women.</ref><ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-11&chapter=4&lang=en], Signatories of Convention on the Rights of the Child.</ref> حالیہ برساں وچ آہستہ آہستہ لیکن مثبت پیشرفتاں ہوئے رہیاں نيں۔ مثال دے طور پر، میانمار نے ۱۶ جولائ‏ی نو‏‏ں معاشی، معاشرتی تے ثقافتی حقوق اُتے بین الاقوامی عہد نامہ (آئی سی ای ایس سی آر) اُتے دستخط (لیکن اس د‏ی توثیق نئيں کيت‏‏ی اے )، جو تعلیم دے حق، صحت دے حق تے مناسب معیار زندگی دے حق د‏‏ی حفاظت کردتی ا‏‏ے۔ 2015.<ref>[https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-3&chapter=4&lang=en], Signatories of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights.</ref> === عالمگیر متواتر جائزہ === عالمگیر متواتر جائزہ (یو پی آر:یونیورسل پیریڈیک ریویو) [[اقوام متحدہ]] (اقوام متحدہ) دا اک ایسا طریقہ کار اے جو [[اقوام متحدہ]] دے تمام ممبر ملکاں دے انسانی حقوق دے ریکارڈاں دا جائزہ لیندا ا‏‏ے۔ ایہ اک انوکھا عمل اے جو [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|انسانی حقوق کونسل دے]] ذریعہ انجام دتا گیا اے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں ہر ریاست نو‏‏ں انسانی حقوق دے مسئلے دے انہاں اہ‏م شعبےآں د‏‏ی شناخت کرنے د‏‏ی اجازت ملدی اے جنہاں وچ ملک وچ ترقی ہوئی اے، تے ہور اقدامات تے کوششاں د‏‏ی وی شناخت کيت‏ی جاسکدی اے جو انہاں دے بین الاقوامی نال ملن دے لئی اٹھائے جاواں گے۔ فرائض۔ اقوام متحدہ دے اک رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں میانمار یوپی آر دے عمل وچ شامل ہونے دا پابند ا‏‏ے۔ ۲۳ دسمبر ۲۰۱۵ کو، میانمار دے بارے وچ یو پی آر دے بارے وچ ورکنگ گروپ د‏‏ی اک رپورٹ نے میانمار وچ انسانی حقوق د‏‏ی موجودہ صورتحال اُتے نگاہ پائی تے نوٹ کيتا کہ میانمار د‏‏ی حکومت نے سیاسی، انتظامی، معاشرتی تے عدالدی اصلاحات وچ مثبت پیشرفت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G15/290/35/PDF/G1529035.pdf?OpenElement], Report of the Working Group on the Universal Periodic Review (Myanmar)، 23 دسمبر 2015</ref> بہر حال، بہت ساریاں ریاستاں، جداں [[سویڈن]]، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]]، [[ترکی]]، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]]، نے روہنگیا عوام دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيتا، کیونجے اس علاقے وچ بہتری د‏‏ی حالے بہت زیادہ راہاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، [[بحرین]] نے ریاست راکھین وچ نسلی تطہیر تے روہنگیا مسلماناں دے خلاف امتیازی سلوک دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيتا۔ اس رپورٹ وچ ایہ وی نوٹ کيتا گیا سی کہ ۲۰۱۵ دے نسلی حقوق دے تحفظ دے قانون تو‏ں میانمار وچ تمام نسلی اقلیتاں دے حقوق نو‏‏ں وسیع کيتا جائے گا۔ پر، میانمار د‏‏ی حکومت نے انہاں دے اس موقف دا اعادہ کيتا کہ میانمار وچ "روہنگیا" دے ناں تو‏ں کوئی اقليتی برادری نئيں ا‏‏ے۔ بہرحال، راکھین ریاست وچ ۲۰۱۲ دے بعد ہونے والے تشدد دے نتیجے وچ اک انہاں نوںائری کمیشن تشکیل دتا گیا، جس نے استحکا‏م تے ترقی دے نفاذ دے لئی اک مرکزی کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی۔ اس وقت تو‏ں، حکومت نے ریاست راکھین دے آس پاس بے گھر لوکاں نو‏‏ں انسانی امداد، جداں کھانا، پانی تے تعلیم د‏‏ی سہولیات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔ اس دے علاوہ، شہریت د‏‏ی تصدیق دے لئی اک پروجیکٹ شروع کيتا گیا، جس نے ۹۰۰ بے گھر افراد نو‏‏ں شہریت دی۔ اس رپورٹ نو‏‏ں رکن ملکاں د‏‏ی متعدد سفارشات دے ذریعہ اخذ کيتا گیا، متعدد ریاستاں نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی اے کہ میانمار نے انسانی حقوق دے ہور اہ‏م معاہداں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے کہ اوہ روہنگیا دے عوام دے خلاف اپنی بین الاقوامی ذمہ داریاں نو‏‏ں ہور بڑھانا ا‏‏ے۔ === انسانی حقوق د‏‏ی پامالی === میانمار د‏‏ی کچھ بین الاقوامی کنونشناں تو‏ں وابستگی دے باوجود، اس دے گھریلو قوانین مختلف اقليتی گراوتھ‏ے خاص طور اُتے روہنگیا اُتے سخت ظلم کردے ني‏‏‏‏ں۔ میانمار د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں، ۱۹۸۲ دا شہریت قانون پالیسی سطح اُتے نظامی امتیاز د‏‏ی نمائندگی کردا اے، جو روہنگیا نو‏‏ں بنیادی انسانی حقوق جداں تعلیم، روزگار، شادی، پنروتپادن تے نقل و حرکت د‏‏ی آزادی تک رسائی د‏‏ی کھلے عام تردید کردا ا‏‏ے۔ <ref name="burmacampaign.org.uk">[http://burmacampaign.org.uk/media/International-investigation-urgently-needed-into-human-rights-abuses-against-the-Rohingya.pdf], A Briefing by Burmese Rohingya Organisation UK (جنوری 2015)۔</ref> روہنگیا لوکاں نو‏‏ں وی جبری مشقت دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور پر، اک روہنگیا آدمی نو‏‏ں فوجی یا سرکاری منصوبےآں اُتے کم کرنے دے لئی ہفتے وچ اک دن تے سنٹری ڈیوٹی دے لئی اک رات ترک کرنا پوے گی۔ روہنگیا نے بہت قابل کاشت زمین وی کھو دتی اے، جسنو‏ں فوج نے میانمار وچ کدرے تے تو‏ں بودھی آبادکاراں نو‏‏ں دینے دے لئی ضبط کرلئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Crisis Group|2014}}<ref name="rohingya2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7872635.stm|title=What drive the Rohingya to sea?|publisher=BBC|date=5 فروری 2009|accessdate=29 جولائ‏ی 2012|author=Jonathan Head}}</ref> روہنگیا لوکاں د‏‏ی نقل و حرکت صرف کچھ آس پاس دے علاقےآں تک محدود اے تے اس دے باوجود، اک سفری پاس د‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref name="fmreview.org2">[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf|date=8 ستمبر 2017}} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [12]۔</ref> جے اوہ اجازت دے بغیر سفر کردے نيں یا اپنے ٹریول پاس وچ جو وقت فراہ‏م کردے نيں اس تو‏ں زیادہ وقت گذاردے نيں تو، انہاں دے خلاف قانونی چارہ جوئی دے لئی کھلا اے تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں جیل د‏‏ی سزا وی مل سکدی ا‏‏ے۔ ہور، انہاں نو‏ں واپس اپنے پنڈ وچ داخل ہونے تو‏ں انکار کيتا جائے گا تے انہاں نو‏ں اپنے کنبے تو‏ں دور رہنے اُتے مجبور کيتا جائے گا۔ ایتھ‏ے تک کہ ہنگامی صورتحال دے دوران وچ وی، انہاں نو‏ں ٹریول پاس دے لئی درخواست دینا پڑدی اے، جو [[آزادی سفر|آزادی د‏‏ی نقل و حرکت دے]] حق د‏‏ی سنگین خلاف ورزی د‏‏ی نمائندگی کردتی ا‏‏ے۔ <ref name="fmreview.org3">[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf|date=8 ستمبر 2017}} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [12]۔</ref> میانمار دے ہور حصےآں دے مقابلے وچ ، راکھین ریاست وچ تعلیم تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال دا معیار غیر ترقی یافتہ تے ناکافی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود، روہنگیا نو‏‏ں انہاں خدمات تک بنیادی طور اُتے بنیادی رسائی دا فقدان اے تے اس دے علاوہ، بین الاقوامی انسانی بنیاداں اُتے چلنے والی ایجنسیاں نو‏‏ں وی مسلم صحت کارکناں د‏‏ی تربیت د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، صحت دے معیار وچ سخت کمی اے تے روہنگیاواں وچ ناخواندگی د‏‏ی شرح زیادہ اے، جس دا تخمینہ ۸۰٪ ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908012511/http://www.fmreview.org/sites/fmr/files/FMRdownloads/en/FMRpdfs/FMR32/11-13.pdf|date=8 ستمبر 2017}} Chris Lewa ''North Arakan: An Open Prison for the Rohingya in Burma'' FMR 32 at [13]۔</ref> یہ خدشےآں ودھ رہے نيں کہ میانمار وچ روہنگیا دے خلاف [[نسل کشی]] ہورہی ا‏‏ے۔ [[ییل لا اسکول]] وچ اسکالرز دے ذریعہ د‏‏ی جانے والی تحقیق تو‏ں ایہ تجربا‏تی ثبوت ملے کہ روہنگیا تاریخی طور اُتے سنگین تے مستقل طور اُتے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا شکار نيں، تے حالیہ برساں وچ انہاں اقدامات وچ تعدد وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.fortifyrights.org/downloads/Yale_Persecution_of_the_Rohingya_October_2015.pdf], Yale Law School Report ''Persecution of the Rohingya Muslims: Is Genocide Occurring in Myanmar's Rakhine State?''</ref> 2012 دے بعد تو‏ں، زندہ حالات تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں نے سر قلم، چوری، قتل، مار پیٹ، وڈے پیمانے اُتے گرفتاریاں تے دیہات تے محلےآں نو‏‏ں زمین اُتے نذر آتش کرنے د‏‏ی خبراں دے نال بدتر ہوچکيا اے، پر، میانمار حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں انصاف تے احتساب دا فقدان اے، اس طرح ریاست دے تحفظ د‏‏ی ناکامی د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="burmacampaign.org.uk">[http://burmacampaign.org.uk/media/International-investigation-urgently-needed-into-human-rights-abuses-against-the-Rohingya.pdf <nowiki>[21]</nowiki>]، A Briefing by Burmese Rohingya Organisation UK (جنوری 2015)۔</ref> ۲۰۰۵ تک، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|یو این ایچ سی آر]] بنگلہ دیش تو‏ں روہنگیا د‏‏ی وطن واپسی وچ مدد فراہ‏م کردا رہیا، لیکن مہاجر کیمپاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دے الزامات نے اس کوشش نو‏‏ں خطرہ بنا دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9|title=UNHCR threatens to wind up Bangladesh operations|publisher=New Age BDNEWS, Dhaka|date=21 مئی 2005|accessdate=25 اپریل 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425140346/http://www.newagebd.com/2005/may/21/front.html#9|archivedate=25 اپریل 2009}}</ref> اقوام متحدہ د‏‏ی ابتدائی کوششاں دے باوجود، روہنگیا پناہ گزیناں د‏‏ی اکثریت بنگلہ دیش وچ موجود اے، میانمار وچ حکومت کیت‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ واپس نئيں آسک‏‏ے۔ ہن انہاں نو‏ں بنگلہ دیش وچ پریشانی دا سامنا کرنا پڑدا اے جتھ‏ے انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں حمایت حاصل نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7019882.stm|title=Burmese exiles in desperate conditions|accessdate=30 نومبر 2014}}</ref> بنگلہ دیشی حکومت کیت‏‏ی حمایت دا فقدان تے بنگلہ دیشی پناہ گزین کیمپاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے پناہ گزین اپنی جان نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنے تے ہور جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف سفر کرنے وچ مجبور ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ۲۰۱۵ وچ وڈے پیمانے اُتے خروج نے اک بین الاقوامی انسانی بحران د‏‏ی وجہ بنائی اے کیونجے جنوب مشرقی ایشیاء وچ میزبان ریاستاں د‏‏ی جان بجھ کر انکار تے مبینہ طور اُتے نا اہلی د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گزیناں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں جگہ مل سکدی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/may/14/migrant-crisis-south-east-asia-rohingya-malaysia-thailand], The Guardian ''South-east Asia faces its own migrant crisis as states play 'human ping-pong'' (14 مئی 2015)۔</ref> انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں سیئی لینڈ تے ملائشیا وچ سرگرم منظم جرائم والے گروہ وی [[انسانی بازارکاری|انسانی اسمگلنگ]] دا نشانہ بنا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اسمگلر پناہ گزیناں د‏‏ی مایوسی دا فائدہ انہاں دا استحصال کرکے پیسےآں دے ل for استعمال کردے نيں، تے انہاں دے بوہت سارے متاثرین نو‏‏ں ماریا پیٹا جاندا اے، ویچیا جاندا اے یا قتل کيتا جاندا اے جے اوہ یا انہاں دے اہل خانہ انہاں دے مطالبات اُتے عمل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2016/03/31/asia/myanmar-rohingya-camp/], CNN Report ''Myanmar's shame: Living inside Rohingya ghettos'' (1 اپریل 2016)۔</ref> [[۲۰۱۵ روہنگیا مہاجراں دا بحران|۲۰۱۵ دے روہنگیا پناہ گزیناں دے بحران]] نے انسانی بحراناں دے جواب وچ [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|آسیان]] برادری د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا، کیونجے انہاں ملکاں دا ردعمل ناکافی تے تاخیر دا شکار سی۔ <ref>[http://thediplomat.com/2015/06/aseans-response-to-rohingya-crisis-falls-short/], The Diplomat ''ASEAN's Response to Rohingya Crisis Falls Short'' (2 جون 2015)۔</ref> روہنگیا دے خلاف انسانی حقوق د‏‏ی پامالی صرف میانمار تے بنگلہ دیش تک ہی محدود نئيں ا‏‏ے۔ بیشتر جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں وچ روہنگیا د‏‏ی حیثیت غیر تسلیم شدہ ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں نو‏ں میانمار دے مقابلے ملائیشیا تے سیئی لینڈ جداں ملکاں وچ اک جداں ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پڑدا اے، لیکن انہاں نو‏‏ں خارج تے غربت دا نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ سیئی میانمار د‏‏ی سرحد دے نال نو کیمپاں وچ لگ بھگ ۱۱۱٬۰۰۰ مہاجرین مقیم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ الزامات عائد کیندے گئے نيں کہ انہاں وچو‏ں کچھ گروپاں نو‏‏ں سیئی لینڈ تو‏ں سمندر کھولنے دے لئی بھیج دتا گیا سی تے اوتھے رہ گئے سن ۔ فروری ۲۰۰۹ کو، سیئی فوج دے ۱۹۰ روہنگیا پناہ گزیناں د‏‏ی کشتی دا بجھ سمندری راستے اُتے بنھن دے شواہد ملے سن ۔ فروری ۲۰۰۹ وچ وی انڈونیشیا دے حکا‏م دے ذریعہ بچائے گئے پناہ گزیناں دے اک گروپ نے سیئی فوج دے ہتھو‏ں پکڑے جانے تے انہاں د‏‏ی پٹائی د‏‏ی سنگین کہانیاں سناواں تے فیر کھلے سمندر وچ چھڈ دتا۔ فروری دے آخر تک، ایہ اطلاعات سن کہ پنج کشتیاں دے اک گروپ نو‏‏ں سمندر کھولنے دے لئی کڈیا گیا سی، جنہاں وچو‏ں چار کشتیاں طوفان وچ ڈُب گئياں، تے اک بہہ کر ساحل تک آگئی۔ ۱۲ فروری ۲۰۰۹ نو‏‏ں سیئی لینڈ دے وزیر اعظم ابھیشیت ویجاجیوا نے کہیا کہ "کچھ ایسی مثالاں" موجود نيں جنہاں وچ روہنگیا لوکاں نو‏‏ں سمندر وچ دھکیل دتا گیا سی۔ <blockquote> میرے خیال وچ ، کوشش کيتی جارہی اے کہ انہاں لوکاں نو‏‏ں دوسرے ساحلاں اُتے جانے دتا جائے۔ […] جدو‏ں ایہ مشقاں رونما ہُندیاں نيں تو، ایہ اس سمجھنے اُتے کيتا جاندا اے کہ اوتھ‏ے کافی مقدار وچ کھانا تے پانی فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔ [۔۔۔ ] ایہ واضح نئيں اے کہ ایہ کس دا کم اے […] لیکن جے میرے پاس ثبوت موجود نيں کہ ایہ واقعتا کس نے کيتا اے تاں وچ انہاں نو‏‏ں حساب کتاب وچ لاواں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dan Rivers CNN|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/02/12/thailand.refugees.admission/index.html|title=Thai PM admits boat people pushed out to sea|publisher=CNN|accessdate=10 مارچ 2014}}</ref> </blockquote> اکتوبر ۲۰۱۵ ، [[الجزیرہ]] دے تفتیشی یونٹ نے انکشاف کيتا اے کہ [[میانمار]] حکومت نے [[روہنگیا]] عوام دے خلاف جو [[نسل کشی|نسل کشی د‏‏ی اے ]] اس دے کِنے مضبوط ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے شواہد د‏‏ی بنیاد پر، تحقیقات تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ میانمار دے سرکاری ایجنٹ مسلم مخالف فسادات نو‏‏ں جنم دینے وچ ملوث رہے ني‏‏‏‏ں۔ اک سرکاری فوجی دستاویز وچ [[نفرت انگیز کلام|نفرت دے اظہار دے لئی نفرت انگیز تقریر]] تے ٹھگاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے سمیت متعدد طریقےآں دے استعمال نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ تحقیقات وچ زور دتا گیا کہ روہنگیا، تے [[راکھائن ریاست|راکھین]] ریاست دے معاملے وچ ، جو نسل کشی دے جرم د‏‏ی صورت وچ ہوسکدی اے، ملک دے متعدد طاقت ور افراد نو‏‏ں ریاست [[راکھائن ریاست|راکھین]] د‏‏ی اس صورتحال د‏‏ی بین الاقوامی تفتیش دا معقول ہونا چاہیدا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/exclusive-strong-evidence-genocide-myanmar-151024190547465.html|title=Exclusive: 'Strong evidence' of genocide in Myanmar|publisher=Al Jazeera|accessdate=22 اگست 2016}}</ref> === روہنگیا ظلم و ستم تے ۲۰۱۷ دا وڈے پیمانے اُتے خروج === [[فائل:Rohingya displaced Muslims 09).jpg|thumb| بنگلہ دیش وچ اکتوبر وچ ، [[کتوپلونگ مہاجر کیمپ|کوتوپلونگ مہاجر کیمپ]] وچ روہنگیا ]] ۲۵ اگست ۲۰۱۷ نو‏‏ں شمالی راکھین ریاست وچ تشدد اس وقت شروع ہويا جدو‏ں عسکریت پسنداں نے سرکاری فورسز اُتے حملہ کيتا۔ اس دے جواب وچ ، بدھ مت ملیشیا د‏‏ی حمایت یافتہ سیکیورٹی فورسز نے اک "کلیئرنس آپریشن" شروع کيتا جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہزار افراد ہلاک تے ۵۰۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-refugee-exodus-tops-500000-as-more-rohingya-flee/2017/09/29/7dcd244e-a590-11e7-b573-8ec86cdfe1ed_story.html|title=Myanmar refugee exodus tops 500,000 as more Rohingya flee|first=Todd|last=Pitman, AP|date=29 ستمبر 2017|accessdate=5 اکتوبر 2017|website=The Washington Post}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.hindustantimes.com/world-news/more-than-500-000-rohingya-refugees-have-entered-bangladesh-since-اگست-25-un/story-LmtnDuGjVLCeZJ9iEpXINL.html|title=More than 500,000 Rohingya refugees have entered Bangladesh since اگست 25: UN|date=28 ستمبر 2017|website=Hindustan Times|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.vox.com/world/2017/9/29/16385626/rohingya-muslims-humanitarian-crisis|title=Half of Myanmar's Rohingya minority has fled the country|website=Vox.com|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> نو‏‏ں گھر بار چھڈنے اُتے مجبور کردتا۔ اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے اعلیٰ عہدے دار نے ۱۱ ستمبر نو‏‏ں کہیا سی کہ فوج دا ردعمل باغیاں دے حملےآں دے بارے وچ "واضح طور اُتے غیر متناسب" اے تے متنبہ کيتا اے کہ میانمار دے اس دے روہنگیا اقلیت دے نال سلوک نسلی صفائی د‏‏ی اک "درسی کتاب د‏‏ی مثال" ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2017/sep/11/un-myanmars-treatment-of-rohingya-textbook-example-of-ethnic-cleansing|title=Myanmar treatment of Rohingya looks like 'textbook ethnic cleansing', says UN|first=Michael|last=Safi|date=11 ستمبر 2017|accessdate=5 اکتوبر 2017|website=The Guardian}}</ref> مہاجرین نے دیہاتاں وچ قتل عام د‏‏ی گل کيتی اے، جتھ‏ے انہاں دا کہنا اے کہ فوجیاں نے چھاپہ ماریا تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں جلا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2017/09/your-brother-has-been-killed-the-myanmar-soldier-said/|title='Your brother has been killed,' the Myanmar soldier said. 'You can come out of hiding and take him.'|publisher=Amnesty International|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> ہیومن رائٹس واچ دے مصنوعی سیارہ تجزیے وچ روہنگیا دے آبادی والے شہری علاقےآں دے علاوہ وکھ وکھ دیہات وچ وی اگ دے نقصان دے ثبوت ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2017/09/15/burma-military-torches-homes-near-border|title=Burma: Military Torches Homes Near Border|date=15 ستمبر 2017|publisher=Human Rights Watch|accessdate=5 اکتوبر 2017}}</ref> اقوام متحدہ نے ۷ ستمبر نو‏‏ں تخمینہ لگایا سی کہ اک ہزار ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ بنگلہ دیش دے وزیر خارجہ اے ایچ محمود علی نے دسیا کہ غیر سرکاری ذرائع نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ۳٬۰۰۰ دے نیڑے دسی ا‏‏ے۔ ۱۱ ستمبر تک ۳۱۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ افراد بنگلہ دیش فرار ہوگئے سن ۔ جنہاں لوکاں نے اسنو‏ں سرحد تک پہنچایا اے، اوہ جنگلاں وچ چھپ کر تے پہاڑاں تے دریاواں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے کئی دن چلدے ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے لوک بیمار نيں تے کچھ نو‏‏ں گولیاں دے زخم ني‏‏‏‏ں۔ امدادی ایجنسیاں نے خبردار کيتا اے کہ بہت سارے سرحدی کیمپاں وچ ودھدے ہوئے انسانی بحراناں دے بارے وچ ، جتھ‏ے پانی، خوراک د‏‏ی راشن تے طبی سامان د‏‏ی فراہمی دا سامان ختم ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ زیادہ تر مہاجرین ہن قائم کیمپاں، عارضی بستیاں یا میزبان برادریاں وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔ نیڑے ۵۰٬۰۰۰ نويں خود مختار بستیاں وچ نيں جو سرحد دے نال ہی پھیلی ہوئیاں نيں، جتھ‏ے خدمات تک خاص طور اُتے رسائی محدود ا‏‏ے۔ تنازعات دے علاقےآں وچ پھسے روہنگیا لوکاں دے لئی وی خدشےآں ني‏‏‏‏ں۔ ۴ ستمبر کو، اقوام متحدہ نے کہیا کہ اس د‏ی امدادی ایجنسیاں نو‏‏ں شمالی راکھین ریاست وچ ہزاراں شہریاں نو‏‏ں زندگی بچانے والی اشیاء جداں کھانا، پانی تے ادویات د‏‏ی فراہمی تو‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔ نومبر ۲۰۱۸ وچ ، سکریٹری خارجہ مائنٹ سی نے وضاحت کيتی کہ میانمار آنے والے مہینے وچ بنگلہ دیش دے کیمپاں تو‏ں ۲٬۰۰۰ روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں لے جانے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://thethaiger.com/news/regional/myanmar-prepares-for-the-repatriation-of-2000-rohingya|title=Myanmar prepares for the repatriation of 2,000 Rohingya|website=The Thaiger|accessdate=1 نومبر 2018}}</ref> === بین الاقوامی ردعمل === تھائی لینڈ، ملائشیا تے انڈونیشیا دے وچکار روہنگیا بحران دے حوالے تو‏ں تعاون دا فقدان ا‏‏ے۔ مئی ۲۰۱۵ وچ ، خیال کيتا جاندا سی کہ ۸۰۰۰ تو‏ں زیادہ روہنگیا " [[کشتی والے لوک]] " بوہت گھٹ خوراک تے غیر صحتمند حالات دے نال سمندری حدود وچ مالدار کشتیاں وچ پھسے ہوئے سن، تے انہاں نو‏‏ں اعضاء وچ چھڈ دتا گیا سی کیونجے ملکاں نے کشتیاں نو‏‏ں گود وچ لینے تو‏ں انکار کردتا سی۔ <ref>[https://www.hrw.org/news/2015/05/14/southeast-asia-end-rohingya-boat-pushbacks], Human Rights News ''Southeast Asia: End Rohingya Boat Pushbacks'' (14 مئی 2015)۔</ref> ناقدین نے الزام لگایا اے کہ انہاں نے انہاں مہاجرین کشتیاں نو‏‏ں اترنے د‏‏ی اجازت تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے "مشرقی وسطی ایشیائی حکومتاں پر" ہیومن پنگ پونگ "کھیلی اے، تے اس دے بجائے انہاں نو‏ں دوسرے ملکاں د‏‏ی سمت واپس سمندر وچ دھکیل دتا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/malaysia/11596731/Malaysia-detains-more-than-a-thousand-Bangladeshi-and-Rohingya-refugees-after-rescue.html], The Telegraph ''Malaysia detains more than a thousand Bangladeshi and Rohingya refugees after rescue'' (11 مئی 2015)۔</ref> اگرچہ ماضی وچ متعدد اوقات وچ ایہ ملکاں روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں قبول کردے رہے نيں، لیکن انہاں وچو‏ں بیشتر نے مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق کنونشن (۱۹۵۱ دے مہاجر کنونشن) تے غیر ملکی افراد د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق کنونشن اُتے دستخط نئيں کیندے تے نہ ہی اس د‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں روہنگیا عوام دے حقوق نو‏‏ں یقینی نئيں بنایا جاسکدا۔ <ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf] The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [18]۔</ref> ملائشیا تے سیئی لینڈ وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دا سلسلہ جاری اے، جس تو‏ں حکومتاں نو‏‏ں کوئی تحفظ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ انہاں ملکاں وچ روہنگیا مہاجرین دے تحفظ دے لئی کوئی موثر طریقہ کار موجود نئيں ا‏‏ے۔ اس دے بجائے، امیگریشن کریک ڈاؤن عام اے تے روہنگیا کشتیاں نو‏‏ں اکثر انہاں ملکاں تو‏ں جلاوطن کردتا جاندا اے، تے اس دے بجائے اوہ غلامی دا شکار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>North arakan article at 13</ref> مناسب دستاویزات د‏‏ی عدم فراہمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، بوہت سارے روہنگیا لوک میانمار وچ ہونے والے ظلم و ستم تو‏ں بچنے دے لئی اسمگلراں تے انسانی اسمگلراں اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اطلاعات موصول ہوئیاں نيں کہ سیئی لینڈ تے ملائشیا وچ حکا‏م دا انسانی اسمگلنگ دے منظم گراوتھ‏ے دے نال روابط تے تعلقات نيں تے اس دے نتیجے وچ ، زیادہ تر روہنگیا پابند مزدوری وچ فروخت ہُندے نيں تے انہاں نو‏ں مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں تحفظ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.equalrightstrust.org/ertdocumentbank/Equal%20Only%20in%20Name%20-%20Malaysia%20-%20Full%20Report.pdf] The Equal Rights Trust & Mahidol University ''Equal Only in Name: The Human Rights of Stateless Rohingya in Malaysia'' at [20]</ref> فروری ۲۰۰۹ وچ ، بوہت سارے روہنگیا پناہ گزیناں نو‏‏ں آچے [[ملاح|ملاحاں]] نے [[آبنائے ملاکا]] وچ بحری جہاز وچ ۲۱ دن دے بعد مدد فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://epaper.kompas.com/|title=Kompas – VirtualNEWSPAPER|publisher=Epaper.kompas.com|accessdate=10 مارچ 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620111958/http://epaper.kompas.com/|archivedate=20 جون 2013}}</ref> پر، اس تو‏ں انڈونیشیا دے حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں مستقل ردعمل سامنے نئيں آیا اے، متعدد روہنگیا حالے وی سرحد اُتے قبول نئيں کیندے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ملکاں د‏‏ی حکومتاں، خاص طور اُتے ملائشیا تے انڈونیشیا، کشتیاں دے ذریعے آنے والے مہاجرین دے بارے وچ خاص طور اُتے سخت گیر تدابیر اختیار کردیاں نيں، لیکن جے اوہ یو این ایچ سی آر دے ذریعہ اندراج شدہ ہاں تے مناسب ذرائع تو‏ں پہنچیاں تاں زیادہ نرمی د‏‏ی روش اختیار کرن۔ اک اندازے دے مطابق ملائیشیا وچ اس وقت اپنے علاقے وچ ۱۵۰٬۰۰۰ روہنگیا افراد ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.refugeesinternational.org/reports/2015/11/17/malaysia-rohingya-refugees-hope-for-little-and-receive-less] Refugees International ''Malaysia: Rohingya Refugees Hope For Little and Receive Less'' (17 نومبر 2015)</ref> [[ڈھاکہ یونیورسٹی]] وچ بین الاقوامی تعلقات دے پروفیسر رشید الزمان نے کہیا کہ کہیا جاندا اے کہ میانمار د‏‏ی اصلاح پسند انتظامیہ جمہوری ا‏‏ے۔ پر، اس گل کيتی کوئی علامت نئيں سی کہ روہنگیا تو‏ں متعلق اس د‏ی حکمت عملی وچ بہتری آجائے گی۔ درحقیقت، حتیٰ کہ حزب اختلاف دے جمہوری راہنما آنگ سان سوچی، جنھاں ۱۹۸۹ تو‏ں ۲۰۱۰ دے دوران وچ ۲۱ برساں وچو‏ں تقریباً ۱۵ سال تک نظربند رکھیا گیا سی، اوہ اس اُتے خاموش ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں روہنگیا معاملے اُتے انسانیت سوز بحران پیدا ہُندا اے جسنو‏ں اج دنیا دیکھدا اے کہ شاید اس د‏ی نگاہ وچ کوئی انتہا نہ ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Habib|first=Walid Bin|last2=Palma|first2=Porimol|title=Rohingyas are the easy prey of human trafficking|url=http://www.thedailystar.net/frontpage/rohingyas-the-easy-prey-80514|website=The Daily Star|accessdate=27 مئی 2015}}</ref> اگست ۲۰۱۶ وچ ، اقوام متحدہ دے سابق سکریٹری جنرل [[کوفی عنان]] نو‏‏ں راکھین وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں تو‏ں نمٹنے دے لئی اک کمیشن د‏‏ی سربراہی دے لئی مدعو کيتا گیا سی۔ [[فائل:Rohingya displaced Muslims 013.jpg|thumb| بنگلہ دیش وچ روہنگیا مہاجرین، اکتوبر ۲۰۱۷]] ۳ فروری ۲۰۱۷ کو، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے دفتر نے الزام لگایا کہ میانمار د‏‏ی فوج طویل عرصے تو‏ں ملک دے روہنگیا مسلماناں دے خلاف وحشیانہ عصمت دری تے نسلی صفائی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/|title=Myanmar army killed and raped in Rohingya ethnic cleansing – U.N.|accessdate=16 جون 2017|archivedate=2017-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706110456/http://www.swissinfo.ch/eng/myanmar-army-killed-and-raped-in-rohingya-ethnic-cleansing---u-n-/42933748/}}</ref> فروری On 2017 کو، امریکی محکمہ خارجہ دے ترجمان نے دسیا کہ اقوام متحدہ دے الزامات تو‏ں امریکا 'شدید پریشان' ہويا اے تے میانمار د‏‏ی حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ انہاں نتائج نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لے، لیکن ایہ وی اس گل دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے سن کہ ایہ رپورٹ کِنّی درست اے تے نئيں آئے گی۔ کسی وی نتیجے پر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-usa-idUSKBN15L2GJ|title=U.S. 'deeply troubled' by U.N. report of Myanmar atrocities against Muslims|date=6 فروری 2017|accessdate=16 جون 2017}}</ref> ۸ فروری ۲۰۱۷ کو، پوپ فرانسس نے میانمار حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں روہنگیا مسلماناں دے نال ہونے والے سلوک د‏‏ی باضابطہ مذمت کيتی۔ کوفی عنان فاؤنڈیشن نے راکھائن ریاست تو‏ں متعلق مشاورتی کمیشن د‏‏ی مکمل حتمی رپورٹ وی شائع د‏‏ی جسنو‏ں میانمار د‏‏ی حکومت نے اگست ۲۰۱۷ وچ قبول کيتا سی، جس وچ دنیا دے ۱۰٪ بے محل لوکاں نو‏‏ں راکھین تو‏ں ہی پیدا ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Towards a Peaceful, Fair and Prosperous Future for the People of Rakhine|url=http://www.rakhinecommission.org/the-final-report/|accessdate=8 ستمبر 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912064722/http://www.rakhinecommission.org/the-final-report/ |date=2019-09-12 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Advisory Commission on Rakhine State: Final Report|url=http://www.kofiannanfoundation.org/mediation-and-crisis-resolution/rakhine-final-report/|publisher=Kofi Annan Foundation|date=24 اگست 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Myanmar's Rakhine a human rights crisis: Kofi Annan|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/myanmar-s-rakhine-a-human-rights-crisis-kofi-annan-9153350|accessdate=8 ستمبر 2017|publisher=Channel NewsAsia|archivedate=2017-09-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908065716/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/myanmar-s-rakhine-a-human-rights-crisis-kofi-annan-9153350}}</ref> میانمار برما وچ روہنگیا مسلما‏ن افراد دا اک چھوٹا / اقلیت گروپ ا‏‏ے۔ روہنگیا مسلماناں نو‏‏ں حکا‏م نے سالاں تو‏ں طریق کار ہراساں کرنے تے انسانی حقوق تو‏ں متعلق سنگین غلط استعمال دا انکشاف کيتا ا‏‏ے۔ ۲۵ اگست ۲۰۱۷ نو‏‏ں جدوجہد نے اک بے مثال انسانیت د‏‏ی تباہی پیدا کردتی سی جس وچ نصف ملین خانداناں نو‏‏ں پناہ، خوراک تے پانی د‏‏ی پریشانی دا سامنا سی۔ اس تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں ۲ ہزار تو‏ں زیادہ روہنگیا مسلما‏ن گھر چھڈ ک‏‏ے کیمپاں وچ رہ رہے سن ۔ انہاں روہنگیا مسلماناں نو‏‏ں نقل و حرکت، خوراک، پانی، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے تعلیم تک رسائی حاصل نئيں ا‏‏ے۔ دراں اثنا، اوتھ‏ے ایسی مسلما‏ن خواتین سن جنھاں فوج تے عام مرداں نے زیادتی دا نشانہ بنایا تے فیر انہاں دے ذریعہ انھاں ہلاک کردتا گیا۔ ایران تے ترکی دو مسلما‏ن ملکاں نيں جنہاں نے میانمار دے بدھ مت شہریاں دے ہتھو‏ں بے زمین تے بے گھر ہونے والے روہنگیا مسلماناں کيتی۔ [[ایران]] دے صدر [[حسن روحانی]] تے [[ترکی]] دے صدر [[رجب طیب اردگان]] ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے تمام مسلم ملکاں تے برادریاں وچ ایہ دونے ملکاں [[روہنگیا]] مسلماناں دے بارے وچ زیادہ حساس تے ہمدرد سن ۔ انہاں دونے نے اسلامی تعاون د‏‏ی تنظیم تو‏ں پُچھیا تے گل کيتی تے انہاں تو‏ں حل تلاش کرنے تے غریب عوام خصوصا خواتین تے بچےآں دے خلاف ہونے والے تشدد نو‏‏ں ختم کرنے نو‏‏ں کہیا۔ ایہ دونے صدور زندگی، صحت د‏‏ی دیکھ بھال، خوراک تے بنیادی طور اُتے پانی دے مسئلے تو‏ں زیادہ پریشان نيں جنہاں دا سامنا روہنگیا مسلما‏ن ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ میانمار د‏‏ی فوج دے ذریعہ روہنگیا مسلماناں اُتے حملے دے بعد، انہاں نو‏ں اپنا گھر تے پنڈ چھڈنا سی تے انہاں نو‏ں کدرے تے جانا پيا، لہذا انہاں نے بنگلہ دیش جانا شروع کردتا۔ [[بنگلہ دیش]] جانے دے دوران وچ ، انہاں نو‏ں چھوٹے بچےآں دے نال دریا عبور کرنا پيا۔ جدو‏ں اوہ دونے ملکاں ایران تے ترکی بنگلہ دیش جا رہے سن تاں انہاں نے خوراک، پانی تے ہور چیزاں جداں ضروری کماں وچ انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ۵ اپریل ۲۰۱۸ وچ ، [[فلپائن|فلپائن دے]] صدر [[رودریگو دوتردے|روڈریگو ڈوڑٹے]] نے [[روہنگیا|روہنگیا عوام دے]] خلاف [[نسل کشی]] دے وجود نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ انہاں نے میڈیا نو‏‏ں دسیا کہ فلپائن کچھ روہنگیا مہاجرین نو‏‏ں پناہ دینے دے لئی تیار اے، جے یورپ وی کچھ پناہ گزيں لے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gmanetwork.com/news/news/nation/649045/duterte-cites-lsquo-genocide-rsquo-in-myanmar-says-phl-will-take-rohingya-refugees/story/|title=Duterte cites ‘genocide’ in Myanmar, says PHL will take Rohingya refugees|publisher=Gmanetwork.com|accessdate=16 جون 2018}}</ref> ۲۸ ستمبر ۲۰۱۸ کو، بنگلہ دیش د‏‏ی صدر [[حسینہ واجد|شیخ حسینہ]] نے ۷۳ويں متحدہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی وچ خطاب کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ بنگلہ دیش وچ ہن ۱٫۱ ملین روہنگیا پناہ گزین ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.foxnews.com/world/2018/09/27/bangladesh-point-finger-at-myanmar-for-rohingya-genocide.html Bangladesh point finger at Myanmar for Rohingya 'genocide'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930191007/http://www.foxnews.com/world/2018/09/27/bangladesh-point-finger-at-myanmar-for-rohingya-genocide.html |date=2018-09-30 }}</ref> اگست ۲۰۱۸ وچ ، [[اقوام متحدہ]] نے روہنگیا ظلم و ستم نو‏‏ں [[نسل کشی]] تے نسلی صفائی دے طور اُتے تسلیم کيتا، تے انسانیت دے خلاف جرائم دے ذمہ دار میانمار دے اعلیٰ جنرلاں د‏‏ی گرفتاری تے انہاں دے خلاف قانونی چارہ جوئی دا مطالبہ کيتا۔ اس نے ایہ وی نتیجہ اخذ کيتا کہ [[آنگ سان سو چی|آنگ سان سوچی دی]] حکومت روہنگیا دے خلاف جرائم د‏‏ی کوریج کر رہ‏ی اے تے انہاں نو‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ <ref>https://www.theguardian.com/world/2018/aug/27/myanmars-military-accused-of-genocide-by-damning-un-report</ref><ref>https://www.haaretz.com/world-news/myanmar-generals-should-face-genocide-charges-over-rohingya-killings-1.6415344 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200913060120/https://www.haaretz.com/world-news/myanmar-generals-should-face-genocide-charges-over-rohingya-killings-1.6415344 |date=2020-09-13 }}</ref><ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-45318982</ref> میلبورن وچ مقیم آسٹریلیائی دستاویزی فوٹو گرافر [https://www.instagram.com/travellerstravelphotobook/ صلاح الدین احمد] نے "انسانیت دے خلاف بربریت" <ref>http://www.newagebd.net/article/29607/article/35972 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719065548/http://www.newagebd.net/article/29607/article/35972 |date=2019-07-19 }}</ref><ref>https://theulabian.wordpress.com/2017/12/02/exhibition-titled-brutality-against-humanity/</ref><ref>http://greenwatchbd.com/brutality-against-humanity-photo-exhibition-dec-1/</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.sbs.com.au/yourlanguage/bangla/en/audiotrack/brutality-against-humanity-documentary-photography-exhibition-melbourne|title=Brutality Against Humanity", a documentary photography exhibition in Melbourne|website=SBS Your Language}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://suprovatsydney.com.au/-p2696-1.htm|title=মেলবোর্নে রোহিঙ্গাদের নির্যাতনের ছবি নিয়ে বিশেষ আলোকচিত্র প্রদর্শনী|website=suprovatsydney.com.au|access-date=2020-10-01|archivedate=2019-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717064716/http://suprovatsydney.com.au/-p2696-1.htm}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://sydney-tribune.com/gallery/exhibition-on-mayenmar|title=Archived copy|accessdate=26 جولائ‏ی 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190906195939/https://sydney-tribune.com/gallery/exhibition-on-mayenmar|archivedate=6 ستمبر 2019}}</ref> آسٹریلیائی شہراں وچ (اسی طرح متعدد بین الاقوامی تھ‏‏اںو‏اں ) سمیت اک دستاویزی فلم فوٹوگرافی د‏‏ی نمائش سیریز دا اہتمام کيتا۔ میلبورن دے فیڈریشن اسکوائر وچ تصویری نمائش۔ اس فوٹو گرافی د‏‏ی نمائش وچ بنگلہ دیش وچ اکتوبر ۲۰۱۷ وچ لی گئی روہنگیا دے لوکاں د‏‏ی جذبات‏ی تصاویر دکھادی گئياں۔ عالمی سطح اُتے شعور بیدار کرنے تے روہنگیا نسلی برادری دے تحفظ دے لئی ایہ نمائش منعقد د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ ذیل وچ تصاویر "انسانیت دے خلاف بربریت" فوٹوگرافی د‏‏ی نمائش سیریز د‏‏ی منتخب کردہ تصاویر ني‏‏‏‏ں۔ <gallery> Fishing boat on the Naf river 001.jpg|<nowiki />نفف ندی اُتے ماہی گیری کشتی ہزاراں مایوس روہنگیا بنگلہ دیش وچ پناہ لینے دے لئی دریا عبور کرنے دے لئی استعمال ہونے والا راستہ۔ SalahuddinAhmad 002.jpg|<nowiki />جبری طور اُتے بے گھر ہونے والی روہنگیا لڑکی قطار وچ کھڑی ہوگئی تے کٹوپلانگ عارضی شفٹ مہاجر کیمپ وچ کھانے پینے د‏‏ی چیزاں جمع کرنے دے لئی دوسرے سینکڑاں دے نال انتظار کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ SalahuddinAhmad 003.jpg|<nowiki />حسینہ (۲۱) میانمار آرمی دے ذریعہ ۵۰ تو‏ں ودھ پڑوسیاں دے قتل د‏‏ی گواہ اے، اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے اذیت دا سامنا کرنا پيا تے اوہ زندہ رہنا محض خوش قسمت سی۔ SalahuddinAhmad004.jpg|<nowiki />اس دا ناں میانمار وچ کلار تے بنگلہ دیش وچ روہنگیا ا‏‏ے۔ "کلر" - میانمار وچ اک توہین آمیز اصطلاح روہنگیا نو‏‏ں بیان کردتی سی۔ فائل:SalahuddinAhmad005.jpg|<nowiki />اک روہنگیا والدہ اپنے تن بچےآں دے نال اپنے وڈے بیٹے دا ماتم کررہی ا‏‏ے۔ SalahuddinAhmad006.jpg|<nowiki />گولی د‏‏ی وجہ تو‏ں دس سالہ ادریس کان دا اک حصہ کھو گیا تے خوش قسمتی تو‏ں زندہ بچ گیا۔ اوہ اس واقعے دے کئی مہینےآں بعد وی خود ہی خدمت کرنے اُتے قاصر رہیا۔ </gallery> == ہور ویکھو == * [[میانمار وچ اسلام]] * [[۹۶۹ تحریک]] * [[روہنگیا تنازعہ]] * [[شمالی راکھین ریاست وچ جھڑپاں]] == حوالے == == ذرائع == * ایمنسٹی انٹرنیشنل ۲۰۰۵ د‏‏ی سالانہ رپورٹ [https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/0001/2005/en/] * برمی مسلماناں دا نیٹ ورک [https://web.archive.org/web/20070112124457/http://www.bmnetwork.org/bmc/index.php] * بوتکائیو، سامارت(فروری ۲۰۰۵)۔ "برمی ہندوستانی: فراموش شدہ زندگیاں" (پی ڈی ایف)۔ برما دے مسائل۔ ۲۸ ستمبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں اصلی (پی ڈی ایف) تو‏ں آرکائو کيتا گیا۔ ۷ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں بازیافت ہويا۔ * اسلامی اتحاد اخوت [https://web.archive.org/web/20060409131329/http://www.ikhwa.com/web/news.php] * کیرن ہیومن رائٹس گروپ د‏‏ی رپورٹ، "آسان ہدف: برما وچ مسلماناں اُتے ظلم" [http://khrg.org/2002/05/khrg0202/easy-target-persecution-muslims-burma] * میانمار مسلم انفارمیشن سنٹر (ایم ایم آئی سی) [https://web.archive.org/web/20040106023436/http://hikmah.info/] * میانمار د‏‏ی مسلم سیاسی آگہی تنظیم [https://web.archive.org/web/20070603160036/http://www.mmpao.org/] * اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے ہائی کمشنر دا دفتر [http://www.ohchr.org/EN/countries/AsiaRegion/Pages/MMIndex.aspx] * لائن کمیونٹی وچ پینتھے [https://web.archive.org/web/20041028042305/http://www.panthay.net/mambo/] * پریسٹلی، ہیری (جنوری ۲۰۰۶)۔ "باہر والے"۔ ارراوڈی۔ ۲۷ نومبر ۲۰۰۶ نو‏‏ں اصلی تو‏ں آرکائو کيتا گیا۔ ۷ جولائ‏ی ۲۰۰۶ نو‏‏ں بازیافت ہويا۔ * کنزرویٹو پارٹی ہیومن رائٹس کمیشن، سالانہ رپورٹ 2006 [http://conservativehumanrights.com/pdf/CPHRC_annual_report_06.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110224934/http://conservativehumanrights.com/pdf/CPHRC_annual_report_06.pdf |date=2017-11-10 }} * امریکی محکمہ خارجہ، برما تو‏ں متعلق بین الاقوامی مذہبی آزادی رپورٹ 2005 [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51506.htm] * امریکی محکمہ خارجہ، برما، انسانی حقوق دے طریقےآں تو‏ں متعلق ملکی رپورٹاں - ۲۰۰۵۔ بیورو آف ڈیموکریسی، ہیومن رائٹس، تے لیبر دے ذریعہ خوش [https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2005/] * {{حوالہ رسالہ|title=Burma's Muslims: Terrorists or Terrorised?|url=http://sdsc.bellschool.anu.edu.au/sites/default/files/publications/attachments/2016-03/150_Burma%E2%80%99s_Muslims__Terrorists_or_Terrorised_%28Canberra_Papers_on_Strategy_and_Defence%2C_150%29__p_073155437X_0.pdf|publisher=[[Strategic and Defence Studies Centre]]}} {{آیشیا وچ اسلام}} [[گٹھ:بدھ قوم پرستی]] [[گٹھ:اسلاموفوبیا]] [[گٹھ:برما وچ اسلام مخالفت]] [[گٹھ:مسلماناں دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:برما د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:میانمار وچ اسلام]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] ir8n2g6sr1kno9zz1gev1j2ph69doxc 0 90292 711731 711001 2026-09-23T23:33:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711731 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|partof=the [[foreign involvement in the Syrian Civil War|foreign involvement]] in the [[شامی خانہ جنگی]], <br /> and the [[military intervention against ISIL]]|strength1='''Troop strength'''<br /> 4,300 personnel<ref>[https://web.archive.org/web/20151108215752/https://www.reuters.com/article/2015/11/08/us-mideast-crisis-syria-russia-idUSKCN0SX0H820151108 "Russian soldiers geolocated by photos in multiple Syria locations"], MARIA TSVETKOVA, 8 November 2015, Reuters. "U.S. security officials and independent experts told Reuters last week that Moscow had increased its forces in Syria to 4,000 personnel from an estimated 2,000. A U.S. defense official said multiple rocket-launcher crews and long-range artillery batteries were deployed outside four bases the Russians were using".</ref><ref name="abc">{{cite news|last1=News|first1=abc|title=Key moments in Russia's campaign, involvement in Syrian war|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/key-moments-russias-campaign-involvement-syrian-war-48083114|accessdate=17 June 2017|date=16 June 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616170148/http://abcnews.go.com/International/wireStory/key-moments-russias-campaign-involvement-syrian-war-48083114|archivedate=16 June 2017|df=dmy-all}}Russia's Defense Ministry never said how many troops it has in Syria, but turnout figures in voting from abroad in the September 2016 parliamentary elections indicated that Russian military personnel in the Arab nation at the time likely exceeded 4,300.</ref><br /> '''[[Naval ship]]s'''<br /> 3 [[Buyan-class corvette|Buyan-M-class]] corvettes{{cn|date=February 2020}}<br /> 1 {{sclass2-|Gepard|frigate|2}}{{cn|date=February 2020}}<br /> 2 {{sclass-|Admiral Grigorovich|frigate|2}}<ref name="Sputnik" /><br /> 2 {{sclass2-|Vishnya|intelligence ship|2}}<br /> 4 [[Kilo-class submarine|Improved Kilo-class]] submarines<ref>{{cite web|url=http://www.defence24.pl/273075,rosyjskie-rakiety-manewrujace-uderzyly-w-is-wystrzelone-z-okretu-podwodnego|title=Rosyjskie rakiety manewrujące uderzyły w IS. Wystrzelone z okrętu podwodnego|publisher=|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eng.mil.ru/en/news_page/country/more.htm?id=12142271@egNews|title=Veliky Novgorod and Kolpino submarines fired the Kalibr cruise missiles from submerged position against the ISIS critical objects in Syria : Ministry of Defence of the Russian Federation|website=eng.mil.ru}}</ref><br /> 1 {{sclass-|Slava|cruiser|2}}<ref>{{cite news|url=http://m.nydailynews.com/news/world/russian-missile-cruiser-ordered-work-french-syria-article-1.2437679|title=Russian missile cruiser ordered to work with French in Syria|work=New York Daily News|date=17 November 2015|accessdate=24 November 2015}}</ref><br /> '''Kuznetsov aircraft carrier battlegroup'''<br /> 1 {{sclass-|Kuznetsov|aircraft carrier|2}}<br /> 1 {{sclass-|Kirov|battlecruiser|2}}<br /> 2 {{sclass-|Udaloy|destroyer|2}}s <br /> support vessels<br /><ref>[https://ria.ru/defense_safety/20161109/1481010338.html Голландская подлодка опасно приблизилась к кораблям ВМФ в Средиземном море] RIA Novosti, 9 November 2016.</ref><br /> '''[[Strategic bomber]]s'''<br /> 14 [[Tupolev Tu-22M|Tu-22M3]]<ref name="thedailybeast.com">{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/11/17/russia-pounds-isis-with-biggest-bomber-raid-in-decades.html|title=Russia Pounds ISIS With Biggest Bomber Raid in Decades|work=The Daily Beast|accessdate=20 November 2015}}</ref><br /> 6 [[Tupolev Tu-95|Tu-95MSM]]<ref name="thedailybeast.com" /><br /> 5 [[Tupolev Tu-160|Tu-160]]<ref name="thedailybeast.com" /><br /> '''[[Tactical bomber]]s'''<br /> 12 [[Sukhoi Su-24|Su-24]]M2<br /> 8 [[Sukhoi Su-34|Su-34]]<ref>{{cite web|url=http://theaviationist.com/2015/09/29/su-34-have-arrived-in-syria/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929100519/http://theaviationist.com/2015/09/29/su-34-have-arrived-in-syria/|archivedate=29 September 2015|title=Russian Marines Position Themselves in Eastern Latakia|work=The Aviationist|date=29 September 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref><br /> '''[[Attack bomber]]s'''<br /> 4 [[Sukhoi Su-25|Su-25]]SM<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2015/09/21/these-are-the-28-jets-russia-now-has-in-syria/|title=This is the airpower Russia has in Syria|author=Thomas Gibbons-Neff|date=21 September 2015|work=The Washington Post|accessdate=30 September 2015}}</ref><br /> '''[[لڑاکا طیارہ]]'''<br /> 4 [[سخوئی سو-27]]SM<ref>{{cite web|url=http://vpk.almaz-media.ru/news/28123|title=Восемь Су-34 и звено Су-27СМ3 усилили авиагруппу ВКС РФ в Сирии - Еженедельник "Военно-промышленный курьер"|website=vpk.almaz-media.ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314163507/http://vpk.almaz-media.ru/news/28123|archivedate=14 March 2016|df=dmy-all}}</ref><br /> 4 [[Su-30]]SM<ref>{{cite web|url=https://www.stratfor.com/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060311/https://www.stratfor.com/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|archivedate=23 September 2015|title=Russian Fighter Aircraft Arrive in Syria|work=Stratfor|date=21 September 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref><br /> 4 [[سخوئی سو-35]]S<ref name="rgdispatch" /><br /> 4 [[MiG-29SMT]]<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/BBCSteveR/status/907711353128964097|title=The Russian air base near Latakia earlier today. We're back here nearly 2 years after Russia launched its military operation in Syria.pic.twitter.com/PVVAKVE7Cj|first=Steve|last=Rosenberg|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://armstrade.org/includes/periodics/news/2017/0914/104043149/detail.shtml|title=ЦАМТО / Новости / "Коммерсант": МиГ-29СМТ пройдет испытание Сирией|website=armstrade.org}}</ref><br /> 4 [[Sukhoi Su-57|Su-57]]<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/feb/22/new-russian-stealth-fighter-spotted-in-syria New Russian stealth fighter spotted in Syria: Two Su-57 jets are the latest high-tech military system Russia has deployed in Syria conflict] ''The Guardian'', 22 February 2018.</ref><ref name="riatwomore" /><br /> '''[[Interceptor aircraft]]'''<br /> [[MiG-31]]BM{{cn|date=February 2020}}<br /> '''[[Reconnaissance aircraft]]'''<br /> [[Beriev A-50|A-50U]]<ref>{{Cite journal|last=Ripley|first=Tim|title=Russia operates 'Mainstay' AEW&Cs over Syria|journal=Jane's Defence Weekly|volume=53|issue=10|date=13 January 2016|publisher=Jane's Information Group|location=Surrey, UK|issn=0265-3818}}</ref><ref name="newsruspotted" /><br /> [[Ilyushin Il-18|Il-20M1]]<br /> [[Tupolev Tu-204#Tu-214R|Tu-214R]]<ref>[http://newsru.com/world/16feb2016/tu214p.html Аналитики обнаружили в Сирии секретный российский самолет-разведчик] NEWSru, 16 February 2016.</ref><ref>{{cite news|last=Cenciotti|first=David|url=http://theaviationist.com/2016/02/15/tu214r-deployed-to-syria/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216093222/http://theaviationist.com/2016/02/15/tu214r-deployed-to-syria/|archivedate=16 February 2016|title=Russia has just deployed its most advanced spyplane to Syria|work=The Aviationist|date=15 February 2016|accessdate=1 March 2016}}</ref><br /> '''[[Attack helicopter]]'''<br /> 12 [[میل ایم آئی - 24|Mi-24P/35M]] <ref name="stratfor.com 15Oct15">{{cite web|url=https://www.stratfor.com/sample/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|title=Russian Fighter Aircraft Arrive in Syria|work=Stratfor|accessdate=8 October 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015222707/https://www.stratfor.com/sample/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|archivedate=15 October 2015|df=dmy-all}}</ref><br /> 6 [[Mi-28]]N<ref name="alligators">{{cite web|url=http://rg.ru/2015/11/30/vertolet-site-anons.html|title=В Сирии заметили Ка-52 и Ми-28Н|author=Илья Щеголев|work=[[Rossiyskaya Gazeta]]|date=30 November 2015|accessdate=26 March 2016}}</ref><br /> 4 [[Kamov Ka-50#Ka-52 "Alligator"|Ka-52]]<ref name="alligators" /><br /> '''[[Utility helicopter]]'''<br /> 4 [[Mi-8]]AMTSh<br /> '''[[Unmanned aerial vehicle|UAV]]'''<br /> [[Orlan-10]]<br /> [[IAI Searcher|Forpost]]<ref>{{cite web|url=http://warfiles.ru/show-109997-forpost-zamechen-v-nebe-nad-siriey.html|title="Форпост" замечен в небе над Сирией|work=warfiles.ru|accessdate=1 March 2016}}</ref><br /> '''Ground arms and equipment'''<br /> '''[[Unmanned ground vehicle|UGV]]'''<br /> Uran-6<ref>{{cite web|url=http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201603302207-a6qb.htm|title="Уран-6" используют российские военные для разминирования Пальмиры|publisher=|accessdate=2 May 2016}}</ref><br /> '''[[MRAP]]'''<br /> [[Kamaz Typhoon]]{{cn|date=February 2020}}<br /> '''[[Infantry mobility vehicle|IMV]]'''<br /> [[GAZ Tigr]]<ref>{{cite web|url=https://sputniknews.com/military/201606131041257462-russia-combat-vehicle-syria/|title=Desert Tiger: Russian-Made Armored Vehicle Well-Proven in Syrian Conflict|last=Sputnik|website=sputniknews.com}}</ref><br /> [[Iveco LMV|Iveco Rys']]<ref>{{cite web|url=https://defence.ru/editors-choice/pod-palmiru-perebrosili-risi-i-taifuni-dlya-saperov-video/|title=Под Пальмиру перебросили "Рыси" и "Тайфуны" для саперов (видео)|publisher=|access-date=2020-10-01|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314151944/https://defence.ru/editors-choice/pod-palmiru-perebrosili-risi-i-taifuni-dlya-saperov-video/|dead-url=yes}}</ref><br /> '''[[Short-range ballistic missile|SRBM]]''' (presumed)<br /> 2 [[9K720 Iskander]] (SS-26) missile launchers<ref>[http://www.timesofisrael.com/israeli-satellite-captures-nuclear-capable-russian-missiles-in-syria/ Israeli satellite spots launchers for Russian nuclear-capable missiles in Syria] The Times of Israel, 6 January 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/report-russias-dangerous-iskander-m-ballistic-missiles-are-18991|title=Report: Russia's Dangerous Iskander-M Ballistic Missiles Are Now in Syria|first=Dave|last=Majumdar|website=The National Interest}}</ref><br /> '''[[Surface-to-air missile|SAM]]'''<br /> 3 [[Pantsir-S1|SA-22]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/22/world/middleeast/russia-deploys-ground-attack-aircraft-to-syrian-base.html|title=Russia Expands Fleet in Syria With Jets That Can Attack Targets on Ground|first1=Eric|last1=Schmitt|first2=Neil|last2=MacFarquhar|date=21 September 2015|work=The New York Times|accessdate=16 October 2015}}</ref> other anti-aircraft and anti-missile weapons,<ref>[http://newsru.com/russia/05nov2015/zrk.html Главком ВКС РФ признал: в Сирию были переброшены зенитные ракетные системы] [[NEWSru]], 5 November 2015.</ref> including [[S-400 (missile)|S-400]],<ref name="triumfdepl" /> [[S-300VM]],<ref>{{cite web|url=http://vz.ru/politics/2016/10/5/836243.html|title=Истерика США от размещения С-300ВМ в Сирии имеет исчерпывающее объяснение|publisher=}}</ref> and [[Vityaz missile system|Vityaz (S-350E)]] <small>(unconfirmed officially)</small><ref>[http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960702000495 Advanced Russia-Made Air-Defense System Deployed in Central Syria] [[Fars News Agency]], 24 September 2017.</ref>|combatant3={{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|border=no}} '''[[Army of Conquest]]''' <small>(2015–17)</small><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11903702/Russias-Vladimir-Putin-launches-strikes-in-Syria-on-Isil-to-US-anger-live-updates.html|title=US and Russian military to hold urgent talks over Syria crisis after Putin defies West|work=The Telegraph|accessdate=30 September 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} '''[[Tahrir al-Sham]]''' <small>(2017–present)</small> <br />'''Supported by''': * {{flag|Saudi Arabia}} <small>(2015–17)</small><ref name=AlJazeeraAmerica>{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/10/8/gulf-states-increase-arms-to-syrian-rebels-over-russian-intervention.html |title= Gulf states increase arms to Syrian rebels in counter to Russia airstrikes |author=Tom Kutsch|date=8 October 2015|publisher=[[Al Jazeera America]]|accessdate=1 November 2015}}</ref><ref name="weekly" /> * {{flag|Qatar}}<ref name="weekly">{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and 'Army of Conquest' |author=Gareth Porter |newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |date=28 May 2015|author-link=Gareth Porter}}</ref> * {{flag|Turkey}}<ref name="auto1">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513214636/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |archivedate=13 May 2015 |title=Turkey and Saudi Arabia alarm the West by backing Islamist extremists the Americans had bombed in Syria |author=Kim Sengupta |newspaper=The Independent |date=12 May 2015}}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20151031131151/http://news.yahoo.com/army-conquest-rebel-alliance-pressures-syria-regime-090529121.html 'Army of Conquest' rebel alliance pressures Syria regime]". Yahoo News. 28 April 2015.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/diplomacy/2016/10/15/syria-peace-talks-end-in-lausanne-without-significant-progress|title=Syria peace talks end in Lausanne without significant progress|work=Daily Sabah|date=15 October 2016}}</ref> ---- '''{{flag|Syrian opposition}}''' * {{flagicon|Syrian opposition}} [[آزاد شامی فوج]]<ref name=FSA>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/09/30/Russia-launches-airstrikes-against-ISIS-in-Syria.html|title=Russia unleashes first wave of airstrikes in Syria|date=30 September 2015|publisher=Al Arabiya}}</ref> * {{flagicon image|Official Flag of Syrian Turkmen.jpg}} [[Syrian Turkmen Brigades]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34910389|title=Who are the Turkmen in Syria?|publisher=BBC|date=24 November 2015|accessdate=25 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/news/turkey-blasts-russian-warplane-out-of-the-sky-says-jet-violated-its-airspace-pilots-fate-unclear|title=Syrian rebels fired on parachuting Russian pilots, killing at least one after Turkey shot down warplane: official|publisher=National Post|date=24 November 2015|accessdate=13 December 2015}}</ref> * {{flagicon image|Logo of Jaysh al-Islam.jpg}} [[Jaysh al-Islam]]<ref name="fisk">{{cite news|last=Fisk |first=Robert |url=https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html |title=Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys |work=The Independent|date=4 October 2015 |accessdate=8 October 2015}}</ref><br />'''Supported by''': * {{flag|Saudi Arabia}} <small>(2015–17)</small><ref name=AlJazeeraAmerica /><ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|publisher=[[Business Insider]] |date=9 October 2015}}</ref> * {{flag|Turkey}}<ref>{{cite news|url=http://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-fm-turkey-supports-free-syrian-army-peshmerga/107563|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120090503/http://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-fm-turkey-supports-free-syrian-army-peshmerga/107563|archivedate=20 November 2015|title=Turkey supports Free Syrian Army|publisher=[[Anadolu Agency]]|date=25 October 2014}}</ref> * {{flag|United States}} <small>(2015–17)</small><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/13/world/middleeast/syria-russia-airstrikes.html |title=U.S. Weaponry Is Turning Syria into Proxy War With Russia |work=[[نیو یارک ٹائمز]] |date=12 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/airdrops-ammunition-rebels-fighting-isil-syria-151012153543003.html|title=US drops ammunition to rebels fighting ISIL in Syria|publisher=[[الجزیرہ]] |date=13 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. weapons reaching Syrian rebels|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-begins-weapons-delivery-to-syrian-rebels/2013/09/11/9fcf2ed8-1b0c-11e3-a628-7e6dde8f889d_story.html|newspaper=Washington Post|date=11 September 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. MILITARY WILL LEAVE SYRIA BASE IN DEAL WITH RUSSIA, REPORTS SAY|url=https://www.newsweek.com/us-military-will-give-major-syria-base-deal-russia-reports-say-948272|publisher=Newsweek|date=29 May 2018}}</ref>{{Ref label|america|a}} ---- {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[Syrian Democratic Forces]] <small>([[Deir ez-Zor campaign (2017–19)#Opening of a second front|2017–2019]])</small><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sdf/u-s-backed-militias-says-russian-jets-struck-its-fighters-in-east-syria-idUSKCN1C0118?il=0 |title=U.S.-backed militias says Russian jets struck its fighters in east Syria |author= |work=[[روئٹرز]] |date=25 September 2017 |accessdate=25 September 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-warplanes-bomb-kurdish-forces-east-deir-ezzor-reports/ |title=BREAKING: Russian warplanes bomb Kurdish forces in east Deir Ezzor: reports |author=Andrew Illingworth |work=[[al-Masdar News]] |date=25 September 2017 |accessdate=25 September 2017 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330160525/https://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-warplanes-bomb-kurdish-forces-east-deir-ezzor-reports/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-artillery-shells-kurdish-forces-deir-ezzor-reports-update/ |title=Syrian Army, Russian artillery shells Kurdish forces in east Deir Ezzor: reports [Update] |author=Andrew Illingworth |work=[[al-Masdar News]] |date=25 September 2017 |accessdate=25 September 2017 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330160520/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-artillery-shells-kurdish-forces-deir-ezzor-reports-update/ |dead-url=yes }}</ref>|commander1={{flagicon|Russia}} '''[[ولادیمیر پیوٹن]]'''<br />{{flagicon|Russia}} [[Sergey Shoygu]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Valery Gerasimov]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Viktor Bondarev]]<br />{{flagicon|Russia}} Sergey Rudskoy<br /><small>(Chief of Gen Staff. Ops. Dept.)</small><br /> {{flagicon|Russia}} [[Aleksandr Dvornikov]]<ref>[http://rg.ru/2016/03/23/aleksandr-dvornikov-dejstviia-rf-v-korne-perelomili-situaciiu-v-sirii.html Командующий группировкой войск РФ в Сирии дал первое интервью]. Rossiskaya Gazetta.</ref><br /><small>September 2015–June 2016</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Alexander Zhuravlyov]]<ref>[http://ria.ru/syria/20160722/1472574876.html Источник: назначен новый командующий российской группировкой войск в Сирии] RIA, 22 July 2016.</ref><br /><small>July–December 2016</small><br />{{flagicon|Russia}} Andrey Kartapolov<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3186590 Андрей Картаполов возглавляет группировку российских войск в Сирии с 19 декабря] [[Kommersant]], 6 January 2017.</ref><br /><small>December 2016–March 2017</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Sergey Surovikin]]<br /><small>March 2017–December 2017</small><ref>[https://www.rbc.ru/politics/02/11/2017/59faf43e9a7947fe3ef01c99 Российской группировке в Сирии нашли нового командующего] [[RBK Group]], 2 November 2017</ref><br />{{flagicon|Russia}} [[Alexander Zhuravlyov]]<ref>[http://www.interfax.ru/russia/600990 В Минобороны опровергли сообщения о замене командующего российской группировкой в Сирии] Interfax, 21 February 2018.</ref><br /><small>December 2017–September 2018</small><br />{{flagicon|Russia}} Sergey Kuralenko<br /><ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/5619925 С начала операции ВКС в Сирии прошло три года] [[TASS]], 30 September 2018.</ref><small>September–October 2018</small><br />{{flagicon|Russia}} Alexander Lapin<ref>[http://www.ural.aif.ru/society/persona/komanduyushchiy_cvo_uehal_voevat_ostaviv_v_shtabe_okruga_dve_vakansii Командующий ЦВО уехал воевать, оставив в штабе округа две вакансии: Генерал-лейтенант Александр Лапин возглавил группировку российских войск в Сирии] ural.aif.ru (АиФ-Урал), 24 October 2018.</ref><br /><small>October 2018–January 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} Sergey Surovikin<ref name="serdyuk" /><br /><small>January 2019–April 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Andrey Serdyukov]]<ref name="serdyuk">[https://www.kommersant.ru/doc/3940399 Командующего ВДВ десантировали в Сирию. Российские силы в республике возглавил Андрей Сердюков] Kommersant, 12 April 2019.</ref> <small>April 2019–September 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} Alexander Chaiko<ref name="chaiko">[https://www.interfax.ru/russia/684036 Минобороны РФ сменило командующего российской группировкой в Сирии] Interfax, 13 November 2019.</ref><br /><small>Since September 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Valery Asapov]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Russia}} Maj Gen Vyacheslav Gladich {{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/08/18/russian-general-killed-by-explosive-device-in-syria-agencies-a71189|title=Russian General Killed by 'Explosive Device' in Syria: Agencies|date=18 August 2020}}</ref>|commander2={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi]]''' <small>(Leader since 31 October 2019)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[ابوبکر البغدادی]]'''{{KIA}} <small>(Leader)</small><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو محمد العدنانی]]{{KIA}} <small>(Spokesperson)</small><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو سلیمان الناصر]]{{KIA}} <small>(Replacement Military Chief)</small><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/if-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-killed-who-caliph-islamic-state-group-1721638|title=If ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi Is Killed, Who Is Caliph of the Islamic State Group?|author=Alessandria Masi|date=11 November 2014|work=International Business Times}}</ref><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو علی الانباری]]{{KIA}} <small>(Deputy, Syria)</small>{{fact|date=April 2020}}<br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو عمر الشیشانی]]{{KIA}} <small>(Senior commander in Syria) </small><ref name="al-Shishani dead1">{{cite news|url=http://www.el-balad.com/1244483|agency=ElBalad|title=Kadyrov Claims Red-Bearded Chechen Militant al-Shishani Dead|date=14 November 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128064913/http://www.el-balad.com/1244483|archivedate=28 January 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="al-Shishani dead2">{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/kadyrov-syria-shishani-chechen-death-us-batirashvili/26690236.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|title=Kadyrov Says Islamic State's Leader From Georgia Killed|date=14 November 2014}}</ref><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Gulmurod Khalimov]]{{KIA}}<small>(Minister of war in Syria)</small><ref name="auto4">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/09/russia-offensive-syria-islamic-state-moscow-washington.html|title=Don’t let the Islamic State slip the noose in Syria|access-date=23 September 2017|date=11 September 2017|archive-date=12 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912033518/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/09/russia-offensive-syria-islamic-state-moscow-washington.html|dead-url=}}</ref> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Abu Muhammad al-Shimali]]{{KIA}} <small>(Senior leader)</small><ref name="auto4" />|commander3={{flagicon|Syrian opposition}}{{Flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}} Basil Zamo{{KIA}} <small>(1st Coastal Division chief of staff)</small><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-latakia-idUSKCN0SE0M420151020|title=Third Russian air strike on Syrian rebel group kills leader|work=Reuters|date=20 October 2015}}</ref><br /> {{flagicon|Syrian opposition}}[[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|18px]] [[Abu Yahia al-Hamawi]]<ref>{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/abu-yahia-al-hamawi-ahrar-al-shams-new-leader/|title=Abu Yahia al-Hamawi, Ahrar al-Sham's New Leader|publisher=Syria Comment|date=12 September 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref> <small>(Leader of Ahrar al-Sham)</small><br />{{flagicon|Syrian opposition}}[[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|18px]] Nimr Al-Shukri{{KIA}} <small>(Top military commander of Ahrar al-Sham)</small><ref>{{cite web |url=http://www.syriahr.com/?p=154831 |script-title=ar:استشهاد القائد العسكري لقطاع حلب في حركة فجر الشام ومسؤولين في الحركة بغارات جوية على مدينة حلب |access-date= 17 February 2017|language=ar}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}}{{flagicon image|Logo of Jaysh al-Islam.jpg}} [[Zahran Alloush]]{{KIA}} <small>(emir of Jaysh al-Islam)</small><br /> {{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|border=no}}{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} [[Abdullah al-Muhaysini]] <small>(Top sharia judge of the Army of Conquest and later a senior member of Tahrir al-Sham)</small><br />{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}}{{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} Abu Rida al-Turkistani{{KIA}} <small>(Leader of TIP)</small><ref>https://web.archive.org/web/20170113222919/https://microsyria.com/2017/01/13/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%8D-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA/%7Caccess-date%3D 15 January 2017</ref><br />{{flagicon image|Al-Liwaa.svg}} Abu Salman al-Belarusi (Abu Rofiq){{KIA}}<small>(Leader of Malhama Tactical)</small><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/QalaatAlMudiq/status/1162105125839745036|title=#Syria: reports emerging tonight Abu Salman Belarus, military commander of Malhama Tactical, was killed today in Greater #Idlib. He played prominent role in training 100s of Rebels, including #HTS "Red Bands". |last=Al Mudiq|first=Qalaat|date=2019-08-15|website= @QalaatAlMudiq|language=en|access-date=2019-08-15}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} '''[[ابو محمد الجولانی]]''' <small>(Leader of Tahrir al-Sham)</small><br /> {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} '''[[Abu Jaber Shaykh|Abu Jaber]]''' ({{small|[[Majlis-ash-Shura|Shura]] head of Tahrir al-Sham}})<br />[[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|25px]][[File:Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg|border|25px]] Salahuddin Shishani{{KIA}} <small>(al-Nusra Front and Tahrir al-Sham top military commander)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/chechen-commander-killed-in-syria-2017-12|title=A prominent Chechen commander in Syria has been killed, reportedly by a Russian airstrike|first=Caleb|last=Weiss|website=Business Insider}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abu Hajer al-Homsi{{KIA}} <small>(al-Nusra Front top military commander)</small><ref>{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20160908213024-skwoe/|title=Air strike kills top commander of former Nusra group in Syria|work=Reuters|date=9 September 2016|access-date=1 October 2020|archive-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929040232/http://news.trust.org/item/20160908213024-skwoe/|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Ahmad al-Ghizai{{KIA}} <small>(al-Nusra Front security service chief)</small><br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} Abu Ubeidah al-Kansafra{{KIA}}<small> (Top military commander of Tahrir al-Sham)</small><ref>[https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ A prominent Tahrir al-Sham commander killed in southern Idlib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007174152/https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ |date=2021-10-07 }}, Islamic World News</ref>{{Unreliable source?|date=April 2020}}<br /> '''Field commanders of Tahrir al-Sham and Al-Nusra Front:''' {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu Sulman al-Saudi{{KIA}}<ref name="nusraleadersk">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/al-qaeda-leadership-dozens-jihadists-wiped-russian-missile-strike-idlib/|title=Al-Qaeda leadership, dozens of jihadists wiped out by Russian missile strike in Idlib|author=Andrew Illingworth|language=en|publisher=Al Masdar|date=2017-09-27|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807010216/https://www.almasdarnews.com/article/al-qaeda-leadership-dozens-jihadists-wiped-russian-missile-strike-idlib/|dead-url=yes}}</ref>{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu al-Abbas Anadin{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu Hasan{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Walid al-Mustafa{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu Mudjagid{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} 12 unknown military commanders{{KIA}}<br /><ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/syria-russia-nusra-front-commander-injured/28772946.html|title=Russia Says Injures Al-Nusra Front Leader, Kills 12 Field Commanders In Air Strike|access-date= 6 October 2017}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abul Baha Al-Asfari{{KIA}} <small>(al-Nusra Front operations chief in Aleppo and Hama)</small><ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.rt.com/news/367205-syria-nusra-commanders-killed-strikes/|title= 3 Nusra commanders, dozens of jihadists killed in airstrikes from Russian aircraft carrier – MoD|author=|language=|publisher=RT|date=2016-11-11}}</ref>{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Muhammad Helala{{KIA}}<ref name="auto3" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abu Jaber Harmuja{{KIA}}<ref name="auto3" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abu Abdollah Jabal{{KIA}} <small>(al-Nusra Front senior commander in Aleppo)</small><ref>https://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13950402000792|access-date= 13 July 2016</ref><br />|units1={{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg}} '''[[Russian Armed Forces]]''': * {{flagicon image|Flag of the Air Force of the Russian Federation.svg}} [[روسی فضائيہ]]<ref name="Latakia">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-pounds-al-qaeda-in-latakia-and-hama/|title=Russian Air Force Pounds Al-Qaeda in Latakia and Hama|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|accessdate=1 October 2015|date=30 September 2015|archive-date=30 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930235759/http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-pounds-al-qaeda-in-latakia-and-hama/|dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon image|Naval Ensign of Russia.svg}} [[روسی بحريہ]]<ref>Anne Bernard, Andrew E. Kramer (7 October 2015): [https://www.nytimes.com/2015/10/08/world/middleeast/russia-syria-conflict.html Escalating Syria Attack, Russia Fires Missiles From Warships], ''The New York Times''.</ref> ** [[File:Sleeve Insignia of the Russian Black Sea Fleet.svg|18px]] [[Black Sea Fleet]] ** [[File:Sleeve Insignia of the Russian Caspian Flotilla.svg|18px]] [[Caspian Flotilla]]<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/russia-turns-backwater-navy-syria-missile-strikes-174017802.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027232800/http://news.yahoo.com/russia-turns-backwater-navy-syria-missile-strikes-174017802.html|archivedate=27 October 2015|title=Russia turns to backwater navy for Syria missile strikes|agency=Reuters|date=9 October 2015|accessdate=9 October 2015}}</ref> * [[File:Emblem of the GRU.svg|22px]] [[Main Intelligence Directorate (Russia)|Main Intelligence Directorate (GRU)]] * {{flagicon image|Герб ССО.png|border=no}} [[Special Operations Forces (Russia)|Special operations forces]] * [[File:Small emblem of Military Police of Russia.svg|22px]] [[Military Police (Russia)|Military Police]] * {{flagicon image|Flag of Foreign Intelligence Service (Russia) 2009.gif}} [[Foreign Intelligence Service (Russia)|Foreign Intelligence Service (SVR)]] ** {{Interlanguage link multi|Zaslon (SVR)|ru|3=%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BD_(%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5)|lt=Zaslon}}<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-said-to-redeploy-special-ops-forces-from-ukraine-to-syria-1445636834|title=Russia Said to Redeploy Special-Ops Forces From Ukraine to Syria|work=The Wall Street Journal|date=23 October 2015|accessdate=27 October 2015}}</ref> * [[File:Flag of the Russian Federal Security Service.svg|22px]] [[Federal Security Service|Federal Security Service (FSB)]] ** Spetsgruppa "K" advisors<ref name="FSB">[https://www.almasdarnews.com/article/jihadists-kill-4-russian-soldiers-in-western-aleppo/ Jihadists kill 4 Russian soldiers in western Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311103159/https://www.almasdarnews.com/article/jihadists-kill-4-russian-soldiers-in-western-aleppo/ |date=2020-03-11 }}<br />[https://meduza.io/en/news/2020/02/03/four-fsb-special-forces-officers-reportedly-killed-in-syria Four FSB special forces officers reportedly killed in Syria]<br />[https://www.themoscowtimes.com/2020/02/03/4-russian-special-forces-officers-killed-in-syria-reports-a69139 4 Russian Special Forces Officers Killed in Syria – Reports]</ref> * [[Wagner Group]] {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} '''[[Armed Forces of the Islamic Republic of Iran]]''': * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|IRGC]] ** [[Basij]] * {{flagicon image|Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg}} [[ايرانی فوج]]|units2={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[Military activity of ISIL|Military of ISIL]]'''|units3={{flagicon|Syrian opposition}} [[آزاد شامی فوج]] * [[Levant Front]]<ref name="DW" /> * {{Flagicon image|Logo of the Free Idlib Army.svg}} [[Free Idlib Army]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}} [[Mountain Hawks Brigade]]<ref name=reuters1oct>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|agency=Reuters|date=1 October 2015}}</ref> ** {{flagicon image|Insignia of the 13th Division.svg}} [[13th Division (Syrian rebel group)|13th Division]]<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/rebels-us-made-missiles-turning-tide-against-regime-183722367.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019030907/http://news.yahoo.com/rebels-us-made-missiles-turning-tide-against-regime-183722367.html|archivedate=19 October 2015|title=Rebels say US-made missiles turning tide against regime|agency=Agence France-Presse|date=13 October 2015|accessdate=13 October 2015}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}} [[Northern Division (Syrian rebel group)|Northern Division]] * {{flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}} [[Jaish al-Izzah]]<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/30/russia-launches-first-airstrikes-against-targets-in-syria-says-us|title=US accuses Russia of 'throwing gasoline on fire' of Syrian civil war|work=The Guardian|date=30 September 2015|accessdate=2 October 2015}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}} [[Jaysh al-Nasr]] ---- {{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|border=no}} [[Army of Conquest]] <small>(2015–17)</small><br /> {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} [[Tahrir al-Sham]] <small>(2017–present)</small> * {{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} [[al-Nusra Front]]<ref>{{cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2015/oct/13/syria-al-qaida-group-jabhat-al-nusra-terror-attacks-russia |title= Syrian war's al-Qaida affiliate calls for terror attacks in Russia |work=The Guardian|date=13 October 2015}}</ref> * {{flagicon image|Al-Liwaa.svg}} [[Harakat Nour al-Din al-Zenki]] * [[Liwa al-Haqq (Idlib, Syria)|Liwa al-Haqq]] {{flagicon image|Flag of Jund al-Aqsa.svg}} [[Jund al-Aqsa]] <small>(Until Feb. 2017)</small><ref name="leaves for Raqqa">{{cite web|url=http://syriadirect.org/news/search-for-the-dead-begins-in-idlib-after-islamic-state-linked-brigade-leaves-for-raqqa/|title=Search for the dead begins in Idlib after Islamic State-linked brigade leaves for Raqqa|website=Syria Direct}}</ref><br /> {{Flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[Turkistan Islamic Party in Syria]]<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2015/11/29/russian-strikes-kill-18-wound-dozens-according-to-syrian-opposition.html|title=Russian strikes kill 18, wound dozens, according to Syrian opposition|work=Fox News}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Ajnad al-Sham.png}} [[Ajnad al-Sham]]<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/10/us-mideast-crisis-syria-aleppo-idUSKCN0S30J220151010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151014023849/https://www.reuters.com/article/2015/10/10/us-mideast-crisis-syria-aleppo-idUSKCN0S30J220151010|archivedate=14 October 2015|title=Islamic State closes in on Syrian city of Aleppo; U.S. abandons rebel training effort|agency=Reuters|date=9 October 2015|accessdate=9 October 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[Ahrar ash-Sham]]<br /> {{Flagicon image|Flag of the Sham Legion.svg}} [[Sham Legion]]<br /> [[Malhama Tactical]]<br /><small>(since 2017)</small>|strength2='''Islamic State of Iraq and the Levant:'''<br /> 30,000–100,000 fighters <small>(per the [[سی آئی اے]] and the [[Iraqi Kurdistan]] Chief of Staff)</small><ref name="ISIL has 200,000 fighters">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html|title=Islamic State has 200,000 fighters, claims Kurdish leader|first=Patrick|last=Cockburn|location=Erbil, Iraqi Kurdistan|newspaper=[[The Independent]]|date=16 November 2014|accessdate=22 December 2014}}</ref><br /> Small numbers of tanks and assorted armored vehicles<ref name="nearly 5,000 bombs dropped on ISIL">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/01/08/U-S-led-forces-drop-nearly-5-000-bombs-on-ISIS-.html|title=US-led forces drop nearly 5,000 bombs on ISIS|publisher=Al Arabiya|date=8 January 2015|accessdate=8 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4226717.ece?shareToken=f90094518fabc34e4ca7f4a59e7a3990#tab-5|title=Fears of massacre as Isis tanks lead assault on Kurdish bastion|work=The Times|date=4 October 2014}}</ref>|combatant1='''{{flag|Russia}}'''<br />{{flag|Iran}}<br />{{flag|Armenia}} <small>(non-combat role)</small><ref>{{cite web|url= https://jamestown.org/program/understanding-armenias-syrian-gamble/|title= Understanding Armenia's Syrian Gamble |publisher= Jamestown Foundation|accessdate= 29 September 2018}}</ref><ref>{{cite web|url= https://eurasianet.org/armenia-sends-military-deminers-and-medics-to-support-russian-mission-in-syria|title= Armenia sends military deminers and medics to support Russian mission in Syria|publisher= EurasiaNet|accessdate= 11 February 2019}}</ref><br /> '''In support of''': * {{flag|Syria}} ---- '''{{flag|Russia}}''' '''In support of''': * {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[Syrian Democratic Forces]] ({{small|2016<ref name=rapid>{{cite web|url= http://www.middleeasteye.net/news/kurdish-rainmakers-northern-syria-1590231482|title= Syrian Kurds use Russian and US support to make rapid advances|date= 17 February 2016|work= Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web|url= http://aa.com.tr/en/turkey/russia-backing-pyd-fighters-in-syrias-azez-region/482307|archiveurl= https://web.archive.org/web/20151208135521/http://aa.com.tr/en/turkey/russia-backing-pyd-fighters-in-syrias-azez-region/482307|archivedate= 8 December 2015|title= Russian support for PKK's Syrian arm PYD|agency= Anadolu Agency}}</ref><ref>{{cite news|url= http://www.i24news.tv/en/news/international/middle-east/93884-151128-kurds-attack-turkish-sponsored-syrian-opposition-forces-with-russian-help|title= Kurds attack Turkish-backed Syrian opposition forces with Russian help|agency= i24 News|date= 28 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url= http://rudaw.net/english/middleeast/syria/28112015|title= YPG advances near Turkey's border|agency= Rudaw Media Network|date= 28 November 2015}}</ref>–2017<ref>{{Cite news|url= https://www.independent.co.uk/voices/syria-isis-russia-kurdish-ypg-happening-in-secret-a7857471.html|title= Russian-Kurdish-Syrian military cooperation is happening in secret|date= 2017-07-24|work= The Independent|access-date= 2017-12-11|language= en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url= http://theregion.org/article/11879-sdf-units-coordinating-efforts-in-syria-with-russia-despite-cooperation-with-u-s-pyd|title= SDF units coordinating efforts in Syria with Russia despite cooperation with U.S. – PYD|last= theregion.org|access-date= 2017-12-11|accessdate= 2020-10-01|archivedate= 2017-12-11|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171211213632/http://theregion.org/article/11879-sdf-units-coordinating-efforts-in-syria-with-russia-despite-cooperation-with-u-s-pyd}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.dw.com/en/syrian-kurds-seize-territory-from-is-with-us-russian-support/a-41633566|title= Syrian Kurds seize territory from IS with US, Russian support |work= Deutsche Welle|language= en|access-date= 2017-12-11}}</ref><ref>{{Cite news|url= https://www.dailysabah.com/syrian-crisis/2017/12/04/russia-says-it-provides-air-cover-to-ypg-in-eastern-syria|title= Russia says it supplies air cover to YPG in eastern Syria|work= DailySabah|access-date= 2017-12-11}}</ref>}}) ---- '''{{flag|Russia}}'''<br /> '''In support of:''' * {{flag|Turkey}}<ref name=al-bab /> ({{small|2017, against [[داعش]] during [[Operation Euphrates Shield]]}})|strength3='''Free Syrian Army''':<br /> Between 45,000 and 60,000 fighters (disputed)<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/who-is-russia-bombing-in-syria-the-groups-set-for-fight-to-the-death-isis-al-nusra-a6675751.html |title=Who is Russia bombing in Syria? The militant groups determined to fight to the death |newspaper=The Independent |date=1 October 2015}} – [[Patrick Cockburn]] stated that "The Free Syrian Army was always a mosaic of fractions and is now largely ineffectual."</ref><br /> '''Islamic Front :''' <small>(2015 only)</small><br /> 40,000<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109|archivedate=9 January 2014|title=Factbox: Syria's rebel groups|author=Richard Hall|agency=Reuters|date=9 January 2014}}</ref>–70,000<ref name="Front to back">{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2014/03/04/front-to-back/|title=Front to Back|work=Foreign Policy}}</ref> ---- '''Tahrir al-Sham:'''<br /> ca. 31,000<ref name="surfacing">{{cite web|url=http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|title=Syria: Surfacing of 'Hai'at Tahrir al-Sham' Threatens Truce – ASHARQ AL-AWSAT English|first=Asharq|last=Al-awsat|date=30 January 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215122504/http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|archivedate=15 February 2017|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Ahrar al-Sham''':<br /> 10,000–21,000<ref name="killing ground">{{cite web|url=http://www.atimes.com/article/syrias-idlib-groomed-islamist-killing-ground/|title=Is Syria's Idlib being groomed as Islamist killing ground?|publisher=Asia Times|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117183812/http://www.atimes.com/article/syrias-idlib-groomed-islamist-killing-ground/|dead-url=yes}} "''Last January, Idlib sank into a "rebel civil war" as fighting broke out between Jabhat al-Nusra and the Turkish-backed Ahrar al-Sham, a militia in the Syrian north that boasts of a powerbase of at least 20,000 fighters.''"</ref><ref>{{cite web|title=Syrian opposition merger in Jan 2017|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/26-january-syrian-opposition-factions-merging-approx-of-10000|publisher=archicivilians|accessdate=26 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2017/03/15/al-qaeda-is-swallowing-the-syrian-opposition/|title=Al Qaeda Is Starting to Swallow the Syrian Opposition|author=Charles Lister|publisher=Foreign Policy|date=15 March 2017}} "''HTS and Ahrar al-Sham are the most militarily powerful, with the former likely commanding 12,000 to 14,000 fighters and the latter closer to 18,000 to 20,000."''</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus153-Zelin.pdf|title=How Al Qaeda survived drones, uprisings and the Islamic State|author=Aaron Y Zelin|publisher=Washington Institute for Near East Policy|date=June 2017|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172250/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus153-Zelin.pdf|dead-url=yes}}''"Overnight [after its January 2017 expansion], Ahrar al-Sham had gained approximately 8,000 additional fighters to supplement its already large membership of 12,000."''</ref>|casualties1=117 servicemen killed <small>(officially per [[Ministry of Defence (Russia)|Russia′s MoD]])</small><ref name=lost112>[http://tass.com/defense/1023714 Russia lost 112 servicemen over three years of counter-terror operation in Syria – MP]<br />[https://www.almasdarnews.com/article/russian-soldier-killed-in-attack-by-turkish-backed-rebels/ Russian soldier killed in attack by Turkish-backed rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806231627/https://www.almasdarnews.com/article/russian-soldier-killed-in-attack-by-turkish-backed-rebels/ |date=2020-08-06 }}<br /> [https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201903252156-p16f.htm The Ministry of Defense of the Russian Federation reported the death of three Russian soldiers in Syria], March 25, 2019.</ref><br />8 planes and 7 helicopters [[List of aviation shootdowns and accidents during the Syrian Civil War|lost]]<ref name=lost112 /><br />2 [[BTR-80|BTRs]] destroyed<ref name=lost112 /> For Russian [[Private military company|PMCs]] killed [[Russian Armed Forces casualties in Syria#Private military contractors|see here]]<br />|casualties2=5,361 killed <small>(according to [[Syrian Observatory for Human Rights|SOHR]])</small><ref name="Second month in a row">{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=167398|title= Second month in a row {{!}} Russian airstrikes leave no civilian fatalities |work=SOHR|date=May 30, 2020|accessdate=May 30, 2020}}</ref><br />85,000 killed<small> (Unidentified faction. Listed as 'terrorists' according to [[Ministry of Defence (Russia)|Russia′s MoD]])</small><ref name=lost112 />|casualties3=6,128 killed <small>(according to SOHR)</small><ref name="8622 civilians">{{cite web |url=http://www.syriahr.com/?p=371683 |script-title=ar:على الرغم من وقف إطلاق النار المتواصل منذ 26 يوماً.. استشهاد 27 مدنياً بضربات جوية روسية خلال شهر آذار/مارس 2020 |work=SOHR |date=July 1, 2020 |access-date=July 1, 2020}}</ref><br />{{flagicon|Turkey}} 38 soldiers killed <ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/russian-bombing-mistake-kills-three-turkish-soldiers-in-syria-20170210-gu9r5d.html|title=Russian bombing mistake kills three Turkish soldiers in Syria|first=Suleiman Al-Khalidi and Daren|last=Butler|date=10 February 2017|website=The Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=155503|title=Nearly 45 regime and Turkish soldiers and rebels killed in shelling and violent battles on Al-Nayrab frontline, east of Idlib • The Syrian Observatory For Human Rights|date=21 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/syrian-turkish-armies-engage-in-new-deadly-clashes-in-idlib-1.621238|title=Syrian, Turkish armies engage in new deadly clashes in Idlib}}</ref>|casualties4=8,651 civilians killed <small>(according to SOHR)<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/en/177267/|title=July 2020 {{!}} Russian airstrikes kill civilian in Al-Bab and tens of ISIS members in the Syrian desert • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 July 2020}}</ref></small><br />6,856 civilians killed (according to SNHR)<ref>{{Cite web|url=http://sn4hr.org/blog/2018/09/24/civilian-death-toll/|title=Civilian Death Toll|first=Syrian Network For Human|last=Rights|date=18 July 2020}}</ref></small><br />|notes=|campaignbox={{Campaignbox Syrian Civil War}}|combatant2={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[داعش]]'''|combatants_header=|image=[[File:Syrian civil war September 2015.png|border|325px]] [[File:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|border|325px]]|map_type=|image_size=|border=|caption='''Top:''' Territorial map of the Syrian Civil War in September 2015<br /> '''Bottom:''' Current territorial map of the Syrian Civil War<br /> {{legend0|#ebc0b5|[[Syrian Army|Syrian Government Army]]}} {{legend0|#cae7c4|[[Syrian opposition|Syrian National Army & others]]}} {{legend0|#e2d974|[[Syrian Democratic Forces]]}} {{legend0|#e6e6e6|[[Tahrir al-Sham]]}} {{legend0|#b4b2ae|[[داعش|ISIL]]}}<br />{{small|''(For a more detailed, up-to-date, interactive map, see [[سانچہ:شام خانہ جنگی دا تفصیلی نقشہ|here]].'')}}|date=30 September 2015 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=30|year1=2015}})|place=[[شام]]|width=450px|coordinates=|map_relief=|status=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=Ongoing * Pro-government forces increase controlled territory four-fold from 19,000 sq km to 78,000 sq km<ref>{{cite web|url= http://www.vpk-news.ru/news/36917|title= (in Russian)|publisher= |access-date= 2020-10-01|archive-date= 2017-07-03|archive-url= https://web.archive.org/web/20170703183904/http://vpk-news.ru/news/36917|dead-url= yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.com/defense/957539|title=Russian aircraft deliver almost 6,000 strikes on gunmen in Syria in 2 months|website=TASS}}</ref> * Major pro-government strategic gains across Syria<ref>{{cite web|author1= Genevieve Casagrande|author2= Christopher Kozak|author3= Jennifer Cafarella|url= http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syria%2090%20Day%20Forecast%2024%20FEB%202016(1).pdf|title= Syria 90-Day Forecast: The Assad Regime and Allies in Northern Syria|publisher= [[Institute for the Study of War]]|date= 24 February 2016|accessdate= 1 June 2016}}</ref> * Russian forces partially withdraw in mid-March 2016<ref>{{cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-civil-war-russia-military-withdrawal-vladimir-putin-a6930846.html|title= Vladimir Putin orders Russian military to begin withdrawal from Syria|author= Laura Pitel, Nadia Beard|date= 14 March 2016|work= The Independent|accessdate= 2 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.foxnews.com/world/2016/03/14/putin-orders-russian-troops-to-begin-pulling-out-syria.html|title= Putin orders Russian troops to begin pulling out of Syria|publisher= Fox News|accessdate= 2 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://tribune.com.pk/story/1065894/obama-putin-discuss-russias-partial-withdrawal-from-syria/|title= Obama, Putin discuss Russia's 'partial withdrawal' from Syria|date= 15 March 2016|work= The Express Tribune|accessdate= 2 May 2016}}</ref> * [[روسی فضائيہ]] in indefinite deployment,<ref>{{cite web|url= https://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-considers-indefinite-deployment-syria/|title= Russian Air Force considers indefinite deployment in Syria|first= News|last= Desk|date= 6 October 2016|work= [[Al-Masdar News]]|access-date= 1 October 2020|archive-date= 7 October 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20161007190812/https://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-considers-indefinite-deployment-syria/|dead-url= yes}}</ref> air-strikes to continue post-withdrawal.<ref>{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35812371|title= Syria conflict: Russia 'to continue air strikes' after withdrawal|publisher= BBC News|accessdate= 2 May 2016}}</ref> Detachments of [[Russian Military Police]] patrol and conduct internal security operations in support of Syrian government<ref name="NPR.org 2019 Mil Pol">{{cite web | title=Russia Finds Itself In The Middle As Turkey Continues Offensive In Syria | website=NPR.org | date=2019-10-15 | url=https://www.npr.org/2019/10/15/770417197/russia-finds-itself-in-the-middle-as-turkey-continues-offensive-in-syria | access-date=2020-04-28}}</ref><ref name="Semenov Mil Pol">{{cite web | last=Semenov | first=Kirill | title=Russia, Turkey conduct first joint patrol in Idlib | date= 19 March 2020 | website=Al-Monitor | url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/03/russia-turkey-syria-idlib-m4-patrol.html | access-date=2020-04-28}}</ref> * [[Spetsnaz|Russian special forces]] are still on the ground in Syria (especially in Idlib) where they provide training and support attacks on the rebels as of September 2019. * In response to Turkey launching [[ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،2019]], [[Syrian Army]] supported by Russian forces enter [[منبج]], [[الثورہ]], [[الرقہ]], [[Ain Issa]], [[Tell Tamer]] and [[کوبانی]] as of October 2019 after a deal is reached with the [[Syrian Democratic Forces|SDF]]<ref name="Los Angeles Times 2019 Manbij">{{cite web | title=News Analysis: Russian and Syrian troops take the place of Kurdish forces in key cities | website=Los Angeles Times | date=2019-10-23 | url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-10-23/russian-forces-syrian-border-under-new-accord | access-date=2020-04-28}}</ref><ref name="xinhuanet.com">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/14/c_138471125.htm|title=Syrian army enters Kurdish-held city, air base to help counter Turkish assault|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014120837/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/14/c_138471125.htm|dead-url=yes}}</ref><ref name="timesofisrael.com">{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/syrian-army-moves-to-confront-turkish-forces-as-us-withdraws/|title=Syrian army moves to confront Turkish forces as US withdraws|website=www.timesofisrael.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/|title=Syrian forces enter key border town|date=16 October 2019|agency=Times|accessdate=1 October 2020|archivedate=17 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017083113/https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/}}</ref>|conflict=}} [[فائل:Soukhoï frappant une position ennemie en Syrie.png|thumb| شام دے اُتے اک بمباری مشن دے دوران اک روسی ایس یو 34 KAB-500S-E گائیڈڈ بم گرارہیا اے ]] '''شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت''' دا آغاز ستمبر 2015 وچ شامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں باغی گروپاں دے خلاف فوجی امداد د‏‏ی سرکاری درخواست دے بعد ہويا سی ۔ <ref name="latimes">{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/world/europe/la-fg-kremlin-oks-troops-20150930-story.html|title=Russia launches airstrikes in Syria amid U.S. concern about targets|date=30 September 2015|accessdate=7 October 2015|website=Los Angeles Times|last=Patrick J. McDonnell|last2=W.J. Hennigan|last3=Nabih Bulos}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Russia carries out first air strikes in Syria|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 October 2015|date=30 September 2015}}</ref> اس مداخلت وچ ابتدائی طور اُتے شمال مغربی شام وچ اہداف دے خلاف خیمیم اڈے اُتے تعینات روسی طیارےآں دے فضائی حملے ، تے شامی حکومت دے مخالف شام دے حامی عسکریت پسند گروپاں دے خلاف ، جنہاں وچ شامی قومی اتحاد ، [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونت]]<nowiki/>شامل سن (شامل ني‏‏‏‏ں۔ داعش) ، النصرہ فرنٹ (شام وچ [[القاعدہ]]) تے فتح دا لشکر۔<ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/08/syrian-general-russian-strikes-helping-ground-offensive|title=Clashes between Syrian troops, insurgents intensify in Russian-backed offensive|date=8 October 2015|accessdate=10 October 2015|work=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/10/us/politics/ap-us-cia-syrian-rebels.html|work=The New York Times|title=Officials: CIA-Backed Syrian Rebels Under Russian Blitz|date=10 October 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syrian-army-general-says-new-ground-offensive-backed-by-russian-air-strikes-will-eliminate-a6686086.html|title=Syrian army general says new ground offensive backed by Russian air strikes will 'eliminate terrorists'|first=Lizzie|last=Dearden|date=8 October 2015|accessdate=10 October 2015|work=The Independent}}</ref>اس دے علاوہ ، روسی اسپیشل آپریشن فورسز تے فوجی مشیر شام وچ تعینات ني‏‏‏‏ں۔ مداخلت تو‏ں پہلے ، شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ <ref>{{cite news|url=https://rg.ru/2016/03/23/aleksandr-dvornikov-dejstviia-rf-v-korne-perelomili-situaciiu-v-sirii.html|work=[[Rossiyskaya Gazeta]]|title=Сирия: русский гром|date=23 March 2016|accessdate=22 July 2016}}</ref> روسی مداخلت بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں اسلحہ تے سامان د‏‏ی فراہمی اُتے مشتمل سی۔ <ref name="RusArmsShipment2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16797818|title=Russian arms shipments bolster Syria's embattled Assad|first=Richard|last=Galpin|date=10 January 2012|accessdate=4 February 2012|publisher=BBC News}}</ref>دسمبر 2017 دے آخر وچ ، روسی حکومت نے کہیا کہ اس د‏ی فوج مستقل طور اُتے شام وچ تعینات کيت‏ی جائے گی۔<ref name="reutersestablperm2">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-bases/russia-establishing-permanent-presence-at-its-syria-bases-ria-cites-minister-idUSKBN1EK0HD|title=Russia establishing permanent presence at its Syria bases: RIA|date=26 December 2017|work=Reuters}}</ref> {{شامی خانہ جنگی}} اس کارروائی دے آغاز دے فورا بعد ، روسی عہدے داراں دا حوالہ دتا گیا کہ ، دولت اسلامیہ ورگی [[دہشت گردی|دہشت گرد]] تنظیماں تو‏ں لڑنے دے علاوہ ، روس دے اہداف وچ شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مختلف حکومت مخالف گروہاں تو‏ں علاقہ واپس لینے وچ مدد کرنا شامل اے جنہاں اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دا]] لیبل لگیا ہويا اے تے شام وچ امریکی زیرقیادت مداخلت بطور "اعتدال پسند حزب اختلاف" ، جو اک وسیع تر جغرافیائی سیاسی مقصد اے جو امریکی اثر و رسوخ نو‏‏ں پس پشت ڈالدا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2015 وچ ٹیلیویژن انٹرویو وچ ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے کہیا کہ فوجی آپریشن نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں پہلے ہی تیار کرلیا گیا سی۔ انہاں نے شام وچ روس دے مقصد نو‏‏ں "شام وچ جائز طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے تے سیاسی سمجھوتہ دے لئی حالات پیدا کرنے" د‏‏ی تعریف کيتی۔ اکتوبر 2016 دے اک ٹی وی انٹرویو وچ ، جنرل لیونڈ ایوشوف نے کہیا کہ مشرق وسطی تو‏ں ہائیڈرو کاربن پائپ لائناں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں روکنے دے لئی روس د‏‏ی تنازعہ وچ شامل ہونا انتہائی اہ‏م اے ، جو گیج پروم دے لئی تباہ کن ہوئے گا تے اس دے نتیجے وچ [[روس|روسی فیڈریشن]] دے بجٹ دے لئی وی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Российский генерал признал, что РФ воюет в Сирии чтобы обеспечить сбыт "Газпрому" в Европу|url=https://gordonua.com/news/worldnews/rossiyskiy-general-priznal-chto-rf-voyuet-v-sirii-chtoby-obespechit-sbyt-gazpromu-v-evropu-153498.html|website=gordonua.com|accessdate=2020-05-25}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Вечер с Владимиром Соловьевым. Эфир от 04.10.2016|url=https://russia.tv/video/show/brand_id/21385/episode_id/1377297/video_id/1526511/|date=2016-10-04|website=russia.tv|language=ru|accessdate=2020-05-25|quote=L. Ivashov: - If Russia did not engage in Syria and support the Assad regime, our budget would face the most severe difficulties by now. Three pipelines are competing there. Quatar has just discovered one of the largest gas resources: 51 trillions 50 billions of condensate. The first pipeline they attempted to lay was to Europe, through Syria and Turkey, where Turkey would become the operator. B. Nadezhdin: - So we entered the Syrian conflict to ensure demand for Gazprom? L. Ivashov: - Yes, for our survival.}}</ref><ref name=":3" /> 2017 دے آخر تک ، مداخلت نے شام د‏‏ی حکومت دے لئی اہ‏م فائدے حاصل کیتے ، جس وچ مارچ 2016 وچ دولت اسلامیہ تو‏ں پالمیرا د‏‏ی واپسی شامل سی ، دسمبر 2016 وچ حلب دے وڈے شہر نو‏‏ں واپس لے جانا ، جس نے تن سالہ طویل محاصرہ توڑ دتا۔ نومبر 2017 وچ دیر الزور تے اس شہر اُتے کنٹرول حاصل کرنا ۔ جنوری 2017 دے اوائل وچ ، روسی مسلح افواج دے چیف آف جنرل اسٹاف ویلری گیریسموف نے کہیا کہ ، مجموعی طور اُتے ، [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ]] نے 19،160 جنگی مشن انجام دتے تے "دہشت گرداں دے بنیادی ڈھانچے" اُتے 71،000 حملے کیتے۔ <ref>[https://rg.ru/2017/01/10/amerikanskij-b-52-razbombil-mirnuiu-derevniu.html Американский Б-52 разбомбил сирийскую деревню] ''[[Rossiyskaya Gazeta]]'', 10 January 2017.</ref> دسمبر 2017 دے آخر وچ ، روسی وزیر دفاع نے کہیا کہ روسی فوج نے متعدد ہزار دہشت گرداں دا خاتمہ کيتا اے جدو‏ں کہ 48،000 روسی سروس ممبراں نے شام وچ روسی آپریشن دے دوران "جنگی تجربہ حاصل کيتا" سی۔ <ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/56472 Расширенное заседание коллегии Министерства обороны] kremlin.ru, 22 December 2017.</ref><ref>[https://www.rg.ru/2017/12/23/bolee-48-tysiach-rossijskih-voennyh-poluchili-opyt-v-sirii.html Более 48 тысяч российских военных получили опыт в Сирии] [[Rossiyskaya Gazeta]], 23 December 2017.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://rg.ru/2017/12/22/shojgu-armiia-poluchila-bescennyj-boevoj-opyt-i-gotova-k-zashchite-otechestva.html|title=Шойгу: Армия получила бесценный боевой опыт и готова к защите Отечества|website=Российская газета|language=ru|accessdate=2019-10-31}}</ref><ref name=":3" /> [[مملکت متحدہ|برطانیہ وچ ]] مقیم حامی حزب اختلاف شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے دسیا اے کہ ستمبر 2015 وچ مداخلت د‏‏ی شروعات تے فروری 2016 دے اختتام دے دوران ، روسی فضائی حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1700 شہری ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ 200 بچے۔ سیرین نیٹ ورک فار ہیومن رائٹس (ایس این ایچ آر) تے خلاف ورزیاں دے دستاویزات سنٹر (وی ڈی سی) نے اس تعداد نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ دسدے ہوئے 2،000 تو‏ں زیادہ رکھیا۔ ایس این ایچ آر د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ روسی حملےآں وچ دولت اسلامیہ یا شام د‏‏ی فوج تو‏ں زیادہ شہری ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="guard1">[https://www.theguardian.com/world/2016/mar/15/russian-airstrikes-in-syria-killed-2000-civilians-in-six-months Russian airstrikes in Syria killed 2,000 civilians in six months] The Guardian, 15 March 2016.</ref><ref name="newsweek">{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/russia-has-killed-more-syrian-civilians-assad-or-isis-last-month-report-426775|title=In January, Russia topped a dark league table, a Syria watchdog reports.|date=15 February 2016|publisher=}}</ref><ref name="5081civilians">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/2016/03/31/45570|title=Russian warplanes kill 5081 civilians 40% of them were civilians|website=sohr.com|date=31 March 2016}}</ref><ref name="sky">{{حوالہ ویب|url=http://news.sky.com/story/1645573/russia-guilty-of-syria-war-crimes-says-amnesty|title=Russia Guilty Of Syria War Crimes, Says Amnesty|website=News.sky.com|date=21 February 2016|accessdate=28 February 2016}}</ref> استعمال شدہ ہتھیاراں وچ [[ثقلی گولہ|بے ساختہ بم]] ، کلسٹر بم ، سفید فاسفورس تے تھرموبارک ہتھیاراں د‏‏ی طرح انجیریاں شامل سن۔ <ref>[http://www.thetimes.co.uk/article/russia-unleashes-lethal-aerial-arsenal-on-aleppo-q73c8dll3 Russia unleashes lethal aerial arsenal on Aleppo] by Tom Parfitt, 22 June 2016, [[The Times]].</ref><ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/12/20/russia/syria-extensive-recent-use-cluster-munitions|title=Russia/Syria: Extensive Recent Use of Cluster Munitions &#124; Human Rights Watch|website=Hrw.org|date=|accessdate=28 February 2016}}</ref><ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://citeam.org/russia-today-covering-up-war-crimes-in-syria/|title=Russia Today covering up war crimes in Syria {{!}} Conflict Intelligence Team|website=citeam.org|accessdate=20 June 2016|archivedate=26 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160626122641/https://citeam.org/russia-today-covering-up-war-crimes-in-syria/}}</ref> ستمبر 2017 دے آخر تک ، ایس او ایچ آر نے دسیا کہ روسی فضائی حملےآں وچ 5،703 شہری ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں اک چوتھائی بچے ، النصرہ فرنٹ تے ہور باغی فوج دے 4،258 داعش جنگجوواں تے 3،893 عسکریت پسنداں دے ہمراہ سن ۔ <ref name="14000civilians">{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/?p=90825|title=More than 7700 civilian casualties are the victims of Russian bombardment in 31 months and regime's warplanes kill about 25500 civilians since the start of the Syrian revolution • The Syrian Observatory For Human Rights|date=30 April 2018}}</ref><ref name=":3" /> مداخلت نے حکومتاں نو‏‏ں پیش قیاسی خطوط اُتے متنازعہ کردتا۔ [[چین]] ، [[مصر]] ، [[عراق]] تے [[بیلاروس]] سمیت روس دے نال نیڑےی سفارتی تے معاشی تعلقات رکھنے والے ملکاں نے عام طور اُتے مداخلت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ امریکا دے نیڑے حکومتاں دے ردعمل عموما اس دے برعکس ہُندے سن ، متعدد حکومتاں روس د‏‏ی طرف تو‏ں اس جنگ وچ کردار ادا کرنے د‏‏ی مذمت کردیاں سن تے شامی حکومت دے [[جنگی جرائم]] وچ اس د‏ی سرگرمی نو‏‏ں اجاگ‏ر [[جنگی جرائم|کردی]] سن۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے روس اُتے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا جاندا اے تے جان بجھ کر عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا، نے کہیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2018/02/22/syria/russia-international-inaction-civilians-die|title=Syria/Russia: International Inaction as Civilians Die|publisher=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/02/syria-relentless-bombing-of-civilians-in-eastern-ghouta-amounts-to-war-crimes/|title=Syria: Relentless bombing of civilians in eastern Ghouta amounts to war crimes|publisher=Amnesty International}}</ref> امریکی حکومت کیت‏‏ی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی تے نافذ کردتی اے اقتصادی پابندیاں شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے دے لئی روس دے خلاف، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-40551042|title=US sanctions against Russia over Ukraine and Syria to remain|publisher=BBC}}</ref> تے حکا‏م [[اقوام متحدہ]] وچ روسی مداخلت د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا گیا اے کہ روس جنگی جرائم دا ارتکاب کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Guardian">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|title=Russia accused of war crimes in Syria at UN security council session|publisher=The Guardian}}</ref> روسی حکا‏م نے منفی بیانات نو‏‏ں غلط تے سیاسی محرک قرار دیندے ہوئے مسترد کردتا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-35587757/syria-conflict-russia-rejects-syria-war-crime-claim|title=Russia rejects Syria war crime claim|publisher=BBC}}</ref> تے کہیا اے کہ اس دے نقاد "بربریت" دا ارتکاب ک‏ر رہ‏ے نيں ، اس طرح باغی گروہاں د‏‏ی حمایت کرنے والی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی سخت مذمت کيتی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name=":3" /> == پس منظر تے تیاری دا مرحلہ == شام دے خانہ جنگی نو‏‏ں 2011 تو‏ں متعدد حزب اختلاف (حکومت مخالف) گروہاں تے حکومت دے نال نال انہاں دے مقامی تے غیر ملکی حمای‏تی اڈاں دے وچکار چھیڑ دتا گیا ا‏‏ے۔ 2014 دے بعد تو‏ں ، شام د‏‏ی سرزمین دے اک اہ‏م حصے دا دعوی [[داعش|اسلامی دولت اسلامیہ تے لیونٹ نے کيتا سی]] ، جو بین الاقوامی سطح اُتے دہشت گرد دے طور اُتے تسلیم شدہ اک ادارہ ا‏‏ے۔ ملک دے شمال مغرب وچ ، حزب اختلاف دا مرکزی گروہ [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ النصرہ فرنٹ اے ، جس نے ہور متعدد چھوٹے چھوٹے اسلامی گروہاں دے نال اتحاد کيتا اے ، جنہاں وچو‏ں کچھ آزاد شامی فوج (ایف ایس اے) د‏‏ی چھتری وچ چل رہے سن ۔ ریاستہائے متحدہ امریکا تے اس دے علاقائی اتحادیاں د‏‏ی مدد تے اسلحہ ستمبر 2014 دے بعد تو‏ں ، امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحاد نے [[داعش|داعش دے]] خلاف شام وچ فضائی حملے کیتے سن ، جو وڈے پیمانے اُتے اپنے اہداف دے حصول وچ ناکا‏م دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3" /> روسی تے شامی عہدیداراں دے مطابق جولائ‏ی 2015 وچ شامی صدر [[بشار الاسد|بشار الاسد نے]] روس تو‏ں [[دہشت گردی|بین الاقوامی دہشت گردی سے]] نمٹنے دے لئی فضائی حملےآں دے لئی باضابطہ درخواست کيت‏ی سی ، جدو‏ں کہ شام دے فوجی مسائل نو‏‏ں حل کيتا سی۔ گمنام ذرائع دے حوالے تو‏ں میڈیا رپورٹس دے مطابق ، 2015 د‏‏ی پہلی ششماہی وچ شامی سرکاری فوج نو‏‏ں کئی وڈی [[شامی خانہ جنگی|دھچکیو‏ں]] دا سامنا کرنے دے بعد ، روسی مداخلت نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی روس تے شام دے وچکار اک سیاسی معاہدہ طے پایا سی۔ مشترکہ مہم د‏‏ی تفصیلات اُتے روشنی ڈالنے دے لئی ایران د‏‏ی قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] جولائ‏ی وچ [[ماسکو]] گئے سن (روسی حکا‏م دے ذریعہ سلیمان دے دورے د‏‏ی تردید کيتی گئی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/Doc/2789564|title=Ъ – Иранский генерал потерялся между Тегераном и Москвой|website=kommersant.ru|accessdate=16 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.svoboda.org/content/article/27188701.html|title=МИД России: иранский генерал Сулеймани в Москве не был|website=Радио Свобода|accessdate=16 October 2015}}</ref> )۔<ref name=":3" /> اگست 2015 وچ ، روس نے روس دے زیرانتظام جنگی طیارے ، ٹی 90 ٹینک تے توپ خانے دے نال نال جنگی فوجیاں نو‏‏ں شام دے بندرگاہ شہر [[لاتاکیا]] دے نیڑے ائیربیس اُتے بھیجنا شروع کيتا۔ <ref name="rdmdata">{{حوالہ ویب|url=http://kommersant.ru/doc/2836487|title=Россия в Сирии: вид сверху|last=|website=Kommersant|date=3 October 2015|accessdate=26 October 2015}}</ref><ref name="buildup">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/14/russia-sends-artillery-and-tanks-to-syria-as-part-of-continued-military-buildup|title=Russia sends artillery and tanks to Syria as part of continued military buildup|last=Alec Luhn|website=The Guardian|accessdate=9 October 2015|date=14 September 2015}}</ref><ref name=":3" /> 26 اگست 2015 نو‏‏ں ، روس تے شام دے وچکار اک معاہدہ طے پایا سی جس وچ شام دے ہمیم ہوائی اڈہ دے روس د‏‏ی جانب تو‏ں بلا معاوضہ تے بغیر وقت د‏‏ی کوئی حد دے استعمال کیت‏‏ی شرائط و استعمال کیت‏‏ی شرائط طے کيت‏یاں گئیاں سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_chronicle/20160114/1359734984.html|script-title=ru:Договор о размещении авиагруппы РФ в САР заключен на бессрочный период|trans-title=The agreement on deployment of RF air force group is concluded for a limitless period|website=RIA Novosti|date=14 January 2015|accessdate=14 January 2016|quote=|language=ru}}</ref> ایہ معاہدہ ، جسنو‏ں روس د‏‏ی پارلیمنٹ نے اکتوبر 2016 وچ منظور کيتا سی ، روس دے عملے تے انہاں دے کنبہ دے افراد نو‏‏ں دائمی استثنیٰ تے ہور مراعات د‏‏ی منظوری دیندا اے جداں کہ ڈپلومیٹک تعلقات تو‏ں متعلق ویانا کنونشن نے تصور کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tass.ru/politika/3687095|script-title=ru:Дума ратифицировала соглашение о бессрочном размещении авиагруппы в Сирии|trans-title=Duma ratified agreement on limitless deployment of aviation group in Syria|website=TASS|date=7 October 2016|accessdate=8 October 2016|quote=|language=ru}}</ref><ref name=":3" /> ستمبر 2015 وچ ، بحیرہ اسودی بحری بیڑے دے روس دے جنگی جہاز مشرقی بحیرہ روم دے علاقے وچ پہنچے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.usni.org/2015/10/05/russian-warships-in-eastern-mediterranean-to-protect-russian-strike-fighters-in-syria|title=Russian Warships in Eastern Mediterranean to Protect Russian Strike Fighters in Syria|website=USNI News|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref name=":3" /> ستمبر دے آخر وچ ، بغداد وچ [[روس – شام – ایران – عراق اتحاد|ایران ، عراق ، روس تے شام د‏‏ی طرف]] تو‏ں داعش دے خلاف اپنی کاروائیاں نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی اک مشترکہ انفارمیشن سنٹر قائم کيتا گیا سی۔ (نیوزمیڈیا وچ اس مرکز نو‏‏ں "بغداد وچ مشترکہ آپریشن روم" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو 4 + 1 دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ چار ریاستاں دے علاوہ لبنانی شیعہ ملیشیا [[حزب اللہ|حزب اللہ بھی]] اشارہ کردی اے <ref name="pedal">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2015/10/15/middleeast/russia-syria-hardware-lister/|title=Why Russia is pressing the 'accelerate' pedal in Syria|publisher=CNN|accessdate=17 October 2015|date=15 October 2015}}</ref> )۔ اکتوبر وچ وسط اکتوبر وچ روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق ، شام وچ اپنی کاروائیاں شروع ہونے تو‏ں پہلے ، روس نے امریکا نو‏‏ں بغداد وچ قائم انفارمیشن سینٹر وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی سی لیکن اسنو‏ں "غیر تعمیری" جواب دینے د‏‏ی اطلاع ملی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-lavrov-idUKKCN0S810P20151014?mod=related&channelName=worldNews|title=Russia's Lavrov says Washington declines deeper military talks on Syria|website=NEWSru|accessdate=17 October 2015|archivedate=8 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208221320/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-lavrov-idUKKCN0S810P20151014?mod=related&channelName=worldNews}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/russia/14oct2015/lavrov.html|title="Это обидно": Лавров сообщил, что США отказались принять делегацию РФ для обсуждения сирийского кризиса|website=NEWSru|accessdate=16 October 2015}}</ref> برطانیہ وچ روس دے سفیر الیگزینڈر یاکووینکو دے مطابق ، روسی حکومت نو‏‏ں وی برطانیہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ايس‏ے طرح د‏‏ی تردید موصول ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/uk/article4596253.ece|title=Britain has frozen us out, says Russian envoy|website=The Times|accessdate=26 October 2015|date=26 October 2015}}</ref> دسمبر 2015 دے آخر وچ ، ترکی دے صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب اردگان]] نے کہیا کہ انہاں نے روسی صدر د‏‏ی اس اتحاد وچ شامل ہونے د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا اے کیونجے اوہ "کسی ایداں دے صدر [اسد] دے نال نئيں بیٹھ سکدے نيں جس د‏‏ی قانونی حیثیت" انھاں مشکوک سی "۔ <ref name=":3" /> 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، روسی فیڈرل اسمبلی دے ایوان [[ایوان بالا|بالا]] ، فیڈریشن کونسل نے روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن دی]] شام وچ [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ دی]] تعینا‏‏تی د‏‏ی درخواست منظور کرلئی- <ref name="gua">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/30/russian-parliament-grants-vladimir-putin-right-to-deploy-military-in-syria|title=Russian parliament grants Vladimir Putin right to deploy military in Syria|last=Shaun Walker|website=The Guardian|accessdate=30 September 2015|date=30 September 2015}}</ref> ايس‏ے دن ، مشترکہ انفارمیشن سنٹر وچ روسی نمائندہ بغداد وچ امریکی سفارت خانے پہنچیا تے درخواست کيتی کہ شام وچ ہدف بنائے گئے علاقے وچ کِسے وی امریکی فوج نو‏‏ں فوری طور اُتے اوتھ‏ے تو‏ں چلے جاواں۔ اس دے اک گھنٹہ دے بعد ، روسی زیر انتظام حکومت دے زیر قبضہ علاقے وچ مقیم روسی طیارےآں نے داعش تے ہور باغی اہداف دے خلاف واضح طور اُتے فضائی حملےآں دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=//www.bbc.com/news/world-middle-east-34399164|title=Syria crisis: Russia begins air strikes against Assad foes|publisher=ВВС News|date=30 September 2015}}</ref><ref name=":3" /> کے طور اُتے اس دے بعد اس دے نال نال شام وچ روسی آپریشن دے آغاز تو‏ں پہلے، روسی تجزیہ کاراں روس د‏‏ی فوجی تیاری دے شام وچ ''اصل'' سیاسی تے سفارتی تنہائی نو‏‏ں ختم کرنے کہ مغربی سلسلے وچ پوٹن اُتے عائد کيتا سی وچ ''دوسری گلاں'' دا مقصد کيتا سی یوکرائن د‏‏ی صورتحال دے نال <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/view-from-moscow-syria-move-aimed-at-ending-international-isolation/2984629.html|title=View from Moscow: Syria Move Aimed at Ending International Isolation|publisher=Voice of America|date=29 September 2015|accessdate=13 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2015/10/15/612916-vvyazhemsya-v-boi-tam-smotrite-sami|title=Ввяжемся в бой, а там смотрите сами: Россия изобретает новый тип дипломатии|website=[[Vedomosti]]|date=15 September 2015|accessdate=18 October 2015}}</ref> == روسی فوجی دستےآں د‏‏ی کاروائیاں == === ستمبر – اکتوبر 2015 === فضائی حملےآں دا پہلا سلسلہ 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں [[حمص]] تے [[حماہ|حما دے]] شہراں دے آس پاس دے علاقےآں وچ ہويا ، جس نے مرکزی دھارے وچ حزب اختلاف نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref name="latimes"/> روسی جنگی طیارےآں نے "[[محافظہ حمص|حمص صوبے]] وچ [[الرستن|الرستین]] ، [[تلبیسہ]] تے ظفرانیا وچ ، باغیاں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا؛ [[محافظہ قنیطرہ|قنیطرہ صوبے]]<nowiki/>ماں ال تلول الحمر؛ [[سلمیہ]] شہر دے مضافات وچ واقع اک پنڈ ایدون [[حماہ|حما]] تے [[حمص]] دے درمیان ہرن فول تے سلامیہ دے مضافات "۔ مجموعی طور اُتے ، 20 پروازاں کيتیاں گئیاں۔ ابتدائی فضائی حملےآں وچ بیشتر [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی باغی جنگجو|چیچن جنگجوؤں]] ، [[اسلامی محاذ (شام)|اسلامک فرنٹ]] دے جیش الاسلام (آرمی آف اسلام) ، تے فری سیرین آرمی دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا سی ۔ <ref name=":3" /> [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] ذرائع ابلاغ المیادین دے مطابق ، یکم اکتوبر نو‏‏ں روسی طیارےآں دے ذریعہ جِشرو ایشگور دے آس پاس فتح یافتہ سعودی / ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فوج اُتے بم حملہ کيتا گیا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 فضائی حملے کیتے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.vice.com/article/after-denying-claims-theyre-killing-civilians-russia-has-launched-fresh-airstrikes-in-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001123750/https://news.vice.com/article/after-denying-claims-theyre-killing-civilians-russia-has-launched-fresh-airstrikes-in-syria|archivedate=1 October 2015|title=After Denying Claims They're Killing Civilians, Russia Has Launched Fresh Airstrikes in Syria|website=Vice News|date=1 October 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref> ايس‏ے دن روسی فضائی حملےآں دا اک ہور سلسلہ رقیہ گورنری وچ [[داعش|داعش دے]] ٹھکانےآں اُتے ہويا۔ <ref name=":3" /> [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (1).jpg|کھبے|thumb| روس دے زیر انتظام [[محافظہ لاذقیہ|لٹاکیہ گورنری دے]] صدر ، [[لاذقیہ|لٹاکیہ]] وچ روسی ایس۔ 24 جیٹ طیارہ۔ ]] [[فائل:Подготовка самолетов российской авиагруппы в Сирии к вылетам (6).jpg|کھبے|thumb| شام وچ جنگی جماعتاں دے لئی روسی فضائیہ دے اک طیارے د‏‏ی تیاری۔]] 2 اکتوبر د‏‏ی صبح وچ ، روسی ایئر فورس قدیم وچ آئی ایس آئی ایل اُتے چار فضائی حملےآں دا آغاز [[آشوری قوم|شامی]] دے شہر القریاتین ، تے T4-تدمر شاہراہ، [[محافظہ حمص|حمص صوبے]] . القریاتین وچ اک فضائی حملے وچ داعش دا اک کمانڈ اینڈ کنٹرول سنٹر تباہ کردتا گیا ، جدو‏ں کہ تیفور پلمیرا شاہراہ اُتے جاندے ہوئے اک داعش دے قافلے اُتے حملہ کيتا گیا۔ فضائی حملےآں دے بعد ، شامی فوج تے قومی دفاعی دستےآں نے دو گھینٹے د‏‏ی مصروفیت دے بعد داعش نو‏‏ں قصبہ مین تو‏ں باہر القریاتین د‏‏ی طرف دھکیل دتا جس وچ 18 عسکریت پسند ہلاک تے ZU-23-2 دے نال لگے ہوئے دو ٹیکنیکل تباہ ہوگئے۔ اس دے بعد شامی فورسز نے مرکزی سڑک د‏‏ی بحالی دے لئی القریاتین دے جنوب مغرب وچ جوابی حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-destroys-a-large-isis-convoy-in-east-homs-amid-the-syrian-armys-counter-attack/|title=Russian Air Force Destroys a Large ISIS Convoy in East Homs Amid the Syrian Army's Counter-Attack|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=3 October 2015|accessdate=5 October 2015|archivedate=6 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006011946/http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-destroys-a-large-isis-convoy-in-east-homs-amid-the-syrian-armys-counter-attack/}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Russian Air Force Sukhoi Su-24 passes a Syrianair Airbus A320 at Latakia.jpg|thumb|300x300px| روسی سکھوئ ایس یو 24 دے اک گزر جاندا [[سیرین عرب ایئر لائنز|شامی ایئر]] ایئربس A320 اُتے باسل الاسد انٹرنیشنل ائیرپورٹ لطاکیہ وچ . ]] اسی دن ، روسی فضائیہ نے [[محافظہ حمص|حمص دے صوبے]] الراستن تے تلبیسہ وچ النصرہ فرنٹ دے ٹھکانےآں اُتے بمباری شروع کردتی۔ بعدازاں ، انہاں نے صوبہ حما وچ کافر زیٹا ، الغاب میدانی علاقے ، [[کفر نبل|کفرنبل]] ، کفر سجنہ ، تے ال ریکایا وچ النصرہ اُتے بمباری کيتی۔ شامی فضائیہ تے روسی ایئر فورس نے مشترکہ طور اُتے وچ النصرہپر [[جسر الشغور]] وچ بمباری د‏‏ی ۔ رات دے وقت ، روسی فضائیہ نے [[الرقہ|رقعہ]] اُتے 11 فضائی حملےآں دے نال داعش نو‏‏ں [[الرقہ|نشانہ بنایا]] جدو‏ں کہ اس دے باہر برقی گرڈاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ، شدادی-حسقہ شاہراہ اُتے دو فضائی حملے ، تے [[محافظہ دیر الزور|صوبہ دیر]] [[میادین|ایضور دے مایادین]] وچ تن فضائی حملے۔ [[الثورہ|تبا]] ملٹری ایئرپورٹ وچ داعش دے بنیادی فوجی اڈے اُتے وی حملہ کيتا گیا ، دو فضائی حملےآں وچ بیرکاں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ ملٹری ایئرپورٹ دے نیڑے ، العجراوی فارمس وچ داعش دے اسلحے د‏‏ی فراہمی دے ڈپو اُتے وی بمباری کيتی گئی۔ حکومت نواز ذرائع دے مطابق ، ايس‏ے وقت ، روسی فضائی حملے وچ تبا نیشنل اسپتال وچ داعش دے بنیادی ہیڈکوارٹر نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-begins-massive-aerial-campaign-against-isis-in-east-syria/|title=Russian Air Force Begins Massive Aerial Campaign Against ISIS in East Syria|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=2 October 2015|accessdate=2 October 2015|archivedate=2 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002202952/http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-begins-massive-aerial-campaign-against-isis-in-east-syria/}}</ref> [[محافظہ الحسکہ|صوبہ الہسقہ وچ ]] ، روسی فضائیہ نے الشدادی تے الحول وچ داعش نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جدو‏ں کہ شام د‏‏ی فضائیہ نے دیر الزور-حسقہ شاہراہ اُتے داعش دے قافلے اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="Tabaqa">{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/isis-rocked-in-al-raqqa-russian-air-force-strikes-tabaqa-airport/|title=ISIS Rocked in Al-Raqqa: Russian Air Force Strikes Tabaqa Airport|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=2 October 2015|accessdate=3 October 2015|archivedate=9 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190609013302/https://www.almasdarnews.com/article/isis-rocked-in-al-raqqa-russian-air-force-strikes-tabaqa-airport/}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:International Mine Action Center in Syria (2016-04-07) 10.jpg|کھبے|thumb| مارچ 2016 وچ روسی سیپراں دے اک گروپ نے پاممیرا دے آزاد کردہ علاقےآں نو‏‏ں صاف کيتا ، اس تو‏ں پہلے اسلامک اسٹیٹ دے جہادیاں نے کان کنی د‏‏ی سی۔]] 3 اکتوبر نو‏‏ں ، اطلاعات وچ اشارہ کيتا گیا کہ حزب اللہ تے ایرانی جنگجو روسی فضائی حملےآں دے نال ہ‏‏م آہنگ ہونے دے لئی وڈے زمینی کارروائیاں د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سی این این دے مطابق ، روسی وزارت دفاع نے دسیا کہ اس دے فوجیاں نے رقہ وچ گروپ دے ڈی فیکٹو راجگڑھ دے نیڑے داعش دے نو ٹھکانےآں اُتے بمباری کيتی۔ حزب اختلاف دے گروپاں دے مطابق ، شام دے صوبے ادلیب وچ روس د‏‏ی طرف تو‏ں مبینہ طور اُتے ڈبل ہڑتال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ دن دے دوران ، روسی فضائیہ نے النصرہ دے زیرقبض جسر الشغور ، تے جبل الزوویہ تے جبل الاکراد وچ ہور فضائی حملہ کيتا۔ <ref name="Oct 3">{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-air-force-strikes-al-qaeda-in-jisr-al-shughour-and-northeast-latakia/|title=Breaking: Russian Air Force Strikes Al-Qaeda in Jisr Al-Shughour and Northeast Latakia|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=3 October 2015|accessdate=5 October 2015|archivedate=4 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004164637/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-air-force-strikes-al-qaeda-in-jisr-al-shughour-and-northeast-latakia/}}</ref> انہاں اہداف وچو‏ں اک النصرہ کمک دا قافلہ سی جس دا مقصد جیسار الشغور تو‏ں [[محافظہ لاذقیہ|صوبہ]] لٹاکیہ دے شمال مشرقی پینڈو علاقےآں د‏‏ی طرف جانا سی۔ <ref name=":3" /> [[File:Массированный удар высокоточным оружием по объектам ИГИЛ в Сирии из акватории Каспийского моря.ogv|کھبے|thumb|روسی بحریہ نے شام وچ اسلامی ریاست دے اہداف اُتے بحیرہ کیسپین تو‏ں وڈے پیمانے اُتے کروز میزائلاں دا حملہ کيتا]] 7 اکتوبر 2015 د‏‏ی صبح ، روسی عہدیداراں دے مطابق ، [[روسی بحريہ|روسی بحریہ]] دے کیسپین فلوٹلا دے چار جنگی جہازاں نے کالیبر این دے نظام <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/analysis-russia-flexing-missiles-syria-151007184604543.html|title=Analysis: Is Russia flexing its missiles in Syria?|publisher=Al Jazeera|accessdate=8 October 2015}}</ref> کروز میزائلاں دا 26-3M- 14T لانچ کيتا جو شام دے علاقے وچ 11 اہداف نو‏‏ں نشانہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ میزائل ایرانی تے عراقی فضائی حدود تو‏ں گزرے تاکہ اپنے اہداف تک تقریبا 1، 1500 کلومیٹر (930 میل) تو‏ں زیادہ فاصلے اُتے پہنچ سکن۔ ايس‏ے دن شامی زمینی فوج نو‏‏ں روسی فضائی کور دے تحت کارروائی کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34465425|title=Russian missiles 'hit IS in Syria from Caspian Sea'|date=7 October 2015|publisher=BBC}}</ref> [[سی این این|سی این این دے]] مطابق متحدہ امریکا دے فوجی تے انٹیلیجنس عہدیداراں دے ناں دسدے ہوئے ، 8 اکتوبر نو‏‏ں 26 وچو‏ں 4 کروز میزائل شام وچ اپنے اہداف تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ایران وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ روس نے کہیا کہ اس دے تمام میزائل اپنے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ ایران نے وی اپنی سرزمین اُتے کسی وی میزائل حادثے د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="farsnews.ir">{{حوالہ ویب|url=http://english.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13940716001057|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009224040/http://english.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13940716001057|archivedate=9 October 2015|title=URGENT: Iran Rejects Russian Missile Crash|website=Farsnews|accessdate=14 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.irinn.ir/news/127362/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B6%D8%B9-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|title=اصابت چند موشک روسی به مواضع داعش درخاک ایران تکذیب شد|website=irinn.ir|accessdate=16 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234644/http://www.irinn.ir/news/127362/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B6%D8%B9-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|archivedate=15 October 2015}}</ref> ایرانی وزارت دفاع نے کسی وی ایسی رپورٹ نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ ایہ الزام لگایا گیا سی کہ 26 وچو‏ں چار کروز میزائل ایران وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہوئے نيں تے کہیا گیا اے کہ سی این این د‏‏ی رپورٹاں مغرب د‏‏ی "نفسیا‏‏تی جنگ" دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3" /> 8 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، فضائی چھاپےآں د‏‏ی تعداد وچ اک دن وچ 60 تو‏ں زیادہ تعداد تک نمایاں اضافہ ہويا ، جو اگلے 2 دن تک برقرار رہیا۔ روسی وزارت دفاع نے 9 اکتوبر نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ پچھلے 24 گھنٹےآں دے دوران داعش دے سٹھ اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اطلاعات دے مطابق ہن تک دے انتہائی شدید حملےآں وچ 300 شدت پسند ہلاک ہوگئے۔ چھاپےآں وچو‏ں اک اک نو‏‏ں نشانہ بنایا [[لیوا الحق (ادلیب ، شام)|لیوا الحق]] نو‏‏ں [[محافظہ الرقہ|الرقہ گورنری]] وچ [[:en:KAB-500KR|KAB-500KR]] گائیڈڈ بماں تو‏ں نشانہ بنایا، جس وچ مبینہ طور اُتے دو سینئر آئی ایس آئی ایل کمانڈراں تے 200 شدت پسند ہلاک تے داعش۔ اک ہور حملے نے حلب دے نیڑے اک سابقہ جیل نو‏‏ں تباہ کردتا جسنو‏ں داعش ویہہ تے اسلحہ خانے دے ڈپو دے طور اُتے استعمال کردی سی ، تے متعدد عسکریت پسنداں د‏‏ی ہلاکت دا وی مطالبہ کردی سی۔ اطلاعات دے مطابق لتاکیہ تے ادلیب صوبےآں وچ وی باغیاں د‏‏ی تربیت گاہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Russian-air-force-hits-60-Islamic-State-targets-in-Syria-kills-300-jihadists/articleshow/49292491.cms|title=Russian air force hits 60 Islamic State targets in Syria, kills 300 jihadists|date=7 October 2015|website=The Times of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012021729/http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Russian-air-force-hits-60-Islamic-State-targets-in-Syria-kills-300-jihadists/articleshow/49292491.cms|archivedate=12 October 2015}}</ref> دراں اثنا ، داعش دے عسکریت پسنداں نے 9 اکتوبر نو‏‏ں حلب دے علاقے وچ پیش قدمی کردے ہوئے متعدد دیہاتاں ، جنہاں وچ تال قرہ ، تال سوسن ، تے کفار قاریس شامل سن ، اُتے قبضہ کيتا ، جسنو‏ں ایسوسی ایٹ پریس نے "بجلی دا حملہ" کہیا ا‏‏ے۔ انہاں حملےآں دا مقابلہ روس یا امریکا دے زیرقیادت اتحادی فضائی حملےآں وچو‏ں کسی اُتے نئيں ہويا سی۔ داعش د‏‏ی پیش قدمی روسی تے شامی افواج دے ذریعہ باغی گروپاں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ اکتوبر 2015 دے وسط وچ ، حلب وچ باغیاں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے مشترکہ روسی شامی ایرانی حزب اللہ د‏‏ی کارروائی اگے بڑھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.euronews.com/2015/10/14/syria-and-allies-iran-and-russia-prepare-for-aleppo-offensive/|title=Syria and allies Iran and Russia prepare for Aleppo offensive|website=euronews|accessdate=16 October 2015}}</ref> شہری صحافی گروپ دے مطابق راققہ نو‏‏ں خاموشی تو‏ں ذبح کيتا جارہیا اے ، جس نے شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مخالفت شروع کردتی ، روس نے باققہ دے گرد ابتدائی فضائی حملےآں تے میزائلاں وچ داعش نو‏‏ں نشانہ بنانے دے بارے وچ جھوٹھ بولا۔ 17 ستمبر تو‏ں 13 اکتوبر دے درمیان انہاں نے داعش دے صرف 2 اہداف (4 داعش د‏‏ی ہلاکتاں دے نال) دے خلاف 36 روسی حملےآں د‏‏ی گنت‏ی د‏‏ی تے 22 سویلین اہداف (70 شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے زخمی ہونے دے نال) وچ اسپتال ، فائر فائر ہال ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک اسکول تے اک شاہراہ فیولنگ اسٹیشن شامل ني‏‏‏‏ں۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.raqqa-sl.com/en/?p=1515|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021063715/http://www.raqqa-sl.com/en/?p=1515|archivedate=21 October 2015|title=Russia lied about targeting ISIS|last=Abu Ibrahim Raqqawi|website=Raqqa is Being Slaughtered Silently|accessdate=1 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> === نومبر 2015 === روسی وزیر دفاع د‏‏ی روس دے صدر ولادی میر پوتن نو‏‏ں عوامی رپورٹ دے مطابق ، [[کوگالیماویا پرواز 9268|سنويں]] اُتے [[کوگالیماویا پرواز 9268|روسی جیٹ طیارہ]] تے [[نومبر 2015ء دے پیرس حملے|پیرس حملےآں دے بعد]] ، 17 نومبر 2015 نو‏‏ں ، روس نے روس وچ قائم ٹی یو 160 ، ٹو 95 ایم ایس ایم ، تے ٹو 22 ایم 3 لمبی رینج اسٹریٹجک بمباراں نو‏‏ں ملازمت تو‏ں نشانہ بنانے دے لئی فضائی لانچ کروز میزائل فائر کيتا جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ رقعہ ، دیر ایزور وچ آئی ایس دے اہداف تے اس دے علاوہ اہداف سن ۔ حلب تے ادلیب دے صوبےآں وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Cenciotti|first=David|url=http://theaviationist.com/2015/11/21/infographic-russian-strategic-bombers-syria/|title=Russian Air Force Strategic Bomber Fleet in Action Over Syria 17–20 November 2015|website=The Aviationist|date=20 November 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref> روسی وزیر دفاع نے کہیا کہ پوتن دے احکامات دے مطابق ، روسی ہويا بازی دا گروپ جو اس وقت 50 تو‏ں زیادہ طیارےآں اُتے مشتمل سی ، اپنی مسانو‏ں تیز کررہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tass.ru/en/defense/837226|title=TASS: Military & Defense – Russia involves strategic missile carriers in operation against Islamic State in Syria|website=TASS|accessdate=20 November 2015}}</ref> اس دے علاوہ ، پوتن نے کہیا کہ انہاں نے بحیرہ روم وچ مشرقی بحر روم وچ موجود کروزر <nowiki><i id="mwAuU">موسکوا کے</i></nowiki> احکامات جاری کیتے سن ، "روسی اتحادیاں د‏‏ی طرح کم کرنا" ، <ref name="russtepup">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34849063|title=Russia steps up attacks against IS with missile bombardment|last=|website=BBC|date=18 November 2015|accessdate=19 November 2015}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/479841 Путин поручил ВМФ РФ установить контакт с военно-морской группой Франции] [[Interfax]], 17 November 2015.</ref> فرانسیسی بحری گروہ دے نال ، جس د‏‏ی سربراہی {{Ship|فرانسیسی طیارا بردار|چارلس ڈیگال||2}} جو نومبر دے اوائل تو‏ں ہی مشرقی بحیرہ روم جا رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34738177|title=France to deploy largest warship in mission against IS|last=|website=BBC|date=5 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref> اگلے روز ، روسی وزارت دفاع دے مطابق ، شام وچ انہاں علاقےآں وچ کروز میزائل فائر کرنے والے دور دراز بمباراں د‏‏ی ہڑتالاں بدستور جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="strikescont">{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_mission/20151118/1323723657.html|title=Авиация РФ нанесла второй массированный удар по объектам ИГ в Сирии|last=|website=RIA Novosti|date=18 November 2015|accessdate=19 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria/20151119/1324308409.html|title=Минобороны РФ опубликовало видео пусков крылатых ракет с борта Ту-160|website=РИА Новости|accessdate=20 November 2015}}</ref> منگل نو‏‏ں 20 نومبر نو‏‏ں صوبہ دیر ایروزور وچ داعش دے خلاف کیتے گئے وڈے کروز میزائل حملےآں دے نتیجے وچ 600 دے نیڑے عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Nov-20/323922-russia-says-more-than-600-rebels-killed-in-deir-al-zor-doubles-number-of-air-crafts-in-syria.ashx|title=Russia says eliminated 600 rebels in Syria|publisher=The Daily Star|date=20 November 2015|accessdate=21 November 2015}}</ref><ref name=":3" /> 24 نومبر 2015 نو‏‏ں اک روسی سکھوئ ایس یو 24 ہڑتال والے طیارے نو‏‏ں ترک ایئر فورس دے ایف 16 نے [[2015 ترکی دا روسی طیارے نو‏‏ں مارگرانا|گرا دتا]] سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Turkish F-16s shoot down Russian warplane near Syrian border|url=http://www.abc.net.au/news/2015-11-24/turkey-shoots-down-jet-near-syrian-border/6970776|website=ABC News|accessdate=24 November 2015}}</ref> پائلٹ نو‏‏ں پیراشوٹ دے تھلے اتردے وقت شامی باغیاں نے گولی مار دے ہلاک کردتا سی ، تے اسلحہ سسٹم دے افسر نو‏‏ں بعد وچ روسی فورسز نے بچایا سی۔ امدادی کارروائی دے دوران اک روسی سمندری زخمی ہويا سی تے بعد وچ میڈیکل سینٹر جاندے ہوئے دم توڑ گیا سی۔ ویڈیو وچ باغی روسی پائلٹ د‏‏ی نعش اُتے " ''[[تکبیر (مذہب)|اللہ اکبر]]'' " دا نعرہ لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نو‏‏ں ترکی دے پیش کردہ بیانات دے مطابق ، دو طیارے ، جنہاں د‏‏ی شہریت اس وقت انھاں معلوم نئيں سی ، نے صوبہ [[یاےلاداغی|ییلاد]] over اُتے {{تحویل|1.36|mi|km|order=flip|abbr=on}} تک ترک فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ 17 سیکنڈ دے لئی۔ <ref name="unscstatement">{{حوالہ ویب|title=Turkey's statement to the United Nations Security Council|url=http://live.aljazeera.com/Event/Turkey_downs_Russian_jet/207503335|website=Al Jazeera|accessdate=24 November 2015}}</ref> ترکی دے مطابق ، طیارےآں نے متعدد انتباہات نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے بعد وچ اس علاقے وچ گشت کردے ہوئے ترکی دے ایف 16 طیارےآں نے انہاں اُتے فائر کردتا۔ ترکی وچ اگ لگنے دے بعد اک طیارے نے ترک فضائی حدود چھڈ دتا تے دوسرا طیارہ شام دے علاقے وچ گر گیا۔ روسی وزارت دفاع نے تردید د‏‏ی کہ انہاں دے کسی وی طیارے نے ترکی دے فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ اوہ [[یاےلاداغی|ییلادğı]] صوبہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34907983|title=Turkey 'downs Russian warplane on Syria border'|website=BBC News|accessdate=24 November 2015}}</ref> جنوب وچ اڑ رہے سن تے دو نقشے فراہ‏م کیتے جس وچ ہوائی جہاز دے دو مختلف راستے دکھائے گئے سن (انہاں وچو‏ں اک "ناممکن" موڑ والا سی۔ تے پینتریبازی)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.forbes.ru/mneniya-column/mir/307393-gibel-rossiiskogo-su-24-v-sirii-nekotorye-voprosy|title=Гибель российского Су-24 в Сирии: некоторые вопросы|publisher=Forbes.ru|accessdate=4 December 2015|last=Вадим Лукашевич}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Обеспечение безопасности группировки ВКС РФ в Сирии (3).jpg|کھبے|thumb| ایس -400 اینٹی ائیرکرافٹ میزائل سسٹم ("ہیمیئم" ایئر ویہہ ، شامی عرب جمہوریہ) نو‏‏ں اتار رہیا اے ]] روس تے ترکی دے وچکار روس دے فوجی طیارےآں دے ذریعہ ترک فضائی حدود د‏‏ی بار بار خلاف ورزی د‏‏ی اطلاع اُتے اس واقعے دے نتیجے وچ <ref>{{حوالہ ویب|title=Турция выразила России новый протест на нарушение воздушного пространства|url=http://www.rbc.ru/politics/07/10/2015/5614d6119a79477f51bbe1cf|website=РБК|accessdate=24 November 2015}}</ref> (جس وچو‏ں اک روس نے اعتراف کيتا تے ترک وزیر اعظم دا 17 اکتوبر دا ایہ بیان کہ ترکی اپنی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے ہوائی جہازاں نو‏‏ں گولی مار کرنے وچ دریغ نئيں کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-airspace-idUSKCN0SB0QX20151018|title=Turkey would shoot down planes violating its air space: PM|last=Reuters Editorial|date=18 October 2015|website=Reuters|accessdate=1 March 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Турция будет сбивать самолеты, нарушившие воздушное пространство страны|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2356223|website=ТАСС|accessdate=24 November 2015}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Постоянная группировка ВМФ России в Средиземном море обеспечивает противовоздушную оборону над территории Сирии (17).jpg|thumb| مشرقی بحیرہ روم وچ فضائی دفاعی احاطہ فراہ‏م کرنے والے روسی بحریہ دے ٹاسک گروپ دے اک حصے دے طور اُتے کم کرنے والا کروزر {{Ship|روسی کروزر|ماسکووا|4=2}} ۔ جنوری 2016]] روس نے جواب وچ اعلان کيتا کہ اوہ علاقے وچ فضائی دفاع دے اضافی ہتھیاراں نو‏‏ں تعینات کريں گا تے لڑاکا طیارےآں دے نال اپنے بمبار طیارےآں دے نال ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Выступление начальника Главного оперативного управления Генштаба ВС РФ генерал-лейтенанта Сергея Рудского по факту провокационных действий ВВС Турции : Министерство обороны Российской Федерации|url=http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12066682@egNews|website=function.mil.ru|accessdate=24 November 2015}}</ref> 26 نومبر 2015 نو‏‏ں ، روس دے سرکاری نیوز میڈیا <ref name="triumfdepl">{{حوالہ ویب|url=http://kommersant.ru/doc/2862671|title=Россия развернула в Сирии ЗРК С-400|publisher=Kommersant|date=26 November 2015|accessdate=26 November 2015}}</ref> تو‏ں لتاکیہ تے کروزر ''موسکوا وچ '' سوار ایس [[ایس – 300|-300]] تے S-400 اینٹی ایرکرافٹ سسٹم د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اطلاع دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-11-25/turkey-takes-action-against-russias-syrian-air-war|title=Turkey Takes Action Against Russia's Syrian Air War|date=26 November 2015|website=Aviation International News}}</ref> ايس‏ے وقت ، روس نے اعلان کيتا کہ اوہ ہور جیٹ جنگجوواں تے اک نويں روسی جنگی برگیڈ نو‏‏ں شام دے سرکاری فوجاں د‏‏ی داعش دے خلاف جاری کارروائی وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اک بار حمص وچ شیرات ایئربیس اُتے تعینات کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>https://ejmagnier.com/2015/11/30/over-100-russian-jet-fighters-and-a-new-brigade-are-expected-in-syria-once-shaayrat-airport-is-in-service/%7Caccess-date= 1 December 2015</ref><ref name=":3" /> 29 نومبر 2015 نو‏‏ں ، روسی طیارے اُتے شام دے صوبہ ادلیب وچ اہداف اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی ، بشمول [[اریحا، شام|اریحہ]] قصبہ جسنو‏ں 6 ماہ پہلے ہی فتح القدس د‏‏ی فوج نے قبضہ ک‏ر ليا سی ، جس تو‏ں زمین اُتے متعدد ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref name="arihaalj">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/11/20-killed-russian-air-strike-syrian-market-151129082103978.html|title=Deadly 'Russian airstrike' hits market in Syria's Idlib|last=|website=Al Jazeera|date=29 November 2015|accessdate=29 November 2015}}</ref><ref name="arihanewsru">{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/world/29nov2015/ariha.html|title=Российская авиация в Сирии разбомбила овощной рынок: минимум 40 погибших|last=|website=[[NEWSru]]|date=29 November 2015|accessdate=29 November 2015}}</ref> دوسرے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا اے جس وچ [[جسر الشغور]] وچ [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|ترکستان اسلامی پارٹی]] دا دفتر تے سرکیب قصبے وچ احرار الشام گروپ دا اک امدادی دفتر وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name=":3" /> === دسمبر 2015 - فروری 2016 === یکم دسمبر 2015 نو‏‏ں ، ''ٹائمز'' نے مقامی ذرائع تے نیوز میڈیا دے حوالے تو‏ں اطلاع دتی اے کہ روس شام وچ حمص شہر دے نیڑے الشعیر ایئر ویہہ کھول کر شام وچ اپنی فوجی کارروائیاں نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی تیاری کر رہیا اے ، جو پہلے ہی روسی حملہ ہیلی کاپٹراں تے اک ٹیم دے گھر ا‏‏ے۔ نیڑے اک مہینہ پہلے ہی پہنچیا سی۔ <ref name="newbasetimes">{{حوالہ ویب|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4628231.ece|title=Russia builds new base for more jets in Syria|website=The Times|date=1 December 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref><ref name="newbasenewsru">{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/world/01dec2015/base.html|title=The Times: Россия готовится развернуть в Сирии вторую авиабазу, увеличив число самолетов и военных|publisher=NEWSru|date=1 December 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> 8 دسمبر نو‏‏ں روسی وزیر دفاع نے اعلان کيتا اے کہ اک کلو کلاس آبدوز ، ''نے روستوف آن ڈان،'' دا آغاز کيتا سی 3M14K کروز میزائل وچ آئی ایس آئی ایل دے اہداف دے خلاف، ڈُب جدو‏ں کہ [[محافظہ الرقہ|الرقہ گورنر]] ، بحیرہ روم تو‏ں پہلے اس طرح د‏‏ی ہڑتال.<ref name="bbcsubmdec">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35041656|title=Russia hits targets in Syria from Mediterranean submarine|publisher=BBC|date=8 December 2015|accessdate=9 December 2015}}</ref> انہاں نے صدر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع دتی کہ پوتن دے حکم دے مطابق ، 5 دسمبر تو‏ں روسی فوج نے شام وچ فضائی حملےآں وچ شدت پیدا کردتی تھی: دسیا گیا اے کہ 3 دن دے دوران ، روسی طیارے ، جنہاں وچ ٹو 22 ایم 3 اسٹریٹجک بمبار شامل نيں ، نے 300 تو‏ں ودھ سورجیاں انجام دے رکھی ني‏‏‏‏ں۔ مختلف قسماں دے 600 اہداف تو‏ں زیادہ مشغول رہنا۔ <ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/50892 Встреча с главой Минобороны Сергеем Шойгу] The Kremlin website, 8 December 2015.</ref><ref name=":3" /> 11 دسمبر نو‏‏ں ، وزارت دفاع وچ اک ٹیلیویژن اجلاس وچ ولادیمیر پوتن نے شام وچ فوج نو‏‏ں کسی وی دھمکی آمیز اہداف نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم دتا: "ميں آپ نو‏‏ں ہر ممکن حد تک سخت گیر کارروائی دا حکم دیندا ہون۔ کوئی وی ہدف جو روسی فوجی گروہ بندی یا زمینی انفراسٹرکچر دے لئی خطرہ بندا اے اسنو‏ں فوری طور اُتے ختم کرنا ا‏‏ے۔ " <ref name="extrtoughbbc">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35070354|title=Putin vows 'extremely tough' action on Syria threats|publisher=BBC|date=11 December 2015|accessdate=12 December 2015}}</ref> انہاں نے ایہ تجویز وی پیش کيتا کہ روسی فوج ہن حکومت مخالف آزاد شام د‏‏ی فوج د‏‏ی مدد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ، بعد وچ کریملن دے ترجمان نے کہیا کہ روس صرف "شامی عرب جمہوریہ دے جائز حکا‏م" نو‏‏ں ہتھیار فراہ‏م کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://newsru.com/russia/12dec2015/ssa.html В Кремле уточнили, что Россия не поставляет оружие ССА, и попросили "не цепляться" к формулировкам] NEWSru, 12 December 2015.</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (43).jpg|thumb| دسمبر 2015 وچ روسی فضائی دفاع د‏‏ی بیٹری۔ پینٹاسر- S1 نیڑے فاصلاندی دفاعی نظام تے لاتاکیہ ميں ایس 400 فاصلے تک پرواز کرنے والے میزائلاں دے لئی دو لانچ گاڑیاں۔]] 16 دسمبر نو‏‏ں ، روس دے وزیر دفاع سیرگی شوگو نے بند دروازےآں دے پِچھے ریاستی ڈوما دے ممبراں تو‏ں گفتگو کردے ہوئے ، روسی افواج دے شام وچ " [[دریائے فرات|فرات]] تک پہنچنے" دے اک ممکنہ آپشن دا ذکر کيتا۔ <ref name="shoigueuphrates">{{حوالہ ویب|url=http://www.rbc.ru/politics/16/12/2015/56714d8b9a79475891a6cd5a|title=Шойгу рассказал депутатам о плане "дойти до Евфрата" в Сирии|publisher=[[RBC Information Systems|RBC]]|date=16 December 2015|accessdate=16 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> 19 دسمبر نو‏‏ں ، روسی صدر پوتن نے شام وچ روسی مسلح افواج د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ "اب تک ساڈی تمام تر صلاحیتاں استعمال نئيں ہوسکن نيں" تے جے ضروری سمجھیا گیا تاں "ہور فوجی ذرائع" اوتھ‏ے ملازمت اختیار ک‏ر سکدے نيں "۔ <ref>[http://ria.ru/syria/20151219/1345186007.html Путин: Вооруженные силы РФ показали в Сирии не все свои возможности] RIA Novosti, 19 December 2015.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-army-idUKKBN0U20IP20151219|title=Putin: Russia ready to use 'more military means' in Syria if need be – agencies|last=Reuters Editorial|date=19 December 2015|website=Reuters UK|accessdate=23 December 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093951/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-army-idUKKBN0U20IP20151219}}</ref><ref name=":3" /> 21 دسمبر نو‏‏ں ، اس سال د‏‏ی سب تو‏ں طویل یلغار دے بعد جدو‏ں تو‏ں روسی افواج ستمبر وچ شامل ہوئیاں تاں اس نے اہ‏م فائدے حاصل کیتے جنہاں وچ داعش تو‏ں اسٹریٹجک خاناسر – اتھیریا ہائی وے اُتے قبضہ کرنا تے الحدیر تے خان تمن دے مرکزی باغی گڑھاں اُتے قبضہ کرنا وی شامل ا‏‏ے۔ حلب – دمشق شاہراہ تے انہاں نو‏‏ں جنوبی حلب دے پینڈو علاقےآں دے تن چوتھائی حصے دے کنٹرول وچ چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-cut-damascus-aleppo-highway/|title=Syrian army cut Damascus-Aleppo highway|last=Paul Antonopoulos|website=Al-Masdar News|accessdate=23 December 2015|archivedate=17 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617022257/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-cut-damascus-aleppo-highway/}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=HalaJaber|author=Hala Jaber|number=678904567065681924|date=21 December 2015|title=.2/ #SAA now controls 3/4 of #Aleppo's southern Reef.|access-date=23 December 2015}}</ref><ref name="43thbrigade">{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/israeli-army-high-alert-hezbollah-promises-retaliate/|title=Hezbollah, Syrian Army control 3/4 of southern Aleppo after completing phase 2 of the offensive|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|accessdate=23 December 2015|archivedate=13 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813115013/https://www.almasdarnews.com/article/israeli-army-high-alert-hezbollah-promises-retaliate/}}</ref> روسی فوج دے بھاری فضائی حملےآں نے شامی فوج د‏‏ی رفتار نو‏‏ں آسان بنایا جس نے جی آر یو دے روسی خصوصی دستےآں نو‏‏ں پہلی بار فوجی مشیر دے طور اُتے وی تعینات کردے ہوئے دیکھیا کہ اوہ داعش تے باغیاں تے انہاں دے متعلقہ اتحادیاں دونے دے خلاف اہ‏م تے مؤثر ثابت ہوئے۔ 25 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، روسی مسلح افواج دے جنرل اسٹاف دے مین آپریشنل ڈائریکٹوریٹ دے چیف لیفٹیننٹ جنرل۔ سیرگی روڈسکائے نے کہیا کہ 30 ستمبر 2015 تو‏ں روسی فضائیہ نے شام وچ 5،240 پروازاں کيتیاں جنہاں وچ لمبی دوری د‏‏ی ہوابازی دے ذریعہ 145 سورجیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://newsru.com/russia/25dec2015/genshtab.html Генштаб РФ: самолеты ВКС совершили уже более 5 тысяч вылетов в Сирии и уничтожили больше 2 тысяч бензовозов с нефтью ИГ] NEWSru, 25 December 2015.</ref><ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12072380@egNews Начальник Главного оперативного управления Генерального штаба Вооруженных Сил Российской Федерации подвел итоги деятельности российских ВКС в Сирии в 2015 году] Russian Defence ministry website, 25 December 2015.</ref> 27 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، روسی ایرو اسپیس فورس دے چیف کمانڈر کرنل۔ جنرل وکٹر بونڈاریف نے دسیا کہ روسی پائلٹاں نے کدی شام وچ شہری اہداف اُتے حملہ نئيں کيتا سی۔ <ref>[http://tass.ru/en/defense/847188 Russian Aerospace Force never attack civil facilities in Syria – commander] TASS, 27 December 2015.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/russia/27dec2015/bondarev.html|title=Новости NEWSru.com :: Российская авиация ни разу не атаковала гражданские объекты в Сирии, заявил главком ВКС|website=newsru.com|accessdate=11 January 2016}}</ref><ref name=":3" /> 30 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، بھاری لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی جدو‏ں روسی فضائی حملےآں د‏‏ی حمایت وچ شامی سرکاری فوجاں الشیخ مسکن دے جنوبی شہر وچ داخل ہوئیاں ، جو الشیخ د‏‏ی پہلی جنگ دے بعد تو‏ں باغی جنوبی محاذ دے زیر قبضہ سی۔ دسمبر 2014 وچ مسکین ۔ شام د‏‏ی حکومت دا ایہ جارحانہ آپریشن جو 28 دسمبر 2015 نو‏‏ں شروع ہويا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://sana.sy/ru/?p=59743|title=Сводка контртеррористических операций Сирийской армии за 6 января|last=|website=Сирийское арабское информационное агентство САНА|accessdate=11 January 2016}}</ref> تے جنوری 2016 دے آخر تک مکمل ہويا سی روس دے اس لڑائی وچ شامل ہونے دے بعد جنوبی شام وچ حکومت دا ایہ پہلا وڈا حملہ سی۔ <ref name="southertown">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-idUSL8N14J17C20151230|title=Syrian army backed by jets clashes with rebels holding southern town|date=30 December 2015|website=Reuters|accessdate=31 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> جنوری 2016 دے اوائل وچ ، علاقائی سفارت کاراں نے ، جو ماسکو نو‏‏ں سنبھال چکے نيں ، نو‏‏ں اردن تے اسرائیل دے نال اپنے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ توسیع نہ کرنے د‏‏ی تفہیم سی ، شام دے جنوب وچ روس دے بڑھدے ہوئے کردار تو‏ں حیرت زدہ ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح شام دے جنوبی محاذ دے اتحاد دے باغی وی سن جنہاں د‏‏ی افواج براہ راست ملٹری آپریشن کمانڈ دے ذریعہ فراہ‏م کيتیاں گئیاں ، اک آپریشن روم جس وچ عملہ عرب تے مغربی فوجی دستےآں دا عملہ سی ، جس وچ امریکا وی شامل سی۔ <ref name="ft">{{حوالہ ویب|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/69cb93de-b552-11e5-8358-9a82b43f6b2f.html#axzz3wflfd0rS|title=Russia helps shift balance against rebels in southern Syria|publisher=FT|date=7 January 2016|accessdate=8 January 2016}}</ref> 9 جنوری 2016 نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النعمان]] وچ روسی فضائی حملےآں وچ [[معرۃ النعمان|نصرہ]] [[النصرہ فرنٹ|فرنٹ دے]] 23 ارکان سمیت تقریبا 60 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Air strike kills dozens in Syria as U.N. envoy visits Damascus|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKCN0UN0FW20160109|website=Reuters|date=9 January 2016}}</ref><ref name=":3" /> جنوری 2016 وچ ، کروزر <nowiki><i id="mwA48">وریاگ</i></nowiki> نو‏‏ں ساتھی جہاز {{Ship|روسی کروزر|ماسکووا||2}} <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/2569937 Крейсер "Варяг" вышел в Средиземное море, где сменит у берегов Сирии крейсер "Москва"] [[Russian News Agency "TASS"|TASS]], 3 January 2016.</ref> دے نال شام دے ساحل تو‏ں <nowiki><i id="mwA48">تعین</i></nowiki> کيتا گیا سی تے مشرقی بحیرہ روم وچ تعینات روسی بحری ٹاسک فورس دا [[فلیگ شپ|پرچم بردار]] نامزد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Russian warships make Soviet-era display of might off coast of Syria|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/22/russian-warships-make-soviet-era-display-of-might-off-coast-of-syria|website=The Guardian|accessdate=22 January 2016}}</ref><ref name=":3" /> 14 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ پہلا مشترکہ بمباری مشن روسی فضائیہ دے ایس یو 25 جنگجوواں تے شامی فضائیہ دے [[مگ-29|میگ 29]] طیارےآں دے ذریعے انجام دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_chronicle/20160114/1359683603.html|script-title=ru:ВКС РФ и ВВС Сирии впервые выполнили совместную боевую задачу в небе|trans-title=RF Air Force and Air Force of Syria have conducted a joint combat mission for the first time|website=RIA Novosti|date=14 January 2015|accessdate=14 January 2016|quote=|language=ru}}</ref><ref name=":3" /> کہیا جاندا اے کہ 24 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روس دے کردار نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی گرفتاری وچ ، مغربی صوبہ لتاکیہ ميں باغیاں دے زیر قبضہ آخری سب تو‏ں وڈا قصبہ رابعہ نامی قصبہ سی۔ کہیا جاندا اے کہ رابعہ د‏‏ی گرفتاری ، جو حکومت کیت‏‏ی لٹاکیہ کارروائی دا حصہ اے ، دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ ترکی تو‏ں باغی سپلائی لائناں دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.yahoo.com/news/syria-army-seizes-key-rebel-held-town-latakia-085537098.html?ref=gs Syria regime advances in northwest ahead of peace talks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701073759/https://www.yahoo.com/news/syria-army-seizes-key-rebel-held-town-latakia-085537098.html?ref=gs |date=2016-07-01 }} AFP, 24 December 2016.</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (11).jpg|کھبے|thumb| ہمیم ایئر ویہہ اُتے روسی ملٹیروول لڑاکا ایس یو 30۔]] پہلی مرتبہ جنوری 2016، روس، دے اختتام، چار تعینات نيں وچ [[سخوئی سو-35|ایس یو 35ایس]] لڑاکا طیارےآں، شاید ''[[خوبیینی (الیکٹرانک انسداد دا نظام)|خیبینی]]'' [[برقیاندی امتضاد|الیکٹرانک اقدامات (ECM)]] تو‏ں لیس سسٹم، خمیمیم ویہہ پر؛ یکم فروری نو‏‏ں روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ طیارے نے شام وچ مشناں دا آغاز کرنا شروع کردتا سی۔ <ref name=":3" /> یکم فروری نو‏‏ں اک روسی فوجی مشیر شام دے اک اسپتال وچ شدید زخماں دے بعد انتقال کر گیا جدو‏ں صوبہ حمص وچ شامی فوج دے اک تربيت‏ی مرکز اُتے گولہ باری کيتی گئی۔ <ref>{{Cite news|title=Shelling Kills Russian Military Adviser in Syria|url=https://www.nytimes.com/2016/02/05/world/europe/shelling-kills-russian-military-adviser-in-syria.html|newspaper=The New York Times|date=4 February 2016|access-date=4 February 2016|issn=0362-4331|first=Ivan|last=Nechepurenko}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Будни ВКС РФ на авиабазе Химеймим в Сирии (2016) (7).jpg|thumb| روسی فوج دیر ایزور وچ لینڈنگ دے لئی انسانی امداد دے نال پیراشوٹ پلیٹ فارم پی 7 تیار کررہی ا‏‏ے۔]] یکم فروری نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ ثالث [[جنیوا شام امن مذاکرات (2016)|جنیوا شام امن مذاکرات دے]] باضابطہ آغاز دے فورا بعد ، روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف نے کہیا کہ جدو‏ں تک "جبہت النصرہ تے داعش" ورگی دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں واقعتا شکست نئيں ملدی روس اپنے فضائی حملے بند نئيں کريں گا۔ <ref>[http://newsru.com/russia/03feb2016/lavrov.html Лавров назвал условия прекращения операции РФ в Сирии] NEWSru, 3 February 2016.</ref> فروری دے اوائل وچ ، شدید روسی ہڑتالاں نے شام د‏‏ی فوج تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی کامیابی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا حلب دے شمال مغرب وچ جارحانہ آپریشن جس نے ترکی نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی فراہمی دا اک وڈا راستہ منقطع کردتا۔ <ref name="reutersqasem">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKCN0VC169|title=Russia and Turkey trade accusations over Syria|last=Tom Perry, Jack Stubbs and Estelle Shirbon|date=5 February 2016|website=Reuters UK|accessdate=5 February 2016}}</ref><ref name=":3" /> === مارچ 2016 – وسط اکتوبر 2016 === [[فائل:Russian firebombs in northern Aleppo.png|کھبے|thumb|250x250px| روسی طیارے نے جون 2016 وچ شمالی حلب وچ فائر بماں د‏‏ی بوچھاڑ کردتی۔]] یکم مارچ 2016 نو‏‏ں ، روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف نے کہیا کہ اس صلح نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے " دشمنیاں دا خاتمہ " کہیا جاندا اے ، جو 27 فروری 2016 تو‏ں 00:00 بجے (دمشق دے وقت) تو‏ں نافذ العمل سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/12/syria-cessation-of-hostilities-full-text-of-the-support-groups-communique|title=Syria 'cessation of hostilities': full text of the support group's communique|website=the Guardian|accessdate=2 May 2016}}</ref> زیادہ تر مستحکم تے مضبوط تر سی۔ یکم مارچ 2016 د‏‏ی سرکاری سطح اُتے چلنے والی آر آئی اے نووستی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، روسی خیمیم اڈے اُتے تمام طیارے چار دن دے لئی گرا .نڈ کیتے گئے سن ۔ <ref name=":3" /> یکم مارچ نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اس نے خیمیم اڈے اُتے اضافی ریڈارز تے ڈرونز تعینات کردتے نيں: نگرانی دے سامان دے تن سیٹ جنہاں وچ ڈرون تے دو ریڈار اسٹیشن شامل سن ۔ <ref name=":3" /> 14 مارچ 2016 نو‏‏ں ، روسی صدر ولادیمیر پوتن نے اعلان کيتا کہ انہاں نے شام وچ روسی فوج دے لئی جو مشن طے کيتا سی ، اوہ "مکمل طور پر" سی تے روسی افواج دے "مرکزی حصے" نو‏‏ں شام تو‏ں دستبردار کرنے دا حکم دتا سی۔ اس اقدام دا اعلان اس روز کيتا گیا جدو‏ں جنیوا وچ شام تو‏ں متعلق امن مذاکرات دوبارہ شروع ہوئے۔ اُتے ، روسی رہنما نے انخلا د‏‏ی تکمیل دے لئی کوئی ڈیڈ لائن نئيں دی۔ <ref name="Reuters 14 Mar 20162">{{cite news|last=Dyomkin|first=Denis|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-pullout-idUSKCN0WG23C|title=Putin orders start of Russian forces' withdrawal from Syria|agency=[[روئٹرز]]|date=14 March 2016|accessdate=14 March 2016}}</ref> انہاں نے ایہ وی کہیا کہ شام وچ روسی فوجی اڈاں ( ترتنس وچ بحری اڈے تے خیمیم وچ ائیر ویہہ ) "معمول دے انداز" وچ کم جاری رکھن گے ، کیونجے اوتھ‏ے موجود روسی فوجی دستہ سیز فائر حکومت کیت‏‏ی نگرانی وچ مصروف رہے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://tass.ru/en/politics/862267|title=Putin orders to begin withdrawal of Russian forces from Syria from March 15|agency=[[Russian News Agency TASS|TASS]]|date=14 March 2016|accessdate=14 March 2016}}</ref><ref name=":3" /> وسط مارچ 2016 وچ روسی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں انتہائی کارروائیاں شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے دا سلسلہ دوبارہ شروع دوبارہ گرفتاری دے لئی بولی دے شہر مقام تدمر وی شامل اے کہ [[یونیسکو]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|کے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ]] دے [[تدمر]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ng.ru/armies/2016-03-24/100_obzor240316_2.html|title=Отбить Пальмиру у террористов сирийцам помогла российская авиация|publisher=|accessdate=2 May 2016}}</ref><ref>[http://ria.ru/syria/20160326/1397651138.html ВКС РФ за сутки уничтожили более 100 боевиков в районе Пальмиры] RIA Novosti, 26 March 2016.</ref> مکمل طور اُتے آئی ایس آئی ایس د‏‏ی جانب تو‏ں دوبارہ گرفتار ک‏ر ليا گیا سی جس وچ 27 مارچ۔ اس شہر اُتے دوبارہ قبضے دے بعد ، روسی ڈی کان کنی ٹیماں پالمیرا دے قدیم مقام اُتے داعش دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی صفائی وچ مصروف سن۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-palmyra-idUSKCN0WX1Z3|work=Reuters|title=Palmyra's dynamited temple can be restored, de-miners use robots|date=21 March 2016}}</ref><ref name=":3" /> مئی 2016 دے اوائل وچ ، خبر رساں میڈیا نے اطلاع دتی کہ روسی زمینی فوج نے تدمور شہر دے مغرب وچ جین دے انفارمیشن گروپ نو‏‏ں "فارورڈ آپریٹنگ اڈہ" (سرکاری طور اُتے کان کنی عملے دے لئی اک اڈہ) کہیا سی ، تے اک ایئر- سائٹ د‏‏ی حفاظت دے لئی دفاعی نظام.<ref>[http://edition.cnn.com/2016/05/09/middleeast/russia-military-syria/index.html Russia's military in Syria: Bigger than you think and not going anywhere] CNN, 9 May 2016.</ref><ref>[http://www.janes.com/article/60102/russia-sets-up-palmyra-base Russia sets up Palmyra base] Jane′s, 10 May 2016.</ref><ref name=":3" /> مئی 2016 دے وسط وچ ، اسٹراٹفور نے اطلاع دتی کہ روسی ہوائی اڈے اُتے حملہ کيتا گیا تے چار روسی حملہ آور ہیلی کاپٹر ، 20 سپلائی کرنے والے ٹرک تے اک شامی مگ 25 تباہ ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/analysis/discerning-damage-crucial-syrian-air-base|title=Discerning Damage to a Crucial Syrian Air Base|website=Stratfor|accessdate=24 May 2016}}</ref> اُتے ، امریکا دے ذرائع ابلاغ نے انٹیلیجنس کمیونٹی دے ذرائع دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ یقین اے کہ تباہی ایندھن دے ٹینک دے حادّا‏تی دھماکے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اے ، کہ اسٹراٹفور تجزیہ غلط سی تے ہوائی اڈے اُتے داعش دے حملے دے کوئی اشارے نئيں ملے۔ <ref name="blame">{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2016/05/25/russian-attack-helicopters-destroyed-in-syria-us-officials-say-accident-to-blame.html|title=Russian attack helicopters destroyed in Syria; US officials say 'accident' to blame|website=Fox News Channel|date=25 May 2016|accessdate=25 May 2016}}</ref><ref name=":3" /> 8 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں ، اک شامی <ref>[http://www.interfax.ru/world/517728 Вертолет с российскими летчиками в Сирии сбили из американского оружия] Interfax, 9 July 2016.</ref> [[میل ایم آئی - 24|ایم آئی 25]] (اک روسی ایم آئی -35 ، دوسرے غیر سرکاری فوجی ذرائع دے مطابق <ref>[http://newsru.com/russia/11jul2016/helicopter.html "Коммерсант": российские летчики погибли вблизи Пальмиры не на том вертолете, о котором сообщили в Минобороны] NEWSru, 11 July 2016.</ref> ) نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ تیار کردہ بی جی ایم 71 ٹو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ng.ru/politics/2016-07-11/1_siria.html|title=Противостояние США и РФ в Сирии только начинается|publisher=}}</ref> مشرق تو‏ں زمین اُتے تباہ کردتا گیا۔ پالمیرا نے دو روسی پائلٹاں دے نال ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-idUSKCN0ZP0UI|title=Two Russian helicopter pilots shot down, killed in Syria: Interfax|date=10 July 2016|publisher=}}</ref> کچھ ہی دن بعد ، روس نے اعلان کيتا کہ اس نے پہلی بار جزوی جنگ بندی دے نافذ ہونے دے بعد ، پاممیرا تے السکناہ شہراں دے مشرق وچ واقع دہشت گرداں دے ٹھکانےآں اُتے فضائی حملے کرنے دے لئی ، تے اراک پنڈ نو‏‏ں ٹی ٹو 22 ایم 3 بمباراں نو‏‏ں ملازم رکھنے دا اعلان کيتا سی۔ . {{حوالہ درکار|date=February 2020}} <ref name=":3" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> یکم اگست 2016 نو‏‏ں ، اک روسی ایم ای 8 اے ایم ایس ایس ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر نو‏‏ں خمیم اڈے اُتے واپس جاندے ہوئے اک انسانی ہمدردی مشن تو‏ں حلب جارہیا سی جدو‏ں صوبہ ادلیب وچ جبہت فتح الشام - قابو شدہ علاقے وچ زمینی اگ لگنے تو‏ں اوہ گولی مار دتی گئی۔ شام دے لئی روسی مفاہمت دے مرکز دے عملے دے تن ارکان تے دو افسران نو‏‏ں کچلنے وچ ہلاک کيتا گیا ، تب انہاں دے لاشاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی سی جدو‏ں باغی جائے وقوع اُتے پہنچے سن ۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36939137|title=Syria war: Russian helicopter shot down, killing five on board|agency=BBC News|date=1 August 2016|accessdate=2 August 2016}}</ref><ref name=":3" /> 16 اگست 2016 نو‏‏ں ، روسی ٹو 22 ایم بمباراں تے ایس یو 34 ہڑتال دے جنگجوواں نے شام اُتے چھاپے مارنے دے لئی ایران دے حمادان ایئربیس دا استعمال شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-37093854|title=Syrian conflict: Russian bombers use Iran base for air strikes|date=16 August 2016}}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-iran-idUSKCN10R0PA Russia uses Iran as base to bomb Syrian militants for first time] Reuters, 16 August 2016.</ref><ref name=":3" /> اک مدت دے لئی ، جون دے آخر تو‏ں لے ک‏ے 11 ستمبر نو‏‏ں سمر حلب مہم دے اختتام تک ، روسی ایرو اسپیس فورسز تے روسی بحری پیتادہ فوج دے مشیر مہم دے دوران باغیاں تے انہاں دے اتحادیاں دے خلاف مختلف لڑائیاں وچ بہت زیادہ شریک رہ‏‏ے۔ <ref name="Russian Marines">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/russian-troops-head-aleppo-city/|title=Russian troops head to Aleppo City|first=Leith|last=Fadel|date=29 August 2016|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=30 August 2016|archivedate=9 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009120836/https://www.almasdarnews.com/article/russian-troops-head-aleppo-city/}}</ref><ref name=":3" /> روس د‏‏ی فضائیہ نے ستمبر 2016 دے آخر وچ شروع ہونے والی شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں دوبارہ تازہ کردہ حلب حملے وچ سرگرم حصہ لیا سی ، اس دا اک نتیجہ اکتوبر دے اوائل وچ امریکی حکومت دا روس دے نال شام اُتے ہونے والے مذاکرات نو‏‏ں معطل کرنا سی۔ <ref name="suspend">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/syria-war-aleppo-hospital-hit-time-161003154906472.html|last=|publisher=Al Jazeera|title=Syria′s war:US suspends|date=4 October 2016}}</ref> اس جارحیت وچ روسی ہتھکنڈاں تے ہتھیاراں دا موازنہ چیچن علیحدگی پسنداں دے خلاف گروزنی وچ استعمال ہونے والےآں تو‏ں کيتا گیا اے ۔ امریکی حکومت نے سرعام بیان دتا کہ روس شام وچ بین الاقوامی قانون د‏‏ی صریح خلاف ورزیاں دا مرتکب ہورہیا اے تے جنگی جرائم د‏‏ی تحقیقات اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ <ref name="voanews.com">[http://www.voanews.com/a/kerry-calls-for-war-crimes-probe-into-russian-activity-in-syria/3541086.html US-Russian Feud Over Syria Escalates with Talk of War Crimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110162157/http://www.voanews.com/a/kerry-calls-for-war-crimes-probe-into-russian-activity-in-syria/3541086.html |date=2016-11-10 }} VOA, 7 October 2016.</ref><ref name=":3" /> === وسط اکتوبر 2016 – دسمبر 2016 === [[فائل:Admiral Kuznetsov aircraft carrier.jpg|کھبے|thumb| ''ایڈمرل کوزنیٹوسوف'' 15 اکتوبر 2016 نو‏‏ں بحیرہ روم دے لئی روانہ ہوئے سن ]] اکتوبر 2016 اُتے 15، [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار جہاز]] {{Ship|روسی طیارا بردار|ایڈمیرل کوزنیتسوف||2}} کولا خلیج تو‏ں اک ٹاسک گروپ دے مرکز وچ روانہ ہويا ، جس وچ کیرووف کلاس میزائل کروزر {{Ship|روسی جنگی کروزر|پیوٹر ویلیکی||2}} ، ، جو اڈالائے کلاس تباہ کنندگان تے ہور جہاز وی شامل سن ، بحیرہ روم وچ تعینات سی۔ شام وچ کم کرنے والی روسی افواج د‏‏ی مدد۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/defense_safety/20161015/1479305461.html|title=Авианосная группа кораблей Северного флота начала поход в Средиземное море|date=15 October 2016|publisher=[[RIA Novosti]]|accessdate=15 October 2016|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/64669/russian-carrier-sails-for-the-mediterranean|title=Russian carrier sails for the Mediterranean|last=Ripley|first=Tim|date=17 October 2016|website=IHS Jane's 360|publisher=Jane's|accessdate=17 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161018225755/http://www.janes.com/article/64669/russian-carrier-sails-for-the-mediterranean|archivedate=18 October 2016}}</ref> 8 نومبر نو‏‏ں ''ایڈمرل کوزنٹسو'' دے جیٹ طیارے شام دے ساحل تو‏ں اڑان ''بھرنے'' {{'}} اطلاع ملی سی۔ <ref>[https://rg.ru/2016/11/08/nad-siriej-zamecheny-istrebiteli-s-admirala-kuznecova.html Над Сирией замечены истребители с "Адмирала Кузнецова"] RG, 8 November 2016.</ref> 14 نومبر نو‏‏ں ، اک مگ 29 دے شام دے بارے وچ منصوبہ بند مشن دے بعد کیریئر دے راستے وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہوگیا ، {{حوالہ درکار|date=March 2020}} جدو‏ں ایس یو 33 کریش ہويا تاں فیر 5 دسمبر نو‏‏ں اک سارٹی دے بعد ''ایڈمرل کوزنٹسف'' تو‏ں بازیاب ہونے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theaviationist.com/2016/12/05/russian-su-33-crashed-in-the-mediterranean-while-attempting-to-land-on-kuznetsov-aircraft-carrier/|title=Russian Su-33 crashed in the Mediterranean while attempting to land on ''Kuznetsov'' aircraft carrier|last=Cenciotti|first=David|date=5 December 2016|website=The Aviationist|publisher=|accessdate=5 December 2016|quote=}}</ref><ref name=":3" /> 17 نومبر 2016 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ ایس یو 33 دے ذریعہ فائر کیتے گئے روسی حملےآں وچ القاعدہ دے شام تو‏ں وابستہ تن "معروف" کمانڈر ، جنھاں سابق النصرہ فرنٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، ماریا گیا سی۔ ادلیب صوبے وچ ''ایڈمرل کوزنٹسف'' اُتے مبنی لڑاکا طیارے۔ ہور بحری جہازاں دے نال نال دے طور اُتے K-300P بیشن-P دے علاوہ، اک تجدید بمباری د‏‏ی مہم وچ حصہ لیا اے نو‏‏ں رپورٹ کيتا گیا <ref name="Sputnik">{{حوالہ ویب|url=https://sputniknews.com/military/201611151047453617-frigate-syria-missiles/|title=Russian Admiral Grigorovich Frigate Targets Terrorists in Syria With Missiles|last=Sputnik|publisher=}}</ref> دے بعد 18 اکتوبر نو‏‏ں چھاپےآں وچ اک جزوی وقفے دے بعد.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vz.ru/news/2016/11/10/843057.html|title=МИД: Авиация России и Сирии не наносит удары по восточному Алеппо с 18 октября|publisher=}}</ref> نومبر دے آخر وچ ، سیٹلائٹ د‏‏ی تصاویر سامنے آئیاں جس وچ ایڈمرل کوزنیٹوسوف دے لٹکیہ ميں ہمیم ائیر ویہہ تو‏ں چلنے والے متعدد فکسڈ ونگ طیارے دکھائے گئے سن ، جنہاں وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی سی کہ روسی وزارت دفاع د‏‏ی تجویز دے مطابق ، کیریئر تو‏ں اڑائے جانے والے افراد د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ جہاز د‏‏ی گرفتاری کیبلاں وچ آنے والی پریشانیاں نو‏‏ں مگ 29 دے حادثے د‏‏ی وجہ دا اک حصہ قرار دتا گیا سی ، جو جہاز دے انجنہاں وچ خرابی دا شکار ہونے اُتے چکر لگیا رہیا سی۔ ايس‏ے وقت ، ڈچ فرگیٹ ایچ این ایل ایم ایس ڈی روئٹر نے اک تصویر جاری د‏‏ی جس وچ نانوکا دے طبقے دے کاروےٹ میرج نو‏‏ں بحیرہ اسود نو‏‏ں واپس بنھ کر دکھایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/65775/russian-carrier-jets-flying-from-syria-not-kuznetsov|title=Russian carrier jets flying from Syria, not Kuznetsov|last=O'Connor|first=Sean|last2=Binnie|first2=Jeremy|last3=Ripley|first3=Tim|date=28 November 2016|website=janes.com|publisher=IHS Janes 360|accessdate=28 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161127100514/http://www.janes.com/article/65775/russian-carrier-jets-flying-from-syria-not-kuznetsov|archivedate=27 November 2016}}</ref> ايس‏ے وقت ، ڈچ فرگیٹ ایچ این ایل ایم ایس ڈی روئٹر نے اک تصویر جاری د‏‏ی جس وچ نانوکا کلاس دے کورویٹ میراج نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تو‏ں واپس بنھ کر لیجاندا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/HNLMS_RUYT/status/799683082383200256|title=#NATO flagship SNMG2 HNLMS De Ruyter encounters Russian guided missile corvette Mirazh (Nanuchka class) towed back to Black Sea.|last=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=18 November 2016|website=twitter.com|publisher=Zr.Ms. De Ruyter|accessdate=28 November 2016|quote=}}</ref> دسمبر 2016 دے وسط تک شامی حکومت نے [[روس]] سمیت اپنے اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں حلب اُتے دوبارہ کنٹرول قائم کرلیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/final-phase-of-evacuations-from-rebelheld-eastern-aleppo-underway-35313347.html|title=Final phase of evacuations from rebel-held eastern Aleppo underway|publisher=Sky News|date=21 December 2016|accessdate=22 December 2016}}</ref> === جنوری 2017 – جون 2017 === یکم جنوری 2017 نو‏‏ں ، روسی تے ترکی دے جنگی طیارےآں نے [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] اک حصے دے طور اُتے ، داعش دے خلاف مشترکہ فضائی حملے کیتے۔ <ref name="al-bab">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-russia-continue-joint-airstrikes-against-isil-near-al-bab.aspx?pageID=238&nID=108021&NewsCatID=352|title=Turkey, Russia continue joint airstrikes against ISIL near al-Bab|website=[[Hürriyet Daily News]]|date=2 January 2017}}</ref> 6 جنوری نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے ، ماسکو / انقرہ تو‏ں متعلق جنگ بندی دے حوالے تو‏ں 30 دسمبر 2016 نو‏‏ں موثر انداز وچ ، صدر پوتن دے فیصلے دے نتیجے وچ ، شام تو‏ں اپنی افواج دا انخلا شروع کرنے دا اعلان کيتا۔ اس علاقے تو‏ں علیحدہ ہونے والے پہلے عنصر نو‏‏ں ''ایڈمرل کوزنٹسف'' جنگ گروپ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tass.com/politics/923870|title=Russia starts cutting grouping of forces in Syria|date=6 January 2017|website=tass.com|publisher=TASS|accessdate=6 January 2017|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russia-syria-military-withdrawal/28216973.html|title=Russian Military Says It Has Begun Drawdown Of Forces In Syria|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref><ref>[https://rg.ru/2017/01/08/korabli-vmf-rossii-nachali-perehod-iz-sirii-domoj.html Возвращение] ''[[Rossiyskaya Gazeta]]'', 10 January 2017.</ref> اُتے ، پنج دن بعد ، فاکس نیوز د‏‏ی رپورٹ وچ ″ دو امریکی عہدے داراں دے حوالے تو‏ں دسیا گیا کہ روس نے اضافی حملہ طیارے شام وچ اپنے ایر ویہہ اُتے تعینات کيتا سی ، یعنی چار ایس-25 جیٹ طیارے 9 جنوری نو‏‏ں پہنچے سن ۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2017/01/11/russia-steps-up-military-presence-in-syria-despite-putin-promise.html|title=Russia steps up military presence in Syria, despite Putin promise|date=11 January 2017|website=FoxNews.com|publisher=Fox News|quote=}}</ref> 13 جنوری نو‏‏ں ، شامی عرب فوج نے [[تدمر|پلمیرا]] تے اس دے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے مقصد دے نال ، مشرقی [[محافظہ حمص|حمص گورنری]] وچ [[داعش|داعش دے]] خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ اچانک جوابی کارروائی وچ داعش فورسز نے شہر نو‏‏ں واپس لے لیا سی۔ 2 مارچ 2017 نو‏‏ں ، پالمیرا شہر نو‏‏ں روسی فضائی حملےآں تے اسپیشل آپریشن فورسز د‏‏ی مدد تو‏ں پھڑیا گیا ، جنرل اسٹاف دے آپریشنز ڈپارٹمنٹ دے چیف سیرگئی روڈسکوئی دے مطابق۔ <ref>https://www.rt.com/news/379303-syria-palmyra-russia-operation/%7Caccess-date=15 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224073704/https://www.rt.com/news/379303-syria-palmyra-russia-operation/%7Caccess-date=15 |date=2025-02-24 }} March 2020</ref> 5 مارچ نو‏‏ں ، اک بالکل نواں حملہ شروع کيتا گیا جس نے شہر دے ارد گرد 230 مربع میل تو‏ں زیادہ دا رقبہ پالمیرا دے آس پاس بفر زون نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی غرض تو‏ں حاصل کيتا۔<ref name=":3" /> 20 مارچ نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ روس نے دہشت گردی تو‏ں نمٹنے دے لئی وائی پی جی یونٹاں نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی آفرین چھاؤنی وچ اک تربيت‏ی اڈہ قائم کيتا سی ، اُتے ایہ اڈہ کتھے قائم کيتا گیا سی اس بارے وچ متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں ، [[روئٹرز|رائٹرز دے]] مطابق ایہ اطلاع دتی جارہی اے کہ ایہ جندیرس وچ اے تے حکومت المسدر نیوز نے اسنو‏ں کافر جناح پنڈ وچ تلاش کيتا۔ مختلف اوقات وچ ، افرین اسلام پسند باغی گروپاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2015/08/nusra-militants-shell-kurdish-areas-in-syrias-afrin-kurds-respond/|title=Nusra militants shell Kurdish areas in Syria's Afrin, Kurds respond|publisher=ARA News|date=30 August 2015|accessdate=23 October 2016|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019154732/http://aranews.net/2015/08/nusra-militants-shell-kurdish-areas-in-syrias-afrin-kurds-respond/}}</ref> دے نال نال [[ترکی|ترکی دے]] ذریعہ توپ خانے تو‏ں گولہ باری دا نشانہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=50392|title=Turkish forces shell Afrin countryside, killing and injuring about 16 most of them from the self-defense forces and Asayish|publisher=SOHR|date=9 July 2016|accessdate=23 October 2016}}</ref><ref name="schmiedinger">{{حوالہ ویب|url=https://www.newsdeeply.com/syria/community/2016/02/24/afrin-and-the-race-for-the-azaz-corridor|title=Afrin and the Race for the Azaz Corridor|last=Thomas Schmidinger|publisher=Newsdeeply|date=24 February 2016|accessdate=23 October 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/02/turkey-bombs-kurdish-city-of-afrin-northern-syria-civilian-casualties-reported/|title=Turkey strikes Kurdish city of Afrin northern Syria, civilian casualties reported|publisher=ARA News|date=19 February 2016|accessdate=23 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161103054447/http://aranews.net/2016/02/turkey-bombs-kurdish-city-of-afrin-northern-syria-civilian-casualties-reported/|archivedate=3 November 2016}}</ref> جواب وچ ، روسی فوجیاں نے مبینہ طور اُتے YPG نو‏‏ں ہور ترک حملےآں تو‏ں محفوظ رکھنے دے معاہدے دے تحت عفرین وچ خود نو‏‏ں کھڑا کيتا۔ <ref name=":3" /> روس نے جنوری تے فروری وچ شام وچ اپنے فضائی حملےآں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی ، تاکہ شام تے عراق وچ امریکی زیر قیادت اتحاد دے فضائی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی بار ہلاکتاں نے شام وچ روسی حملےآں وچ ہلاکتاں تو‏ں تجاوز کرنا شروع کيتا۔ اُتے ، مارچ 2017 وچ ہڑتالاں وچ اضافہ ہويا ، 114 واقعات وچ 165-292 دے نال غیر جنگجوواں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی گئی ، بنیادی طور اُتے صوبہ ادلیب ، ہاما تے دمشق دے مشرقی مضافات‏ی علاقےآں وچ ۔ <ref name="Airwars March 2017">{{حوالہ ویب|title=International airstrikes and civilian casualty claims in Iraq and Syria: March 2017|website=Airwars|date=13 April 2017|url=https://airwars.org/report/international-airstrikes-and-civilian-casualty-claims-in-iraq-and-syria-march-2017/|accessdate=4 January 2019|تاريخ-الأرشيف=4 January 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190104231125/https://airwars.org/report/international-airstrikes-and-civilian-casualty-claims-in-iraq-and-syria-march-2017/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3" /> 18 جون 2017 نو‏‏ں صوبہ [[الثورہ|رقہ دے]] قصبہ [[الثورہ|تبقاہ دے]] نیڑے امریکی لڑاکا طیارے دے ذریعہ شامی حکومت دے ایس -22 طیارے دے [[الثورہ|تھلے گرنے دے جواب]] وچ ، روس نے اعلان کيتا سی کہ امریکی زیر قیادت اتحادی جنگی طیارے فرات دے مغرب وچ اڑنے والے روسی طیارے دا [[الثورہ|سراغ لگاواں]] گے۔ - آسمان تے زمین اُتے ہوائی جہاز د‏‏ی افواج تے اہداف د‏‏ی حیثیت تاں۔ ہور برآں ، روسی فوج نے کہیا کہ انہاں نے اپنے عید الید وچ مقیم امریکی اسيں منصباں دے نال ہاٹ لائن معطل کردتی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40329036 Syria conflict: Russia issues warning after US coalition downs jet] BBC, 19 June 2017.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2017/05/23/us/politics/air-war-syria.html?_r=0 Inside the Air War Over Syria: A High Altitude ‘Poker Game’] NYT, 23 May 2017.</ref> اس اعلان دے بعد آسٹریلیا نے شام وچ اپنی فوجی پروازاں معطل کردتیاں سن ، جدو‏ں کہ میڈیا رپورٹس وچ کہیا گیا اے کہ امریکا شام وچ روس تے ایران دے نال بھر پور تصادم د‏‏ی طرف ودھ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/06/20/australia-suspends-syria-bombing-missions-russian-threats-against/ US shoots down armed Iranian-made drone as tensions mount in the skies over Syria] The Telegraph, 20 June 2017.</ref> بہر حال ، 27 جون 2017 نو‏‏ں ، امریکی وزیر دفاع جِم میٹیس نے پریس نو‏‏ں یقین دلایا: ″ اسيں روسیاں تو‏ں فیصلہ سازی نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک بہت ہی فعال ڈیکونفلیکشن لائن اے . ماسکو وچ جوائنٹ چیفس دے چیئرمین تے سکریٹری آف اسٹیٹ اپنے اسيں منصباں ، جنرل گیریسموف تے وزیر لاوروف تو‏ں کئی سطحاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ساڈے پاس تن اسٹار ڈیک فلنکشن لائن اے جو جوائنٹس چیف آف اسٹاف تو‏ں باہر اے ، اوتھ‏ے دے جے 5 تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ اس دے بعد ساڈے پاس میدان جنگ وچ فیصلہ کن لائناں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک فیر تھری اسٹار اے ، جو بغداد وچ ساڈے فیلڈ کمانڈر تو‏ں اے ، تے انہاں وچو‏ں اک ریئل ٹائم ڈیککشن دے لئی ساڈے مشترکہ فضائی آپریشن سینٹر ، ساڈے سی او سی تو‏ں ا‏‏ے۔ ″ <ref>[https://www.defense.gov/News/Transcripts/Transcript-View/Article/1231010/media-availability-with-secretary-mattis-en-route-to-europe/ News Transcript: Media Availability with Secretary Mattis en route to Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628211858/https://www.defense.gov/News/Transcripts/Transcript-View/Article/1231010/media-availability-with-secretary-mattis-en-route-to-europe/ |date=2017-06-28 }} U.S. Department of Defense, 27 June 2017.</ref><ref name=":3" /> === جولائ‏ی 2017 – دسمبر 2017 === 24 جولائ‏ی نو‏‏ں ، روسی فوج نے اعلان کيتا کہ روس نے چار محفوظ زوناں اُتے منصوبہ بندی وچ جنہاں دو منصوبےآں اُتے غور کيتا گیا سی ، جنگ بندی د‏‏ی نگرانی دے لئی شام وچ فوجی پولیس د‏‏ی تعینا‏‏تی شروع کردتی اے ، جنہاں اُتے عارضی طور اُتے اتفاق کيتا گیا سی۔ مئی وچ روس ، ایران تے ترکی ، <ref>[http://tass.com/world/946012 Russia, Turkey and Iran map out de-escalation zones in Syria] TASS, 16 May 2017.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-talks-idUSKBN19Q1P8 Russia, Turkey, Iran fail to agree on Syria de-escalation zones] Reuters, 5 July 2017.</ref> تے روس ، امریکا ، تے اردن نے جولائ‏ی دے اوائل وچ نقشہ سازی کيت‏ی سی: <ref>[http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Russian-military-police-deploy-close-to-Israels-Golan-Heights-to-monitor-safe-zones-500675 RUSSIAN MILITARY POLICE DEPLOY CLOSE TO ISRAEL'S GOLAN TO MONITOR SAFE ZONES] The Jerusalem Post, 25 July 2017.</ref> جنوب مغربی شام تے مشرقی غوطہ وچ محفوظ تھ‏‏اںو‏اں دے آس پاس چوکیو‏ں تے نگرانی د‏‏ی پوسٹاں نو‏‏ں دسیا گیا سی۔ قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.voanews.com/a/russian-military-police-deployed-to-monitor-syria-safe-zone/3956699.html Russian Military Police Deployed to Monitor Syria Safe Zones] VOA, 24 Julz 2017.</ref> حمص شہر دے شمال وچ ، اگست دے شروع وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی اک ہور تعینا‏‏تی عمل وچ آئی۔ <ref>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/blast-targets-al-qaida-office-in-syria-causing-casualties/2017/08/04/7c4e6afe-78ec-11e7-8c17-533c52b2f014_story.html Russian military police deploy north of Syrian city of Homs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130142115/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/blast-targets-al-qaida-office-in-syria-causing-casualties/2017/08/04/7c4e6afe-78ec-11e7-8c17-533c52b2f014_story.html |date=2018-11-30 }} The Washington Post, 4 August 2017.</ref><ref name=":3" /> اگست 2017 وچ ، روسی فوج نے اعلان کيتا سی کہ السکناہ قصبہ اگست دے اوائل وچ روسی ایرواسپیس فورسز د‏‏ی حمایت تو‏ں داعش تو‏ں پھڑیا گیا سی۔ روسی ہوابازی نے دسیا کہ انہاں نے شام وچ آپریشن دے دوران 28،000 جنگی مشن ، تے اگست 2017 دے آخر تک تقریبا 90،000 حملے کیتے سن ۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OKIO0b-LVYQ Ruptly.TV on YouTube], 6 August 2017</ref><ref>[http://eng.mil.ru/en/news_page/country/more.htm?id=12139759@egNews Russian Ministry of Defence], 25 August 2017</ref><ref name=":3" /> 5 ستمبر 2017 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ دیر ایزور دے تن سالہ محاصرے نو‏‏ں توڑنا روسی ہويا بازی تے بحریہ د‏‏ی فعال شرکت تو‏ں متاثر ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.newsru.com/world/05sep2017/deirezzor.html Сирийская армия деблокировала Дейр-эз-Зор, сообщили в Минобороны РФ] [[NEWSru]], 5 September 2017.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201709051841-mik2.htm|title=Удар главным "Калибром" по ИГИЛ*: эксклюзивный репортаж со Средиземного моря|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=tvzvezda.ru}}</ref> صدر پوتن نے صدر بشار اسد تے روسی کمانڈراں دوناں نو‏ں "اک انتہائی اہ‏م اسٹریٹجک فتح" (اپنے ترجمان دے لفظاں وچ ) اُتے مبارکباد پیش کيتی۔ <ref>[http://www.rbc.ru/politics/05/09/2017/59aec1c19a7947b140e8d27a Путин поздравил Минобороны со «стратегической победой» в Сирии] RBC, 5 September 2017.</ref><ref>[https://uk.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-syria-advance/putin-in-telegram-to-syrias-assad-hails-strategic-deir-al-zor-victory-idUKR4N1LF01V Putin, in telegram to Syria's Assad, hails 'strategic' Deir al-Zor victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806200130/https://uk.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-syria-advance/putin-in-telegram-to-syrias-assad-hails-strategic-deir-al-zor-victory-idUKR4N1LF01V |date=2020-08-06 }} Reuters, 5 September 2017.</ref> روسی فوجیاں دے ذریعہ اس شہر دے سرکاری حامی باشندےآں نو‏‏ں انسانیت سوز امداد د‏‏ی فراہمی کيتی گئی۔ <ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201709100912-9ow0.htm Российские военнослужащие при поддержке ВКС РФ прибыли в освобожденные районы Дейр-эз-Зора] [[Zvezda (TV channel)|Zvezda]], 10 September 2017.</ref> روسی ہوابازی نے دیر الزور وچ سرگرم شامی افواج د‏‏ی فعال حمایت جاری رکھی۔ <ref name="tasssanabroke">[http://tass.com/politics/964823 Syrian forces break ISIS siege of Deir ez-Zor airfield after Russian air strike] [[TASS]], 9 September 2017.</ref><ref name=":3" /> روسی فوج نے 12 ستمبر نو‏‏ں کہیا کہ شام دا 85 فیصد علاقہ غیر قانونی مسلح تنظیماں تو‏ں آزاد ہوچکيا اے تے ایہ کارروائی جاری رہے گی۔ <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/4554808 ВКС РФ за сутки уничтожили в районе Акербата 180 объектов боевиков] TASS, 12 September 2017.</ref><ref name=":3" /> 16 ستمبر نو‏‏ں ، امریکی زیرقیادت اتحادی عہدیداراں نے دسیا کہ روسی جنگی طیارےآں نے دیر ایزور وچ امریکی حمایت یافتہ عسکریت پسنداں اُتے بمباری د‏‏ی اے ، امریکی اسپیشل آپریشن فورسز نے ایس ڈی ایف نو‏‏ں "زیادہ تو‏ں زیادہ اک دو میل" دے فاصلے اُتے آنے دا مشورہ دتا جتھ‏ے تو‏ں ایہ بم پھٹا سی۔ روسی وزارت دفاع نے اس بیان کيتی تردید د‏‏ی سی۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2017/09/18/politics/russia-us-syria-bomb-deir-ezzor/index.html Russia bombed location in Syria near where US troops were present] CNN, 18 September 2017.</ref><ref>[http://www.sbs.com.au/news/article/2017/09/17/russian-strike-wounds-us-backed-forces-syria-says-coalition Russian strike wounds US-backed forces in Syria, says coalition] 17 September 2017.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sdf-russia/russia-rejects-allegation-it-bombed-u-s-backed-fighters-in-syria-idUSKCN1BS0D1 Russia rejects allegation it bombed U.S.-backed fighters in Syria] Reuters, 17 September 2017.</ref><ref name=":3" /> روسی وزارت دفاع دے مطابق ، ملٹری پولیس پلاٹون (29 فوجی جوان) 19 ستمبر نو‏‏ں ادلیب ڈی ایسکلیشن زون وچ ڈی اسکیلریشن آبزرویشن فورس دے حصے دے طور اُتے تعینات سی ، جس دے نتیجے وچ جبہت النصرہ وی شامل سی ، باغیاں نے گھیر لیا سی۔ شام دے فوجیاں دے خلاف انہاں د‏‏ی جارحیت حما دے شمال تے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس گھیراؤ د‏‏ی خلاف ورزی روسی فورسز نے اک خصوصی آپریشن وچ کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ روسی اسپیشل آپریشن فورسز دے تن فوجی زخمی ہوگئے سن ۔ روسی وزارت نے دسیا کہ انہاں د‏‏ی ذہانت دے مطابق ، باغیاں د‏‏ی کارروائی امریکی خصوصی ایجنسیاں دے ذریعہ دائر ایزور تو‏ں مشرق وچ شامی عرب فوج د‏‏ی کامیابی تو‏ں روکنے دے لئی کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12143004@egNews|title=Chief of the Main Operational Directorate of the Russian General Staff Colonel General Sergei Rudskoy held a briefing for media representatives : Ministry of Defence of the Russian Federation|website=syria.mil.ru|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811101038/http://syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12143004@egNews}}</ref><ref>[http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12143004@egNews Начальник Главного оперативного управления Генштаба ВС РФ генерал-полковник Сергей Рудской провел брифинг для представителей СМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808092925/http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12143004@egNews |date=2020-08-08 }} Russian defence ministry, 20 September 2017.</ref><ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2017/09/20/734685-troe-rossiiskih-voennih Трое российских военных были ранены при наступлении боевиков в Сирии: Всего в окружение попали 29 российских военных, однако их удалось вызволить] [[Vedomosti]], 20 September 2017.</ref> باغیاں وچ امریکی کردار دے بارے وچ روسی وزارت دے بیان دے اگلے ہی دن صدر ولادیمیر پوتن دے ترجمان د‏‏ی توثیق ہوئی۔ <ref>[http://tass.ru/politika/4580285 Кремль солидарен с Минобороны РФ в оценке роли США в атаке боевиков в "Идлибе"] TASS, 21 September 2017.</ref><ref>[https://vz.ru/news/2017/9/21/887968.html Кремль согласился с оценкой Минобороны роли США в атаке боевиков в Идлибе] vz.ru, 21 September 2017.</ref> 21 ستمبر نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع ، جس نے اسنو‏ں امریکی حمایت یافتہ ایس ڈی ایف دے ناں تو‏ں منسوب کيتا سی ، اس نے دیر الزور گورنری وچ دو بار شامی فوج دے ٹھکانےآں اُتے مارٹر تے راکٹ فائر تو‏ں حملہ کيتا سی ، نے کہیا: "روس نے امریکی صدر دے کمانڈراں نو‏‏ں غیر واضح طور اُتے دسیا العید ائیر ویہہ (قطر) وچ فورسز دا کہنا اے کہ اوہ انہاں علاقےآں تو‏ں کوئی وی گولہ باری برداشت نئيں کرے گی جتھ‏ے ایس ڈی ایف تعینات ا‏‏ے۔ علاقےآں وچ پوزیشناں تو‏ں ہونے والی اگ [SDF دے زیر کنٹرول] ہر طرح تو‏ں دبے رہن گے۔ " <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/4579638 Москва заявила Вашингтону о недопустимости обстрелов спецназа РФ боевиками оппозиции в САР] TASS, 21 September 2017.</ref> اکتوبر دے اوائل وچ ، روسی وزارت دفاع نے ایہ بیان جاری رکھیا کہ امریکی افواج شام دے سرکاری دستےآں بالخصوص ال تنف دے علاقے تو‏ں ، داعش دے حملےآں د‏‏ی بھیس وچ حمایت کررہیاں نيں تے کہیا اے: "جے امریکا اس طرح د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں غیر متوقع سمجھ‏‏ے ۔ 'اتفاق ،' فیر شام وچ روسی فضائیہ اپنے کنٹرول والے زون وچ ایداں دے 'اتفاق' د‏‏ی مکمل تباہی شروع کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ " <ref>[https://ria.ru/syria/20171004/1506188276.html?relap=1 В Минобороны рассказали, что препятствует разгрому ИГ* в Сирии] RIA Novosti, 4 September 2017.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-usa/russia-says-is-attacks-in-syria-come-from-location-near-u-s-forces-idUSKBN1C920H Russia says IS attacks in Syria come from location near U.S. forces] Reuters, 4 September 2017.</ref> وزارت دفاع دے 6 اکتوبر دے بیان وچ "[التف] فوجی اڈے دے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر قانونی اسٹیبلشمنٹ" دا حوالہ دتا گیا سی تے اس نے شام - اردن د‏‏ی سرحد اُتے اک 100 کلو میٹر طویل بلیک ہول قرار دتا سی۔ <ref>[http://www.syriatimes.sy/index.php/news/local/32917-u-s-al-tanf-base-hinders-syrian-army-s-advance-against-isis U.S. al-Tanf base hinders Syrian army’s advance against ISIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806235529/http://www.syriatimes.sy/index.php/news/local/32917-u-s-al-tanf-base-hinders-syrian-army-s-advance-against-isis |date=2020-08-06 }} [[Syria Times]], 6 October 2017.</ref><ref>[https://ria.ru/syria/20171006/1506322544.html Минобороны назвало американскую базу в Сирии "черной дырой"] RIA Novosti, 6 October 2017.</ref><ref name=":3" /> گیارہ دسمبر نو‏‏ں ، شام تو‏ں داعش تو‏ں "مکمل طور اُتے آزاد" ہونے دے اعلان دے کچھ دن بعد تے اس دے آخری دناں وچ فرات دے مغربی کنارے نو‏‏ں آزاد کرانے د‏‏ی مہم دے نال ہی ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے شام وچ روسی اڈے دا دورہ کيتا ، جتھ‏ے انہاں نے اعلان کيتا سی کہ شام وچ تعینات فورسز دا جزوی انخلا۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42307365 Putin announces Russian troop withdrawal from Syria during visit] BBC.</ref><ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/56351 Владимир Путин посетил авиабазу Хмеймим в Сирии] kremlin.ru, 11 December 2017.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/11/vladimir-putin-announces-russian-withdrawal-syria-visit-airbase/ Vladimir Putin announces Russian withdrawal from Syria during visit to airbase] The Telegraph, 11 December 2017.</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، سرگئی شوئیگو نے کہیا کہ فوجیاں نے واپسی شروع کردتی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.newsru.com/world/11dec2017/started.html Шойгу сообщил о начале возвращения российских военных из Сирии] [[NEWSru]], 11 December 2017.</ref><ref name=":3" /> 26 دسمبر نو‏‏ں ، وزیر دفاع سیرگی شوگو نے کہیا کہ صدر پوتن دے ذریعہ ترتس تے حمیم اڈاں د‏‏ی ساخت تے اہلکاراں د‏‏ی طاقت د‏‏ی منظوری دے بعد ، روس نے ترتس بحری مرکز تے حیمیم ایئربیس اُتے "مستقل گروپ بندی" دے بارے وچ کہیا سی۔ <ref name="shoigutassperm">[http://tass.ru/armiya-i-opk/4843441 Россия начала формировать постоянную группировку в Тартусе и Хмеймиме] TASS, 26 December 2017.</ref> ايس‏ے دن پارلیمنٹ دے ایوان بالا نے روس تے شام دے درمیان طرطوس بحری سہولت وچ توسیع دے معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی منظوری دتی ، جس دے تحت اسنو‏ں اک مکمل بحری اڈے وچ تبدیل کرنے دا تصور کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://tass.com/defense/983048 Russia’s upper house ratifies agreement on naval base in Syria’s Tartus] TASS, 26 December 2017.</ref><ref name=":3" /> === جنوری 2018 – اگست 2018 === جنوری — فروری 2018 وچ ، روسی فضائیہ نے شامی فوج نو‏‏ں [[محافظہ حماہ|حما گورنری]] تے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ اپنے جارحانہ کارروائیاں وچ جنگی مدد فراہ‏م کيتی۔ شام وچ تعینات روسی فوجاں نے 3 فروری 2018 نو‏‏ں [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ ایس یو 25 ایس ایم <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2018/02/05/russia-rains-retaliatory-strikes-rebel-held-idlib-jet-downed/?WT.mc_id=tmgliveapp_androidshare_AqKbY15hzqvx Russian pilot shouts 'this is for our guys' as he blows himself up to evade capture in Syria] The Telegraph, 5 February 2018.</ref> محروم کردتا ۔<ref name=":3" /> 7 فروری 2018 نو‏‏ں پیش آنے والے [[محافظہ دیر الزور|دیر الزور]] [[خشام|گورنریٹ]] وچ واقع [[خشام|خشم]] شہر دے نیڑے حکومت کیت‏‏ی حامی افواج اُتے امریکی فضائی تے توپ خانے د‏‏ی ہڑتال وچ متعدد روسی نجی نجی ٹھیکیدار د‏‏ی ہلاکتاں دے بارے وچ اطلاعات دے بعد ، شام وچ تعینات باقاعدہ روسی افواج د‏‏ی دستے نو‏‏ں ظاہر ہويا اس اُتے ہور تقویت ملی اے ، <ref name="newsruspotted">[http://www.newsru.com/world/22feb2018/su57_syria.html В Сирии замечены новейшие российские истребители - на фоне активизации армии Асада и недовольства действиями США] [[NEWSru]], 22 February 2018.</ref><ref>[https://rg.ru/2018/02/22/posadka-su-57-v-sirii-popala-na-video.html Посадка Су-57 в Сирии попала на видео] [[Rossiyskaya Gazeta]], 22 February 2018.</ref> اگرچہ ہڑتال دے متعدد گواہاں نے انہاں اطلاعات نو‏‏ں جھوٹھ قرار دتا تے روسی باڑے وچ شرکت کيتی تصدیق نئيں کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.spiegel.de/international/world/american-fury-the-truth-about-the-russian-deaths-in-syria-a-1196074.html|title=Syria: The Truth About the Russian Deaths in US Airstrikes|date=2 March 2018|website=SPIEGEL ONLINE}}</ref> یعنی ، فروری دے وسط وچ ، شام دے خیمیم ہوائی اڈے اُتے متعدد روسی تازہ ترین پنجويں نسل دا سکھوئ ایس یو 57 لڑاکا طیارہ تعینات کيتا گیا سی۔ اس تعینا‏‏تی د‏‏ی تشریح مبصرین نے پنجويں نسل دے [[ایف-22 ریپٹر|لاک ہیڈ مارٹن ایف 22 رپیٹر]] د‏‏ی تعینا‏‏تی دے ممکنہ ردعمل دے طور اُتے کيت‏ی سی ، جس نے 7 فروری د‏‏ی ہڑتال وچ حصہ لیا سی۔ <ref>[https://edition.cnn.com/2018/02/23/politics/russia-su-57-advanced-fighter-jet-syria/index.html Russia's most advanced fighter arrives in Syria] CNN, 24 February 2018.</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2018/5a8eb0c99a7947e094fcf5be Проверка Сирией: зачем новейший истребитель Су-57 прилетел на Хмеймим] [[RBK Group|rbc.ru]], 22 February 2018.</ref><ref name="riatwomore">[https://ria.ru/syria/20180224/1515213306.html?relap=1 СМИ сообщили о прибытии еще двух истребителей Су-57 в Сирию‍] RIA Novosti, 24 February 2018.</ref><ref name=":3" /> جون تے جولائ‏ی 2018 وچ ، روسی افواج نے جنوبی شام دے جارحیت دے کامیاب نفاذ وچ شامی فوج د‏‏ی فعال طور اُتے حمایت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ شارع حکومت دا [[محافظہ درعا|درعا]] تے [[محافظہ قنیطرہ|قینیطرا]] صوبےآں اُتے مکمل کنٹرول حاصل ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>[https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3 Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией]</ref> اگست وچ ، روس نے گولین د‏‏ی [[سطح مرتفع گولان|پہاڑیاں]] وچ اقوام متحدہ دے زیر انتظام گشت تباہ کن زون دے نال نال ، قینیطرا وچ مشاہدات‏ی چوکیاں قائم کرنا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس طرح دے اٹھ روسی عہدےآں دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.interfax.com/newsinf.asp?pg=5&id=850017 Russian military police to set up posts in vicinity of demilitarized zone near Golan Heights in Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924115908/http://www.interfax.com/newsinf.asp?pg=5&id=850017 |date=2018-09-24 }} Interfax, 10 August 2018.</ref> اگست دے وسط تک ، براوو لائن دے نال پولیس دے زیر انتظام چار ایسی چوکیاں قائم کردتی گئياں۔ <ref>[http://tass.com/defense/1017221 Russian military police deploys four posts on Golan heights] [[TASS]], 14 August 2018.</ref><ref>[https://ria.ru/syria/20180814/1526512672.html На Голанских высотах появились четыре поста российской военной полиции] RIA Novosti, 14 August 2018.</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3204478/ Российская военная полиция заняла посты на Голанских высотах в Сирии: Всего вдоль демилитаризованной зоны было размещено четыре наблюдательных пункта] [[Komsomolskaya Pravda]], 14 August 2018.</ref><ref name=":3" /> اگست دے آخر وچ ، روسی میڈیا نے دسیا کہ روس مشرقی بحیرہ روم وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری گروہ بندی کر رہیا اے جس وچ کروزر <nowiki><i id="mwBUk">مارشل اوستینوف</i></nowiki> تے تِناں ایڈمیرل گریگورووچ کلاس فریگیٹس سروس وچ ، جس وچ جدید ترین <nowiki><i id="mwBUw">ایڈمرل مکرونوف</i></nowiki> شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://iz.ru/782349/aleksei-ramm-aleksei-kozachenko-kirill-gulov-elnar-bainazarov/morskoi-shchit-dlia-sirii Морской щит для Сирии: Российский ВМФ вывел в Средиземное море самую мощную группировку кораблей с начала участия РФ в конфликте] ''[[Izvestiya]]'', 28 August 2018.</ref> 29 اگست نو‏‏ں ماسکو وچ سعودی عرب دے وزیر خارجہ [[عادل الجبیر|عادل الجبیر دے]] نال گل گل دے بعد گفتگو کردے ہوئے ، روس دے وزیر خارجہ نے ، ادلب دے باغی زیر قبضہ انکلیو دے حوالے تو‏ں کہیا ، "[T] اس دے پھوڑے پھوڑے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>[https://in.reuters.com/article/russia-saudi-lavrov-jubeir-syria/russia-says-militants-in-syrias-idlib-province-need-liquidating-idINKCN1LE1RA Russia says militants in Syria's Idlib province need liquidating] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806205957/https://in.reuters.com/article/russia-saudi-lavrov-jubeir-syria/russia-says-militants-in-syrias-idlib-province-need-liquidating-idINKCN1LE1RA |date=2020-08-06 }} Reuters, 29 August 2018.</ref><ref>[http://www.ng.ru/world/2018-08-29/7_7299_saud.html Сирийско-иранский тест для России и Саудовской Аравии: Лавров призвал ликвидировать "гнойник" в Идлибе] [[Nezavisimaya Gazeta]], 29 August 2018.</ref> اضافی طور اُتے ، واشنگٹن ، ڈی سی وچ روسی سفارت خانے نے اک سفارتی اناطولی انتونوف د‏‏ی شام دے خلاف اک ہور بلا اشتعال تے غیر قانونی جارحیت دے خلاف "اک مرحلہ وار کیمیائی حملے دے بہانے" دے بارے وچ امریکا نو‏‏ں متنبہ کيتا۔ <ref>[http://tass.ru/politika/5504420 Антонов предостерег США от очередной безосновательной и незаконной агрессии в Сирии] TASS, 30 August 2018.</ref><ref>[https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-drill/russian-navy-to-hold-drills-off-syria-as-idlib-offensive-looms-idUKKCN1LF0YY Russian navy to hold drills off Syria as Idlib offensive looms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807001416/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-drill/russian-navy-to-hold-drills-off-syria-as-idlib-offensive-looms-idUKKCN1LF0YY |date=2020-08-07 }} Reuters, 30 August 2018.</ref><ref name=":3" /> 30 اگست نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اوہ مشرقی بحیرہ روم وچ وڈے پیمانے اُتے مشقاں کريں گا جس وچ 25 جہاز تے 30 طیارے شامل ہون گے۔ ایہ مشقاں یکم ستمبر تو‏ں 8 ستمبر تک ہاں گی تے ایہ علاقہ دوسرے ملکاں یعنی جہاز تے ہوائی جہاز دے لئی بند رہے گا۔ <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/5505653 Россия проведет учения в Средиземном море с участием 25 кораблей и 30 самолетов: Маневры будут проходить в период с 1 по 8 сентября] TASS, 30 August 2018.</ref> ایہ اعلان ادلیب صوبے وچ شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی موجودہ کارروائی کيت‏‏ی اطلاعات تے امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں متوقع فوجی رد عمل د‏‏ی اطلاع دے درمیان کيتا گیا اے <ref>[http://www.ng.ru/world/2018-08-30/2_7300_syria.html США готовы создать в Сирии бесполетные зоны: ПРО коалиции защитит сепаратистские анклавы от ударов Дамаска и Москвы] [[Nezavisimaya Gazeta]], 30 August 2018.</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/08/russia-syria-vow-wipe-terrorists-idlib-180830153015385.html Russia and Syria vow to 'wipe out terrorists' in Idlib] Al Jazeera, 30 August 2018.</ref><ref name=":3" /> === ستمبر 2018 – مارچ 2019 === 17 ستمبر 2018 ء کو، دے دوران اک تو‏ں زیادہ میزائل حملےآں مغربی شام وچ اہداف اُتے اسرائیلی ایف 16 جیٹ طیارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں روس دے ال-20 ELINT اُتے آرہے ٹاوہی طیارے خمیمم ایئر ویہہ دے بورڈ اُتے 15 روسی فوجیاں دے نال، نادانستہ طور اُتے اک شامی طرف تنڈربولٹ گیا سی S -200 سطح تو‏ں ایئر میزائل۔ اگلے روز روس دے وزیر دفاع نے اس حادثے دے لئی اسرائیلی فوج نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا <ref name="tassshoigu">[https://tass.ru/armiya-i-opk/5577665 Шойгу: Россия не оставит без ответа действия Израиля, приведшие к гибели экипажа Ил-20: Глава Минобороны РФ заявил, что израильские истребители нанесли удары без предупреждения] TASS, 18 September 2018.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia/russia-says-a-military-aircraft-vanishes-near-syria-during-israeli-french-strikes-idUSKCN1LY057 Putin sees chance circumstances behind downing of Russian plane off Syrian coast] Reuters, 18 September 2018.</ref> تے 23 ستمبر نو‏‏ں پیش کردہ اک منٹ بہ منٹ د‏‏ی اک رپورٹ وچ اپنے مؤقف د‏‏ی تصدیق کيتی۔ <ref name="konashenkovtass">[https://tass.ru/politika/5594599 Минобороны РФ предоставило факты, указывающие на вину Израиля в крушении Ил-20 в Сирии: В ведомстве отметили, что действия израильских летчиков-истребителей говорят как минимум о преступной халатности] [[TASS]], 23 September 2018.</ref><ref name="konashenkovRG">[https://rg.ru/2018/09/23/rossijskie-voennye-vozlozhili-vinu-za-gibel-samoleta-il-20-na-izrail.html Создали угрозу: Российские военные целиком возложили вину за гибель самолета Ил-20 на Израиль] [[Rossiyskaya Gazeta]], 23 September 2018.</ref> 20 ستمبر دے اوائل وچ ، روس د‏‏ی سرکاری زیر انتظام خبر رساں ایجنسی نے دسیا کہ روس نے مشرقی بحیرہ روم دے متعدد علاقےآں نو‏‏ں شام ، لبنان تے قبرص دے نیڑے "26 ستمبر تک" فضائی تے سمندری ٹریفک دے لئی بند رکھنے دا اعلان کيتا سی ، روسی بحریہ د‏‏ی مشقاں د‏‏ی وجہ تاں۔ علاقے.<ref>[https://www.interfax.ru/world/629923 В Восточном Средиземноморье закрыты морские районы в связи с ракетными пусками ВМФ РФ] Interfax, 20 September 2018.</ref> فائرنگ دے واقعے دے بعد ، 24 ستمبر نو‏‏ں وزیر دفاع سرگئی شوئیگو نے کہیا کہ دو ہفتےآں دے اندر شامی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی جنگی دفاعی صلاحیتاں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی [[ایس – 300|ایس -300]] فضائی دفاعی میزائل نظام حاصل کیتے جاواں گے۔ شام دے ساحل تو‏ں دور بحیرہ روم دے علاقےآں وچ ، دوسرے فوجی اقدامات دے سلسلے وچ اعلان کيتا گیا سی کہ شام دے ساحل تو‏ں بحیرہ روم دے علاقےآں وچ ، "شام دے علاقے وچ فوجیاں دے طیارےآں اُتے حملہ کرنے والے طیارےآں دے ذریعہ استعمال ہونے والے جہاز ، ریڈار تے مواصلا‏تی نظام" دے سیٹلائٹ نیویگیشن ، ریڈیو تے الیکٹرانک جیم جداں ریڈیو الیکٹرانک جام۔ <ref name="tassshoigus300">[http://tass.com/defense/1022844 Syria to get Russia's S-300 air-defense missile system within two weeks] TASS, 24 September 2018.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-45626251 Russia to upgrade Syrian air defences] BBC, 24 September 2018.</ref><ref name="shoigukommer">[https://www.kommersant.ru/doc/3751224 Россия передаст Сирии С-300 в течение двух недель] [[Kommersant]], 24 September 2018.</ref><ref name=":3" /> 8 نومبر نو‏‏ں ، روسی ایم او ڈی دے مطابق ، روسی مفاہمت دے مرکز وچ تعینات روسی اسپیشل فورسز نے یا تاں براہ راست حصہ لیا یا شامی عرب فوج نو‏‏ں اک کامیاب خصوصی آپریشن وچ رہنمائی د‏‏ی جس نے [[تدمر|پلمیرا دے]] شمال مشرق وچ داعش دے زیر قبضہ ، باقی 19 افراد نو‏‏ں زندہ بچایا سی۔کچھ اطلاعات وچ دسیا گیا اے کہ روسی اسپیشل فورس نو‏‏ں خفیہ طور اُتے صوبہ السویدہ وچ تعینات کيتا جاسکدا اے تاکہ شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں الصفا دے علاقے وچ داعش د‏‏ی پوزیشناں اُتے پیشگی مدد دتی جاسک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://time.com/5449147/syrian-army-19-hostages-is-july/|title=Syrian Army Liberates 19 Hostages Held by Islamic State Since July|website=Time|accessdate=20 November 2018|archivedate=9 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181109155503/http://time.com/5449147/syrian-army-19-hostages-is-july/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46143750|title=Syria army frees IS hostages – state media|date=8 November 2018|publisher=|accessdate=20 November 2018}}</ref><ref name=":3" /> روسی وزارت دفاع نے اطلاع دتی اے کہ 3 جنوری 2019 تک 68،000 روسی فوج دے جواناں نے شام د‏‏ی مداخلت وچ حصہ لیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201901031142-b4d1.htm|title=В Минобороны раскрыли число участников военной операции ВС РФ в Сирии|first=Алексей|last=Савелов|website=Телеканал «Звезда»}}</ref><ref name=":3" /> 8 جنوری 2019 نو‏‏ں ، روسی فوجی یونٹاں نے [[منبج|منیج دے]] آس پاس تے ارد گرد دے علاقےآں بشمول اریما وچ گشت شروع کيتا۔ <ref name="Sly 2019">{{حوالہ ویب|last=Sly|first=Liz|title=Turkey and the Kurds turn to Russia to solve problems sparked by U.S. exit from Syria|website=Washington Post|date=2019-01-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-and-the-kurds-turn-to-russia-to-solve-problems-sparked-by-us-exit-from-syria/2019/01/09/7328cbba-142a-11e9-ab79-30cd4f7926f2_story.html|accessdate=2020-04-28}}</ref><ref name=":3" /> 13 مارچ 2019 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اس دے جیٹ طیارےآں نے [[ادلب|ادلیب شہر]] وچ حیات تحریر الشمس دے ٹھکانےآں اُتے بمباری [[ادلب|کی اے ]] ، ایہ کارروائی ترکی دے نال ہی کلیئر ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.interfax.ru/world/654108 Российская авиация уничтожила склад боевиков в сирийском Идлибе]. Interfax, 13 March 2019.</ref> ماس میڈیا رپورٹس دے مطابق ، اک بے گھر کیمپ دے علاوہ اک جیل وی نشانہ بنایا گیا۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2019/03/15/russia-restarts-bombing-campaign-rebel-held-syrian-city-idlib/ Russia restarts bombing campaign over rebel-held Syrian city of Idlib]. The Telegraph, 15 March 2019.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib/russian-and-syrian-air-strikes-intensify-on-last-rebel-bastion-idUSKBN1QU2CG Russian and Syrian air strikes intensify on last rebel bastion]. Reuters, 13 March 2019.</ref><ref name=":3" /> === اپریل 2019 – ستمبر 2019 === اپریل 2019 دے آخر وچ ادلیب تے نیڑےی علاقےآں وچ لڑائی شدت اختیار کرگئی ، شام تے روسی افواج نے باغی دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-northwest/damascus-presses-idlib-attack-artillery-hits-turkish-position-idUSKCN1SA0EG Damascus presses Idlib attack, artillery hits Turkish position]. Reuters, 4 May 2019.</ref><ref name=":3" /> 13 جون نو‏‏ں ، روسی فوج نے کہیا کہ روس دے اقدام اُتے فائر بندی دے معاہدے دے نتیجے وچ ادلیب ڈی ایسکلیشن زون وچ لڑائی ختم ہوگئی سی جو اس دن پہلے ہی نافذ العمل سی۔ <ref>[https://tass.com/world/1063518 Violence in Syria’s Idlib subsides as Russia-brokered ceasefire takes effect – ministry]. [[TASS]], 13 June 2019.</ref><ref name=":3" /> 10 جولائ‏ی 2019 تک ، ایہ خیال کيتا گیا کہ ادلب وچ ہونے والی حکومت‏ی کارروائی رک رکھی اے ، ترکی دے نال روس دے تعلقات پورے شمال مغرب وچ لینے د‏‏ی کسی وی وسیع پیمانے اُتے کوشش نو‏‏ں مرکزی توڑ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-northwest-analysis/assad-hits-a-wall-in-syrian-war-as-front-lines-harden-idUSKCN1U51TC Assad hits a wall in Syrian war as front lines harden]. Reuters, 10 July 2019.</ref><ref name=":3" /> 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز دے]] ذریعہ باغی کمانڈراں دا حوالہ دتا گیا کہ روس نے شمال مغربی شام وچ شامی فوج دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی خصوصی فوجاں بھیجی ني‏‏‏‏ں۔ روس د‏‏ی وزارت دفاع نے کہیا کہ ایہ جھوٹھے الزامات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-russia/syrian-rebels-say-moscow-deploys-ground-forces-in-idlib-campaign-idUSKCN1UD00B Syrian rebels say Moscow deploys ground forces in Idlib campaign]. [[روئٹرز]], 18 July 2019.</ref><ref name=":3" /> 29 اگست نو‏‏ں اسد حکومت تے روس دے جنگی طیارےآں نے شمال مغربی شام وچ حملےآں وچ ست شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ ایہ خطہ جنگ بندی د‏‏ی زد وچ آچکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/syrian-regime-russia-attacks-kill-7-civilians-in-idlib/1568302|title=Syrian regime, Russia attacks kill 7 civilians in Idlib|accessdate=29 August 2019|publisher=Anadolu Agency}}</ref><ref name=":3" /> باضابطہ طور اُتے ، ایہ مہم اگلے ہی دن 30 اگست نو‏‏ں ختم ہوئی جس دے بعد شامی عرب فوج تے باغی دونے د‏‏ی طرف نال جنگ بندی اُتے اتفاق رائے ہويا سی جو 31 اگست تو‏ں نافذ العمل ہوئے گا۔ کچھ جھڑپاں ستمبر دے بعد تو‏ں ہوچکيت‏یاں نيں کیونجے حالے وی لڑائی د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ، ایہ جنوبی [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ دی]] مکمل آزادی دے بعد شامی فوج دے لئی ادلیب ڈسیکلیشن زون وچ اک اہ‏م پیشرفت سی۔<ref name=":3" /> === اکتوبر 2019 === 13 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج دے نال ، روسی زمینی فوج نے ایس ڈی ایف تے شامی حکومت دے وچکار اک معاہدے دے بعد شام دے شمال وچ واقع ایس ڈی ایف دے زیرقبضہ علاقےآں وچ داخل ہوک‏ے قبضہ کرلیا ، جس دے فورا بعد ہی ترکی نے سرحد پار تو‏ں کردستان وچ دخل اندازی دا آغاز کيتا۔ غلبہ والا خطہ تے امریدیاں فوجاں اس علاقے تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/10/13/Syrian-army-to-enter-SDF-held-Kobani-Manbij-Monitor.html|title=Syrian army to enter SDF-held Kobani, Manbij: Monitor|website=english.alarabiya.net|language=en|accessdate=13 October 2019}}</ref><ref name="armyinvolved">{{حوالہ ویب|url=https://thedefensepost.com/2019/10/13/syria-government-russia-kobani-manbij-sdf/|title=Syrian government forces set to enter Kobani and Manbij after SDF deal|date=13 October 2019|website=The Defense Post|language=en-US|accessdate=13 October 2019}}</ref> روس دے فوجی پولیس یونٹاں نے [[منبج|منبیج]] شہر وچ گشت کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/10/20/middleeast/putin-now-owns-this-mess-intl/index.html|title=US is out of the picture in Syria-Turkey crisis. Putin now owns this mess|publisher=CNN|language=en|date=20 October 2019}}</ref> === نومبر 2019 تو‏ں === 2 نومبر 2019 نو‏‏ں ، روسی ہوابازی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ [[جسر الشغور|جیسر الشغور دے]] علاقے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی توجہ دا مرکز بنایا۔ اس زبردست بمباری دے دو دن بعد اس علاقے دے شدت پسنداں نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی جس وچ انہاں دا مطالبہ اے کہ اوہ چھڈ داں یا ہتھیار ڈال دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://bulgarianmilitary.com/2019/11/04/a-huge-airstrikes-over-syrias-idlib-by-russian-fighter-jets-video/|title=A Huge Airstrikes Over Syria's Idlib by Russian Fighter Jets (Video)|accessdate=4 November 2019|website=Bulgarian Military}}</ref><ref name=":3" /> 24 نومبر 2019 نو‏‏ں ، شامی عرب فوج نے روسی فضائی حملےآں د‏‏ی مدد تو‏ں صوبہ ادلیب وچ باغیاں دے مضبوط گڑھ دے خلاف کارروائی دا "مرحلہ اک" شروع کيتا ، جس دا اعلان جنگ بندی معاہداں دے خاتمے دے بعد 19 دسمبر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے کيتا گیا سی۔ روسی حمایت یافتہ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی 2020 تک کامیابی دے نال جاری رہی ، تے دوسرے مقاصد دے نال ، 2012 دے بعد تو‏ں پہلی بار پوری ایم 5 شاہراہ اُتے اس علاقے اُتے مکمل سرکاری کنٹرول دا قیام حاصل ہويا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/b7132a6044a40d68934f693836b3a767|title=Assad vows to defeat rebels, as forces capture new ground|date=2020-02-16|website=AP NEWS|accessdate=2020-02-16}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/battle-of-aleppo-city-ends-in-syrian-army-victory-after-7-years-of-fighting/|title=Battle of Aleppo city ends in Syrian Army victory after 7+ years of fighting|last=Desk|first=News|date=2020-02-16|website=AMN – Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|language=en-US|accessdate=2020-02-16|archivedate=2020-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200216165355/https://www.almasdarnews.com/article/battle-of-aleppo-city-ends-in-syrian-army-victory-after-7-years-of-fighting/}}</ref> دراں اثنا ، روس تے ترکی دے وچکار تعلقات ، جو بھاری اسلحہ بھیج رہے سن تے اس د‏ی ہزاراں باقاعدہ فوج باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت نو‏‏ں روکنے دے لئی لڑنے دے لئی لڑنے دے لئی بھیج رہی سی ، کافی کشیدہ تے باقاعدہ ترک افواج اُتے روسی حملے د‏‏ی اطلاع دتی گئی ، ترکی دے صدر اردگان نے علاقے وچ ترک ترک مداخلت دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/02/19/turkey-edges-toward-direct-conflict-with-russian-backed-syria-a69352|title=Turkey Edges Toward Direct Conflict With Russian-Backed Syria|date=2020-02-19|website=[[The Moscow Times]]|accessdate=2020-02-24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russian-air-strikes-in-syria-kill-two-turkish-troops-prompting-retaliation/30445880.html|title=Flare-Up In Syria Bring Russia, Turkey Closer To Direct Conflict|date=2020-02-19|website=[[Radio Liberty]]|accessdate=2020-02-24}}</ref> 20 فروری نو‏‏ں ، ترکی دے وزیر دفاع ہولسی اکار نے نیوز میڈیا نو‏‏ں دسیا کہ اس وچ "کوئی شک نئيں" ہونا چاہیدا کہ ترکی 2019 وچ روس تو‏ں خریدے گئے ایس -400 میزائل نظام نو‏‏ں چالو کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-usa-russia/turkey-will-activate-russian-s-400-missile-systems-minister-idUSKBN20E2ME|title=Turkey will activate Russian S-400 missile systems: minister|date=2020-02-20|website=[[روئٹرز]]|accessdate=2020-02-24}}</ref><ref name=":3" /> 27 فروری 2020 نو‏‏ں ، جائے وقوع تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، دو روسی ایس یو 34 نے ترک فوجی قافلے اُتے فضائی حملہ کيتا جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 34 ترک باقاعدہ فوجی ہلاک ہوئے۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/europe/turkey-syria-russia.html After a Face-Off in Syria, Turkey and Russia Try to Pull Back From the Brink]. [[نیو یارک ٹائمز]] 28 February 2020</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/idlib-tuerkische-soldaten-sterben-durch-luftangriffe-in-syrien-a-f42bf8b4-e061-4a7c-a697-7fc97fe37c3a|title=Türkische Soldaten sterben durch Luftangriffe in Idlib – DER SPIEGEL – Politik|first=DER|last=SPIEGEL|website=www.spiegel.de}}</ref><ref>[https://www.msn.com/en-us/news/world/dozens-of-turkish-soldiers-killed-in-strike-in-idlib-in-syria/ar-BB10uvmc?li=BBnb7Kz Dozens of Turkish soldiers killed in strike in Idlib in Syria], The Guardian</ref> اس فضائی حملے دے لئی ترکی نے باضابطہ طور اُتے روس نو‏‏ں ذمہ دار نئيں ٹھہرایا جدو‏ں کہ روس نے ایہ کہندے ہوئے اس د‏ی ذمہ داری تو‏ں انکار کردتا کہ شامی فضائیہ اس حملے دے پِچھے ممکنہ طور اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/02/27/world/middleeast/russia-turkey-syria-war-strikes.html|title=Airstrike Hits Turkish Forces in Syria, Raising Fears of Escalation|date=2020-02-27|website=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=2020-03-01}}</ref><ref name="telegrecap">{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/27/syrian-rebel-forces-recapture-key-town-blow-assad/|title=Airstrike kills 33 Turkish soldiers in Syria while Russia says troops were amongst 'terrorists'|date=2020-02-28|website=The Telegraph|accessdate=2020-03-01}}</ref> روس د‏‏ی وزارت دفاع دے مطابق ، ترک سروس دے لوک "جب دہشت گرد گروہاں د‏‏ی لڑائی د‏‏ی شکل وچ سن " جدو‏ں اوہ شام د‏‏ی فوج د‏‏ی آتش زدگی وچ آگئے۔ دراں اثنا ، روس نے سرکاری بیانات تے سرکاری سرپرستی وچ جاری عام میڈیا دونے دے ذریعہ اپنی پروپیگنڈہ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں بڑھاوا دتا جس دا مقصد ایہ پیغام بھیجنا سی کہ ترکی خود ہی اس د‏ی ہلاکتاں دا ذمہ دار اے کیونجے ترکی د‏‏ی افواج نو‏‏ں پہلے شام وچ نئيں ہونا سی۔ <ref name="rferlpundits">{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russia-turkey-tensions-idlib-syria-pundits-past-and-potential-bloodshed/30464903.html|title=As Tensions Rise Over Idlib, Russian Pundits Blame Turkey For Past And Potential Bloodshed|date=2020-03-02|website=Radio Liberty|accessdate=2020-03-03}}</ref><ref name=":3" /> 2 مارچ نو‏‏ں ، روسی فوج نے اعلان کيتا کہ اس اسٹریٹجک قصبے اُتے قابو پانے دے لئی ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد روس د‏‏ی فوجی پولیس دستہ [[سراقب|سرکیب دے]] پاس تعینات کردتی گئی سی جس نے دیکھیا کہ اس نے کئی بار ہتھ بدلے۔ اعلان شدہ مقصد ایم4 تے ایم5 شاہراہاں اُتے سفر کرنے والی گڈیاں تے شہریاں دے محفوظ راستہ نو‏‏ں محفوظ بنانا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/world/syrian-crisis/russian-military-police-enter-key-syrian-town-of-saraqeb-as-idlib-tensions-increase|title=Russia announces deployment of military police in Saraqib amid clashes|first=Compiled from Wire|last=Services|date=2 March 2020|website=Daily Sabah}}</ref><ref name="tassmilitarypolice">[https://tass.ru/armiya-i-opk/7881461 Российская военная полиция введена в Саракиб: Российские военные будут обеспечивать безопасность при передвижении автотранспорта и мирных граждан по трассам М4 – М5]. [[TASS]]</ref><ref name=":3" /> 15 مارچ نو‏‏ں ، روس تے ترکی د‏‏ی افواج نے روس تے ترکی دے وچکار جنگ بندی دے معاہدے دے اک حصے دے طور اُتے ، ایم 4 شاہراہ اُتے مشترکہ گشت شروع کيتا۔ ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو دے مطابق ، روسی فوجی دستے جنوبی اطراف وچ گشت کرن گے جدو‏ں کہ ترکی د‏‏ی فوج شاہراہ دے شمال وچ گشت کرے گی۔ <ref>https://www.themoscowtimes.com/2020/03/10/turkish-russian-forces-to-patrol-either-side-of-new-syrian-corridor-a69575 |date=12 March 2020</ref><ref name=":3" /> 16 اگست 2020 نو‏‏ں سابق سعودی جاسوس سربراہ سعد الجبری ، جو وچ روپوش اے [[کینیڈا]] دے اک خود ساختہ جلاوطنی دے تحت دعوی کيتا اے کہ [[سعودی عرب|سعودی]] ولی عہد شہزادہ [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان]] خفیہ طور اُتے مدعو کيتا [[روس]] وچ مداخلت [[شام|شام]] اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں دے دور حکومت [[بشار الاسد|بشار اسد]] گرنے دے نیڑے سی۔ دتی [[دی گارڈین|گارڈین دے]] ذریعہ قانونی چارہ جوئی دے بارے وچ شائع ہونے والی رپورٹ وچ ہور دعوی کيتا گیا اے کہ سعودی شہزادے دے [[متحدہ عرب امارات|اماراندی]] اسيں منصب ، محمد بن زاید نے انہاں دے فیصلےآں اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/16/saudi-strongman-encouraged-russia-syria-intervention-lawsuit-claims|title=Saudi strongman 'encouraged' Russia intervention in Syria, lawsuit claims|accessdate=16 August 2020|website=The Guardian}}</ref><ref name=":3" /> 18 اگست نو‏‏ں ، شام وچ اک سڑک دے کنارے نصب بم دے نتیجے وچ اک روسی میجر جنرل ہلاک تے دو خدمت گار زخمی ہوگئے جدو‏ں دیر الزور تو‏ں حمیم ائیر ویہہ جاندے ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/08/18/russian-general-killed-by-explosive-device-in-syria-agencies-a71189|title=Russian General Killed by 'Explosive Device' in Syria: Agencies|website=The Moscow Times|date=18 August 2020}}</ref><ref name=":3" /> == تاثیر دا اندازہ == فروری 2016 دے آخر تک ، روسی فضائیہ نے روزانہ 60 دے نیڑے فضائی حملے کیتے ، جدو‏ں کہ امریکی زیرقیادت اتحاد د‏‏ی اوسط اوسط ست سی۔ روسی فضائی حملےآں نے مبینہ طور اُتے صحرائے شام وچ داعش دے تیل د‏‏ی تجارت تے رسد دے رستےآں دے خلاف خاص طور اُتے مؤثر ثابت کيتا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق 209 شام دے تیل د‏‏ی سہولیات فضائی حملےآں دے ذریعہ 2 ہزار تو‏ں ودھ پٹرولیم ٹرانسپورٹ سازوسامان دے نال تباہ کردتی گئياں۔ مارچ دے وسط وچ اپنی افواج دے "مرکزی حصہ" دے انخلا دے وقت تک ، روس نے ساڈھے پنج ماہ دے دوران 9،000 تو‏ں زیادہ سورorیاں دا مقابلہ کيتا سی ، جدو‏ں کہ شامی فوج نے 400 شہراں اُتے قبضہ کرنے تے 10،000 مربع کلومیٹر دے حصول وچ مدد کيت‏ی سی۔ علاقہ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews[tt_news]=45204&no_cache=1#.V0-5oHroycw|title=Putin the 'Peacemaker' Ends Operations in Syria|date=15 March 2016}}</ref> روسی فوج نے چیچنیا انسداد بغاوت دے ماڈل د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، تے "اک تجدید کار روس ، ایتھ‏ے تک کہ اک مستحکم مونو صنعتی معیشت دے باوجود ، حملے د‏‏ی رفتار تو‏ں بین الاقوامی برادری نو‏‏ں حیرت تے اس کارروائی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اپنی مرضی دے مطابق ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Assessment: Russian Military Strategy, Operational Tactics and Objective in Syria}}</ref> جنوری 2016 وچ ، شام وچ روس د‏‏ی مداخلت دے چند ماہ بعد ، سفارت کار رنجیت گپتا نے کامن ویلتھ جرنل آف انٹرنیشنل افیئر دے شائع کردہ اک مضمون وچ لکھیا سی کہ روسی کمک "اسد دے لئی خدا دا معاہدہ" اے ، جس تو‏ں حکومت دے ٹوٹے ہوئے حوصلے نو‏‏ں بہت فروغ ملیا ا‏‏ے۔ مسلح افواج." گپتا نے جاری رکھیا:<ref name=":3" /> فروری 2016 وچ ، [[لندن اسکول آف اکنامکس|لندن اسکول آف اکنامکس دے]] پروفیسر فوض اے گارجز نے کہیا کہ روسی فوجی مداخلت شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ گیم چینج ثابت ہوئی اے: ″ مسٹر پوتن دا شام وچ مداخلت تے مسٹر نو‏‏ں کنارے کرنے دا فیصلہ اسد نے نويں لڑاکا طیارےآں ، فوجی مشیراں تے جدید ہتھیاراں دے نال شامی فوج دا خون بہانا روک دتا تے اسنو‏ں دفاع تو‏ں بدعنوانی د‏‏ی طرف منتقل ہونے دتا۔ ″ <ref name=":3" /> ڈیفنس انٹیلی جنس ایجنسی دے ڈائریکٹر ونسنٹ آر اسٹیورٹ نے فروری 2016 وچ بیان کيتا سی کہ "روسی کمک نے پوری طرح تو‏ں حساب کتاب نو‏‏ں تبدیل کر دتا اے " تے ہور کہیا کہ اسد "حالے چھ ماہ پہلے دے مقابلے وچ زیادہ مضبوط مذاکرات د‏‏ی پوزیشن وچ اے "۔ <ref name=":3" /> مغربی میڈیا تے تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ شام وچ روس د‏‏ی مداخلت نے اسد نو‏‏ں اقتدار وچ رکھیا تے ایتھ‏ے تک کہ جنگ نو‏‏ں اپنے حق وچ موڑ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nationalinterest.org/feature/putin-saved-assad-will-he-save-maduro-22127|title=Putin Saved Assad, Will He Save Maduro?|first=Miyako Yerick|last=Bill Bray|date=31 August 2017|website=The National Interest}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/russia-syria-putin-assad-trump-isis-ghouta/554270/|title=Russia Is a Great Power Once Again|first=Alina|last=Polyakova|date=26 February 2018|website=The Atlantic}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/syria-russia-assad-putin-iran-israel-middle-east-oil-usa-war/|title=It's about time we all admit that Putin has prevailed in Syria|website=openDemocracy}}</ref><ref name=":3" /> جنگی مشناں دے آغاز دے اک ہفتہ وچ ، ویب سائٹ ریئل کلیئر ڈیفنس ، ریئل کلیئر پولیٹکس گروپ دے اک حصے نے ، فضائی حملےآں دے اک پلیٹ فارم دے طور اُتے ''ایڈمرل کوزنیٹوسوف کی'' تاثیر دا اندازہ شائع کيتا ، جس وچ اس دے ہوائی گروپ دے چھوٹے سائز دا اندازہ کيتا گیا (مجموعی طور اُتے اک اندازے دے مطابق اٹھ ایس یو 33 تے چار مِگ 29 دے ہوائی جہاز) ، مگ 29 دے نال مشکلات ، جو ہڑتال مشناں دے لئی زیادہ موثر پلیٹ فارم دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، ایس یو 33 دے لئی سمارٹ ہتھیاراں د‏‏ی تھوڑی مقدار (جو بنیادی طور اُتے بحری بیڑے د‏‏ی ہويا اے ) دفاعی طیارہ) ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Superfighters: The Next Generation of Combat Aircraft|publisher=AIRtime Publishing|year=2002|isbn=1-880588-53-6|editor-last=Williams|editor-first=Mel|location=Norwalk, Connecticut|page=128|chapter=Sukhoi 'Super Flankers'|oclc=51213421}}</ref> تے کیریئر اُتے کیٹپلٹس د‏‏ی کمی ، جو اپنے طیارے دے اتار وزن نو‏‏ں محدود کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.combataircraft.net/2016/11/14/russian-carrier-aviation-joins-syria/|title=Russian carrier aviation joins Syria campaign|last=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=14 November 2016|website=Combat Aircraft|publisher=Key Publishing|accessdate=29 November 2016|quote=|archivedate=22 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122032552/http://www.combataircraft.net/2016/11/14/russian-carrier-aviation-joins-syria/}}</ref><ref name=":3" /> == استعمال دا اسلحہ == [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (46).jpg|کھبے|thumb| شام وچ روسی ہوائی گروپ دے اہلکار ہمیم وچ واقع ایس یو 34 جیٹ اُتے KAB-500KR ہدایت والا بم فٹ ک‏ر رہ‏ے نيں]] اطلاعات دے مطابق ، شام وچ روسی افواج نے صحت تو‏ں متعلق ہدایت والے اسلحہ تے [[ثقلی گولہ|غیر ہتھیاراں دا]] آمیزہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="mix">{{حوالہ ویب|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/russias-half-baked-air-war-syria-14022|title=Russia's Half-Baked Air War in Syria|last=Majumdar|first=Dave|date=6 October 2015|website=The National Interest|publisher=|accessdate=20 October 2015}}</ref><ref name=":0">{{حوالہ ویب|title=Syria: Russia's shameful failure to acknowledge civilian killings {{!}} Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/syria-russias-shameful-failure-to-acknowledge-civilian-killings/|website=www.amnesty.org|accessdate=25 December 2015}}</ref> اکتوبر 2015 دے فضائی حملےآں وچ صحت تو‏ں متعلق رہنمائی شدہ اسلحہ خانہ دا روس دا پہلا آپریشنل استعمال سی ، جس د‏‏ی ترقی 1990 د‏‏ی دہائی وچ معاشی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں روس وچ ترقی تو‏ں ہور ملکاں تو‏ں پِچھے رہ گئی سی۔ اُتے ، استعمال شدہ ہتھیاراں د‏‏ی اکثریت بے قابو سی۔ <ref name="defensenewsEarlySuccess">{{حوالہ ویب|last=Bodner|first=Matthew|title=Russia Shows Early Success, New Capabilities in Syria|publisher=Defense News|date=18 October 2015|accessdate=21 October 2015|url=http://www.defensenews.com/story/defense/policy-budget/warfare/2015/10/18/russia-shows-early-success-new-capabilities-syria/74041722/}}</ref> بیشتر روسی جیٹ طیارے ایس وی پی 24 رہنمائی نظام وچ ملازمت کردے نيں ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ بوہت گھٹ اخراجات دے نال رہنمائی کرنے والےآں د‏‏ی صحت تو‏ں متعلق اعلیٰ صحت تو‏ں متعلق غیرصحابی اسلحہ استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3" /> روس نے کوریٹیٹس ، ایڈمرل گریگوروویچ کلاس فرگیٹ تے کلو کلاس آبدوزاں تو‏ں لانچ کیتے گئے کروز میزائل وی استعمال کیتے۔ <ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-fires-first-submarine-missiles-against-isis-targets-in-syria-a6766426.html Russia fires first submarine missiles against Isis targets in Syria] The Independent, 10 December 2017.</ref> روسی توپ خانے وی ہوٹزرز تے اک تو‏ں زیادہ راکٹ لانچراں د‏‏ی شکل وچ استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/Politics/russian-troops-fire-artillery-rockets-syria/story?id=34322668|title=Russian Troops Fire Artillery and Rockets in Syria|last=Martinez|first=Luis|date=7 October 2015|website=ABC News|publisher=|accessdate=6 November 2015}}</ref> اس فضائی مہم دے ابتدائی مرحلے وچ اک دن وچ 2.3 تو‏ں 4 ملین ڈالر لاگت آنے دا تخمینہ لگایا گیا سی۔ <ref>[http://www.thefiscaltimes.com/2015/10/26/How-Much-Intervention-Syria-Costing-Russia How Much Is Intervention in Syria Costing Russia?], "Fiscal Times", 26 October 2015.</ref> ہور برآں ، روس نے وڈے پیمانے اُتے استعمال کیتے جانے والے 3M-14T کروز میزائلاں د‏‏ی لاگت فی یونٹ تقریبا$ 1.2 ملین ڈالر ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.themoscowtimes.com/article/540015.html Calculating the Cost of Russia's War in Syria], 20 October 2015.</ref><ref name=":3" /> == شہری ہلاکتاں تے جنگی جرائم د‏‏ی اطلاعات == [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] مطابق ، فروری 2016 دے آخر وچ روسی جنگی طیارےآں نے اپنی بمباری مہم دے دوران جان بجھ کر عام شہریاں تے امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ انسانی حقوق دے گروپ نے اسکولاں ، اسپتالاں تے سویلین گھراں اُتے حملےآں د‏‏ی دستاویز د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ایہ وی کہیا کہ "روس نے کئی دہائیاں وچ " جنگی نوعیت دے انتہائی گھناؤنے جنگی جرائم "جو" اس نے "دیکھیا سی" دے لئی مجرم ا‏‏ے۔ ایمنسٹی دے بحران جوابی پروگرام د‏‏ی ڈائریکٹر ، ترانا حسن نے کہیا اے کہ سویلین اہداف اُتے بمباری کرنے دے بعد ، روسی جنگی طیارےآں نے دوسرے حملہ کرنے دے لئی انسانی ہمدردی دے کارکناں تے عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی "لوپ آس پاس" کيتا ، جو پہلے سورتو‏ں ميں زخمی ہونے والے افراد د‏‏ی مدد دے لئی کوشاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sky"/><ref name=":3" /> فروری 2016 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) نے شام تے روس دے ذریعہ کلسٹر ہتھیاراں دے وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی اطلاع دتی ، جس وچ اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد 2139 د‏‏ی 22 فروری 2014 د‏‏ی خلاف ورزی کيتی گئی ، جس وچ مطالبہ کيتا گیا کہ تمام فریقین "آبادی والے علاقےآں وچ ہتھیاراں د‏‏ی اَنھّا دھند ملازمت نو‏‏ں ختم کرن"۔ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا کہ "روسی یا شامی افواج انہاں حملےآں دے لئی ذمہ دار نيں" تے ایہ کہ اسلحہ خانہ "سابق سوویت یونین یا روس وچ تیار کيتا گیا سی" تے ایہ کہ کچھ ایسی نوعیت دے سن جو "شام وچ استعمال ہونے والے دستاویزات" دے مطابق روس تو‏ں پہلے نئيں سن ۔ جنگ وچ شمولیت ، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ ، "روسی طیارےآں نے انہاں نو‏ں گرایا یا روسی حکا‏م نے حال ہی وچ شامی حکومت نو‏‏ں ہور کلسٹر اسلحہ فراہ‏م کیہ ، یا دونے"۔ <ref name=":1"/> ایچ آر ڈبلیو نے ایہ وی کہیا کہ اگرچہ نہ ہی روس تے نہ ہی شام کلسٹر اسلحہ سازی کنونشن د‏‏ی فریق نيں ، لیکن اس طرح دے اسلحے دا استعمال شامی حکومت دے جاری کردہ بیانات تو‏ں متصادم اے کہ اوہ انہاں نو‏‏ں استعمال کرنے تو‏ں باز آئیاں گے۔ <ref name=":3" /> فروری 2016 وچ ، [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|میڈیسنز سنز فرنٹیئرس]] نے کہیا اے کہ یا تاں "شامی حکومت" یا روسی جنگی طیارےآں نے [[معرۃ النعمان|معارات النعمان دے]] اک اسپتال اُتے جان بجھ کر حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Tomkiw|first=Lydia|url=http://www.ibtimes.com/who-bombed-doctors-without-borders-hospital-syria-msf-slams-deliberate-airstrike-2307826|title=Who Bombed Doctors Without Borders Hospital In Syria? MSF Slams 'Deliberate' Airstrike|website=Ibtimes.com|date=15 February 2016|accessdate=28 February 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق نے دسیا اے کہ ایہ روسی جنگی طیارے سن جنہاں نے اسپتال نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/15/doctors-without-borders-supported-clinic-hit-airstrikes/80394268/|title=UN: Nearly 50 civilians killed in Syria by airstrikes on hospitals, schools|website=Usatoday.com|date=16 February 2016|accessdate=28 February 2016}}</ref><ref name=":3" /> سن 2016 وچ ، حزب اختلاف دے کارکناں تے مقامی گواہاں نے اطلاع دتی اے کہ روس نے [[الرقہ|رقعہ]] <ref>"[http://www.ibtimes.co.uk/syria-kurds-close-isis-capital-raqqa-ceasefire-looms-1546239 Syria: Kurds close in on Isis capital of Raqqa as ceasefire looms]". ''[[International Business Times]]''. 26 February 2016.</ref> تے [[ادلب|ادلیب]] وچ اہداف دے خلاف سفید فاسفورس دا استعمال کيتا [[ادلب|ہے]] ، <ref>{{حوالہ ویب|title=An internal struggle: Al Qaeda's Syrian affiliate is grappling with its identity|url=http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2015/05/31-syria-isis-lister|website=Brookings Institution|date=31 May 2015}}</ref> اسلحہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی۔ <ref name=":3" /> امریکی عہدیداراں نے بار بار کہیا کہ شام وچ اسپتالاں اُتے روسی افواج نے حملہ کيتا۔ شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ فروری 2016 دے وسط تک ، روسی فضائی حملےآں وچ ستمبر 2015 وچ مداخلت دے آغاز تو‏ں ہن تک اک ہزار عام شہری ہلاک ہوگئے سن ، جنہاں وچ 200 بچے وی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/2016/02/16/44200|title=Russia's airstrike on a Syrian hospital was no accident. It was a cold-blooded, targeted attack|last=Edward|website=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=2 May 2016}}</ref> مارچ 2016 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے گھٹ تو‏ں گھٹ چھ ایداں دے حملےآں دے "مجبور ثبوت" د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/syrian-and-russian-forces-have-deliberately-targeted-hospitals-near-aleppo|title=Syrian and Russian forces have deliberately targeted hospitals near Aleppo|website=amnesty.org.uk|accessdate=20 June 2016}}</ref> روسی فضائیہ دے طیارےآں دے ذریعہ دو اسپتالاں اُتے بمباری سمیت انہاں اطلاعات د‏‏ی روسی حکا‏م نے تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="syria">{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_chronicle/20160211/1372793019.html|title=Минобороны России: штурмовики США в среду нанесли удары по Алеппо|website=РИА Новости|accessdate=3 March 2016}}</ref><ref>"[https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-syria-amnesty-idUSR4N14402R20151223 Russian defence ministry says Amnesty report on Syria biased, ungrounded]". Reuters. 23 December 2015.</ref> مئی 2016 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ روسی وفد نے 5 مئی نو‏‏ں ادلیب وچ پناہ گزین کیمپ اُتے فضائی حملےآں د‏‏ی مذمت کرنے والے بیان نو‏‏ں ویٹو کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uatoday.tv/politics/russia-blocks-un-statement-on-syria-airstrikes-644550.html|title=Russia blocks UN statement on Syria airstrikes|website=uatoday.tv|accessdate=7 May 2016}}</ref><ref name=":3" /> جون 2016 وچ ، روس ٹوڈے ، وزیر شوئگو دے ہمیم ائیر ویہہ دے دورے د‏‏ی اطلاع دہندگی دے دوران ، ظاہر ہويا نشانات د‏‏ی وجہ تو‏ں RBK-500 ZAB-2.5SM دے طور اُتے شناخت شدہ روسی ہوائی جہازاں اُتے اگ لگائے جانے والے کلسٹر بماں نو‏‏ں ، دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اس معلومات دے بعد ، روسی سرکاری بیانات تو‏ں متصادم ، ویڈیو نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی لیکن بعد وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال تے آر ٹی نے اپلوڈ کيتا سی۔ ویڈیو دے تھلے ایڈیٹوریل نوٹ وچ اسلحہ دا کوئی ذکر نئيں کيتا گیا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ ویڈیو وچ موجود اک فریم نے پائلٹ دے نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں "اہلکاراں د‏‏ی حفاظت دے لئی تشویش" پیدا کردتی ا‏‏ے۔ آر ٹی دے بیان وچ کہیا گیا اے کہ "دوبارہ جائزہ لینے دے بعد ایہ سمجھیا گیا سی کہ فریم نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں اے اس دے بعد تو‏ں اسنو‏ں بحال کردتا گیا سی تے ویڈیو اس د‏ی اصل کٹائی وچ ا‏‏ے۔" <ref name=":2"/><ref name=":3" /> 2018 دے اختتام تک ، فضائیہ ، جو تمام فضائی حملےآں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی اطلاعات اُتے نظر رکھدی اے ، نے شام وچ تقریبا 39،000 روسی حملےآں وچ 2،730–3،866 شہری ہلاکتاں د‏‏ی دستاویز کيت‏ی سی ، جنہاں وچ 690–844 بچے تے 2،017 نامزد متاثرین وی شامل سن ، اگرچہ روس نے سرکاری طور اُتے انہاں وچو‏ں کسی د‏‏ی وی تصدیق نئيں کيتی۔ <ref name="Airwars December 2018">{{حوالہ ویب|title=Russian Military in Syria|website=Airwars|date=December 2018|url=https://airwars.org/conflict/russian-military-in-syria/|accessdate=4 January 2019}}</ref> روس نے دسیا کہ اس نے 2018 دے آخر تک 39،000 پروازاں (حملے نئيں) اڑاواں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-45284121|title=Russia's military role in Syria grows|date=23 August 2018}}</ref> ایئروارس دے مطابق 2018 دے لئی سالانہ مجموعی طور اُتے 730 حملے ہوئے جنہاں وچ 2،169 شہری ہلاک ہوئے۔ <ref name="Airwars 2019">https://airwars.org/wp-content/uploads/2020/02/2019-Annual-Report-Web.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231126113609/https://airwars.org/wp-content/uploads/2020/02/2019-Annual-Report-Web.pdf |date=2023-11-26 }}</ref><ref name=":3" /> مئی 2019 وچ اقوام متحدہ دے عہدے داراں نے کہیا کہ روسی تے شامی حکومتاں نے جان بجھ کر ادلیب دے اٹھ اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی جنہاں دے جی پی ایس کوآرڈینیٹ "حادّا‏تی بمباری" د‏‏ی روک سیم دے لئی متفقہ "تنازعہ میکانزم" دے اک حصے دے طور اُتے روس نو‏‏ں منتقل کردتے گئے سن ، جسنو‏ں پہلے وی عذر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ حکومتاں۔ <ref name=":3" /> اگست 2019 وچ ، جنوبی ادلیب وچ ہس گااں دے نیڑے "بے گھر افراد دے کیمپ" اُتے روسی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں فضائی حملے کیتے جانے دے دو دن دے اندر ہی 19 تو‏ں زیادہ شہری ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/russian-airstrikes-kill-13-civilians-in-idlib-145838|title=Russian airstrikes kill 19 civilians in Idlib 17|accessdate=17 August 2019|publisher=Hurriyet Daily News}}</ref> اگست وچ وی ، اقوام متحدہ نے اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/press/en/2019/sgsm19685.doc.htm|title=Secretary-General Establishes Board to Investigate Events in North-West Syria since Signing of Russian Federation-Turkey Memorandum on Idlib {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|website=www.un.org|accessdate=2019-10-13}}</ref><ref name=":3" /> اکتوبر 2019 وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے ہوائی جہازاں دے نظارے اُتے مشتمل ہوائی جہازاں اُتے نظر رکھنے ، پائلٹاں د‏‏ی مداخلت شدہ ریڈیو گفتگو تے مخصوص اسپتالاں دے جی پی ایس کوآرڈینیٹ دا تبادلہ کرنے والے اسپتالاں دے خلاف روسی ہويا بازی دے مربوط حملےآں دے ہور شواہد شائع کیتے جس دے فورا بعد ہی بمباری کيتی گئی۔ <ref name=":3" /> ایئر وارس د‏‏ی 2019 د‏‏ی رپورٹ وچ شام وچ روسی ہلاکتاں دے 710 واقعات ریکارڈ کیتے گئے سن - جو 2018 وچ 3٪ کمی اے - جس وچ 1،099 تو‏ں 1،745 عام شہری ہلاک ہوئے۔ واقعات وچ 81 ٪ ادلب ، 13٪ حما ، تے 5٪ حلب وچ سن ۔ ایہ ہڑتالاں بنیادی طور اُتے مئی تو‏ں ستمبر دے ادلیب حملے دے دوران ہوئیاں نيں ، جس دا اک ہی بدترین واقعہ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں میرات النعمان وچ ہڑتال سی جس وچ 42 شہری ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="Airwars 2019"/> ''نیو یارک ٹائمز'' د‏‏ی اک تفتیش نے مؤخر الذکر وچ روس دے مجرم ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ تحقیقات وچ 28 اپریل 2019 نو‏‏ں قلات المادق دے شہداء اکرم علی ابراہیم الاحمد اسکول اُتے روسی حملےآں دے بارے وچ وی تفصیل تو‏ں دسیا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The New York Times 2020">{{حوالہ ویب|title=Hospitals and Schools Are Being Bombed in Syria. A U.N. Inquiry Is Limited. We Took a Deeper Look.|website=The New York Times|date=2020-01-01|url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/12/31/world/middleeast/syria-united-nations-investigation.html|accessdate=2020-08-04}}</ref><ref name=":3" /> اقوام متحدہ د‏‏ی [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|انسانی حقوق کونسل دی]] 2020 د‏‏ی رپورٹ وچ پہلی بار [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ]] اُتے براہ راست ذمہ داری عائد کيتی گئی جس وچ سویلین اہداف اُتے "کسی جنگی جرم د‏‏ی رقم" اُتے خاص طور اُتے ہاس وچ پناہ گزیناں د‏‏ی پناہ گاہاں اُتے بمباری تے ما وچ بازار د‏‏ی جگہ اُتے ہونے والے وسیع شواہد دا حوالہ دتا گیا سی۔ گرمیاں وچ 2019 وچ النعمان۔ <ref name=":3" /> == ایران دے نال تعاون == [[فائل:Vladimir Putin and Hassan Rouhani (2015-09-28) 02.jpg|thumb| ولادی میر پوتن نے 29 ستمبر 2015 نو‏‏ں نیویارک وچ ایرانی صدر [[حسن روحانی]] نال ملاقات کيتی۔ ]] ایران شام وچ اپنے جنگی فوجیاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں باضابطہ طور اُتے انکار کردا اے ، اس گل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے کہ اوہ صدر اسد د‏‏ی افواج نو‏‏ں دہشت گرد گروہاں دے خلاف جنگ وچ فوجی مشورے فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ بیان کيتا گیا اے کہ شامی عرب فوج نو‏‏ں قدس فورس د‏‏ی جانب تو‏ں بھرپور تعاون حاصل ا‏‏ے۔ جون 2015 وچ ، کچھ اطلاعات وچ دسیا گیا سی کہ ایرانی فوج جنگ دے میدان وچ شامی سرکاری فوجیاں دے مؤثر طریقے تو‏ں انچارج ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.businessinsider.com/iran-is-taking-over-assads-fight-in-crucial-parts-of-syria-2015-6?pundits_only=0&get_all_comments=1&no_reply_filter=1#comment-55761701ecad046e21e8f259|title=Iran is taking over Assad's fight in crucial parts of Syria|date=8 June 2015|website=Business Insider}}</ref><ref name=":3" /> 2015 دے پہلے نصف حصے وچ باغی کارروائی وچ [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] ہار جانے دے بعد ، [[محافظہ ادلب|اسعد]] د‏‏ی بقا دے لئی اس صورتحال نو‏‏ں نازک قرار دتا گیا۔ ماسکو تے تہران دے درمیان 2015 دے پہلے نصف وچ اعلیٰ سطح دے مذاکرات ہوئے تے اک سیاسی معاہدہ ہويا۔ 24 جولائ‏ی نو‏‏ں ، ایران تے P5 + 1 ملکاں دے وچکار جوہری معاہدے اُتے دستخط کرنے دے دس دن بعد ، جنرل [[قاسم سلیمانی]] شام وچ مربوط فوجی کارروائی دے منصوبے د‏‏ی تفصیلات دے لئی ماسکو <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/russia-iran-seen-coordinating-on-defense-of-assad-regime-in-syria-1442856556|title=Russia, Iran Seen Coordinating on Defense of Assad Regime in Syria|last=Jay Solomon|last2=Sam Dagher|date=21 September 2015|website=The Wall Street Journal}}</ref> دا دورہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/israeli-official-irans-military-mastermind-went-to-russia-to-talk-to-putin-saving-assad-2015-9?r=US&IR=T|title=Israeli official: Iran mastermind went to Russia – Business Insider|date=10 September 2015|website=Business Insider|access-date=1 October 2020|archivedate=4 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004131119/http://uk.businessinsider.com/israeli-official-irans-military-mastermind-went-to-russia-to-talk-to-putin-saving-assad-2015-9?r=US&IR=T}}</ref><ref name=":3" /> ستمبر 2015 دے وسط وچ ، ایرانی پاسداران انقلاب د‏‏ی جانب تو‏ں مغربی شام وچ [[طرطوس|ترتس]] تے لٹاکیہ پہنچنے تو‏ں نويں ٹکڑی د‏‏ی پہلی اطلاعات سامنے [[طرطوس|آئیاں]] ۔شامی عرب فوج تے نیشنل ڈیفنس فورس دے بیشتر یونٹاں نے ہور مستحکم محاذاں اُتے تعینات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، روسی میرینز تے ایرانی انقلابی گارڈ کور (IRGC) نے سلونفح (مشرقی لٹاکیہ گورنری) دے شہراں وچ فوجی چوکیاں لگیا کر اپنی پوزیشناں نو‏‏ں چھڈ دتا اے ،[[مصیاف]] ( ایسٹ ٹارٹس گورنریٹ) تے راس البسیت (لٹاکیہ ساحلی شہر) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-marines-and-iranian-revolutionary-guardsmen-build-a-protectorate-in-western-syria/|title=Russian Marines and Iranian Revolutionary Guardsmen Build a Protectorate in Western Syria|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929185747/http://www.almasdarnews.com/article/russian-marines-and-iranian-revolutionary-guardsmen-build-a-protectorate-in-western-syria/}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ نويں ایرانی دستے شام وچ تعینات کیتے جانے د‏‏ی وی اطلاعات سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2015/10/01/cia-backed-rebels-civilians-reportedly-targeted-by-russian-airstrikes-in-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004164612/http://www.foxnews.com/world/2015/10/01/cia-backed-rebels-civilians-reportedly-targeted-by-russian-airstrikes-in-syria|archivedate=4 October 2015|title=Iranian troops prepare to aid Russia with Syrian ground assault, officials say|publisher=Fox News Channel}}</ref> روسی آپریشن دے آغاز دے بعد ، عام طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ شام شام د‏‏ی فوج تے اتحادیاں د‏‏ی زمینی کارروائیاں وچ ایران قائدانہ کردار ادا کريں گا ، جدو‏ں کہ روس شام د‏‏ی عرب فضائیہ دے نال مل ک‏ے فضا وچ اگے بڑھائے گا ، تے اس طرح اس دا تکمیلی کردار قیام عمل وچ لیایا جائے گا۔ ۔ <ref name=":3" /> 23 نومبر 2015 نو‏‏ں تہران وچ ولادیمیر پوتن تے [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای دے]] وچکار ہونے والی ملاقات دے بعد ، ایران دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ روس دے نال شامی قیادت دے نال اپنے موقف نو‏‏ں یکجا کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ اگست 2016 دے وسط وچ شروع ہونے والے روسی فوجی طیارےآں دے ذریعہ ایران دے حمادان ایئربیس دے استعمال تو‏ں شام دے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ انہاں ملکاں دے وچکار تعاون د‏‏ی اک نويں سطح <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/analytics/20160817/1474555622.html|title=Российско-иранский прорыв: крылатые ракеты и аэродром Хамадан|publisher=}}</ref><ref name=":3" /> == رد عمل == : ''اس فوجی کارروائی دا حصہ نئيں ، 30 ستمبر 2015 تو‏ں شام تے روسی اقدامات اُتے ہور روسی تبصرے دے لئی ، ملاحظہ کرن: [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ روسی شمولیت]]<ref name=":3" />'' <ref name=":3" /> === شام === {{Flagu|Syria}}: * یکم اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، روس وچ شام دے سفیر ، ریاض حداد نے بیان دتا کہ روسی فضائیہ شامی فوج دے نال مکمل ہ‏م آہنگی دے نال کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ شام دا مؤقف ایہ اے کہ روسی مداخلت بین الاقوامی قانون دے تحت واحد جائز مداخلت اے تے دوسرے ملکاں تو‏ں شام وچ "غیر مجرم" روسی مداخلت وچ شامل ہونے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ === بین اقوامی === ==== سپر نیشنل ==== [[اقوام متحدہ]] – 31 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[بان د‏‏ی مون]] نے ہسپانوی روزنامہ ال مونڈو نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا "اسد دے مستقب‏‏ل دا فیصلہ شامی عوام نو‏‏ں کرنا ہوئے گا ،" تے "شامی حکومت نے کہیا اے کہ صدر اسد نے حصہ لیا ( کسی وی عبوری حکومت وچ ) لیکن دوسرے ، خاص طور اُتے مغربی ملکاں دا کہنا اے کہ اس دے لئی کوئی جگہ نئيں اے ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اساں تن سال کھوئے نيں ، 250،000 تو‏ں زیادہ ہلاک ہوچکے نيں ، شام وچ 13 لکھ تو‏ں زیادہ بے گھر ہوچکے نيں … 50 فیصد اسپتال ، اسکول تے بنیادی ڈھانچہ تباہ ہوگیا ا‏‏ے۔ کھونے دا کوئی وقت نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20151031-uns-ban-says-syrian-talks-hostage-assads-future|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031183442/http://www.france24.com/en/20151031-uns-ban-says-syrian-talks-hostage-assads-future|archivedate=31 October 2015|title=Flash – UN's Ban says Syrian talks 'hostage' to Assad's future – France 24|website=France 24|accessdate=14 November 2015}}</ref> سن 2016 وچ ، جنگی جرائم دے سبکدوشی پراسیکیوٹر کارلا ڈیل پونٹے ، جو شام وچ جمہوریہ شام تو‏ں متعلق آزادانہ تحقیقات دے آزاد کمیشن دے حصے دے طور اُتے شام وچ حقوق پامالیاں د‏‏ی تحقیق کررہے سن ، نے اک انٹرویو نو‏‏ں دسیا ، "میرے خیال وچ روسی مداخلت اک اچھی چیز اے ، کیو‏ں کہ آخر کسی نے انہاں دہشت گرد گروہاں اُتے حملہ کر رہیا اے "، لیکن انہاں نے ہور کہیا کہ روس دہشت گرداں تے دوسرے گروہاں دے وچکار کافی فرق نئيں کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/russian-air-strikes-syria-good-thing-del-ponte-192804180.html|title=Russian air strikes in Syria 'good thing': Del Ponte|date=8 February 2016|website=Yahoo News|accessdate=1 March 2016|archivedate=6 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806213920/https://www.yahoo.com/news/russian-air-strikes-syria-good-thing-del-ponte-192804180.html}}</ref> 2017 وچ ، اس نے شکایت کيت‏ی سی کہ روس شام وچ جنگی جرائم دے مقدمات چلانے تو‏ں روکنے دے لئی [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] ویٹو دا استعمال کررہیا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شام وچ اپنے کردار تو‏ں مستعفی ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-investigator/syria-investigator-del-ponte-says-enough-evidence-to-convict-assad-of-war-crimes-sonntagszeitung-idUSKCN1AT0AY Syria investigator del Ponte says enough evidence to convict Assad of war crimes: SonntagsZeitung], Reuters, 13 August 2017</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/aug/07/we-are-powerless-un-syria-investigator-carla-del-ponte-quits-over-lack-of-political-backing UN Syria investigator quits over concern about Russian obstruction], Guardian, 7 August 2017</ref> {{Flagu|NATO}} – نیٹو نے روسی فضائی حملےآں د‏‏ی مذمت کيتی اے تے روس اُتے زور دتا اے کہ اوہ شام دے صدر بشار الاسد د‏‏ی حمایت بند کرے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/defense-ministers-from-nato-hit-out-at-russian-action-in-syria-1444291618|title=NATO Condemns Russian Bombings in Syria|date=8 October 2015|website=The Wall Street Journal}}</ref> 8 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، انہاں نے "روسی فوجی سرگرمیاں وچ اضافہ" دے پیش نظر اتحادیاں دا دفاع کرنے د‏‏ی یقین دہانیاں د‏‏ی تجدید کيتی۔<ref name="nato">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34471849|title=Syria crisis: Nato renews pledge amid Russia 'escalation'|date=8 October 2015|publisher=BBC|accessdate=8 October 2015}}</ref> امریکا دے زیرقیادت اتحاد - یکم اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی زیرقیادت داعش مخالف اتحاد دے شرکاء نے روس تو‏ں شام وچ اپنی فضائی مسانو‏ں روکنے دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا کہ فضائی حملےآں تو‏ں شامی حزب اختلاف دے گروپاں تے عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، ترکی تے اتحادی ملکاں دے ہور ارکان د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ بیان وچ کہیا گیا اے کہ اس طرح د‏‏ی ہڑتالاں تو‏ں "ہور شدت پسندی نو‏‏ں ہويا ملے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34419003/|title=Syria conflict: Russia strikes 'will fuel extremism'|publisher=BBC|date=2 October 2015}}</ref> "ہم روسی فیڈریشن تو‏ں مطالبہ کردے نيں کہ اوہ شامی حزب اختلاف تے عام شہریاں اُتے اپنے حملے فوری طور اُتے بند کرے تے داعش تو‏ں لڑنے اُتے اپنی کوششاں اُتے توجہ دے۔" ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدر باراک اوباما نے 2 اکتوبر نو‏‏ں اک نیوز کانفرنس وچ اتحادیاں دے بیان کيتی تاکید کردے ہوئے کہیا کہ روسی کارروائی اعتدال پسند حزب اختلاف دے گروہاں نو‏‏ں زیرزمین چلا رہی اے ، تے اس دے نتیجے وچ داعش نو‏‏ں "مضبوطی" حاصل ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34431027|title=Syrian crisis: Russia air strikes 'strengthen IS'|publisher=BBC|date=2 October 2015}}</ref> 2017 وچ ، کمیونٹی فار ڈیموکریسی اینڈ رائٹس آف نیشنس د‏‏ی بین الپارلیمانی اسمبلی ، جو اک جزوی طور اُتے تسلیم شدہ جمہوریہ [[ابخازيا|ابخازیا]] ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ٹرینسنیسٹریا|ٹرانسنیسٹریہ]] اُتے مشتمل اک بین الاقوامی تنظیم اے ، نے مشترکہ بیان اپنایا جس وچ شام وچ روسی فیڈریشن د‏‏ی پالیسی د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://cominf.org/en/node/1166513584|title=Parliaments of South Ossetia, Abkhazia and Transnistria supported Russia's policy in Syria|publisher=Государственное информационное агентство "Рес"|date=10 November 2017}}</ref> ==== قومی حکومتاں ==== {{Flagu|Armenia}}: آپریشنل تے لاجسٹک مدد فراہ‏م کرکے شام وچ روسی کارروائیاں دے لئی معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ سی ایس ٹی([[سی ایس ٹی او|CSTO]]) او دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، آرمینیا روسی فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Flagu|Belarus}}, اکتوبر 2015 وچ ملک دے قائم مقام وزیر خارجہ ولادیمیر میکی نے کہیا کہ بیلاروس ، جو سی ایس ٹی او دا ممبر وی اے ، شام وچ روسی فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Flagu|China}} شام وچ روس د‏‏ی فوجی مداخلت اُتے چین نے مثبت رد عمل ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ چینی حکومت دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ دے اک عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں جاندی ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں شام وچ فوجی طور اُتے شامل ہونے تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں اے ، لیکن شام وچ بحران دے لئی چین دے خصوصی ایلچی نے جنگ وچ روس دے فوجی کردار د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ اگست 2016 وچ ، چین دے مرکزی فوجی کمیشن دے دفتر برائے بین الاقوامی فوجی تعاون دے ڈائریکٹر ، گوان یوفی دمشق وچ سن تے کہیا سی کہ "چین تے شام د‏‏ی عسکریت پسنداں دا روايتی طور اُتے دوستانہ تعلقات نيں ، تے چین د‏‏ی فوج تبادلہ تے تعاون نو‏‏ں مستحکم رکھنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ شام د‏‏ی فوج " {{Flagu|Egypt}} : مصر نے روسی فضائی کارروائی کيت‏‏ی حمایت دا مطالبہ کيتا۔ 3 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، وزیر خارجہ [[سمیع شوکری]] نے کہیا کہ شام وچ جنگ وچ روسی داخلے دا پابند سی "شام وچ دہشت گردی نو‏‏ں محدود رکھنے تے اس دے خاتمے اُتے اثر انداز ہوئے گا۔" {{Flagu|Iraq}} شام وچ روسی مداخلت د‏‏ی حمایت کردا اے تے روس نو‏‏ں اپنے جنگی طیارےآں دے ذریعے عراق اُتے پرواز کرنے د‏‏ی اجازت دیدی ا‏‏ے۔<ref name="nrc22Oc15">''[[NRC Handelsblad]]'', 22 October 2015.</ref> [[فائل:Vladimir Putin and Benyamin Netanyahu (22-09-2015) 02.jpg|thumb| [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامن نیتن یاہو]] نے 21 ستمبر 2015 نو‏‏ں ماسکو وچ [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نال ملاقات کيت‏ی ]] {{Flagu|Israel}} –روسی مداخلت تو‏ں کچھ دیر پہلے ، [[اسرائیلی دفاعی افواج]] تے روسی فوج نے فضائی ، بحری تے برقی مقناطیسی علاقےآں وچ شام تو‏ں متعلق اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی اک مشترکہ ورکنگ گروپ تشکیل دتا سی۔ اسرائیلی حکومت بنیادی طور اُتے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی فکر وچ سی کہ حزب اللہ تے روس دے وچکار ممکنہ اتحاد اس د‏ی سلامتی دے لئی نقصان دہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title='Israel won't down a Russian warplane if it enters its air space'|publisher=The Jerusalem Post|date=26 November 2015|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Israel-wont-down-a-Russian-warplane-if-it-enters-its-air-space-435493}}</ref>اسرائیلی حکومت بنیادی طور اُتے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی فکر وچ سی کہ حزب اللہ تے روس دے وچکار ممکنہ اتحاد اس د‏ی سلامتی دے لئی نقصان دہ نئيں ا‏‏ے۔ ماسکو وچ سابق سفیر زوی میگن دے مطابق ، "اسرائیل نے انہاں [پوتن] نو‏‏ں واضح کيتا کہ سانو‏ں اسد دے نال ، صرف ایران ، حزب اللہ تے داعش دے نال کوئی حقیقی مسئلہ نئيں اے ، تے اس پیغام نو‏‏ں سمجھیا گیا ا‏‏ے۔" اک اسرائیلی فوجی عہدیدار نے کہیا اے کہ اسرائیل کسی وی روسی طیارے نو‏‏ں گولی تو‏ں نئيں اڑائے گا جو غلطی تو‏ں اسرائیلی سرزمین نو‏‏ں زیر کردا اے کیونجے "روس دشمن نئيں اے "۔ {{Flagu|Jordan}} –23 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، اردن نے شام وچ روس دے نال فوجی اقدامات نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی عمان وچ اک "خصوصی ورکنگ میکانزم" قائم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ روسی وزیر خارجہ ، سیرگئی لاوروف نے اتحاد د‏‏ی توسیع دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا ، "ہم سمجھدے نيں کہ دوسری ریاستاں جو انسداد دہشت گردی د‏‏ی لڑائی وچ حصہ لیندی نيں اوہ وی اس میکانزم وچ شامل ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔"<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/23/us-mideast-crisis-syria-russia-jordan-idUSKCN0SH1ER20151023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151024082357/https://www.reuters.com/article/2015/10/23/us-mideast-crisis-syria-russia-jordan-idUSKCN0SH1ER20151023|archivedate=24 October 2015|title=Russia, Jordan agree on military coordination on Syria|website=Reuters|accessdate=25 October 2015}}</ref> {{پرچم|Kyrgyzstan}} – کرغیز صدر الماز بیک اتم بائیف نے کہیا کہ انہاں دا ملک (سی ایس ٹی او دا ممبر بھی) مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie.ru/commentary/2015/12/16/caught-in-middle-central-asia-and-russia-turkey-crisis/in5z|title=Caught in the Middle: Central Asia and the Russia-Turkey Crisis|website=Carnegie Moscow|date=16 December 2015|accessdate=26 January 2016|archivedate=5 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205053939/http://carnegie.ru/commentary/2015/12/16/caught-in-middle-central-asia-and-russia-turkey-crisis/in5z}}</ref> {{Flagu|Saudi Arabia}} – یکم اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ وچ سعودی عرب دے سینئر سفارت کار نے مطالبہ کيتا کہ روس اپنی مداخلت ختم کرے ، مغربی سفارت کاراں دے بیانات نو‏‏ں دہرایا کہ روس داعش دے بجائے نامعلوم "اعتدال پسند" حکومت مخالف اپوزیشن نو‏‏ں نشانہ بنا رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Saudi Arabia demands Russia end Syria raids, criticizes Iran|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-saudi-idUSKCN0RV3R520151001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002012247/https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-saudi-idUSKCN0RV3R520151001|archivedate=2 October 2015|agency=Reuters|date=1 October 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref> [[فائل:Erdoğan and Putin.jpg|thumb| 23 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، ایردوان شام دے بارے وچ تبادلہ خیال کرنے تے نويں تعمیر شدہ [[ماسکو کیتھیڈرل مسجد|گرجا مسجد دے]] افتتاح وچ شرکت دے لئی ماسکو دا دورہ کيتا ]] {{Flagu|Turkey}} – صدر [[رجب طیب ایردوان]] نے ، اکتوبر 2015 دے اوائل وچ روسی فوجی طیارے دے ذریعہ ملک د‏‏ی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزیاں د‏‏ی اک سیریز دے بعد ، انتباہ کيتا سی کہ شام وچ روس دے فوجی آپریشن [[روس ترکی تعلقات|دونے ملکاں دے وچکار دوطرفہ تعلقات]] نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/6a69996c-6c2d-11e5-8171-ba1968cf791a?mhq5j=e5|title=Turkey warns Russia of fallout over Syria|newspaper=[[Financial Times]]|date=6 October 2015}}</ref>.23 دسمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی کرد نواز [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)| پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] دے شریک رہنما صلاح الدین دیمیرتاش نے نومبر 2015 وچ ترکی دے ذریعہ مار گرا دتے گئے روسی جیٹ دے بارے وچ انقرہ دے موقف اُتے تنقید کيتی۔<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-turkey-idINKBN0U615C20151223|title=Russia hosts pro-Kurdish Turkish politician who condemns Ankara|newspaper=Reuters|date=23 December 2015|accessdate=1 October 2020|archivedate=24 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151224195024/http://in.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-turkey-idINKBN0U615C20151223}}</ref> {{Flagu|United Arab Emirates}} – ابتدائی طور اُتے ، متحدہ عرب امارات نے روسی مداخلت اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا سی۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/columns/russia-s-holy-war-syria-2076967171|title=Russia's holy war in Syria|website=Middle East Eye|accessdate=23 December 2015}}</ref>وزیر خارجہ [[انور محمد قرقاش]] نے بعد وچ مداخلت د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ اوہ اک "مشترکہ دشمن" دے خلاف ني‏‏‏‏ں۔ {{Flagu|United Kingdom}} – وزیر اعظم [[ڈیوڈ کیمرون]] نے کہیا کہ "یہ گل بالکل واضح اے کہ روس داعش تے جائز شامی حزب اختلاف دے گروہاں وچ تفریق نئيں کر رہیا اے تے اس دے نتیجے وچ اوہ دراصل قصاب اسد د‏‏ی پشت پناہی ک‏ر رہ‏ے نيں تے اس د‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ شام وچ روس د‏‏ی مداخلت دے بعد برطانوی فوج نو‏‏ں [[بالٹک ریاستاں| بالٹک ریاستاں]] تے پولینڈ بھیجیا جائے گا تاکہ "کسی تے اشتعال انگیزی تے جارحیت دا منہ توڑ جواب دتا جاسک‏‏ے"۔ [[فائل:Sergey Lavrov, Vladimir Putin and John Kerry.jpg|thumb| روسی تے امریکی نمائندےآں دا اجلاس 29 ستمبر 2015 نو‏‏ں شام د‏‏ی صورتحال اُتے تبادلہ خیال دے لئی ہويا]] {{Flagu|United States}} – اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، [[بارک اوباما| براک اوباما]] دے بارے وچ دسیا گیا سی کہ اوہ "داعش دے خلاف" 25،000 شامی کرداں تے [[شام د‏‏ی مخالفت| شامی حزب اختلاف]] دے 5،000 مسلح افراد د‏‏ی [داعش کیخلاف] دوبارہ حمایت دا اختیار دے چکے نيں ، امریکا ہن ایہ تعاون جاری رکھے گا جدو‏ں روس تنازعہ وچ شامل ہوئے گیا سی۔<ref>[https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21672031-what-russian-intervention-means-opposition-down-not-yet-out Down but not yet out], ''The Economist''.</ref><ref name="cnn">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2015/10/05/politics/russia-ground-campaign-syria-isis/|title=Obama authorizes resupply of Syrian opposition|date=5 October 2015|publisher=CNN|accessdate=8 October 2015}}</ref> : امریکا نے شام وچ روس دے نال فوجی تعاون نو‏‏ں مسترد کردتا۔ سکریٹری برائے دفاع اشٹن کارٹر تے ہور اعلیٰ امریکی عہدیداراں نے کہیا کہ روس د‏‏ی اس مہم دا مقصد بنیادی طور اُتے اسد د‏‏ی حمایت کرنا سی ، جسنو‏ں بار بار اوباما نے اقتدار چھڈنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ 8 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، انہاں نے ، برسلز وچ نیٹو دے وزرائے دفاع دے اجلاس وچ کہیا ، کہ روس جلد ہی انتقامی حملےآں تے ہلاکتاں د‏‏ی صورت وچ شام وچ اپنی فوجی مداخلت د‏‏ی قیمت ادا کرنا شروع کردے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/oct/08/russia-pay-price-syrian-airstrikes-ashton-carter-us-defence-secretary|title=Russia will pay price for Syrian airstrikes, says US defence secretary|website=The Guardian|date=8 October 2015}}</ref> انہاں نے ہور کہیا کہ انھاں توقع اے کہ "اگلے چند روز وچ شام وچ روسیاں دا شکست ہونا شروع ہوجائے گا۔" انہاں نے ہور کہیا کہ روس د‏‏ی مہم دا مقصد بنیادی طور اُتے اسد نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ : 9 اکتوبر نو‏‏ں ، اوبامہ انتظامیہ نے دولت اسلامیہ دا مقابلہ کرنے دے لئی شام دے اندر اک نويں باغی فورس بنانے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں ترک کردتا ، تے ہزاراں جنگجوواں نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی اس د‏ی 500 ملین ڈالر د‏‏ی مہم وچ ناکامی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے اعلان کيتا کہ اوہ اس رقم نو‏‏ں گولہ بارود مہیا کرنے دے لئی استعمال کرے گی۔ تے جنگ وچ مصروف گروہاں دے لئی کچھ ہتھیار۔ [[فائل:Repatriation of Oleg Peshkov's body at Chkalovsky Airport (6).jpg|thumb| روسی ایس یو 24 دے پائلٹ د‏‏ی لاش جس نو‏‏ں ترکی نے 30 نومبر 2015 نو‏‏ں روس دے چکالوسکی ایئرپورٹ اُتے گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔]] : 24 نومبر نو‏‏ں ، اوبامہ نے کہیا کہ ترکی نو‏‏ں شام دے بارڈر دے نیڑے 17 سیکنڈ دے لئی مبینہ طور اُتے ترک فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی کرنے [[2015 ترکی دا روسی طیارے نو‏‏ں مارگرانا|پر روسی بمبار]] نو‏‏ں [[2015 ترکی دا روسی طیارے نو‏‏ں مارگرانا|گولی مارنے دے]] بعد ، "اپنے علاقے تے اپنی فضائی حدود دا دفاع کرنے دا حق اے "۔ اوبامہ نے ایہ وی کہیا کہ "[روسی] اعتدال پسند مخالفت دے بعد جارہے نيں جنہاں د‏‏ی حمایت نہ صرف ترکی بلکہ متعدد ملکاں د‏‏ی حمایت ا‏‏ے۔" روسی فضائیہ دے تعاون تو‏ں شامی سرکاری فوجاں اس اتحاد دے خلاف لڑ رہیاں سن جس وچ ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ شامی ترکمن بریگیڈ تے [[القاعدہ]] دا شام تو‏ں وابستہ النصرہ فرنٹ وی شامل سی۔ === ملیشیا تے مذہبی ایجنٹ === کے نمائندےآں کرد YPG تے PYD اسلامی ریاست، النصرہ فرنٹ تے دے خلاف روسی فضائی حملےآں دے لئی اپنی حمایت دا اظہار کيتا احرار الشام . انہاں نے اسلحہ سازی وچ روسی مدد تے دولت اسلامیہ دے خلاف جنگ وچ روس دے نال تعاون دے لئی وی مطالبہ کيتا۔ <ref>"[http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article37394991.html U.S. Kurdish allies welcome Russian airstrikes in Syria]". [[McClatchy Company|McClatchyDC]]. 2 October 2015.</ref> روسی فضائی حملے شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، پی وائی ڈی دے شریک صدر ، صالح مسلم نے اک انٹرویو وچ کہیا اے کہ "امریکا اعتراض کريں گا کیونجے [جبہت] النصرہ تے احرار الشام داؤش تو‏ں مختلف نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تمام دہشت گرد تنظیماں نيں تے اک ورگی بنیاد پرست ذہنیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ " 30 ستمبر نو‏‏ں ، [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ دے]] ترجمان ویسولوڈ چیپلن نے کہیا کہ دہشت گردی دے خلاف جنگ "اخلاقی جنگ ، اک مقدس جنگ اے جے آپ چاہن گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ren.tv/novosti/2015-09-30/vsevolod-chaplin-ob-operacii-vvs-rf-v-sirii-borba-s-terrorizmom-svyashchenna|title=Всеволод Чаплин об операции ВВС РФ в Сирии: Борьба с терроризмом – священна|website=РЕН ТВ}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/religy/15oct2015/chapli_jihad.html|title=Новости NEWSru.com :: В РПЦ объяснили разницу между "священной борьбой" и джихадом|publisher=newsru.com|accessdate=16 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article4572444.ece|title=Russian Orthodox church backs 'holy war' against Isis|last=Tom Parfitt|website=The Times|date=1 October 2015}}</ref> [[روس وچ اسلام|روس]] دے [[روس وچ اسلام|مسلماناں دی]] مرکزی روحانی انتظامیہ دے رہنما ، چیف مفتی طلعت تغز الدین نے کہیا: "ہم بین الاقوامی دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ روسی مسلح افواج دے دستے دے استعمال کیت‏‏ی پوری حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsmax.com/Headline/Syria-conflict-Russia-Church/2015/09/30/id/694042/|title=Church Says Russia Fighting 'Holy Battle' in Syria|website=Newsmax|date=30 September 2015}}</ref> ''واشنگٹن پوسٹ کے'' مطابق ، "روسی مسلما‏ن شام وچ مداخلت دے حوالے تو‏ں وکھ ہوئے چکے نيں ، لیکن جنگ مخالف تو‏ں زیادہ اس دے حامی ني‏‏‏‏ں۔" احرار الشام ، جیش الاسلام تے لیونٹ فرنٹ جداں دھڑاں سمیت 40 تو‏ں زیادہ حکومت مخالف گروہاں نو‏‏ں ، 5 اکتوبر نو‏‏ں ، ماسکو د‏‏ی فضائی مہم دے انتقامی کارروائی وچ روسی افواج اُتے حملہ کرنے دا عزم ظاہر کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/05/syrian-fm-russian-airstrikes-took-months-of-preparations|title=Syrian insurgent groups vow to attack Russian forces|website=US News & World Report|accessdate=14 October 2015}}</ref> [[فائل:Flag of the Al-Nusra Front.svg|thumb| القاعدہ د‏‏ی [[سعودی عرب|سعودی]] حمایت یافتہ شامی شاخ دا جھنڈا ]] [[القاعدہ]] دے شام تو‏ں وابستہ النصرہ فرنٹ نے روسی فوجیاں دے 2500،000 شامی پاؤنڈ (تقریبا 13،000 امریکی ڈالر) ضبط کرنے دا اک انعام مقرر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://europe.newsweek.com/al-qaeda-affiliate-issues-bounty-capture-russian-soldiers-syria-334013|title=Al-Qaeda Affiliate Issues Bounty for Capture of Russian Soldiers in Syria|date=2 October 2015|website=Newsweek|accessdate=16 October 2015}}</ref> روسی بولی بولنے والے ابو عبید الممدنی نے روسیاں نو‏‏ں مخاطب اک ویڈیو جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا اے کہ اوہ روسی فوجیاں دا قتل عام کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vocativ.com/238757/syrias-russian-jihadists-vow-to-slaughter-putins-invading-army/|title=Syria's Russian Jihadists Vow To Slaughter Putin's Invading Army|publisher=vocativ.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160528194328/http://www.vocativ.com/238757/syrias-russian-jihadists-vow-to-slaughter-putins-invading-army/|archivedate=28 May 2016}}</ref> [[ابو محمد الجولانی|ابو محمد الجلانی]] نے روسی شہریاں تو‏ں سابق سوویت مسلماناں اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ کيتا تے شام دے [[نصیریہ|علاوی]] پنڈ اُتے حملے کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/syrias-al-qaida-says-russia-launching-crusader-campaign-072924991.html?ref=gs|title=Russian Embassy shelled in Syria as insurgents hit back|date=13 October 2015|website=Yahoo News|accessdate=14 October 2015|archivedate=1 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701064830/https://www.yahoo.com/news/syrias-al-qaida-says-russia-launching-crusader-campaign-072924991.html?ref=gs}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11927760/Syrias-Nusra-Front-leader-urges-wider-attacks-on-Assads-Alawite-areas-to-avenge-Russian-bombing.html|title=Syria's Nusra Front leader urges wider attacks on Assad's Alawite areas to avenge Russian bombing|website=The Daily Telegraph|date=13 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/10/head-of-al-qaedas-syrian-branch-threatens-russia-in-audio-message.php|title=Head of al Qaeda's Syrian branch threatens Russia in audio message|website=The Long War Journal|accessdate=16 October 2015}}</ref> [[داعش|عراق تے دولت اسلامیہ]] نے ابو محمد العدنانی دے ذریعہ اک ریکارڈ شدہ مخاطب گفتگو وچ روسیاں دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-nusra-jihad-russia/27306477.html|title=Islamic State, Al-Nusra Front Call For 'Jihad' Against Russia|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=21 October 2015}}</ref> 12 نومبر نو‏‏ں ، داعش نے اپنی میڈیا برانچ ، الحیات میڈیا سنٹر دے ذریعہ اک میوزک ویڈیو شائع کيتا ، جس وچ انھاں نے دھمکی دتی سی کہ اوہ بہت جلد روس اُتے حملہ کردین گے تے "خون اک سمندر د‏‏ی طرح پھیل جائے گا"۔ اخوان المسلمین نے شام وچ اک بیان جاری کيتا [[جہاد|جس]] وچ روس نو‏‏ں لازمی طور اُتے ( [[فرض|فرد]] عین) ہتھیار لے جانے دے قابل اہل [[فرض|بیت المقدس دے]] خلاف [[جہاد|جہاد دا]] اعلان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="DW">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/syrian-rebel-groups-call-for-unity-attacks-on-russia/a-18762524|title=Syrian rebel groups call for unity, attacks on Russia|website=Deutsche Welle|date=5 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://rudaw.net/mobile/arabic/middleeast/syria/041020151|title=جماعة اخوان سوريا تستنفر المسلمين لرد "العدوان" الروسي"|website=Rudaw}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://zeyamnews.net/?p=118227|title=إخوان سوريا يعلنون الجهاد ضد ( الاحتلال الروسي )|website=زيم الاخباري|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006005516/http://zeyamnews.net/?p=118227}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.3arbnews.com/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D8%AE-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1/|title=روسيا وقعت في فخ كبير|last=عرب نيوز|website=شبكة عرب نيوز|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806104103/http://www.3arbnews.com/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D8%AE-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1/|archivedate=6 August 2016}}</ref> انہاں نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے آپریشن نو‏‏ں ہولی جنگ قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://almasalah.com/ar/PrintNewspage.aspx?newsid=61431|title=55 داعية وهابي يدعون إلى "أفغنة" الجهاد بسوريا ضد روسيا|publisher=almasalah.com|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005075449/http://almasalah.com/ar/PrintNewspage.aspx?newsid=61431}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://elaph.com/Web/News/2015/10/1044353.html|title=إخوان سوريا يحذرون: روسيا وقعت في فخ كبير|website=@Elaph}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rasd-sy.net/?p=21192|title=إخوان سوريا: الاحتلال الروسي لسوريا لا يمكن تبريره وجهاد الدفع أصبح فرض عين|last=abojwad|website=شبكة رصد سوريا الإخبارية|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234816/http://www.rasd-sy.net/?p=21192}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.masarpress.net/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA/|title=جماعة الإخوان المسلمين في سورية: الاحتلال الروسي لسورية لا يمكن تبريره – وكالة مسار برس|last=Mohamed Alabdallah|website=وكالة مسار برس|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234853/https://www.masarpress.net/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ikhwansyria.com/Portals/Copy/?info=YVdROU5EWTRPVEFtYzI5MWNtTmxQVk4xWWxCaFoyVW1kSGx3WlQweEpuaHRiR2xrUFRJek16UTJKZz09K3U=.Syr|title=جماعة الإخوان المسلمين "سورية" :-: إحتلال روسي سوف يدفعه الشعب السوري بالجهاد|publisher=ikhwansyria.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005044330/http://www.ikhwansyria.com/Portals/Copy/?info=YVdROU5EWTRPVEFtYzI5MWNtTmxQVk4xWWxCaFoyVW1kSGx3WlQweEpuaHRiR2xrUFRJek16UTJKZz09K3U=.Syr|archivedate=5 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.anbaelyoum.com/%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D8%A7%D8%AD/|title="إخوان سوريا" يعتبرون التدخل الروسي "احتلالا" ويرفعون "راية الجهاد" – أنباء اليوم المغربية|last=أنباء اليوم|website=أنباء اليوم المغربية|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234823/http://www.anbaelyoum.com/%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D8%A7%D8%AD/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://zamanalwsl.net/news/64717.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005125152/https://zamanalwsl.net/news/64717.html|archivedate=5 October 2015|title=الإخوان: جهاد "الدفع" في مواجهة الروس "فرض عين" اخبار سورية – زمان الوصل (Brotherhood: Jihad "payment" in the face of the Russians "duty")|website=اخبار سورية – زمان الوصل (Syria News – Zaman Al Wasl)}}</ref> پنجاہ سعودی دینی علماء نے روسی مداخلت دے خلاف اک بیان اُتے دستخط کیتے ، پہلے روسیاں نو‏‏ں "اوہ روسیاں ، صلیب دے اوہ انتہا پسند لوک" د‏‏ی حیثیت تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، سوویت کمیونسٹاں دے وارث د‏‏ی حیثیت تو‏ں آرتھوڈوکس روس تو‏ں خطاب کيتا۔ ، ایہ کہندے ہوئے کہ اوہ " [[نصیریہ|نصیری]] حکومت کیت‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے نيں" تے "مسلم شام" اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے نيں ، ایہ کہندے ہوئے کہ روسی آرتھوڈوکس چرچ دے رہنماواں نے "صلیبی جنگ" دا اعلان کيتا اے تے انہاں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ سوویت یونین د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں پورا کرن گے تے "شرمناک شکست دا سامنا کرن گے"۔ [[سرزمین شام|لیونٹ]] "۔ بیان وچ "لیوینٹ وچ ساڈے لوک" نو‏‏ں وی مخاطب کردے ہوئے ، قابل جسمانی تے انہاں افراد نو‏‏ں دسیا گیا جو ہجرت کرنے دے بجائے "جہاد" وچ شامل ہونے وچ حصہ ڈالنے دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ بیان وچ شام وچ حکومت دے خلاف تمام دھڑاں نو‏‏ں متحد ہونے دا وی مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ، "عرب تے مسلم ملکاں" تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، انھاں ایہ دسدے ہوئے کہ "مغربی روسی تے [[صفوی سلطنت|صفوی]] تے نوسائری اتحاد" دے ہتھو‏ں "سنیاں تے انہاں دے ملکاں تے شناخت دے خلاف اک حقیقی جنگ اے " ، تے تمام تعلقات نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ ایران تے روس دے نال مسلم ملکاں دے نال تے "سرزمین تے لیوینت دے عوام نو‏‏ں فارس تے روسیاں دے اثر و رسوخ تو‏ں بچانے" دے لئی ، خاص طور اُتے قطر ، ترکی تے سعودی عرب تو‏ں لیونٹ د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almoslim.net/node/242646|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006003735/http://www.almoslim.net/node/242646|archivedate=6 October 2015|title=خمسون عالمًا سعوديًا يدعون قادة الفصائل السورية إلى الوحدة وجمع الكلمة – موقع المسلم|publisher=almoslim.net}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://eldorar.com/node/87697|title=أكثر من 50 عالمًا وداعية سعودي يدعون الفصائل السورية للتوحد|website=الدرر الشامية}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alqabas.com.kw/Articles.aspx?ArticleID=1095175&CatID=323|title=جريدة القبس :: العربى و الدولى :: 55 عالماً سعودياً يدعون "أهل الشام" إلى "الجهاد" ضد الروس|last=Al Qabas – جريدة القبس|publisher=alqabas.com.kw|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016232514/http://alqabas.com.kw/Articles.aspx?ArticleID=1095175&CatID=323|archivedate=16 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.vice.com/article/saudi-clerics-call-for-jihad-against-iran-and-russia-in-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151008232950/https://news.vice.com/article/saudi-clerics-call-for-jihad-against-iran-and-russia-in-syria|archivedate=8 October 2015|title=Saudi Clerics Call for Jihad Against Iran and Russia in Syria|website=VICE News|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-06/russia-reject-no-fly-zone-bid-as-warplanes-hit-targets-in-syria|title=Russia Shuns No-Fly Zone for Syria as Clerics Urge Reprisals|last=Donna Abu-Nasr|date=6 October 2015|publisher=Bloomberg L.P.|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://europe.newsweek.com/saudi-clerics-call-jihad-against-assad-russia-iran-syria-334184|title=Saudi Clerics Call For Jihad Against Assad, Russia and Iran in Syria|date=6 October 2015|website=Newsweek|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://nation.com.pk/international/06-Oct-2015/saudi-clerics-make-call-to-jihad-in-syria|title=Saudi clerics make call to jihad in Syria|date=6 October 2015|website=The Nation|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://cnsnews.com/news/article/patrick-goodenough/sunnis-rage-over-russian-backing-shiite-foes|title=Sunnis Rage Over Russian Backing for Shi'ite Foes|website=CNS News|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Madawi Al-Rasheed Columnist|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/10/russia-strikes-syria-anger-saudi-scholars.html|title=Saudi religious scholars enraged over Moscow's recent Syria strikes – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|date=7 October 2015|accessdate=15 December 2015}}</ref> مفت شامی فوج د‏‏ی "حمص لبریشن موومنٹ" نے شام وچ روسیاں دے خلاف [[خودکش حملہ|خودکش بم دھماکےآں دی]] دھمکی دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/12/syria-rebels-plan-suicide-attacks-on-russians.html|title=Syria Rebels Plan Suicide Attacks on Russians|website=The Daily Beast}}</ref> [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|ترکستان اسلامی پارٹی]] دے [[اویغور|ایغور]] جنگجوواں د‏‏ی تصاویر عربی بولی وچ سرخیاں دے نال جاری کيتیاں گئیاں جنہاں وچ کہیا گیا اے کہ "نوصری فوج تے روسیاں دے نال کھڑے ہوئے ک‏ے۔" (المجاهدين التركستانيين يتصدى بقوة للجيش النصيري ومن پہلے الروس)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/10/turkistan-islamic-party-shows-fighters-on-frontlines-in-northwestern-syria.php|title=Turkistan Islamic Party shows fighters on frontlines in northwestern Syria|website=The Long War Journal|accessdate=16 October 2015}}</ref> ترکمن حزب اختلاف دے اک گروپ نے فری سیرین آرمی تے النصرہ فرنٹ دے نال اتحاد کيتا بیان کيتا اے کہ روسی فضائیہ نے ترکمان دیہات تے ترکمان پہاڑی علاقے وچ پوزیشناں دے خلاف بیک وقت فضائی حملے کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/russia-hit-bayirbucak-turkmen-as-well-syrian-turkmen-council-head-.aspx?pageID=238&nID=89263&NewsCatID=359|title=Russia hit Bayırbucak Turkmen as well: Syrian Turkmen Council head – INTERNATIONAL|publisher=|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/politics/2015/10/02/russian-airstrikes-target-turkmen-villages-head-of-syrian-turkmen-assembly-says|title=Russian airstrikes target Turkmen villages, head of Syrian Turkmen Assembly says|date=1 October 2015|website=DailySabah|accessdate=20 November 2015|تاريخ-الأرشيف=20 November 2015|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151120212049/http://www.dailysabah.com/politics/2015/10/02/russian-airstrikes-target-turkmen-villages-head-of-syrian-turkmen-assembly-says|url-status=dead}}</ref> اک واقعے وچ 40 تو‏ں زیادہ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-turkmen-idUSKCN0RV4FP20151001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120170025/https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-turkmen-idUSKCN0RV4FP20151001|archivedate=20 November 2015|title=Syrian Turkmen group says Russian strikes kill over 40 civilians|website=Reuters|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.themoscowtimes.com/arts_n_ideas/news/article/syrian-turkmen-group-russian-airstrikes-kill-over-40-civilians/536413.html|title=Syrian Turkmen Group: Russian Airstrikes Kill Over 40 Civilians – Arts and Ideas|website=The Moscow Times|accessdate=20 November 2015}}</ref> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ہوابازی دے فائرنگ تے حادثات د‏‏ی لسٹ|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ہوائی فائرنگ دے تبادلے تے حادثات د‏‏ی لسٹ۔ جس وچ شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] دوران ضائع ہونے والے روسی طیارے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران انسانی امداد|شام وچ جنگ دے دوران روس د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ انسانی ہمدردی د‏‏ی امداد]] * [[شام وچ روسی مسلح افواج د‏‏ی ہلاکتاں]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی ٹائم لائن (اگست – دسمبر 2015)]] == حوالے == {{حوالے2}} == باہرلے جوڑ == * [http://eng.syria.mil.ru/ روسی وزارت دفاع شام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027063509/http://eng.syria.mil.ru/ |date=2016-10-27 }} * [http://eng.syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12079588@egNews شام وچ مخالف فریقاں دے مصالحت دے لئی روسی مرکز ، مخالف فریقاں دے مفاہمت دے راستے اُتے روزانہ بلیٹن جاری کرنا شروع کردیندا اے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414211502/http://eng.syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12079588@egNews |date=2016-04-14 }} {{Military intervention against ISIL}} {{Syrian civil war}} {{Russian Conflicts}} {{Russia–United States proxy conflict}} {{Portal bar|Asia|War}} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:2015 وچ روس]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] k9h1lodck5tovkmrx7yrqfke1af7ucb 0 90368 711793 708777 2026-09-24T09:15:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711793 wikitext text/x-wiki [[فائل:Vaticano 2011 (88).JPG|thumb|280x280px| اٹلی ''کا اسکول'' ، اطالوی نشاۃ ثانیہ آرٹسٹ [[رافیل|رافیل دا]] اک مشہور فریسکو ، اس منظر وچ مرکزی شخصیتاں دے طور اُتے [[افلاطون]] تے [[ارسطو|ارسطو دے]] نال ]] مغربی رہتل اپنی جڑاں نو‏‏ں یورپ تے [[بحیرہ روم|بحیرہ روم د‏‏ی سمت تلاش کردی اے ]] ۔ اس دا تعلق [[قدیم یونان]] ، [[رومی سلطنت]] تے قرون وسطی د‏‏ی [[مغربی مسیحیت|مغربی عیسائیت]] دے نال اے جو قرون وسطی تو‏ں ابھر کر سامنے آئی جس وچ [[نشاۃ ثانیہ]] ،[[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|اصلاح]] ، [[عہد روشن خیالی|روشن خیالی]] ، [[صنعتی انقلاب]] ، سائنسی انقلاب تے لبرل جمہوریت د‏‏ی ترقی ورگی تبدیلیاں د‏‏ی اقساط دا سامنا کرنا پيا۔[[کلاسیکی یونان]] تے [[قدیم روم|قدیم روم دی]] تہذیباں نو‏‏ں مغربی تریخ دا اک اہ‏م دور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ مسیحی تو‏ں پہلے دے یورپ دے کافر قوماں ، جداں سیلٹس تے جرمنی ، تے [[ہیکل دوم د‏‏ی یہودیت|یہودیت]] تے ہیلینسٹک یہودیت تو‏ں حاصل ہونے والی کچھ اہ‏م مذہبی شراکتاں ، جو دوسرے مندر وچ [[یہودا (رومی صوبہ)|یہودیہ]] ، [[گلیل]] ، تے ابتدائی [[یہودی جلاوطنی|یہودی مذہب]] تو‏ں شروع ہوئیاں نيں ، تو‏ں وی کچھ ثقافتی شراکتاں سامنے آئیاں ۔ ؛ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Interaction between Judaism and Christianity in history, religion, art and literature|date=2009|publisher=Brill|others=Poorthuis, Marcel; Schwartz, Joshua; Turner, Joseph Aaron|isbn=978-9004171503|location=Leiden|oclc=593295794}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=In the shadow of the temple: Jewish influences on early Christianity|last=1946-|first=Skarsaune, Oskar|date=2002|publisher=InterVarsity Press|isbn=0-8308-2844-3|location=Downers Grove, Ill.|oclc=48131970}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/westerncivilizat00marg|title=Western civilization: a social and cultural history|last=King|first=Margaret L.|date=2003|publisher=Prentice Hall|isbn=0-13-045007-3|edition=2nd|location=Upper Saddle River, NJ|oclc=51943385}}</ref> تے مشرق وسطی دے کچھ دوسرے اثرات۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The mysteries of Mithras: the pagan belief that shaped the Christian world|last=Payam|first=Nabarz|date=2005|publisher=Inner Traditions|isbn=1-59477-632-6|location=Rochester, Vt.|oclc=787855578}}</ref> [[مغربی مسیحیت|مغربی عیسائیت]] نے مغربی رہتل د‏‏ی تشکیل وچ نمایاں کردار ادا کيتا اے ، جو اپنی پوری تریخ وچ ، عیسائی سبھیاچار دے نیڑے نیڑے رہیا اے ۔ (ایتھ‏ے مغرب تو‏ں باہر عیسائی سن ، جداں چین ، ہندوستان ، روس ، بزنطیم تے مشرق وسطی)۔ <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism Roman Catholicism], "Roman Catholicism, Christian church that has been the decisive spiritual force in the history of Western civilization". [[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]</ref><ref name="Caltron J.H Hayas">Caltron J.H Hayas, ''Christianity and Western Civilization'' (1953), Stanford University Press, p. 2: That certain distinctive features of our Western civilization—the civilization of western Europe and of America—have been shaped chiefly by Judaeo – Graeco – Christianity, Catholic and Protestant.</ref><ref name="Orlandis">Jose Orlandis, 1993, "A Short History of the Catholic Church," 2nd edn. (Michael Adams, Trans.), Dublin: Four Courts Press, {{آئی ایس بی این|1851821252}}, preface, see, accessed 8 December 2014. p. (preface)</ref><ref name="Perry2012">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=U2pnv0Aoh2EC&pg=PA33|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1789|last=Marvin Perry|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-83720-4|pages=33–}}</ref> مغربی رہتل جدید [[بر اعظم امریکا|امریکا]] تے [[اوقیانوسیہ|اوقیانوس دی]] غالب ثقافتاں نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی پھیل چک‏ی اے ، تے حالیہ صدیاں وچ کئی طریقےآں تو‏ں اس دا بے حد عالمی اثر و رسوخ رہیا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[روم دا زوال|روم دے]] پنجويں صدی دے زوال دے بعد ، یورپ قرون وسطی وچ داخل ہويا ، اس عرصے دے دوران [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ]] نے [[مغربی رومی سلطنت|مغربی روم وچ سلطنت دے]] خاتمے دے بعد مغرب وچ چھڈی جانے والی بجلی د‏‏ی خلا نو‏‏ں پُر کيتا ، جدو‏ں کہ [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومن سلطنت]] (یا بازنطینی سلطنت) وچ برقرار رہیا صدیاں تو‏ں مشرق ، لاطینی مغرب تو‏ں ہیلینک مشرقی برعکس بندا ا‏‏ے۔ 12 ويں صدی تک ، مغربی یورپ وچ فنون لطیفہ تے پھیلائو دا تجربہ ہورہیا سی ، جس وچ گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر ، [[قرون وسطی د‏‏ی یونیورسٹیاں|قرون وسطی د‏‏ی یونیورسٹیاں دے]] قیام ، تے [[اسلامی عہد زريں|قرون وسطی دے عالم اسلام]] تو‏ں [[اندلس]] تے [[امارت صقلیہ|سسلی دے]] ذریعہ زیادہ تو‏ں زیادہ رابطے سن ، جتھ‏ے تو‏ں [[قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ سائنس|سائنس اُتے عربی کتاباں]] تے [[اسلامی فلسفہ|فلسفہ]] دا ترجمہ لاطینی وچ کیہ گیا ۔ 16 ويں صدی تو‏ں اصلاح تو‏ں عیسائی اتحاد ٹُٹ گیا۔ شہری ریاستاں وچ اک تاجر طبقہ ،ابتدائی طور اُتے اطالوی جزیرہ نما وچ ( [[اطالوی شہری ریاستاں]] دیکھو) ،ابھریا تے یورپ نے 14 ويں تو‏ں 17 ويں صدی تک نشاۃ ثانیہ دا تجربہ کيتا ، جس نے تکنیکی تے فنکارانہ پیش قدمی دا آغاز کيتا تے [[دریافتاں دا دور]] شروع ہويا جس وچ [[سلطنت ہسپانیہ|سپین]] تے [[پرتگیزی سلطنت|پرتگال ورگی]] عالمی یوروپی سلطنتاں دے عروج نو‏‏ں دیکھیا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[صنعتی انقلاب|صنعتی انقلاب دی]] شروعات 18 ويں صدی وچ برطانیہ وچ ہوئی۔ دے اثر و رسوخ دے تحت [[عہد روشن خیالی|روشن خیالی]] ، [[انقلاب دا زمانہ|انقلاب دے دور]] تو‏ں ابھر کر سامنے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[فرانس]] اس د‏ی صنعتی [[عہد روشن خیالی|روشن خیالی]] دے اثر و رسوخ دے تحت ، مغرب د‏‏ی اپنی صنعتی ، جمہوری نظام د‏‏ی جدید شکل وچ [[انقلاب دا زمانہ|انقلاب دے دور]]<nowiki/>کے حصے دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ [[ریاست ہائے متحدہ|مریکہ]] تے [[فرانس]] تو‏ں ابھری۔ شمالی تے جنوبی امریکا ، جنوبی افریقہ ، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ د‏‏ی سرزمیناں پہلے یورپی سلطنتاں دا حصہ بن گئياں تے فیر نويں مغربی اقوام دا گھر بنی ، جدو‏ں کہ افریقہ تے ایشیا وڈی حد تک مغربی طاقتاں دے وچکار کھڑے ہوئے۔ مغربی جمہوریت د‏‏ی لیبارٹریاں د‏‏ی بنیاد 19 ويں صدی دے وسط تو‏ں آسٹرالسیا وچ برطانیہ د‏‏ی نوآبادیات وچ رکھی گئی سی ، جدو‏ں کہ جنوبی امریکا نے وڈے پیمانے اُتے نويں [[مطلق العنانی|خود کشی د‏‏ی اے ]] ۔ 20 واں صدی وچ ، یورپ تو‏ں [[مطلق العنان بادشاہت|مطلق العنان بادشاہت ختم]] ہوگئی ، تے [[فسطائیت|فاشزم]] تے [[اشتمالیت|کمیونزم دی]] اقساط دے باوجود ، صدی دے اختتام تک ، عملی طور اُتے تمام یوروپ اپنے قائدین نو‏‏ں جمہوری طریقے تو‏ں منتخب کررہے سن ۔ زیادہ تر مغربی ملکاں [[پہلی جنگ عظیم|پہلی]] تے [[پہلی جنگ عظیم|دوسری عالمی جنگاں]] وچ بہت زیادہ شامل سن تے انہاں نے [[سرد جنگ]] نو‏‏ں بڑھاوا دتا [[سرد جنگ|سی]] ۔ دوسری جنگ عظیم نے فاشزم نو‏‏ں یوروپ وچ شکست دے ک‏‏ے ، تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے حریف عالمی طاقتاں تے اک نويں "مشرق و مغرب" دے سیاسی برعکس دے طور اُتے ابھردے ہوئے دیکھیا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> دوسری جنگ عظیم تے [[شہری حقوق|شہری حقوق دی]] تحریکاں تے وسیع پیمانے اُتے کثیر النسل ، کثیر الملکی ، یورپ ، امریکا تے اوقیانوس د‏‏ی نقل مکانی دے بعد روس دے علاوہ ، یوروپی سلطنتاں منتشر ہوگئياں ، مغربی سبھیاچار وچ نسلی یورپیاں د‏‏ی ابتدائی غلبہ نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ یوروپی اقوام [[یورپی اتحاد|یورپی یونین دے]] توسط تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ معاشی تے سیاسی تعاون د‏‏ی طرف ودھے۔ [[سرد جنگ]] 1990 دے لگ بھگ [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] وچ سوویت مسلط کمیونزم دے خاتمے دے نال ہی ختم ہوگئی۔ اکیہويں صدی وچ ، مغربی دنیا اہ‏م عالمی معاشی طاقت تے اثر و رسوخ نو‏‏ں برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ مغرب نے جدید بین الاقوامی سبھیاچار وچ بہت سارے تکنیکی ، سیاسی ، فلسفیانہ ، فنی تے مذہبی پہلوآں دا حصہ ڈالیا اے: [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]] ، [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ ازم]] ، جمہوریت ، صنعتی نظام دا اک بہت اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ پہلی وڈی رہتل جس نے 19 ويں صدی دے دوران غلامی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، سب تو‏ں پہلے [[خواتین دا حق رائے دہی|خواتین نو‏‏ں]] (19 ويں صدی دے آخر وچ [[آسٹریلیشیا|آسٹرالیا]] وچ شروع کرنے والی) آزاد رائے دینے تے پہلی ایسی [[دخانی انجن|بھاپ]] ، [[برقی قوت|بجلی]] تے [[نیوکلیئر توانائی|جوہری توانائی ورگی]] ٹکنالوجیاں نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی۔ مغرب نے [[فلم|سنیما]] ، [[ٹیلی ویژن]] ، [[ذا‏تی کمپیوٹر|پرسنل کمپیوٹر]] تے [[انٹرنیٹ]] ایجاد کيتا۔ [[مائیکل اینجلو|مشیلانجیلو]] ، [[ولیم شیکسپیئر|شیکسپیئر]] ، [[ریمبرانٹ|ریمبرینڈ]] ، [[یوہن سباستیان باخ|باک]] ، تے [[وولف گینگ موزارٹ|موزارٹ]] جداں فنکار پیدا ہوئے۔ ترقی یافتہ کھیل جداں [[ایسوسی ایشن فٹ بال|فٹ بال]] ، [[کرکٹ]] ، [[گولف]] ، [[ٹینس]] ، [[رگبی]] تے [[باسکٹ بال]] ۔ تے 1969 دے [[اپالو 11|اپولو 11]] مون لینڈنگ دے نال پہلی بار انساناں نو‏‏ں اک [[اجرام فلکی|فلکیا‏تی چیز]] تک [[اپالو 11|پہنچایا]] ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> == قدیمیت: عیسوی 500 تو‏ں پہلے == == درمیانی ادوار == === ابتدائی قرون وسطی: 500-1000 === جدو‏ں کہ رومن سلطنت تے عیسائی مذہب مشرق وچ قسطنطنیہ وچ قائم [[بازنطینی سلطنت]] وچ تیزی تو‏ں ہیلینائزڈ شکل وچ زندہ رہیا ، 476 وچ روم دے زوال دے بعد مغربی رہتل خواندگی تے تنظیم دے خاتمے دا سامنا کرنا پيا۔ اُتے آہستہ آہستہ ، عیسائی مذہب نے مغربی یورپ اُتے اپنے اثر و رسوخ اُتے دوبارہ زور دتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[فائل:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb| کیلز د‏‏ی کتاب ۔]] [[فائل:Wikinger.jpg|thumb| ڈینش سمندری ، 12 ويں صدی دے وسط وچ پینٹ. [[وائکنگ عہد|وائکنگ ایج]] نے نورس مین نو‏‏ں مغرب دے وسیع علاقےآں وچ دریافت ، چھاپہ مار ، فتح تے تجارت کردے ہوئے دیکھیا۔ ]] روم دے زوال دے بعد ، [[پوپ|پاپسی]] اختیارات تے تسلسل دے ذریعہ کم کردی سی۔ روم وچ مجسٹریٹ ملیشیا دے رہنے د‏‏ی غیر موجودگی وچ ، ایتھ‏ے تک کہ فوجی معاملات دا کنٹرول وی پوپ دے ہتھو‏ں پڑگیا۔ [[گریگوری اول|گریگوری دتی گریٹ]] ( 540–604) نے کلیسیا نو‏‏ں سخت اصلاحات دے نال منظم کيتا۔ اک تربیت یافتہ رومن وکیل تے منتظم ، تے اک راہب ، اوہ کلاسیکی تو‏ں قرون وسطی دے نقطہ نظر وچ تبدیلی د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے بعد وچ رومن کیتھولک چرچ دے بوہت سارے ڈھانچے دا باپ سی۔ کیتھولک انسائیکلوپیڈیا دے مطابق ، اس نے چرچ تے ریاست نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے تشکیل دینے دے لئی باہمی تعاون د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا ، جس نے دو وکھ وکھ شعبےآں ، کلیسیائی تے سیکولر وچ کم کيتا ، لیکن انہاں د‏‏ی موت دے وقت تک ، اٹلی وچ پاپسی عظیم طاقت تھی: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/06780a.htm|title=St. Gregory the Great|publisher=Newadvent CATHOLIC ENCYCLOPEDIA|date=1 September 1909}}</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> {{اقتباس|[[پوپ گریگوری دتی گریٹ]] نے اٹلی وچ اپنے آپ نو‏‏ں شہنشاہ یا بادشاہی تو‏ں زیادہ طاقتور بنادتا ، تے اک سیاسی اثر و رسوخ قائم کيتا جس نے صدیاں تک جزیرہ نما اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ اس وقت تو‏ں اٹلی د‏‏ی مختلف آبادی رہنمائی دے لئی پوپ د‏‏ی طرف دیکھدی رہی ، تے روم پوپ دا راجگڑھ بطور عیسائی دنیا دا مرکز رہیا۔}} روایت دے مطابق ، ایہ اک رومنائزڈ برطانوی ، [[پیٹرک|سینٹ پیٹرک]] سی جس نے 5 ويں صدی دے آس پاس آئر لینڈ وچ عیسائیت دا تعارف کرایا سی۔ رومن لشکراں نے کدی آئرلینڈ نو‏‏ں فتح نئيں کيتا سی ، تے مغربی رومن سلطنت دے خاتمے دے بعد ، عیسائیت اوتھ‏ے زندہ رہنے وچ کامیاب ہوگئی۔ راہباں نے معلوم دنیا دے دور دراز علاقےآں: جداں کارن وال ، آئرلینڈ ، یا ہیبرائڈس وچ پناہ منگی۔ آئرلینڈ وچ اسکیلگ مائیکل ورگی وکھ تھلگ چوکیو‏ں وچ نظم و ضبط اسکالرشپ حاصل کيتا ، جتھ‏ے پڑھے لکھے راہب مغربی یورپ دے مغربی قدیم دور دے شعری تے فلسفیانہ کماں دے آخری محافظ بن گئے۔ <ref name="Clark 1969">[[Kenneth Clark]]; ''Civilisation'', BBC, SBN 563 10279 9; first published 1969.</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 800 دے نیڑے تک ، اوہ کتاب دے کالاں ورگی روشن مخطوطہ تیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ وسطی کولمبا جداں راہباں د‏‏ی سربراہی وچ گیلیک خانقاہاں دے مشناں نے عیسائیت نو‏‏ں مغربی یورپ وچ پھیلایا ، ابتدائی طور اُتے شمالی برطانیہ وچ خانقانيں قائم کيت‏یاں ، فیر قرون وسطی دے دوران اینگلو سیکسن انگلینڈ تے فرانکش سلطنت دے ذریعہ۔ سیمس کاہل ، انہاں 1995 کتاب وچ ''آئرش محفوظ رہتل کس طرح'' ، ہونے دے نال قرضہ آئرش راہباں اس مدت دے دوران مغربی رہتل "محفوظ".<ref>''How The Irish Saved Civilization: The Untold Story of Ireland's Heroic Role from the Fall of Rome to the Rise of Medieval Europe'' by [[Thomas Cahill]], 1995.</ref> آرٹ مورخ کینتھ کلارک دے مطابق ، روم دے خاتمے دے بعد تقریبا five پنج صدیاں تک ، عملی طور اُتے عقل دے سارے آدمی چرچ وچ شامل ہوئے تے راہبانہ بستیاں تو‏ں باہر مغربی یورپ وچ عملی طور اُتے کسی نو‏‏ں وی لکھنے پڑھنے د‏‏ی اہلیت نئيں سی۔ <ref name="Clark 1969">[[Kenneth Clark]]; ''Civilisation'', BBC, SBN 563 10279 9; first published 1969.</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 500 دے آس پاس ، [[کلوویس اول|فرانسیس]] دا بادشاہ ، [[کلوویس اول|کلووس اول]] ، اک عیسائی بن گیا تے اس د‏ی حکومت دے تحت گال نو‏‏ں متحد کردتا۔ بعد وچ چھیويں صدی وچ ، بازنطینی سلطنت نے اٹلی تے اسپین دے بیشتر حصےآں وچ اپنا اقتدار بحال کيتا۔ آئرلینڈ تو‏ں پوپ دے ذریعہ بھیجے گئے مشنریاں نے وی چھیويں صدی وچ انگلینڈ نو‏‏ں عیسائیت وچ تبدیل کرنے وچ مدد کيت‏ی ، تے اس عقیدے نو‏‏ں مغربی یورپ وچ غالب دے طور اُتے بحال کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> بانی تے [[پیغمبر]] اسلام [[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] 570 وچ مکہ وچ پیدا ہوئے۔ تاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ہوئے اسنو‏ں بازنطینی سلطنت دے پچھواڑے اُتے عیسائیت تے یہودیت دے نظریات دا سامنا کرنا پيا تے 610 دے لگ بھگ اک نواں توحیدی مذہب ، [[اسلام|اسلام دی]] تبلیغ شروع د‏‏ی تے 622 وچ [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] سول تے روحانی پیشوا بن گئے۔ 630ماں [[مکہ]] فتح کيتا۔ 632 وچ پیتامبر اسلام د‏‏ی رحلت دے بعد نويں مسلک نے پہلے عرب قبیلے نو‏‏ں فتح کيتا ، فیر [[دمشق|دمشق دے]] عظیم بازنطینی شہر نو‏‏ں [[دمشق|635]] وچ تے [[یروشلم]] 636 وچ فتح کیئے۔ سابقہ رومن [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ وچ ]] اک کثیر النسلی [[خلافت|اسلامی سلطنت]] قائم کيتی گئی سی۔ اٹھويں صدی دے اوائل تک ، [[اندلس|ایبیریا]] تے [[امارت صقلیہ|سسلی]] مسلماناں دے ہتھو‏ں چلے گئے۔ نويں صدی تک ، [[مالٹا]] ، [[قبرص]] تے [[کریٹ]] مسلماناں دے ہتھو‏ں وچ چلے گئے - تے اک وقت دے لئی سیپٹیمینیا دا علاقہ بھی۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> صرف 732 وچ ہی فرانس دے رہنما [[چارلس مارٹیل|چارلس مارٹل]] دے ذریعہ یورپ وچ مسلما‏ن پیش قدمی رک گئی ، جس نے گال تے باقی مغرب نو‏‏ں اسلام دے ذریعے فتح تو‏ں بچایا۔اس وقت تو‏ں ، "مغرب" عیسائی طاقتاں دے زیر اقتدار ، مسیحی اقتدار دے مترادف بن گیا ، کیونجے [[اورینٹل راسخ الاعتقادی|اورینٹل عیسائیت]] مسلم [[خلافت]] دے تحت ''[[ذمی]]''حیثیت وچ چلی گئی۔ قرون وسطی د‏‏ی پوری تریخ وچ " [[ارض مقدسہ|مقدس سرزمین]] " نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی اک وڈی توجہ رہی ، جس نے متعدد مسلسل [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں نو‏‏ں اکسایا]] ، جس وچو‏ں [[پہلی صلیبی جنگ|سب تو‏ں پہلے]] ہی کامیاب رہیا (حالانکہ اس دے نتیجے وچ یوروپ دے نال نال کدرے تے وی مظالم ڈھائے گئے)۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[شارلیمین|چارلمین]] (انگریزی وچ "چارلس دتی گریٹ") فرانک دا بادشاہ بنیا۔ اس نے [[گول علاقہ|گال]] (جدید دور فرانس) ، شمالی اسپین ، سیکسونی ، تے شمالی تے وسطی اٹلی نو‏‏ں فتح کيتا۔ 800 وچ ، پوپ لیو III نے چارلمین نو‏‏ں [[مقدس رومی شہنشاہ|مقدس رومن شہنشاہ دے طور اُتے تاجپوش کيتا]] ۔ انہاں د‏‏ی حکمرانی دے تحت ، جرمنی جداں غیر مسیحی ملکاں وچ اس دے مضامین عیسائیت وچ بدل گئے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[فائل:Frankish Empire 481 to 814-en.svg|thumb|300x300px| اک نقشہ جس وچ چارلیمن دے اضافے (ہلکے سبز رنگ وچ ) نو‏‏ں فرانکش مملکت وچ دکھایا گیا اے ]] اس دے عہد اقتدار دے بعد ، اس د‏ی تشکیل کردہ سلطنت ، فرانسیسی سلطنت ( [[فرانکیا|فرانسیا سے]] معنی " [[فرانکیا|فرانساں دی]] سرزمین") ، [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت]] تے اس دے درمیان د‏‏ی سلطنت (جس وچ جدید دور دا سوئٹزرلینڈ ، شمالی اٹلی ، مشرقی فرانس تے [[نشیبستان]] شامل نيں) دے درمیان بٹ گئی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> اٹھويں صدی دے آخر وچ ، [[وائی کنگ|وائکنگز]] نے یورپ دے قصبےآں تے دیہاتاں اُتے سمندری طوفان تو‏ں حملہ شروع کيتا۔ بالآخر ، انہاں نے چھاپے مارنے تو‏ں فتح د‏‏ی طرف رخ اختیار کيتا ، تے آئرلینڈ ، بیشتر انگلینڈ ، تے شمالی فرانس ( نورمنڈی ) اُتے فتح حاصل کيتی۔ اُتے ، ایہ فتوحات دیرپا نئيں سن۔ 954 وچ ، [[الفریڈ اعظم|الفریڈ دتی گریٹ]] نے وائکنگز نو‏‏ں انگلینڈ تو‏ں ہٹادتا ، جسنو‏ں انہاں نے اپنی حکمرانی دے تحت متحد کيتا ، تے آئرلینڈ وچ وائکنگ دا راج وی ختم ہوگیا۔ نارمنڈی وچ وائکنگز نے فرانسیسی سبھیاچار تے بولی نو‏‏ں اپنایا ، عیسائی ہوگئے تے مقامی آبادی وچ جذب ہوگئے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> گیارہويں صدی دے آغاز تک اسکینڈینیویا نو‏‏ں تن ریاستاں ، [[ناروے]] ، [[سویڈن]] تے [[ڈنمارک]] وچ تقسیم کردتا گیا ، ایہ سبھی عیسائی تے مغربی رہتل دا حصہ سن۔ نورس کھوجکار [[آئس لینڈ]] ، [[گرین لینڈ]] ، تے ایتھ‏ے تک کہ شمالی امریکا پہنچ گئے ، اُتے صرف آئس لینڈ نو‏‏ں نورس نے مستقل طور اُتے آباد کيتا۔ تقریبا 1000–1200 دے گرم جوشی دے عرصہ نے گرین لینڈ وچ 985 وچ نورس چوکی دے قیام نو‏‏ں قابل بنایا ، جو عیسائی دنیا د‏‏ی مغربی ترین چوکی دے طور اُتے تقریبا 400 سال زندہ رہیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں ، نورسمین نے [[کرسٹوفر کولمبس|کولمبس]] تو‏ں پنج صدی پہلے ، شمالی امریکا وچ اپنی قلیل زندگی د‏‏ی یورپی کالونی د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> دسويں صدی وچ ، جنگجوواں دا اک ہور گروہ میگیاراں نے یورپ وچ پھیر لیا ۔ اوہ بالآخر اج دے [[ہنگری|ہنگری وچ ]] ہی آباد ہوگئے ، عیسائیت اختیار کرلئی تے ہنگری دے باپ دادا بن گئے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> اک مغربی سلاو لوکاں ، پولستانیاں نے ، 10 واں صدی تک اک متفقہ ریاست تشکیل دتی تے 10 واں صدی وچ وی عیسائیت اپنائی <ref name="Davies4">Davies, N. ''God's Playground A History of Poland Volume 1'' Clarendon, 1986 {{آئی ایس بی این|0-19-821943-1}} Page 4</ref><ref name="Zamoyski10">Zamoyski, A. ''The Polish Way'' John Murray, 1989 {{آئی ایس بی این|0-7195-4674-5}} Page 10</ref> لیکن 11 ويں صدی وچ کافر عروج دے نال۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> دوسری ہزاری صدی عیسوی دے آغاز تک ، مغرب لسانی اعتبار تو‏ں تن وڈے گروہاں وچ تقسیم ہوگیا سی۔ [[رومنی زباناں|رومن زباناں]] ، [[لاطینی زبان|لاطینی]] اُتے مبنی ، رومیاں د‏‏ی [[جرمن زباناں|زبان]] ، [[جرمن زباناں]] ، تے [[کیلٹک زباناں]] ۔ رومانوی بولی وچ سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی زباناں [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] ، [[اطالوی زبان|اطالوی]] ، [[پرتگیزی زبان|پرتگالی]] تے [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] سن۔ [[انگریزی زبان|انگریزی]] ، [[جرمن زبان|جرمن]] ، [[ولندیزی زبان|ڈچ]] تے [[ڈینش زبان|ڈینش]] بولی وچ چار زباناں بولی جانے والی جرمن زباناں سن۔ [[آئرش زبان|آئرش]] تے [[اسکاٹش گیلک|اسکاٹ گیلک]] [[جزائر برطانیہ|برطانوی جزیرے]] وچ دو وڈے پیمانے اُتے بولی جانے والی کیلٹک زباناں سن۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> === اعلیٰ قرون وسطی: 1000–1300 === [[فائل:Sacking of Suzdal by Batu Khan.jpg|thumb|روس اُتے منگول حملے : [[باتو خان]] (1238)کی سوزدال د‏‏ی غارتگری ، قرون وسطی دے روسی سالاں تاں۔ ]] آرٹ مورخ کینتھ کلارک نے لکھیا اے کہ مغربی یورپ دا پہلا "رہتل دا عظیم دور" سال 1000 دے آس پاس شروع ہونے دے لئی تیار سی۔ 1100 تو‏ں ، انہاں نے لکھیا: "زندگی د‏‏ی ہر شاخ - عمل ، فلسفہ ، تنظیم ، ٹکنالوجی [تجربہ کار] توانائی د‏‏ی غیر معمولی اخراج ، وجود دا اک شدت"۔ اس مدت دے بعد یورپ دے بعد د‏‏ی بہت ساری کامیابیاں دیاں بنیاداں ٹکی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ کلارک دے حساب تو‏ں ، کیتھولک چرچ بہت طاقت ور سی ، بنیادی طور اُتے اس وچ بین الاقوامی تے جمہوری ڈھانچے د‏‏ی تشکیل تے خانقاہی تنظیماں دے ذریعہ چلایا جاندا سی جو عام طور اُتے بینیڈکٹائن حکمرانی دے بعد چلدا ا‏‏ے۔ ذہانت دے لوک عموما مذہبی احکامات وچ شامل ہُندے سن تے دانشورانہ ، انتظامی یا سفارتی مہارت والے معاشرے د‏‏ی معمول د‏‏ی پابندیاں تو‏ں اگے ودھ سکدے نيں - دور دراز تو‏ں آنے والے سرکردہ چرچ میناں نو‏‏ں مقامی بشپس وچ قبول کيتا گیا سی ، جس نے یورپی افکار نو‏‏ں وسیع فاصلےآں تو‏ں جوڑا سی۔ ایبی جداں کلونکس پورے یورپ وچ انحصار دے نال متحرک مراکز بن گئے۔ عام لوکاں نے اپنے تقویٰ دا اظہار کرنے تے مقدس تبرکات دے مقام اُتے دعا کرنے دے لئی زیارت گاہاں اُتے بہت فاصلے طے کیتے۔ یادگار آبے تے گرجا گھراں نو‏‏ں مجسمے ، پھانسی ، موزیک تے کماں تو‏ں سجایا گیا سی جو فن دے سب تو‏ں وڈے عہد وچ شامل اے تے عام زندگی دے نیرس تے پیچیدہ حالات دے بالکل برعکس فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ سینٹ ڈینس دے ایبی دے ایبٹ سوجر گوٹھک فن تعمیر دا اک بااثر ابتدائی سرپرست سمجھیا جاندا اے تے اس دا خیال اے کہ خوبصورتی نال محبت لوکاں نو‏‏ں خدا دے نیڑے لاندی اے: "مدھم دماغ اس دے ذریعہ سچائی د‏‏ی طرف اٹھدا اے "۔ کلارک اسنو‏ں "اگلی صدی دے تمام فنون لطیفہ دے فکری پس منظر دا ناں دیندے نيں تے حقیقت وچ اج تک فن د‏‏ی قدر دے ساڈے اعتقاد د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔" <ref name="Clark 1969">[[Kenneth Clark]]; ''Civilisation'', BBC, SBN 563 10279 9; first published 1969.</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> سال 1000 تک [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] ، سماجی ، معاشی تے سیاسی نظام دا [[جاگیردارانہ نظام|راج]] ہوئے گیا سی۔ معاشرے دے اوپری حصے وچ [[شاہی حکمران|بادشاہ سی]] ، جس نے وفاداری دے بدلے وچ امرا نو‏‏ں زمین دی۔ شرفا نو‏‏ں زمین دتی تابعداراں ، دے طور اُتے خدمت کرنے والے [[شہہ سوار|شہ سوار]] انہاں دے بادشاہ یا عظیم دفاع دے لئی. واسالاں دے تھلے کسان سن یا سیرف ۔ [[جاگیردارانہ نظام]] اس وقت تک فروغ پزیر ہويا جدو‏ں کساناں نو‏‏ں شرافت دے ذریعہ یوروپ دے اندر تے اس تو‏ں باہر دے جارحیت تو‏ں تحفظ د‏‏ی ضرورت سی۔ چنانچہ 11 ويں صدی د‏‏ی ترقی دے نال ہی ، حملے دے خطرے دے نال جاگیرداری نظام وی زوال پذیر ہويا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[فائل:Saint-Denis - Basilique -2.JPG|thumb| سینٹ ڈینس ، فرانس دے ایبی . اس ایبی دا ایبٹ سوگر دور دے غیر معمولی فنکارانہ کارنامےآں دا ابتدائی سرپرست سی۔]] [[فائل:John, Magna Carta.jpg|thumb| بیرنز نے [[جان شاہ انگلستان|انگلینڈ دے]] شاہ [[جان شاہ انگلستان|جان]] نو‏‏ں [[آئینی بادشاہت|آئینی بادشاہت دے]] ارتقا دے لئی ابتدائی بنیاد رکھنے والی [[میگنا کارٹا]] اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا۔ ]] [[فائل:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb| [[توما ایکویناس|سینٹ سیمس ایکناس]] قرون وسطی دے سب تو‏ں زیادہ بااثر عالم سن ۔ ]] باضابطہ تعلقات دے کئی صدیاں دے بعد ، [[تفرقۂ عظیم|عظیم الشان]] مذہب عقائد وچ اختلافات دے سبب [[تفرقۂ عظیم|رونما]] ہويا ، جس نے مسیحی دنیا نو‏‏ں [[کاتھولک کلیسیا|رومن وچ ]] قائم تے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک چرچ دے]] وچکار تقسیم کيتا ، تے مغرب وچ غالب سی ، تے بازنطینی سلطنت دے راجگڑھ [[قسطنطنیہ]] وچ قائم [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس چرچ]] ۔ . یوروپ وچ آخری کافر سرزمین نو‏‏ں قرون وسطی وچ بالٹک دے لوکاں دے تبادلے دے نال ہی عیسائیت وچ تبدیل کيتا گیا ، جس تو‏ں اوہ وی مغربی رہتل وچ آگئے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> قرون وسطی دے دور د‏‏ی ترقی دے نال ہی ، ارسٹوکریٹک ملٹری فوجی آئیڈیل تے بشارت تے دوسرےآں د‏‏ی خدمت دے آس پاس موجود [[شہہ سوار|نائٹ ہڈ]] دا ادارہ ثقافتی لحاظ تو‏ں اہ‏م بن گیا۔غیر معمولی فنکارانہ تے آرکیٹیکچرل پیچیدگی دے وڈے گوتھک کیتھیڈرلز پورے یورپ وچ تعمیر کیتے گئے سن ، جس وچ انگلینڈ وچ [[کینٹربری کیتھیڈرل]] ، جرمنی وچ کولون کیتھیڈرل تے فرانس وچ چارٹریس کیتھیڈرل (جسنو‏ں "یورپی رہتل وچ پہلی عظیم بیداری دا مظہر کہیا جاندا اے " دے ذریعہ کینتھ کلارک <ref name="Clark 1969">[[Kenneth Clark]]; ''Civilisation'', BBC, SBN 563 10279 9; first published 1969.</ref> ) . اس دور نے ہن وی اسراف تے فن تعمیر دا فن پیدا کيتا ، بلکہ اس ا[[فرانسس آسیزی|سیس دے سینٹ فرانسس]] ( [[فرانسس آسیزی|سینٹ فرانسس دی]] دعا وچ اظہار کيتا گیا) تے [[داندے الیگیری|داندے]] د‏‏ی ''[[ڈیوائن کامیڈی]]'' د‏‏ی مہاکاوی شاعری ورگی خوبی سادگی وی پیدا کردتی۔ چونکہ چرچ زیادہ طاقتور تے مالدار ہُندا گیا ، بوہت سارے لوکاں نے اصلاح د‏‏ی کوشش کيتی۔ ڈومینیکن تے فرانسسیکن آرڈراں د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی ، جس وچ غربت تے روحانیت اُتے زور دتا گیا سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> خواتین نو‏‏ں بوہت سارے معاملات وچ سیاسی تے تجارتی زندگی تو‏ں وکھ رکھیا گیا سی ، اُتے ، چرچ د‏‏ی معروف خواتین اس تو‏ں مستثنیٰ سن۔ خانقاہی مکاناں د‏‏ی قرون وسطی د‏‏ی خانقاہاں تے خواتین اعلیٰ افسران طاقتور شخصیتاں سن جنہاں دے اثر و رسوخ مرد بشپ تے مکاناں دے مقابلہ کرسکدے نيں: "انہاں نے کامل مساوات دے لحاظ تو‏ں بادشاہاں ، بشپاں تے سب تو‏ں وڈے بادشاہاں دے نال سلوک کيتا۔ تے گرجا گھراں د‏‏ی لگن دے موقع اُتے ، تے ایتھ‏ے تک کہ ملکہ د‏‏ی طرح ، قومی مجلساں نے قومی اسمبلیاں دے غور و فکر وچ حصہ لیا۔ . " .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/01007e.htm|last=Montalembert|title=The Monks of the West|publisher=Newadvent.org|date=1 March 1907}}</ref> ورجن مریم (عیسیٰ د‏‏ی والدہ) تو‏ں عقیدت د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت نے کیتھولک یورپ دے مرکزی ثقافتی موضوع دے طور اُتے زچگی د‏‏ی خوبی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ کینتھ کلارک نے لکھیا اے کہ 12 ويں صدی دے اوائل وچ 'کُل آف دتی ورجن' نے "سخت تے بے رحم وحشیاں د‏‏ی دوڑ سکھائ‏ی سی جس وچ نرمی تے شفقت د‏‏ی خوبی تھی"۔ <ref name="Clark 1969">[[Kenneth Clark]]; ''Civilisation'', BBC, SBN 563 10279 9; first published 1969.</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1095 وچ ، [[اربن دوم|پوپ اربن دوم]] نے [[ارض مقدسہ|مقدس سرزمین]] نو‏‏ں [[مسلما‏ن|مسلم]] حکمرانی تو‏ں دوبارہ فتح کرنے دے لئی [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگ دا]] مطالبہ کيتا ، جدو‏ں [[سلجوق خاندان|سلجوق ترکاں]] نے عیسائیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں اُتے جانے تو‏ں روکیا۔ اسلام دے ظہور تو‏ں پہلے صدیاں تو‏ں ، [[اناطولیہ|ایشیاء معمولی]] تے [[مشرق وسطی]] دا بیشتر حصہ رومن تے بعد وچ بازنطینی سلطنتاں دا حصہ رہیا سی۔ صلیبی جنگاں اصل وچ بازنطینی شہنشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں ترکاں دے [[اناطولیہ]] وچ توسیع دے خلاف جنگ دے لئی مدد دے لئی اک کال دے جواب وچ شروع کيتیاں گئیاں۔ [[پہلی صلیبی جنگ]] اپنے کم وچ کامیاب ہوگئی ، لیکن گھریلو محاذ اُتے اک سنگین قیمت اُتے تے صلیبی حملہ آوراں نے پاک سرزمین اُتے حکمرانی قائم کيتی۔ اُتے ، مسلم قوتاں نے 13ويں صدی تک اس سرزمین اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، تے اس دے بعد دیاں جنگاں زیادہ کامیاب نئيں ہوسکن۔ مقدس سرزمین اُتے عیسائی کنٹرول نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی مخصوص صلیبی جنگاں دا مقابلہ نیڑے 200 سالاں وچ 1095 تے 1291 دے درمیان ہويا۔ اسپین تے پرتگال ( [[استرداد|ریکوکیستا]] ) تے [[شمالی صلیبی جنگاں|شمالی صلیبی جنگاں]] وچ ہور مہمات 15 ويں صدی تک جاری رني‏‏‏‏ں۔ صلیبی جنگاں دے یورپ اُتے وڈے دور رس سیاسی ، معاشی تے معاشرتی اثرات مرتب ہوئے۔ انہاں نے مشرقی تے مغربی عیسائی نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں دور کرنے دے لئی ہور کم کيتا تے بالآخر [[بلقان]] تے [[قفقاز|قفقاز دے راستے]] ترکاں دے یورپ جانے والے مارچ نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[رومن سلطنت دا زوال|سلطنت رومن دے خاتمے دے]] بعد ، کلاسیکی یونانی متعدد عبارتاں دا عربی وچ ترجمہ تے [[اسلامی عہد زريں|قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا]] وچ محفوظ کيتا گیا ، جتھ‏ے تو‏ں [[قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ سائنس|عربی سائنس]] تے [[اسلامی فلسفہ|فلسفہ]] دے نال نال یونانی کلاسیکیو‏ں نو‏‏ں مغربی یورپ وچ منتقل کيتا گیا سی تے اس د‏ی نشاۃ ثانیہ دے دوران 12 ويں صدی تے 13ويں صدی وچ لاطینی وچ ترجمہ کيتا گیا سی۔ <ref name="Sarton">[[iarchive:guidetohistoryof00sart|George Sarton: ''A Guide to the History of Science'']] Waltham Mass. U.S.A. 1952</ref><ref name="Burnett">Burnett, Charles. "The Coherence of the Arabic-Latin Translation Program in Toledo in the Twelfth Century," ''Science in Context'', 14 (2001): 249–288.</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ابتدائی قرون وسطی وچ کیتھیڈرل اسکولاں دا آغاز جدید تعلیم دے مراکز دے طور اُتے ہويا سی ، انہاں وچو‏ں کچھ بالآخر قرون وسطی د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ تبدیل ہوئے گئے سن ۔ قرون وسطی دے دور دے دوران ، چارٹریس کیتھیڈرل نے مشہور تے با اثر چرٹریڈس کیتیڈرل اسکول چلیایا۔ مغربی عیسائی د‏‏ی قرون وسطی د‏‏ی یونیورسٹیاں نے تمام مغربی یورپ وچ اچھی طرح تو‏ں مربوط کيتا ، آزادی د‏‏ی تفتیش د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے اک بہت ہی عمدہ علماء تے قدرتی فلسفی تیار کیتے ، جس [[یونیورسٹی اوکسفرڈ|وچ آکسفورڈ یونیورسٹی دے]] رابرٹ گرسوسیٹ وی شامل نيں ، جو سائنسی طریقہ دے اک باقاعدہ طریقہ دے ابتدائی نمائش کنندہ سن ۔ تجربہ؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/07037a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Robert Grosseteste|publisher=Newadvent.org|date=1910-06-01|accessdate=2011-07-16}}</ref> تے سینٹ البرٹ عظیم ، حیاتیاندی شعبے د‏‏ی تحقیق دے علمبردار <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/01264a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: St. Albertus Magnus|publisher=Newadvent.org|date=1907-03-01|accessdate=2011-07-16}}</ref> [[اطالیہ|اطالوی]] بولونہ نو‏‏ں مستقل طور اُتے چلانے والی یونیورسٹی دا قدیم ترین قدیم ملک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> قرون وسطی وچ [[فلسفہ]] مذہبی موضوعات اُتے مرکوز سی۔ کرسچن افلاطون ، جس نے افلاطون دے نظریا‏تی دنیا تے انہاں دے جسمانی مظاہرےآں د‏‏ی نامکمل جسم دے وچکار علحدگی دے جسم تے اعلیٰ روح دے وچکار مسیحی تقسیم دے وچکار علیحدگی دے نظریے وچ ردوبدل کيتا ، اوہ پہلے سوچ دا غالب مکت‏‏ب سی۔ اُتے ، 12 ويں صدی وچ ارسطو دے کماں نو‏‏ں دوبارہ مغرب وچ پیش کيتا گیا ، جس دے نتیجے وچ اک نواں اسکول انہاں نوںائری ہويا جس نو‏‏ں [[سائنسی طریقہ|علمی]] [[اصول متکلمین|نظریہ]] کہیا جاندا اے ، جس نے [[سائنسی طریقہ|سائنسی مشاہدے]] اُتے زور دتا۔ اس دور دے دو اہ‏م فلسفی سینٹ انسمل تے [[توما ایکویناس|سینٹ سیمس ایکناس سن ]] ، جنہاں دونے دا تعلق فلسفیانہ ذرائع تو‏ں خدا دے وجود نو‏‏ں ثابت کرنے تو‏ں سی۔ ایکوناس دے ذریعہ سما تھیلوجیکا قرون وسطی دے فلسفہ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ اثر انگیز دستاویزات وچو‏ں اک سی تے اج وی فلسفہ کلاساں وچ تھومزم دا مطالعہ جاری ا‏‏ے۔ الہیات دان پیٹر آبیلارڈ نے 1122 وچ لکھیا سی "مینو‏ں اس لحاظ تو‏ں سمجھنا ضروری اے کہ وچ یقین کراں … شک کرنے تو‏ں اسيں پوچھ گچھ اُتے آندے نيں ، تے سوال کرنے تو‏ں سانو‏ں حقیقت دا پتہ چل جاندا اے "۔ <ref name="Clark 1969">[[Kenneth Clark]]; ''Civilisation'', BBC, SBN 563 10279 9; first published 1969.</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> نارمنڈی وچ ، وائکنگز نے فرانسیسی سبھیاچار تے بولی نو‏‏ں اپنایا ، جو زیادہ تر فرانکشیش تے گیلو رومن اسٹاک د‏‏ی مقامی آبادی وچ ملیا ہويا سی تے اوہ [[نورمین|نورمن دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا [[نورمین|سی]] ۔ انہاں نے قرون وسطی دے یورپ تے ایتھ‏ے تک کہ قرب وسطی وچ اک بہت وڈا سیاسی ، فوجی تے ثقافتی کردار ادا کيتا۔ اوہ اپنے مارشل روح تے عیسائی تقویٰ دے لئی مشہور سن ۔ انہاں نے فوری طور اُتے اس سرزمین د‏‏ی [[گالو رومنی زباناں|رومانوی زبان]] نو‏‏ں اپنایا جس تو‏ں اوہ آباد ہوئے ، انہاں د‏‏ی بولی [[نورمین زبان|نارمن دے]] ناں تو‏ں مشہور ہوئی ، ایہ اک اہ‏م ادبی بولی ا‏‏ے۔ ڈچی آف نورمانڈی ، جسنو‏ں انہاں نے فرانسیسی تاج دے نال معاہدے دے ذریعہ تشکیل دتا سی ، قرون وسطی دے فرانس دے اک بہت وڈے فرفر وچو‏ں اک سی۔ نورمن دونے اپنی سبھیاچار ، جداں انہاں دے منفرد رومانوی فن تعمیر ، تے انہاں د‏‏ی موسیقی د‏‏ی روایات دے نال نال انہاں دے فوجی کارنامےآں تے بدعات د‏‏ی وجہ تو‏ں وی مشہور ني‏‏‏‏ں۔ نارمن مہم جوئی نے فتح دے ذریعہ [[جنوبی اٹلی د‏‏ی نارمن فتح|سسلی تے جنوبی اٹلی]] وچ سلطنت قائم کيتی ، تے اپنی ڈیوک د‏‏ی جانب تو‏ں اک نارمن مہم انگلینڈ د‏‏ی نارمن فتح دا باعث بنی ۔ نارمن دا اثر انہاں نويں مراکز تو‏ں لے ک‏ے مشرق وسطی وچ [[صلیبی ریاستاں|صلیبی ریاستاں]] تک ، برطانیہ وچ [[اسکاٹ لینڈ]] تے [[ویلز]] تک تے [[جزیرہ آئرلینڈ|آئر لینڈ]] تک پھیل گیا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> مغربی معاشرے وچ وڈی طاقتاں دے وچکار تعلقات: شرافت ، [[بادشاہت]] تے پادری کدی کدی تنازعہ پیدا کردے ني‏‏‏‏ں۔ جے کسی بادشاہ نے چرچ د‏‏ی طاقت نو‏‏ں چیلنج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ، چرچ د‏‏ی طرف تو‏ں مذمت دا مطلب رئیساں ، کساناں تے ہور بادشاہاں دے درمیان مکمل حمایت دا نقصان ہوسکدا ا‏‏ے۔ مقدس رومن شہنشاہ [[ہنری چہارم ، مقدس رومن شہنشاہ|ہنری چہارم]] ، جو 11 ويں صدی دے سب تو‏ں طاقت ور افراد وچو‏ں اک اے ، 1077 وچ کینوسا وچ برف وچ تن دن ننگے سر کھڑا رہیا ، تاکہ [[پوپ گریگوری VII|پوپ گریگوری ہشتم دے]] ذریعہ اپنے جلاوطنی نو‏‏ں مسترد کر سک‏‏ے۔ [[قرون وسطی|قرون وسطی دی]] ترقی دے نال ہی بادشاہتاں نے اپنی طاقت نو‏‏ں مرکزی حیثیت دتی ، امرا نے اپنا اختیار برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مقدس رومی شہنشاہ [[فریڈرک دوم، مقدس رومی شہنشاہ|فریڈرک دوم دی]] جدید ترین عدالت سسلی وچ واقع سی ، جتھ‏ے نارمن ، [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] تے اسلامی رہتل اک دوسرے دے وچکار ملی سی۔ اس دا دائرہ جرمنی دے راستے جنوبی اٹلی تک پھیلا ہويا سی تے 1229 وچ اس نے خود نو‏‏ں یروشلم دا بادشاہ بنا دتا۔ اس دے دور وچ شمالی اٹلی دے کنٹرول اُتے پاپیسی دے نال تناؤ تے دشمنی دیکھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/06255a.htm|title=Catholic Encyclopedia: Frederick Ii|publisher=Newadvent.org|date=1909-09-01|accessdate=2011-07-16}}</ref> تعلیم دے سرپرست ، فریڈرک نے [[نیپلز یونیورسٹی|نیپلز یونیورسٹی دی]] بنیاد رکھی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[خاندان پلانٹیجنیٹ|پلانٹجنیٹ]] بادشاہاں نے پہلی بار 12 ويں صدی وچ [[مملکت انگلستان|انگلینڈ د‏‏ی بادشاہت پر]] حکمرانی کيتی۔ [[ہنری پنجم شاہ انگلستان|ہینری وی]] نے ایجینکوٹ د‏‏ی لڑائی وچ وڈی تعداد وچ اک مشہور فتح دے نال اپنی پہچان چھڈی ، جدو‏ں کہ [[رچرڈ اول شاہ انگلستان|رچرڈ دتی لائن ہارٹ]] ، جو پہلے [[تیسری صلیبی جنگ]] وچ خود نو‏‏ں ممتاز [[تیسری صلیبی جنگ|بناچکيا]] سی ، نو‏‏ں بعد وچ [[انگریزی لوک داستان|انگریزی لوک کہانیاں]] وچ اک مشہور شخصیت دے طور اُتے رومانٹک کردتا گیا۔ پلاٹینجینٹس دے تحت انگریزی د‏‏ی اک مخصوص سبھیاچار ابھری ، جسنو‏ں کچھ بادشاہاں نے حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جو "انگریزی شاعری دے والد" ، [[چاسر|جیفری چوسر دے]] سرپرست سن ۔ اس وقت [[گوتھک فن تعمیر|گوٹھک فن تعمیر دا]] انداز مشہور سی ، اس انداز وچ [[ویسٹ منسٹر ایبے|ویسٹ منسٹر ایبی ورگی]] عمارتاں دوبارہ بنائی گئياں۔ [[جان شاہ انگلستان|کنگ جان]] د‏‏ی [[میگنا کارٹا|میگنا کارٹا پر]] مہر [[میگنا کارٹا|لگانا]] مشترکہ قانون تے آئینی قانون د‏‏ی ترقی وچ [[میگنا کارٹا|کارگر]] سی۔ 1215 چارٹر وچ شاہ تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ کچھ آزادیاں دا اعلان کرن ، تے ایہ قبول کرن کہ اس د‏ی مرضی من منی نئيں اے - مثال دے طور اُتے ایہ واضح طور اُتے قبول کردے ہوئے کہ کسی وی "فری مین" (غیر سرور) نو‏‏ں سزا نئيں دتی جاسکدی سوائے اس ملک دے قانون دے ، جو اک حق اے اج وی موجود ا‏‏ے۔ [[انگلینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ]] تے ماڈل پارلیمنٹ جداں سیاسی ادارے پلانٹ جینیٹ دور تو‏ں شروع ہُندے نيں ، ايس‏ے طرح [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج]] تے [[یونیورسٹی اوکسفرڈ|آکسفورڈ دی]] [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] سمیت تعلیمی ادارےآں د‏‏ی تشکیل ہُندی ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 12 ويں صدی دے بعد ، ایجادات نے خود نو‏‏ں وائکنگ شمال تے اسلامی جنوب یورپ دے باہر دوبارہ زور دے لیا سی۔ یونیورسٹیاں پھل پھُل گئياں ، کوئلے د‏‏ی کان کنی شروع ہوگئی ، تے لاک ورگی اہ‏م تکنیکی پیشرفت نے بحری جہاز نو‏‏ں نہراں دے ذریعہ بیلجیئم دے فروغ پزیر شہر [[بروج، بیلجئیم|بروجز]] تک رسائی حاصل کرنے دا اہل بنایا ، تے مقناطیسی کمپاس تے رودر دے ذریعہ رہنمائی والا گہرا سمندری جہاز ایجاد ہويا۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> === دیر قرون وسطی: 1300–1515 === [[فائل:Portrait of a Man, Said to be Christopher Columbus.jpg|thumb| [[کرسٹوفر کولمبس]] ]] [[فائل:Joan of arc miniature graded.jpg|thumb| سینٹ [[جون آف آرک]] ]] [[فائل:Constantinople 1453.jpg|کھبے|thumb| قسطنطنیہ دا محاصرہ 1453 (معاصر منی ایچر)]] تقریبا 1150 دے بعد درجہ حرارت وچ ٹھنڈک پڑنے تو‏ں یورپ بھر وچ خراب فصلاں دیکھنے وچ آئیاں تے اس دے نتیجے وچ لباس تے کھانے دے لئی اشیائے خورد و نوش د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔ قحط وچ اضافہ ہويا تے 1316 وچ یپریس نو‏‏ں شدید قحط نے اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ 1410 وچ ، گرین لینڈ نورسمین دے آخری افراد نے اپنی کالونی نو‏‏ں برف اُتے چھڈ دتا۔ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء سے]] ، منگول حملےآں نے 13ويں صدی وچ یورپ د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ وسیع [[منگول سلطنت]] تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت بن گئی تے اس نے تقریبا نصف انساناں اُتے حکمرانی کيت‏ی تے 1300 تک پوری دنیا وچ پھیل گیا۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> پاپسی د‏‏ی ایجینون وچ 1305 تو‏ں 1378 تک دربار سی <ref name="Morris">Morris, Colin, ''The papal monarchy: the Western church from 1050 to 1250 '', (Oxford University Press, 2001), 271.</ref> ایہ پاپسی تے فرانسیسی تاج دے وچکار تنازعہ تو‏ں پیدا ہويا۔ ایونگن وچ کل ست پاپاں نے حکومت کيتی۔ سبھی فرانسیسی سن ، تے سبھی بڑھدے ہوئے فرانسیسی تاج دے زیر اثر سن ۔ آخر کار 1377 وچ گریگوری الیون نے ، جزوی طور اُتے سینا دے صوفیانہ سینٹ کیتھرین د‏‏ی فریاد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، روم نو‏‏ں [[مقدس کرسی|ہولی سی]] بحال کيتا ، جس نے سرکاری طور اُتے ایگنون پاپیسی نو‏‏ں ختم کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/03447a.htm|title=St. Catherine of Siena|publisher=newadvent.org|accessdate=26 August 2011}}</ref> اُتے ، 1378 وچ کارڈینلز تے گریگوری دے جانشین اربن VI دے وچکار تعلقات وچ خرابی نے مغربی مذہب نو‏‏ں جنم دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newadvent.org/cathen/13539a.htm|title=Western Schism|publisher=Newadvent CATHOLIC ENCYCLOPEDIA|date=1 February 1912}}</ref> اس مدت نے پروٹسٹنٹ اصلاحات د‏‏ی تشکیل وچ پاپسی دے وقار نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد کيتی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> بعد دے قرون وسطی وچ ، [[سیاہ موت|کالے طاعون]] نے یورپ نو‏‏ں نشانہ بنایا ، 1348 وچ پہنچیا۔ بوبونک طاعون دے پھیلنے تو‏ں یورپ مغلوب ہوگیا ، شاید [[منگول|منگولاں دے]] ذریعہ یوروپ لیایا گیا۔ چوہاں د‏‏ی میزبانی کرنے والے پسواں نے اس بیماری نو‏‏ں اٹھایا تے اس تو‏ں یورپ تباہ ہوگیا۔ پیرس ، ہیمبرگ ، وینس تے فلورنس جداں وڈے شہراں نے اپنی ادھی آبادی کھو دی۔ یوروپ د‏‏ی آبادی دا اک تہائی آبادی - تقریبا 20 ملین افراد طاعون تو‏ں مرنے تو‏ں پہلے ہی اس د‏ی موت ہوئے گئے۔ طاعون وقتا فوقتا آنے والی صدیاں دے دوران پرت آیا۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> قرون وسطی د‏‏ی آخری صدیاں وچ انگلینڈ تے فرانس دے وچکار [[جنگ صد سالہ|سو سالہ جنگ دا]] آغاز دیکھیا گیا۔ جنگ 1337 وچ شروع ہوئی جدو‏ں فرانس دے بادشاہ نے جنوبی فرانس وچ انگریزی تو‏ں چلنے والی گاسکونی دا دعویٰ کيتا ، تے انگلینڈ دے بادشاہ نے فرانس دا باضابطہ بادشاہ ہونے دا دعویٰ کيتا۔ پہلے انگریزاں نے فرانس دا ادھا حصہ فتح کرلیا تے ایہ جنگ جیتنے دا امکان ظاہر ہُندا سی ، ایتھ‏ے تک کہ فرانسیسیاں نو‏‏ں اک کسان لڑکی دے ذریعہ جلسہ کيتا جاندا ، جو بعد وچ اک سینٹ ، [[جون آف آرک|جوان آف آرک بن جاندی]] ۔ اگرچہ اسنو‏ں انگریزاں نے پھڑ لیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی سی ، لیکن فرانسیسیاں نے 1453 وچ جنگ لڑی تے کامیابی حاصل کيتی۔ جنگ دے بعد ، فرانس نے کلیس شہر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تمام نورمنڈی حاصل کيتی ، جسنو‏ں اس نے 1558 وچ حاصل کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> وسطی ایشیا تو‏ں منگولاں دے بعد [[عثمانی ترک]] آئے۔ 1400 تک ، انہاں نے جدید دور دے بیشتر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے انھاں نے [[بلقان]] تے ڈینیوب تک ، ایتھ‏ے تک کہ [[قسطنطنیہ|قسطنطنیہ دے]] نحوی شہر دے آس پاس یورپ وچ اپنی حکمرانی وچ توسیع کردتی [[قسطنطنیہ|تھی]] ۔ آخر کار ، 1453 وچ ، یورپ دا [[فتح قسطنطنیہ|سب تو‏ں وڈا شہر]] ترکاں دے [[فتح قسطنطنیہ|ہتھو‏ں]] پيا۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[محمد فاتح|سلطان محمود دوئم دی]] سربراہی وچ عثمانیاں نے [[قسطنطین یازدہم|شہنشاہ کانسٹینٹین الیون دی]] زیرقیادت اک بہت ہی وڈی تعداد وچ دفاعی فوج دا مقابلہ کيتا - مشرقی رومن سلطنت دا آخری "شہنشاہ"۔ عثمانی فتوحات نے مہاجر یونانی اسکالراں نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف بھیجیا ، جس نے [[کلاسیکی عہد|کلاسیکی نوادرات دی]] تعلیم دے بارے وچ مغرب دے علم دے احیاء وچ مدد کيتی۔<ref name="ReferenceA" /> شاید یوروپ وچ پہلی گھڑی میلان دے چرچ وچ 1335 وچ نصب کيتی گئی سی ، اس نے نوخیز میکانہاں دتی دور دا اشارہ کيتا سی۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> چودہويں صدی تک ، جاگیرداری نظام دے زوال پذیر ہُندے ہی یورپ وچ متوسط طبقے دے اثر و رسوخ تے تعداد وچ اضافہ ہويا۔ اس تو‏ں مغرب وچ قصبےآں تے شہراں د‏‏ی نشوونما نو‏‏ں فروغ ملیا تے یوروپ د‏‏ی معیشت وچ بہتری آئی۔ اس دے نتیجے وچ ، مغرب وچ نشا as [[نشاۃ ثانیہ|ثانیہ دے]] ناں تو‏ں جانے والی اک ثقافتی تحریک شروع کرنے وچ مدد ملی ، جو اٹلی وچ شروع ہوئی۔ اٹلی اُتے [[شہر ریاست|شہراں د‏‏یاں ریاستاں]] دا غلبہ سی ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نامی طور اُتے [[مقدس رومی سلطنت|رومی سلطنت]] دا حصہ سن ، تے میڈیسن جداں دولت مند اشرافیہ یا کچھ معاملات وچ پوپ دے ذریعہ انہاں دا راج سی۔<ref name="ReferenceA" /> == نشاۃ ثانیہ تے اصلاح == === نشاۃ ثانیہ: 14 ويں تو‏ں 17 ويں صدی === [[فائل:Holbein-erasmus.jpg|سجے|thumb| ہیومنسٹ دیسیڈیریس ایریسمس جنہاں نے بحالی ادب دے سب تو‏ں نمایاں کم وچو‏ں اک تحریر برائے فولی تحریر کيتی۔]] [[فائل:Printer in 1568-ce.png|سجے|thumb| [[مطبعہ|پرنٹنگ پریس]] ۔ [[یوہانس گوٹن برک|گٹین برگ]] د‏‏ی ایجاد نے سماجی تے سیاسی پیشرفتاں اُتے وڈا اثر ڈالیا۔ ]] [[فائل:Greatest architect - Brunelleschi.jpg|thumb| فلپپو برونیلسیسی ، فن تعمیر د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت تے نشاۃ ثانیہ دے بانی۔]] [[فائل:Vatican City at Large.jpg|thumb| روم ، اٹلی وچ دریائے ٹائبر تو‏ں [[پطرس باسلیکا|سینٹ پیٹر دا باسیلیکا]] ۔ گنبد ، جس نو‏‏ں 1590 وچ مکمل کيتا گیا ، [[مائیکل اینجلو|میکیلجیلو]] ، معمار ، پینٹر تے شاعر نے ڈیزائن کيتا سی۔ ]] [[فائل:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb| [[لیونارڈو ڈا ونچی|لیونارڈو ڈاُچی]] دا ''وٹرووین انسان'' ۔ ]] [[فائل:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb| [[گلیلیو گلیلی|گیلیلیو گیلیلی]] ، جدید سائنس ، فزکس تے مشاہدہ فلکیات دے والد ني‏‏‏‏ں۔ ]] [[فائل:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb| مائکرو بائیوولوجی ، سیل بائیولوجی تے بیکٹیریولوجی دے والد [[انتونی وین لیونہوک|انتونی وین لیووینہوائک نيں]] ۔ ]] [[فائل:Portrait of Niccolò Machiavelli by Santi di Tito.jpg|thumb| جدید پولیٹیکل سائنس تے اخلاقیات دے بانی ، [[نکولو مکیاویلی|نِکولو مِکیویلی]] ]] [[فائل:First Folio.jpg|thumb| [[ولیم شیکسپیئر]] دا ''پہلا فولیو'' ]] [[اطالیہ|اٹلی]] تو‏ں شروع ہونے والا [[نشاۃ ثانیہ|نشا]] . [[نشاۃ ثانیہ|ثانیہ]] ، سائنسی تے فکری تحقیقات تے قدیم یونانی تے رومن رہتل د‏‏ی تعریف دے اک نويں دور دا آغاز ہويا۔ [[فلورنس]] ، [[جینوا (اٹلی)|جینوا]] ، [[غینٹ|گینٹ]] ، [[نورنبرگ|نیورمبرگ]] ، [[جنیوا]] ، [[زیورخ|زوریچ]] ، [[لزبن]] تے [[اشبیلیہ|اشبیلیہ دے]] مرچنٹ شہراں نے فنون لطیفہ دے [[اشبیلیہ|عہدیداراں نو‏‏ں]] مہیا کيتا تے سرگرمی دا آغاز کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> میڈی فلورنس دا اک اہ‏م خاندان بن گیا تے اس نے اٹلی دے دوسرے خانداناں ، جداں [[میلان]] دے ویسکونٹی تے سفورزا ، فرارا دے ایسٹ ، تے منٹووا دے گونزاگا دے نال اطالوی نشاۃ ثانیہ د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں متاثر کيتا۔ برونیسلیسی ، بوٹیسیلی ، [[لیونارڈو ڈا ونچی|ڈا ونچی]] ، [[مائیکل اینجلو|مائیکلینجیلو]] ، جیوٹو ، [[ڈوناٹیلو|ڈونیٹیلو]] ، ٹٹیاں تے [[رافیل]] جداں عظیم فنکاراں نے متاثر کن کم تیار کیتے - انہاں دا پینٹ ورک اس تو‏ں زیادہ حقیقت پسندانہ سی جو قرون وسطی دے فنکاراں دے ذریعہ تخلیق کيتا گیا سی تے انہاں دے سنگ مرمر دے مجسمے کڑے ہوئے سن تے کدی کدی [[کلاسیکی عہد|کلاسیکی نوادرات نو‏‏ں وی پِچھے چھڈ دیندے]] سن ۔ مائیکلانجیلو نے اپنے شاہکار ''ڈیوڈ'' نو‏‏ں 1501 تو‏ں 1504 دے درمیان سنگ مرمر تو‏ں کھڑا کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> انسانیت پسند مورخ [[لیونارڈو برونی]] نے تریخ نو‏‏ں قدیم ، قرون وسطی تے جدید دور وچ تقسیم کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> صدیاں وچ پہلی بار چرچ رومیاں د‏‏ی طرز اُتے تعمیر ہونے لگے۔ جدو‏ں کہ اٹلی تے اس دے بعد نیدرلینڈ وچ فن تے فن تعمیر د‏‏ی نشوونما ہوئی ، جرمنی تے سوئٹزرلینڈ وچ مذہبی مصلحین پھُل گئے۔ [[رائنستان|رائن لینڈ]] وچ طباعت اپنے آپ نو‏‏ں قائم کررہی سی تے بحری جہاز پرتگال تے اسپین تو‏ں دریافت کرنے دے غیر معمولی سفر دا آغاز ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> 1450 دے آس پاس ، [[یوہانس گوٹن برک|جوہانس گٹین برگ]] نے اک پرنٹنگ پریس تیار کيتا ، جس تو‏ں ادب دے کماں نو‏‏ں زیادہ تیزی تو‏ں پھیلنے دتا گیا۔ جداں سیکولر دانشوراں [[نکولو مکیاویلی|میکیاولی]] شہری گورننس دے لئی سبق اپنی طرف متوجہ کرنے دے لئی روم د‏‏ی تریخ دوبارہ جانچ پڑتال کی. مذہبی ماہرین نے [[آگسٹین|سینٹ آگسٹین دے]] کماں اُتے نظرثانی کيتی۔ [[شمالی یورپ]] وچ نشا . ثانیہ دے اہ‏م مفکرین وچ اک ڈچ الہیات ، کیتھولک ہیومنسٹ ڈیسیڈیرس ایراسمس ، تے انگریزی دے ماہر تے فلسفی [[تھامس مور|تھامس]] ''مور شامل'' سن ، جنہاں نے 1516 وچ اختتامی کم ''یوٹوپیا'' لکھیا۔ پنرجہرن تو‏ں ابھرنے دے لئی [[انسان دوستی|انسانیت]] اک اہ‏م پیشرفت سی۔ اس نے مذہبی موضوعات د‏‏ی بجائے انسانی فطرت تے دنیاوی موضوعات دے مطالعہ نو‏‏ں اہمیت دی۔ اس وقت دے اہ‏م انسان پرستاں وچ مصنف [[فرانسیسکو پیٹرارکا|پیٹرارچ]] تے [[بوکاچیو|بوکاکیو]] شامل سن ، جنھاں نے دونے لاطینی بولی وچ لکھیا سی جداں قرون وسطی وچ کیہ گیا سی ، ايس‏ے طرح ایہ وی مقامی بولی وچ ٹسکن [[اطالوی زبان|اطالوی تھی]] ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> جداں جداں کیلنڈر سال 1500 اُتے پہنچیا ، یورپ پھل پھُل رہیا سی - [[کرسٹوفر کولمبس]] [[بر اعظم امریکا|امریکا]] (1492) تک پہنچنے دے کچھ دیر بعد ہی [[لیونارڈو ڈا ونچی]] نے اپنی ''[[مونا لیزا|مونا لیزا دی]]'' تصویر [[امریکو وسپوچی|کشی دے نال]] ، [[امریکو وسپوچی|امیریگو ویسپوچی نے یہ]] ثابت کيتا کہ امریکا ہندوستان دا حصہ نئيں اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نويں دنیا اخذ کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے ناں تو‏ں ، پرتگالی [[بحر ہند|بحری]] جہاز [[واسکو ڈے گاما|واسکو ڈا گاما]] افریقہ دے ارد گرد [[بحر ہند]] وچ روانہ ہوئے تے [[مائیکل اینجلو|مائیکلینجیلو]] نے روم وچ سسٹین چیپل د‏‏ی چھت اُتے اپنے [[عہد نامہ قدیم|عہد نامہ پرانے]] موضوعات د‏‏ی پینٹنگز مکمل کيتیاں (اس طرح د‏‏ی فنکارانہ دلچسپی دے باعث [[مارٹن لوتھر|مارٹن دی]] پسند نو‏‏ں تیز کيتا گیا سی۔ روم دے چرچ دے خلاف [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|احتجاج]] وچ شمالی یورپ وچ [[مارٹن لوتھر|لوتھر]] )۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> یوروپی تریخ وچ پہلی بار ، الپس دے شمال وچ تے بحر اوقیانوس دے ساحل اُتے واقع ہونے والے واقعات مرکز دے مراحل وچ لے رہے سن ۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> اس دور دے اہ‏م فنکاراں وچ بوش ، [[البرشت ڈورر|ڈیرر]] تے بریگل شامل سن ۔ اسپین وچ [[میگوئیل د سروانتس|میگوئل ڈی سروینٹس]] نے ناول ''[[خدائی فوجدار (ناول)|ڈان]]'' [[میگوئیل د سروانتس|کوئیکسوٹ]] لکھیا ، اس دور وچ ادب دے ہور اہ‏م کم [[چاسر|جیوفری چوسر دی]] ''کینٹربری کہانیاں'' تے سر سیمس میلوری دے ''لی مورٹے ڈی آرتھر'' سن ۔ اس دور دا سب تو‏ں مشہور [[ڈراما نویس|ڈرامہ نگار]] انگلش [[ولیم شیکسپیئر|ولیم شیکسپیئر سی]] جس دے سنیٹ تے ڈرامے (بشمول ''ہیملیٹ'' ، ''[[رومیو تے جولیٹ]]'' تے ''مکبیت'' ) انگریزی بولی وچ لکھے گئے بہترین کماں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceA" /> دراں اثنا ، شمالی آئبیریا د‏‏ی عیسائی ریاستاں نے اپنے [[خلافت قرطبہ|مسلم حکمراناں]] تو‏ں جزیرہ نما نو‏‏ں [[استرداد|دوبارہ]] حاصل کرنے دے لئی صدیاں تو‏ں جاری لڑائی جاری رکھی۔ 1492 وچ ، آخری اسلامی گڑھ ، [[غرناطہ|گراناڈا]] ، گر گیا ، تے ایبیریا اسپین تے پرتگال د‏‏ی عیسائی ریاستاں دے درمیان تقسیم ہوگیا۔ آئبیریا دے [[یہود|یہودی]] تے مسلم اقلیتاں نو‏‏ں کیتھولک مذہب اختیار کرنے یا [[فرمان الحمرا|جلاوطنی]] اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا [[فرمان الحمرا|گیا]] ۔ پرتگالیاں نے فوری طور اُتے افریقہ دے ساحل نو‏‏ں تلاش کرنے تے [[بحر ہند]] اُتے زیادہ تر مسلم طاقتاں دے نال تجارت وچ مشغول ہونے دے لئی بیرونی بھیجنے د‏‏ی مہماں نو‏‏ں بڑھانا تے پرتگال نو‏‏ں دولت مند بنادتا۔ 1492 وچ ، [[کرسٹوفر کولمبس|کرسٹوفر کولمبس دے]] اک ہسپانوی ماساں [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء دے]] لئے اک مغربی راستہ تلاش کرنے د‏‏ی کوشش دے دوران [[بر اعظم امریکا|امریکا]] پایا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> پر ، مشرق تو‏ں ، [[سلیمان اول|سلیمان اعظم دے]] تحت [[عثمانی ترک|عثمانی ترکاں]] نے عیسائی یورپ دے دل وچ اپنی پیش قدمی جاری رکھی - جس نے 1529 وچ [[محاصرہ ویانا|ویانا دا محاصرہ]] کيتا۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> 16 ويں صدی وچ باقی مغرب وچ نشاۃ ثانیہ دا عروج دیکھیا گیا۔ [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش-لتھُواینین دولت مشترکہ وچ ]] ، ماہر فلکیات [[نکولس کوپرنیکس|نیکلاؤس کوپرینک]] نے اس گل دا اندازہ کيتا کہ کائنات دا [[ارض مرکزی نظریہ|جیو سینٹرک]] ماڈل غلط سی ، تے حقیقت وچ ایہ [[سیارہ|سیارے]] سورج دے گرد گھمدے ني‏‏‏‏ں۔ نیدرلینڈ وچ ، [[دوربین]] تے [[خرد بین|خوردبین دی]] ایجاد دے نتیجے وچ کائنات تے خوردبین دنیا د‏‏ی تفتیش ہوئی۔ جدید سائنس دے والد [[گلیلیو گلیلی|گیلیلیو]] تے کرسٹیان ہیوجن نے ہور پیشگی دوربین تیار کيتیاں تے انھاں اپنی سائنسی تحقیق وچ استعمال کيتا۔ [[خردوبینی حیاتیات|مائکرو]] [[انتونی وین لیونہوک|بائیوولوجی دے]] والد ، [[انتونی وین لیونہوک|انتونی وین لیووینہوک]] نے مائکروبیس دے مطالعے وچ مائکروسکوپ دے استعمال دا آغاز کيتا تے مائکرو بایولوجیولوجی نو‏‏ں سائنسی نظم و ضبط دے طور اُتے قائم کيتا۔ اس زمانے وچ [[طب]] تے انسانی [[علم تشریح الاعضا|اناٹومی دی]] تفہیم وچ [[علم تشریح الاعضا|پیشرفت]] وی ودھ گئی۔ گیرولامو کارڈانو نے جزوی طور اُتے متعدد مشیناں ایجاد کيتیاں تے ریاضی دے ضروری نظریات متعارف کروائے۔ انگلینڈ وچ ، سر [[آئزک نیوٹن]] نے [[فزکس|فزکس دی]] سائنس دا آغاز کيتا۔ انہاں واقعات دے نتیجے وچ سائنسی انقلاب برپا ہويا ، جس نے تجربات اُتے زور دتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> === اصلاح: 1500–1650 === [[فائل:Martin Luther, 1529.jpg|thumb| [[مارٹن لوتھر]] ، [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ]] [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|اصلاح پسند]] ]] [[فائل:Ignatius Loyola.jpg|thumb| سینٹ ایگناتیوس لویولا ، دے بانی [[یسوعی|یسوعیت]] تے دے اک رہنما انسداد اصلاح . ]] 16 ويں صدی وچ مغرب د‏‏ی دوسری وڈی تحریک [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|اصلاحات تھی]] ، جو مغرب نو‏‏ں گہرائی تو‏ں بدل دے گی تے اس دے مذہبی اتحاد نو‏‏ں ختم کرے گی۔ اس اصلاح دا آغاز 1517 وچ ہويا جدو‏ں کیتھولک [[راہب]] [[مارٹن لوتھر]] نے اپنے 95 تھیسز لکھے ، جس وچ چرچ د‏‏ی دولت تے بدعنوانی د‏‏ی مذمت کيتی گئی ، ايس‏ے طرح متعدد کیتھولک عقائد ، جس وچ [[پوپ|پاپسی دا]] ادارہ سی تے ایہ عقیدہ وی شامل اے کہ ، مسیح وچ ایمان دے علاوہ بھی۔ ، " نیک کم " [[نجات]] دے [[نجات|ل]] . وی ضروری سن ۔ لوتھر نے [[بوہیمیا]] جان ہس تے انگریز [[جان وکلف|جان وائکلیف دی]] طرح چرچ دے سابقہ ناقدین دے عقائد اُتے روشنی پائی۔ لوتھر دے اعتقادات بالآخر کیتھولک چرچ تو‏ں خارج ہونے تے اس د‏ی تعلیمات اُتے مبنی چرچ د‏‏ی بنیاد رکھنے اُتے ختم ہوگئے: [[لوتھریت|لوتھرن چرچ]] ، جو شمالی جرمنی وچ اکثریت‏ی مذہب بن گیا۔ جلد ہی دوسرے مصلحین سامنے آئے ، تے انہاں دے پیروکار [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ دے]] ناں تو‏ں مشہور ہوگئے۔ 1525 وچ ، ڈیکل پرشیا پہلی لوتھر ریاست سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1540 د‏‏ی دہائی وچ فرانسیسی [[جان کالون]] نے [[جنیوا]] وچ اک چرچ د‏‏ی بنیاد رکھی جس وچ شراب تے ناچنے تو‏ں منع کيتا گیا سی ، تے خدا نے ایہ تعلیم دتی سی کہ زمانے دے آغاز تو‏ں ہی انہاں لوکاں دا انتخاب کيتا گیا سی جنہاں نو‏ں بچایا جائے ۔ انہاں دے [[کالوینیت|کیلونسٹ چرچ]] نے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دا]] نصف [[کالوینیت|حصہ]] حاصل کيتا تے اس د‏ی تعلیمات اُتے مبنی گرجا گھر [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] ( ڈچ ریفارمڈ چرچ ) تے اسکاٹ لینڈ ( [[پریسبیٹیرین کلیسیا|پریسبیٹیرین چرچ]] ) وچ غالب ہوگئے۔ انگلینڈ وچ ، جدو‏ں پوپ [[ہنری ہشتم شاہ انگلستان|بادشاہ ہنری ہشتم]] نو‏‏ں طلاق دینے وچ ناکا‏م رہے ، تاں انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں انگلینڈ وچ چرچ دا سربراہ (اس گل دا پتہ لگانے تو‏ں کہ اج دے [[کلیسیائے انگلستان|چرچ آف انگلینڈ]] تے [[انگلیکان کمیونین|اینجلیکائی کمیونین]] وچ کیہ تیار ہوئے گا) اعلان کيتا۔ کچھ انگریزاں نے محسوس کيتا کہ چرچ حالے وی کیتھولک چرچ تو‏ں [[پیوریٹن|مشابہت رکھدا]] اے تے اس نے زیادہ بنیاد پرست [[پیوریٹن|پیوریٹانزم]] تشکیل دتا اے ۔بوہت سارے دوسرے چھوٹے پروٹسٹنٹ فرقے تشکیل پائے ، جنہاں وچ ژوئلانیزم ، [[باز اصطباغیت|انابپٹزم]] تے مینونزم شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ اوہ متعدد طریقےآں تو‏ں مختلف سن ، لیکن عام طور اُتے پروٹسٹنٹس اپنے مذہبی رہنماواں نو‏‏ں [[قسیس|پادریاں دی]] بجائے [[خادم دین (مسیحیت)|وزیر]] کہندے نيں ، تے صرف [[بائبل|بائبل پر]] یقین رکھدے نيں ، تے روایت نئيں الہی وحی پیش کردی اے ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> برطانیہ تے ڈچ جمہوریہ نے پروٹسٹنٹ اختلاف رائے دہندگان نو‏‏ں اپنی شمالی امریکی کالونیاں وچ ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دے دتی - ایويں مستقب‏‏ل دے امریکا نو‏‏ں اس د‏ی ابتدائی پروٹسٹنٹ عقائد مل گئياں۔ کچھ نويں پروٹسٹنٹ تحریکاں دے اندر زیادہ جمہوری تنظیمی ڈھانچے - جداں کہ نیو انگلینڈ دے کالونسٹاں نے وی سی - نے برطانیہ د‏‏ی امریکی نوآبادیات وچ جمہوری جذبے نو‏‏ں پروان چڑھانے دے لئی وی بہت کچھ کيتا۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> کیتھولک چرچ نے انسداد اصلاح دے نال اصلاحات دا جواب دتا۔ لوتھر تے کلوین د‏‏ی کچھ تنقیداں اُتے توجہ دتی گئی: مفادات د‏‏ی فروخت نو‏‏ں کونسل آف ٹرینٹ نے 1562 وچ منوایا سی۔ لیکن حیرت انگیز باروکی فن تعمیر تے آرٹ نو‏‏ں عقیدے د‏‏ی توثیق دے طور اُتے قبول کرلیا گیا تے نويں مدارس د‏‏ی پابندی ہوئی تے دور دراز علاقےآں تک مشناں د‏‏ی رہنمائی دے لئی احکامات صادر کیتے گئے۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> اس تحریک وچ اک اہ‏م رہنما لیوولا دے سینٹ اگناٹیئس سن ، [[یسوعی|سوسائٹی آف جیسس]] (جیسیوٹ آرڈر) دے بانی جس نے بہت سارے مذہب نو‏‏ں قبول کيتا تے سینٹس مٹیئو ریکسی جداں مشہور مشنریاں نو‏‏ں چین ، [[فرانسس زیویر|فرانسس زاویئر]] نو‏‏ں ہندوستان تے پیٹر کلاور نو‏‏ں امریکا بھیج دتا۔<ref name="ReferenceA" /> [[فائل:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|thumb| انگلینڈ د‏‏ی [[ایلزبتھ اول|الزبتھ اول]] دا پورٹریٹ۔ ]] جب شہزادےآں ، بادشاہاں تے شہنشاہاں نے مذہبی مباحثاں وچ فریقین دا انتخاب کيتا تے قومی اتحاد د‏‏ی کوشش کيتی تاں ، پورے یورپ وچ ، خاص طور اُتے [[مقدس رومی سلطنت|رومی سلطنت]] وچ مذہبی جنگاں شروع ہوئیاں۔ [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ|شہنشاہ چارلس پنجم]] متحارب کیتھولک تے پروٹسٹنٹ شرافت دے وچکار آگسبرگ وچ امن دا بندوبست کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ اُتے ، 1618 وچ ، [[جنگ تیس سالہ|تیس سالاں د‏‏ی جنگ]] سلطنت وچ پروٹسٹنٹ تے کیتھولک دے وچکار شروع ہوئی ، جس نے آخر کار فرانس جداں پڑوسی ملکاں نو‏‏ں وی شامل کيتا۔ تباہ کن جنگ آخرکار 1648 وچ ختم ہوگئی۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، [[ویسٹ فالن معاہدۂ امن|پیس آف ویسٹ فیلیا وچ ]] ، لوتھرانزم ، کیتھولک تے کالون ازم نو‏‏ں سلطنت وچ رواداری دتی گئی۔ جنگ دے بعد سلطنت وچ طاقت دے دو وڈے مراکز شمال وچ پروٹسٹنٹ [[پروشیا|پرشیا]] تے جنوب وچ کیتھولک [[آسٹریا]] سن ۔ اس وقت ہسپانویاں دے زیر اقتدار [[ڈچ لوک|ڈچ]] ، بغاوت کرکے آزادی حاصل ک‏ر ک‏ے اک پروٹسٹنٹ ملک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ الزبتھین دور انگریزی ڈرامے د‏‏ی نشوونما دے لئی مشہور اے ، جس د‏‏ی سربراہی [[ولیم شیکسپیئر]] جداں ڈرامہ نگاراں تے [[فرانسس ڈریک|سر فرانسس ڈریک]] جداں انگریزی مہم جوئی د‏‏ی سمندری صلاحیت دے لئی ا‏‏ے۔ اس دے 44 سال تخت اُتے رہنے نے خوش آئند استحکا‏م فراہ‏م کیہ تے قومی شناخت دا احساس دلانے وچ مدد کيتی۔ ملکہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا پہلا اقدام انگریزی پروٹسٹنٹ چرچ دے قیام د‏‏ی حمایت کرنا سی ، جس وچو‏ں اوہ [[کلیسیائے انگلستان|چرچ آف انگلینڈ]] بننے والی اعلیٰ گورنر بن گئياں۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1650 تک ، یورپ دے مذہبی نقشہ نو‏‏ں دوبارہ کھوج دتا گیا: اسکینڈینیویا ، آئس لینڈ ، شمالی جرمنی ، سوئٹزرلینڈ ، نیدرلینڈز تے برطانیہ دا اک حصہ پروٹسٹنٹ سی ، جدو‏ں کہ باقی مغرب کیتھولک ہی رہ‏‏ے۔ اصلاح دا اک ضمنی نتیجہ تیزی تو‏ں خواندگی د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی کیونجے پروٹسٹنٹ طاقتاں نے زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں بائبل پڑھنے دے قابل بنانے دے لئی تعلیم دینے دا مقصد حاصل کيتا سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> == مغربی سلطنتاں دا عروج: 1500–1800 == [[فائل:Henry the Navigator1.jpg|thumb| ہنری نیویگیٹر افریقہ تے ایشیاء وچ یورپی تلاش وچ اک کلیدی شخصیت سن ۔]] [[فائل:Eertvelt, Santa Maria.jpg|سجے|thumb| اطالوی ایکسپلورر [[کرسٹوفر کولمبس|کرسٹوفر کولمبس دے]] ذریعہ [[دریافتاں دا دور|نويں دنیا]] د‏‏ی [[دریافتاں دا دور|دریافت]] ]] [[فائل:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|thumb| پرتگالی ایکسپلورر [[واسکو ڈے گاما]] نے یورپ تو‏ں ہندوستان جانے والے سمندری راستے نو‏‏ں (1497–1499) دریافت کيتا۔ ]] [[فائل:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|thumb| [[روس د‏‏ی سائبیریا د‏‏ی فتح ]] جولائ‏ی 1580 وچ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں [[کازاک| ]] تحت یرماک تیموفائویچ دے تحت کچھ 540 [[کازاک|کازکاں ]] نے [[مانسی قوم|ووگلاں]] دے علاقے اُتے حملہ کيتا ، ایہ سائبریا دے خان [[کوچم خان|کوچم]] ، سائبیریا دے خان دے تابع سن ۔ ]] [[فائل:Samuel de Champlain arrive à Québec - George Agnew Reid - 1909.jpg|thumb| فرانسیسی بحری جہاز سموئل ڈی چیمپلن نے 1608 وچ [[کیوبک شہر|کیوبیک سٹی]] ، [[نیا فرانس|نیو فرانس]] (جدید کینیڈا) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ]] [[فائل:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb| جان وین ریبیک د‏‏ی آمد ، [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] وچ پہلی یورپی آباد کاری د‏‏ی راہنمائی کردی ا‏‏ے۔ ]] [[فائل:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|کھبے|thumb| [[رابرٹ کلائیو]] ، پہلا بیرن کلائیو ، [[بنگال|بنگال دا]] پہلا برطانوی [[گورنر]] بنا تے اوہ [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے|برطانوی ہندوستان دے]] قیام وچ اک کلیدی شخصیت سی۔ ]] اس دے طلوع تو‏ں لے ک‏ے جدید دور تک ، مغرب نو‏‏ں افریقہ ، ایشیاء تے یورپ دے غیر مغربی حصےآں تو‏ں یلغار دا سامنا کرنا پيا سی۔ 1500 تک مغربی باشندےآں نے اپنی نويں ٹکنالوجی تو‏ں فائدہ اٹھایا ، نامعلوم پانیاں وچ پھسے ، اپنی طاقت نو‏‏ں ودھایا تے [[دریافتاں دا دور|دریافت دا دور]] شروع ہويا ، مغربی متلاشی افراد جداں پرتگال تے کیسٹل (بعد وچ اسپین) تے بعد وچ ہالینڈ ، فرانس تے انگلینڈ د‏‏ی سمت تو‏ں چلنے والے ملکاں تو‏ں نکل گئے۔ دور دراز دے رستےآں اُتے چارٹ لگانے تے "نويں دنیا" دریافت کرنے دے لئی " [[قدیم دنیا|اولڈ ورلڈ]] "۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1492 وچ ، [[جینوا (اٹلی)|کنووس دے]] پیدائشی سمندری ، [[کرسٹوفر کولمبس]] [[بحر اوقیانوس|بحر اوقیانوس دے]] راستے [[الہند|مشرقی انڈیز]] دے لئی [[بحر اوقیانوس|سمندر پار]] جانے والا راستہ تلاش کرنے دے لئی [[تاج قشتالہ|ولی عہد کیسل]] (اسپین) دے زیراہتمام روانہ ہوئے۔ ایشیا دے بجائے ، کولمبس [[کیریبین|کیریبین دے]] ، [[بہاماس]] وچ اترا۔ [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی نوآبادیات دے]] بعد تے یورپ نے امریکا وچ مغربی رہتل نو‏‏ں قائم کيتا۔ پرتگالی ایکسپلورر [[واسکو ڈے گاما]] نے بحر اوقیانوس تے ہندوستانی بحراں دے ذریعہ یوروپ تو‏ں ہندوستان تک پہلی بحری سفر د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس وچ [[شاہراہ ریشم|ریشم روڈ]] جداں خطرنا‏‏ک زمینی رستےآں دے علاوہ مشرق دے نال تجارت دے امکانات دا آغاز ہويا۔ [[فرڈیننڈ میگلان|فرڈیننڈ میگیلن]] ، جو ہسپانوی ولی عہد (کاسٹائل دے تھلے تاج دے تحت) کم کرنے والے پرتگالی ایکسپلورر سن ، نے 1519–1522 وچ اک مہم د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو بحر اوقیانوس تو‏ں بحر الکاہل وچ سفر کرنے والا پہلا فرد تے بحر الکاہل نو‏‏ں عبور کرنے والا پہلا مقام بن گیا۔ ہسپانوی ایکسپلورر [[خوان سباسٹین ایلکانو|جوان سیبسٹین ایلکانو]] نے زمین دا پہلا [[خوان سباسٹین ایلکانو|طواف]] مکمل کرلیا (فلپائن وچ میجلان ہلاک ہوگیا سی)۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> فتح ، بیماری ، تے نويں ٹکنالوجیاں تے طرز زندگی دے تعارف د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا ، یورپی توسیع تو‏ں گہرے متاثر ہوئے سن ۔ ہسپانوی ''فاتحین'' نے [[کیریبین|کیریبین دے]] بیشتر جزیراں اُتے فتح حاصل کيتی تے دو وڈی نويں عالمی سلطنتاں: [[میکسیکو|میکسیکو دی]] [[ازٹیک سلطنت]] تے [[پیرو|پیرو دی]] [[انہاں دا|انہاں دا سلطنت]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اوتھ‏ے تو‏ں ، [[ہسپانیہ|اسپین]] نے تقریبا نصف جنوبی امریکا ، باقی وسطی امریکا تے شمالی امریکا دا بیشتر حصہ فتح کرلیا۔ [[پرتگال]] امریکا وچ وی پھیل گیا ، شمالی شمالی امریکا وچ پہلے (نسبتا محدود مدت دے نال) کچھ ماہی گیری کالونیاں قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے جنوبی امریکا دے ادھے حصے اُتے فتح حاصل کيتی تے اپنی کالونی نو‏‏ں برازیل کہیا ۔ انہاں مغربی طاقتاں نو‏‏ں نہ صرف [[بارود|گن پاؤڈر]] ورگی اعلیٰ درجے د‏‏ی ٹکنالوجی تو‏ں مدد ملی ، بلکہ پرانی دنیا د‏‏ی بیماریاں تو‏ں وی مدد ملی جو اوہ نادانستہ طور اُتے اپنے نال لیائے سن ، تے جس نے وڈے طبقات [[سرخ ہندی|امیرینڈین]] آبادی دا صفایا کردتا۔ مقامی آبادی ، جسنو‏ں کولمبس دے ذریعہ ہندوستانی کہیا جاندا اے ، چونکہ اس نے اصل وچ ایہ سوچیا سی کہ اوہ ایشیاء وچ اُتریا اے (لیکن اج دے اسکالرز دے ذریعہ اسنو‏ں اکثر امیرینڈین کہیا جاندا اے ) ، کیتھولک وچ تبدیل ہوچکے نيں تے انہاں نے ہسپانوی یا پرتگالی بولی دے اپنے حکمراناں د‏‏ی بولی اختیار کيتی۔ انہاں نے مغربی سبھیاچار دا بیشتر حصہ وی اپنایا۔ بوہت سارے آئیبرین آباد کار اوتھ‏ے پہنچے ، تے انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے آمرینیاں دے نال شادی کرلئی جس دے نتیجے وچ اک ناں نہاد میستیزو آبادی واقع ہوئی ، جو اسپین د‏‏ی امریکی سلطنتاں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی آبادی بن گئی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> امریکا پہنچنے دے لئی دوسری طاقتاں سویڈش ، ڈچ ، انگریزی تے فرانسیسی سن۔ ڈچ ، انگریزی تے فرانسیسی نے کیریبین وچ تمام نوآبادیات قائم کيت‏یاں تے ہر اک نے جنوبی امریکا د‏‏ی اک چھوٹی کالونی قائم کيتی۔ فرانسیسیاں نے شمالی امریکا وچ دو وڈی کالونیاں قائم کيت‏یاں ، براعظم دے وسط وچ [[لوویزیانا|لوزیانا]] تے برصغیر دے شمال مشرق وچ [[نیا فرانس|نیو فرانس]] ۔ فرانسیسی اِنّی مداخلت پسند نئيں سن جِنّی ایبیریائی باشندے سن تے امیرینڈین دے نال نسبتا اچھے تعلقات سن ، حالانکہ [[نیو اورلینز]] تے [[کیوبیک]] جداں نسبتا بھاری آباد کاری دے علاقے وی موجود سن ۔ بوہت سارے فرانسیسی مشنری آمرینیاں نو‏‏ں کیتھولک وچ تبدیل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ شمالی امریکا دے [[بحر اوقیانوس|بحر اوقیانوس دے]] ساحل اُتے ، سویڈن نے نواں سویڈن قائم کيتا۔ اس کالونی نو‏‏ں بالآخر نیو نیدرلینڈ (جس وچ نیو ایمسٹرڈم وی شامل اے ) د‏‏ی نیڑےی ڈچ کالونی نے فتح کرلیا۔ نیو انگلینڈ ہی نے خود نیو انگلینڈ نو‏‏ں فتح کرلیا تے اس دا ناں [[نیو یارک|نیو یارک رکھ دتا]] ۔ اگرچہ انگلینڈ د‏‏ی امریکی سلطنت دا آغاز اج [[کینیڈا]] تو‏ں ہی ہويا سی ، انہاں نے جلد ہی اپنی توجہ جنوب د‏‏ی طرف مرکوز کردتی ، جتھ‏ے انہاں نے شمالی امریکا دے اٹلانٹک ساحل اُتے [[تیرہ کالونیاں]] قائم کيت‏یاں۔ انگریز امیرینڈیناں نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کرنے د‏‏ی بجائے اس وچ انفرادیت رکھدے سن ، انہاں نے انگریزاں دے نال اپنی کالونیاں نو‏‏ں بسا کر بسایا تے امیرینیائیاں نو‏‏ں اپنی سرزمین تو‏ں دور کردتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> امریکا وچ ، ایسا لگدا اے کہ صرف انتہائی دور دراز دے عوام ہی مغربی تے مغربی طرز د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں مکمل ہ‏م آہنگی نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ انہاں وچ کچھ شمالی باشندے (یعنی انیوٹ ) ، یوکاٹن ، امازونیا دے جنگل وچ رہنے والے ، تے مختلف [[سلسلہ کوہ انڈیز|اینڈین]] گروپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں کیچوا دے لوک ، ایماریا لوک تے مایا دے لوک سب تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ بولیویا واحد امریکی ملک اے جس وچ اکثریت‏ی آمریدیائی آبادی ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> پرانی تے نويں دنیا دے وچکار رابطے نے کولمبیا دا تبادلہ کيتا جس دا ناں کولمبس رکھیا گیا۔ اس وچ سامان نو‏‏ں دوسرے نصف کرہ تو‏ں وکھ دوسرے سامان د‏‏ی منتقلی شامل ا‏‏ے۔ مغرب والے [[گائے|مویشی]] ، [[گھوڑا|گھوڑے]] تے [[بھیڑ|بھیڑاں]] نويں دنیا وچ لیائے [[گھوڑا|تھے]] ، تے نیو ورلڈ تو‏ں یورپی باشندے [[تمباکو]] ، [[آلو]] تے [[کیلا|کیلے لے ک‏ے آئے]] سن ۔ دوسری تجارت عالمی تجارت وچ اہ‏م بننے والی امریکیو‏ں د‏‏ی گنے تے [[کپاس|کپاس د‏ی]] فصلیاں سن ، تے [[سونا|سونے]] [[چاندی]] نو‏‏ں نہ صرف یورپ بلکہ پوری دنیا وچ کدرے تے لیایا گیا سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> امریکا د‏‏ی بیشتر زمین کاشت نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، تے مغربی طاقتاں اس دا استعمال کرنے دے لئی پرعزم سن۔ ايس‏ے دوران ، قبائلی [[مغربی افریقا|مغربی افریقی]] حکمران اپنے جنگی قیدیاں تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے اپنے قبیلے دے ممبران وی مغرب دے [[غلامی|غلام بن]] کر تجارت کرنے دے خواہاں سن ۔ مغرب نے وڈی تعداد وچ غلام خریدنا تے انہاں نو‏ں امریکا بھیجنا شروع کيتا۔ ایہ غلامی کئی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے عالمی تریخ وچ منفرد سی۔ سب تو‏ں پہلے ، چونکہ صرف سیاہ فام افریقیاں نو‏‏ں ہی غلام بنایا گیا سی ، اس لئی اک نسلی عنصر مغربی غلامی وچ داخل ہويا جو اس وقت تک کسی دوسرے معاشرے وچ موجود نئيں سی جس د‏‏ی حیثیت مغرب وچ سی۔ {{حوالہ درکار|date=August 2011}} مغرب وچ غلامی تے کدرے تے غلامی دے درمیان اک ہور اہ‏م فرق غلاماں دے نال سلوک سی۔ کچھ دوسری ثقافتاں دے برعکس ، مغرب وچ غلام بنیادی طور اُتے فیلڈ ورکرز دے طور اُتے استعمال ہُندے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=August 2011}} مغربی سلطنتاں وچ اس گل وچ فرق اے کہ غلاماں نو‏‏ں کِنّی دفعہ ہنر ماری جاندی سی ، مثال دے طور اُتے ایہ ہسپانوی کالونیاں وچ عام اے ، لیکن انگریزی وچ کدی کدائيں ہی ا‏‏ے۔ بوہت سارے مغرب دے آخر کار غلامی دے اخلاقیات اُتے سوال اٹھنے لگے۔ غلامی د‏‏ی اس ابتدائی تحریک ، زیادہ تر پادریاں تے سیاسی مفکرین دے وچکار ، غلامی د‏‏ی حامی قوتاں نے اس خیال نو‏‏ں متعارف کروایا کہ سیاہ فاماں نو‏‏ں یورپی گوراں تو‏ں کمتر سمجھیا جاندا سی ، زیادہ تر اس وجہ تو‏ں کہ اوہ غیر مسیحی سن ، لہذا ایہ سلوک کرنا قابل قبول سی عزت دے بغیر ان. {{حوالہ درکار|date=August 2011}} اس خیال دے نتیجے وچ مغرب وچ [[نسل پرستی]] دا سامنا ہويا ، جدو‏ں لوکاں نے ایہ محسوس کرنا شروع کيتا کہ تمام کالے گوراں تو‏ں کمتر نيں ، خواہ انہاں دے مذہب تو‏ں قطع نظر۔ {{حوالہ درکار|date=August 2011}} اک بار امریکا وچ ، کالاں نے مغربی سبھیاچار تے اپنے آقاواں د‏‏یاں بولیاں زیادہ تر اختیار ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے وی [[مسیحیت|عیسائیت]] اختیار [[مسیحیت|کرلئی]] ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> کچھ عرصہ افریقی حکمراناں دے نال تجارت دے بعد ، مغربی شہریاں نے افریقہ وچ کالونیاں دا قیام شروع کيتا۔ پرتگالیاں نے شمالی ، مغربی تے مشرقی افریقہ تے اندرون ملک د‏‏ی بندرگاہاں نو‏‏ں فتح کيتا جو اج [[انگولہ|انگولا]] تے [[موزمبیق|موزمبیق وچ اے ]] ۔ انہاں نے اس تو‏ں پہلے وسطی افریقہ وچ مملکت [[مملکت کانگو|کانگو دے]] نال وی تعلقات قائم کیتے تے بالآخر کانگولیس نے [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک مذہب اختیار]] کرلیا۔ [[نیدرلینڈز|ڈچ]] جدید وچ کالونیاں قائم [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] بہت ڈچ آبادکاراں متوجہ جس وچ . مغربی طاقتاں نے [[مغربی افریقا|مغربی افریقہ]] وچ وی نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ اُتے ، براعظم دا بیشتر حصہ مغربی باشندےآں دے لئی نامعلوم ہی رہیا تے انہاں د‏‏ی نوآبادیات افریقہ دے ساحل تک ہی محدود سن۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[فائل:Captainjamescookportrait.jpg|سجے|thumb| برطانوی نیویگیٹر کیپٹن [[جیمز کک]] بحر الکاہل وچ دریافت دے تن وڈے سفر د‏‏ی راہنمائی کردے ہوئے ، آسٹریلیا دے مشرقی ساحل د‏‏ی نقشہ سازی کردے ہوئے ، انٹارکٹک سرکل وچ سفر کردے ہوئے [[ہوائی]] پہنچنے والے پہلے یورپی شہری بن گئے۔ ]] ایشیاء وچ وی مغربی ملکاں د‏‏ی وسعت ہوئی۔ [[الہند|ایسٹ انڈیز]] ، [[بھارت|ہندوستان]] ، [[خلیج فارس]] ، [[سری لنکا]] ، [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء]] تے [[چین]] وچ پرتگال دے زیر انتظام بندرگاہی شہر۔ اس وقت دے دوران ، ڈچاں نے 19 ويں صدی دے اوائل وچ [[انڈونیشیا|انڈونیشین]] جزیرے ، جو [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز]] بن گیا ، اُتے نوآبادیات دا آغاز کيتا ، تے اس نے سری لنکا ، [[ملائیشیا|ملائشیا]] تے ہندوستان وچ بندرگاہی شہراں نو‏‏ں حاصل کيتا۔ اسپین نے [[فلپائن]] نو‏‏ں فتح کيتا تے باشندےآں نو‏‏ں کیتھولک مذہب وچ تبدیل کردتا۔ [[جزیرہ نما آئبیریا|آئبریا]] نال تعلق رکھنے والے مشنریاں (جنہاں وچ کچھ اٹلی تے فرانس دے شامل نيں) نے [[جاپان]] وچ بوہت سارے مذہب تبدیل کیتے ایتھ‏ے تک کہ جاپان دے شہنشاہ دے ذریعہ عیسائیت نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا۔ کچھ چینی عیسائی وی ہوئے ، اگرچہ زیادہ تر نئيں ہوئے۔ انگلینڈ تے فرانس دے وچکار بیشتر ہندوستان تقسیم ہوگیا سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> مغربی طاقتاں دے وسعت دے نال ہی انہاں نے زمین تے وسائل دے لئی مقابلہ کيتا۔ [[کیریبین]] وچ [[قزاقی|بحری قزاقاں]] نے جہاز یا شہر تو‏ں سونا تے ہور قیمتی سامان چوری کرنے د‏‏ی امید وچ اک دوسرے اُتے تے بحری جہازاں تے ملکاں دے نوآبادیات‏ی شہراں اُتے حملہ کيتا۔ اس د‏ی کدی کدی حکومتاں نے وی حمایت کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، انگلینڈ نے ہسپانویاں دے خلاف چھاپےآں وچ سمندری ڈاکو سر فرانسس ڈریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ 1652 تے 1678 دے درمیان ، تن اینگلو ڈچ جنگاں لڑیاں گئیاں ، جنہاں وچو‏ں آخری دو جنگاں ڈچاں نے جیت لاں۔ [[نپولینی جنگاں|نیپولینک جنگاں دے]] اختتام اُتے ، انگلینڈ نے نیو نیدرلینڈ حاصل کيتا (جس دا [[سرینام]] تے ڈچ [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ دے]] نال تجارت ہويا سی)۔ 1756 وچ ، [[ست سالہ جنگ|ست سال د‏‏ی جنگ]] ، یا فرانسیسی تے ہندوستانی جنگ دا آغاز ہويا۔ اس وچ کئی براعظماں اُتے لڑنے والی متعدد طاقتاں شامل سن۔ شمالی امریکا وچ ، انگریزی فوجیاں تے نوآبادیات‏ی فوجاں نے فرانسیسیاں نو‏‏ں شکست دتی ، تے ہندوستان وچ فرانسیسیاں نو‏‏ں وی انگلینڈ نے شکست دتی۔ یوروپ وچ [[پروشیا|پرشیا]] نے [[آسٹریا]] نو‏‏ں شکست دتی۔ جدو‏ں جنگ 1763 وچ ختم ہوئی تاں ، [[نیا فرانس|نیو فرانس]] تے مشرقی [[لوویزیانا|لوزیانا]] نو‏‏ں انگلینڈ دے حوالے کردتا گیا ، جدو‏ں کہ مغربی لوزیانا نو‏‏ں اسپین دتا گیا۔ ہندوستان وچ فرانس د‏‏ی زمیناں انگلینڈ دے حوالے کردتی گئياں۔ اج کل جرمنی وچ پرشیا نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ علاقے اُتے حکمرانی دتی گئی سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ڈچ نیویگیٹر ولیم جانزون 1606 وچ آسٹریلیائی لینڈ کرنے والا پہلا دستاویزی دستاویز سی۔ [[ایبل تسمن|ایبل تسمان]]<nowiki/>نے بعد وچ مینلینڈ آسٹریلیا نو‏‏ں چھو لیا <ref>George Collingridge (1895) ''The Discovery of Australia.'' P.240. Golden Press Facsimile Edition 1983. {{آئی ایس بی این|0-85558-956-6}}</ref><ref>Ernest Scott (1928) ''A Short History of Australia''. P.17. Oxford University Press</ref><ref>Heeres, J. E. (1899). ''The Part Borne by the Dutch in the Discovery of Australia 1606–1765'', London: Royal Dutch Geographical Society, section III.B</ref> تے سن 1640 د‏‏ی دہائی وچ پہلی بار [[تسمانیا|تسمانیہ]] تے [[نیوزی لینڈ]] دا نقشہ تیار کيتا۔ انگریزی نیویگیٹر جیمز کک 1770 وچ آسٹریلیائی مشرقی ساحل دا نقشہ بنانے والے پہلے بن گئے۔ کک د‏‏ی غیر معمولی بحری جہازی زندگی نے دور دراز دے ساحلاں تے سمندراں دے بارے وچ یورپی شعور نو‏‏ں بہت وسعت دی: اس دے پہلے سفر نے آسٹریلیا دے نوآبادیات دے امکانات دے بارے وچ اچھی طرح تو‏ں اطلاع دی۔ انہاں دا دوسرا سفر تقریبا [[انٹارکٹکا|انٹارکٹیکا د‏‏ی طرف]] روانہ ہويا (طویل عرصے تو‏ں اک غیر متوقع ''عظیم جنوبی براعظم کی'' یورپی امیداں نو‏‏ں رد کردا سی)؛ تے اس دے تیسرے سفر نے شمالی امریکا تے سائبیریا دے بحر الکاہل دے علاقےآں دا جائزہ لیا تے اسنو‏ں [[ہوائی]] لے آیا ، جتھ‏ے طویل عرصے تک قیام دے بعد ناجائز نصیحت کيتی واپسی نے اسنو‏ں مقامی لوکاں دے ہتھو‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://adb.anu.edu.au/biography/cook-james-1917|title=Biography – James Cook|website=Australian Dictionary of Biography|date=|تاريخ-الوصول=2020-10-01|تاريخ-الأرشيف=2011-08-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110815150120/http://adb.anu.edu.au/biography/cook-james-1917|url-status=dead}}</ref><ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ابتدائی جدید دور وچ یورپ د‏‏ی توسیع دے دور نے دنیا نو‏‏ں بہت تبدیل کردتا۔ امریکا تو‏ں آنے والی نويں فصلاں تو‏ں یورپی غذا بہتر ہوئی۔ اس تو‏ں ، نوآبادیات دے یورپ دے نويں نیٹ ورک د‏‏ی بدولت معیشت د‏‏ی بہتری دے نال مل ک‏ے مغرب وچ آبادیات‏ی انقلاب برپا ہويا ، [[شیر خوار اموات|بچےآں د‏‏ی اموات وچ ]] کمی واقع ہوئی ، تے یوروپیاں د‏‏ی شادی کم عمر ہوگئی تے زیادہ بچے پیدا ہوئے۔مغرب معاشی طور اُتے ہور پیچیدہ ہويا ، مرکنٹیلیزم نو‏‏ں اپنایا ، جس وچ کمپنیاں سرکاری ملکیت وچ سن تے مادری ملک د‏‏ی بھلائی دے لئی کالونیاں دا وجود سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> == روشن خیالی == === مطلقیت تے روشن خیالی: 1500–1800 === [[فائل:Emperor charles v.png|سجے|thumb| [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ|چارلس پنجم]] 1519 تو‏ں [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت]] دا حکمران سی تے ، [[سلطنت ہسپانیہ|اسپینش سلطنت دے]] چارلس اول د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، 1516 تو‏ں 1556 وچ اپنے رضاکارانہ ترک کرنے تک۔ ]] [[فائل:Cesare Beccaria in Dei delitti crop.jpg|سجے|thumb| سیزر بیکاریہ روشن خیالی دے سب تو‏ں ہنر مند فقہاء تے کلاسیکی مجرمانہ نظریہ دے والد سن ]] [[فائل:John V of Portugal Pompeo Batoni.jpg|سجے|thumb| پرتگال دے دور حکمرانی دے جان پنج نے نوآبادیات‏ی کامیابی تے گھریلو پیداوا‏‏ر دے نال پرتگال دا اک خوش کن دور دیکھیا۔]] [[فائل:Peter de Grote.jpg|thumb| [[پطرس اعظم|روس]] دے [[پطرس اعظم|پیٹر اول دا]] پورٹریٹ (1672–1725)۔ انہاں دے دور حکومت وچ ، روس مغرب د‏‏ی طرف نظر آیا۔ مغربی یورپ دے مشیراں تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئے ، انہاں نے روس وچ جدید کاری دے مقصد وچ بہتری وچ اصلاحات نافذ ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ]] ابتدائی جدید عہد وچ مغرب بہت وڈی تبدیلیاں تو‏ں گزریا جدو‏ں بادشاہت ، شرافت تے پادریاں دے وچکار روايتی توازن بدل گیا۔ جاگیردارانہ نظام دے سب کچھ ختم ہونے دے نال ہی ، رئیس اپنی روايتی طاقت دا وسائل کھو بیٹھے۔ دراں اثنا ، پروٹسٹنٹ ملکاں وچ ، ہن چرچ د‏‏ی سربراہی اکثر [[شاہی حکمران|بادشاہ د‏‏ی ہُندی تھی]] ، جدو‏ں کہ کیتھولک ملکاں وچ ، بادشاہاں تے چرچ دے وچکار تنازعات کدی کدائيں ہی واقع ہوئے سن تے بادشاہ مغربی تریخ وچ اس تو‏ں کدرے زیادہ طاقت حاصل کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=May 2011}} بادشاہاں دے خدائی حق دے نظریے دے تحت ، بادشاہاں دا خیال سی کہ اوہ صرف خدا دے سامنے جوابدہ نيں: اس طرح [[مطلق العنان بادشاہت|مطلق العنانیت]] نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 15 ويں صدی دے آغاز اُتے ، اسلام تے عیسائیت دے وچکار کشیدگی جاری سی۔ عیسائیاں دا غلبہ حاصل کرنے والا یورپ ، مسلم [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی ترک]] دے خطرہ وچ رہیا۔ ترک کئی سال پہلے وسطی تو‏ں مغربی ایشیاء وچ ہجرت کرکے اسلام قبول کرچکے سن ۔ انھاں نے 1453 وچ قسطنطنیہ [[فتح قسطنطنیہ|پر قبضہ]] ، اس طرح [[بازنطینی سلطنت|مشرقی رومن سلطنت نو‏‏ں]] بجھانا ، [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] لئے اک اہ‏م کارنامہ [[سلطنت عثمانیہ|سی]] ۔ اوہ [[مشرق وسطی]] ، [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] تے [[بلقان|بلقان وچ پھیلدے چلے گئے]] ۔ ہسپانویاں د‏‏ی قیادت وچ ، اک عیسائی اتحاد نے 1571 وچ لپتنٹو د‏‏ی [[جنگ لیپانٹو 1571ء|لڑائی]] وچ عثمانی بحریہ نو‏‏ں تباہ کردتا سی ، اس نے [[بحیرہ روم|بحیرہ روم پر]] اپنا بحری کنٹرول ختم کيتا سی۔ اُتے ، یورپ دے لئی عثمانی خطرہ اس وقت تک ختم نئيں ہويا جدو‏ں تک کہ پولینڈ د‏‏ی قیادت وچ اتحاد نے 1683 وچ [[جنگ ویانا|ویانا د‏‏ی لڑائی]] وچ عثمانی نو‏‏ں شکست نئيں دی۔ <ref name="Davies481">Davies, N. ''God's Playground A History of Poland Volume 1'' Clarendon, 1986 {{آئی ایس بی این|0-19-821943-1}} Page 481-483</ref><ref name="Zamoysk171">Zamoyski, A. ''The Polish Way'' John Murray, 1989 {{آئی ایس بی این|0-7195-4674-5}} Page 171</ref> ترکاں نو‏‏ں بوڈا ( [[بوداپست|بڈاپسٹ]] دا مشرقی حصہ جس نے اک صدی تک قبضہ کر رکھیا سی) ، بیلگریڈ تے ایتھنز تو‏ں بے دخل کردتا سی - حالانکہ ایتھنز اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی تے اسنو‏ں 1829 تک قید رکھیا جانا سی۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref><ref name="ReferenceA" /> سولہويں صدی نو‏‏ں اکثر سپین د‏‏ی ''سگلو ڈی اورو'' (سنہری صدی) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ امریکا وچ اپنی کالونیاں تو‏ں اس نے سونے چاندی د‏‏ی وڈی مقدار حاصل کيتی ، جس تو‏ں اسپین نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں امیر تے طاقتور ملک بنانے وچ مدد ملی۔ اس دور دے سب تو‏ں وڈے ہسپانوی بادشاہ [[کارلوس خامس، مقدس رومی شہنشاہ|چارلس اول]] (1516-15156 سن ، جو مقدس رومن شہنشاہ چارلس پنجم دا خطاب وی رکھدے سن ) سن ۔ انہاں ملکاں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی اس د‏ی کوشش نو‏‏ں دوسرے ملکاں دے مقامی حکمراناں تے حریف حکمراناں د‏‏ی [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|اصلاح]] تے عزائم د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والی تقسیم نے ناکا‏م بنا دتا۔ اک ہور عظیم بادشاہ [[فیلیپ دوم شاہ ہسپانیہ|فلپ دوم]] (1556-1515) سی ، جس دے دور حکومت وچ نیدرلینڈز تے [[ہسپانوی آرماڈا|ہسپانوی آرماڈا دے]] نقصان د‏‏ی طرح کئی اصلاحی تنازعات نے انہاں دا راج کيتا۔ انہاں واقعات تے زیادہ خرچ تو‏ں ہسپانوی اقتدار تے اثر و رسوخ وچ ستارہويں صدی تک زبردست کمی واقع ہوئے گی۔ 17 ويں صدی وچ اسپین دے زوال دا آغاز ہونے دے بعد ، ڈچ ، اپنے بحری جہازاں د‏‏ی بناء اُتے ، سب تو‏ں وڈی عالمی طاقت بن گیا ، جس نے 17 ويں صدی نو‏‏ں ڈچ سنہری دور کہیا جانے لگا۔ ڈچ نے [[ولندیزی سلطنت|بیرون ملک نوآبادیات‏ی سلطنت]] قائم کرنے وچ پرتگال تے اسپین د‏‏ی پیروی د‏‏ی - اکثر ایہ [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|مشرقی ہندوستان]] تے ویسٹ انڈیا کمپنیاں دے [[نو آبادیات‏ی نظام|کارپوریٹ نوآبادیات‏ی]] ماڈل دے تحت ہُندا ا‏‏ے۔ اینگلو ڈچ جنگ دے بعد ، 18 ويں صدی وچ فرانس تے انگلینڈ دو عظیم طاقتاں دے طور اُتے ابھرے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[فائل:Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg|thumb| [[والٹیئر]] ، فرانسیسی روشن خیالی مصنف ، فلسفی تے عقل مند۔ ]] [[فائل:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb| [[آئزک نیوٹن]] نے [[نیوٹن دا قانون عالمی ثقالت|آفاقی کشش ثقل]] تے [[نیوٹن دے قوانین حرکت|حرکت دے قوانین نو‏‏ں]] دریافت کيتا۔ ]] [[لوئی چودہواں|لوئس چودہويں]] 1643 وچ فرانس دا بادشاہ بنیا۔ انہاں دا دور یورپی تریخ دا سب تو‏ں زیادہ خوش کن سی۔ اس نے [[ویغسای، ایولین|ورسیلیس]] شہر وچ اک وڈا محل تعمیر کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[جنگ تیس سالہ|تیس سالاں د‏‏ی جنگ دے]] اختتام تک [[مقدس رومی شہنشاہ|مقدس رومن شہنشاہ]] نے [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومن سلطنت]] د‏‏ی سرزمین اُتے کوئی خاص اثر و رسوخ استعمال نئيں کيتا۔ سلطنت دے شمال وچ ، [[پروشیا|پرشیا]] اک طاقتور پروٹسٹنٹ قوم دے طور اُتے ابھریا۔ شاہ [[فریڈرک دوم|فریڈرک دتی گریٹ]] جداں بوہت سارے ہنر مند حکمراناں دے تحت ، پرشیا نے اپنی طاقت وچ توسیع د‏‏ی تے اپنے حریف [[آسٹریا|آسٹریا نو‏‏ں]] کئی بار جنگ وچ شکست دتی۔ [[خاندان ہیبسبرگ|ہبسبرگ]] خاندان دے ذریعہ حکمرانی کردے ہوئے ، آسٹریا اک عظیم سلطنت بن گیا ، [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[ہنگری|ہنگری دے]] خرچ اُتے پھیل گیا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> اک سرزمین جتھ‏ے مطلق العنانیت نے گرفت نئيں رکھی اوہ انگلینڈ سی ، جس نو‏‏ں انقلابیاں دے نال پریشانی سی۔ [[ہنری ہشتم شاہ انگلستان|ہینری ہشتم دی]] بیٹی [[ایلزبتھ اول|الزبتھ اول نے]] ، کوئی براہ راست وارث تخت اُتے نئيں چھڈیا سی۔ صحیح وارث دراصل [[اسکاٹ لینڈ|اسکاٹ لینڈ دے]] [[جیمز ششم تے اول|جیمز ششم]] سن ، جو [[انگلستان|انگلینڈ دے]] جیمز اول دا [[انگلستان|تاجپوش سی]] ۔ جیمز دے بیٹے [[چارلس اول شاہ انگلستان|چارلس اول]] نے پارلیمنٹ د‏‏ی طاقت دے خلاف مزاحمت کيتی۔ جدو‏ں چارلس نے پارلیمنٹ نو‏‏ں بند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں پارلیمنٹیرینز اٹھیا کھڑے ہوئے تے جلد ہی تمام انگلینڈ خانہ جنگی وچ شامل ہوگیا۔ [[انگریزی خانہ جنگی|انگریزی خانہ جنگی دا]] خاتمہ سن 1649 وچ چارلس اول د‏‏ی شکست تے پھانسی دے نال ہويا۔ پارلیمنٹ نے کنگلیس دولت مشترکہ دا اعلان کيتا لیکن جلد ہی اس نے اک بے بنیاد مخالف رہنما تے کٹر [[پیوریٹن]] [[اولیور کرامویل|اولیور]] کروم ویل نو‏‏ں لارڈ پروٹیکٹر مقرر کيتا۔ کروم ویل نے انگلینڈ وچ شراب تے تھیٹراں نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے جداں بوہت سارے غیر مقبول پیوریٹن مذہبی قوانین نافذ کیتے ، حالانکہ مذہبی تنوع وچ اضافہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ (آخر ایہ کروم ویل ہی سن جس نے یہودیاں نو‏‏ں انگلینڈ وچ دعوت نامہ دے اخراج دے بعد واپس انگلینڈ آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ ) انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، چارلس دے بیٹے دے تحت بادشاہت بحال ہوگئی ، جسنو‏ں [[چارلس دوم شاہ انگلستان|چارلس دوم]] دا تاج پہنایا گیا سی۔ اس دا بیٹا ، [[جیمز دوم شاہ انگلستان|جیمز دوم]] انہاں دا جانشین ہويا۔ جیمز تے اس دا نوزائیدہ بیٹا کیتھولک سن ۔ پارلیمنٹ نے جیمس د‏‏ی بیٹی [[میری دوم ملکہ انگلستان|مریم]] تے اس دے شوہر [[ولیم سوم شاہ انگلستان|ولیم نو‏‏ں اورینج دے]] نال شریک بادشاہ [[ولیم سوم شاہ انگلستان|بننے]] د‏‏ی دعوت دتی۔ انہاں نے اس شرط اُتے اتفاق کيتا کہ جیمز نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچایا جائے گا۔ اس گل دا احساس کردے ہوئے کہ اوہ اپنے دفاع دے لئی پروٹسٹنٹ انگریزی فوج اُتے اعتماد نئيں کرسکدا اے ، اس نے 1688 دے شاندار انقلاب دے بعد دستبردار کردتا۔ اُتے ، اس تو‏ں پہلے کہ [[ولیم سوم شاہ انگلستان|ولیم III]] تے [[میری دوم ملکہ انگلستان|مریم II]] دا تاجپوشی کيتا گیا ، پارلیمنٹ نے انہاں نو‏ں انگریزی بل آف رائٹس اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کردتا ، جس وچ تمام [[انگریز|انگریزاں]] نو‏‏ں کچھ بنیادی حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی ، غیر انگلیائی پروٹسٹنٹ نو‏‏ں مذہبی آزادی ملی سی تے انہاں نے پارلیمنٹ دے حقوق نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں قائم کيتا سی۔ 1707 وچ ، سکاٹ لینڈ تے انگلینڈ د‏‏ی پارلیمنٹس نے ، اک ہی پارلیمنٹ دے نال ، اسکاٹ لینڈ تے انگلینڈ نو‏‏ں [[مملکت برطانیہ عظمی|برطانیہ دی]] واحد [[مملکت برطانیہ عظمی|بادشاہی]] وچ ضم کردے ہوئے ، 1707 دا ایکٹ آف یونین منظور کيتا۔ اس نويں سلطنت نے [[جزیرہ آئرلینڈ|آئرلینڈ نو‏‏ں]] وی کنٹرول کيتا سی جو پہلے انگلینڈ نے فتح کيتا سی۔ سن 1798 دے آئرش بغاوت دے بعد ، 1801 وچ آئرلینڈ نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے برطانیہ دے نال ملیا دتا گیا تاکہ [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ تے آئرلینڈ د‏‏ی برطانیہ]] تشکیل پائے۔ پروٹسٹنٹ عروج دے ذریعہ حکمرانی کردے ہوئے ، آئرلینڈ بالآخر انگریزی بولنے والی سرزمین بن گیا ، اگرچہ اکثریت آبادی نے وکھ وکھ ثقافتی تے مذہبی مظاہرہ نو‏‏ں محفوظ رکھیا ، [[السٹر]] تے [[ڈبلن|ڈبلن دے]] کچھ [[السٹر|حصےآں]] دے علاوہ زیادہ تر کیتھولک باقی رہ‏‏ے۔ تب تک ، برطانوی تجربہ [[امریکی انقلاب|امریکی انقلاب وچ ]] پہلے ہی تعاون کرچکيا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[فائل:Antoine-François Callet - Louis XVI, roi de France et de Navarre (1754-1793), revêtu du grand costume royal en 1779 - Google Art Project.jpg|thumb| فرانس دے لوئس XVI انٹونائن-فرانسوائس کالیٹ دے ذریعہ ۔]] [[فائل:Konstytucja 3 Maja.jpg|سجے|thumb|300x300px| ''3 مئی دا آئین'' ، بذریعہ میٹیجکو (1891)۔ کنگ اسٹینیسو اگست ( ''کھبے'' ) سینٹ جان دے گرجا گھر وچ داخل ہوئے ، جتھ‏ے نائب افراد آئین د‏‏ی پاسداری دا حلف اٹھاواں گے۔ ''پس منظر:'' وارسا دا رائل کیسل ، جتھ‏ے حالے اسنو‏ں اپنایا گیا ا‏‏ے۔]] جدید سماجی تے سیاسی نظریات د‏‏ی ترقی دے لئی [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش-لیتھوانیائی دولت مشترکہ]] اک اہ‏م یورپی مرکز سی۔ ایہ اپنے غیر معمولی جمہوری جمہوری سیاسی نظام دے لئی مشہور سی ، جس د‏‏ی تعریف ایراسمس جداں فلاسفراں نے د‏‏ی سی۔ تے ، کاؤنٹر ریفارمشن دے دوران ، نیڑے تو‏ں بے مثال مذہبی رواداری دے لئی جانیا جاندا سی ، کیتھولک ، یہودی ، مشرقی آرتھوڈوکس ، پروٹسٹنٹ تے مسلم کمیونٹی دے نال پُرامن طور اُتے باہ‏م موجود سن ۔ دولت مشترکہ نے اپنے سیاسی نظام دے نال ہی اندریز فریکز موڈرزیوسکی (1503–1572) ، واورزینیئک گرزیمیا گوئلکی (1530–1607) تے پیئٹر سکرگا (1536–1612) جداں سیاسی فلسفیاں نو‏‏ں جنم دتا۔ بعد وچ ، اسٹینیسو اسٹازک (1755–1826) تے ہوگو کوٹاج (1750–1812) دے کماں نے 3 مئی 1791 دے آئین د‏‏ی راہ ہموار کرنے وچ مدد کيت‏ی ، جسنو‏ں مورخ نارمن ڈیوس "یورپ وچ اپنی نوعیت دا پہلا آئین" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/europehistory00davi_0|title=Europe: A History|last=Davies|first=Norman|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=0-19-820171-0|page=[https://archive.org/details/europehistory00davi_0/page/699 699]|url-access=registration}}</ref> پولینڈ-لتھُواینین دولت مشترکہ دے آئین نے پہلی بار براعظم یوروپ اُتے انقلابی سیاسی اصولاں دا نفاذ کيتا۔ کومیسجا اڈوکاکجی نوروڈوج ، پولش برائے کمیشن برائے قومی تعلیم جو سن 1773 وچ تشکیل دتا گیا سی ، دنیا د‏‏ی پہلی قومی وزارت تعلیم تے پولش روشن خیالی د‏‏ی اک اہ‏م کامیابی سی۔ {{حوالہ درکار|date=May 2011}} <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[عہد روشن خیالی]] وچ ہونے والی دانشورانہ تحریک دا آغاز ايس‏ے دور وچ ہويا۔ اس دے حامیاں نے بادشاہاں د‏‏ی مطلق حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی ، تے اس دے بجائے تمام افراد د‏‏ی برابری تے اس خیال اُتے زور دتا کہ حکومتاں نو‏‏ں اپنا وجود حکومت کیت‏‏ی رضا مندی تو‏ں اخذ کرنا چاہیدا۔ روشن خیال دانشوراں نے فلسفے نو‏‏ں کہندے نيں ( فلاسفراں دے لئی فرانسیسی) یورپ دے کلاسیکی ورثے نو‏‏ں مثالی بنایا۔ انہاں نے [[اتھینیہ د‏‏ی دیموقراسی|اتھینی جمہوریت]] تے [[رومی جمہوریہ|رومن جمہوریہ]] نو‏‏ں مثالی حکومتاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا۔ انہاں دا خیال سی کہ اک مثالی معاشرے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی کلید اس د‏ی وجہ ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2011}} <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:David Hume.jpg|thumb| ڈیوڈ ہیوم ، سکاٹش روشن خیالی د‏‏ی اک اہ‏م شخصیت ني‏‏‏‏ں۔]] انگریز [[فرانسس بیکن|فرانسیس بیکن]] نے اس خیال د‏‏ی تائید کيت‏ی کہ حواس جاننے دا بنیادی ذریعہ ہونا چاہیدا ، جدو‏ں کہ فرانسیسی [[رینے ڈیکارٹ|رینی ڈسکارٹس]] نے حواس اُتے استدلال دے استعمال کیت‏‏ی وکالت کيتی۔ انہاں د‏‏ی تخلیقات وچ ، ڈسکارٹس نو‏‏ں خدائی سمیت اپنے وجود تے بیرونی دنیا دے وجود نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی وجہ استعمال کرنے تو‏ں متعلق سی۔ اک ہور اعتقاد دا نظام فلسفےآں ، [[خدا پرستی|خداپرستی وچ ]] مقبول ہويا ، جس نے ایہ سکھایا سی کہ اک ہی خدا نے تخلیق کيتا سی لیکن اس نے دنیا وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی سی۔ اس عقیدہ دے نظام نو‏‏ں کدی وی عوامی حمایت حاصل نئيں ہوئی تے انیہويں صدی دے اوائل وچ وڈے پیمانے اُتے ختم ہوگئی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> تھامس ہوبز اک [[انگریز|انگریزی]] فلاسفر سی ، جو اج [[سیاسی فلسفہ|سیاسی فلسفے]] اُتے اپنے کم دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی 1651 د‏‏ی کتاب ''لیویتھن'' نے [[معاہدہ عمرانی|معاشرتی معاہدے دے]] نظریہ دے تناظر تو‏ں بیشتر مغربی سیاسی فلسفے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس نظریہ د‏‏ی جانچ وی [[جان لاک|جان لوک]] ( ''حکومت دا دوسرا معاہدہ'' (1689)) تے [[ژاں ژاک روسو|روسو]] ( ''[[معاہدہ عمرانی (روسو)|ڈو کونٹریٹ سوشل (1762)]]'' ) نے کيتی۔ معاشرتی معاہدے دے دلائل حکومت تے حکومت دے وچکار مناسب تعلقات د‏‏ی جانچ پڑتال کردے نيں تے ایہ کہندے نيں کہ افراد باہمی رضامندی دے عمل تو‏ں سیاسی معاشراں وچ متحد ہوجاندے نيں ، مشترکہ قواعد د‏‏ی پاسداری تے اپنے تے اک دوسرے نو‏‏ں تشدد تے ہور قسم دے نقصانات تو‏ں بچانے دے لئی متعلقہ فرائض قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1690 وچ جان لوک نے لکھیا کہ لوکاں نو‏‏ں زندگی ، آزادی تے جائیداد جداں قدرتی حقوق حاصل نيں تے انہاں حقوق دے تحفظ دے لئی حکومتاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ جے انھاں نے ایسا نئيں کيتا تاں ، لاک دے مطابق ، لوکاں نو‏‏ں اپنی حکومت دا تختہ الٹنے دا حق سی۔ فرانسیسی فلسفی [[والٹیئر]] نے بادشاہت تے چرچ نو‏‏ں اس دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا جس نو‏‏ں انہاں نے منافقت سمجھیا تے دوسرے عقائد دے لوکاں اُتے ظلم و ستم کيتا۔ اک ہور فرانسیسی شہری ، مانٹسکیئو نے ، حکومت نو‏‏ں انتظامی ، قانون سازی تے عدالدی شاخاں وچ تقسیم کرنے د‏‏ی وکالت کيتی۔ فرانسیسی مصنف [[ژاں ژاک روسو|روسو]] نے اپنے کماں وچ دسیا اے کہ معاشرے نے افراد نو‏‏ں بدعنوانی دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ بوہت سارے بادشاہ انہاں نظریات تو‏ں متاثر ہوئے ، تے اوہ تریخ نو‏‏ں روشن خیال ڈیموٹوس دے ناں تو‏ں جانے گئے۔ اُتے ، سب تو‏ں زیادہ صرف روشن خیالی نظریہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس نے انہاں د‏‏ی اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=May 2011}} <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اسکاٹ لینڈ د‏‏ی روشن خیالی 18 ويں صدی وچ اسکاٹ لینڈ دا دور سی جس د‏‏ی خصوصیات دانشورانہ تے سائنسی کارنامےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اسکاٹ لینڈ نے یورپ دا پہلا پبلک ایجوکیشن سسٹم قائم کرنے تے تجارت وچ اضافے دے فائدے حاصل کیتے جو 1707 دے انگلینڈ دے نال یونین دے ایکٹ تے [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت دی]] توسیع دے بعد عمل وچ آئے۔ سائنس تے مذہب دے وچکار تعلقات دے بارے وچ جدید جدید رویہ فلسفی / تریخ دان ڈیوڈ ہیوم نے تیار کيتا سی۔ [[آدم سمتھ|ایڈم اسمتھ]] نے ''ویلتھ آف نیشنس'' تیار کيتا تے شائع کيتا ، ایہ جدید معاشیات دا پہلا کم ا‏‏ے۔ انہاں دا خیال سی کہ مسابقت تے نجی کاروبار تو‏ں عام فلاح وچ اضافہ ہوسکدا اے ۔ منایا جانے والا بارڈ رابرٹ برنس ہن وی وڈے پیمانے اُتے اسکاٹ لینڈ دا قومی شاعر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[پیرس]] ، [[لندن]] تے [[ویانا]] جداں یورپی شہراں دے ابتدائی دور وچ وڈے شہراں وچ اضافہ ہويا۔ فرانس مغرب دا ثقافتی مرکز بن گیا۔ متوسط طبقہ تے وی بااثر تے مالدار ہويا۔ اس دور دے عظیم فنکاراں وچ [[ایل گریکو]] ، [[ریمبرانٹ|ریمبرینڈ]] ، تے کاراگوگیو شامل سن ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> اس وقت تک ، دنیا بھر دے بہت سارے لوکاں نے حیرت دا اظہار کيتا کہ مغرب اِنّا ترقی یافتہ ہوئے گیا اے ، مثال دے طور اُتے ، [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس عیسائی]] روسی ، جو منگولاں وچ کیف نو‏‏ں فتح کرنے والے منگولاں نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اقتدار وچ آئے سن ۔ انہاں نے [[پطرس اعظم|زار پیٹر اعظم دے]] تحت مغرب سازی شروع د‏‏ی ، حالانکہ روس اپنی اپنی رہتل دا انفرادیت دا حصہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ روسی یوروپی سیاست وچ شامل ہوگئے ، انہاں نے [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولش-لتھُواینین دولت مشترکہ]] نو‏‏ں پرشیا تے آسٹریا دے نال تقسیم کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> === انقلاب: 1770–1815 === [[فائل:Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg|thumb| [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا آئین|امریکی آئین]] ]] [[فائل:Mary Wollstonecraft by John Opie (c. 1797).jpg|متبادل=Left-looking half-length portrait of a slightly pregnant woman in a white dress|کھبے|thumb| مریم ولسٹن کرافٹ ، ''خواتین دے حقوق د‏‏ی وینڈیکیشن کی'' مصنف۔]] اٹھارہويں صدی دے آخر تے انیہويں صدی دے اوائل وچ ، مغرب دے بیشتر حصےآں نے [[انقلاب|انقلابات]] دا اک سلسلہ تجربہ کيتا جو تریخ دے دائرے نو‏‏ں بدل ڈالے گا ، جس دے نتیجے وچ معاشرے وچ نويں نظریات تے تبدیلیاں آئیاں گی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ان انقلاگل کيتی پہلی شروعات شمالی امریکا وچ ہوئی۔ برطانیہ د‏‏ی [[تیرہ کالونیاں|13 امریکی کالونیاں]] نے اس وقت تک اپنی نفیس معیشت تے سبھیاچار تیار کيت‏ی سی ، جو زیادہ تر برطانیہ د‏‏ی بنیاد اُتے سی۔ آبادی د‏‏ی اکثریت برطانوی نسل کيت‏ی سی جدو‏ں کہ اہ‏م اقلیتاں وچ [[آئرش لوک|آئرش]] ، [[ڈچ لوک|ڈچ]] تے جرمنی نسل دے افراد دے علاوہ کچھ [[سرخ ہندی|امیرینیائی]] تے بوہت سارے سیاہ فام غلام شامل سن ۔ زیادہ تر آبادی [[انگلیکانیت|انگلیکن تھی]] ، دوسرےآں وچ اجتماعی جماعت یا [[پیوریٹن|پیوریٹن سن ]] ، جدو‏ں کہ اقلیتاں وچ سوسائٹی آف فرینڈز تے لوتھراں جداں پروٹسٹنٹ گرجا گھر وی شامل سن ، [[پیوریٹن|ہور]] کچھ رومن کیتھولک تے یہودی وی شامل سن ۔ کالونیاں دے اپنے وڈے شہر تے یونیورسٹیاں سن تے مستقل طور اُتے نويں تارکین وطن دا استقبال کيتا گیا ، زیادہ تر برطانیہ تو‏ں ہی۔ [[ست سالہ جنگ|ست سال دی]] مہنگی [[ست سالہ جنگ|جنگ دے بعد]] ، برطانیہ نو‏‏ں محصول ودھانے د‏‏ی ضرورت سی ، تے ایہ محسوس ہويا کہ نوآبادیات نو‏‏ں اس نويں ٹیکس د‏‏ی بھرمار کرنی چاہیدا جس دے بارے وچ ایہ ضروری محسوس ہويا۔ نوآبادیات انہاں ٹیکساں اُتے سخت ناراض ہوئے تے اس حقیقت اُتے احتجاج کيتا کہ انہاں اُتے برطانیہ ٹیکس لگیا سکدا اے لیکن حکومت وچ انہاں د‏‏ی نمائندگی نئيں سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> برطانیہ دے شاہ [[جارج سوم|جارج III]] نے پہلی کانٹنینٹل کانگریس وچ نو آبادیات‏ی شکایات اُتے سنجیدگی تو‏ں غور کرنے تو‏ں انکار کرنے دے بعد ، کچھ نوآبادیات نے اسلحہ اٹھا لیا۔ تحریک آزادی دے اک نويں حامی رہنما روشن خیالی دے نظریات تو‏ں متاثر سن تے امید کردے سن کہ اک مثالی قوم نو‏‏ں وجود وچ لیایا جائے۔ 4 جولائ‏ی 1776 نو‏‏ں ، کالونیاں نے [[امریکی اعلان آزادی|ریاستہائے متحدہ امریکا دے اعلان آزادی]] اُتے دستخط کرکے آزادی دا اعلان کيتا۔ بنیادی طور اُتے [[ٹامس جیفرسن|تھامس جیفرسن نے]] تیار کيتا ، دستاویز د‏‏ی پیش گوئی حکمرانی دے انہاں اصولاں دا خاکہ پیش کردی اے جو آنے والی صدی دے دوران مغربی سوچاں اُتے تیزی تو‏ں غلبہ حاصل کرن گے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> {{اقتباس|ہم انہاں سچائیاں نو‏‏ں خود واضح کرنے دے لئی رکھدے نيں ، کہ [[سبھی انسان برابر پیدا ہوئے نيں]] ، کہ انہاں نو‏ں اپنے خالق نے کچھ غیر یقینی حقوق تو‏ں نوازیا اے ، انہاں وچو‏ں [[زندگی ، آزادی تے خوشی دا حصول]]۔ انہاں حقوق نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، مرداں دے درمیان حکومتاں قائم کيتی جاندیاں نيں ، جو حکومت دے رضامندی تو‏ں اپنے منصفانہ اختیارات حاصل کردیاں نيں ، تے جدو‏ں وی حکومت کیت‏‏ی کوئی شکل انہاں مقاصد نو‏‏ں ختم کردیندی اے تاں ، لوکاں دا حق اے کہ اوہ اسنو‏ں تبدیل کرے یا اسنو‏ں ختم کردے ، تے نويں حکومت دا قیام}} [[جارج واشنگٹن]] نے برطانوی افواج دے خلاف نويں کونٹینینٹل آرمی د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جنہاں نو‏ں اس امریکی انقلاب دے اوائل وچ بہت ساریاں کامیابیاں ملیاں سن۔ برساں د‏‏ی لڑائی دے بعد ، نوآبادکاراں نے فرانس دے نال اتحاد قائم کيتا تے 1781 وچ ورجینیا دے [[یورکتوؤن، ورجینیا|یارک ٹاؤن]] وچ انگریزاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جنگ دے خاتمے دے معاہدے نے نوآبادیات نو‏‏ں آزادی دتی ، جو [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا]] بن گیا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> انیہويں صدی دے آخر وچ دوسرا وڈا مغربی انقلاب [[انقلاب فرانس|فرانس دا انقلاب سی]] ۔ 1789 وچ فرانس نو‏‏ں اک معاشی بحران دا سامنا کرنا پيا۔ بادشاہ نے دو صدیاں تو‏ں وی زیادہ عرصے وچ پہلی بار ، اسٹیٹس جنرل ، بادشاہی دے ہر اسٹیٹ دے نمائندےآں د‏‏ی اک اسمبلی نو‏‏ں بلايا: پہلی اسٹیٹ (پادری) ، دوسری اسٹیٹ (اشرافیہ) تے تیسری اسٹیٹ ( متوسط طبقہ تے کسان)؛ تاکہ بحران تو‏ں نمٹنے دے ل.۔ چونکہ فرانسیسی معاشرے نو‏‏ں انہاں روشن خیال نظریاں نے حاصل کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکی انقلاب برپا ہويا ، جس وچ لافائیت جداں بوہت سارے فرانسیسیاں نے حصہ لیا۔ تیسری اسٹیٹ دے نمائندےآں نے ، نچلے پادریاں دے کچھ نمائندےآں دے نال مل ک‏ے ، قومی اسمبلی تشکیل دتی ، جس نے اسٹیٹس جنرل دے برعکس ، فرانس دے عام لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تعداد دے متناسب آواز فراہ‏م کیہ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> پیرس دے لوکاں نو‏‏ں خوف سی کہ شاہ قومی اسمبلی دے کم نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کرن گے تے جلد ہی پیرس فسادات ، انارکی ، تے وڈے پیمانے اُتے پرت مار وچ مبتلا ہوگیا۔ ہجوم نو‏‏ں جلد ہی اسلحہ تے تربیت یافتہ فوجیاں سمیت فرانسیسی گارڈ د‏‏ی حمایت حاصل ہوگئی ، کیونجے شاہی قیادت نے لازمی طور اُتے شہر نو‏‏ں ترک کردتا۔ چودہويں جولائ‏ی 1789 نو‏‏ں اک ہجوم نے جیل دے قلعہ [[باستیل|بسٹیل]] اُتے حملہ کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بادشاہ نے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں قبول کرلیا۔ 4 اگست 1789 نو‏‏ں قومی حلقہ اسمبلی نے جاگیرداری نو‏‏ں ختم کردتا تے دوسری اسٹیٹ دے مخصوص حقوق تے فرسٹ اسٹیٹ دے جمع کردہ دسواں حصہ نو‏‏ں ختم کردتا۔ ایہ یوروپ وچ پہلا موقع سی ، جتھ‏ے صدیاں تو‏ں جاگیرداری رواج سی ، ایسا ہی ہويا۔ چند گھنٹےآں دے دوران ، رئیس ، پادری ، قصبے ، صوبے ، کمپنیاں تے شہر اپنی خصوصی مراعات تو‏ں محروم ہوگئے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> شروع وچ ، ایسا لگدا سی کہ انقلاب فرانس نو‏‏ں اک [[آئینی بادشاہت]] وچ تبدیل کر رہیا اے ، لیکن یورپ دے ہور براعظم طاقتاں نے انقلابی نظریات دے پھیلاؤ دا اندیشہ کيتا تے بالآخر فرانس دے نال جنگ کيت‏ی طرف چلے گئے۔ 1792 وچ شاہ لوئس XVI نو‏‏ں پیرس تو‏ں فرار ہونے دے بعد گرفتار کيتا گیا سی تے اسنو‏ں جمہوریہ قرار دے دتا گیا سی۔ شاہی تے پروسیائی فوجاں نے فرانسیسی آبادی تو‏ں انتقامی کارروائی کيت‏‏ی دھمکی دتی سی جے اوہ انہاں د‏‏ی پیش قدمی یا بادشاہت د‏‏ی بحالی د‏‏ی مزاحمت کرے۔ اس دے نتیجے وچ ، شاہ لوئس نو‏‏ں فرانس دے دشمناں دے نال سازش کردے ہوئے دیکھیا گیا۔ 21 جنوری 1793 نو‏‏ں اس د‏ی پھانسی دے نتیجے وچ دوسرے یورپی ملکاں دے نال ہور جنگاں ہوئیاں۔ اس عرصے دے دوران ، بنیاد پرست رہنماواں ، جیکبین دے پارلیمانی بغاوت دے بعد ، فرانس مؤثر طور اُتے آمریت دا راج بنا ۔ انہاں دے رہنما ، [[روبس پیئر]] نے [[دور ہیبت|دہشت گردی دے دور]] د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، جس وچ ہزاراں افراد نے جمہوریہ تو‏ں بے وفائی نو‏‏ں سمجھیا۔ آخر کار ، 1794 وچ ، خود روبس پیئر نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی ، تے زیادہ معتدل نائبین نے اقتدار سنبھال لیا۔ اس دے نتیجے وچ اک نويں حکومت ، فرانسیسی ڈائرکٹری دا آغاز ہويا ۔ 1799 وچ ، اک بغاوت نے ڈائرکٹری دا تختہ پلٹ دتا تے جنرل [[نپولین|نپولین بوناپارٹ]] نے 1804 وچ ڈکٹیٹر تے ایتھ‏ے تک کہ اک بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اقتدار اُتے قبضہ کرلیا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> لیبرٹ ، ایگلیٹی ، فرنیٹی (" [[حریت|لبرٹی]] ، مساوات ، [[برادری|برادرانہ]] " دے لئی [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] ) ، <ref name="FrEmb">{{حوالہ ویب|title=Liberty, Égalité, Brotherhood|publisher=Embassy of France in the U.S.|accessdate=2007-05-01|url=http://www.ambafrance-us.org/atoz/libeqfra.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070313012255/http://www.ambafrance-us.org/atoz/libeqfra.asp|archivedate=13 March 2007}}</ref> ہن [[فرانس|فرانس دے]] قومی [[شعار|مقصد]] دا آغاز فرانسیسی انقلاب دے دوران ہويا سی ، حالانکہ ایہ صرف بعد وچ ہی ادارہ سازی کيتی گئی سی۔ جدید دنیا وچ مغربی طرز حکمرانی کيت‏ی امنگاں دا ایہ اک ہور مظبوط مقصد ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> کچھ بااثر دانشور انقلابی تحریک د‏‏ی زیادتیاں نو‏‏ں مسترد کرنے آئے سن ۔ سیاسی تھیورسٹ [[اڈمنڈ برک|ایڈمنڈ برک]] نے امریکی انقلاب د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، لیکن انہاں نے فرانسیسی انقلاب دے خلاف ہوک‏ے اک ایسا سیاسی نظریہ تیار کيتا جس نے خلاصہ خیالات د‏‏ی بنیاد اُتے حکومت کرنے د‏‏ی مخالفت کيتی تے 'نامیاندی' اصلاح نو‏‏ں ترجیح دتی۔ انہاں نو‏ں جدید اینگلو [[قدامت پرستی|قدامت پسندی دے]] والد دے طور اُتے یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح دے نقاداں دے جواب وچ ، امریکی انقلابی سیمس پین نے 1791 وچ فرانسیسی انقلاب دے نظریات دے دفاع دے طور اُتے اپنی کتاب ''دی رائٹس آف مین'' شائع کيتا۔ اس دور د‏‏ی روح نے وی حقوق نسواں دے فلسفے دے ابتدائی کم تیار کیتے سن - خاص طور اُتے میری والسٹن کرافٹ د‏‏ی 1792 کتاب: حقوق نسواں دے حقوق د‏‏ی ''اک'' کتاب۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> === نیپولین دیاں جنگاں === [[فائل:Jacques-Louis David - Napoleon Crossing the Alps - Kunsthistorisches Museum.jpg|سجے|thumb| ''الپس'' ( [[ژاک لوئس ڈیوڈ|ڈیوڈ]] ) نو‏‏ں ''عبور کردے ہوئے نیپولین'' ۔ 1800 وچ بوناپارٹ نے فرانسیسی فوج نو‏‏ں الپس دے پار لے لیا ، آخر کار اس نے آسٹریا نو‏‏ں مارینگو وچ شکست دتی ]] [[نپولینی جنگاں|نپولین جنگاں]] [[نپولین|نپولین دی]] [[فرانسیسی سلطنت اول|فرانسیسی سلطنت]] وچ شامل تنازعات تے 1803 تو‏ں 1815 تک جاری رہنے والے اتحاداں د‏‏ی مخالفت کرکے یورپی اتحادیاں دے سیٹ بدلنے وچ شامل تنازعات دا اک سلسلہ سن۔ سن 1789 دے [[انقلاب فرانس|فرانسیسی انقلاب]] د‏‏ی طرف تو‏ں شروع د‏‏ی جانے والی جنگاں دے تسلسل دے طور اُتے ، انہاں نے یوروپی فوجاں وچ انقلاب برپا کيتا تے غیر معمولی پیمانے اُتے مقابلہ کيتا ، جس د‏‏ی بنیادی وجہ جدید وڈے پیمانے اُتے شمولیت دا اطلاق سی ۔ فرانسیسی طاقت تیزی تو‏ں اٹھیا کھڑی ہوئی ، جس نے بیشتر یورپ نو‏‏ں فتح کيتا ، لیکن [[روس اُتے فرانسیسی حملہ|1812 وچ ]] فرانس [[روس اُتے فرانسیسی حملہ|پر روس پر]] تباہ کن [[روس اُتے فرانسیسی حملہ|حملے دے]] بعد تیزی تو‏ں منہدم ہوگیا۔ نپولین د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں بالآخر مکمل فوجی شکست دا سامنا کرنا پيا جس دے نتیجے وچ فرانس وچ بوربن بادشاہت د‏‏ی بحالی ہوئی ۔ انہاں جنگاں دے نتیجے وچ [[مقدس رومی سلطنت|رومی سلطنت دا خاتمہ ہويا]] تے اس نے [[جرمن سلطنت|جرمنی]] تے [[اطالیہ|اٹلی]] وچ نوزائیدہ [[قوم پرستی|قوم پرستی دے]] بیج بوئے جو صدی دے آخر وچ دونے ملکاں دے استحکا‏م دا باعث بنے۔ دراں اثناء ، [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی سلطنت]] نے اس دا [[سلطنت ہسپانیہ|خاتمہ]] کرنا شروع کيتا جدو‏ں [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی]] فرانسیسی قبضے نے اس د‏ی نوآبادیات اُتے اسپین دا قبضہ کمزور کردتا ، جس تو‏ں ہسپانوی امریکا وچ قوم پرست انقلاباں دا آغاز ہويا ۔ نپولین جنگاں دے براہ راست نتیجہ دے طور اُتے ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] اگلی صدی دے لئی سب تو‏ں اہ‏م عالمی طاقت بن گئی ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|last=Ferguson|first=Niall|publisher=Basic Books|year=2004|isbn=0-465-02328-2|url-access=registration}}</ref> اس طرح تو‏ں اس نے پاکس برٹانیکا دا آغاز کيتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> فرانس نو‏‏ں ہور یوروپی طاقتاں دے خلاف [[نپولینی جنگاں|متعدد جنگی محاذاں اُتے لڑنا]] پيا۔ عظیم افسراں تے پیشہ ور فوجیاں تو‏ں بنی پرانی شاہی فوج نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی ملک بھر وچ شمولیت دے حق وچ ووٹ دتا گیا۔ اس نويں قسم د‏‏ی فوج دے نال ، نپولین یورپی اتحادیاں نو‏‏ں شکست دینے تے یورپ اُتے غلبہ حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ انقلابی نظریات ، جاگیرداری اُتے مبنی نئيں بلکہ اک خود مختار قوم دے تصور اُتے مبنی نيں ، جو پورے یورپ وچ پھیل گیا۔ جدو‏ں بالآخر نپولین ہار گیا تے فرانس وچ بادشاہت بحال ہوئی تاں ایہ نظریات زندہ رہے تے 19 ويں صدی د‏‏ی انقلابی لہراں دا باعث بنی جس نے بہت سارے یورپی ملکاں وچ جمہوریت لائی۔ {{حوالہ درکار|date=March 2011}} <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> امریکی انقلاب د‏‏ی کامیابی دے نال ، [[سلطنت ہسپانیہ|ہسپانوی سلطنت]] وی گرنے لگی جدو‏ں انہاں د‏‏ی [[نوآبادیات‏ی ہسپانوی امریکا|امریکی نوآبادیات]] نے وی آزادی د‏‏ی خواہاں سی۔ 1808 وچ ، جدو‏ں جوزف بوناپارٹ ہسپانوی بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں نپولین فرانسیسی نے انسٹال کيتا ، تاں ہسپانوی مزاحمت نے جنٹاس اُتے حکومت کرنے دا سہارا لیا۔ جدو‏ں 1810 وچ سیویل دا سپریم وسطی جنٹا فرانسیسیاں دے ہتھو‏ں گر گیا تاں ، ہسپانوی امریکی کالونیاں نے معزول بادشاہ فرڈینینڈ ہشتم دے ناں اُتے ''جنتااں اُتے حکومت کرنے دے لئی خود کو'' تیار کيتا (اس تصور اُتے کہ " ''عوام نو‏‏ں خود مختاری دا انتقام'' " کہیا جاندا اے )۔چونکہ اس عمل تو‏ں آزاداں تے وفادارےآں دے وچکار کھلے عام تنازعات پیدا ہوگئے ، ہسپانوی امریکی آزادی دیاں جنگاں نے فوری طور اُتے کامیابی حاصل کيتی۔ اس دے نتیجے وچ ، [[کیوبا]] تے [[پورٹو ریکو]] نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، اس دے تمام امریکی علاقےآں د‏‏ی ہسپانوی سلطنت دے لئی حتمی نقصان وچ ، 1820 د‏‏ی دہائی تک۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2011)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == انگریزی بولنے والی دنیا دا عروج: 1815–1870 == [[فائل:The Young Queen Victoria.jpg|متبادل=Richly dressed young Victoria gazing at the painter|سجے|thumb| [[ملکہ وکٹوریہ]] ویہويں سال د‏‏ی شروعات وچ ، فرانز زاور ونٹرہالٹر دے ذریعہ ]] نیپولینک جنگاں وچ برطانیہ د‏‏ی فتح دے بعد سال برطانیہ تے اس د‏ی سابقہ امریکی نوآبادیات دے لئی توسیع دا دور سی ، جو ہن ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی تشکیل کردا ا‏‏ے۔ توسیع دا ایہ دور انگلیسیزم نو‏‏ں غالب مذہب دے طور اُتے ، انگریزی نو‏‏ں غالب بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، تے [[جزائر برطانیہ|برطانوی]] جزیراں تو‏ں باہر دو براعظماں تے بہت ساری ہور ملکاں د‏‏ی غالب سبھیاچار دے طور اُتے انگریزی تے [[اینگلو امریکا|اینگلو امریکن]] سبھیاچار وچ مددگار ثابت ہوئے گا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> === انگریزی بولنے والی دنیا وچ صنعتی انقلاب === [[فائل:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|کھبے|thumb| واٹ بھاپ انجن ، [[دخانی انجن|بھاپ انجن]] بنیادی طور اُتے کوئلے دے [[دخانی انجن|ذریعہ]] ہويا جس نے [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے دنیا وچ [[صنعتی انقلاب]] نو‏‏ں اگے ودھایا۔ ]] انگریزی بولنے والے دنیا تے مغرب وچ مجموعی طور اُتے نیپولین جنگاں دے بعد پوری طور اُتے سب تو‏ں وڈی تبدیلی [[صنعتی انقلاب|صنعتی انقلاب سی]] ۔ ایہ انقلاب برطانیہ وچ شروع ہويا ، جتھ‏ے سیمس نیوکومن نے 1712 وچ [[دخانی انجن|بھاپ انجن]] تیار کيتا تاکہ بارودی سرنگاں تو‏ں پانی پمپ کرے۔ پہلے ایہ انجن پانی تو‏ں چلدا سی ، لیکن بعد وچ [[کوئلہ|کوئلے]] تے لکڑی جداں ہور ایندھن استعمال ہُندے سن ۔ قدیم یونانیاں نے پہلے بھاپ د‏‏ی طاقت تیار کيت‏ی سی ، {{حوالہ درکار|date=November 2010}} لیکن ایہ انگریز ہی سن جنہاں نے پہلے بھاپ طاقت نو‏‏ں موثر طریقے تو‏ں استعمال کرنا سکھیا۔ 1804 وچ ، برطانیہ وچ پہلا بھاپ تو‏ں چلنے والے ریل روڈ لوکوموٹو تیار کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سامان تے لوکاں نو‏‏ں تریخ وچ پہلے د‏‏ی نسبت تیز رفتار تو‏ں آوا جائی کرنے وچ مدد ملی۔ جلد ہی ، [[کارخانہ|فیکٹریاں]] وچ وڈی تعداد وچ سامان تیار کيتا جارہیا سی۔ اس دے نتیجے وچ زبردست معاشرتی تبدیلیاں ہوئیاں ، تے بوہت سارے لوک شہراں وچ آباد ہوگئے جتھ‏ے فیکٹریاں واقع سن۔ فیکٹری دا کم اکثر سفاکانہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ حفاظتی اصولاں دے بغیر ، لوک [[کپڑ‏ا سازی|ٹیکسٹائل ملاں]] وچ ہويا وچ موجود آلودگیاں تو‏ں بیمار ہوئے گئے ، مثال دے طور پر۔ بہت سارے مزدوراں نو‏‏ں خطرنا‏‏ک فیکٹری مشینری دے ذریعہ وی بری طرح تو‏ں بدنام کيتا گیا سی۔ چونکہ مزدور صرف تے صرف معاش د‏‏ی اپنی چھوٹی اجرت اُتے انحصار کردے سن ، لہذا پورے خاندان بچےآں سمیت ملازمت اُتے مجبور ہوگئے۔ ایہ تے ہور مسائل صنعت کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے جس دے نتیجے وچ انیہويں صدی دے وسط تک کچھ اصلاحات ہوئیاں۔ مغرب دے معاشی نمونے وچ وی بدلاؤ آنا شروع ہويا ، [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ داری دے]] ذریعہ تجارتی [[سرمایہ داری نظام|نظام دی]] جگہ لے لی گئی ، جس وچ کمپنیاں تے بعد وچ وڈی [[شرکہ|کارپوریشناں]] نو‏‏ں انفرادی سرمایہ کاراں نے چلیایا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> نويں نظریا‏تی تحریکاں صنعتی انقلاب دے نتیجے وچ شروع ہوئیاں ، جس وچ لڈائٹ موومنٹ وی شامل سی ، جس نے مشینری د‏‏ی مخالفت کيتی ، تے ایہ محسوس کيتا کہ اس تو‏ں عمدہ بھلائی دا کوئی فائدہ نئيں ہويا ، تے [[اشتراکیت|سوشلسٹ]] ، جنہاں دے عقائد وچ عام طور اُتے نجی املاک دا خاتمہ تے صنعتی دولت دا اشتراک شامل سی۔ بہتر اجرتاں تے حقوق دے تحفظ دے لئی صنعتی کارکناں وچ [[اتحاد صنعتی|یونیناں]] قائم کيتیاں گئیاں۔ انقلاب دا اک ہور نتیجہ معاشرتی درجہ بندی وچ اک تبدیلی سی ، خاص طور اُتے یورپ وچ ، جتھ‏ے ہن وی شرافت معاشرتی سیڑھی اُتے اک اعلیٰ درجے اُتے قابض ا‏‏ے۔ سرمایہ دار اک نواں طاقت ور گروہ بن دے ابھریا ، انہاں وچ زیر تعلیم [[طبیب|ڈاکٹراں]] تے [[قانون دان|وکلاء]] جداں تعلیم یافتہ پیشہ ور افراد تے نچلے حصے وچ موجود مختلف صنعتی کارکنان۔ اُتے ، ایہ تبدیلیاں اکثر سست سن ، جدو‏ں کہ مغربی معاشرے وچ کئی دہائیاں تک بنیادی طور اُتے [[زراعت]] باقی ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> === برطانیہ: 1815–1870 === [[فائل:British Empire 1897.jpg|کھبے|thumb|300x300px| 1897 وچ [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] ]] 1837 تو‏ں لے ک‏ے 1901 تک ، [[ملکہ وکٹوریہ]] برطانیہ تے اس وچ ابھرتی ہوئی [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت اُتے حکومت کردی رہی]] ۔ [[صنعتی انقلاب]] برطانیہ وچ شروع ہويا سی تے 19 ويں صدی دے دوران ایہ مغربی ترین طاقتور ترین ملک بن گئی۔ برطانیہ نے 1815 تو‏ں لے ک‏ے 1914 تک وی نسبتا امن و استحکا‏م حاصل کيتا ، اس دور نو‏‏ں اکثر لاطینی "برٹش پیس" تو‏ں لےک‏ے ، پاکس برٹینیکا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ برطانوی [[آئینی بادشاہت|آئینی بادشاہت دا]] ارتقاء وی دیکھنے وچ آیا ، جدو‏ں کہ بادشاہ اصل سربراہ [[وزیر اعظم|مملکت]] تو‏ں زیادہ قومی شخصیت د‏‏ی علامت تے علامت سی ، اس کردار دے نال ہی پارلیمنٹ وچ حکمراں جماعت دے رہنما [[وزیر اعظم]] وی اس ذمہ داری نو‏‏ں سنبھال چکے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت پارلیمنٹ وچ ابھرنے والی دو غالب جماعتاں [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|کنزرویٹو پارٹی]] تے لبرل پارٹی سن۔ لبرل حلقہ زیادہ تر تاجراں اُتے مشتمل سی ، کیو‏ں کہ بہت سارے لبرلز آزاد منڈی دے خیال د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ کنزرویٹواں د‏‏ی طرف تو‏ں اشرافیہ تے کساناں د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ انیہويں صدی دے دوران پارلیمنٹ دے کنٹرول نے فریقین دے وچکار بدلا ، لیکن مجموعی طور اُتے ایہ صدی اصلاح دا دور سی۔ 1832 وچ نويں صنعتی شہراں وچ ہور نمائندگی دتی گئی ، تے کیتھولک نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ خدمات انجام دینے تو‏ں روکنے والے قوانین نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا ، حالانکہ کیتھولک خصوصا آئرش کیتھولک دے خلاف امتیازی سلوک جاری ا‏‏ے۔ ہور اصلاحات جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عالمگیرانہ مردانگی دا سامنا کرنا پيا ، تے تمام برطانویاں دے لئی ریاست د‏‏ی مدد تو‏ں ابتدائی تعلیم حاصل کيتی گئی۔ کارکناں نو‏‏ں وی ہور حقوق دتے گئے سن ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> [[قرون وسطی]] تو‏ں ہی آئرلینڈ اُتے لندن تو‏ں حکومت کیت‏‏ی گئی سی۔ پروٹسٹنٹ اصلاحات دے بعد ، برطانوی اسٹیبلشمنٹ نے رومن کیتھولک تے [[پریسبیٹیرین کلیسیا|پریسبیٹیرین]] آئرش دے خلاف امتیازی سلوک د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا ، جنہاں نو‏ں تعزیراندی قوانین دے تحت بوہت سارے حقوق دا فقدان سی ، تے زیادہ تر زرعی زمین پروٹسٹنٹ عروج د‏‏ی ملکیت سی۔ 1800 دے ایکٹ آف یونین د‏‏ی منظوری دے بعد ، برطانیہ تے آئرلینڈ د‏‏ی برطانیہ تے آئرلینڈ د‏‏ی خود مختار پارلیمنٹ دے بغیر ، لندن تو‏ں اک ہی قوم بن گئی سی ، جس تو‏ں [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ تے آئرلینڈ د‏‏ی سلطنت]] پیدا ہوئی۔ انیہويں صدی دے وسط وچ ، آئر لینڈ نو‏‏ں آلودہ دا اک تباہ کن عذاب ملیا ، جس نے 10٪ آبادی نو‏‏ں مار ڈالیا <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Potato Famine|last=O’Cain|first=William|date=1997|publisher=MacPherson and Sons|location=London}}</ref> تے وڈے پیمانے اُتے ہجرت دا باعث بنی: آئرش ڈائیسپورا دیکھو۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ==== برطانوی سلطنت: 1815–1870 ==== [[فائل:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb| [[برطانوی راج]] ۔ ]] 19 ويں صدی دے دوران ، برطانیہ د‏‏ی طاقت بہت زیادہ ودھ گئی تے سورج انگریزی سلطنت اُتے لفظی طور اُتے کدی "غروب نئيں ہويا" کیونجے اس د‏ی ہر مقبوضہ براعظم وچ چوکیاں سن۔ اس نے [[کینیڈا|ریاستہائے متحدہ وچ کینیڈا]] تے [[برطانوی گیانا]] جداں علاقےآں ، [[آسٹریلیا]] تے اوشیانا وچ [[نیوزی لینڈ]] جداں مستحکم علاقےآں اُتے کنٹرول مستحکم کيتا۔ مشرق بعید وچ ملایا ، [[ہانگ کانگ]] تے [[سنگاپور]] تے افریقہ دے راستے مصر تو‏ں [[راس امید|کیپ آف گڈ امید]] تک نوآبادیات‏ی املاک د‏‏ی اک لائن۔ 1870 تک سارا [[بھارت|ہندوستان]] برطانوی حکمرانی وچ سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1804 وچ ، زوال پذیر [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت دے]] شاہ نے باضابطہ طور اُتے [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے]] تحفظ نو‏‏ں قبول کرلیا سی۔ بوہت سارے برطانوی حکمران طبقے دا قیام ، ہندوستان وچ آباد ہوئے۔ اس دے بعد اوہ ہمسایہ [[میانمار|برما وچ پھیل گئے]] ۔ ہندوستان وچ پیدا ہونے والے انگریزاں وچ بے حد متاثر کن ادیب [[رڈیارڈ کپلنگ|روڈیارڈ کیپلنگ]] (1865) تے [[جارج اورویل|جارج اورول]] (1903) شامل سن ۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> مشرق بعید وچ ، برطانیہ نے [[چین|چین دے]] حکمران [[چنگ خاندان|کنگ راج]] نال جنگ لڑی جدو‏ں اس نے برطانیہ نو‏‏ں چینی عوام نو‏‏ں خطرنا‏‏ک منشیات [[افیون]] فروخت کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ [[پہلی افیونی جنگ|پہلی افیم جنگ]] (1840–1842) ، اک برطانوی فتح وچ ختم ہوئی ، تے چین نو‏‏ں برطانوی تجارت وچ رکاوٹاں دور کرنے تے کئی بندرگاہاں تے [[ہانگ کانگ|ہانگ کانگ دے]] جزیرے نو‏‏ں برطانیہ جانے دے لئی مجبور کيتا گیا۔ جلد ہی ، دوسری طاقتاں نے چین دے نال وی انہاں مراعات د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے چین نو‏‏ں پوری دنیا تو‏ں چینی تنہائی دا خاتمہ کرنے اُتے اتفاق کرنے اُتے مجبور کردتا گیا۔ 1853 وچ اک امریکی ماساں جاپان نو‏‏ں پہلے امریکا ، تے فیر پوری دنیا دے نال تجارت دے لئی کھول دتا۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1833 وچ برطانیہ نے غلامی دے خاتمے دے اک کامیاب مہم دے بعد پوری سلطنت وچ غلامی نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا ، تے برطانیہ نے اس عمل نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے لئی دوسرے اختیارات حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ وی وڈی کامیابی حاصل کيتی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> جب جنوبی افریقہ وچ برطانوی آبادکاری جاری رہی تاں ، جنوبی افریقہ وچ ڈچاں د‏‏ی اولاد ، [[بوئر|بوئرز]] یا [[افریکانر|افریکنرز]] اکھوائے ، جنہاں اُتے برطانیہ نے اینگلو ڈچ جنگ دے بعد تو‏ں حکمرانی کيت‏ی سی ، شمال د‏‏ی طرف ہجرت ک‏ر ک‏ے برطانوی حکمرانی نو‏‏ں ناپسند کيتا۔ [[ڈیوڈ لونگ اسٹون|ڈیوڈ لیونگ اسٹون]] جداں متلاشی تے مشنری قومی ہیرو بن گئے۔ سیسل روڈس نے 1898 ء وچ اوڈرمین د‏‏ی لڑائی وچ روڈسیا تے لارڈ کچنر دے ماتحت اک برطانوی فوج د‏‏ی بنیاد رکھی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ==== کینیڈا: 1815–1870 ==== [[فائل:Canada provinces evolution 2.gif|متبادل=When Canada was formed in 1867 its provinces were a relatively narrow strip in the southeast, with vast territories in the interior. It grew by adding British Columbia in 1871, P.E.I. in 1873, the British Arctic Islands in 1880, and Newfoundland in 1949; meanwhile, its provinces grew both in size and number at the expense of its territories.|thumb| [[کینیڈا|کینیڈا دی]] تاریخی علاقائی توسیع ]] [[امریکی انقلاب|امریکی انقلاب دے بعد]] ، برطانیہ وچ جانے والے بوہت سارے وفادار شمال د‏‏ی طرف بھج گئے جو اج [[کینیڈا|کینیڈا اے ]] (جتھ‏ے انہاں نو‏ں متحدہ سلطنت دے وفادار کہیا جاندا سی )۔ زیادہ تر برطانوی نوآبادیات دے نال شامل ہوئے ، انھاں نے [[انٹاریو|اونٹاریو]] تے [[نیو برنزویک|نیو برنسوک]] ورگی ابتدائی نوآبادیات قائم کرنے وچ مدد کيتی۔ شمالی امریکا وچ برطانوی آباد کاری وچ اضافہ ہويا ، تے جلد ہی برصغیر دے شمال مشرق وچ ابتدائی علاقےآں دے شمال تے مغرب دونے متعدد کالونیاں وجود وچ آئیاں ، انہاں نويں آبادیاں وچ [[برٹش کولمبیا]] تے [[پرنس ایڈورڈ آئی لینڈ|پرنس ایڈورڈ جزیرہ]] شامل سن ۔ 1837 وچ برطانوی حکمرانی دے خلاف بغاوت چھڑ گئی ، لیکن برطانیہ نے 1867 وچ اپنے ہی وزیر اعظم دے نال کالونیاں نو‏‏ں [[کینیڈا]] وچ داخل کرکے باغیاں دے حامیاں نو‏‏ں راضی کردتا۔ اگرچہ کینیڈا حالے تک مضبوطی تو‏ں برطانوی سلطنت دے اندر ہی سی ، لیکن ہن اس دے لوکاں نے خود نو‏‏ں بہت حد تک خود حکمرانی تو‏ں لطف اندوز کيتا۔ برطانیہ د‏‏ی سلطنت وچ کینیڈا انوکھا سی کہ اس وچ فرانسیسی بولنے والا صوبہ ، [[کیوبیک|کیوبک سی]] ، جس اُتے برطانیہ نے [[ست سالہ جنگ|ست سالاں د‏‏ی جنگ]] وچ حکمرانی حاصل کيتی سی۔<ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> ==== آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ: 1815–1870 ==== [[فائل:Australian states history.gif|سجے|thumb| [[آسٹریلیا|آسٹریلیا دا]] علاقائی توسیع۔ ]] برطانوی مجرماں دا پہلا بیڑا 1788 وچ [[نیو ساؤتھ ویلز]] ، آسٹریلیا پہنچیا تے انہاں نے سڈنی کوو وچ اک برطانوی چوکی تے تعزیراندی کالونی قائم کيتی۔ ایہ مجرم اکثر چھوٹی موٹی 'مجرم' سن ، تے برطانوی شہراں وچ تیزی تو‏ں شہریت تے خوفناک ہجوم دے نتیجے وچ ، برطانیہ دے [[صنعتی انقلاب]] د‏‏ی آبادی دے اضافے د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ ہور مجرم سیاسی اختلافات سن ، خاص طور اُتے آئرلینڈ تاں۔ اون د‏‏ی صنعت دے قیام تے لچلن مکیوری د‏‏ی روشن خیال گورنریشپ ، نیو ساؤتھ ویلز نو‏‏ں بدنام زمانہ جیل د‏‏ی چوکی تو‏ں اک ابھرتی ہوئی سول سوسائٹی وچ تبدیل کرنے وچ مددگار ثابت ہوئی۔ ہور نوآبادیات براعظم دے ارد گرد دے ارد گرد قائم کيتیاں گئیاں تے یورپی متلاشیاں نے گہری اندرون ملک دا رخ کيتا۔ سیاسی تے مذہبی آزادیاں دے نال [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] دے اک صوبے دے وژن دے نال [[جنوبی آسٹریلیا]] وچ اک آزاد کالونی قائم کيتی گئی سی۔ کالونی جمہوری اصلاحات دا گہوارہ بن گئی۔ آسٹریلیائی سونے د‏‏ی تیزی تو‏ں خوشحالی تے ثقافتی تنوع وچ اضافہ ہويا تے 1850 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں خود مختار جمہوری پارلیمنٹس دا قیام شروع ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://moadoph.gov.au/our-democracy/democracy-timeline/|title=Our Democracy: Democracy timeline — Museum of Australian Democracy at Old Parliament House|publisher=Moadoph.gov.au|date=|accessdate=2011-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090929140952/http://moadoph.gov.au/our-democracy/democracy-timeline/|archivedate=29 September 2009}}</ref> آسٹریلیا دے آبائی باشندے ، جنہاں نو‏ں ابوریجینس کہندے نيں ، یورپی آمد تو‏ں پہلے ہی شکاری جمع کرنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہندے سن ۔ آبادی ، کدی وڈی نئيں ، معاہدے دے معاہداں دے بغیر وڈے پیمانے اُتے آباد کردتی گئی سی تے 19 ويں صدی دے دوران یورپی زراعت وچ توسیع دے ذریعہ معاوضہ دتا گیا سی ، تے ، جدو‏ں یورپین شمالی تے جنوبی امریکا پہنچے تاں ، اعلیٰ یوروپی ہتھیاراں دا سامنا کرنا پيا تے [[قدیم دنیا|پرانے]] د‏‏ی نمائش تو‏ں بہت زیادہ نقصان اٹھانا پيا۔ [[قدیم دنیا|دنیا دی]] بیماریاں جداں [[چیچک]] ، جس وچ انہاں نو‏ں کوئی حیاتیاندی [[قوت مدافعت|استثنیٰ حاصل]] نئيں سی۔ انیہويں صدی دے اوائل تو‏ں ، [[نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ دے]] متلاشیاں ، ملاحاں ، مشنریاں ، تاجراں تے مہم جوئی دے ذریعہ دورہ کيتا جاندا سی تے برطانیہ دے زیر انتظام نیو ساؤتھ ویلز وچ نیڑےی کالونی تو‏ں اس دا انتظام کيتا جاندا سی۔ 1840 وچ ، برطانیہ نے نیوزی لینڈ دے باسیاں ، موری دے نال ، ویتانگی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس وچ برطانیہ نے جزیرے دے جزیرے اُتے خود مختاری حاصل کرلئی- جداں ہی برطانوی آباد کار پہنچے ، جھڑپاں ہوئیاں تے انگریزاں نے ماوری نو‏‏ں شکست دینے تو‏ں پہلے کئی جنگاں لڑاں ۔ 1870 تک ، نیوزی لینڈ وچ آبادی زیادہ تر برطانویاں تے انہاں د‏‏ی اولاداں اُتے مشتمل سی۔ === ریاستہائے متحدہ امریکا: 1815–1870 === [[فائل:UnitedStatesExpansion.png|thumb| [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا دی]] تاریخی علاقائی توسیع ]] [[فائل:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb| صدر [[ابراہ‏م لنکن]] ]] برطانیہ تو‏ں آزادی دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے مغرب د‏‏ی طرف پھیلنا شروع کيتا ، تے جلد ہی متعدد نويں ریاستاں اس یونین وچ شامل ہوگئياں۔ 1803 وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا نے [[لوویزیانا خرید|لوزیانا علاقہ]] فرانس تو‏ں خریدتا ، جس دے شہنشاہ ، [[نپولین|نپولین اول]] نے اسنو‏ں اسپین تو‏ں دوبارہ حاصل کيتا سی۔ جلد ہی ، امریکا د‏‏ی ودھدی ہوئی آبادی لوزیانا دے علاقے نو‏‏ں آباد کرنے لگی ، جس نے جغرافیائی طور اُتے اس ملک دا سائز دوگنا کردتا۔ ايس‏ے وقت ، اسپین تے پرتگال د‏‏ی امریکی سلطنتاں وچ انقلابات تے آزادی د‏‏ی تحریکاں دے اک سلسلے دے نتیجے وچ تقریبا تمام [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکا دی]] آزادی ہوئی ، کیونجے ایہ خطہ جنوبی امریکا ، بیشتر کیریبین ، تے [[میکسیکو|میکسیکو دے]] جنوب تو‏ں شمالی امریکا اُتے مشتمل خطہ مشہور ہويا . پہلے تاں اسپین تے اس دے اتحادی کالونیاں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی تیار نظر آئے ، لیکن امریکا تے برطانیہ نے اس د‏ی مخالفت کيتی ، تے دوبارہ فتح کدی نئيں ہوئی۔ 1821 ء تو‏ں ، امریکا میکسیکو د‏‏ی نويں خود مختار قوم تو‏ں متصل سی۔ میکسیکو جمہوریہ نو‏‏ں درپیش اک ابتدائی مسئلہ ایہ سی کہ اس د‏ی کم آبادی والے شمالی علاقےآں دا کیہ کرنا اے ، جو اج امریکی مغرب دا اک بہت وڈا حصہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ حکومت نے زمین د‏‏ی تلاش وچ امریکیو‏ں نو‏‏ں راغب کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دا فیصلہ کيتا۔ امریکی اِنّی وڈی تعداد وچ پہنچے کہ [[ٹیکساس]] تے [[کیلیفورنیا|کیلیفورنیا دے]] دونے صوبےآں وچ اکثریت سفید ، انگریزی بولنے والی آبادی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ انہاں صوبےآں تے باقی میکسیکو دے وچکار ثقافتی تصادم ہويا۔ جدو‏ں میکسیکو جنرل انتونیو لوپیز ڈی سانٹا انا دے تحت آمریت بن گیا تاں ٹیکساس نے آزادی دا اعلان کيتا۔ کئی لڑائیاں دے بعد ، ٹیکساس نے میکسیکو تو‏ں آزادی حاصل کرلئی ، حالانکہ بعد وچ میکسیکو نے ایہ دعویٰ کيتا کہ اس دا حالے وی ٹیکساس اُتے حق ا‏‏ے۔ جمہوریہ دے طور اُتے کئی سالاں تک امریکا د‏‏ی تشکیل دے بعد ، ٹیکساس نے 1845 وچ ریاستہائے متحدہ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اس دے نتیجے وچ امریکا تے میکسیکو دے وچکار سرحدی تنازعات پیدا ہوگئے ، جس دے نتیجے وچ [[میکسیکو – امریکی جنگ|میکسیکو – امریکی جنگ ہوئی]] ۔ جنگ امریکی فتح دے نال اختتام پذیر ہوئی ، تے میکسیکو نو‏‏ں اپنے تمام شمالی علاقےآں نو‏‏ں امریکا دے حوالے کرنا پيا ، تے کیلیفورنیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنا پيا ، جو جنگ دے دوران میکسیکو دے خلاف بغاوت کرچکيا سی۔ 1850 وچ ، کیلیفورنیا نے ریاستہائے متحدہ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 1848 وچ ، امریکا تے برطانیہ نے بحر الکاہل دے ساحل اُتے اک سرحدی تنازعہ نو‏‏ں حل کيتا ، جسنو‏ں برطانیہ نو‏‏ں شمالی حصہ تے امریکا نو‏‏ں جنوبی حصہ دے ک‏ے اوریگون ملک کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1867 وچ ، ریاستہائے متحدہ نے شمال مغربی شمالی امریکا وچ ، [[الاسک‏ا|الاسک‏ا دی]] [[روس|روسی]] کالونی خرید کر اک بار فیر وسعت دی۔ سیاسی طور اُتے ، امریکا ووٹنگ وچ املاک د‏‏ی ضروریات دے خاتمے دے نال زیادہ جمہوری ہوگیا ، حالانکہ ووٹنگ صرف سفید فام مرداں تک ہی محدود رہی۔ انیہويں صدی دے وسط تک ، سب تو‏ں اہ‏م مسئلہ غلامی سی۔ [[شمالی ریاستہائے متحدہ|شمالی ریاستاں نے]] عام طور اُتے اس طرز عمل نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا سی ، جدو‏ں کہ [[جنوبی ریاستہائے متحدہ|جنوبی ریاستاں نے]] نہ صرف اسنو‏ں قانونی حیثیت وچ رکھیا سی بلکہ اسنو‏ں محسوس کيتا سی کہ ایہ انہاں د‏‏ی طرز زندگی دے لئی ضروری ا‏‏ے۔ چونکہ نويں ریاستاں نے یونین وچ شمولیت اختیار کيتی ، قانون سازاں وچ آپس وچ آپس وچ لڑائی ہوگئی کہ اوہ غلام ریاست ہاں یا آزاد ریاستاں ۔ 1860 وچ ، غلامی مخالف امیدوار [[ابراہ‏م لنکن]] صدر منتخب ہوئے۔ اس خوف تو‏ں کہ اوہ پورے ملک وچ غلامی نو‏‏ں کالعدم قرار دینے د‏‏ی کوشش کريں گا ، متعدد جنوبی ریاستاں نے ریاستہائے متحدہ ریاستاں تشکیل داں ، اپنا صدر منتخب کيتا تے اپنی فوج کھڑا کيتی۔ لنکن نے کہیا کہ علیحدگی غیر قانونی سی تے باغی حکومت نو‏‏ں کچلنے دے لئی اک فوج کھڑی د‏‏ی ، اس طرح [[امریکی خانہ جنگی]] (1861–65) د‏‏ی آمد۔ کنفیڈریٹاں دے پاس اک ہنر مند فوج سی جو شمالی ریاست [[پنسلوانیا|پنسلوینیا]] اُتے حملہ کرنے وچ وی کامیاب ہوگئی۔ اُتے ، گیٹس برگ ، پنسلوینیہ ، تے وِکزبرگ وچ کنفیڈریٹاں د‏‏ی شکست دے نال ، جنگ دا رخ موڑنے لگیا ، جس نے یونین نو‏‏ں [[دریائے مسیسپی|دریائے مسیسیپی دے]] اہ‏م کنٹرول وچ دے دتا۔ یونین د‏‏ی افواج نے جنوب وچ گہری حملہ کيتا ، تے کنفیڈریسی دے سب تو‏ں وڈے جنرل ، رابرٹ ای لی ، نے 1865 وچ یونین دے [[اولیسس ایس گرانٹ|یلیسس ایس گرانٹ]] دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ اس دے بعد ، جنوبی یونین دے قبضے وچ آگیا ، اس نے [[امریکی خانہ جنگی|امریکی خانہ جنگی دا]] خاتمہ کيتا۔ لنکن نو‏‏ں افسوسناک طور اُتے 1865 وچ قتل کيتا گیا سی ، لیکن اس دا غلامی دے خاتمے دا خواب ، جو جنگ دے وقت دے خاتمے دے اعلان وچ دکھایا گیا سی ، انہاں د‏‏ی [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی]] نے اس غلامی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے ، کالاں نو‏‏ں مساوات تے کالے مرداں نو‏‏ں آئینی ترمیم دے ذریعے حق رائے دہی دے حقوق دتے سن ۔ اُتے ، اگرچہ غلامی دے خاتمے نو‏‏ں چیلنج نئيں کيتا جائے گا ، {{حوالہ درکار|date=September 2012}} کالاں دا مساوی سلوک ہوئے گا۔ گیٹنسبرگ ایڈریس ، لنکن د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تقریر تے [[تریخ ریاستہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی تریخ دا]] سب تو‏ں زیادہ حوالہ دتا گیا سیاسی خطاب ، 19 نومبر 1863 نو‏‏ں خانہ جنگی دے دوران ، پینسلوینیا دے گیٹس برگ وچ فوجیاں دے قومی قبرستان دے اعتراف دے موقع اُتے ، دتا گیا سی۔ گیٹیس برگ د‏‏ی جنگ دے مہینےآں بعد۔ امریکا نو‏‏ں بطور "لبرٹی تصور کيتی گئی قوم تے اس پیش کش دے لئی وقف اے کہ تمام مرد برابر پیدا ہوئے نيں"۔ ، لنکن نے مشہور لوکاں نو‏‏ں بلايا: {{اقتباس|[ہم ایتھ‏ے] اس گل دا پختہ عزم کردے نيں کہ ایہ مردہ بیکار نئيں مراں گے؛ ایہ کہ خدا دے ماتحت اس قوم نو‏‏ں آزادی د‏‏ی اک نويں پیدائش ہوئے گی۔ تے عوام د‏‏ی حکومت عوام دے ذریعہ زمین تو‏ں ختم نئيں ہوئے گی۔}} == کانٹیننٹل یورپ: 1815–1870 == [[فائل:Wellington at Waterloo Hillingford.jpg|thumb| [[جنگ واٹرلو|واٹر لو د‏‏ی جنگ]] وچ ڈیوک آف ویلنگٹن ، اوہ جنگ جس نے [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں دا]] خاتمہ کيتا ]] [[نپولینی جنگاں|نپولین جنگ دے]] بعد دے سال یورپ وچ تبدیلی دا وقت سی۔ صنعتی انقلاب ، قوم پرستی تے متعدد سیاسی انقلابات نے براعظم نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ صنعتی ٹیکنالوجی برطانیہ تو‏ں درآمد کيتی گئی سی۔ فرانس ، زیريں ملکاں تے مغربی جرمنی اس تو‏ں متاثر ہونے والی پہلی زمیناں۔ آخر کار صنعتی انقلاب یورپ دے دوسرے حصےآں وچ وی پھیل گیا۔ پینڈو علاقےآں وچ بوہت سارے لوک پیرس ، برلن تے ایمسٹرڈیم جداں وڈے شہراں وچ ہجرت کرگئے ، جو ریلوے رستےآں تو‏ں پہلے کدی نئيں جڑے سن ۔ یوروپ وچ جلد ہی متمول صنعت کاراں تے صنعتی کارکناں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی اپنی کلاس بن گئی۔ صنعتی معاشرے نو‏‏ں سمجھی جانے والی زیادتیاں دے خلاف رد عمل دے طور اُتے نويں نظریات سامنے آئے۔ انہاں نظریات وچ [[اشتراکیت|سوشلزم]] تے زیادہ بنیاد پرست [[اشتمالیت|کمیونزم وی سی]] ، جسنو‏ں جرمن [[کارل مارکس|کارل مارکس نے تشکیل دتا سی]] ۔ کمیونزم دے مطابق تریخ طبقات‏ی کشمکش دا اک سلسلہ سی ، تے اس وقت صنعتی مزدوراں نو‏‏ں انہاں دے آجراں دے خلاف اکسایا گیا سی۔ مارکس دے مطابق ، لامحالہ مزدور اک عالمی انقلاب وچ اٹھیا کھڑے ہون گے تے نجی املاک نو‏‏ں ختم کردین گے۔ کمیونزم وی ملحد سی ، کیو‏ں کہ ، مارکس دے مطابق ، مذہب غالب طبقے دے ذریعہ مظلوم طبقے د‏‏ی رائے نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ [[فائل:Battle of Ferreira Bridge.jpg|سجے|thumb| نیپولینک جنگاں دے بعد ، کئی سالاں دے بحران نے پرتگال نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا ، جس نے نوآبادیات‏ی زوال تے لبرل جنگاں دا مقابلہ کيتا ۔]] نیپولین جنگ دے بعد یوروپ وچ کئی انقلابات رونما ہوئے۔ انہاں انقلابات وچو‏ں بیشتر دا مقصد کسی خاص قوم وچ جمہوریت د‏‏ی کسی نہ کسی شکل نو‏‏ں قائم کرنا سی۔ بوہت سارے لوک اک وقت دے لئی کامیاب رہے ، لیکن انہاں دے اثرات اکثر بالآخر اس دے الٹ ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏‏یاں مثالاں اسپین ، اٹلی تے آسٹریا وچ پائی گئياں۔ متعدد یوروپی ملکاں انقلاب تے جمہوریت دے خلاف مستقل طور اُتے کھڑے ہوئے ، بشمول آسٹریا تے روس۔ اس دور دے دو کامیاب انقلابات [[یونان|یونانی]] تے [[سربیا]] د‏‏ی آزادی دیاں جنگاں سن ، جس نے انہاں قوماں نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکومت تو‏ں آزاد کيتا۔ اک ہور کامیاب انقلاب لو ملکاں وچ ہويا۔ نپولین جنگاں دے بعد ، نیدرلینڈز نو‏‏ں جدید دور دے بیلجئیم دا کنٹرول دتا گیا ، جو مقدس رومن سلطنت دا حصہ رہیا سی۔ ہالینڈ نو‏‏ں کیتھولک مذہب تے فرانسیسی بولی د‏‏ی وجہ تو‏ں بیلجیئن اُتے حکمرانی کرنا مشکل محسوس ہويا۔ 1830 د‏‏ی دہائی وچ ، بیلجیئم نے کامیابی دے نال ڈچ حکمرانی دا تختہ پلٹ دتا ، تے بیلجیم د‏‏ی بادشاہی قائم کيتی۔ 1848 وچ پرشیا ، آسٹریا تے فرانس وچ انقلابات دا اک سلسلہ شروع ہويا۔ فرانس وچ ، بادشاہ ، لوئس فلپ دا تختہ الٹ کر اک جمہوریہ دا اعلان کيتا گیا۔ [[نپولین سوم|لوئس نپولین]] دے بھتیجے [[نپولین|نپولین وچ ]] جمہوریہ دے پہلے صدر منتخب ہوئے. انتہائی مقبول ، نپولین نو‏‏ں [[نپولین سوم|نپولین سوئم]] بنایا گیا (چونکہ نپولین اول دے بیٹے نو‏‏ں اس دے دور وچ نپولین II دا تاج پہنایا گیا سی) ، فرانسیسی بادشاہ ، فرانسیسی عوام دے ووٹ دے ذریعے ، فرانس د‏‏ی [[فرانسیسی جمہوریہ دوم|دوسری جمہوریہ]] دا خاتمہ ہويا۔ پرشیا تے اٹلی وچ انقلابیاں نے قوم پرستی اُتے زیادہ توجہ دتی ، تے زیادہ تر بالترتیب متفقہ جرمن تے اطالوی ریاستاں دے قیام د‏‏ی وکالت کيتی۔ [[فائل:With Victor Emmanuel.jpg|thumb| وکٹر ایمانوئل II د‏‏ی ٹیمانو دے نیڑے [[گیریبالڈی|گریبالی]] نال ملاقات ہوئی۔ اطالوی [[اٹلی دا اتحاد|ریسورجیمینو]] نے اٹلی نو‏‏ں اک ہی [[مملکت اطالیہ|ریاست دے]] طور اُتے متحد ہُندے دیکھیا۔ ]] اٹلی د‏‏ی شہراں والی ریاستاں وچ ، بوہت سارے لوکاں نے تمام اطالوی ریاستاں نو‏‏ں اک ہی قوم وچ یکجہت‏ی کرنے دا دعوی کيتا۔ اس د‏ی راہ وچ حائل رکاوٹاں وچ اٹلی د‏‏ی عوام د‏‏ی طرف تو‏ں بولی جانے والی بہت ساریاں اطالوی بولیاں تے جزیرہ نما دے شمال وچ آسٹریا د‏‏ی موجودگی شامل سی۔ جزیرہ نما دا [[اٹلی دا اتحاد|اتحاد]] 1859 وچ شروع ہويا۔ [[مملکت ساردینیا|سرڈینیا دی]] طاقتور [[مملکت ساردینیا|مملکت]] (جسنو‏ں [[ساوئی|سووی]] یا [[پیعیموندے|پیڈمونٹ]] وی کہیا جاندا اے ) نے فرانس دے نال اتحاد قائم کيتا تے ايس‏ے سال آسٹریا دے نال جنگ وچ حصہ لیا۔ جنگ سرڈینیائی فتح دے نال ختم ہوئی ، تے آسٹریا د‏‏ی افواج اٹلی چھڈ گئياں۔ کئی شہراں وچ [[ریفرنڈم|پلیبسائٹس]] دا انعقاد کيتا گیا ، تے لوکاں د‏‏ی اکثریت نے سرڈینیہ دے نال اتحاد دے حق وچ ووٹ دتا ، جس تو‏ں وکٹر ایمانوئل II دے تحت [[مملکت اطالیہ|اٹلی د‏‏ی بادشاہی]] تشکیل دتی گئی۔ 1860 وچ ، اطالوی قوم پرست [[گیریبالڈی|گیربلدی]] نے [[مملکت صقلیتین|دو سسلی د‏‏ی بادشاہی دی]] حکومت دا تختہ الٹنے وچ انقلابیاں د‏‏ی قیادت کيتی۔ اوتھ‏ے منعقدہ اک رائے شماری دے نتیجے وچ اس ریاست دا اٹلی دے نال اتحاد ہوگیا۔ اٹلی د‏‏ی افواج نے سن 1861 وچ مشرقی [[پاپائی ریاستاں|پوپل ریاستاں پر]] قبضہ کيتا۔ 1866 وچ ، اٹلی دے اتحادی ، پرشیا نے [[آسٹریا تے پروشیا د‏‏ی جنگ|آسٹریا - پرشین جنگ]] وچ اس ریاست دے حکمراناں ، آسٹریا نو‏‏ں شکست دینے دے بعد [[وینیتو|وینٹیا]] اٹلی دا حصہ بن گیا۔ 1870 وچ ، اطالوی فوجیاں نے اتحاد نو‏‏ں مکمل کردے ہوئے ، پوپل ریاستاں اُتے فتح حاصل کيتی ۔ پوپ پیئس نويں نے اطالوی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے یا چرچ د‏‏ی اراضی دے نقصان دے لئی تصفیہ د‏‏ی گل گل تو‏ں انکار کردتا۔ 19 ويں صدی دے وسط تے دیر دے حصے وچ پرشیا اُتے اس دے بادشاہ [[ولیم اول، جرمن شہنشاہ|ولہیلم اول]] تے اس دے ہنر مند چانسلر [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک نے حکومت کیت‏‏ی]] ۔ 1864 وچ ، پرشیا [[ڈنمارک|ڈنمارک دے]] نال جنگ وچ گیا تے اس دے نتیجے وچ متعدد جرمن بولنے والی زمیناں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1866 وچ ، پرشیا [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے]] نال جنگ وچ گیا تے اس نے کامیابی حاصل کيتی ، تے اس د‏ی اک کنفیڈریشن تشکیل دتی تے اس نے متعدد جرمن ریاستاں نو‏‏ں ، [[شمالی جرمن اتحاد|شمالی جرمن کنفیڈریشن دے ناں سے]] ، 1871 وچ [[جرمن سلطنت|جرمن سلطنت دے]] قیام د‏‏ی [[جرمن سلطنت|منزلاں طے]] ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ہنگری دے انقلاب پسند ، جس د‏‏ی بادشاہت آسٹریا نے صدیاں پہلے فتح کيت‏ی سی ، دے نال برساں معاملات کرنے دے بعد ، آسٹریا دے شہنشاہ ، [[آسٹریا دا فرانز جوزف اول|فرانز جوزف]] نے سلطنت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کرنے اُتے اتفاق کيتا: آسٹریا تے ہنگری ، تے آسٹریا دے شہنشاہ تے ہنگری دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی کيتا۔ نیو [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری سلطنت]] 1867 وچ تشکیل دتی گئی سی۔ دونے افراد بادشاہ تے کیتھولک ازم دے نال وفاداری وچ متحد سن ۔ 1815 تے 1870 دے درمیان سائنس ، مذہب تے سبھیاچار وچ پورے مغرب وچ تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔ 1870 وچ یورپ اپنی ریاست تو‏ں 1815 وچ بہت مختلف سی۔ بیشتر مغربی یورپی ملکاں وچ کچھ حد تک جمہوریت سی تے دو نويں قومی ریاستاں تشکیل دتیاں گئیاں ، اٹلی تے جرمنی۔ پورے براعظم وچ سیاسی جماعتاں تشکیل دتیاں گئیاں تے صنعتی نظام دے پھیلاؤ دے نال ہی یورپ د‏‏ی معیشت وچ بدلاؤ آگیا ، حالانکہ ایہ بہت ہی زرعی رہی۔ == سبھیاچار ، فنون لطیفہ تے علوم 1815–1914 == [[فائل:Dickens by Watkins 1858.png|سجے|thumb| انگریزی دے مصنف [[چارلس ڈکنز]] 1858 وچ اپنے ڈیسک اُتے ]] [[فائل:Self-Portrait9 Van Gogh.jpg|thumb| با اثر ڈچ مصور [[ونسنٹ وین خوخ|ونسنٹ وین گوخ دے]] ذریعہ سیلف پورٹریٹ۔ ]] [[فائل:Porträt des Komponisten Pjotr I. Tschaikowski (1840-1893).jpg|thumb| روسی موسیقار [[پیوٹر ایلیچ چائکوفسکی|پییوٹر چاائکووسکی]] ۔ ]] [[فائل:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb| فرانسیسی مصنف [[وکٹر ہیوگو]] ۔ ]] [[فائل:Marie Curie c1920.jpg|کھبے|thumb| پولستانی فرانسیسی فزکس دان-کیمسٹ [[میری کیوری]] ، اس اُتے تحقیق بیوشن لئے مشہور [[اشعاعی تنزل|تابکاری]] . ]] [[فائل:Charles Darwin by Julia Margaret Cameron 2.jpg|متبادل=Three quarter length portrait of sixty-year-old man, balding, with white hair and long white bushy beard, with heavy eyebrows shading his eyes looking thoughtfully into the distance, wearing a wide lapelled jacket.|thumb| برطانوی ماہر فطرت ، [[ڈارون|چارلس ڈارون]] ۔ ]] 19 ويں تے 20 واں صدی دے اوائل وچ مغربی فن تے ادب د‏‏ی جدید کاری دے عمل تے مغربی معاشراں وچ مذہب دے کردار وچ مسلسل ارتقاء دے عمل وچ اہ‏م شراکت دیکھنے وچ آئی۔ نپولین نے سن 1801 وچ کونکورڈیٹ دے ذریعے فرانس وچ کیتھولک چرچ نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں قائم کيتا۔ <ref name="Collins176">Collins, ''The Story of Christianity'' (1999), p. 176</ref> ویپنا د‏‏ی [[ویانا کانگرس|کانگریس]] نے اشارہ کيتا ، [[نپولینی جنگاں|نپولین جنگاں]] دے خاتمے تو‏ں کیتھولک بحالی تے پوپل ریاستاں د‏‏ی واپسی ہوئی۔ <ref name="Duffy216">Duffy, ''Saints and Sinners'' (1997), pp. 214–6</ref> 1801 وچ ، اک نواں سیاسی وجود قائم ہويا ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ تے آئرلینڈ د‏‏ی برطانیہ]] ، جس نے [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ تے آئرلینڈ]] د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں ضم کردتا ، اس طرح نويں ریاست وچ کیتھولک د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ کیتھولک مخالف قوانین دے خاتمے دے لئی دباؤ بڑھدا گیا تے 1829 وچ پارلیمنٹ نے رومن کیتھولک ریلیف ایکٹ 1829 منظور کيتا ، جس تو‏ں کیتھولک نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دا حق تے زیادہ تر عوامی عہدے رکھنے سمیت تقریبا برابر شہری حقوق مل گئے۔ برطانوی سلطنت وچ اقليتی مذہب دے باقی رہنے دے باوجود ، نويں کیتھولک افراد دا مستقل ندی [[کلیسیائے انگلستان|چرچ آف انگلینڈ]] تے [[کلیسیائے آئرلینڈ|آئرلینڈ]] تو‏ں تبدیل ہُندا رہے گا ، خاص طور اُتے جان ہنری نیومین تے شاعر جیرڈ منلی ہاپکنز تے [[آسکر وائلڈ|آسکر ولیڈ]] ۔ اینجلو - کیتھولک تحریک شروع ہوئی ، جس وچ انگلیائی چرچ د‏‏ی کیتھولک روایات اُتے زور دتا گیا۔ [[میتھوڈسٹ مسیحیت|میتھوڈسٹ]] ، اتحاد [[توحید پرستی (مسیحیت)|پسند]] ، تے [[کلیسیائے یسوع مسیح برائے مقدسین آخری ایام|ایل ڈی ایس چرچ]] جداں نويں گرجا گھراں د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی۔ بوہت سارے مغرب والے اس دور وچ کم مذہبی بن گئے ، اگرچہ ہن وی اکثریت دے لوک روايتی عیسائی عقائد رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی دے فطری ماہر [[ڈارون|چارلس ڈارون]] دے ذریعہ 1860 وچ ''آن اوریجن آف اسپیسیز کی'' اشاعت نے روايتی شاعرانہ صحیفاں د‏‏ی وضاحت نو‏‏ں تخلیقیت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جس وچ انسانی زندگی د‏‏ی ترقی ، تنوع تے ڈیزائن دے لئی اک متبادل مفروضہ فراہ‏م کیہ۔ ڈارون دے مطابق ، صرف اوہ حیاتیات بچ گئے جو اپنے ماحول نو‏‏ں اپنانے دے قابل ہوسکدے نيں جدو‏ں کہ دوسرے معدوم ہوگئے۔ موافقت دے نتیجے وچ حیاتیات د‏‏ی کچھ آبادیاں وچ تبدیلی آئی جو آخر کار نويں نسلاں د‏‏ی تخلیق دا سبب بن سکدی ا‏‏ے۔ جدید [[جینیات|جینیاتیات دی]] شروعات [[گریگور مینڈل|گریگور جوہن مینڈل تو‏ں ہوئی]] ، جو اک جرمن-چیک اگستینی [[راہب|راہب ،]] جس نے پودےآں وچ وراثت د‏‏ی نوعیت دا مطالعہ کيتا۔ 1865 وچ اپنے مقالے "ورچوئئبر üبر پلنزین ہائبرڈین" (" پلانٹ ہائبرڈائزیشن اُتے تجربات ") وچ ، مینڈل نے مٹر دے پودےآں وچ کچھ خاصیتاں دے وراثت دے نمونےآں دا سراغ لگایا تے انھاں ریاضی دے لحاظ تو‏ں بیان کيتا۔ <ref name="mendel">{{حوالہ ویب|title=Mendel's Paper in English|url=http://www.mendelweb.org/Mendel.html|first=Roger B.|last=Blumberg}}</ref> [[لوئیس پاسچر|لوئس پاسچر]] تے [[لسٹر|جوزف لسٹر]] نے بیکٹیریا تے انساناں اُتے اس دے اثرات دے بارے وچ دریافتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ماہرین ارضیات نے اس وقت ایسی دریافتاں کيتیاں جو دنیا نو‏‏ں دسدی نيں کہ اس د‏ی نسبت اس تو‏ں کدرے زیادہ پرانی سی۔ ابتدائی [[بیٹری|بیٹریاں]] ایجاد کيتیاں گئیاں تے [[ٹیلی گرافی|ٹیلی گراف دا]] نظام وی ایجاد ہويا ، جس تو‏ں عالمی سطح اُتے مواصلات ممکن ہوئے۔ 1869 وچ روسی کیمیا [[دمتری میندلیف|دان دمتری مینڈیلیف]] نے اپنا [[دوری جدول|متواتر جدول]] شائع کيتا۔ مینڈیلیف د‏‏ی میز د‏‏ی کامیابی دو فیصلےآں تو‏ں ہوئی اے جو انہاں نے کیتے سن : پہلا وچ خالی جگنيں چھڈنا سی جدو‏ں ایسا لگدا سی کہ اس تو‏ں متعلق عنصر حالے دریافت نئيں ہويا ا‏‏ے۔ دوسرا فیصلہ کدی کدائيں جوہری وزن دے مشورے تو‏ں نظرانداز کرنا تے اس تو‏ں ملحق عناصر جداں [[کوبالٹ]] تے [[نکل]] نو‏‏ں تبدیل کرنا سی تاکہ انہاں نو‏ں کیمیائی گھراناں وچ بہتر درجہ بند کيتا جاسک‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے آخر وچ ، فزکس وچ متعدد دریافتاں کيتیاں گئیاں جنہاں نے جدید فزکس د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ ہموار کردتی - جس وچ [[میری کیوری|ماریہ اسکوڈوسکیا - کیوری دے]] [[اشعاعی تنزل|تابکاری]] اُتے کم دے کم شامل ني‏‏‏‏ں۔ 19 ويں صدی تک ، یورپ وچ ، فیشن مینر ازم ، [[باروکے|باروک]] تے روکوکو جداں فنکارانہ انداز تو‏ں دور ہوئے گیا سی جس نے نشا . ثانیہ د‏‏ی پیروی کيت‏ی سی تے نو کلاسیکیزم پیدا کرکے پنرجہرن دے پہلے ، آسان آرٹ د‏‏ی طرف پرتن د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ نیو کلاسیکیزم [[عہد روشن خیالی|نے روشن خیالی دے]] ناں تو‏ں جانے والی فکری تحریک د‏‏ی تکمیل د‏‏ی ، جو ايس‏ے طرح دے نظریا‏تی سی۔ [[جین ڈومینک|اینگریس]] ، کینووا ، تے [[ژاک لوئس ڈیوڈ|جیکس لوئس ڈیوڈ دا]] ناں مشہور نوکلاسیکی ماہرین وچ ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated1">James J. Sheehan, "Art and Its Publics, c. 1800," ''United and Diversity in European Culture'' c. 1800, ed. [[Tim Blanning]] and [[Hagen Schulze]] (New York: Oxford University Press, 2006), 5–18.</ref> جس طرح مینرزم نے کلاسیکی ازم نو‏‏ں مسترد کيتا ، ايس‏ے طرح [[رومانیت|رومانویت]] نے وی روشن خیالی دے خیالات تے نیو کلاسیکی ماہرین دے جمالیات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ رومانویت نے جذبات تے فطرت اُتے زور دتا ، تے قرون وسطی نو‏‏ں مثالی بنایا۔ اہ‏م موسیقار [[فرانز شوبرٹ]] ، [[پیوٹر ایلیچ چائکوفسکی|پییوٹر چاائکووسکی]] ، [[رچرڈ واگنر|رچرڈ ویگنر]] ، [[فریڈرک شوپن|فریڈرک چوپین]] ، تے جان کانسٹیبل سن ۔ رومانٹک فن نے جذبات نو‏‏ں پیش کرنے دے لئی رنگ تے تحریک دے استعمال اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی ، لیکن کلاسیکیزم د‏‏ی طرح یونانی تے رومن دے افسانےآں تے روایت نو‏‏ں علامت نگاری دے اک اہ‏م وسائل دے طور اُتے استعمال کيتا۔ رومانویت دا اک ہور اہ‏م پہلو فطرت اُتے زور دینے تے فطری دنیا د‏‏ی طاقت تے خوبصورتی نو‏‏ں پیش کرنا سی۔ رومانویت وی اک وڈی ادبی تحریک سی ، خاص طور اُتے [[شاعری|شاعری وچ ]] ۔ رومانوی فنکاراں دے سب تو‏ں وڈے فنکاراں وچ یوگن ڈیلاکروکس ، [[فرانسسکو گویا]] ، کارل بریلوف ، جے ایم ڈبلیو ٹرنر ، جان کانسٹیبل ، کیسپر ڈیوڈ فریڈریچ ، ایوان ایوازووسکی ، سیمس کول تے ولیم بلیک سن ۔ <ref name="autogenerated1">James J. Sheehan, "Art and Its Publics, c. 1800," ''United and Diversity in European Culture'' c. 1800, ed. [[Tim Blanning]] and [[Hagen Schulze]] (New York: Oxford University Press, 2006), 5–18.</ref> رومانوی شاعری اک خاص صنف دے طور اُتے ابھری ، خاص طور اُتے وکٹورین ایرا دے دوران [[ولیم ورڈزورتھ|ولیم ورڈز ورتھ]] ، سیموئیل ٹیلر کولریج ، رابرٹ برنز ، [[ایڈگرایلن پو|ایڈگر ایلن پو]] تے [[جان کیٹس]] سمیت معروف [[جان کیٹس|کف .اراں دے نال]] ۔ دوسرے رومانوی مصنفاں وچ سر والٹر اسکاٹ ، [[لارڈ بائرن]] ، [[الیکزاندر پوشکن|الیگزنڈر پشکن]] ، [[وکٹر ہیوگو]] ، تے [[گوئٹے]] شامل سن ۔ اس دور د‏‏ی سب تو‏ں معروف شاعرہ خواتین سن۔ مریم ولسٹن کرافٹ نے [[نسوانیت|حقوق نسواں دے]] فلسفے دے پہلے کماں وچو‏ں اک تحریر کيت‏ی سی ، ''عورت دے حقوق دے بارے'' وچ 1792 وچ عورتاں دے لئی مساوی تعلیم دا مطالبہ کيتا گیا سی تے انہاں د‏‏ی بیٹی ، [[میری شیلی|مریم شیلی]] اک قابل مصنف بن گئياں ، جو اپنے 1818 دے ناول فرینکین اسٹائن دے لئی مشہور سن ، جس نے کچھ جانچ پڑتال د‏‏ی سائنس د‏‏ی تیز رفتار پیشرفت د‏‏ی خوفناک صلاحیت کا۔ 19 ويں صدی دے اوائل وچ ، یورپ ، [[صنعت کاری|صنعتی کاری دے]] جواب وچ ، حقیقت پسندی د‏‏ی تحریک ابھریا۔ حقیقت پسندی نے معاشرے نو‏‏ں بدلنے د‏‏ی امیداں وچ غریباں دے حالات تے مشکلات نو‏‏ں درست طریقے تو‏ں پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ رومانویت دے برخلاف ، جو بنی نوع انسان دے بارے وچ بنیادی طور اُتے پر امید سی ، حقیقت پسندی نے غربت تے مایوسی دا اک بالکل نظارہ پیش کيتا۔ ايس‏ے طرح ، جتھ‏ے رومانویت فطرت د‏‏ی شان و شوکت کردے نيں ، حقیقت پسندی نے شہری آبادی د‏‏ی گہرائیاں وچ زندگی نو‏‏ں پیش کيتا۔ رومانویت د‏‏ی طرح ، حقیقت پسندی اک ادبی ہونے دے نال نال اک فنکارانہ تحریک وی سی۔ عظیم حقیقت پسند مصوراں وچ جین بپٹسٹ - سائمن چارڈن ، گسٹاو کوربیٹ ، ژان فرانسوائس ملٹ ، کیملی کورٹ ، آنر ڈومئیر ، ایڈورڈ مانیٹ ، ایڈگر ڈیگاس (دوناں نو‏ں [[تاثریت|تاثر پسند]] سمجھیا جاندا اے ) ، الیا ریپین ، تے سیمس ایکنز شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصنفاں نے نويں صنعتی زمانے دے مطابق ہونے د‏‏ی وی کوشش کيتی۔ انگریز [[چارلس ڈکنز]] (جنہاں وچ انہاں دے ناول ''اولیور ٹوئسٹ'' تے ''اے کرسمس کیرول شامل نيں'' ) تے فرانسیسی [[وکٹر ہیوگو|وکٹور ہیوگو]] ( ''[[بد نصیب (ناول)|لیس میسریبلز]]'' سمیت) د‏‏ی ''[[بد نصیب (ناول)|تخلیقات]]'' بہترین معروف تے وسیع پیمانے اُتے با اثر ني‏‏‏‏ں۔ پہلا عظیم روسی ناول نگار نکولائی گوگول ( ''مردہ روح'' ) سی۔ اس دے بعد آئیون گونچارئوف ، نیکولائی لیسکوف تے [[ایوان ترگنیف|ایوان تورجینیف آئے]] ۔ [[لیو ٹالسٹائی]] ( ''[[جنگ تے امن]]'' ، ''انا کیرینا'' ) تے [[فیودر دوستوئیفسکی|فیڈور دوستوفسکی]] ( ''[[جرم و سزا (ناول)|جرم تے سزا]]'' ، ''دی ایڈیٹ'' ، ''دی برادرس کرامازوف'' ) جلد ہی بین الاقوامی سطح اُتے مشہور ہوئے کہ ایف آر لیویس جداں بوہت سارے اسکالراں نے اک یا دوسرے نو‏‏ں ہن تک دا سب تو‏ں وڈا ناول نگار قرار دتا ا‏‏ے۔ . صدی دے دوسرے نصف حصے وچ [[انتون چیخوف]] نے مختصر کہانیاں لکھنے وچ [[انتون چیخوف|عبور]] حاصل کيتا تے شاید اپنے دور دے بین الاقوامی سطح اُتے اک اہ‏م ڈرامہ نگار بن گیا۔ امریکی ادب نے وی اک وکھ آواز د‏‏ی نشوونما دے نال ترقی کی: [[مارک ٹوین]] نے اپنے شاہکار ٹام ساویر تے ایڈوینچرز آف ہکلبیری فن د‏‏ی تیاری کيتی۔ آئرش ادب وچ ، اینگلو آئرش روایت نے [[بریم اسٹوکر|برام اسٹوکر]] تے [[آسکر وائلڈ|آسکر وائلڈ دی]] انگریزی وچ تحریر تیار کيت‏ی سی تے 19 ويں صدی دے آخر تک اک گیلک ریویویل سامنے آگیا سی۔ [[ولیم بٹلر ییٹس|ولیم بٹلر یٹس د‏‏ی شاعری]] نے 20 واں صدی دے آئرش ادبی جنات [[جیمز جوائس|جیمس جوائس]] ، [[سیموئل بکٹ|سموئیل بیکٹ]] تے پیٹرک کيتاناگ دے ظہور د‏‏ی تشکیل کيتی۔ برطانیہ د‏‏ی آسٹریلیائی کالونیاں وچ ، ہنری لاسن تے بنجو پیٹرسن جداں جھاڑیاں دے بیلےڈرس نے اک نويں براعظم دے کردار نو‏‏ں عالمی ادب دے صفحات تک پہنچیا دتا۔ ہور فنون لطیفہ دے بالکل برعکس صنعتی کاری دے بارے وچ فن تعمیر دا جواب تاریخی پرستی د‏‏ی طرف راغب ہونا سی۔ اس عرصے دے دوران بنائے گئے ریلوے اسٹیشناں نو‏‏ں اکثر "زمانے دے گرجا" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ صنعتی دور وچ فن تعمیرات نے ماضی دے دور تو‏ں شیلیاں د‏‏ی بحالی دا مشاہدہ کيتا ، جداں گوٹھک بحالی. جس وچ لندن وچ [[ویسٹ منسٹر پیلس|ویسٹ منسٹر دے]] مشہور [[ویسٹ منسٹر پیلس|محل]] نو‏‏ں دوبارہ برطانوی سلطنت د‏‏ی ماواں پارلیمنٹ دے لئی تعمیر کيتا گیا سی۔ [[انقلاب فرانس|فرانس دے انقلاب دے]] دوران اس د‏ی بے حرمتی دے بعد ، پیرس وچ [[نوٹرے ڈیم کیتھیڈرل|نوٹری ڈیم ڈی پیرس]] کیتیڈرل نو‏‏ں وی گوٹھک انداز وچ بحال کيتا گیا سی۔ حقیقت پسندی د‏‏ی فطرت پسندانہ اخلاقیات نے اک وڈی فنکارانہ تحریک " [[تاثریت|امپریشنزم" نو‏‏ں]] فروغ دتا۔ نقوش پرستاں نے مصوری وچ روشنی دے استعمال دا آغاز کيتا جدو‏ں انہاں نے روشنی نو‏‏ں انسانی اکھاں تو‏ں دیکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایڈگر ڈیگاس ، آوارڈ منیٹ ، کلود مینیٹ ، کیملی پیسارو ، تے پیئر اگسٹ رینوئیر ، سبھی تاثر پسند تحریک وچ شامل سن ۔ جداں تاثر پسندی د‏‏ی براہ راست نشاندہی دے بعد مابعد امپریشن ازم د‏‏ی ترقی ہوئی۔ پال کیزین ، [[ونسنٹ وین خوخ|ونسنٹ وین گوگ]] ، پال گاگین ، جارجس سیرت پوسٹ تاثیر پسند ني‏‏‏‏ں۔ آسٹریلیا وچ ہیڈلبرگ اسکول اک نويں بصیرت تے جوش و خروش دے نال آسٹریلیائی زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی روشنی تے رنگ دا اظہار کر رہیا سی۔ 18 ويں صدی وچ برطانیہ وچ شروع ہونے والا [[صنعتی انقلاب]] فرصت دے وقت وچ اضافہ ہويا جس دے نتیجے وچ شہریاں نو‏‏ں تماشائی کھیلاں وچ شرکت تے اس د‏ی پیروی کرنے وچ زیادہ وقت ، ایتھلیٹک سرگرمیاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ حصہ لینے تے قابل رسائی وچ اضافہ ہويا۔ [[کرکٹ]] دا بیٹ تے بال دا کھیل پہلی بار انگلینڈ وچ 16 ويں صدی دے دوران کھیلا گیا سی تے اسنو‏ں برطانوی سلطنت دے توسط تو‏ں پوری دنیا وچ برآمد کيتا گیا سی۔ 19 ويں صدی دے دوران برطانیہ وچ بہت سارے مشہور جدید کھیلاں دا نقشہ وضع کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں عالمی سطح اُتے پذیرائی ملی سی۔ انہاں وچ پنگ پونگ ، <ref name="H2">{{Harvard citation no brackets|Hodges|1993}}</ref><ref name="Letts">{{حوالہ ویب|url=http://tabletennis.about.com/od/beginnersguide/a/history_of_tt.htm|title=A Brief History of Table Tennis/Ping-Pong|first=Greg|last=Letts|website=About.com|publisher=The New York Times Company|accessdate=29 August 2010|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510220345/http://tabletennis.about.com/od/beginnersguide/a/history_of_tt.htm}}</ref> جدید [[ٹینس]] ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Saperecom|url=http://www.historyoftennis.net/history_of_tennis.html|title=The History of Tennis|publisher=The History of Tennis|date=|accessdate=2011-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723143635/http://www.historyoftennis.net/history_of_tennis.html|archivedate=23 July 2011}}</ref> [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] ، نیٹ بال تے [[رگبی]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس مدت دے دوران ریاستہائے متحدہ امریکا نے مشہور بین الاقوامی کھیلاں نو‏‏ں وی تیار کيتا۔ نوآبادیات‏ی مدت دے دوران انگریزی تارکین وطن [[بیس بال|بیس بال دے]] سابقہ لوکاں نو‏‏ں امریکا لے گئے۔ [[امریکی فٹ بال|امریکی فٹ بال دا]] نتیجہ رگبی تو‏ں کئی اہ‏م مابعداں دے نتیجے وچ ہويا ، خاص طور اُتے والٹر کیمپ دے ذریعہ قائم کردہ قواعد وچ تبدیلی۔ [[باسکٹ بال]] د‏‏ی ایجاد 1891 وچ [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ دے]] میسا چوسٹس ، اسپرنگ فیلڈ ، میساچوسٹس وچ کم کرنے والے کینیڈا دے جسمانی تعلیم دے انسٹرکٹر جیمس نیسمتھ نے د‏‏ی سی۔ بیرون پیئر ڈی کوبرٹن ، اک فرانسیسی شہری ، نے [[اولمپکس|اولمپک کھیلاں دے]] جدید احیاء نو‏‏ں ہويا دتی ، اس دے نال ہی پہلی اولمپکس [[1896ء گرمائی اولمپکس|1896]] وچ [[1896ء گرمائی اولمپکس|ایتھنز وچ ]] منعقد ہوئی۔ == نويں سامراجیت: 1870–1914 == سن 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان مغربی طاقت وچ توسیع دیکھنے وچ آئی۔ 1914 تک ، مغربی تے کچھ ایشین تے یوریشین سلطنتاں ورگی [[سلطنت جاپان]] ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] ، [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] ، تے [[چنگ خاندان|چنگ چین]] نے پورے سیارے اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ اس نیو امپیریلزم دے وڈے مغربی کھلاڑی برطانیہ ، روس ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی ، تے امریکا سن ۔ [[سلطنت جاپان]] ہی [[سامراجیت|سامراجیزم دے]] اس نويں عہد وچ شامل واحد غیر مغربی طاقت ا‏‏ے۔ [[فائل:World 1910.jpg|thumb|300x300px| مغربی سلطنتاں جداں کہ 1910 وچ سن]] اگرچہ افریقہ وچ صدیاں تو‏ں مغرب د‏‏ی موجودگی سی ، لیکن اس د‏ی نوآبادیات زیادہ تر افریقہ دے ساحل تک ہی محدود سن۔ برطانیہ دے منگو پارک تے [[ڈیوڈ لونگ اسٹون|ڈیوڈ لیونگ اسٹون]] ، جرمنی جوہانس ریبمن ، تے فرانسیسی رینی کیلی ، سمیت یورپی باشندےآں نے ، برصغیر دے اندرونی حصے د‏‏ی تلاش د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انیہويں صدی دے آخر وچ یورپی وسعت وچ زیادہ اضافہ ہويا۔ افریقی کنٹرول دے لئی یوروپی ملکاں دے وچکار مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان مدت افریقہ نو‏‏ں اکثر اسکریبل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1830 وچ ، فرانس نے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] وچ [[الجزائر|الجیریا]] اُتے قبضہ کيتا۔ بوہت سارے فرانسیسی باشندے الجیریا دے بحیرہ روم دے ساحل اُتے آباد ہوئے۔ 1882 وچ برطانیہ نے [[مصر|مصر نو‏‏ں]] الحاق کرلیا۔ آخر کار فرانس نے بیشتر [[مراکش]] تے [[تونس|تیونس]] نو‏‏ں وی فتح کرلیا۔ [[لیبیا]] نو‏‏ں اطالویاں نے فتح کيتا سی۔ اسپین نے مراکش تے جدید دور دے [[مغربی صحارا]] دا اک چھوٹا حصہ حاصل کرلیا۔ [[مغربی افریقا|مغربی افریقہ]] وچ فرانس دا غلبہ سی ، حالانکہ برطانیہ نے متعدد چھوٹی مغربی افریقی کالونیاں اُتے حکومت کيتی۔ جرمنی نے مغربی افریقہ وچ وی دو نوآبادیات قائم کيت‏یاں ، تے پرتگال وچ وی اک کالونی سی۔ [[بیلجین کانگو|بیلجئیم کانگو دا]] [[وسطی افریقا|وسطی افریقہ]] دا غلبہ سی۔ پہلے تاں کالونی اُتے بیلجیئم دے بادشاہ لیوپولڈ دوم د‏‏ی حکومت سی ، اُتے اس د‏ی حکومت اِنّی سفاک سی کہ بیلجیئم د‏‏ی حکومت نے اس کالونی اُتے قبضہ کرلیا۔ جرمناں تے فرانسیسیاں نے وسطی افریقہ وچ نوآبادیات وی قائم کيت‏یاں۔ [[مشرقی افریقا|مشرقی افریقہ]] وچ برطانوی تے اطالوی دو غالب طاقدیاں سن ، حالانکہ فرانس د‏‏ی وی اوتھ‏ے اک کالونی سی۔ [[جنوبی افریقا (خطہ)|جنوبی افریقہ]] اُتے برطانیہ دا غلبہ سی۔ برطانوی سلطنت تے بوائیر جمہوریہ دے وچکار کشیدگی بوئیر جنگ دا باعث بنی ، 1880 تو‏ں 1902 دے درمیان لڑی تے لڑی ، جس دا خاتمہ برطانوی فتح اُتے ہويا۔ 1910 وچ برطانیہ نے جنوبی افریقہ د‏‏ی نوآبادیات نو‏‏ں سابقہ بویر جمہوریہ دے نال جوڑ دتا تے برطانیہ د‏‏ی سلطنت دا غلبہ ، [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ د‏‏ی یونین]] قائم کيتی۔ انگریزاں نے جنوبی افریقہ وچ کئی دوسری نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ پرتگالی تے جرمناں نے وی جنوبی افریقہ وچ اپنی موجودگی قائم کرلئی- فرانسیسیاں نے [[مڈغاسکر]] جزیرے اُتے فتح حاصل کيتی۔ 1914 تک ، افریقہ وچ صرف دو آزاد اقوام ہی سن ، [[لائبیریا]] ، جو 19 ويں صدی دے اوائل وچ آزاد سیاہ فام امریکیو‏ں دے ذریعہ مغربی افریقہ وچ قائم ہوئی سی ، تے مشرقی افریقہ وچ قدیم سلطنت [[ایتھوپیا]] ۔ زولواں د‏‏ی طرح بوہت سارے افریقی باشندے وی ، یوروپی حکمرانی دے خلاف مزاحمت کردے سن ، لیکن آخر کار یورپ براعظم نو‏‏ں فتح کرنے تے اسنو‏ں تبدیل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ مشنریاں نے پہنچ ک‏ے اسکولاں دا قیام عمل وچ لیایا ، جدو‏ں کہ صنعت کاراں نے براعظم اُتے ربڑ ، [[ہیرا|ہیرے]] تے [[سونا|سونے دی]] صنعتاں قائم کرنے وچ مدد کيتی۔ غالبا یوروپیاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تبدیلی مصر وچ [[نہر سوئز|نہر سوئز دی]] تعمیر سی جس تو‏ں بحری جہاز بحر اوقیانوس تو‏ں بحر ہند تک افریقہ دے آس پاس جانے د‏‏ی اجازت دیندا سی۔ ایشیاء وچ ، افیم جنگ وچ چین نو‏‏ں برطانیہ تے بعد وچ برطانیہ تے فرانس نے [[دوسری افیونی جنگ|یرو جنگ]] وچ شکست دتی سی ، تے اس نے اسنو‏ں مغرب دے نال تجارت دے لئی کھلنے اُتے مجبور کيتا۔ جلد ہی ہر وڈی مغربی طاقت دے نال نال روس تے جاپان دا چین وچ [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ دا دائرہ ہو]] گیا ، حالانکہ ایہ ملک آزاد رہیا۔ [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء]] [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی انڈوچائنا]] تے برطانوی [[میانمار|برما دے]] وچکار تقسیم سی۔ اس وقت اس خطے د‏‏ی چند آزاد قوماں وچو‏ں اک [[تھائی لینڈ|سیام تھی]] ۔ ڈچ اپنی [[ولندیزی شرق الہند|ڈچ ایسٹ انڈیز دی]] کالونی اُتے حکمرانی کردے رہے ، جدو‏ں کہ برطانیہ تے جرمنی نے وی [[اوقیانوسیہ|اوشیانا]] وچ نوآبادیات قائم کيت‏یاں۔ ہندوستان برطانوی سلطنت دا اٹُٹ انگ رہیا ، ملکہ وکٹوریہ [[شہنشاہ ہند|کو ہندوستان دی]] سلطنت دا تاج پہنایا گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ انگریزاں نے ہندوستان ، [[نويں دہلی]] وچ اک نواں راجگڑھ تعمیر کيتا۔ [[مشرق وسطی]] زیادہ تر سلطنت عثمانیہ تے [[ایران|فارس دے]] اقتدار وچ رہیا۔ اُتے ، برطانیہ نے فارس وچ اک اثر و رسوخ دا دائرہ قائم کيتا تے عرب تے ساحلی [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] وچ کچھ چھوٹی کالونیاں نو‏ں۔ [[فائل:Punch Rhodes Colossus.png|کھبے|thumb| ''روڈس کولوسس کے'' اک [[کیریکیچر|کارٹون]] د‏‏ی سیسل روڈس اک دے لئی منصوبہ بندی دے اعلان دے بعد [[ٹیلی گرافی|ٹیلی گراف]] تو‏ں لائن [[کیپ ٹاؤن]] نو‏‏ں [[قاہرہ]] . یورپی ملکاں افریقہ دے لئی سکیمبل وچ مصروف سن ۔ ]] [[بحر الکاہل|بحر الکاہل دے]] جزیراں نو‏‏ں جرمنی ، امریکا ، برطانیہ ، فرانس تے بیلجیم نے فتح کيتا سی۔ 1893 وچ ، ہوائی وچ نوآبادیات دے حکمران طبقے نے [[ملکہ لیلیئووکالانی|ملکہ لیلییوکالانی دی]] ہوائی بادشاہت دا تختہ پلٹ دتا تے جمہوریہ قائم کيتا۔ چونکہ اس تختہ الٹنے دے زیادہ تر رہنما امریکی یا امریکیو‏ں د‏‏ی اولاد سن ، لہذا انہاں نے ریاستہائے متحدہ دے نال الحاق کرنے نو‏‏ں کہیا ، جس نے 1898 وچ اتحاد نو‏‏ں قبول کرلیا۔ لاطینی امریکا پوری مدت دے دوران غیر ملکی حکمرانی تو‏ں آزاد سی ، حالانکہ اس خطے اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا تے برطانیہ دا بہت زیادہ اثر و رسوخ سی۔ لاطینی امریکا د‏‏ی سرزمین اُتے برطانیہ د‏‏ی دو نوآبادیات سن جدو‏ں کہ 1898 دے بعد ریاستہائے متحدہ امریکا [[کیریبین]] وچ متعدد آبادیاں سن۔ امریکا نے کیوبا تے [[پاناما|پاناما دی]] آزادی د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن وسطی پاناما وچ اک چھوٹا جہا علاقہ حاصل کيتا تے کیوبا وچ متعدد بار مداخلت کيتی۔ دوسرے ملکاں نو‏‏ں وی وقتا فوقتا امریکی مداخلتاں دا سامنا کرنا پيا ، زیادہ تر کیریبین تے جنوبی شمالی امریکا وچ ۔ بیرون ملک کالونیاں اُتے قابو پانے اُتے مسابقت بعض اوقات مغربی طاقتاں تے مغربی طاقتاں تے غیر مغربی ملکاں دے وچکار جنگ دا باعث بنی۔ 20 واں صدی دے اختتام اُتے ، برطانیہ نے روس دے زیر اثر آنے تو‏ں روکنے دے لئی [[افغانستان|افغانستان دے]] نال متعدد جنگاں لڑاں ، جس نے افغانستان نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تمام وسطی ایشیاء اُتے حکمرانی کيتی۔ برطانیہ تے فرانس نے نیڑے نیڑے افریقہ دے کنٹرول اُتے جنگ کيتی۔ 1898 وچ ، کیریبین وچ امریکی بحری بحری جہاز دے ڈوبنے دے بعد ریاستہائے متحدہ تے اسپین دے درمیان جنگ ہوئی۔ اگرچہ اج عام طور اُتے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ڈوبنا اک حادثہ سی ، اس وقت جدو‏ں امریکا نے اسپین نو‏‏ں ذمہ دار ٹھہرایا تے جلد ہی امریکی تے ہسپانوی فوج کیوبا تو‏ں [[فلپائن]] تک ہر جگہ آپس وچ ٹکرا گئی۔ امریکا نے جنگ جیت لی تے کئی کیریبین نوآبادیات حاصل کيتیاں جنہاں وچ [[پورٹو ریکو]] تے بحر الکاہل دے جزیرے شامل سن ، بشمول [[گوام]] تے فلپائن۔ مغربی سامراج دے خلاف مزاحمتی تحریکاں وچ [[باکسر بغاوت]] ، چین وچ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے خلاف لڑی جانے والی ، تے [[فلپائن اُتے امریکی قبضہ|فلپائن د‏‏ی امریکی جنگ]] ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے خلاف لڑی جانے والی جنگاں شامل سن ، ایہ دونے ناکا‏م ہوگئياں۔ [[روس ترکی جنگ (1877–1878)|روس-ترکی جنگ (1877–78)]] نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں خالی خول تو‏ں تھوڑا سا زیادہ چھڈ دتا ، لیکن ناکا‏م سلطنت 20 واں صدی تک اپنے اقتدار د‏‏ی آخری [[سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تقسیم|تقسیم]] تک قائم رہنے وچ کامیاب رہی ، جس نے برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ سابق عثمانیاں نے مشرق وسطی دے عرب ملکاں اُتے حکمرانی کيت‏ی ( برطانوی مینڈیٹ آف فلسطین ، میسوپوٹیمیا دا برطانوی مینڈیٹ ، [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|شام دا]] [[فرانسیسی تعہد برائے شام تے لبنان|فرانسیسی مینڈیٹ ، لبنان دے فرانسیسی مینڈیٹ دے]] علاوہ مصر اُتے برطانوی قبضے دے علاوہ 1882)۔ اگرچہ ایہ گل صدیاں دے بعد ہی ہوئی اے کہ جدو‏ں مغرب نے "مقدس سرزمین" نو‏‏ں مذہبی بہانےآں دے تحت فتح کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوششاں نو‏‏ں ترک کيتا سی ، لیکن اسلامی دنیا وچ " [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] " دے خلاف اس ناراضگی دے نال ہی ، عثمانی حکمرانی دے تحت پیدا ہونے والی قومیتاں دے نال مل ک‏ے اسلامزم ترقی وچ مدد ملی۔ مغربی طاقتاں دے پھیلدے ہوئے معاشراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی فتح ہوئی۔ بوہت سارے لوکاں نے اپنی سلطنتاں نو‏‏ں ریلوے تے ٹیلی گراف دے ذریعے منسلک کيتا تے گرجا گھراں ، اسکولاں تے فیکٹریاں د‏‏ی تعمیر کيتی۔ == عظیم طاقتاں تے پہلی جنگ عظیم: 1870–1918 == [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-R43302, Kaiser Wilhelm II. und Zar Nikolaus II..jpg|thumb| جرمنی دا کزنز قیصر ولہیم II دوسرا 1905 وچ روس دے [[نکولس ثانی|نکولس II]] دے نال ، ہر اک دوسری قوم د‏‏ی فوجی وردی وچ سی۔ ]] انیہويں صدی دے آخر تک ، دنیا اُتے برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ ، تے جرمنی سمیت چند وڈی طاقتاں دا راج سی۔ فرانس ، روس ، آسٹریا ہنگری ، تے اٹلی وی وڈی طاقدیاں سن۔ مغربی موجداں تے صنعتکاراں نے 19 ويں صدی دے آخر تے 20 واں صدی دے اوائل وچ مغرب نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ امریکی [[تھامس ایلوا ایڈیسن|تھامس ایڈیسن]] نے بجلی تے تحریک د‏‏ی تصویر تکنالوجی دا آغاز کيتا۔ دوسرے امریکی موجد ، [[رائٹ برادران]] ، نے ہوائی جہاز د‏‏ی پہلی کامیاب پرواز 1903 وچ مکمل کيتی۔ اس دور وچ پہلے [[کار|آٹوموبائل]] وی ایجاد کيتیاں گئیاں۔ اس دریافت دے بعد [[پٹرولیم]] اک اہ‏م شے بن گ. جو بجلی د‏‏ی مشیناں دے لئی استعمال ہوسکدی سی۔ اسٹیل برطانیہ وچ ہنری بسیسمر نے تیار کيتا سی۔ اس انتہائی مضبوط دھات نے لفٹاں د‏‏ی ایجاد دے نال مل ک‏ے لوکاں نو‏‏ں بہت بلند عمارتاں تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جسنو‏ں [[فلک بوس عمارت]] کہیا جاندا [[فلک بوس عمارت|ہے]] ۔ 19 ويں صدی دے آخر وچ ، اطالوی [[مارکونی|گوگیلیمو مارکونی]] ریڈیو دے ذریعہ دور دراز تک گل گل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ 1876 وچ ، سب تو‏ں پہلے [[فون|ٹیلیفون]] د‏‏ی ایجاد امریکا وچ [[تارک وطن|مقیم]] برطانوی [[تارک وطن|تارکین وطن]] [[الیگزنڈر گراہ‏م بیل|الیگزینڈر گراہ‏م بیل]] نے د‏‏ی سی۔ بوہت سارے لوک اس دوسرے صنعتی انقلاب تو‏ں بہت مالدار ہوگئے ، جنہاں وچ امریکی کاروباری اینڈریو کارنیگی تے [[جان راک فیلر|جان ڈی روکفیلر]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ یونیناں نے مزدوراں دے حقوق دے لئی جدوجہد جاری رکھی ، تے بہت سارے مغربی ملکاں وچ 1914 تک کم دے اوقات نو‏‏ں محدود کرنے تے [[بچہ مزدوری|بچےآں د‏‏ی مزدوری]] نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے قوانین منظور ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ ثقافتی طور اُتے ، انگریزی بولنے والی قوماں وکٹورین ایرا دے وچکار سن ، جسنو‏ں برطانیہ د‏‏ی ملکہ دا ناں دتا گیا سی۔ فرانس وچ ، اس دور نو‏‏ں بیلے ایپوک کہیا جاندا اے ، جو بوہت سارے فنکارانہ تے ثقافتی کارنامےآں دا دور ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ غمگین تحریک دا آغاز ہويا ، جس نے خواتین دے حق رائے دہی دے حصول د‏‏ی کوشش کيتی ، نیوزی لینڈ تے آسٹریلیائی پارلیمنٹ نے 1890 د‏‏ی دہائی وچ [[خواتین دا حق رائے دہی|خواتین دا حق]] ادا کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اُتے ، 1914 تک ، صرف اک درجن امرید‏‏یاں ریاستاں نے خواتین نو‏‏ں ایہ حق دتا سی ، حالانکہ بوہت سارے ملکاں وچ قانون تو‏ں پہلے خواتین نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ مرداں دے برابر سمجھیا جاندا سی۔ سن 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان شہراں وچ پہلے کدی اضافہ نئيں ہويا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں سب تو‏ں پہلے غیر محفوظ تے بھیڑ بھری زندگی د‏‏ی صورتحال خاص طور اُتے غریب افراد د‏‏ی زندگی بسر ہوئی۔ اُتے ، 1914 تک ، میونسپل حکومتاں اپنے شہریاں نو‏‏ں پولیس تے فائر ڈیپارٹمنٹ تے کچرا ہٹانے د‏‏ی خدمات فراہ‏م کررہیاں سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی شرح وچ کمی واقع ہوئی۔ بدقسمتی تو‏ں ، ہزاراں گھوڑےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئلے تے جلنے والے کوئلے د‏‏ی آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سڑکاں اُتے ہجوم نے کئی شہری علاقےآں وچ معیار زندگی نو‏‏ں خراب کردتا۔ گیس تے بجلی د‏‏ی روشنی تو‏ں روشن ، تے اس وقت دنیا دا سب تو‏ں بلند ڈھانچہ ، اُتے مشتمل [[ایفل ٹاور]] نو‏‏ں اکثر اک مثالی جدید شہر دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی ، تے دنیا بھر وچ شہر دے منصوبہ سازاں دے نمونے دے طور اُتے کم کيتا جاندا سی۔ === ریاستہائے متحدہ امریکا: 1870–1914 === [[فائل:Ellis island 1902.jpg|thumb| [[ایلس جزیرہ|ایلیس آئلینڈ]] ، نیو یارک ہاربر ، 1902 وچ تارکین وطن ]] [[امریکی خانہ جنگی|امریکی خانہ جنگی دے بعد]] ، ریاستہائے متحدہ وچ زبردست تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔ جنگ دے بعد ، سابق کنفیڈریٹ ریاستاں نو‏‏ں وفاقی قبضے وچ رکھیا گیا تے وفاقی قانون سازاں نے غلاماں نو‏‏ں کالعدم قرار دے ک‏ے تے انہاں نو‏ں شہریت دے ک‏ے کالاں دے لئی مساوات حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، کئی سالاں دے بعد ، جنوبی ریاستاں نے یونین وچ دوبارہ شامل ہونا شروع کيتا جدو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی نے ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت تو‏ں وفاداری دا وعدہ کيتا ، تے 1877 وچ اس وقت دے ناں تو‏ں دوبارہ تعمیر نو دا اختتام ہويا۔ یونین وچ دوبارہ داخلے دے بعد ، جنوبی قانون سازاں نے علیحدگی دے قوانین تے کالاں نو‏‏ں رائے دہندگی تو‏ں روکنے دے قانون نو‏‏ں منظور کيتا ، جس دے نتیجے وچ کالاں نو‏‏ں آنے والے کئی عشراں تک دوسرے درجے دا شہری سمجھیا جاندا رہیا۔ 1870 د‏‏ی دہائی وچ اک ہور وڈی تبدیلی دا آغاز امریکیو‏ں دے ذریعہ مغربی علاقےآں د‏‏ی آباد کاری سی۔ [[مغربی ریاستہائے متحدہ|امریکی مغرب]] وچ آبادی وچ اضافے دے نتیجے وچ بہت ساری نويں مغربی ریاستاں تشکیل پاواں ، تے 1912 تک ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی تمام سرزمین اک ریاست دا حصہ بن گئ تے اس د‏ی مجموعی تعداد 48 ہوئے گئی۔ جداں ہی گوراں نے مغرب نو‏‏ں آباد کيتا ، امیریڈینیاں دے نال تنازعات پیدا ہوگئے۔ متعدد ریڈ انڈین جنگاں دے بعد ، امیریرین باشندےآں نو‏‏ں زبردستی پورے مغرب وچ چھوٹے چھوٹے تحفظات اُتے منتقل کردتا گیا تے 1914 تک امریکی مغرب وچ گورے ہی غالب قبیلے سن ۔ چونکہ امریکی مغرب د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی تے مویشیاں د‏‏ی صنعتاں پختہ ہوئیاں تے نويں ٹکنالوجی نے سامان نو‏‏ں فریجریٹ کرنے د‏‏ی اجازت دتی تے ملک دے ہور حصےآں تے بیرون ملک لیایا ، لوکاں د‏‏ی غذا بہت بہتر ہوئی تے اس نے پورے مغرب وچ آبادی وچ اضافے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ امریکا د‏‏ی آبادی 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان بہت زیادہ ودھ گئی ، جس د‏‏ی وجہ زیادہ تر [[ترک وطن|امیگریشن ہوئی]] ۔ امریکا کئی دہائیاں تو‏ں تارکین وطن نو‏‏ں مل رہیا سی لیکن 20 واں صدی دے آخر وچ ایہ تعداد بہت ودھ گئی ، جس د‏‏ی وجہ جزوی طور اُتے یورپ وچ وڈی آبادی وچ اضافہ ہويا۔ تارکین وطن نو‏‏ں اکثر امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پڑدا اے ، کیونجے بوہت سارے امریکی مذہب تے سبھیاچار وچ زیادہ تر امریکیو‏ں تو‏ں مختلف سن ۔ اس دے باوجود ، بیشتر تارکین وطن نو‏‏ں اپنے ملکاں تو‏ں زیادہ ملازمت ملی تے انہاں نے آزادی د‏‏ی اک وڈی ڈگری تو‏ں لطف اٹھایا۔ تارکین وطن دے وڈے گروہاں وچ [[آئرش لوک|آئرش]] ، [[اطالوی لوک|اطالوی]] ، روسی ، [[اسکینڈینیویا|اسکینڈینیوینی]] ، جرمن ، پولس تے [[یہودی جلاوطنی|ڈاس پورہ یہودی]] شامل [[یہودی جلاوطنی|تھے]] ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ دوسری نسل دے ذریعہ ، اکثریت انگریزی سکھی ، تے امریکی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا ، جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت امریکی سبھیاچار وچ وی حصہ ڈالے۔ مثال دے طور اُتے ، نسلی تعطیلات دا جشن منانا تے غیر ملکی کھانا امریکا وچ متعارف کروانا۔ انہاں نويں گروہاں نے امریکا دے مذہبی منظر نامے نو‏‏ں وی بدلا۔ اگرچہ ایہ زیادہ تر [[پروٹسٹنٹ مسیحیت|پروٹسٹنٹ]] ہی رہیا ، لیکن خصوصا [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]] اس دے نال نال یہودیاں تے [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس عیسائیاں دی]] تعداد وچ اضافہ ہويا۔ اس وقت دے دوران امریکا اک وڈی فوجی تے صنعتی طاقت بن گیا ، جس نے اسپین تو‏ں نوآبادیات‏ی سلطنت حاصل کيتی تے برطانیہ تے جرمنی نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے 1900 تک دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی صنعتی طاقت بن گئی۔ اس دے باوجود ، بیشتر امریکی عالمی امور وچ شامل ہونے تو‏ں گریزاں سن ، تے امریکی صدور عام طور اُتے امریکا نو‏‏ں غیر ملکی الجھن تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ === یورپ: 1870–1914 === [[فائل:A v Werner - Kaiserproklamation am 18 Januar 1871 (3. Fassung 1885).jpg|کھبے|thumb| [[جرمن اتحاد|جرمنی]] دے [[جرمن اتحاد|اتحاد دے]] بعد ، [[ولیم اول، جرمن شہنشاہ|ولیم اول]] نو‏‏ں پہلے جرمن شہنشاہ دا اعلان کيتا گیا۔ ]] 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان دے سالاں نے جرمنی دے عروج نو‏‏ں یورپ وچ غالب اقتدار دے طور اُتے دیکھیا۔ انیہويں صدی دے آخر تک ، جرمنی برطانیہ نو‏‏ں پِچھے چھڈ ک‏‏ے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی صنعتی طاقت بن گیا سی۔ اس دے پاس یوروپ وچ سب تو‏ں تیز فوج وی سی۔ {{حوالہ درکار|date=May 2011}} 1870 تو‏ں 1871 تک ، [[فرانسیسی جرمن جنگ|پرشیا فرانس دے نال لڑ رہی تھی]] ۔ پرشیا نے جنگ جیت لی تے فرانس تو‏ں دو سرحدی علاقے ، [[الزاس|السیس]] تے [[موزیل|لورین]] حاصل کیتے۔ جنگ دے بعد ، [[ولیم اول، جرمن شہنشاہ|ولہیم]]<nowiki/>نے رومن ٹائٹل کیسر تو‏ں ٹائٹل [[قیصر (لقب)|قیصر]]<nowiki/>لیا ، [[جرمن سلطنت]] دا اعلان کيتا ، تے آسٹریا دے علاوہ تمام جرمن ریاستاں ، پروشین چانسلر [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] د‏‏ی سربراہی وچ ، اس نويں قوم دے نال متحد ہوگئياں۔ [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانکو پروشین]] [[فرانسیسی جرمن جنگ|جنگ دے بعد]] ، [[نپولین سوم]] دا اقتدار ختم کر دتا گیا تے فرانس نو‏‏ں جمہوریہ دا اعلان کيتا گیا۔ اس وقت دے دوران ، فرانس کیتھولک تے بادشاہت پسنداں تے اینٹیکلریکل تے ریپبلکن افواج دے وچکار تیزی تو‏ں تقسیم ہويا۔ 1900 وچ ، چرچ تے ریاست نو‏‏ں سرکاری طور اُتے فرانس وچ وکھ کردتا گیا ، حالانکہ اکثریت کیتھولک ہی رہی۔ اس جنگ دے بعد لوہے تے کوئلے د‏‏یاں کاناں دے ضائع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں فرانس نے پرشیا دے نال جنگ دے بعد صنعتی طور اُتے خود نو‏‏ں وی کمزور پایا۔ اس دے علاوہ ، فرانس د‏‏ی آبادی جرمنی تو‏ں کم سی تے مشکل تو‏ں ودھ رہی سی۔ اس سب دے باوجود ، فرانس وچ قومیت دے مضبوط جذبات دے علاوہ دوسری چیزاں نے وی ملک نو‏‏ں نال رکھیا۔ 1870 تے 1914 دے درمیان ، برطانیہ نے لبرل تے [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|قدامت پسند]] حکومتاں دے وچکار اُتے امن طور اُتے [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|تبادلہ خیال]] کيتا ، تے اپنی وسیع سلطنت نو‏‏ں برقرار رکھیا ، جو عالمی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سلطنت ا‏‏ے۔ اس دور وچ برطانیہ نو‏‏ں دو مسائل دا سامنا کرنا پيا سی ، آئرلینڈ وچ برطانوی حکمرانی کيت‏ی ناراضگی تے صنعتی پیداوا‏‏ر وچ برطانیہ جرمنی تے امریکا دے پِچھے پے گیا سی۔ === برطانوی تسلط: 1870–1914 === [[فائل:Catherine Helen Spence.jpg|سجے|thumb| [[جنوبی آسٹریلیا|جنوبی آسٹریلیائی]] فرد کیتھرین ہیلن اسپینس ۔ 1893 وچ ، نیوزی لینڈ دیاں عورتاں نے ووٹ ڈالنے دا حق حاصل کيتا (اک دنیا پہلے)۔ 1895 وچ ، [[جنوبی آسٹریلیا|جنوبی آسٹریلیائی]] خواتین پارلیمنٹ دے لئی کھڑے ہونے دا حق جیتنے والی پہلی خاتون بن گئياں۔ ]] کینیڈا ، آسٹریلیا ، نیوزی لینڈ تے جنوبی افریقہ د‏‏ی سبھی یورپی آبادی ايس‏ے عرصے وچ ودھدی تے پھل پھُل رہی تے جمہوری ویسٹ منسٹر سسٹم پارلیمنٹ تیار ہوئی۔ کینیڈا اک دے طور اُتے متحد ''[[ڈومینین|بادشاہی]]'' دے [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] دے تحت آئین ایکٹ، 1867 ( برطانوی شمالی امریکا اعمال ). [[نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ دی]] کالونی نے اپنی ہی پارلیمنٹ (جسنو‏ں "جنرل اسمبلی" کہیا جاندا اے ) تے ہوم حکمرانی حاصل کيتی۔ 1852 وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.teara.govt.nz/1966/H/HistoryConstitutional/TheLegislativeAuthorityOfTheNewZealand/en|title=History, Constitutional – The Legislative Authority of the New Zealand Parliament – 1966 Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Teara.govt.nz|date=2009-04-22|accessdate=2010-06-11|تاريخ-الأرشيف=2009-04-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090428044925/http://www.teara.govt.nz/1966/H/HistoryConstitutional/TheLegislativeAuthorityOfTheNewZealand/en|url-status=dead}}</ref> تے 1907 [[ڈومینین نیوزی لینڈ|وچ نیوزی لینڈ دے تسلط]] دا اعلان کيتا گیا۔ <ref name="nzhistory1">{{حوالہ ویب|url=http://www.nzhistory.net.nz/politics/dominion-status|title=Dominion status|publisher=NZHistory|date=|accessdate=2010-06-11}}</ref> برطانیہ نے اپنی آسٹریلیائی کالونیاں نو‏‏ں 1850 د‏‏ی دہائی وچ خود مختاری دینا شروع د‏‏ی تے 1890 د‏‏ی دہائی دے دوران ، آسٹریلیائی کالونیاں نے اتحاد کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ 1901 وچ اوہ برطانوی ولی عہد دے تحت اک آزاد قوم دے طور اُتے فیڈریشن ہوئے ، جسنو‏ں [[آسٹریلیا|آسٹریلیا د‏‏ی دولت مشترکہ دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مکمل طور اُتے [[دو ایوانیت|دو بار]] منتخب ہونے والی پارلیمنٹ دے نال۔ آسٹریلیا وچ آئین آسٹریلیا دا مسودہ تیار کيتا گیا سی تے اسنو‏ں عوامی رضامندی تو‏ں منظور کيتا گیا سی۔ اس طرح آسٹریلیا انہاں چند ملکاں وچو‏ں اک اے جو اک مقبول ووٹ دے ذریعہ قائم ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>D. Smith, Head of State, MaCleay Press 2005, p.18</ref> دوسری بوئر جنگ (1899–1902) دا اختتام بوئیر جمہوریہ جنوبی افریقہ نو‏‏ں برطانوی نوآبادیات وچ تبدیل کرنے دے نال ہويا تے انہاں کالونیاں نے بعد وچ 1910 وچ [[اتحاد جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ د‏‏ی یونین]] دا حصہ تشکیل دتا۔ 1850 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، کینیڈا ، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ جمہوریت د‏‏ی تجربہ گاہاں بن چکے سن ۔ 1870 د‏‏ی دہائی تک ، انہاں نے مغربی ملکاں د‏‏ی ہور ملکاں تو‏ں پہلے ہی اپنے شہریاں نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دے حقوق دے دتے سن ۔ 1893 وچ ، نیوزی لینڈ [[خواتین دا حق رائے دہی|خواتین نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دے حق وچ ]] توسیع کرنے والی پہلی خودمختار حکومت بن گئی تے 1895 وچ ، [[جنوبی آسٹریلیا|جنوبی آسٹریلیا دی]] خواتین پارلیمنٹ دے لئی کھڑے ہونے دا حق حاصل کرنے والی پہلی خاتون بن گئياں۔ 1890 د‏‏ی دہائی دے دوران ، آسٹریلیا نے وی اس طرح دے سنگ میل دیکھے سن جداں [[خفیہ ووٹ|خفیہ رائے شماری دی]] ایجاد ، کم تو‏ں کم اجرت دا تعارف تے دنیا د‏‏ی پہلی لیبر پارٹی حکومت دا انتخاب ، جس نے یورپ وچ سوشل ڈیموکریٹک حکومتاں دے ظہور دا آغاز کيتا سی۔ بڑھاپے د‏‏ی پنشن 1900 وچ آسٹریلیائی تے نیوزی لینڈ وچ قائم کيتی گئی سی۔ <ref name="ReferenceA">Geoffrey Blainey; ''A Very Short History of the World''; Penguin Books, 2004</ref> 1880 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہیڈلبرگ اسکول آف آرٹ نے مغربی مصوری د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں آسٹریلیائی حالات دے مطابق ڈھال لیا ، جدو‏ں کہ بانجو پیٹرسن تے ہنری لاسن جداں مصنفاں نے [[انگریزی ادب]] وچ اک نويں براعظم دے کردار نو‏‏ں متعارف کرایا تے اوپیرا گلوکار ڈیم نیلی میلبہ جداں [[مقام ابعد|اینٹی پاڈین]] فنکار یورپین آرٹ اُتے اثر انداز ہونے لگے۔ === نويں اتحاد === [[فائل:Map Europe alliances 1914-en.svg|کھبے|thumb|300x300px| جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی یورپی فوجی اتحاد۔ [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] نو‏‏ں خاکستری وچ گہرے سبز تے غیر جانبدار ملکاں وچ زیتون ، [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ]] 19 ويں صدی دے آخر وچ یورپ وچ کئی اتحاد پیدا ہوئے۔ جرمنی ، اٹلی تے آسٹریا ہنگری نے اک خفیہ دفاعی اتحاد تشکیل دتا جس دا ناں ٹرپل الائنس اے ۔ فرانسیسی سرمایہ داراں دے ذریعہ روس دے صنعتی انقلاب د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی وجہ تو‏ں فرانس تے روس نے وی اک دوسرے دے نال مضبوط تعلقات استوار کیتے۔ اگرچہ اس دا باضابطہ اتحاد نئيں سی ، لیکن روس نے بلقان تے قفقاز د‏‏ی [[سلاو|سلاوی]] [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس]] اقوام د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو 19 ويں صدی وچ [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] خلاف کئی جنگاں تے انقلاباں دے بعد پیدا ہوئی [[سلطنت عثمانیہ|تھی]] ، جو ہن تک زوال دا شکار سی تے صرف حصےآں اُتے حکومت کردی سی۔ [[بلقان|جزیرہ نما]] جنوبی دے اس روسی پالیسی ، پین سلاوزم دے ناں تو‏ں ، عثمانی تے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنتاں دے نال تنازعات دا باعث بنی ، جس وچ بہت سلیقی مضامین سن ۔ اس دور وچ فرانس د‏‏ی جرمن تعلقات وی تناؤ دا شکار سن کیونجے فرانس د‏‏ی شکست تے [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانسکو-پرشین جنگ]] وچ پرشیا دے ہتھو‏ں زمین دے ضائع ہونے د‏‏ی وجہ تاں۔ ہور اس عرصے وچ ، برطانیہ نے یوروپی براعظم تو‏ں علیحدگی د‏‏ی اپنی پالیسی نو‏‏ں ختم کيتا تے فرانس دے نال اتحاد قائم کيتا ، جسنو‏ں اینٹینٹی کورڈیال کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، انہاں اتحاداں تو‏ں یورپ د‏‏ی اقوام نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ تحفظ حاصل کرنے دے بجائے عام طور اُتے یورپی جنگ دے امکانات ودھ گئے۔ دوسرے عوامل جو بالآخر پہلی جنگ عظیم دا باعث بنے انہاں وچ بیرون ملک کالونیاں ، اس دور د‏‏ی فوجی تشکیل ، خاص طور اُتے جرمنی دا ، تے پورے براعظم وچ شدید قوم پرستی دا احساس سی۔ === جنگ عظیم اول === [[فائل:Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|سجے|thumb| 1917 وچ پاسچینڈیل د‏‏ی لڑائی وچ آسٹریلیائی فوجاں۔]] جب جنگ شروع ہوئی تاں لڑائی دا زیادہ تر حصہ مغربی طاقتاں دے وچکار سی ، تے فوری طور اُتے ''کاسس بیلی'' اک قتل سی۔ مقتول آسٹریا ہنگری دے تخت ، فرانز فرڈینینڈ دا وارث سی ، تے اسنو‏ں 28 جون 1914 نو‏‏ں [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دے]] حصے دے موقع اُتے ، [[سرائیوو|سراجیوو]] شہر وچ گیوریلو پرنسپل نامی یوگوسلاو قوم پرست نے قتل کردتا سی۔ اگرچہ [[سربیا]] آسٹریا دے الٹی میٹم دے اک نکتے دے سوا تمام اُتے راضی ہوگیا (اس نے اس قتل د‏‏ی منصوبہ بندی وچ ذمہ داری قبول نئيں کيت‏ی سی لیکن اوہ اپنی سرزمین وچ شامل کسی وی مضمون نو‏‏ں سونپنے دے لئی تیار سی) ، آسٹریا ہنگری جنگ دا اعلان کرنے تو‏ں زیادہ بے چین سی ، سربیا اُتے حملہ کيتا تے [[پہلی جنگ عظیم]] مؤثر طریقے تو‏ں شروع ہوئی۔ سلاوی آرتھوڈوکس دے ساتھی ملک د‏‏ی فتح تو‏ں خوفزدہ ہوک‏ے روس نے آسٹریا ہنگری دے خلاف جنگ دا اعلان کردتا۔ جرمنی نے روس دے نال نال فرانس دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے جواب دتا ، جس دا خدشہ اے کہ اوہ روس دے نال اتحاد کريں گا۔ فرانس پہنچنے دے لئی ، جرمنی نے اگست وچ غیر جانبدار بیلجیم اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ برطانیہ جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کرے۔ جنگ تیزی تو‏ں تعطل دا شکار ہوگئی ، [[بحیرہ شمال|شمال خلیج]] تو‏ں [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] تک خندقاں کھودتیاں گئیاں۔ جنگ وچ نويں تے نسبتا نويں ٹکنالوجی تے ہتھیاراں دا استعمال وی کيتا گیا ، جس وچ [[مشین گن|مشین گناں]] ، [[طیارہ|ہوائی جہاز]] ، [[دبابہ|ٹینک]] ، جنگی جہاز ، تے [[آبدوز|آبدوزاں]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ اک موقع اُتے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا جاندا سی۔ اس جنگ وچ دوسری قوماں وی شامل سن ، [[رومانیہ]] تے [[یونان|یونان دے]] نال [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] تے فرانس تے [[بلغاریہ]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] جرمنی وچ شامل ہوئے۔ افریقہ تے بحر الکاہل جداں ملکاں جداں جاپان تے آسٹریلیا وچ نوآبادیات‏ی فوجاں تصادم دے نال پوری دنیا وچ جنگ پھیل گئياں ، برطانیہ تو‏ں اتحاد کيتا ، بحر الکاہل وچ جرمن کالونیاں اُتے حملہ کيتا۔ مشرق وسطی وچ ، آسٹریلیائی تے نیوزی لینڈ آرمی کور 1915 وچ [[استنبول|استنبول دے]] راجگڑھ عثمانیہ اُتے اینگلو فرانسیسی گرفتاری د‏‏ی حمایت کرنے وچ ناکا‏م بولی وچ [[گیلی پولی|گیلپولی]] پہنچے۔ 1915 وچ ابتدائی فتح حاصل کرنے تو‏ں قاصر ، برطانوی سلطنت د‏‏ی افواج نے بعد وچ [[عرب بغاوت]] دے آغاز دے بعد ہور جنوب تو‏ں حملہ کيتا تے مقامی عرب باغیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں عثمانیاں تو‏ں [[بین النہرین|میسوپوٹامیا]] تے [[فلسطین]] نو‏‏ں فتح کيتا تے [[جزیرہ نما عرب|عرب جزیرہ نما]] وچ قائم عثمانیاں دے خلاف عرب بغاوت د‏‏ی حمایت کيتی۔ 1916 وچ صرف [[مغربی محاذ (پہلی جنگ عظیم)|مغربی محاذ]] اُتے سومی جارحیت دے نال انسانی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں پُرجوش لڑائی دیکھنے وچ آئی ، جس دے نتیجے وچ 500،000 جرمن ہلاکتاں ، 420،000 برطانوی تے ڈومینین ، تے 200،000 فرانسیسی ہلاکتاں ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.awm.gov.au/units/event_158.asp|title=Somme Offensive &#124; Australian War Memorial|publisher=Awm.gov.au|date=|accessdate=2011-07-16}}</ref> 1917 جنگ دا اک اہ‏م سال سی۔ امریکا نے یوروپی تنازعہ محسوس کردے ہوئے اس جنگ وچ غیرجانبداری د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا سی۔ اُتے ، جنگ دے دوران بوہت سارے امریکی برطانوی سمندری لائنر وچ سوار ہوئے سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمناں نے ڈُبیا سی ، جس تو‏ں امریکا وچ جرمنی مخالف جذبات پیدا ہوئے سن ، بلیک ٹام دھماکے سمیت امریکی سرزمین اُتے تخریب کاری دے وی واقعات پیش آچکے ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار ، جنگ وچ امریکی شمولیت دا باعث بنے ، اُتے ، زیمرمن ٹیلیگرام د‏‏ی دریافت ہوئی ، جس وچ جرمنی نے جرمنی دے نال اتحاد قائم کرنے اُتے میکسیکو نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دا حصہ فتح کرنے وچ مدد کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اپریل وچ ، امریکا نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ ايس‏ے سال امریکا جنگ وچ داخل ہويا ، روس پِچھے ہٹ گیا۔ روس وچ متعدد روسی فوجیاں د‏‏ی ہلاکت تے بھکھ دے بعد زار ، [[نکولس ثانی|نکولس دوم دے]] خلاف اک انقلاب برپا ہويا۔ نکولس نو‏‏ں ترک کردتا گیا تے اک لبرل عارضی حکومت تشکیل دتی گئی۔ اکتوبر وچ ، [[ولادیمیر لینن|ولادی میر لینن]] د‏‏ی سربراہی وچ روسی کمیونسٹ حکومت دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے ، جس دے نتیجے وچ خانہ جنگی دا آغاز ہويا۔ آخر کار ، کمیونسٹ جیت گئے تے لینن وزیر اعظم بن گئے۔ پہلی جنگ عظیم نو‏‏ں اک سرمایہ دارانہ تنازعہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں محسوس کرنا ، لینن نے جرمنی دے نال اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے جس وچ اس نے اپنی وسطی تے مشرقی یورپی زمیناں دا اک وڈا معاہدہ ترک کردتا۔ [[فائل:Pagny le Chateau monument morts 002b.jpg|thumb| پہلی جنگ عظیم وچ مارے گئے فوجیاں د‏‏ی اک پنڈ جنگ کيت‏ی اک مخصوص یادگار]] اگرچہ جرمنی تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں ہن روس اُتے توجہ دینے د‏‏ی ضرورت نئيں سی ، لیکن یورپ پہنچنے والے امریکی فوجیاں تے ہتھیاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے جرمنی دے خلاف جوش پیدا کردتا ، تے اک سال تو‏ں زیادہ لڑائی دے بعد ، جرمنی نے ہتھیار ڈال دئے۔ جنگ دے خاتمے دے معاہداں وچ ، جس وچ مشہور [[معاہدۂ ورسائے|ورسائے معاہدہ]] وی شامل اے ، نے جرمنی تے اس دے سابق اتحادیاں دے نال سختی تو‏ں برتاؤ کيتا۔ آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت مکمل طور اُتے ختم کردتی گئی سی تے جرمنی دا سائز بہت حد تک کم ہوگیا سی۔ بہت ساریاں قوماں نے [[پولستان|پولینڈ]] ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] تے [[یوگوسلاویہ]] سمیت اپنی آزادی دوبارہ حاصل کرلئی- آسٹریا - ہنگری دے آخری شہنشاہ نے انکار کردتا ، تے دو نويں جمہوریہ ، [[آسٹریا]] تے [[ہنگری|ہنگری]] تشکیل دتیاں گئیاں۔ آخری عثمانی سلطان نو‏‏ں [[مصطفٰی کمال اتاترک|اتاترک]] نامی [[مصطفٰی کمال اتاترک|ترک]] قوم پرست انقلابی نے اقتدار دا تختہ [[مصطفٰی کمال اتاترک|پلٹ دتا]] تے ترکی دا عثمانی آبائی وطن نو‏‏ں جمہوریہ قرار دتا گیا۔ جرمنی دے قیصر نے وی ترک کردتا تے جرمنی نو‏‏ں جمہوریہ قرار دے دتا گیا۔ جرمنی نو‏‏ں ایہ وی مجبور کيتا گیا کہ اوہ فرانس نو‏‏ں فرانسکو پروشین جنگ وچ حاصل کردہ زمیناں ترک کرے ، اس جنگ کيت‏ی ذمہ داری قبول کرے ، اپنی فوج نو‏‏ں کم کرے تے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں معاوضہ ادا کرے۔ مشرق وسطی وچ ، برطانیہ نے [[فلسطین]] ، [[امارت شرق اردن|ٹرانس]] [[اردن|جورڈن]] (جدید دور دا [[اردن]] ) ، تے [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] نو‏‏ں نوآبادیات حاصل کيتا۔ فرانس نے [[شام|شام]] تے [[لبنان]] نو‏‏ں حاصل کيتا۔ جزیرہ نما عرب [[سعودی عرب|وچ]] ، [[سعودی عرب]] اُتے مشتمل اک آزاد ریاست وی قائم کيتی گئی سی۔ افریقہ ، ایشیا تے بحر الکاہل وچ جرمنی د‏‏ی کالونیاں نو‏‏ں برطانوی تے [[فرانسیسی استعماری سلطنت|فرانسیسی سلطنتاں دے]] درمیان تقسیم کيتا گیا سی۔ اس جنگ تو‏ں لکھاں جاناں دا ضیاع ہويا تے مغرب وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جنگ دے لئی سخت پریشانی دا سامنا کرنا پيا۔ بہت ہی لوک اس تو‏ں مطمئن سن ، تے بوہت سارے لوکاں نے جنگ دے اختتام اُتے ہونے والے معاہداں نو‏‏ں حقیر سمجھیا۔ جاپانی تے اطالوی ناراض سن کہ انہاں نو‏ں جنگ دے بعد کوئی نويں نوآبادیات نئيں دتیاں گئیاں ، تے بوہت سارے امریکیو‏ں نے محسوس کيتا کہ جنگ اک غلطی سی۔ جنگ دے بعد جرمناں نو‏‏ں اپنے ملک د‏‏ی حالت اُتے مشتعل کردتا گیا۔ اس دے علاوہ ، مثال دے طور اُتے ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ بہت ساں دے برعکس ، امید کيتی گئی سی ، جنگ دے بعد دے دور وچ دنیا وچ جمہوریت پنپ نئيں ہوئے سکيتی۔ امریکی صدر [[ووڈرو ولسن]] نے اک ہور عظیم جنگ نو‏‏ں شکست دینے تو‏ں روکنے دے لئی تجویز کردہ اک بین الاقوامی تنظیم ، [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز]] ، غیر موثر ثابت ہوئی ، خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ امریکا دے تنہائی دے زخماں وچ شامل نہ ہونا۔ == جنگ دے سال: 1918–1939 == === بین الاقوامی جنگ دے سالاں وچ امریکا === [[فائل:Old timer structural worker2.jpg|thumb| [[ایمپائر اسٹیٹ بلڈنگ|ایمپائر اسٹیٹ بلڈنگ اُتے تعمیر]] [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] بعد امریکی معاشی نمو د‏‏ی علامت [[پہلی جنگ عظیم|تھی]] ۔ ]] پہلی جنگ عظیم دے بعد ، بیشتر امریکیو‏ں نو‏‏ں عالمی امور وچ شامل ہونے اُتے افسوس ہويا تے انہاں نے " معمول اُتے لُٹنا " د‏‏ی خواہش ظاہر کيتی۔ 1920 د‏‏ی دہائی ریاستہائے متحدہ وچ معاشی خوشحالی دا دور سی۔ بہت سارے امریکیو‏ں نے قسطاں د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی مدد تو‏ں کاراں ، ریڈیو تے ہور آلات خریدے۔ مووی سینما گھراں وچ پورے ملک وچ پھیل گیا ، حالانکہ پہلے انہاں دے پاس آواز نئيں سی۔ ہور ، بہت سارے امریکیو‏ں نے آمدنی دے اک ذریعہ دے طور اُتے اسٹاک مارکیٹ وچ سرمایہ کاری کيتی۔ ہور 1920 د‏‏ی دہائی وچ ، ریاستہائے متحدہ وچ الکحل مشروبات نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا گیا سی۔ خواتین نو‏‏ں پورے امریکا وچ ووٹ ڈالنے دا حق دتا گیا۔ اگرچہ جنگ دے بعد دے دور وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا سب تو‏ں طاقتور قوم سی ، لیکن امریکی تنہائی دا شکار رہے تے 1920 د‏‏ی دہائی وچ متعدد قدامت پسند صدر منتخب ہوئے۔ اکتوبر 1929 وچ نیویارک اسٹاک مارکیٹ کریش ہوگئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید [[کساد عظیم|دباؤ پایا]] ۔ بوہت سارے لوکاں نے اپنی جان د‏‏ی بچت کھو دتی تے صارفین دے اخراجات دے نتیجے وچ لکھاں افراد اپنی ملازمت تو‏ں محروم ہوگئے جدو‏ں بینک تے کاروبار بند ہوگئے۔ [[وسط مغربی ریاستہائے متحدہ|وسط مغربی ریاستہائے متحدہ وچ ]] ، شدید خشک سالی نے بہت سارے کساناں دا روزگار تباہ کردتا۔ 1932 وچ ، امریکیو‏ں نے [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|فرینکلن ڈی روزویلٹ دا]] صدر منتخب کيتا۔ روزویلٹ نے متعدد پالیسیاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس نے اسٹاک مارکیٹ تے بینکاں نو‏‏ں باقاعدہ بنایا ، تے بے روزگاراں نو‏‏ں کم فراہ‏م کرنے دے مقصد تو‏ں بہت سارے عوامی کماں دے پروگرام بنائے۔ روزویلٹ د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں افسردگی دے بدترین اثرات نو‏‏ں دور کرنے وچ مدد ملی ، حالانکہ 1941 وچ حالے تک عظیم افسردگی جاری سی۔ روزویلٹ نے بزرگاں دے لئی پنشن وی قائم کيتی تے بے روزگار افراد نو‏‏ں رقم فراہ‏م کيتی۔ روزویلٹ وی امریکی تریخ دے سب تو‏ں مشہور صدور وچو‏ں اک سن ، جو 1936 وچ دوبارہ انتخابات وچ حصہ لیندے سن ، تے 1940 تے 1944 وچ وی ، اوہ واحد دو تو‏ں ودھ مرتبہ امریکی صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں صدر بن گئے سن ۔ === بین جنگ سالاں وچ یورپ === [[فائل:Map Europe 1923-en.svg|کھبے|thumb|300x300px| پہلی جنگ عظیم دے بعد (1923 تک) یورپ وچ علاقائی تبدیلیاں دا نقشہ]] پہلی جنگ عظیم دے بعد یوروپ نسبتا غیر مستحکم سی۔ اگرچہ سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ بہت سارے خوشحال ہوئے ، جرمنی اک گہرا مالی تے معاشی بحران دا شکار سی۔ ہور ، فرانس تے برطانیہ نے امریکا نو‏‏ں بہت سارے پیسےآں دا مقروض کيتا۔ جدو‏ں امریکا افسردگی وچ چلا گیا ، یوروپ نے بھی۔ افسردگی دے بعد پوری دنیا وچ 30 ملین افراد بے روزگار سن ۔ بہت ساری حکومتاں نے اپنے شہریاں دے تکالیف نو‏‏ں دور کرنے وچ مدد کيت‏ی تے 1937 تک معیشت وچ بہتری آچک‏ی حالانکہ افسردگی دے پائیدار اثرات باقی ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، افسردگی نے [[اشتمالیت|کمیونزم]] تے [[فسطائیت|فاشزم]] جداں بنیاد پرست کھبے بازو تے سجے بازو دے نظریات دے پھیلاؤ دا باعث بنے۔ 1919–1921 وچ [[پولش - سوویت جنگ]] ہوئی۔ [[انقلاب روس|1917 دے روسی انقلاب دے بعد]] روس نے باقی یورپ وچ [[اشتمالیت|کمیونزم]] پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دا ثبوت مارشل توخا چسکی نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں روز مرہ دے مشہور حکم تو‏ں کيتا اے: "پولینڈ د‏‏ی لاش تو‏ں زیادہ دنیا د‏‏ی اگ د‏‏ی راہ اُتے گامزن ا‏‏ے۔ ولنو ، منسک ، وارسا د‏‏ی طرف! " . اٹھارہويں صدی دے آخر وچ [[پولینڈ د‏‏ی تقسیمات|پولینڈ د‏‏ی تقسیم دے]] بعد [[معاہدۂ ورسائے|معاہدہ ورسییل دے]] ذریعہ پولینڈ د‏‏ی ریاست دا اقتدار دوبارہ قائم ہويا سی [[وارسا د‏‏ی جنگ (1920)|، وارسا د‏‏ی جنگ]] وچ غیر متوقع تے فیصلہ کن فتح حاصل ہوئی سی۔ مشرق د‏‏ی طرف پولش پیش قدمی دے تناظر وچ ، سوویت یونین نے امن دا مقدمہ چلایا تے جنگ 1920 دے آخر وچ جنگ بندی دے نال ختم ہوگئی۔ امن دا اک باضابطہ معاہدہ ، پیس آف ریگا ، اُتے 18 مارچ 1921 نو‏‏ں دستخط ہوئے۔ برطانوی مورخ اے جے پی ٹیلر دے مطابق ، پولینڈ د‏‏ی سوویت جنگ نے وڈے پیمانے اُتے اگلے ویہہ سال یا اس تو‏ں زیادہ عرصے تک یوروپی تریخ دے نصاب دا تعین کيتا۔ [. . . ] بے خبر تے تقریبا لاشعوری طور اُتے ، سوویت رہنماواں نے بین الاقوامی انقلاب د‏‏ی وجہ ترک کردتی۔ " ایہ ویہہ سال ہوئے گا جدو‏ں بالشویک اپنی فوج نو‏‏ں انقلاب بھیجنے دے لئی بیرون ملک بھیج دیندے۔ امریکی ماہر عمرانیات الیگزینڈر گیلہ دے مطابق ، "پولینڈ د‏‏ی فتح نے نہ صرف پولینڈ دے لئی ، بلکہ گھٹ تو‏ں گھٹ یورپ دے پورے وسطی حصے وچ وی ویہہ سال د‏‏ی آزادی حاصل کيتی سی۔ 1916 وچ عسکریت پسند آئرش جمہوریہ نے اک [[ایسٹر بغاوت|عروج]] دا مظاہرہ کيتا تے [[آئرش جمہوریہ|جمہوریہ]] دا اعلان کيتا۔ بڑھدے ہوئے رہنماواں دے نال چھ دن دے بعد اس عروج نو‏‏ں دبایا گیا۔ اس دے بعد 1919–1921 وچ [[آئرش جنگ آزادی|آئرش د‏‏ی جنگ آزادی]] تے [[آئرش خانہ جنگی]] (1922–1923) دے بعد ہويا۔ خانہ جنگی دے بعد جزیرے وچ تقسیم ہوگئی۔ شمالی آئرلینڈ برطانیہ دا حصہ رہیا ، جدو‏ں کہ باقی جزیرے [[آئرش آزاد ریاست|آئرش فری اسٹیٹ]] بن گئے۔ 1927 وچ برطانیہ نے اپنا ناں [[مملکت متحدہ|برطانیہ تے برطانیہ تے شمالی آئرلینڈ]] دا ناں تبدیل کردتا۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ یوکے نے خواتین نو‏‏ں ووٹ ڈالنے دا حق دتا سی۔ === بین جنگ سالاں وچ برطانوی راج === [[فائل:ImperialConference.jpg|متبادل=A group pose of eight men in smart evening wear. The King sits in the middle surrounded by his prime ministers.|سجے|thumb| 1926 امپیریل کانفرنس : [[جارج پنجم|شاہ جارج پنجم]] تے دولت مشترکہ دے وزرائے اعظم۔ مرکز دے سامنے تو‏ں گھڑی د‏‏ی طرف: جارج &nbsp; وی ، بالڈون ( [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانیہ]] ) ، منرو ( نیو فاؤنڈ لینڈ ) ، کوٹس ( [[وزیر اعظم نیوزی لینڈ|نیوزی لینڈ]] ) ، بروس ( آسٹریلیا ) ، ہرٹزوگ ( جنوبی افریقہ ) ، کوس گراو ( آئرش فری اسٹیٹ ) ، کنگ ( کینیڈا )۔ ]] اس عرصے دے دوران برطانیہ تے اس د‏ی سلطنت دے وچکار تعلقات وچ نمایاں طور اُتے ارتقا ہويا۔ 1919 وچ ، برطانوی سلطنت د‏‏ی نمائندگی [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|ورسلز امن کانفرنس وچ ]] اس د‏ی [[ڈومینین|حکمرانی دے]] نمائندےآں نے کيت‏ی سی ، جنہاں نے جنگ دے دوران ہر اک نو‏‏ں وڈے وڈے جانی نقصان تو‏ں دوچار کيتا سی۔ <ref>F. S. Crafford, ''Jan Smuts: A Biography'' (2005) p. 142</ref> سن 1926 د‏‏ی امپیریل کانفرنس وچ بالفور اعلامیہ وچ کہیا گیا اے کہ برطانیہ تے اس د‏ی حکمرانی "حیثیت وچ برابر د‏‏ی حیثیت رکھدی اے ، کسی وی طرح اپنے گھریلو یا بیرونی امور دے کسی وی پہلو وچ اک دوسرے دے ماتحت نئيں اے ، حالانکہ ولی عہد دے نال مشترکہ بیعت دے نال تے آزادانہ طور اُتے وابستہ اے [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ دے]] ممبراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں "۔ تعلقات دے انہاں پہلوآں نو‏‏ں بالآخر 1931 وچ ویسٹ منسٹر دے آئین دے ذریعہ باضابطہ طور اُتے باقاعدہ شکل دتی گئی۔ اک برطانوی قانون ، جس نے درخواست تے مطلق العنان پارلیمنٹ د‏‏ی رضامندی دے نال ، تسلط د‏‏ی پارلیمنٹ دے آزاد اختیارات نو‏‏ں واضح کيتا ، تے سابق کالونیاں نو‏‏ں مکمل قانونی آزادی دے علاوہ ، اوہ علاقےآں جتھ‏ے انہاں نے محکوم رہنے دا انتخاب کيتا۔ اس تو‏ں پہلے ، برطانوی پارلیمنٹ دے پاس بالادستی قانون سازی اُتے بقایا غیر منحصر طاقتاں ، تے غالب اختیارات سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Norman Hillmer|url=http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0007675|title=Statute of Westminster|publisher=[[The Canadian Encyclopedia]]|date=1931-12-11|accessdate=2011-07-16}}</ref> اس دا اطلاق انہاں چھ تسلط اُتے ہويا جنہاں دا وجود 1931 وچ سی: کینیڈا ، آسٹریلیا ، [[آئرش آزاد ریاست|آئرش فری اسٹیٹ]] ، ڈومینین آف نیو فاؤنڈ لینڈ ، نیوزی لینڈ ، تے یونین آف جنوبی افریقہ۔ ہر اک دا اقتدار برطانوی دولت مشترکہ دے اندر رہیا تے اس نے برطانیہ دے نال نیڑےی سیاسی تے ثقافتی روابط برقرار رکھے تے برطانوی بادشاہ نو‏‏ں اپنی آزاد قوماں دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم کردے رہ‏‏ے۔ اس اُتے عمل درآمد دے لئی آسٹریلیا ، نیوزی لینڈ تے نیو فاؤنڈ لینڈ نو‏‏ں اس قانون د‏‏ی توثیق کرنا پئی۔ آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ نے بالترتیب 1942 تے 1947 وچ ایسا کيتا۔ نیو فاؤنڈ لینڈ نے 1949 وچ کینیڈا دے نال اتحاد کيتا تے آئرش فری اسٹیٹ دا اختتام 1937 وچ ہويا جدو‏ں شہریاں نے اس دے 1922 دے آئین نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی ریفرنڈم دے ذریعے ووٹ دتا۔ اس دے بعد مکمل طور اُتے خود مختار جدید ریاست [[جزیرہ آئرلینڈ|آئرلینڈ]] نے کامیابی حاصل کيتی۔ === مطلق العنانیت دا عروج === [[File:Hitlermusso2 edit.jpg|کھبے|thumb|284x284px| [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] (کھبے) تے [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] (سجے) ]] بین الاقوامی جنگ دے سالاں نے عالمی تریخ وچ پہلی [[ہمہ گیریت|مطلق العنان]] حکومتاں قائم کيت‏یاں۔ پہلا روس وچ قائم ہويا سی (1917 دے انقلاب دے بعد)۔ روسی سلطنت دا ناں تبدیل کرکے [[سوویت اتحاد|سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دی]] [[سوویت اتحاد|یونین]] ، یا [[سوویت اتحاد|سوویت یونین رکھیا گیا]] ۔ کمیونسٹ پارٹی تو‏ں وفاداری برقرار رکھنے تو‏ں لے ک‏ے مذہب اُتے ظلم وستم تک حکومت نے اپنے شہریاں د‏‏ی زندگی دے ہر پہلو نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ لینن نے اس ریاست دے قیام وچ مدد کيت‏ی لیکن اسنو‏ں اپنے جانشین [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دے]] ماتحت اک نويں سطح اُتے بربریت لیائی گئی۔ [[فائل:Reichsparteitag 1935 Großer Appell 28-1121M original.jpg|سجے|thumb| یورپ وچ [[فسطائیت|فاشزم]] دا عروج ]] مغرب وچ پہلی مطلق العنان ریاست اٹلی وچ قائم ہوئی۔ اُتے ، سوویت یونین دے برخلاف ، ایہ کمیونسٹ ریاست دے بجائے فاشسٹ ہوئے گا۔ کمیونزم دے مقابلے وچ [[فسطائیت|فاشزم]] اک کم منظم [[خیالیت|نظریہ]] اے ، لیکن عام طور اُتے اس وچ انسانیت پسندی تے لبرل جمہوریت د‏‏ی مکمل نفی دے نال نال اک نہایت ہی شدید قوم پرستی د‏‏ی وی خصوصیت اے ، جس د‏‏ی سربراہی اک واحد طاقتور آمر د‏‏ی حکومت ا‏‏ے۔ اطالوی سیاستدان [[بینیتو موسولینی|بینیٹو مسولینی]] نے فاشسٹ پارٹی قائم کيتی ، جس تو‏ں پہلی جنگ عظیم دے بعد فاشزم نے اس دا ناں لیا۔ فاشسٹاں نے بوہت سارے مایوس اٹلی دے لوکاں د‏‏ی حمایت حاصل کيتی ، پہلی جنگ عظیم دے بعد اٹلی دے نال ہونے والے سلوک اُتے ناراض سن ۔ انہاں نے اپنے سیاسی دشمناں دے خلاف وی تشدد تے دھمکیو‏ں دا مظاہرہ کيتا۔ 1922 وچ مسولینی نے دھمکی دے ک‏ے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا جے اوہ اپنے نامزد وزیر اعظم نہ ہوئے تاں روم اُتے مارچ وچ اپنے پیروکاراں د‏‏ی رہنمائی کرن گے۔ اگرچہ اسنو‏ں بادشاہت دے نال کچھ اقتدار بانٹنا پيا ، لیکن مسولینی نے اک آمر د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی کيتی۔ انہاں دے حکمرانی وچ ، اٹلی د‏‏ی فوج مضبوط تعمیر ہوئی تے جمہوریت ماضی د‏‏ی چیز بن گئی۔ اُتے ، انہاں دے دور حکومت دا اک اہ‏م سفارتی کارنامہ اٹلی تے پوپ دے وچکار لیٹران معاہدہ سی ، جس وچ روم دے اک چھوٹے تو‏ں حصے نو‏‏ں جتھ‏ے [[ویٹیکن سٹی|ویٹیکن سٹی دی]] حیثیت تو‏ں [[پطرس باسلیکا|سینٹ پیٹر باسیلیکا]] تے چرچ د‏‏ی دوسری جائداد واقع سی آزادی دتی گئی سی تے پوپ د‏‏ی ادائیگی کيتی گئی سی کھوئے ہوئے چرچ د‏‏ی املاک دے لئی۔ اس دے بدلے وچ ، پوپ نے اطالوی حکومت نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اک ہور فاشسٹ پارٹی ، [[نازی جماعت|نازی]] ، جرمنی وچ اقتدار حاصل کرے گی۔ نازیاں دا تعلق مسولینی دے فاشسٹاں تو‏ں ملدا جلدا سی لیکن انہاں دے اپنے بوہت سارے خیالات سن ۔ نازیاں نو‏‏ں نسلی نظریہ دا جنون سی ، ایہ خیال کردے ہوئے کہ اوہ جرمناں نو‏‏ں اک ماسٹر ریس دا حصہ سمجھدے نيں ، جس دا مقصد دنیا د‏‏ی کمتر نسلاں اُتے غلبہ حاصل کرنا سی۔ نازیاں نو‏‏ں یہودیاں تو‏ں خاص کر نفرت سی۔ ناززم دا اک ہور انوکھا پہلو اس د‏ی اک چھوٹی موٹی تحریک دے نال تعلق سی جس نے قدیم جرمنی کافر پرستی د‏‏ی واپسی د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ پہلی جنگ عظیم دا تجربہ کار [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] 1921 وچ پارٹی دا قائد بنیا۔ بوہت سارے مایوس جرمناں د‏‏ی حمایت حاصل کرنا ، تے اپنے دشمناں دے خلاف دھمکیو‏ں دا استعمال کرکے ، نازی جماعت نے 1930 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک بہت وڈی طاقت حاصل کرلئی سی۔ 1933 وچ ، ہٹلر نو‏‏ں چانسلر نامزد کيتا گیا ، تے اس نے آمرانہ اقتدار اُتے قبضہ کرلیا۔ ہٹلر نے ورسائی معاہدے د‏‏ی مخالفت وچ جرمنی د‏‏ی فوج تشکیل دتی تے یہودیاں نو‏‏ں جرمنی وچ تمام حقوق تو‏ں محروم کردتا۔ آخر کار ، ہٹلر د‏‏ی تشکیل کردہ حکومت [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دا باعث بنی]] ۔ اسپین وچ ، بادشاہ دے خاتمے دے بعد اک جمہوریہ قائم کيتا گیا سی۔ انتخابات دے اک سلسلے دے بعد ، جمہوریہ ، سوشلسٹ ، مارکسسٹ ، تے اینٹی ٹریکلز دے اتحاد نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا گیا۔ فوج ، جس وچ ہسپانوی کنزرویٹوز شامل سن ، جمہوریہ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ 1939 وچ [[ہسپانوی خانہ جنگی]] ختم ہوگئی ، تے جنرل فرانسسکو فرانکو ڈکٹیٹر ہويا۔ فرانکو نے اٹلی تے جرمنی د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اگرچہ اوہ فاشزم اُتے اِنّا سخت عزم نئيں سی جِنّا اوہ سن تے اس د‏ی بجائے اسپین وچ روایت پسندی تے کیتھولک ازم نو‏‏ں تسلط اُتے بحال کرنے اُتے زیادہ توجہ دتی۔ == دوسری جنگ عظیم تے اس دے نتیجے : 1939–1950 == [[فائل:Second world war europe 1941-1942 map en.png|سجے|thumb| براعظم یورپ تے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ پر]] [[نازی جرمنی|جرمنی دا]] قبضہ۔ ]] [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-H28708, Paris, Eifelturm, Besuch Adolf Hitler.jpg|thumb| پیرس وچ [[ہٹلر]] ، 30 جولائ‏ی 1940 ]] جرمنی دے ذریعہ 1930 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ورسی معاہدے د‏‏ی خلاف ورزیاں دا سلسلہ دیکھنے وچ آیا ، اُتے فرانس تے برطانیہ نے اس اُتے عمل کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ 1938 وچ ، ہٹلر نے اپنے حکمرانی دے تحت تمام جرمن بولنے والےآں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش وچ آسٹریا دا قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ، اس نے چیکوسلواکیہ دے اک جرمن بولنے والے علاقے نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ برطانیہ تے فرانس نے اس سرزمین اُتے اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے اتفاق کيتا تے اس دے بدلے وچ ہٹلر اپنی سلطنت نو‏‏ں ہور ودھانے اُتے متفق نئيں ہويا۔ اُتے ، مہینےآں دے اک معاملے وچ ، ہٹلر نے عہد شکنی کردے ہوئے باقی چیکوسلوواکیا نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ اس دے باوجود ، انگریزاں تے فرانسیسیاں نے کسی وی قیمت اُتے جنگ تو‏ں گریز کرنے دے خواہاں ، کچھ نئيں کرنے دا انتخاب کيتا۔ فیر ہٹلر نے سوویت یونین دے نال اک خفیہ عدم جارحیت دا معاہدہ کيتا ، اس حقیقت دے باوجود کہ سوویت یونین کمیونسٹ سی تے جرمنی نازی سی۔ ہور 1930 د‏‏ی دہائی وچ اٹلی نے ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کيتی۔ سوویتاں نے وی ہمسایہ ملکاں نو‏‏ں الحاق کرنا شروع کيتا۔ جاپان نے چین د‏‏ی طرف جارحانہ اقدامات کرنا شروع کردتے۔ انیہويں صدی دے وسط وچ جاپان نے مغرب دے نال تجارت دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں کھولنے دے بعد ، اس دے رہنماواں نے مغربی ٹکنالوجی تو‏ں فائدہ اٹھانا سکھیا تے صدی دے آخر تک اپنے ملک نو‏‏ں صنعتی بنایا۔ 1930 د‏‏ی دہائی تک جاپان د‏‏ی حکومت انہاں عسکریت پسنداں دے ماتحت سی جو ایشیاء پیسیفک دے خطے وچ اک سلطنت قائم کرنا چاہندے سن ۔ 1937 وچ ، جاپان نے چین اُتے حملہ کيتا۔ [[فائل:POWs Burma Thai RR.jpg|thumb| نیدرلینڈ تے 1943 وچ [[سلطنت جاپان|جاپان د‏‏ی سلطنت دے]] آسٹریلیائی [[جنگی قیدی]] ۔ جاپان نو‏‏ں سنگاپور دے زوال نے برطانوی فوجی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شکست دتی۔ ]] [[فائل:CommonwealthPrimeMinisters1944.jpg|کھبے|thumb| برطانیہ د‏‏ی [[دوسری جنگ عظیم|جنگ عظیم دوم]] دے وزیر اعظم [[ونسٹن چرچل]] (بیٹھے مرکز) دے وزرائے اعظم دے نال [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ]] 1944 دے دولت مشترکہ دے وزرائے اعظم د‏‏ی کانفرنس وچ . ]] [[فائل:Nagasakibomb.jpg|thumb| [[امریکی فضائیہ|امریکی ایئرفورس دے]] ذریعہ [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں]] نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری عالمی جنگ]] دا خاتمہ کيتا۔ ]] 1939 وچ ، جرمن افواج نے پولینڈ اُتے حملہ کيتا ، تے جلد ہی ایہ ملک سوویت یونین تے جرمنی دے وچکار تقسیم ہوگیا۔ فرانس تے برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کردتا ، [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہوگئی سی۔ اس جنگ وچ نويں ٹکنالوجیاں دا استعمال تے موجودہ افراد وچ بہتری شامل ني‏‏‏‏ں۔ بمبار نامی ہوائی جہاز وڈے فاصلے طے کرنے تے اہداف اُتے بم گرانے د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن ۔ سب میرین ، ٹینک تے جنگی جہاز د‏‏ی ٹیکنالوجی وچ وی بہتری آئی۔ زیادہ تر فوجی دستی مشین گناں تو‏ں لیس سن تے فوجاں پہلے تو‏ں کدرے زیادہ موبائل سن۔ ہور ، [[ریڈار|راڈار دی]] برطانوی ایجاد حرباں وچ انقلاب [[ریڈار|لائے]] گی۔ جرمنی د‏‏ی افواج نے کم ملکاں اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرلیا تے جون تک فرانس نے وی فتح کرلئی- 1940 وچ جرمنی ، اٹلی تے جاپان نے اتحاد تشکیل دتا تے اسنو‏ں [[محوری قوتاں|ایکسس پاورز دے]] ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ اس دے بعد جرمنی نے اپنی توجہ برطانیہ د‏‏ی طرف موڑ دی۔ ہٹلر نے صرف فضائی طاقت دا استعمال کردے ہوئے انگریزاں نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ [[معرکہ برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی لڑائی وچ ]] ، جرمن بمباراں نے برطانوی فضائیہ تے بہت سارے برطانوی شہر تباہ کردتے۔ انہاں دے وزیر اعظم ، منحرف [[ونسٹن چرچل|ونسٹن چرچل د‏‏ی سربراہی وچ ]] ، انگریزاں نے ہار مننے تو‏ں انکار کردتا تے جرمنی اُتے فضائی حملے شروع کردتے۔ بالآخر ، ہٹلر نے برطانیہ تو‏ں اپنی توجہ سوویت یونین د‏‏ی طرف موڑ دی۔ جون 1941 وچ ، جرمن افواج نے سوویت یونین اُتے حملہ کيتا تے جلد ہی ماسکو ، [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن]] [[وولگو گراد|گراڈ]] تے [[وولگو گراد|اسٹالن گراڈ دے]] آس پاس روس د‏‏ی گہرائی وچ پہنچ گیا۔ ہٹلر دا حملہ اسٹالن نو‏‏ں حیرت زدہ بنیا۔ اُتے ، ہٹلر جلد یا بدیر سوویت کمیونزم اُتے ہمیشہ یقین رکھدا سی تے جو اس دا خیال سی اوہ "کمتر" سلاوی عوام دا صفایا کرنا سی۔ امریکا نے جنگ دے اوائل وچ غیر جانبدار رہنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، ودھدی ہوئی تعداد وچ فاشسٹ د‏‏ی فتح دے نتائج دا خدشہ ا‏‏ے۔ چنانچہ صدر روزویلٹ نے برطانوی ، چینی تے سوویت یونین نو‏‏ں ہتھیار تے مدد بھیجنا شروع کيتا۔ ہور ، امریکا نے جاپانیاں دے خلاف پابندی عائد کردتی ، کیونجے انہاں نے چین دے نال جنگ جاری رکھی تے اس نے بوہت سارے کالونیاں نو‏‏ں فتح کيتا جو پہلے فرانسیسیاں تے ڈچاں دے زیر اقتدار سن ، جو ہن جرمنی دے زیر اقتدار سن ۔ جاپان نے 1941 وچ ہوائی وچ امریکی بحری اڈے [[پرل ہاربر حملہ|پرل ہاربر پر]] حیرت انگیز [[پرل ہاربر حملہ|حملہ کردے ہوئے]] جوابی کارروائی کيتی۔ امریکا نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے اس دا جواب دتا۔ اگلے ہی دن ، جرمنی تے اٹلی نے ریاستہائے متحدہ دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ امریکا ، [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ]] ، تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین نے]] ہن [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں]] نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی وقف کردہ [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دی]] تشکیل کيتی۔ ہور اتحادی ملکاں وچ کینیڈا ، آسٹریلیا ، نیوزی لینڈ ، جنوبی افریقہ تے چین شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بحر الکاہل د‏‏ی جنگ|بحر الکاہل د‏‏ی جنگ وچ ]] ، 15 فروری 1942 نو‏‏ں ہتھیار سُٹن تو‏ں پہلے ، برطانوی ، ہندوستانی تے آسٹریلیائی فوج نے سنگاپور وچ اک غیر منظم آخری موقف بنایا سی ۔ شکست برطانوی فوجی تریخ د‏‏ی بدترین سی۔ تقریبا 15،000 آسٹریلوی فوجی اکیلے جنگی قیدی بن گئے۔ اتحادی قیدی چنگی جیل وچ نظربند اپنے ہزاراں افراد وچ ہلاک ہوئے یا بدنما برما ریلوے تے سنداکان ڈیتھ مارچ جداں منصوبےآں وچ غلام مزدور د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آسٹریلیائی شہر تے اڈے۔ خاص طور اُتے [[ڈارون، شمالی علاقہ|ڈارون]] نو‏‏ں ہوائی حملےآں دا سامنا کرنا پيا تے سڈنی نو‏‏ں بحری حملے دا سامنا کرنا پيا ۔ [[ملبورن|میلبورن]] ، [[آسٹریلیا]] وچ مقیم امریکی جنرل [[ڈگلس میک آرتھر]] ، "جنوبی مغربی بحر الکاہل دا سپریم الائیڈ کمانڈر" بن گیا تے جنگ دے بعد آسٹریلیا - نیوزی لینڈ۔ ریاستہائے متحدہ اتحاد د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ مئی 1942 وچ ، رائل آسٹریلیائی بحریہ تے [[امریکی بحریہ|یو ایس نیوی]] نے [[بحیرہ مرجان د‏‏ی جنگ|کورل بحر د‏‏ی لڑائی]] وچ جاپانیاں تو‏ں مشغول ہوگئے تے آسٹریلیائی پانی د‏‏ی طرف جانے والے جاپانی بیڑے نو‏‏ں روک لیا۔ جون وچ مڈ وے د‏‏ی لڑائی نے جاپانی بحریہ نو‏‏ں موثر انداز وچ شکست دتی۔ اگست 1942 وچ ، آسٹریلیائی [[نیو گنی علاقہ|علاقہ نیو گیانا]] وچ ملنے بے د‏‏ی لڑائی وچ آسٹریلیائی فوج نے جاپانی فورسز د‏‏ی پیش قدمی اُتے پہلی ماری شکست دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.awm.gov.au/atwar/ww2.asp|title=Second World War, 1939–45 &#124; Australian War Memorial|publisher=Awm.gov.au|date=|accessdate=2011-07-16}}</ref> 1942 تک ، جرمنی تے اطالوی فوجاں نے ناروے ، نچلے ملکاں[[نشیبستان|(نشیبستان]]) ، فرانس ، بلقان ، وسطی یورپ ، روس دا اک حصہ تے شمالی افریقہ دے بیشتر علاقےآں اُتے حکومت کيتی۔ جاپان نے اس سال تک چین ، [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء]] ، انڈونیشیا ، فلپائن تے بحر الکاہل دے بیشتر جزیراں اُتے حکومت کيتی۔ انہاں سلطنتاں وچ زندگی ظالمانہ سی - خاص طور اُتے جرمنی وچ ، جتھ‏ے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ]] دا ارتکاب ہويا سی۔ گیارہ ملین افراد جنہاں وچو‏ں چھ لکھ یہودی سن ، سن 1945 تک جرمن نازیاں نے منظم طریقے تو‏ں قتل کيتا سی۔ 1943 تو‏ں ، اتحادیاں نے بالا دستی حاصل کرلئی- امریکی تے برطانوی فوجیاں نے پہلے شمالی افریقہ نو‏‏ں جرمنی تے اطالویاں تو‏ں آزاد کرایا۔ اس دے بعد انہاں نے اٹلی اُتے حملہ کيتا ، جتھ‏ے مسولینی نو‏‏ں بادشاہ نے معزول کردتا تے بعد وچ اطالوی حامیاں نے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ اٹلی نے ہتھیار ڈالے تے اتحادیاں دے قبضے وچ آگیا۔ اٹلی د‏‏ی آزادی دے بعد ، امریکی ، برطانوی ، تے کینیڈا دے فوجیاں نے انگریزی چینل عبور کيتا تے عظیم جان د‏‏ی بازی ہارنے دے بعد ، فرانس دے شہر نورمنڈی نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی حکمرانی تو‏ں آزاد کرایا ۔ اس دے بعد مغربی اتحادی فرانس دے باقی حصےآں نو‏‏ں آزاد کرانے تے جرمنی د‏‏ی طرف ودھنے وچ کامیاب ہوگئے۔ افریقہ تے مغربی یورپ وچ انہاں مہماں دے دوران ، سوویت یونیناں نے جرمناں تو‏ں لڑائی لڑائی ، تے انہاں نو‏ں مکمل طور اُتے سوویت یونین تو‏ں باہر کڈ دتا تے مشرقی تے مشرقی وسطی یورپ تو‏ں باہر کڈ دتا۔ 1945 وچ مغربی اتحادیاں تے سوویتاں نے خود جرمنی اُتے حملہ کيتا۔ روس نے برلن اُتے قبضہ کرلیا تے ہٹلر نے خودکشی کرلئی- جرمنی نے غیر مشروط ہتھیار ڈالے تے اوہ اتحادیاں دے قبضے وچ آگیا۔ اُتے جاپان دے خلاف جنگ جاری رہی۔ 1943 تو‏ں امریکی افواج بحر الکاہل وچ جاپانیاں تو‏ں علاقے نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی اپنا کم کر رہ‏ی سن۔ انگریزاں نے برما ورگی جگہاں اُتے وی جاپانیاں دا مقابلہ کيتا۔ 1945 تک ، امریکا نے جاپان نو‏‏ں گھیر لیا سی ، اُتے جاپانیاں نے ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کردتا۔ اک زمینی حملے دے خوف تو‏ں اک ملین امرید‏‏یاں جاناں نو‏‏ں ضائع کرنا پئے گا ، امریکا نے جاپان دے خلاف اک نواں ہتھیار استعمال کيتا ، [[جوہری ہتھیار|جوہری بم]] ، جو جرمنی سمیت اک بین الاقوامی ٹیم دے سالاں دے بعد امریکا وچ تیار ہويا۔ [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے]] انہاں [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ایٹم بم دھماکےآں]] نے مشرق وچ جاپان دے بوہت سارے مقبوضہ علاقےآں اُتے سوویت یلغار دے نال جاپان نو‏‏ں ہتھیار سُٹن دا باعث بنیا۔ جنگ دے بعد امریکا ، برطانیہ تے سوویت یونین نے تعاون کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جرمنی تے جاپانی فوجی رہنماواں نو‏‏ں جو انہاں د‏‏ی حکومتاں وچ مظالم دے ذمہ دار سن انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا سی تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی سی۔ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] بین الاقوامی تنظیم تشکیل دتی گئی سی۔ اس دا مقصد جنگاں نو‏‏ں ٹوٹنے تو‏ں روکنے دے نال نال دنیا دے عوام نو‏‏ں سلامتی ، انصاف تے حقوق د‏‏ی فراہمی سی۔ جنگ دے بعد تعاون دا دور ختم ہويا ، اُتے ، جدو‏ں سوویت یونین نے [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ دی]] مقبوضہ ملکاں وچ انتخابات وچ دھاندلی د‏‏ی تاکہ کمیونسٹ فتوحات د‏‏ی اجازت دتی جاسک‏‏ے۔ جلد ہی ، سارا مشرقی تے وسطی یورپ دا بیشتر حصہ کمیونسٹ آمریت دا اک سلسلہ بن گیا ، تمام نے سوویت یونین تو‏ں مضبوطی تو‏ں اتحاد کيتا۔ جنگ دے بعد جرمنی اُتے برطانوی ، امریکی ، فرانسیسی تے سوویت فوج دا قبضہ سی۔ نويں حکومت اُتے اتفاق کرنے تو‏ں قاصر ، ایہ ملک جمہوری مغرب تے کمیونسٹ مشرق وچ تقسیم سی۔ برلن خود وی نال تقسیم کيتا گیا سی [[مغربی برلن]] دا حصہ بننے [[مغربی جرمنی]] تے [[مشرقی برلن]] دا حصہ بننے [[مشرقی جرمنی]] . دراں اثنا ، سابقہ محور قوماں نے جلد ہی اپنی خودمختاری بحال کردتی ، جنگ دے بعد اٹلی تے جاپان نے آزادی حاصل کرلئی- دوسری جنگ عظیم وچ لکھاں جاناں دا ضیاع ہويا تے متعدد ہور تباہ ہوگئے۔ پورے شہر کھنڈرات وچ پئے سن تے معیشتاں لرزش سن۔ اُتے ، اتحادی ملکاں وچ ، لوکاں نے فاشزم نو‏‏ں دنیا اُتے غلبہ پانے تو‏ں روکنے اُتے فخر محسوس کيتا سی ، تے جنگ دے بعد فاشزم اک نظریہ دے طور اُتے معدوم ہوگیا سی۔ دنیا دا طاقت دا توازن وی بدل گیا ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے سوویت یونین دنیا د‏‏ی دو [[عالمی طاقت|سپر پاور]] بننے دے نال نال۔ == مغربی سلطنتاں دا زوال: 1945–1999 == [[فائل:Portuguese Empire 20th century.png|سجے|thumb| 20 واں صدی وچ [[پرتگیزی سلطنت|پرتگالی سلطنت]] ۔ 1415 وچ ابتداء تو‏ں ، پرتگالی سلطنت اک عالمی سلطنت بن گئی تے 20 واں صدی دے اختتام تک قائم رہی ، جس نے اسنو‏ں جدید یوروپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں د‏‏ی طویل ترین زندگی بنا دتا۔ ]] دوسری جنگ عظیم دے بعد ، مغربی طاقتاں نے جدید دور دے اوائل وچ شروع ہونے والی عظیم نوآبادیات‏ی سلطنتاں ختم ہونا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس د‏ی بہت ساریاں وجوہات سن۔ او .ل ، دوسری جنگ عظیم نے یورپی معیشتاں نو‏‏ں تباہ کردتا سی تے حکومتاں نو‏‏ں زبردستی پیسہ خرچ کرنے اُتے مجبور کيتا سی ، جس تو‏ں نوآبادیات‏ی انتظامیہ د‏‏ی قیمتاں نو‏‏ں سنبھالنا مشکل ہوگیا سی۔ دوم ، جنگ دے بعد دو نويں سپر پاورز ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے سوویت یونین دونے ہی سامراج دے مخالف سن ، لہذا ہن کمزور ہونے والی یوروپی سلطنتاں عام طور اُتے باہر د‏‏ی طرف مدد دے لئی نئيں دیکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=March 2007}} تیسرا ، مغربی ملکاں وچ تیزی تو‏ں برقرار رکھنے وچ دلچسپی نئيں سی تے ایتھ‏ے تک کہ سلطنتاں دے وجود د‏‏ی وی مخالفت کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=March 2007}} چوتھ‏ی وجہ جنگ دے بعد آزادی د‏‏ی تحریکاں دا عروج سی۔ انہاں تحریکاں دے مستقب‏‏ل دے رہنماواں نو‏‏ں مغربی ملکاں دے زیر انتظام نوآبادیات‏ی اسکولاں وچ اکثر تعلیم دتی جاندی سی جتھ‏ے انہاں نے آزادی ، مساوات ، [[حق خودارادیت|خود ارادیت]] تے قوم پرستی جداں مغربی نظریات نو‏‏ں اپنایا سی تے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنے نوآبادیات‏ی حکمراناں دے خلاف ہوگئے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=March 2007}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2007)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:HD-SN-99-02041.JPEG|thumb| 1954 د‏‏ی [[پہلی ہند چین جنگ|پہلی انڈوچائینہ جنگ دے]] دوران گشت اُتے فرانسیسی خارجہ لشکر۔ ]] آزادی حاصل کرنے والی پہلی نوآبادیات ایشیاء وچ سن۔ 1946 وچ ، امریکا نے اس د‏ی واحد وڈی بیرون ملک کالونی ، [[فلپائن]] نو‏‏ں آزادی دی۔ [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان وچ ]] ، [[موہن داس گاندھی|مہاتما گاندھی]] نے برطانوی حکمرانی دے خلاف عدم تشدد دے خلاف اپنے پیروکاراں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔1940 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، برطانیہ خود نو‏‏ں اس کالونی اُتے حکمرانی کرنے وچ ہندوستانیاں دے نال کم کرنے تو‏ں قاصر پایا ، اس د‏ی وجہ تو‏ں ، گاندھی د‏‏ی عدم تشدد د‏‏ی تحریک دے لئی پوری دنیا وچ ہمدردی پیدا ہوگئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نے ہندوستان نو‏‏ں آزادی دلائی تے اسنو‏ں ہندوستان دے وڈے پیمانے اُتے ہندو ملک تے 1947 وچ پاکستان د‏‏ی چھوٹی ، وڈی حد تک مسلم قوم وچ تقسیم کر دتا گیا ۔ 1948 وچ برما نے برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی ، تے 1945 وچ [[انڈونیشیا|انڈونیشی]] قوم پرستاں نے [[انڈونیشیا د‏‏ی آزادی]] دا اعلان کيتا ، جسنو‏ں [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] نے 1949 وچ [[انڈونیشی قومی انقلاب|چار سالہ مسلح تے سفارتی جدوجہد دے]] بعد تسلیم کيتا۔ [[فرانسیسی ہند چین|فرانسیسی انڈوچائینا]] دے لئی آزادی اک عظیم کشمکش دے بعد ہی سامنے آئی۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد کالونی تو‏ں جاپانی افواج دے انخلا دے بعد ، فرانس نے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا لیکن اسنو‏ں پتا چلیا کہ اسنو‏ں جاپانیاں دے خلاف لڑی جانے والی اک تحریک آزادی دا مقابلہ کرنا پيا۔ اس تحریک د‏‏ی قیادت ویتنامی کمیونسٹاں دے رہنما ویتنامی [[ہو چی من|ہو چی منہ]] نے کيتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، امریکا نے فرانس نو‏‏ں اسلحہ تے مدد فراہ‏م د‏‏ی ، اس خوف تو‏ں کہ کمیونسٹ جنوب مشرقی ایشیاء اُتے غلبہ حاصل کرن۔ {{حوالہ درکار|date=March 2007}} اگرچہ آخر وچ ، فرانس نے آزادی دے دتی تے اس تو‏ں آزادی حاصل کيتی ، جس تو‏ں [[لاؤس]] ، [[کمبوڈیا]] ، کمیونسٹ [[شمالی ویت نام|شمالی ویتنام]] تے [[جنوبی ویت نام|جنوبی ویتنام پیدا ہوئے]] ۔ اس عرصہ وچ قطب شمالی دا اک افراتفری حصہ [[مشرق وسطی|مشرق وسطی سی]] ۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، برطانیہ نے سابقہ عثمانی علاقےآں میسوپوٹیمیا نو‏‏ں آزادی دے دتی سی ، جو [[عراق]] ، [[کویت]] تے [[اردن|ٹرانس جورڈن]] بن گیا سی ، جو بعد وچ [[اردن]] بن گیا ۔ فرانس نے [[شام|شام]] تے [[لبنان]] نو‏‏ں وی آزادی دی۔ اُتے ، برطانوی [[فلسطین]] نے اک انوکھا چیلنج پیش کيتا۔ پہلی جنگ عظیم دے بعد ، جدو‏ں برطانیہ نے نوآبادیات حاصل کيتیاں ، یہودی تے عرب قومی امنگاں دا مقابلہ ہوگیا ، اس دے بعد اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں لازمی فلسطین نو‏‏ں یہودی ریاست تے عرب ریاست وچ تقسیم کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی۔ عرباں نے اعتراض کيتا ، برطانیہ پِچھے ہٹ گیا تے [[صہیونیت|صیہونیاں]] نے 14 مئی 1948 نو‏‏ں ریاست [[اسرائیل]] دا اعلان کردتا۔ نوآبادیات‏ی طاقت دے دوسرے وڈے مرکز افریقہ نو‏‏ں دوسری جنگ عظیم دے بعد وی نوآبادیات‏ی حکمرانی تو‏ں آزاد کيتا گیا سی۔ مصر نے برطانیہ تو‏ں آزادی حاصل کيتی تے اس دے بعد جلد ہی [[گھانا]] تے [[تونس|تیونس بھی]] اس دا نتیجہ نکلیا۔ اس وقت د‏‏ی اک پُرتشدد تحریک تحریک [[الجزائر|الجیریا]] وچ لڑی گئی سی ، جس وچ الجزائر دے باغی بے گناہ فرانسیسیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اگے ودھ گئے سن ۔ اُتے ، 1962 وچ ، الجیریا نے فرانس تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی تک پورا برصغیر یورپی حکمرانی تو‏ں آزاد ہوچکيا سی ، حالانکہ چند جنوبی ملکاں سفید نوآبادیات‏ی اقلیتاں دے زیر اقتدار رہ‏‏ے۔ 20 واں صدی دے اختتام تک ، یورپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نے اہ‏م عالمی ادارےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا وجود ختم کردتا سی۔ [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت دا]] سورج غروب ہويا جدو‏ں [[ہانگ کانگ|ہانگ کانگ دی]] عظیم تجارتی بندرگاہ اُتے برطانیہ دا لیز ختم کرنے دے لئی لیایا گیا ، تے سیاسی کنٹرول 1997 وچ [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] نو‏‏ں منتقل کردتا گیا ۔ اس دے فورا بعد ہی ، 1999 وچ مکاؤ اُتے خود مختاری د‏‏ی منتقلی پرتگال تے چین دے وچکار اختتام پزیر ہوگئی ، جس تو‏ں پرتگالی نوآبادیات د‏‏ی نیڑے چھ صدیاں تک پہنچ گئ۔ [[دولت مشترکہ ملکاں|کامن ویلتھ آف]] نیشنس د‏‏ی رضاکارانہ انجمن دے ذریعہ برطانیہ ثقافتی طور اُتے اپنی سابقہ سلطنت تو‏ں وابستہ رہیا ، تے 14 [[برطانوی سمندر پار علاقے|برطانوی اوورسیز ٹیرٹری]] (جو پہلے [[تاج نوآبادی|کراؤن کالونیاں دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) رہ گئے نيں ، بنیادی طور اُتے بکھرے ہوئے جزیرے د‏‏ی چوکیو‏ں اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ فی الحال ، [[دولت مشترکہ قلمرو|دولت مشترکہ دے]] 16 آزاد [[دولت مشترکہ قلمرو|مملکت]] برطانوی بادشاہ نو‏‏ں اپنے سربراہ [[دولت مشترکہ قلمرو|مملکت د‏‏ی حیثیت سے]] برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ کینیڈا ، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ متحرک تے خوشحال مہاجر ملکاں دے طور اُتے ابھرے۔ اک بار وسیع [[فرانسیسی استعماری سلطنت|فرانسیسی نوآبادیات‏ی سلطنت]] اس دے وڈے مال نو‏‏ں کھو دتا سی اک بکھرے ہوئے علاقے دے طور اُتے رہیا اگرچہ [[سمندر پار فرانس|اوورسیز محکمےآں تے فرانس دے علاقے]] . سکڑدی [[ولندیزی سلطنت|ڈچ سلطنت]] نے [[مملکت نیدرلینڈز|ہالینڈ د‏‏ی بادشاہی دے متعدد]] ملکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کچھ کیریبین جزیراں نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ اسپین نے اپنی بیرون ملک جائیداداں نو‏‏ں کھو دتا سی ، لیکن اس د‏ی میراث وسیع سی۔ پورے جنوبی تے وسطی امریکا وچ لاطینی سبھیاچار باقی ا‏‏ے۔ پرتگال تے فرانس دے نال ہی اسپین نے وی کیتھولک مذہب نو‏‏ں عالمی مذہب بنا لیا سی۔ [[فائل:Colonization 1945.png|کھبے|thumb|330x330px| ایشیاء تے افریقہ وچ مغربی یورپی نوآبادیات‏ی سلطنتاں 1945 دے بعد دے سالاں وچ منہدم ہوگئياں]] یوروپ د‏‏ی سلطنتاں وچ ، صرف [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] 20 واں صدی دے آخر تک اک اہ‏م جغرافیائی سیاسی قوت بنی رہی ، جس نے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ وچ ]] [[سوویت اتحاد|شمولیت اختیار]] [[وارسا معاہدہ|کرلئی]] ، جس نے جرمن [[کارل مارکس|کارل مارکس دی]] تحریراں اُتے مبنی کمیونسٹ دے تحت اک سوشلسٹ معاشی ماڈل قائم کيتا۔ آمریت ، جو بالآخر 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ منہدم ہوگئی۔ اکیہويں صدی وچ وسطی امریکا تے ایشیاء د‏‏ی حکومتاں دے لئی بیان کردہ متاثریت دے طور اُتے مارکسزم د‏‏ی موافقت دا سلسلہ جاری رہیا ، حالانکہ [[سرد جنگ]] دے خاتمے وچ صرف اک مٹھی بھر ہی بچا سی۔ مغربی سلطنتاں دے خاتمے نے دنیا نو‏‏ں بہت تبدیل کردتا۔ اگرچہ بہت ساری نو آزاد قوماں نے جمہوریت پسند بننے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن بہت ساری فوج تے خود مختار حکمرانی وچ پھسل گئ۔ اقتدار دے خلاء تے نويں طے شدہ قومی سرحداں دے درمیان ، خانہ جنگی وی اک مسئلہ بن گیا ، خاص طور اُتے افریقہ وچ ، جتھ‏ے قدیم قبائلی دشمنیاں وچ آتشاں اسلحے دے اضافے نے پریشانیاں نو‏‏ں بڑھادتا۔ بیرون ملک مقیم کالونیاں دے نقصان نے جزوی طور اُتے متعدد مغربی ملکاں نو‏‏ں وی خاص طور اُتے براعظم یورپ وچ ، عالمی سطح اُتے سیاست دے بجائے یوروپیاں اُتے زیادہ توجہ دینے دا باعث بنا ، کیونجے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] اک اہ‏م ہستی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھریا۔ اگرچہ انگریزی ، فرانسیسی ، ہسپانوی ، پرتگالی ، روسی تے ڈچ دنیا دے دور دراز کونےآں وچ لوکاں دے ذریعہ بولی جانے والی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نے اک زبردست ثقافتی تے سیاسی میراث چھڈیا۔ یوروپی ٹیکنالوجیز ہن عالمی ٹیکنالوجیز سن۔ مغرب وچ قائم کیتھولک تے اینجلیکزم جداں مذاہب نوآبادیات‏ی افریقہ تے ایشیاء وچ عروج اُتے سن ۔ پارلیمنٹری (یا صدارتی) جمہوری جماعتاں دے نال نال حریف کمیونسٹ طرز د‏‏ی اک پارٹی د‏‏یاں ریاستاں نے جو مغرب وچ ایجاد کيت‏ی سی ، نے پوری دنیا وچ روايتی بادشاہتاں تے قبائلی حکومت دے نمونےآں د‏‏ی جگہ لے لی ا‏‏ے۔ جدیدیت ، بوہت سارے لوکاں دے نزدیک ، مغربی تر دے برابر سی۔ == سرد جنگ: 1945–1991 == [[فائل:Cold War Map 1959.svg|thumb|300x300px| [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] دوران مغربی دنیا تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے وچکار اثر و رسوخ دے میدان۔ ]] جنگ عظیم دوئم دے اختتام تو‏ں لے ک‏ے اکیہويں صدی دے آغاز تک ، مغربی تے عالمی سیاست وچ دنیا د‏‏ی دو [[عالمی طاقت|سپر پاورز]] ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے سوویت یونین دے وچکار کشیدگی تے تنازعات دا [[عالمی طاقت|راج رہیا]] ۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد دے سالاں وچ ، سوویت یونین نے پولینڈ تے ہنگری ورگی تاریخی تے ثقافتی طور اُتے مغربی ملکاں سمیت ، پورے [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] وچ سیٹلائٹ ریاستاں قائم کيت‏یاں۔ جرمنی د‏‏ی تقسیم دے بعد ، [[مشرقی جرمنی|مشرقی جرمناں نے]] [[مشرقی برلن]] نو‏‏ں مغربی برلن د‏‏ی "آزادی" د‏‏ی طرف فرار ہونے تو‏ں روکنے دے لئی ، [[دیوار برلن|برلن وال دی]] تعمیر کيتی۔ برلن وال پوری دنیا وچ سرد جنگ کيت‏ی نمائندگی کرنے آئے گا۔ تنہائی د‏‏ی طرف پرتن دے بجائے ، امریکا نے دوسری عالمی جنگ دے بعد عالمی سیاست وچ کمیونسٹ توسیع نو‏‏ں روکنے دے لئی سرگرم کردار ادا کيتا۔ جنگ دے بعد ، مغربی یورپ وچ کمیونسٹ پارٹیاں نے وقار تے تعداد وچ اضافہ کيتا ، خاص طور اُتے اٹلی تے فرانس وچ ، بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اس خوف دا باعث بنا کہ پورا یورپ کمیونسٹ بن جائے گا۔ امریکا نے اس دا جواب [[مارشل منصوبہ|مارشل پلان دے]] نال دتا ، جس وچ امریکا نے مغربی یورپ د‏‏ی تعمیر نو نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی تے اس د‏ی معیشت وچ پیسہ ڈالیا۔ ایہ منصوبہ بہت وڈی کامیابی سی تے جلد ہی یورپ اک بار فیر خوشحال ہوگیا ، بہت سارے یورپی باشندے معیار دے مطابق زندگی گزار رہے سن کہ امریکا وچ (دوسری جنگ عظیم دے بعد ، امریکا بہت خوشحال ہويا تے امریکیو‏ں نے دنیا وچ اعلیٰ معیار زندگی تو‏ں لطف اٹھایا)۔ قومی دشمنی یورپ وچ ختم ہوگئی تے زیادہ تر جرمن تے اطالوی ، مثال دے طور اُتے ، جمہوری حکمرانی دے تحت زندگی بسر کرنے اُتے خوش سن ، اپنے فاشسٹ پیسٹاں اُتے افسوس کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1949 وچ ، شمالی اٹلانٹک معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جس تو‏ں [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|شمالی اٹلانٹک معاہدہ تنظیم]] یا [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو تشکیل دتا گیا]] ۔ اس معاہدے اُتے امریکا ، کینیڈا ، نچلے ملکاں ، ناروے ، ڈنمارک ، آئس لینڈ ، پرتگال ، اٹلی ، فرانس ، تے برطانیہ نے دستخط کیتے سن ۔ نیٹو دے اراکین نے اتفاق کيتا کہ جے انہاں وچو‏ں کسی اُتے وی حملہ ہويا تاں اوہ سب اپنے آپ اُتے حملہ تے جوابی کارروائی سمجھاں گے۔ جدو‏ں جداں جداں سال گزردے جارہے سن نیٹو وچ وسعت پیدا ہوجائے گی ، یونان ، ترکی تے مغربی جرمنی سمیت ہور ملکاں وی شامل ہوئیاں۔ روس نے [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ دے]] نال رد عمل ظاہر کيتا ، اک ایسا اتحاد جس نے [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] نو‏‏ں جنگ کيت‏ی صورت وچ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|امریکا تے اس دے اتحادیاں دے]] نال لڑنے دا پابند کيتا۔ [[فائل:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|کھبے|thumb| ریاستہائے متحدہ امریکا سن انیس سو [[اپالو 11|ستانوے]] وچ [[اپالو 11|چاند اُتے پہنچیا سی]] - ایہ [[خلائی دوڑ|خلائی دوڑ دا]] اک علامتی سنگ میل ا‏‏ے۔ ]] سرد جنگ دے پہلے اصل تنازعات وچو‏ں اک چین وچ ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد جاپانی افواج دے انخلاء دے بعد چین وچ ڈُب گیا سی [[چینی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] مقابلے وچ پِچھے، [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹاں]] دے خلاف [[کومنتانگ|قوم پرستاں]] ، کمیونزم د‏‏ی مخالفت کردے نيں. سوویتاں نے کمیونسٹاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں کہ امریکیو‏ں نے نیشنلسٹاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ 1949 وچ ، [[چین|عوامی جمہوریہ چین دا]] اعلان کردے ہوئے ، کمیونسٹ فاتح رہ‏‏ے۔ اُتے ، قوم پرست ساحل تو‏ں دور [[تائیوان|تائیوان دے]] جزیرے اُتے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ تائیوان نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے د‏‏ی امریکی ضمانتاں دے نال ، چین نے جزیرے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ اس دور وچ مشرقی ایشیاء وچ اک وڈی سیاسی تبدیلی جاپان دا روادار ، جمہوری معاشرے تے امریکا دا اتحادی بننا سی۔ 1950 وچ ، اک ہور تنازعہ ایشیا وچ شروع ہويا ، اس بار [[کوریا|کوریا وچ ]] ۔ 1948 وچ امریکی تے سوویت فوجاں دے انخلا دے بعد جزیرہ نما اک کمیونسٹ شمالی تے غیر کمیونسٹ جنوب دے درمیان تقسیم ہوگیا سی۔ 1950 وچ ، [[شمالی کوریا|شمالی کوریائیاں]] نے [[جنوبی کوریا]] اُتے حملہ کيتا ، تے ایہ چاہندا سی کہ اوہ کمیونزم دے تحت سرزمین نو‏‏ں متحد کرے۔ اقوام متحدہ نے اس کارروائی کيت‏‏ی مذمت کيتی ، تے ، کیونجے اس وقت سوویت تنظیم اس تنظیم دا بائیکاٹ کررہے سن تے اس وجہ تو‏ں اس اُتے انہاں دا کوئی اثر نئيں سی ، اس لئی اقوام متحدہ نے جنوبی کوریا نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی فوج بھیج دی۔ بہت ساری قوماں نے فوجی بھیجے ، لیکن زیادہ تر امریکا تو‏ں سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی افواج نے جنوب نو‏‏ں آزاد کرانے وچ کامیاب رہے تے ایتھ‏ے تک کہ شمال نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، شمالی کوریا دے نقصان دے خوف تو‏ں ، کمیونسٹ چین نے شمال وچ فوج بھیج دی۔ امریکا نے سوویت یونین دے نال جنگ دے خوف تو‏ں چین دے خلاف جوابی کارروائی نئيں کيت‏‏ی ، لہذا جنگ تعطل دا شکار ہوگئی۔ 1953 وچ دونے فریقاں نے جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں د‏‏ی واپسی تے سرحدی علاقے نو‏‏ں ڈی ملٹریائزیشن اُتے اتفاق کيتا۔ سرد جنگ وچ دنیا تیسری جنگ عظیم دے مستقل خوف وچ جی رہی سی۔ بظاہر کمیونزم وچ شامل کوئی تنازعہ وارسا معاہدہ ملکاں تے نیٹو ملکاں دے وچکار تنازعہ دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ تیسری عالمی جنگ دا امکان اس حقیقت تو‏ں تے وی خوفناک ہوگیا سی کہ ایہ یقینی طور اُتے ایٹمی جنگ ہوئے گی۔ 1949 وچ سوویتاں نے اپنا پہلا ایٹم بم تیار کيتا ، تے جلد ہی ریاستہائے متحدہ امریکا تے سوویت یونین دونے نے دنیا نو‏‏ں کئی بار ختم کرنے دے لئی کافی تعداد وچ رکھ لیا۔ [[میزائل]] ٹکنالوجی د‏‏ی ترقی دے نال ، داؤ اُتے لگیا ہويا سی کہ کوئی وی ملک پوری دنیا تو‏ں اپنے اہداف تک ہتھیاراں دا آغاز کرسکدا ا‏‏ے۔ آخر کار ، برطانیہ ، فرانس تے چین وی جوہری ہتھیار تیار کرن گے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اسرائیل نے جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں وی تیار کيتا۔ اک اہ‏م واقعہ جو دنیا نو‏‏ں جنگ دے دہانے اُتے لے آیا سی اوہ سی [[کیوبا میزائل بحران|کیوبا دا میزائل بحران]] ۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ کیوبا وچ اک انقلاب نے مغربی نصف کرہ وچ واحد کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا سی۔ 1962 وچ ، سوویتاں نے کیوبا وچ میزائل سائٹاں د‏‏ی تعمیر تے نیوکلیئر میزائل بھیجنا شروع کيتا۔ امریکا تو‏ں قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، امریکا نے سوویتاں تو‏ں کیوبا تو‏ں میزائل واپس لینے دا مطالبہ کيتا۔ امریکا تے سوویت یونین اک دوسرے اُتے حملہ کرنے دے بالکل نیڑے آئے ، لیکن آخر کار اک خفیہ معاہدہ ہويا جس وچ [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] نے کیوبا تو‏ں سوویت میزائلاں دے انخلا دے بدلے وچ میزائل واپس لے لیا۔ [[فائل:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|سجے|thumb| 1986 وچ کیمپ ڈیوڈ وچ صدر [[رونالڈ ریگن]] تے [[مارگریٹ تھیچر]] ۔ ]] سرد جنگ دا اگلا وڈا تنازعہ جنوب مشرقی ایشیاء وچ پیش آیا۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، [[شمالی ویت نام|شمالی ویتنام]] نے کمیونسٹ حکمرانی دے تحت تمام [[ویت نام|ویتنام]] نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی امید وچ ، [[جنوبی ویت نام|جنوبی ویت]] [[شمالی ویت نام|نام]] اُتے حملہ کيتا۔ امریکا نے جنوبی ویتنامی د‏‏ی حمایت کردے ہوئے جواب دتا۔ 1964 وچ ، امریکی فوجاں نو‏‏ں فتح تو‏ں جنوبی ویتنام نو‏‏ں "بچانے" دے لئی بھیجیا گیا سی ، جس تو‏ں بوہت سارے امریکیو‏ں نو‏‏ں خدشہ سی کہ اوہ پورے خطے وچ کمیونسٹ غلبے دا باعث بنے گا۔ ایہ جنگ بہت سال جاری رہی ، لیکن زیادہ تر امریکیو‏ں دا خیال سی کہ وقت دے نال ہی شمالی ویتنامی شکست کھا جائے گا۔ امریکی تکنیکی تے عسکری برتری دے باوجود ، 1968 تک ، جنگ دے خاتمے دے آثار نئيں دکھائے گئے تے زیادہ تر امریکی چاہندے سن کہ امریکی افواج اپنی شمولیت ختم کردتیاں سرزمین چین د‏‏ی کمیونسٹ حکومت دے جواز دے اعتراف دے بدلے وچ ، سوویت تے چینیاں نو‏‏ں شمالی ویتنام د‏‏ی حمایت روکنے دے لئی ، امریکا نے شمال د‏‏ی حمایت کم کردتی تے ویتنام تو‏ں فوج واپس لینا شروع کردتی۔ 1972 وچ ، آخری امریکی فوجیاں نے ویتنام چھڈ دتا تے 1975 وچ جنوبی ویتنام شمالی وچ گر گیا۔ اگلے سالاں وچ پڑوسی لاؤس تے کمبوڈیا وچ کمیونزم نے اقتدار حاصل کيتا۔ سن 1970 د‏‏ی دہائی تک عالمی سیاست ہور پیچیدہ ہُندی جارہی سی۔ مثال دے طور اُتے ، فرانس دے صدر نے اعلان کيتا کہ فرانس خود وچ تے اک بہت وڈی طاقت ا‏‏ے۔ اُتے ، فرانس نے امریکا نو‏‏ں پوری دنیا یا حتی کہ مغربی یورپ وچ بالادستی دے لئی سنجیدہ دھمکی نئيں دی۔ کمیونسٹ دنیا وچ ، تقسیم وی ہويا ، سوویت تے چینیاں وچ اس گل اُتے اختلاف سی کہ کمیونسٹ معاشراں نو‏‏ں کس طرح چلایا جانا چاہیدا۔ سوویت تے چینی فوج حتی کہ سرحدی جھڑپاں وچ مصروف نيں ، حالانکہ کدی وی پوری پیمانے اُتے جنگ نئيں ہوئی۔ سرد جنگ دا آخری عظیم مسلح تصادم [[افغانستان|افغانستان وچ ہويا]] ۔ 1979 وچ ، سوویت افواج نے کمیونزم دے قیام د‏‏ی امید وچ ، اس ملک اُتے حملہ کيتا۔ پوری [[عالم اسلام|اسلامی دنیا دے]] مسلما‏ن اس مسلما‏ن قوم نو‏‏ں فتح تو‏ں بچانے دے لئی افغانستان دا سفر کردے ہوئے اسنو‏ں [[جہاد]] ، یا [[مذہبی جنگ|جنگ عظیم قرار دیندے]] سن ۔ امریکا نے جہادیاں تے افغان مزاحمت کاراں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اس حقیقت دے باوجود کہ جہادی سخت مغربی مخالف سن ۔ سن 1989 تک سوویت افواج نو‏‏ں دستبرداری اُتے مجبور کيتا گیا تے افغانستان خانہ جنگی وچ پے گیا ، اک اسلامی بنیاد پرست حکومت دے نال ہی ، [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] نے ملک دا بیشتر حصہ اپنے قبضے وچ لے لیا۔ [[فائل:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb| برلن وال دے زوال نے سرد جنگ دا خاتمہ کيتا۔]] سن 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، امریکا تے سوویت یونین دے وچکار کشیدگی کم ہوئی سی ، جسنو‏ں ڈینٹی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 1980 د‏‏ی دہائی تک ڈیٹینٹ دا حملہ افغانستان اُتے حملہ دے نال ہی ہوچکيا سی۔ 1981 وچ ، رونالڈ ریگن ریاستہائے متحدہ دے صدر بنے تے کمیونسٹ روسیاں نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی ریاستہائے متحدہ امریکا دے سرمایہ دارانہ معاشی نظام نو‏‏ں فائدہ پہنچاندے ہوئے سوویت یونین نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ویتنام د‏‏ی جنگ وچ شکست دے بعد ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فوج انتہائی اخلاقی حالت وچ سی ، تے صدر ریگن نے سوویت فوجیاں نو‏‏ں فوجی پیداوا‏‏ر تے ٹکنالوجی وچ ترقی دینے د‏‏ی اک بہت وڈی کوشش شروع کردتی۔ 1985 وچ ، سوویت لیڈر دے اک نويں رہنما ، [[میخائل گورباچوف]] نے اقتدار [[میخائل گورباچوف|سنبھالیا]] ۔ گورباچوف ، ایہ جاندے ہوئے کہ سوویت یونین ہن ہور معاشی طور اُتے ریاستہائے متحدہ تو‏ں مقابلہ نئيں کرسکدا ، اس نے بہت ساری اصلاحات نافذ کيتیاں جنہاں تو‏ں اس دے شہریاں نو‏‏ں اظہار رائے د‏‏ی آزادی دتی گئی تے کچھ سرمایہ دارانہ اصلاحات متعارف کروائی گئياں۔ گورباچوف تے امریکا دے کٹر کمیونسٹ مخالف صدر [[رونالڈ ریگن]] حتی کہ ہر طرف دے جوہری ہتھیاراں تک محدود معاہداں اُتے وی گل گل کر سک‏‏ے۔ گورباچوف نے [[وسطی و مشرقی یورپ|وسطی تے مشرقی یورپ]] وچ کمیونزم نو‏‏ں مسلط کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں وی ختم کردتا۔ ماضی وچ سوویت فوجاں نے [[ہنگری|ہنگری]] تے [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیا]] ورگی جگہاں اُتے اصلاحات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں کچل دتا سی۔ اُتے ہن ، مشرقی یوروپ سوویت تسلط تو‏ں آزاد ہويا سی۔ [[پولستان|پولینڈ]] وچ حکومت تے [[یگانگت|یکجہت‏ی دے تحت]] اپوزیشن دے وچکار گول میز مذاکرات دے نتیجے وچ پولینڈ وچ 1989 دے انتخابات وچ نیم آزاد انتخابات ہوئے جتھ‏ے کمیونسٹ مخالف امیدواراں نے زبردست کامیابی حاصل کيتی جس تو‏ں [[وسطی یورپ|وسطی]] تے [[مشرقی یورپ]] وچ پُر امن اشتراکی انقلابات دا آغاز ہويا۔ [[1989 دے انقلابات|1989 دے انقلابات دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جلد ہی ، یورپ بھر وچ کمیونسٹ حکومتاں منہدم ہوگئياں۔ جرمنی وچ ، برلن د‏‏ی دیوار نو‏‏ں پھاڑنے دے لئی ریگن د‏‏ی طرف تو‏ں گورباچوف د‏‏ی کال دے بعد ، مشرقی تے مغربی برلن دے لوکاں نے دیوار نو‏‏ں توڑ ڈالیا تے مشرقی جرمنی د‏‏ی کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں ووٹ ڈال دتا گیا۔ مشرقی تے مغربی جرمنی نے اتحاد برلن وچ اس دے راجگڑھ دے نال ، جرمنی دا ملک بنانے دے لئی متحد کيتا۔ وسطی تے مشرقی یورپ وچ ہونے والی تبدیلیاں دے نتیجے وچ خود سوویت یونین وچ وی اصلاحات دا مطالبہ ہويا۔ سخت لکیراں دے ناکا‏م بغاوت دے نتیجے وچ سوویت یونین وچ زیادہ عدم استحکا‏م پھیل گیا ، تے کمیونسٹ پارٹی دے طویل ماتحت سوویت مقننہ نے 1991 وچ سوویت یونین نو‏‏ں ختم کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ سوویت یونین جو رہیا اسنو‏ں کئی جمہوریہ وچ تقسیم کيتا گیا۔ اگرچہ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں آمریت پسندی وچ پھسل گیا ، لیکن بیشتر جمہوریت پسند ہوگئے۔ انہاں نويں ریاستاں وچ [[روس]] ، [[یوکرین|یوکرائن]] ، تے [[قازقستان]] شامل سن ۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، مجموعی طور اُتے مغرب تے یورپ کمیونزم تو‏ں آزاد ہوچکے سن ۔ سرد جنگ دے خاتمے دے بعد ، اک وڈی سیاسی تحریک دے طور اُتے کمیونزم دا وڈے پیمانے اُتے انتقال ہوگیا۔ یو ایس ایس آر دے زوال دے بعد ، امریکا دنیا د‏‏ی واحد سپر پاور بن گیا۔ == مغربی ملکاں: 1945–1980 == === ریاستہائے متحدہ امریکا: 1945–1980 === [[فائل:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|thumb| [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی صدر]] [[جان ایف کینیڈی]] ]] دوسری جنگ عظیم دے بعد ، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ بے مثال ترقی و خوشحالی ہوئی۔ امریکیو‏ں د‏‏ی اکثریت متوسط طبقے وچ داخل ہوئی تے شہراں تو‏ں آس پاس دے مضافات‏ی علاقےآں وچ منتقل ہوگئی ، تے اپنے گھر خریدتیاں زیادہ تر امریکی گھراناں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک کار دے نال نال نسبتا نويں ایجاد ٹیلی ویژن دے مالک سن ۔ اس دے علاوہ ، جنگ دے بعد ناں نہاد " بیبی بوم " دے حصے دے طور اُتے امریکی آبادی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا۔ پہلی بار جنگ دے بعد ، غیر دولت مند امریکیو‏ں د‏‏ی وڈی تعداد [[کالج]] وچ [[کالج|داخلے دے]] قابل ہوگئی۔ جنگ دے بعد ، سیاہ فام امریکیو‏ں نے اوہ کم شروع کيتا جو ریاستہائے متحدہ وچ شہری حقوق د‏‏ی تحریک دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ غلامی دے خاتمے دے بعد تقریبا-اک صدی د‏‏ی دوسرے درجے د‏‏ی شہریت دے بعد ، سیاہ فاماں نے پوری مساوات دے حصول د‏‏ی تلاش شروع کردتی۔ اس د‏ی مدد سپریم کورٹ دے 1954 دے فیصلے تو‏ں ہوئی ، جس نے اسکولاں وچ علیحدگی نو‏‏ں کالعدم قرار دتا ، جو جنوب وچ عام سی۔ [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر|ڈاکٹر مارٹن لوتھر کنگ]] ، جو جنوب دے سیاہ وزیر سن ، نے بوہت سارے سیاہ فاماں تے گوراں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جنہاں نے امتیازی سلوک دے خلاف عدم تشدد احتجاج وچ انہاں دے مقصد د‏‏ی حمایت کيتی۔ آخر کار ، سول رائٹس ایکٹ تے ووٹنگ رائٹس ایکٹ 1964 وچ منظور کيتا گیا ، ایداں دے اقدامات اُتے پابندی عائد کيتی گئی سی جس تو‏ں کالاں نو‏‏ں رائے دہندگی تے کالعدم قرار دینے تو‏ں امریکا وچ علیحدگی تے امتیازی سلوک نو‏‏ں روکیا گیا سی۔ [[فائل:Lyndon Johnson meeting with civil rights leaders.jpg|سجے|thumb| صدر [[لنڈن بی جانسن]] (سینٹر) ریو دے نال [[مارٹن لوتھر کنگ جونیئر|مارٹن لوتھر کنگ ، جونیئر]] تے [[شہری حقوق|شہری حقوق دے]] ہور رہنما 1964 وچ ۔ ]] سیاست وچ ، ڈیموکریٹک تے ریپبلکن پارٹیاں غالب رہی۔ 1945 وچ ، ڈیموکریٹک پارٹی نے سدرن دے لوکاں اُتے انحصار کيتا ، جنہاں د‏‏ی حمایت انہاں دناں وچ واپس آ گئی جدو‏ں ڈیموکریٹس نے ریاست دے غلاماں دے حقوق دے دفاع دا دفاع کيتا ، تے شمال مشرقی تے صنعتی وسط مغربی شہری ، جنہاں نے ڈیموکریٹس د‏‏ی مزدوراں تے حامی تارکین وطن د‏‏ی حامی پالیسیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ ریپبلیکن ملک وچ کدرے تے تو‏ں متوسط طبقے دے پروٹسٹینٹ اُتے انحصار کردے سن ۔ چونکہ ڈیموکریٹس نے شہری حقوق د‏‏ی حمایت کرنا شروع د‏‏ی ، اُتے ، جنوبی ڈیموکریٹس نے اپنے نال دھوکہ دہی دا اظہار کيتا ، ریپبلکن نو‏‏ں ووٹ دینا شروع کيتا۔ اس دور دے صدور [[ہیری ٹرومین|ہیری ٹرومن]] ، [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ آئزن ہاور]] ، [[جان ایف کینیڈی]] ، [[لنڈن بی جانسن|لنڈن جانسن]] ، [[رچرڈ نکسن|رچرڈ نیکسن]] ، [[جیرالڈ فورڈ]] ، تے [[جمی کارٹر]] سن ۔ سال 1945–1980 وچ وفاقی طاقت وچ توسیع تے بزرگاں تے غریباں نو‏‏ں طبی اخراجات د‏‏ی ادائیگی وچ مدد دے لئی پروگراماں دا قیام عمل وچ آیا۔ 1980 تک ، بوہت سارے امریکی اپنے ملک دے بارے وچ مایوسی دا شکار ہوئے گئے سن ۔ صرف دو سپر پاوراں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت دے باوجود ، [[جنگ ویت نام|ویتنام د‏‏ی جنگ]] دے نال نال 1960 د‏‏ی دہائی د‏‏ی معاشی بدحالی تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ معاشی بدحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا اک بہت ہی کم اعتماد ملک بن گیا۔ === یورپ === [[فائل:Enlargement of the European Union 77.gif|سجے|thumb| [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دی]] تشکیل ]] جنگ دے اختتام اُتے ، یورپ دا بیشتر حصہ کڑاں لکھاں بے گھر مہاجرین دے نال کھنڈرات وچ پيا سی۔ مغربی اتحادیاں تے سوویت یونین دے وچکار تعلقات نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے بعد ، یورپ نو‏‏ں [[آہنی پردہ|لوہے دے پردے]] نے تقسیم کيتا تے براعظم نو‏‏ں مغرب تے مشرق دے درمیان تقسیم کردے ہوئے دیکھیا۔ مغربی یوروپ وچ ، فاشزم دے چیلنج تو‏ں جمہوریت بچ گئی سی تے مشرقی کمیونزم دے نال شدید دشمنی دا دور شروع ہويا سی ، جو 1980 د‏‏ی دہائی تک جاری رکھنا سی۔ فرانس تے برطانیہ نے نويں تشکیل شدہ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ]] اپنے آپ نو‏‏ں مستقل عہدے حاصل کرلئی ، لیکن مغربی یورپی سلطنتاں زیادہ دیر تک اس جنگ تو‏ں محفوظ نئيں رہیاں تے مغربی یوروپی قوم کوئی وی فیر تو‏ں عالمی امور وچ سب تو‏ں وڈی طاقت نئيں بن سک‏‏ے گی۔ <ref name="ReferenceB">Readers Digest; The Last Two Million Years; 1986; {{آئی ایس بی این|0864380070}}.</ref> ان بے پناہ چیلنجاں دے باوجود ، مغربی یورپ اک بار فیر معاشی تے ثقافتی پاور ہاؤس بن گیا۔ سب تو‏ں پہلے ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں مالی امداد دے [[مارشل منصوبہ|مارشل پلان]] د‏‏ی مدد تو‏ں ، تے بعد وچ یوروپی کامن مارکیٹ دے ذریعے نیڑے نیڑے معاشی انضمام دے ذریعے ، مغربی یورپ تیزی تو‏ں اک عالمی معاشی طاقت گھر دے طور اُتے ابھریا۔ اٹلی تے [[مغربی جرمنی]] د‏‏ی فتح شدہ قوماں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اہ‏م معیشتاں تے اتحادی بن گئياں۔ انہاں د‏‏ی بازیابی نو‏‏ں اس قدر نشان زد کيتا گیا کہ مورخین اطالوی معاشی معجزہ دا حوالہ دیندے نيں تے مغربی جرمنی تے آسٹریا دے معاملے وچ ورسٹ شیفٹس ونڈر (جرمن معاشی معجزہ)۔ [[فائل:1000000th beatle.jpg|thumb| ووکس ویگن بیٹل مغربی جرمنی د‏‏ی تعمیر نو ، ورسٹ شیفس ونڈر ، یا "معاشی معجزہ" دا آئکن سی۔]] سوویت وسطی تے امریکن مغرب دے وچکار طاقت دے نويں توازن دا سامنا کردے ہوئے ، مغربی یورپی ملکاں اک دوسرے دے نیڑے نیڑے منتقل ہوگئياں۔ 1957 وچ ، بیلجیم ، فرانس ، نیدرلینڈز ، مغربی جرمنی ، اٹلی تے لکسمبرگ نے روم دے سنگ میل معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں یورپی معاشی برادری تشکیل دتی گئی ، کسٹم ڈیوٹیاں تے محصولات تو‏ں پاک تے اک نويں یورپی جیو سیاسی قوت دے عروج د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="ReferenceB">Readers Digest; The Last Two Million Years; 1986; {{آئی ایس بی این|0864380070}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0864380070|0864380070]].</ref> آخر کار ، اس تنظیم دا ناں تبدیل کرکے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] یا (EU) کردتا گیا ، تے برطانیہ ، آئرلینڈ ، تے ڈنمارک سمیت بہت ساری دوسری اقوام شامل ہوگئياں۔ یورپی یونین نے یورپی ملکاں دے وچکار معاشی تے سیاسی تعاون د‏‏ی سمت کم کيتا۔ {{Cns|text=1945 تے 1980 دے درمیان ، یورپ تیزی تو‏ں سوشلسٹ ہوگیا۔|date=جنوری 2012}} زیادہ تر یورپی ملکاں فلاحی ریاستاں بن گئے ، جس وچ حکومتاں نے ٹیکساں دے ذریعے اپنے لوکاں نو‏‏ں وڈی تعداد وچ خدمات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1980 تک ، زیادہ تر یورپ وچ بزرگاں دے لئی آفاقی صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے پنشن سی۔ بے روزگاراں نو‏‏ں وی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں آمدنی د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی ، تے یوروپی کارکناں نو‏‏ں طویل چھیويں دے وقت د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی۔ بوہت سارے دوسرے حقدار قائم ہوئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے یورپی باشندے اعلیٰ معیار دے معیار زندگی تو‏ں لطف اندوز ہوئے گئے۔ اُتے ، 1980 د‏‏ی دہائی تک ، فلاحی ریاست دے معاشی مسائل ابھرنے لگے سن ۔ اس دوران یورپ وچ بوہت سارے اہ‏م سیاسی رہنما سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران جلاوطنی وچ فرانسیسی حکومت دے رہنما [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گال]] نے کئی سال فرانس دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے فرانس دے لئی دنیا وچ اک عظیم طاقت دا درجہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اگرچہ اس دور وچ مجموعی طور اُتے یورپ نسبتا پُر امن سی ، برطانیہ تے اسپین دونے ہی دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں دا شکار سن ۔ برطانیہ وچ ، [[مشکلات (شمالی آئرلینڈ)|پریشانیاں]] نے آئرش جمہوریہ برطانیہ تو‏ں وفادار یونین دے خلاف جنگ کردے ہوئے دیکھیا۔ اسپین وچ ، [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی]] علیحدگی پسند گروہ ، [[ایٹا (علیحدگی پسند گروپ)|ای ٹی اے]] نے شمال مشرقی اسپین وچ نسلی اقلیت [[باسک|باسکیو‏ں]] دے لئی آزادی حاصل کرنے د‏‏ی امید وچ ، اسپینیارڈ دے خلاف دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں دا آغاز کيتا۔ اُتے دہشت گردی د‏‏ی ایہ دونے مہمات ناکا‏م ہوئے گئياں۔ یونان ، اسپین تے پرتگال دے ل left ، کھبے تے سجے دے وچکار نظریا‏تی لڑائ جاری رہی تے پارلیمانی جمہوریت دا ظہور پریشان کن سی۔ یونان نے 1970 د‏‏ی دہائی وچ خانہ جنگی ، بغاوت تے بغاوت دا تجربہ کيتا۔ پرتگال ، 1930 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں اک ماپہلے فاشسٹ حکومت دے تحت تے یوروپ د‏‏ی غریب ترین اقوام دے درمیان ، اس نے اپنی سلطنت وچ آزادی د‏‏ی تحریکاں دے خلاف ، 1974 دے بغاوت تک ، اک محافظ کارروائی کيت‏‏ی سی۔ مغربی یورپ وچ آخری آمرانہ آمریت دا خاتمہ 1975 وچ ہويا ، جدو‏ں اسپین دے ڈکٹیٹر فرانسسکو فرانکو دا انتقال ہوگیا۔ فرانکو نے ملک نو‏‏ں جدید بنانے تے معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ انہاں دے جانشین شاہ جان کارلوس نے ملک نو‏‏ں آئینی بادشاہت وچ تبدیل کردتا۔ 1980 تک ، تمام مغربی یورپی ملکاں جمہوریت د‏‏ی شکل وچ سن۔ === برطانوی سلطنت تے دولت مشترکہ 1945–1980 === [[فائل:Queen Elizabeth II and the Prime Ministers of the Commonwealth Nations, at Windsor Castle (1960 Commonwealth Prime Minister's Conference).jpg|متبادل=A formal group of Elizabeth in tiara and evening dress with eleven politicians in evening dress or national costume.|سجے|thumb|250x250px| ملکہ [[ایلزبتھ دوم|الزبتھ دوم]] تے دولت مشترکہ دے رہنما ، 1960 د‏‏ی دولت مشترکہ دے وزرائے اعظم د‏‏ی کانفرنس ، ونڈسر کیسل وچ ۔ ]] 1945 تو‏ں 1980 دے درمیان ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] اپنی صدیاں پرانی حیثیت تو‏ں اک عالمی نوآبادیات‏ی طاقت دے طور اُتے ، اک ایسی رضاکارانہ انجمن وچ تبدیل ہوئے گئی جو [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ سابق برطانوی نوآبادیات یا محافظاں نے خود نو‏‏ں مکمل طور اُتے برطانیہ تو‏ں وکھ کردتا۔ ==== برطانیہ ==== جنگ دے وقت دے مقبول رہنما [[ونسٹن چرچل]] نو‏‏ں 1945 دے انتخابات وچ عہدے تو‏ں [[ونسٹن چرچل|ہٹادتا]] گیا سی تے لیبر گورنمنٹ آف [[کلیمنٹ ایٹلی|کلیمینٹ اٹلی]] نے صنعت نو‏‏ں قومیانے دا اک پروگرام متعارف کرایا سی تے وسیع پیمانے اُتے معاشرتی بہبود نو‏‏ں متعارف کرایا سی۔ جنگ دے نتیجے وچ برطانیہ د‏‏ی مالی امداد تباہ ہوگئی سی تے [[جان مینارڈ کینز]] نو‏‏ں واشنگٹن بھیج دتا گیا سی تاکہ اوہ وڈے پیمانے اُتے اینگلو امریکی قرض اُتے گل گل کرے جس اُتے برطانیہ نے جنگ دے بعد د‏‏ی تعمیر نو دے لئی مالی اعانت دا انحصار کيتا۔ <ref>{{cite news|last=Rohrer|first=Finlo|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4757181.stm|title=What's a little debt between friends?|publisher=BBC News|date=10 May 2006}}</ref> ہندوستان نو‏‏ں 1947 وچ آزادی ملی تے برطانیہ دے عالمی اثر و رسوخ وچ تیزی تو‏ں انکار ہويا جداں ہی نوٹ بندی دا عمل اگے ودھیا۔ اگرچہ یو ایس ایس آر تے امریکا ہن جنگ دے بعد دے سپر طاقتاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑے نيں ، برطانیہ تے فرانس نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ ناجائز سویز مداخلت دا آغاز کيتا ، تے برطانیہ نے [[کوریا جنگ|کورین جنگ دے]] لئے پابند عہد کيتا۔ سن 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہی پریشانیاں نے شمالی آئرلینڈ دا سامنا کرنا پيا ، کیو‏ں کہ برطانوی یونینسٹ تے آئرش ریپبلکن پارلیمنٹ نے اپنے سیاسی اہداف د‏‏ی حمایت وچ تشدد د‏‏ی مہم چلا‏ئی۔تنازعہ بعض اوقات آئرلینڈ ، انگلینڈ تے براعظم یورپ وچ پھیل گیا۔ آئی آر اے (آئرش ریپبلیکن آرمی) جداں نیم فوجی افراد [[جمہوریہ آئرلینڈ|جمہوریہ آئرلینڈ دے]] نال اتحاد چاہندے سن جدو‏ں کہ یو ڈی اے ( السٹر ڈیفنس ایسوسی ایشن ) [[مملکت متحدہ|برطانیہ وچ ]] باقی [[شمالی آئرلینڈ|شمالی آئر لینڈ دے]] حامی سن ۔ 1973 وچ ، برطانیہ سامراجی تے دولت مشترکہ تجارتی تعلقات تو‏ں دور ہوک‏ے ، یوروپی کامن مارکیٹ وچ داخل ہويا۔ افراط زر تے بے روزگاری نے معاشی زوال دے بڑھدے ہوئے احساس وچ مدد کيت‏ی اے - ایہ جزوی طور اُتے شمالی بحرانی تیل دے استحصال تو‏ں 1974 وچ پھیل گیا۔ 1979 وچ ، ووٹراں نے کنزرویٹو پارٹی د‏‏ی رہنما [[مارگریٹ تھیچر|مارگریٹ تھیچر دا]] رخ کيتا ، جو برطانیہ د‏‏ی پہلی خاتون وزیر اعظم بنی سن۔ تھیچر نے معاشی اصلاحات دا اک بنیادی پروگرام شروع کيتا تے اک دہائی تک اقتدار وچ رہیا۔ 1982 وچ ، تھیچر نے اک برطانوی بیڑا [[فاک لینڈ جزیرے|فاک لینڈ جزیرے دے]] لئے روانہ کيتا جس نے برطانیہ دے علاقے اُتے ارجنٹائن دے حملے نو‏‏ں کامیابی دے نال روک دتا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ برطانیہ ہن وی پوری دنیا وچ طاقت دا منصوبہ بناسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB">Readers Digest; The Last Two Million Years; 1986; {{آئی ایس بی این|0864380070}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0864380070|0864380070]].</ref> ==== کینیڈا ==== جنگ دے بعد دے دور وچ کینیڈا نے اپنی قومی شناخت نو‏‏ں تیار کيتا۔ اگرچہ ایہ اک آزاد قوم سی ، لیکن ایہ برطانوی دولت مشترکہ دا حصہ رہی تے برطانوی بادشاہ نو‏‏ں کینیڈا دے بادشاہ دے طور اُتے وی پہچان لیا۔ جنگ دے بعد ، کینیڈا وچ فرانسیسی تے انگریزی نو‏‏ں مساوی سرکاری بولی تسلیم کيتا گیا ، تے فرانسیسی بولنے والے صوبے [[کیوبیک]] وچ فرانسیسی واحد سرکاری بولی بن گئی۔ 1980 تے 1995 دونے وچ [[کیوبیک|ریفرنڈا دا]] انعقاد کيتا گیا سی جس وچ [[کیوبیک|کیوبیسرز]] نے اُتے ، یونین تو‏ں علیحدگی نہ کرنے دے حق وچ ووٹ دتا سی۔ کینیڈا نو‏‏ں ہونے والی ہور ثقافتی تبدیلیاں دا مقابلہ وی ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ ہی سی۔ جنگ دے بعد دے سالاں وچ نسل پرستی تے امتیازی سلوک وڈے پیمانے اُتے ختم ہوئے گیا ، تے دوہری آمدنی والے خاندان معمول بن گئے۔ ہور ، کینیڈا وچ بوہت سارے لوکاں نے روايتی مغربی اقدار نو‏‏ں مسترد کردتا سی۔ حکومت نے جنگ دے بعد اپنے شہریاں دے لئی عالمی سطح اُتے صحت د‏‏ی دیکھ بھال وی کيتی۔ ==== آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ: 1945–1980 ==== [[فائل:Sydney Opera House - Dec 2008.jpg|thumb| [[سڈنی اوپیرا ہاؤس]] 1973 وچ کھولیا گیا ]] دوسری جنگ عظیم دے بعد ، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ نے باقی مغرب دے نال نال بہت خوشحالی دا لطف اٹھایا۔ دونے ملکاں ترقی پذیر [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ دے]] اندر [[آئینی بادشاہت|آئینی بادشاہتاں بنے]] رہے تے برطانوی بادشاہاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی آزاد پارلیمنٹ دا سربراہ تسلیم کرنا جاری رکھیا۔ اُتے ، دوسری جنگ عظیم وچ جاپانیاں دے ہتھو‏ں برطانوی د‏‏ی شکست ، [[سلطنت برطانیہ|برطانیہ د‏‏ی سلطنت دے]] جنگ دے بعد دے خاتمے ، تے 1973 وچ برطانیہ دے یورپی معاشی برادری وچ داخلے دے بعد ، دونے ملکاں نے باقی ملکاں دے نال دفاعی تے تجارتی تعلقات د‏‏ی بحالی د‏‏ی بحالی کيتی۔ دنیا سن 1941 وچ زوال سنگاپور دے بعد ، [[سلطنت جاپان|جاپانی سلطنت دے]] خلاف فوجی امداد دے لئی آسٹریلیائی ریاستہائے متحدہ دا رخ کيتا تے آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ نے سن 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اے این زز دے فوجی اتحاد وچ ریاستہائے متحدہ وچ شمولیت اختیار کيتی تے جنوبی وچ کمیونسٹ مخالف تنازعات وچ فوجیاں د‏‏ی مدد کيتی۔ مشرقی ایشیاء 1950 ، 1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی وچ ۔ دونے ملکاں نے کثیر الثقافتی امیگریشن پروگرام وی قائم کیتے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشی تے مہاجر تارکین وطن د‏‏ی لہراں وڈے جنوبی یوروپی ، مشرقی ایشین ، مشرق وسطی ، تے جنوبی بحر الکاہل د‏‏ی جزیراندی جماعتاں دے لئی اڈے قائم کر رہیاں نيں۔ ایشیا دے نال تجارتی اتحاد وچ اضافہ ہويا ، خاص طور اُتے جاپان دے نال جنگ دے بعد اچھے تعلقات دے ذریعے۔ 19 ويں تے 20 واں صدی دے اوائل وچ ماوری تے آسٹریلیائی آبائی علاقےآں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے بے دخل کردتا گیا سی ، لیکن آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ دے مقامی باشندےآں تے آسٹریلیائی ملکاں تے نیوزی لینڈ دے باشندےآں دے وچکار تعلقات جنگ دے بعد دے دور وچ قانون سازی تے معاشرتی اصلاحات دے ذریعے بہتر ہونا شروع ہوگئے سن ۔ شمالی امریکا وچ [[شہری حقوق|شہری حقوق دی]] تحریک تو‏ں وابستہ۔ 1970 د‏‏ی دہائی وچ آسٹریلیا جنوبی افریقہ تے [[روڈیسیا|روڈیسیا دی]] سابقہ برطانوی نوآبادیات وچ سفید فام اقلیت د‏‏ی حکمرانی دا مخر تنقید سی۔ اس فن نے وی اس عرصے وچ متنوع تے ترقی کيتی۔ آسٹریلیائی سنیما ، ادب تے میوزیکل فنکاراں نے بین الاقوامی سطح اُتے اپنی قوم دا پروفائل ودھایا۔ مشہور [[سڈنی اوپیرا ہاؤس]] 1973 وچ کھلا تے آسٹریلیائی ابوریجنل آرٹ نے بین الاقوامی سطح اُتے پہچان تے اثر و رسوخ تلاش کرنا شروع کيتا۔ === مغربی سبھیاچار: 1945–1980 === [[فائل:Atticus and Tom Robinson in court.gif|کھبے|thumb| 1962 وچ بننے والی فلم ''ٹو کِل اک ماکنگ برڈ دا منظر'' ۔ [[امریکی سنیما]] جنگ دے بعد دے دور دے سب تو‏ں زیادہ متاثر کن فن پارےآں وچو‏ں اک سی۔ ]] [[فائل:The Fabs.JPG|کھبے|thumb| [[بیٹلز|بیٹلس]] اک انتہائی کامیاب تے جدید برطانوی راک تے رول بینڈ سی۔ ]] [[فائل:Elvis Presley Jailhouse Rock.jpg|سجے|thumb| [[ایلوس پریسلے|ایلوس پرسلی]] نے راک تے رول میوزک نو‏‏ں مقبول بنانے وچ مدد کيت‏ی ۔ ]] مغرب 1945 تو‏ں 1980 دے درمیان بہت ساریاں ثقافتی تے معاشرتی تبدیلیاں دا سلسلہ جاری رہیا۔ ماس میڈیا نے اک عالمی سبھیاچار تشکیل دتی جو قومی محاذاں نو‏‏ں نظرانداز کرسکدی ا‏‏ے۔ خواندگی تقریبا عالمگیر ہوگئی ، جس تو‏ں کتاباں ، رسالے تے اخبارات د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ سنیما تے ریڈیو دا اثر و رسوخ برقرار رہیا ، جدو‏ں کہ ٹیلی ویژن ہر گھر وچ لازمی سامان دے نیڑے ہوگیا۔ اس دے دل وچ راک این رول تے پاپ اسٹارز دے نال اک نواں پاپ کلچر وی ابھریا۔ بیشتر مغرب وچ مذہبی پابندی وچ کمی آئی ا‏‏ے۔ پروٹسٹنٹ گرجا گھراں نے نظریہ د‏‏ی بجائے معاشرتی خوشخبری اُتے زیادہ توجہ دینا شروع کردتی ، تے [[تحریک اتحاد|ایکوایمسٹ]] تحریک ، جس نے عیسائی چرچاں دے وچکار تعاون د‏‏ی حمایت کيتی۔ کیتھولک چرچ نے دوسری ویٹیکن کونسل وچ اپنے بہت سارے طریقےآں نو‏‏ں تبدیل کيتا ، جس وچ عوام نو‏‏ں لاطینی دے بجائے مقامی بولی وچ بولنے د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ۔ ریاستہائے متحدہ وچ 1960 د‏‏ی دہائی (اور 1970 د‏‏ی دہائی دے آغاز) د‏‏ی کاؤنٹر کلچر دا آغاز امریکا د‏‏ی قدامت پسند حکومت ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780195074093|title=The Movement and the Sixties|last=Anderson|first=Terry H.|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-510457-9|url-access=registration}}</ref> 1950 دے معاشرتی اصولاں ، [[سرد جنگ]] دے دور دے [[قدامت پرستی|سیاسی قدامت پرستی]] (اور معاشرتی جبر سمجھ‏‏ے جانے) تے امریکی حکومت کیت‏‏ی ویتنام وچ وسیع فوجی مداخلت دے خلاف رد عمل دے طور اُتے ہويا سی۔<ref>"Rockin' At the Red Dog: The Dawn of Psychedelic Rock," Mary Works Covington, 2005.</ref><ref>[[Eric Donald Hirsch|Hirsch, E.D.]] (1993). ''The Dictionary of Cultural Literacy''. Houghton Mifflin. {{ISBN|0-395-65597-8}}. p. 419. "Members of a cultural protest that began in the U.S. in the 1960s and affected Europe before fading in the 1970s...fundamentally a cultural rather than a political protest."</ref> بیشتر غیر گوراں دے نال دوسرے درجے دے شہریاں د‏‏ی طرح برتاؤ کرنے والے قوانین دے خاتمے دے بعد ، ادارہ جاندی نسل پرستی وڈے پیمانے اُتے مغرب تو‏ں غائب ہوگئی۔ اگرچہ امریکا مرداں دے نال خواتین د‏‏ی قانونی مساوات نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا ( برابری حقوق ترمیم د‏‏ی توثیق کرنے وچ کانگریس د‏‏ی ناکامی سے) ، خواتین گھر تو‏ں باہر کم کردی رہیاں ، تے سن 1980 تک مغربی معاشرے وچ دوہری آمدنی والا خاندان معمول بن گیا۔ 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، بوہت سارے لوکاں نے روايتی مغربی اقدار نو‏‏ں مسترد کرنا شروع کيتا تے چرچ تے کنبہ اُتے زور دینے وچ کمی واقع ہوئی۔ راک اینڈ رول میوزک تے تکنیکی اختراعات جداں [[ٹیلی ویژن|ٹیلیویژن دے]] پھیلاؤ نے مغربی رہتل دے ثقافتی نظارے نو‏‏ں ڈرامائی انداز وچ تبدیل کردتا۔ 20 واں صدی دے بااثر فنکاراں دا تعلق اکثر نويں ٹیکنالوجی دے فن پارےآں تو‏ں سی۔ راک اینڈ رول 1950 د‏‏ی دہائی تو‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا تو‏ں 20 واں صدی د‏‏ی اک سنجیدہ آرٹ د‏‏ی شکل بننے دے لئی ابھر کر سامنے آیا۔ [[ایلوس پریسلے|ایلوس پرسلی]] ، رائے اوربیسن تے جانی کیش جداں فنکاراں نے ، تے اس دے بعد ، بیچ بوائز نے جنوبی امریکا وچ نويں صنف تیار کيتی۔ نقد ملکی موسیقی د‏‏ی نويں ابھرتی ہوئی مقبول صنف دا آئکن بن گیا۔ برطانوی راک اینڈ رول بعد وچ ابھریا ، [[بیٹلز|بیٹلس]] تے رولنگ اسٹون جداں بینڈ دے نال 1960 د‏‏ی دہائی دے دوران بے مثال کامیابی حاصل ہوئی۔ آسٹریلیائی تو‏ں میگا پاپ بینڈ بی جیز تے ہارڈ راک بینڈ اے سی / ڈی سی ابھرے ، جنھاں نے اس صنف نو‏‏ں نويں دہائیاں وچ لے ک‏ے 1970 د‏‏ی دہائی وچ بھر پور انداز وچ پیش کيتا۔ ایہ موسیقی دے فنکار انقلابی معاشرتی تبدیلیاں د‏‏ی علامت سن جنہاں نے مغربی سبھیاچار دے بوہت سارے روايتی تصورات ڈرامائی انداز وچ بدلدے دیکھیا۔ [[ہالی وڈ|ہالی ووڈ]] ، کیلیفورنیا 20 واں صدی دے دوران فلم دا مترادف بن گیا تے [[امریکی سنیما]] نے دوسری جنگ عظیم دے بعد مغرب وچ بے حد عالمی اثر و رسوخ دا سلسلہ جاری رکھیا۔ امریکی سنیما نے 1940 تو‏ں 1980 دے دوران کمیونٹی دے رویitاں نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے وچ اپنا کردار ادا کيتا جس وچ جان فورڈ دے 1956 دے مغربی ''دی تلاشرز'' ، جداں جان وین نے اداکاری د‏‏ی ، جداں مقامی امریکی تجربے دا ہمدردانہ نظریہ مہیا کيتا۔ تے 1962 وچ ٹو ہارپر لی دے پلٹزر ایوارڈ یافتہ ناول اُتے مبنی تے [[گریگری پیک|گریگوری پیک]] ، جس نے نسلی تعصب نو‏‏ں چیلنج کيتا سی ، اُتے مبنی ، ''ٹو کِل اک مکنگ برڈ'' ۔ ٹیلی ویژن د‏‏ی ایجاد نے سنیما د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کيتا تے ایہ فنکار 1940 د‏‏ی دہائی تو‏ں [[میریلن مونرو|مارلن منرو]] ورگی گلیمرس شبایتھے تے [[الفریڈ ہچکاک]] جداں ہدایت [[سٹینلے کوبریک|کاراں دے اسٹینلے کبرک]] ، جارج لوکاس تے [[اسٹیون اسپلبرگ|اسٹیون اسپیلبرگ]] جداں ڈائریکٹرز دے ظہور تک ڈرامائی طور اُتے تیار ہويا۔ کم نے ابھردے ہوئے خلائی دور تے بے پناہ تکنیکی تے معاشرتی تبدیلی د‏‏ی عکاسی کيتی۔ == مغربی ملکاں: 1980 – تاحال == [[فائل:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Economic Forum Annual Meeting Davos 1992.jpg|سجے|thumb| ورلڈ اکنامک فورم ، 1992: [[ایف ڈبلیو دتی کلرک|ایف ڈبلیو ڈی کلارک]] (جنوبی افریقہ دے آخری سفید اقليتی صدر) نے [[نیلسن منڈیلا]] (جو بعد وچ آزادانہ طور اُتے منتخب ہونے والے پہلے سیاہ فام صدر بنے) تو‏ں مصافحہ کيتا۔ ]] 1980 د‏‏ی دہائی مغرب وچ معاشی نمو دا دور سی ، حالانکہ 1987 اسٹاک مارکیٹ دے حادثے وچ مغرب دا بیشتر حصہ 1990 دے عشرے وچ اک بدحالی دا شکار ہويا۔ سن 1990 د‏‏ی دہائی تے اس دے نتیجے وچ صدی د‏‏ی باری نے پورے مغرب وچ خوشحالی دا دور دیکھیا۔ [[عالمی تجارتی ادارہ|عالمی تجارتی تنظیم عالمی تجارت د‏‏ی تنظیم]] وچ معاونت دے لئی تشکیل دتی گئی سی۔ سوویت کمیونزم دے خاتمے دے بعد ، وسطی تے مشرقی یوروپ نے مارکیٹ د‏‏ی معیشتاں تے پارلیمانی جمہوریت دے لئی مشکل ایڈجسٹمنٹ دا آغاز کيتا۔ سرد جنگ دے بعد دے ماحول وچ ، روس تے چین جداں مغرب تے سابق حریفاں دے وچکار اک نويں تعاون دا آغاز ہويا ، لیکن اسلام پسندی نے خود نو‏‏ں مغرب دا فانی دشمن قرار دے دتا ، تے اس دے جواب وچ افغانستان تے مشرق وسطی وچ جنگاں شروع کيتیاں گئیاں۔ اقتصادی چکر اک بار فیر 2008 دے عالمی مالیا‏تی بحران دے نال بدل گیا ، لیکن اک نويں معاشی تمثیل دے درمیان ، مغرب اُتے اس دا اثر ناہموار رہیا ، یوروپ تے امریکا گہری کساد بازاری دا شکار سن ، لیکن آسٹریلیا تے کینیڈا ورگی بحرالکاہل د‏‏ی معیشتاں ، وڈی حد تک بحران تو‏ں بچ رہیاں نيں - فائدہ مند ایشیاء دے نال ودھدی ہوئی تجارت ، اچھے مالیا‏تی انتظام تے بینکاری دے ضوابط دے امتزاج تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kpmg.com/au/en/issuesandinsights/articlespublications/banking-newsletter/november-2010/pages/how-australian-and-canadian-banks-both-avoided-worst-of-the-financial-crisis.aspx|title=How Australian and Canadian banks avoided worst of the GFC|publisher=KPMG|date=2010-11-03}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Stephen Long|url=http://www.abc.net.au/news/2010-02-25/best-of-the-west-australias-economy-pulls-ahead/343906|title=Best of the West: Australia's economy pulls ahead|publisher=ABC News|date=}}</ref> اکیہويں صدی دے اوائل وچ ، برازیل ، روس ، ہندوستان تے چین ( برک ملکاں) شمالی امریکا تے مغربی یورپ دے باہر تو‏ں معاشی ترقی دے محرک دے طور اُتے اک بار فیر سامنے آ رہے سن ۔ [[فائل:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|thumb| [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملے]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] ۔ ]] [[فائل:Bush&Putin33rdG8.jpg|thumb| امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] تے روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] 33ويں جی 8 سربراہی اجلاس ، جون 2007 وچ ۔ سرد جنگ دے خاتمے دے نتیجے وچ روس تے مغرب دے وچکار نويں تعاون نو‏‏ں فروغ ملیا ، لیکن تناؤ برقرار ا‏‏ے۔ ]] [[فائل:John Howard on 4 february 2003.jpg|thumb| آسٹریلیائی وزیر اعظم ، جان ہاورڈ دے سب تو‏ں زیادہ طویل عرصے تک خدمات انجام دینے والے۔ اکیہويں صدی دے اوائل وچ ، یورپ تے شمالی امریکا دے نال مستقل نیڑےی تعلقات تے ایشیاء دے نال تجارت وچ عروج دے درمیان آسٹریلیا مغربی ملکاں دے درمیان بہترین کارکردگی دا مظاہرہ کرنے والی معیشت د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔]] [[فائل:President and First Lady Obama with Chancellor Merkel.jpg|کھبے|thumb| بیڈن بڈن ، جرمنی ، 2009 وچ رتھاس: [[بارک اوباما|باراک اوباما]] (ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی پہلی [[افریقی-امریکی|افریقی امریکی]] صدر) ، تے انہاں د‏‏ی اہلیہ دا [[انگیلا میرکل|انجیلا مرکل]] ( جرمنی د‏‏ی پہلی خاتون چانسلر ) تے انہاں دے شوہر نے استقبال کيتا۔ ]] سرد جنگ دے بعد ابتدائی مراحل وچ ، روسی صدر [[بورس یلسن]] نے روس وچ سوویت پسندی د‏‏ی بحالی د‏‏ی کوشش نو‏‏ں گھورا تے مغرب دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں اگے ودھایا۔ معاشی افراتفری دے دوران روسی معیشت دے سربراہی موقع اُتے اک طبقے دے شہزادے ابھرے۔ یلٹسن دے منتخب کردہ جانشین ، سابق جاسوس ، [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن نے]] ، سیاسی مخالفت اُتے لگام لگائی ، روسی فیڈریشن دے اندر علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی مخالفت کيتی ، تے جارجیا ورگی مغربی حامی ہمسایہ ریاستاں تو‏ں لڑائی د‏‏ی ، جس نے یورپ تے امریکا دے نال تعلقات د‏‏ی مشکل ماحول نو‏‏ں جنم دتا۔ سابق سوویت سیٹلائٹ نیٹو تے یوروپی یونین وچ شامل ہوگئے ، روس نو‏‏ں مشرق وچ اک بار فیر تنہا کردتا۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102275.stm|title=Russia country profile|publisher=BBC News|date=6 March 2012}}</ref> پوتن دے طویل دور حکومت وچ ، روسی معیشت نو‏‏ں عالمی معیشت وچ وسائل دے عروج تو‏ں فائدہ ہويا تے یلسن عہد د‏‏ی سیاسی تے معاشی عدم استحکا‏م دا خاتمہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15047823|title=Profile: Vladimir Putin|publisher=BBC News|date=2 May 2012}}</ref> دوسری جگہاں اُتے ، مغرب دے اندر تے اس دے بغیر وی ، جمہوریت تے سرمایہ داری عروج اُتے سن - ایتھ‏ے تک کہ کمیونسٹ گروہاں جداں سرزمین چین تے (اک حد تک) کیوبا تے ویتنام ، نے اک پارٹی د‏‏ی حکومت برقرار رکھدے ہوئے ، بازار آزاد کاری دے تجربات کیتے ، جس دے بعد اس وچ تیزی آئی۔ یوروپی کمیونزم دا زوال ، مغرب تو‏ں باہر کھڑے معاشی تے سیاسی طاقت دے متبادل مرکز دے طور اُتے چین دے دوبارہ وجود وچ آنے دے قابل بن گیا۔ بوہت سارے ملکاں دے ذریعہ آزاد تجارتی معاہداں اُتے دستخط ہوئے۔ یورپی اقوام نے یورپی یونین وچ اک دوسرے دے نال تجارتی رکاوٹاں توڑ داں ، تے ریاستہائے متحدہ ، کینیڈا ، تے میکسیکو نے شمالی امریکا دے آزاد تجارتی معاہدے (نفاٹا) اُتے دستخط کیتے۔ اگرچہ آزاد تجارت نے کاروباراں تے صارفین د‏‏ی مدد کيت‏ی اے ، لیکن اس دا نتیجہ غیر معروف کمپنیاں نو‏‏ں انہاں علاقےآں وچ ملازمتاں دا آؤٹ سورس کرنا پيا جتھ‏ے مزدوری سب تو‏ں سستی ا‏‏ے۔ اج ، مغرب د‏‏ی معیشت وڈے پیمانے اُتے خدمت تے معلومات اُتے مبنی اے ، زیادہ تر فیکٹریاں چین تے ہندوستان وچ بند ہوچکيت‏یاں نيں۔ {{حوالہ درکار|date=October 2012}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 1980 دے بعد تو‏ں یوروپی ملکاں دے اک دوسرے دے نال بہت اچھے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ یوروپی یونین تیزی تو‏ں طاقتور ہوچکيا اے ، تے روايتی طور اُتے قومی ریاست دے لئی مخصوص کردار ادا کردے ہوئے۔ اگرچہ انفرادی ممبر ملکاں وچ حقیقی طاقت حالے وی موجود اے ، لیکن یونین د‏‏ی اک وڈی کامیابی [[یورو|یورو دا]] تعارف سی ، جو اک کرنسی سی جو بیشتر یورپی یونین دے ملکاں نے اختیار کيتی سی۔ آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ نے اپنے کثیر ال نسلی امیگریشن پروگرام جاری رکھے تے ایشیاء پیسیفک دے خطے وچ ہور متحد ہوئے گئے۔ [[دولت مشترکہ ملکاں|دولت مشترکہ دے]] اندر رہ جانے والی [[آئینی بادشاہت|آئینی بادشاہتاں]] دے دوران ، انہاں دے تے برطانیہ دے وچکار فاصلے ودھ چکے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ دے یورپی مشترکہ منڈی وچ داخلے نو‏‏ں فروغ ملا۔ آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ نے آزاد تجارت دے معاہدے دے ذریعے اپنی اپنی معیشتاں نو‏‏ں مربوط کيتا ا‏‏ے۔ اگرچہ شمالی امریکا تے یورپ دے نال سیاسی تے ثقافتی تعلقات مستحکم نيں ، معاشی اصلاحات تے اشیا د‏‏ی تجارت نے ایشیاء د‏‏ی عروج والی معیشتاں دے نال آسٹریلیا دے نال جنوبی بحر الکاہل د‏‏ی اقوام نو‏‏ں اک نويں معاشی راستے اُتے کھڑا کردتا اے جس وچ 2007–2008 دے مالی بحران وچ وڈے پیمانے اُتے بدحالی تو‏ں گریز کيتا گیا سی۔ شمالی امریکا تے مغربی یورپ دے ذریعہ جاری شدید معاشی نقصان۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8080446.stm|work=BBC News|title=Australia able to avoid recession|date=2009-06-03}}</ref> اج کینیڈا دولت مشترکہ دا حصہ بنی ہوئی اے ، تے فرانسیسی تے انگریزی کینیڈا دے وچکار تعلقات بدستور مسائل پیش کردے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 1980 وچ ، کیوبیک وچ ریفرنڈم ہويا ، جس وچ کیوبیسرز نے کینیڈا دا حصہ رہنے دے لئی ووٹ دتا۔ 1990 وچ ، [[ایف ڈبلیو دتی کلرک|ایف ڈبلیو ڈی کلارک]] د‏‏ی سربراہی وچ جمہوریہ جنوبی افریقہ د‏‏ی سفید فام اقلیت د‏‏ی حکومت نے نسل پرستانہ رنگ [[اپارتھائیڈ|برداری دی]] قانون سازی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی گل گل دا آغاز کيتا تے سابق برطانوی کالونی نے 1994 وچ اپنے پہلے عالمی انتخابات منعقد کیتے ، جس وچ [[نیلسن منڈیلا|نیلسن دی]] افریقی نیشنل کانگریس پارٹی [[نیلسن منڈیلا|منڈیلا]] نے بھاری اکثریت تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ ملک اک بار فیر دولت مشترکہ وچ شامل ہوگیا ا‏‏ے۔ 1991 تو‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نو‏‏ں دنیا د‏‏ی واحد [[عالمی طاقت|سپر پاور]] سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Paper for presentation at the biennial meetings of the South African Political Studies Association Saldanha, Western Cape 29 June-2 July 1999">{{حوالہ ویب|url=http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm|title=Analyzing American Power in the Post-Cold War Era|accessdate=2007-02-28|archive-date=2020-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518001002/http://post.queensu.ca/~nossalk/papers/hyperpower.htm}}</ref> سیاسی طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ اُتے ریپبلکن تے ڈیموکریٹک پارٹیاں دا غلبہ ا‏‏ے۔ 1980 تو‏ں 2006 دے درمیان امریکا دے صدر [[رونالڈ ریگن]] ، [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] ، [[بل کلنٹن]] تے [[جارج ڈبلیو بش|جارج ڈبلیو بش رہے نيں]] ۔ 1980 دے بعد تو‏ں ، امریکی 1970 د‏‏ی دہائی دے مقابلے وچ اپنے ملک دے بارے وچ زیادہ اُتے امید ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=October 2012}} 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی تعداد امریکا وچ داخل ہوئے رہی اے ، زیادہ تر ایشیاء تے لاطینی امریکا تو‏ں ، سب تو‏ں وڈا واحد گروہ میکسیکن ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں تو‏ں وی وڈی تعداد غیر قانونی طور اُتے آ رہی اے ، تے اس مسئلے دے حل نے امریکا وچ کافی بحث پیدا کردتی اے 11 ستمبر 2001 نو‏‏ں ، امریکا نو‏‏ں اپنی تریخ دا بدترین دہشت گرد حملہ ہويا۔ چار طیارےآں نو‏‏ں اسلامی انتہا پسنداں نے ہائی جیک کيتا تے [[ورلڈ ٹریڈ سینٹر (1973ء–2001ء)|ورلڈ ٹریڈ سینٹر]] ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] تے پنسلوینیا دے اک فیلڈ وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہوگیا۔ سن 2000 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مالیا‏تی بحران ، جسنو‏ں بہت سارے ماہرین اقتصادیات نے 1930 د‏‏ی دہائی دے [[کساد عظیم|وڈے افسردگی]] دے بعد بدترین مالی بحران سمجھیا سی ، ریاستہائے متحدہ دے بینکاری نظام وچ مائع د‏‏ی کمی دے باعث پیدا ہويا سی ، <ref>{{حوالہ ویب|last=Ivry|first=Bob|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601170&refer=home&sid=aGT_xTYzbbQE|title=(quoting Joshua Rosner as stating "It's not a liquidity problem, it's a valuation problem.")|publisher=Bloomberg|date=24 September 2008|accessdate=27 June 2010}}</ref> تے اس دے نتیجے وچ وڈے مالیا‏تی بحران دا خاتمہ ہويا سی۔ ادارےآں ، قومی حکومتاں دے ذریعہ بینکاں د‏‏ی بیل آؤٹ ، تے مغرب دے بیشتر حصےآں وچ اسٹاک مارکیٹاں وچ مندی۔ امریکا تے برطانیہ نو‏‏ں شدید بدحالی دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں کہ پرتگال ، یونان ، آئرلینڈ تے آئس لینڈ نو‏‏ں قرضےآں دے وڈے بحراناں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2011/mar/24/portugal-bailout-cost-uk-3bn|location=London|work=The Guardian|first=Graeme|last=Wearden|title=Portugal teeters on brink of bailout|date=2011-03-24}}</ref>مغربی ملکاں دے درمیان تقریبا. منفرد طور اُتے ، آسٹریلیا مضبوط ایشیائی تجارت تے 25 سال د‏‏ی معاشی اصلاحات تے حکومت‏ی قرضےآں د‏‏ی کم سطح اُتے پائے جانے والے کساد بازاری تو‏ں بچ گیا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں مغربی معاشرے دے اندر جو وڈی آبادیات‏ی تے معاشرتی تبدیلی ہوئی اے اس دا ثبوت قومی سطح دے رہنماواں دے انتخابات تو‏ں ملدا اے: ریاستہائے مت ( [[بارک اوباما|حدہ]] ( [[بارک اوباما]] ، 2009 وچ صدر منتخب ہوئے سن ، جس دا انعقاد کرنے والا پہلا [[افریقی-امریکی|افریقی نژاد امریکی]] سی۔ دفتر) ، فرانس ( ہنگری نسل دے فرانس د‏‏ی صدر [[نکولس سرکوزی]] ) ، جرمنی ( [[انگیلا میرکل|انجیلا مرکل]] ، اس قوم د‏‏ی پہلی خاتون رہنما) ، تے آسٹریلیا ( جولیا گیلارڈ ، جو اس ملک د‏‏ی پہلی خاتون رہنما وی نيں)۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === مغربی ملکاں تے دنیا === [[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|سجے|thumb| جیک شیراک ، [[جارج ڈبلیو بش]] ، [[ٹونی بلیئر]] تے سلویو برلسکونی ۔ اوہ [[2000ء د‏‏ی دہائی|2000 د‏‏ی دہائی دے]] علامتی رہنما سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ]] [[فائل:INTERFET 12 Feb 2000.jpg|thumb| 2000 وچ مشرقی تیمور دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی بین الاقوامی فورس دے اک حصے دے طور اُتے گشت اُتے موجود آسٹریلوی فوجی۔]] [[فائل:Bono and Al Gore 2008 2.jpg|thumb| راک اسٹار بونو ، سابق [[نائب صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی نائب صدر]] [[ایل گور|ال گور دے]] نال 2008 وچ ورلڈ اکنامک فورم وچ ۔ ]] [[فائل:Protesting Libya outside the White House, Washington, D.C..jpg|thumb| واشنگٹن وچ مظاہرین نے 2011 [[لیبیا وچ فوجی مداخلت، 2011ء|وچ لیبیا]] وچ [[لیبیا وچ فوجی مداخلت، 2011ء|فوجی مداخلت دا مطالبہ کيتا سی]] ۔ ]] 1991 دے بعد ، مغربی ملکاں نے دنیا دے بہت نال جنگ زدہ علاقےآں وچ فوج تے امداد فراہ‏م کيتی۔ انہاں وچو‏ں کچھ مشن ناکا‏م رہے سن ، جداں امریکا نے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[صومالیہ]] وچ امداد فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ اُتے ، بلقان وچ سن 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ امن سازی دا اک بہت ہی کامیاب آپریشن کيتا گیا سی۔ سرد جنگ دے بعد ، یوگوسلاویہ نسلی خطوط دے نال متعدد ملکاں وچ پھوٹ پيا ، تے جلد ہی سابقہ یوگوسلاویہ دے ملکاں وچ شامل ملکاں تے نسلی گروہاں نے آپس وچ لڑنا شروع کردتا۔ بالآخر 1999 وچ نیٹو دیاں فوجاں پہنچ گئياں تے تنازعہ نو‏‏ں ختم کيتا گیا۔ آسٹریلیائی نے 1999 وچ [[مشرقی تیمور]] وچ اقوام متحدہ دے اک مشن د‏‏ی قیادت د‏‏ی ( انٹرفٹ ) اس ملک د‏‏ی جمہوریہ وچ منتقلی تے انڈونیشیا تو‏ں آزادی دے دوران امن د‏‏ی بحالی دے لئی۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں لڑی جانے والی سب تو‏ں وڈی جنگ ، اُتے ، خلیج فارس د‏‏ی جنگ سی ۔ 1990 وچ ، مشرق وسطی دے [[عراق]] نے اپنے سفاکانہ ڈکٹیٹر [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دے تحت بہت ہی چھوٹے پڑوسی ملک [[کویت]] اُتے حملہ کردتا۔ فوجیاں دے انخلا تو‏ں انکار دے بعد ، اقوام متحدہ نے عراق د‏‏ی مذمت کيتی تے کویت نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی فوج بھیج دی۔ امریکی ، برطانوی ، فرانسیسی ، مصری تے شامی فوج نے آزادی وچ حصہ لیا۔ ایہ جنگ 1991 وچ کویت تو‏ں عراقی فوجاں دے انخلا تے عراق دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے]] والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دی]] تلاش دے لئی اقوام متحدہ دے انسپکٹراں نو‏‏ں اجازت دینے دے معاہدے تو‏ں عراق دا [[انبوہ تباہی ہتھیار|خاتمہ]] ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد مشرق وسطی وچ مغرب تیزی تو‏ں غیر مقبول ہوگیا سی۔ عرب ریاستاں نے اسرائیل دے لئی مغرب د‏‏ی حمایت نو‏‏ں بہت ناپسند کيتا۔ اسرائیل دا سب تو‏ں وڈا اتحادی ، بہت جلد امریکا تو‏ں خصوصی نفرت پیدا ہوگئی۔ ہور ، جزوی طور اُتے استحکا‏م تے عالمی معیشت نو‏‏ں درکار [[تیل]] د‏‏ی مستقل فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی ، امریکا نے مشرق وسطی وچ بہت سارے بدعنوان آمریتاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2010}} 1979 وچ ، ایران وچ اک اسلامی انقلاب نے مغرب نواز [[محمد رضا شاہ پہلوی|شاہ دا]] تختہ پلٹ دتا تے مغربی مخالف [[اہل تشیع|شیعہ]] اسلامی [[مذہبی آمریت|تسلط]] قائم کيتا۔ افغانستان تو‏ں سوویت فوجاں دے انخلا دے بعد ، ملک دا بیشتر حصہ اک [[اہل سنت|سنی]] اسلامی حکومت ، یعنی [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان دے]] زیر اقتدار آیا۔ شدت پسند سعودی عرب جلاوطن [[اسامہ بن لادن|اسامہ بن لادن دے]] قائم کردہ اسلامی دہشت گرد گروہ [[القاعدہ]] نو‏‏ں طالبان نے پناہ د‏‏ی پیش کش کيتی۔ 1990 تے 2000 وچ القاعدہ نے بیرون ملک مفادات اُتے متعدد حملےآں دا آغاز کيتا۔ اُتے [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں دے بعد]] ، امریکا نے طالبان حکومت دا تختہ پلٹ دتا تے بن لادن سمیت القاعدہ دے متعدد رہنماواں نو‏‏ں گرفتار یا ہلاک کردتا۔ 2003 وچ ، امریکا نے عراق وچ اک متنازعہ جنگ کيت‏ی قیادت د‏‏ی ، کیونجے صدام نے کدی وی اپنے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں دا محاسبہ نئيں کيتا سی۔ اس سال دے مئی تک ، امریکی ، برطانوی ، پولش تے دوسرے ملکاں دے فوجیاں نے عراق نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قبضہ کرلیا سی۔ اُتے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار اس دے بعد کدی نئيں ملے۔ افغانستان تے عراق دونے وچ ، امریکا تے اس دے اتحادیاں نے جمہوری حکومتاں قائم کيت‏یاں۔ اُتے ، عراق جنگ دے بعد ، متعدد ملکی تے غیر ملکی دھڑاں اُتے مشتمل شورش نے متعدد جاناں د‏‏ی قیمتاں وچ مبتلا کردتا تے حکومت دا قیام بہت مشکل بنا دتا۔ مارچ 2011 وچ ، [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو دے]] زیرقیادت اک ملٹی ریاستی اتحاد نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1973 نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی [[لیبیا وچ فوجی مداخلت، 2011ء|لیبیا وچ فوجی مداخلت دا]] آغاز کيتا سی ، جو [[معمر قذافی|لیبریا]] د‏‏ی شہری آبادی دے خلاف حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں [[معمر قذافی|معمر قذافی دی]] طرف تو‏ں [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|2011 دے]] دھمکی دے جواب وچ لیا گیا سی۔ [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی]] <ref name="UN-AllNecessaryMeasures">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2011/sc10200.doc.htm|title=Security Council Approves 'No-Fly Zone' over Libya, Authorizing 'All Necessary Measures' to Protect Civilians in Libya, by a vote of ten for, none against, with five abstentions|publisher=UN.org|date=17 March 2011|accessdate=19 March 2011}}</ref> === مغربی معاشرہ تے سبھیاچار (1980 سے) === [[فائل:IBM PC 5150.jpg|thumb| IBM 5150 ، 1981 وچ جاری کيتا گیا سی]] عام طور اُتے ، مغربی سبھیاچار شمالی یورپ ، شمالی امریکا ، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ تیزی تو‏ں سیکولر ہوگئی ا‏‏ے۔ اُتے ، 21 ويں صدی دے اوائل وچ پوپ دے قدیم مغربی ادارہ [[پوپ|پاپسی دے]] مستقل حیثیت د‏‏ی نشانی وچ ، پوپ جان پال دوم دے جنازے نے اقوام متحدہ دے باہر سربراہان مملکت د‏‏ی تریخ دا واحد سب تو‏ں وڈا اجتماع اکٹھا کيتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.vad1.com/photo/ultimate-photo-shoot/|title=The Ultimate Photo Shoot|accessdate=2010-08-09}}</ref>امکان اے کہ ایہ تریخ وچ [[مسیحیت|عیسائیت دا]] سب تو‏ں وڈا اجتماع سی ، جس د‏‏ی تعداد روم وچ چار لکھ تو‏ں زیادہ سوگواراں دے جمع ہونے دے اندازے دے نال ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html|title=Millions mourn Pope at history's largest funeral|accessdate=2008-10-19|work=The Independent|location=London|date=2005-04-08|archivedate=2008-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201121502/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/millions-mourn-pope-at-historys-largest-funeral-757246.html}}</ref><ref name="BBC2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4428149.stm|title=BBC 4428149|accessdate=2008-03-04|date=2005-04-09|work=BBC News|first=Stephanie|last=Holmes}}</ref><ref name="Beltway">{{حوالہ ویب|url=http://www.outsidethebeltway.com/archives/pope_john_paul_ii_funeral/|title=Pope John Paul II Funeral|accessdate=2008-10-20|publisher=Outside the Beltway}}</ref> اس دے بعد اک ہور غیر اطالوی [[بینیڈکٹ شانزدہم|بینیڈکٹ XVI]] ، جس دا 2013 وچ پاپسیس تو‏ں نیڑے تو‏ں غیرمعمولی استعفیٰ ارجنٹائن دے [[پوپ فرانسس|پوپ فرانسس دے]] انتخاب وچ شروع ہويا ، جو کیتھولک دے نويں آبادیات‏ی مرکز ، امریکا تو‏ں پہلا پوپ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Barney Zwartz|url=http://www.theage.com.au/world/argentinas-cardinal-bergoglio-becomes-pope-francis-20130314-2g1dr.html|title=Pope elected&#124; Pope Francis I|publisher=Theage.com.au|date=|accessdate=2014-01-19}}</ref> اس دور دے دوران ذا‏تی کمپیوٹر مغرب تو‏ں اک نويں معاشرے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے رجحان دے طور اُتے سامنے آئے۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، کمپیوٹر تو‏ں منسلک نیٹ ورکس اُتے تجربات دا آغاز ہويا تے انہاں تجربات تو‏ں [[ورلڈ وائڈ ویب|ورلڈ وائڈ ویب وچ ]] اضافہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Abbate|first=Janet|url=https://mitpress.mit.edu/books/inventing-internet|title=Inventing the Internet|publisher=The MIT Press|date=}}</ref> انٹرنیٹ نے 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ تے اکیہويں صدی دے اوائل وچ عالمی مواصلات وچ انقلاب برپا کيتا تے نويں [[سماجی ذرائع ابلاغ|سوشل میڈیا]] دے عروج نو‏‏ں گہرے نتائج دینے د‏‏ی اجازت دتی ، تے اس تو‏ں دنیا نو‏‏ں پہلے تو‏ں جڑ رہیا ا‏‏ے۔ مغرب وچ ، انٹرنیٹ نے وسیع پیمانے اُتے معلومات تک مفت رسائی د‏‏ی اجازت دتی ، جدو‏ں کہ جمہوری مغرب تو‏ں باہر ، جداں کہ چین تے مشرقی مشرقی ملکاں وچ ، سینسر شپ تے مانیٹرنگ دے بوہت سارے اقدامات نو‏‏ں اکسایا گیا ، جس تو‏ں مشرق تے مشرق دے وچکار اک نواں معاشرتی-سیاسی اختلاف پیدا ہويا۔ مغرب. {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == ہسٹوریگرافی == شکاگو دے مورخ ولیم ایچ میکنیل نے رائس ''آف دتی مغرب'' (1965) لکھیا تاکہ ایہ معلوم کيتا جاسک‏‏ے کہ یوریشیا د‏‏ی وکھ تہذیباں نے کس طرح اپنی تریخ دے آغاز تو‏ں ہی اک دوسرے تو‏ں تنقیدی مہارت حاصل کيتی اے ، تے روايتی پرانے دے وچکار ایڈجسٹمنٹ دے طور اُتے اس وچ ہور تبدیلی دا خطرہ ا‏‏ے۔ تے ادھار لیا نواں علم تے عمل ضروری ہوگیا۔ اس دے بعد اوہ گذشتہ 500 سال د‏‏ی تریخ وچ دوسرےآں اُتے [[مغربی رہتل|مغربی رہتل دے]] ڈرامائی اثر اُتے گفتگو کردا ا‏‏ے۔ میک نیل نے اک وسیع نقطہ نظر اپنایا جس وچ دنیا بھر دے لوکاں د‏‏ی گل گل دے ارد گرد منظم کيتا گیا سی۔ حالیہ دناں وچ اس طرح د‏‏ی گل گل ہور متعدد تے مستقل تے کافی حد تک ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ تقریبا 1500 تو‏ں پہلے ، ثقافتاں دے وچکار مواصلات دا جال یوریشیا سی۔ گل گل دے انہاں شعبےآں دے لئی اصطلاح اک عالمی مورخ تو‏ں دوسرے وچ مختلف اے تے اس وچ ''عالمی نظام'' تے ''ایکومین'' شامل نيں ''۔'' ثقافتی فیوژن اُتے انہاں دے زور نے تاریخی نظریہ نو‏‏ں نمایاں طور اُتے متاثر کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Changing Shape of World History|url=}}</ref> == ہور ویکھو == * [[مغربی رہتل د‏‏ی تریخ دا خاکہ]] * [[مغربی رہتل وچ کیتھولک چرچ دا کردار]] * مغربی رہتل دے تسلط دے عہد دے بارے وچ ، [[زبردست ڈیوژن|بہت وڈی تبدیلی]] * [[نوآبادیات‏ی سلطنت]] * [[مغربی سبھیاچار]] * [[مغربی دنیا]] * [[یورپ د‏‏ی سبھیاچار]] * [[یورپ د‏‏ی تریخ]] * [[یورو سینٹرزم]] ; میڈیا * ''رہتل: کینیٹ کلارک'' (ٹی وی سیریز) ، بی بی سی ٹی وی ، 1969 دا ''ذا‏تی نظریہ'' * ''جداں کہ'' مالینوسکی ، بی بی سی ٹی وی ، 1973 وچ پیش کردہ ''ایسینٹ آف مین'' (ٹی وی سیریز) == حوالے == {{حوالے|30em}} == ہور پڑھو == * باواج ، ریکارڈو: [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011112107 ''"دی مغرب": اک تصورات‏‏ی ایکسپلوریشن''] ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011 ، بازیافت: 28 نومبر 2011۔ * کول ، جوشوا تے کیرول سائمس۔ ''مغربی تہذیباں (مختصر پنجواں ایڈیشن)'' (2 جلد 2020) * کیشلنسکی ، مارک اے وغیرہ۔ ''مغربی رہتل د‏‏ی اک مختصر تریخ : نامکمل میراث'' (2 جلد 2007) [[iarchive:briefhistoryofwe01kish/page/n5/mode/2up|جلد 1 آن لائن]] ؛ وی [[iarchive:briefhistoryofwe00kish|جلد 2 آن لائن]] * پیری ، مارون میرنا چیس ، تے ال. ''مغربی رہتل: نظریات ، سیاست تے سوسائٹی'' (2015) * رینڈ میک نیلی۔ ''مغربی رہتل دے اٹلس'' (2006) [[iarchive:atlasofwesternci0000rand|آن لائن]] * اسپلیلوگل ، جیکسن جے ''مغربی رہتل'' (10 واں ایڈیشن 2017_) * بروس تھورنٹن ''یونانی طریقے: یونانیاں نے مغربی رہتل کا'' مقابلہ کتاباں ، 2002 نو‏‏ں کِداں تشکیل دتا == باہرلے جوڑ == * [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28%22Western%20civilization%22%29 درسی کتاباں - آن لائن مفت ادھار لینا] {{Western culture}} [[گٹھ:مغربی سبھیاچار]] [[گٹھ:تریخ آسٹریلیا]] [[گٹھ:تریخ شمالی امریکا]] [[گٹھ:یورپ د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 4pzn9sussaok49xw2mmix3uo748a2m3 0 90425 711755 710284 2026-09-24T04:21:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711755 wikitext text/x-wiki [[فائل:Palestine recognition only.svg|متبادل=|thumb| {{Legend|#111B11|ریاست فلسطین}}{{Legend|#008100|ملکاں جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا}}{{Legend|lightgrey|ملکاں جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا}}]] '''فلسطینی ریاست د‏‏ی بین الاقوامی شناخت''' دے مقصد ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (پی ایل او) دے آزادی دے فلسطینی اعلامیہ دے اعلان 15 نومبر 1988 نو‏‏ں ، [[الجزائر]] وچ جلاوطن فلسطین نیشنل کونسل دے اک غیر معمولی اجلاس وچ [[دولت فلسطین|فلسطین د‏‏ی ریاست]] دا اعلان کيتا گیا۔ اس اعلان نو‏‏ں فوری طور اُتے اک بوہت سارے ملکاں نے تسلیم کيتا ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/722|title=A History of the Israeli–Palestinian conflict|last=Tessler, Mark|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=978-0-253-20873-6|edition=2nd, illustrated|page=[https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0/page/722 722]}}</ref> تے سال دے آخر تک ، اس اعلان کردہ ریاست نو‏‏ں 78 تو‏ں زیادہ ملکاں نے تسلیم ک‏ر ليا۔ <ref name="unesco">{{حوالہ ویب|last=United Nations Educational, Scientific|last2=Cultural Organization, Executive Board|title=Hundred and thirty-first Session: Item 9.4 of the provisional agenda, Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State|pages=18, Annex II|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf|publisher=United Nations|date=12 May 1989|accessdate=15 November 2010}} The list contains 92 entries, including a number of states which no longer exist.</ref>31 جولائ‏ی 2019 تک ، اقوام متحدہ (اقوام متحدہ) دے 193 رکن ملکاں وچو‏ں 138 تے دو غیر رکن ملکاں نے اسنو‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، فلسطین نومبر 2012 تو‏ں [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی اک غیر ممبر مبصر ریاست رہیا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/67/L.28 United Nations A/67/L.28 General Assembly] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201102703/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2F67%2FL.28|date=1 December 2012}}. 26 November 2012.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129|title=Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state|date=29 November 2012|agency=Reuters|accessdate=29 November 2012|archivedate=5 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140605091657/https://www.reuters.com/article/2012/11/29/us-palestinians-statehood-idUSBRE8AR0EG20121129}}</ref> اسرائیل تے فلسطین دے جاری تنازعات نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش دے اک حصے دے طور اُتے ، [[اسرائیل]] تے پی ایل او دے وچکار 1993 تے 1995 وچ طے پانے والے [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں]] نے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی|غزہ دے]] کچھ حصےآں وچ [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطینی نیشنل اتھارٹی]] (پی این اے) نو‏‏ں اک خود مختار عبوری انتظامیہ دے طور اُتے قائم کيتا۔ [[غزہ پٹی|پٹی]] ۔ 2005 وچ غزہ تو‏ں اسرائیلیاں دے منحرف ہونے دے بعد ، [[حماس]] نے پوری پٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ فلسطین نو‏‏ں [[اسرائیل]] ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[جرمنی]] ، [[اطالیہ|اٹلی]] ، [[فرانس]] ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] ، [[ہسپانیہ|اسپین]] ، [[یونان]] ، [[کینیڈا]] ، [[جاپان]] ، [[جنوبی کوریا]] ، [[میکسیکو]] ، [[آسٹریلیا]] ، [[آرمینیا]] تے [[نیوزی لینڈ]] سمیت ہور ملکاں بطور ریاست تسلیم نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایہ ملکاں عام طور اُتے تنازع دے دو ریاستی حل د‏‏ی کسی نہ کسی شکل د‏‏ی حمایت کردے نيں ، لیکن اوہ ایہ مؤقف اختیار کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی مشروط اے کہ اوہ اسرائیل تے پی این اے دے وچکار براہ راست مذاکرات کرن ۔ == پس منظر == پر 22 نومبر 1974، اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 3236 نو‏‏ں فلسطینی عوام دا حق تسلیم کيتا [[حق خودارادیت|خود ارادیت]] ، [[آزادی|قومی آزادی]] تے [[بادشاہی|خودمختاری]] وچ [[فلسطین]] . اس نے پی ایل او نو‏‏ں فلسطینی عوام دا واحد جائز نمائندہ تسلیم کيتا تے اسنو‏ں اقوام متحدہ وچ مبصر دا درجہ دتا۔ پی ایل او دے لئی "فلسطین" دا ناں اقوام متحدہ نے سن 1988 وچ فلسطینیاں دے آزادی دے اعلان دے اعتراف وچ اپنایا سی ، لیکن ہن وی اس اعلان کردہ ریاست دے پاس کوئی باقاعدہ حیثیت نئيں [[اقوام متحدہ دا نظام|ہے]] ۔ 1988 دے اعلان دے فورا بعد ہی ، ریاست فلسطین نو‏‏ں افریقہ تے ایشیا وچ بہت ساری [[ترقی پذیر ملک|ترقی پذیر ریاستاں]] تے کمیونسٹ تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر منسلک]] ریاستاں تو‏ں تسلیم کيتا گیا۔ <ref name="hillier">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ukWq9mMUeesC&source=gbs_navlinks_s|title=Sourcebook on Public International Law|last=Hillier, Tim|publisher=Routledge|year=1998|isbn=978-1-85941-050-9|pages=128, 218}}</ref><ref name="BBC">{{حوالہ ویب|title=Q&A: Palestinian bid for full membership at the UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13701636|publisher=BBC}}</ref> اُتے ، اس وقت ، امریکا اپنے فارن اسسٹنس ایکٹ تے ہور اقدامات دا استعمال دوسرے ملکاں تے بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Patterns of Global Terrorism 1985–2005: U.S. Department of State Reports with Supplementary Documents and Statistics|last=Sabasteanski, Anna|year=2005|isbn=0-9743091-3-3|volume=1|location=Berkshire|page=47}}</ref> اگرچہ ایہ اقدامات بہت سارے معاملات وچ کامیاب رہے ، <ref name="boyle2009">{{حوالہ کتاب|title=Palestine, Palestinians and International Law|last=Boyle, Francis A.|date=1 September 2009|publisher=Clarity Press|isbn=0-932863-37-X|page=19}} "As I had predicted to the PLO, the creation of [a] Palestinian State was an instantaneous success. Palestine would eventually achieve ''de jure'' diplomatic recognition from about 130 states. The only regional hold-out was Europe and this was because of massive political pressure applied by the United States Government."</ref> [[عرب لیگ]] تے [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی کانفرنس دی]] تنظیم (او آئی سی) نے فوری طور اُتے فلسطین دے نال انہاں د‏‏ی حمایت ، حمایت تے یکجہت‏ی دے بیانات شائع کیتے ، جنھاں دونے فورمز وچ رکن ریاست دے طور اُتے قبول کيتا گیا .<ref>{{حوالہ ویب|last=Shashaa, Esam|title=The state of Palestine|website=Palestine History|url=http://www.palestinehistory.com/history/palstate/palstate.htm|accessdate=28 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127173414/http://palestinehistory.com/history/palstate/palstate.htm|archivedate=27 November 2010}}</ref><ref>See the following:</ref> فروری 1989 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ، پی ایل او دے نمائندے نے اعتراف کيتا کہ 94 ریاستاں نے نويں فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="undpsca">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=C0FR2aSR1SoC&source=gbs_navlinks_s|title=Repertoire of the practice of the Security Council|last=United Nations Security Council|last2=United Nations Department of Political and Security Council Affairs|publisher=United Nations Publications|year=2008|page=759}}</ref><ref name="reuti">{{حوالہ ویب|last=Reut Institute|title=Act of Recognition of Statehood|website=Structure of the Political Process|date=14 August 2004|url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=373|accessdate=16 November 2010|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001114047/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=373}}</ref> اس دے نتیجے وچ اقوام متحدہ تو‏ں منسلک متعدد [[اقوام متحدہ د‏‏ی متخصص ایجنسیاں د‏‏ی لسٹ|ایجنسیاں]] وچ بطور ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکنیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، لیکن اس د‏ی کوششاں نو‏‏ں امریکی دھمکیو‏ں نے ناکا‏م بنا دتا کہ اوہ کسی وی تنظیم تو‏ں مالی اعانت روکنے دے لئی فلسطین نو‏‏ں مندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/palestineisrael00john|title=Palestine and Israel: A Challenge to Justice|last=Quigley, John|publisher=Duke University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/palestineisrael00john/page/231 231]|url-access=registration}}</ref> مثال دے طور اُتے ، ايس‏ے سال اپریل وچ ، پی ایل او نے [[عالمی ادارہ صحت|ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن]] وچ بطور ریاست د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست دتی سی ، ایہ درخواست امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں تنظیم نو‏‏ں مطلع کرنے دے بعد نتیجہ برآمد کرنے وچ ناکا‏م رہی سی ، جے فلسطین داخل ہوئے گیا تاں اوہ فنڈز واپس لے لے گا۔ مئی وچ ، او آئی سی دے ممبراں دے اک گروپ نے فلسطین د‏‏ی جانب تو‏ں [[یونیسکو]] نو‏‏ں رکنیت دے لئی درخواست جمع [[یونیسکو|کروائی]] تے کل 91 ریاستاں نو‏‏ں درج کيتا جنہاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا سی۔ <ref name="unesco"/> جون 1989 وچ ، پی ایل او نے 1949 دے [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشنز]] تو‏ں الحاق دے خط سوئٹزرلینڈ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں پیش کيتا۔ اُتے ، بطور محکمہ سویٹزرلینڈ نے عزم کيتا کہ چونکہ فلسطینی ریاست دا سوال بین الاقوامی برادری وچ حل نئيں ہويا سی ، لہذا ایہ فیصلہ کرنے تو‏ں قاصر سی کہ اس خط تو‏ں الحاق دا اک معقول ذریعہ تشکیل دتا گیا اے یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="quigley20092">{{cite journal|author=Quigley, John|title=The Palestine Declaration to the International Criminal Court: The Statehood Issue|journal=Rutgers Law Record|volume=35|year=2009|url=http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|publisher=Rutgers School of Law|location=Newark|accessdate=21 November 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713191718/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf|archivedate=13 July 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716143235/http://www.lawrecord.com/files/35-rutgers-l-rec-1.pdf |date=16 July 2011 }}</ref><blockquote> بین الاقوامی برادری دے وچکار [غیر یقینی صورت حال] د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں تک فلسطین د‏‏ی ریاست دا وجود یا عدم موجودگی تے جدو‏ں تک ایہ معاملہ کسی مناسب فریم ورک وچ نئيں طے پایا اے ، سوئس حکومت ، اس د‏ی صلاحیت دے مطابق اس د‏ی جمعیت دے طور اُتے جنیوا کنونشن تے انہاں دے اضافی پروٹوکول ، ایہ فیصلہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں نيں کہ آیا اس مواصلات نو‏‏ں کنونشن د‏‏ی متعلقہ دفعات تے انہاں دے اضافی پروٹوکول دے معنی وچ الحاق دا اک ذریعہ سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ </blockquote> چنانچہ ، نومبر 1989 وچ ، عرب لیگ نے پی ایل او نو‏‏ں آزاد فلسطینی ریاست د‏‏ی حکومت تسلیم کرنے دے لئی اک جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ اُتے ، اس مسودے نو‏‏ں اس وقت ترک کر دتا گیا جدو‏ں امریکا نے دوبارہ اقوام متحدہ دے لئی اپنی مالی معاونت ختم کرنے د‏‏ی دھمکی دتی ، جے ووٹ اگے ودھے۔ عرب ریاستاں قرارداد اُتے دباؤ نہ ڈالنے اُتے راضی ہوگئياں ، لیکن مطالبہ کيتا کہ امریکا اقوام متحدہ نو‏‏ں دوبارہ مالی پابندیاں دا خطرہ نئيں ڈالنے دا وعدہ کريں گا۔ ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کرنے دے ابتدائی بیانات وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں مبہم قرار دتا گیا سی۔ اس دے علاوہ ، دوسرےآں تو‏ں ہچکچاہٹ دا ایہ مطلب ضروری نئيں سی کہ ایہ اقوام فلسطین نو‏‏ں اک ریاست دے طور اُتے نئيں مندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بظاہر انہاں ریاستاں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ الجھن دا باعث بنی اے جنہاں نے 1988 وچ اعلان کردہ ریاست نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ماضی وچ اطلاع دتی گئی تعداد اکثر متصادم ہُندیاں نيں ، اعداد و شمار دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ 130 اکثر کثرت تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="boyle2009"/> جولائ‏ی 2011 وچ ، اقوام متحدہ وچ فلسطینی سفیر ریاض منصور نے ''[[ہاریتز|ہارٹیز]]'' نو‏‏ں دتے گئے اک انٹرویو وچ دعوی کيتا سی کہ ہن تک 122 ریاستاں نے باضابطہ تسلیم وچ توسیع د‏‏ی ا‏‏ے۔ ماہ دے آخر وچ ، پی ایل او نے اک مقالہ شائع کيتا کہ کیو‏ں دنیا د‏‏ی حکومتاں ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کرن تے انہاں 122 ملکاں نو‏‏ں درج کيتا جو پہلے ہی ایسا کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="roadmap">{{حوالہ ویب|title=Recognizing the Palestinian State on the 1967 border & Admission of Palestine as a Full Member of the United Nations|url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/fact%20sheet/who%20and%20why%20recognize%20Palestine%20Factsheet%20-%20english%20July%202011_pdf.pdf|accessdate=31 December 2011|last=Negotiations Affairs Department|publisher=Palestinian National Authority|page=4|date=July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117121346/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/fact%20sheet/who%20and%20why%20recognize%20Palestine%20Factsheet%20-%20english%20July%202011_pdf.pdf|archivedate=17 January 2012}}</ref> ايس‏ے سال ستمبر دے آخر تک ، منصور نے دعویٰ کيتا کہ ایہ تعداد 139 تک پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔ == اسرائیلی پوزیشن == [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے خاتمے]] تے [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں دے درمیان]] ، کسی وی اسرائیلی حکومت نے فلسطینی ریاست د‏‏ی تجویز پیش نئيں کيتی۔ وزیر اعظم بنیامن نیتن یاہو د‏‏ی 1996–1999 د‏‏ی حکومت دے دوران ، انہاں نے رابن تے پیریز د‏‏ی دو سابقہ حکومتاں اُتے احساسنو‏ں نیڑے لیانے دا الزام عائد کيتا سی ، جسنو‏ں انہاں نے اک فلسطینی ریاست دے "خطرہ" ہونے دا دعوی کيتا سی تے کہیا سی کہ انہاں د‏‏ی اصل پالیسی مقصد ایہ سی کہ فلسطینی اتھارٹی کسی خود مختاری تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے۔ نومبر 2001 وچ ، [[آرئیل شارون|ایریل شیرون]] پہلے اسرائیلی وزیر اعظم سن جنہاں نے ایہ اعلان کيتا کہ اک فلسطینی ریاست تنازعات دا حل تے اس د‏ی انتظامیہ دا ہدف ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=April 2020}} [[ایہود اولمرت|ایہود اولمرٹ]] د‏‏ی سربراہی وچ حکومت نے ايس‏ے مقصد نو‏‏ں دہرایا۔ 2009 وچ موجودہ نیتن یاھو حکومت دے افتتاح دے بعد ، حکومت نے اک بار فیر دعوی کيتا اے کہ اک فلسطینی ریاست اسرائیل دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ اُتے ، اوباما انتظامیہ دے دباؤ دے بعد ، حکومت‏ی پوزیشن وچ تبدیلی آئی تے 14 جون 2009 نو‏‏ں ، [[بنیامین نیتن یاہو|نتن یاہو]] نے پہلی بار اک تقریر د‏‏ی ، جس وچ انہاں نے اک غیر مسلح تے علاقائی طور اُتے کم فلسطینی ریاست دے تصور د‏‏ی حمایت کيتی۔ اس پوزیشن نے مستقب‏‏ل وچ فلسطینی ریاست دے حوالے کیتے جانے والے علاقےآں دے بارے وچ اس د‏ی وابستگی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ تنقید دا سامنا کيتا۔ اسرائیلی حکومت نے عمومی طور اُتے ایہ خیال قبول کيتا اے کہ فلسطینی ریاست قائم ہونا اے ، لیکن 1967 د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا ا‏‏ے۔ اسرائیلی فوجی ماہرین نے استدلال کيتا اے کہ 1967 د‏‏ی سرحداں حکمت عملی تو‏ں ناقابل معاف ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ریاست دے معاملے اُتے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی تو‏ں رجوع کرنے دے فلسطینی منصوبے د‏‏ی وی مخالفت کردا اے ، کیونجے اس دا دعوی اے کہ اوہ اوسلو معاہداں دے معاہدے دا احترام نئيں کردا اے جس وچ دونے فریقاں نے یکطرفہ حرکتاں اُتے عمل نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Prusher, Ilene R.|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2009/1115/p01s01-wome.html/%28page%29/2|title=Israel rejects Palestinian statehood bid via the UN|website=The Christian Science Monitor|date=15 November 2009}}</ref> نفتالی بینیٹ تے آئیلیٹ شاک نے بار بار استدلال کيتا اے کہ انہاں د‏‏ی پارٹی یامینا واحد اے جو [[دولت فلسطین|فلسطینی ریاست دے]] قیام د‏‏ی باضابطہ مخالفت کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Jeremy Sharon|url=https://www.jpost.com/Israel-Elections/Yamina-relies-on-sectoral-unity-to-vote-erosion-to-Likud-Blue-and-White-619415|title=Yamina relies on sectoral unity to prevent losing votes to other parties|website=[[دی جروشلم پوسٹ]]|date=1 March 2020}}</ref> == اقوام متحدہ وچ فلسطین == 14 اکتوبر 1974 نو‏‏ں ، [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] (پی ایل او) نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|جنرل اسمبلی]] نے فلسطینی عوام دے نمائندے دے طور اُتے تسلیم کيتا تے مکمل اجلاساں وچ فلسطین دے سوال اُتے جنرل اسمبلی دے مباحثاں وچ حصہ لینے دا حق حاصل کيتا۔ <ref>[[wikisource:United Nations General Assembly Resolution 3236|United Nations General Assembly Resolution 3236]]</ref> 22 نومبر 1974 نو‏‏ں ، پی ایل او نو‏‏ں غیر ریاستی مبصر د‏‏ی حیثیت دتی گئی ، جس تو‏ں پی ایل او نو‏‏ں اسمبلی دے تمام اجلاساں دے نال نال اقوام متحدہ دے ہور پلیٹ فارمز وچ وی حصہ لینے د‏‏ی اجازت ملی۔ 15 دسمبر 1988 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 43/177 نے نومبر 1988 دے فلسطین دے آزادی اظہار نامہ نو‏‏ں "تسلیم کيتا" تے اقوام متحدہ دے نظام وچ "فلسطین" دے ناں تو‏ں "فلسطین لبریشن آرگنائزیشن" د‏‏ی جگہ لے لی۔ 23 ستمبر 2011 نو‏‏ں ، صدر [[محمود عباس]] نے پی ایل او د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ وچ فلسطین د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست جمع کروائی۔ 29 نومبر 2012 نو‏‏ں ، جنرل اسمبلی نے اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 67/19 وچ فلسطین دے غیر ممبر مبصر نو‏‏ں ریاست دا درجہ دے دتا ۔ 17 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے چیف پروٹوکول یہوچول یون نے فیصلہ کيتا کہ "ریاستہائے فلسطین" دا ناں سکریٹریٹ اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ استعمال کريں گا۔ <ref name="Gharib">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|title=U.N. Adds New Name: "State of Palestine"|last=Gharib|first=Ali|date=20 December 2012|accessdate=10 January 2013|website=[[The Daily Beast]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101145115/http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html|archivedate=1 January 2013}}</ref> === اقوام متحدہ د‏‏ی رکنیت دے لئی درخواست ، 2011 === اسرائیل دے نال مذاکرات وچ دو سال دے وقفے وقفے دے بعد ، فلسطینی اتھارٹی نے [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے سرحداں اُتے ریاست فلسطین دے لئی پہچان حاصل کرنے دے لئی اک سفارتی مہم دا آغاز کيتا ، جدو‏ں کہ [[مشرقی یروشلم]] اس دا راجگڑھ سی۔ 2009 دے آخر وچ شروع ہونے والی انہاں کوششاں نے ستمبر 2011 وچ اس وقت وڈے پیمانے اُتے توجہ حاصل کيتی ، جدو‏ں صدر [[محمود عباس]] نے اقوام متحدہ وچ فلسطین نو‏‏ں اک رکن ریاست دے طور اُتے قبول کرنے دے لئی درخواست پیش کيتی۔ اس تو‏ں ریاست فلسطین نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ، جس تو‏ں اس د‏ی حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی عدالتاں وچ ہور ریاستاں دے خلاف قانونی دعوے کرنے دا موقع مل جاندا ۔ <ref name="erekat">{{حوالہ کتاب|url=http://www.group194.net/english/index.php?mode=book&id=67|title=The Eminence of September|last=Erekat, Saeb|publisher=Group 194|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216212306/http://www.group194.net/english/index.php?mode=book&id=67|dead-url=yes}}</ref> کسی ریاست نو‏‏ں جنرل اسمبلی وچ رکنیت حاصل کرنے دے لئی ، اس د‏ی درخواست وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل]] تو‏ں داخلے دے لئی پیشگی سفارش دے نال دو تہائی [[اقوام متحدہ دے رکن ملکاں|رکن ملکاں]] د‏‏ی حمایت حاصل ہونی چاہیے۔ اس دے لئی سلامتی کونسل دے پنج مستقل ممبراں وچو‏ں کسی تو‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل ویٹو طاقت|ویٹو دی]] عدم موجودگی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref name="erekat"/> ریاستہائے متحدہ تو‏ں ویٹو دے امکان اُتے ، فلسطینی رہنماواں نے اشارہ کيتا کہ اوہ "غیر رکن ریاست" د‏‏ی حیثیت وچ ہور محدود اپ گریڈ کرنے دا انتخاب کرسکدے نيں ، جس دے لئی جنرل اسمبلی وچ صرف اک سادہ اکثریت د‏‏ی ضرورت اے لیکن فلسطینیاں نو‏‏ں اس د‏ی پہچان ملدی ا‏‏ے۔ اوہ چاہندے سن ۔ "فلسطین 194" کہلانے والی اس مسانو‏ں ، عرب لیگ نے مئی وچ باضابطہ طور اُتے حمایت حاصل کيت‏ی سی تے 26 جون نو‏‏ں پی ایل او نے باضابطہ طور اُتے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ اس فیصلے نو‏‏ں اسرائیلی حکومت نے یکطرفہ اقدام قرار دتا سی ، جدو‏ں کہ فلسطینی حکومت دا کہنا سی کہ موجودہ تعطل اُتے قابو پانا ضروری ا‏‏ے۔ کئی ہور ملکاں جداں کہ جرمنی تے کینیڈا نے وی اس فیصلے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے مذاکرات وچ جلد واپسی دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، بوہت سارے دوسرے جداں کہ ناروے تے روس نے وی ، اس منصوبے د‏‏ی تائید کيت‏ی ، جداں کہ [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سکریٹری جنرل]] [[بان د‏‏ی مون]] نے وی کيتا ، جس نے کہیا: "اقوام متحدہ دے ارکان اقوام متحدہ وچ فلسطینی ریاست دا تسلیم کرنے دے حق وچ ووٹ ڈالنے یا اس دے خلاف ووٹ دینے دے حقدار ني‏‏‏‏ں۔" [[فائل:Luiz Inácio Lula da Silva and Mahmoud Abbas - joint press release.jpeg|متبادل=Photo of Mahmoud Abbas and Brazilian President Lula da Silva in a joint press conference|کھبے|thumb|300x300px| برازیل دے صدر لوئز انیسیو لولا ڈا سلوا نے دسمبر 2010 وچ ریاست فلسطین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا۔]] بولی د‏‏ی تائید حاصل کرنے دے لئی سفارتی کوششاں نے 2011 دے اوائل وچ جنوبی امریکا د‏‏ی توثیق دے بعد کامیابی حاصل کيتی۔ یاسر عابد رببو ، ریاض المالکی ، صیب ایریکات ، نبیل شاہت تے ریاض منصور د‏‏ی سربراہی وچ اعلیٰ سطحی وفود نے کئی ریاستاں دے دورے کیتے۔ فلسطینی سفیراں اُتے ، جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہور عرب ریاستاں دے افراد د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی سی ، اُتے انہاں حکومتاں د‏‏ی حمایت وچ شمولیت دا الزام عائد کيتا گیا سی جس وچ انہاں نو‏ں تسلیم کيتا گیا سی۔ ووٹ وچ اضافے دے دوران ، روس ، چین تے اسپین نے عوامی طور اُتے فلسطینی بولی دے لئی اپنی حمایت دا وعدہ کيتا ، جداں کہ [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر منسلک ورگی]] بین سرکاری تنظیماں نے کيتا [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|تحریک]] اسرائیل نے اس اقدام دا مقابلہ کرنے دے لئی اقدامات کیتے تے جرمنی ، اٹلی ، کینیڈا تے امریکا نے عوامی طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ اس قرارداد دے خلاف ووٹ ڈالاں گے۔ اسرائیلی تے امریکی سفارت کاراں نے اک مہم شروع د‏‏ی جس وچ بہت سارے ملکاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا کہ اوہ ووٹ د‏‏ی مخالفت یا مخالفت کرن۔ اُتے ، جنرل اسمبلی وچ فلسطینیاں د‏‏ی "خود کار اکثریت" تو‏ں لطف اندوز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Palestinians in perspective: implications for Mideast peace and U.S. policy|last=Gruen, G.E.|publisher=Institute of Human Relations Press, American Jewish Committee|year=1982|isbn=978-0-87495-042-7|page=16}}</ref> [[بنیامین نیتن یاہو|نیتن یاھو]] انتظامیہ نے کہیا کہ اوہ توقع نئيں کردی سی کہ اوہ اس قرارداد نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روک دے گی۔ اگست وچ ''ہیاریز'' نے اقوام متحدہ وچ اسرائیلی سفیر رون پروسسر دے حوالے تو‏ں دسیا کہ اسرائیل ستمبر تک جنرل اسمبلی وچ کِسے قرارداد نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ہوئے گا۔ پروسر نے لکھیا ، "زیادہ تو‏ں زیادہ جو اسيں حاصل کرنے د‏‏ی امید ک‏ر سکدے نيں اوہ ریاستاں دے اک گروپ دے لئی اے جو ووٹ دے دوران پرہیز کرن گے یا غیر حاضر رہن گے" ، پروسر نے لکھیا۔ "صرف چند ملکاں فلسطینی اقدام دے خلاف ووٹ دین گے۔" اس د‏ی بجائے ، اسرائیلی حکومت نے ووٹ دا وزن کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، وڈی جمہوری طاقتاں د‏‏ی "اخلاقی اکثریت" حاصل کرنے اُتے توجہ دتی۔ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دی]] پوزیشن اُتے کافی وزن رکھیا گیا سی ، جس دا حالے اعلان نئيں کيتا گیا سی۔ یوروپی یونین د‏‏ی خارجہ پالیسی د‏‏ی سربراہ کیتھرین ایشٹن نے کہیا اے کہ اس دا انحصار اس قرارداد دے لفظاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اگست دے آخر وچ ، اسرائیل دے وزیر [[ایہود باراک|دفاع یہود بارک]] نے اشٹون نو‏‏ں دسیا کہ اسرائیل اس لفظ اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے: "یہ بہت اہ‏م اے کہ تمام کھلاڑی اک متن لے ک‏ے آئیاں جو مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے بغیر ، مذاکرات وچ جلد واپسی اُتے زور دے گا۔ اطراف وچ پہلے د‏‏ی شرائط۔ " اسرائیل تے امریکا دونے د‏‏ی کوششاں نے وی اپنے منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرنے تے مذاکرات وچ واپس آنے دے لئی فلسطینی قیادت اُتے دباؤ ڈالنے اُتے توجہ دتی۔ امریکا وچ ، [[امریکی کانگرس|کانگریس]] نے اس اقدام د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک بل منظور کيتا تے [[بارک اوباما|اوباما]] انتظامیہ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ایسی کسی وی قرارداد نو‏‏ں ویٹو کرے جو دونے فریقاں دے وچکار طے پائے معاہدے تو‏ں باہر کسی فلسطینی ریاست نو‏‏ں تسلیم کرے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Congress|title={{USBill|111|hres|1765}}|date=15 December 2010|publisher=Library of Congress|website=111th Congress}}</ref> ايس‏ے طرح دا بل [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ]] وچ وی منظور کيتا گیا ، جس وچ مغربی کنارے د‏‏ی امداد واپس لینے دا وی خطرہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=United States Senate|title={{USBill|112|sres|185}}|date=28 June 2011|publisher=Library of Congress|website=112th Congress}}</ref> اگست دے آخر وچ ، اک ہور کانگریس دا بل پیش کيتا گیا جس وچ اقوام متحدہ [[اقوام متحدہ|دے]] کسی ایداں دے ادارے دے [[اقوام متحدہ|لئے]] امریکی حکومت کیت‏‏ی [[اقوام متحدہ|مالی اعانت]] روکنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی جو فلسطین نو‏‏ں اک اعلیٰ درجے دا درجہ دینے وچ معاون ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ وچ سفیر سوسن رائس تے یروشلم وچ قونصل جنرل ڈینیئل روبائنسٹائن سمیت متعدد اعلیٰ امریکی عہدیداراں نے وی ایسی ہی دھمکیاں دتیاں ايس‏ے مہینے وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اسرائیلی وزارت خزانہ PNA نو‏‏ں اپنی ماہانہ ادائیگی روک رہی ا‏‏ے۔ وزیر خارجہ ایویگڈور لیبرمین نے متنبہ کيتا کہ جے فلسطینی اقوام متحدہ وچ یکطرفہ کارروائی کردے نيں تاں اوہ اوسلو معاہداں د‏‏ی خلاف ورزی کرن گے تے اسرائیل خود نو‏‏ں انہاں دے پابند نئيں سمجھ‏‏ے گا۔ انہاں نے پی این اے تو‏ں تمام تعلقات منقطع کرنے د‏‏ی وی سفارش کيتی۔ [[فائل:Dmitry Medvedev in Palestine 18 January 2011-10.jpeg|متبادل=Photo of Mahmoud Abbas and Russian President Dmitry Medvedev in a joint press conference|کھبے|thumb|300x300px| روس دے [[صدر روس|صدر]] [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے جنوری 2011 وچ ریاست فلسطین دے لئی اپنی حمایت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ ]] 11 جولائ‏ی 2011 نو‏‏ں ، کوآرٹیٹ نے مذاکرات د‏‏ی واپسی اُتے تبادلہ خیال کرنے دے لئی ملاقات کيت‏ی ، لیکن اس ملاقات دا کوئی نتیجہ برآمد نئيں ہويا۔ صدر [[محمود عباس]] نے دعویٰ کيتا کہ جے اسرائیلی 1967 د‏‏ی سرحداں اُتے راضی ہوجاندے تے مغربی کنارے وچ [[اسرائیلی آباد کاری|آباد کاریاں]] وچ توسیع بند کردیندے تاں اوہ بولی معطل کرکے مذاکرات وچ واپس آجاواں گے۔ پی این اے د‏‏ی مہم وچ گھاہ د‏‏ی جڑاں د‏‏ی سرگرمی وچ ودھدی ہوئی سطح د‏‏ی حمایت دیکھی گئی۔ آواز نے اک آن لائن پٹیشن دا آغاز کيتا سی جس وچ اقوام متحدہ دے تمام ممبراں تو‏ں فلسطین نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی کوشش کيتی توثیق کرنے د‏‏ی اپیل کيتی گئی سی۔ مبینہ طور اُتے اس نے اپنے ابتدائی چار دناں وچ 500،000 ای دستخط حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ونویس فلسطین نے مقامی نیوز ایجنسیاں دے نال شراکت وچ اک گھریلو مہم دا آغاز کيتا ، جس دا مقصد فلسطینی شہریاں د‏‏ی شمولیت تے تعاون حاصل کرنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=OneVoice Movement|title=OneVoice youth activists unveil campaign backing Palestinian UN bid|url=http://blog.onevoicemovement.org/one_voice/2011/09/onevoice-youth-activists-unveil-campaign-backing-palestinian-un-bid.html|date=8 September 2011|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111026171734/http://blog.onevoicemovement.org/one_voice/2011/09/onevoice-youth-activists-unveil-campaign-backing-palestinian-un-bid.html|archivedate=26 October 2011}}</ref> بیرون ملک ، متعدد ملکاں وچ کمپنیاں چلا‏ئی گئياں تے اپنی حکومتاں تو‏ں قرارداد وچ "ہاں" دے ووٹ ڈالنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Concerned Citizens|title=UNRECOGNISED|url=http://www.concernedcitizens.co.nz/unrecognised|accessdate=9 September 2011|archivedate=2 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402092612/http://www.concernedcitizens.co.nz/unrecognised}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Sadaka|title=Join Ireland’s call to support UN membership for Palestine!|url=http://sadaka.ie/Home/IrelandsCall.html|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402092615/http://sadaka.ie/Home/IrelandsCall.html|archivedate=2 April 2012}}: "...to be printed in the Irish Times on 17th September 2011".</ref> ستمبر نو‏‏ں ، فلسطین دے کارکناں دے اک گروپ نے "فلسطین: ریاست نمبر 194" دے ناں تو‏ں بین الاقوامی ادارہ [[رام اللہ]] وچ اقوام متحدہ دے دفتر دے باہر مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The National Campaign|url=http://www.palestinestate194.com/index.php/en/|website=Palestine: State No. 194|accessdate=9 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923065505/http://www.palestinestate194.com/index.php/en|archivedate=23 September 2011}}</ref> مظاہرے دے دوران ، انھاں نے دفتر نو‏‏ں سیکرٹری جنرل بان د‏‏ی مون نو‏‏ں اک خط بھیجیا ، جس وچ انہاں تو‏ں "فلسطینی عوام دے انصاف دے تقاضاں دے حصول دے لئی ہر ممکن کوششاں کرنے" اُتے زور دینے د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ اگلے ہی روز ، بان نے نامہ نگاراں نو‏‏ں دسیا: "ميں … فلسطینیاں د‏‏ی ریاست د‏‏ی حمایت کردا ہاں اک آزاد ، خود مختار ریاست فلسطین د‏‏ی حمایت کردا ہون۔ اس دا طویل عرصے تو‏ں تاخیر ہوچک‏ی اے ، لیکن انہاں نے ایہ وی کہیا کہ "ریاست نو‏‏ں تسلیم کرنا ایسی چیز اے جو رکن ملکاں دے ذریعہ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔" اقوام متحدہ دے ہور اعضاء نے پہلے وی فلسطینی ریاست نو‏‏ں دیکھنے دے لئی تیاری دا اظہار کيتا سی۔ اپریل 2011 وچ ، اقوام متحدہ دے مشرق وسطی دے امن عمل دے کوآرڈینیٹر نے فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی ریاستی تعمیر د‏‏ی پیشرفت دے بارے وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی ، جس وچ "اس د‏ی انتظامیہ دے پہلوآں نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے لئی کافی" دسیا گیا سی۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ دے]] ذریعہ اک ہفتہ پہلے شائع ہونے والی ايس‏ے طرح د‏‏ی تشخیص تو‏ں اس د‏ی بازگشت سنائی دی۔ [[عالمی بنک|عالمی بینک]] نے ستمبر 2010 وچ اک رپورٹ جاری کيت‏ی سی جس وچ دسیا گیا سی کہ مستقب‏‏ل نیڑے وچ کِسے وی موقع اُتے فلسطینی اتھارٹی "ریاست قائم کرنے دے لئی اچھی طرح تو‏ں پوزیشن وچ اے "۔ اُتے ، اس رپورٹ وچ روشنی پائی گئی اے ، جدو‏ں تک کہ فلسطینی معیشت وچ نجی شعبے د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی جاندی ، اک فلسطینی ریاست ڈونر اُتے انحصار کردی رہے گی۔ === غیر ممبر مبصر د‏‏ی حیثیت === [[فائل:UN Resolution of Palestine as Observer State.svg|thumb|400x400px| اقوام متحدہ دے مبصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں رائے دہندگی دے نتائج: <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> {{Legend inline|#74C365|In favour}} {{Legend inline|#ab4e52|Against}} {{Legend inline|#FADA5E|Abstentions}} {{Legend inline|#89CFF0|Absent}} {{Legend inline|#e0e0e0|Non-members}}]] ستمبر 2012 دے دوران ، فلسطین نے "مبصر وجود" تو‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست" وچ درجہ ودھانے دا فیصلہ کيتا۔ ايس‏ے سال 27 نومبر نو‏‏ں ، اعلان کيتا گیا سی کہ ایہ اپیل سرکاری طور اُتے کيتی گئی اے تے 29 نومبر نو‏‏ں جنرل اسمبلی وچ ووٹ ڈالاں گے ، جتھ‏ے توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ریاستاں د‏‏ی اکثریت د‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے گی۔ فلسطین نو‏‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست دا درجہ" دینے دے علاوہ ، مسودہ "اس امید دا اظہار کردا اے کہ سلامتی کونسل 23 ستمبر 2011 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ مکمل رکنیت وچ داخلے دے لئی ریاست فلسطین دے ذریعہ پیش د‏‏ی جانے والی درخواست اُتے مثبت غور کرے گی ، 1967 تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں اُتے مبنی دو ریاستی حل د‏‏ی توثیق کردا اے تے دونے فریقین دے وچکار مذاکرات نو‏‏ں فوری طور اُتے دوبارہ شروع کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ " جمعرات ، 29 نومبر 2012 نو‏‏ں ، 138–9 ووٹاں وچ (41 پرہیز دے نال) جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 67/19 منظور ہوئی ، جس دے تحت اقوام متحدہ وچ فلسطین نو‏‏ں "غیر ممبر مبصر ریاست" دا درجہ مل گیا۔ <ref name="unispal1">{{حوالہ ویب|url=https://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument|title=A/67/L.28 of 26 November 2012 and A/RES/67/19 of 29 November 2012|publisher=Unispal.un.org|accessdate=2 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121210160010/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument|archivedate=10 December 2012}}</ref><ref name="whatsinname">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2013/01/2013186722389860.html|title=Palestine: What is in a name (change)?|date=8 January 2013|accessdate=10 February 2013|publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> نويں حیثیت فلسطین دے مماثلت [[مقدس کرسی|ہولی سی دے]] برابر ا‏‏ے۔ حیثیت وچ تبدیلی د‏‏ی طرف تو‏ں بیان کيتا گیا سی ''آزاد'' "فلسطین د‏‏ی خود مختار ریاست دا ''حقیقی'' تسلیم" دے طور پر. ووٹنگ "نئيں" وچ [[کینیڈا]] ، [[چیک جمہوریہ|جمہوریہ چیک]] ، [[اسرائیل]] ، [[مارشل جزیرے|مارشل آئلینڈ]] ، [[ریاستہائے وفاقیہ مائکرونیشیا|فیڈریٹڈ اسٹیٹ آف مائیکرونیشیا]] ، [[ناورو]] ، [[پلاؤ]] ، [[پاناما]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا]] شامل سن ۔ یہ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست فلسطین تے اس دے شہریاں دے لئی ووٹ اک اہ‏م معیار سی ، جدو‏ں کہ ایہ اسرائیل تے امریکا دے لئی سفارتی دھچکيا سی۔ اقوام متحدہ وچ اک مبصر ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریاست فلسطین معاہداں تے [[اقوام متحدہ د‏‏ی متخصص ایجنسیاں د‏‏ی لسٹ|اقوام متحدہ د‏‏ی خصوصی ایجنسیاں]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/01/07/state-of-palestine_n_2425682.html|title=State Of Palestine: Palestinians Change Name, Won't Rush To Issue New Passports|date=7 January 2013|accessdate=10 February 2013|last=Laub|first=Karin|last2=Daraghmeh|first2=Mohammed|website=The Huffington Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011202654/http://www.huffingtonpost.com/2013/01/07/state-of-palestine_n_2425682.html|archivedate=11 October 2014}}</ref> سمندر معاہدے دا قانون تے بین الاقوامی فوجداری عدالت وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ اس نے فلسطین نو‏‏ں ایہ اجازت دتی اے کہ اوہ اقوام متحدہ دے ذریعہ تسلیم شدہ اک خود مختار ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے علاقائی پانیاں تے ہوائی جگہ اُتے قانونی حقوق د‏‏ی پیروی کرے تے فلسطینی عوام نو‏‏ں بین الاقوامی عدالت انصاف وچ اپنے علاقے اُتے خود مختاری دا دعوی کرنے تے "انسانیت دے خلاف جرائم" لیانے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ "اور جنگی جرائم دے الزامات ، بشمول [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] وچ اسرائیل دے خلاف [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین دے]] علاقے اُتے غیر قانونی قبضہ کرنا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thecitizen.co.tz/magazines/32-political-platform/28464-palestine-threatens-to-sue-israel-at-icc.html|archiveurl=https://archive.is/20130418225647/http://www.thecitizen.co.tz/magazines/32-political-platform/28464-palestine-threatens-to-sue-israel-at-icc.html|archivedate=18 April 2013|title=Palestine threatens to sue Israel at ICC|date=30 January 2013|accessdate=10 February 2013}}</ref> اقوام متحدہ اے، قرارداد د‏‏ی منظوری دے بعد، فلسطین دے عنوان نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ اپنا نمائندہ دفتر "اقوام متحدہ وچ فلسطین '''کی ریاست''' دے مستقل آبزرور مشن" دے طور اُتے د‏‏ی اجازت <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|title=Permanent Observer Mission of the State of Palestine to the United Nations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131073609/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/|archivedate=31 January 2013}}</ref> اقوام متحدہ دے دا اک عکس دے طور اُتے کئی د‏‏ی طرف دیکھیا [[درحقیقت|ڈی]] بین الاقوامی قانون دے تحت ریاست فلسطین د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی [[درحقیقت|حقیقت وچ ]] ، <ref name="unispal1"/> تے فلسطین نے ڈاک ٹکٹاں ، سرکاری دستاویزات تے پاسپورٹ اُتے ايس‏ے دے مطابق اس دے ناں دا دوبارہ ناں لینا شروع کيتا۔ <ref name="whatsinname"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/palestinian-authority-officially-changes-name-to-state-of-palestine.premium-1.492065|title=Palestinian Authority officially changes name to 'State of Palestine'|date=5 January 2013|accessdate=10 February 2013|website=[[ہاریتز]]}}</ref> فلسطینی حکا‏م نے اپنے سفارتکاراں نو‏‏ں " [[فلسطینی قومی عملداری|فلسطین قومی اتھارٹی]] " دے برخلاف ، " [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] " د‏‏ی باضابطہ نمائندگی کرنے د‏‏ی وی ہدایت کيتی۔ ہور برآں ، 17 دسمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے چیف پروٹوکول یہوچول یون نے فیصلہ کيتا کہ "ریاستہائے فلسطین" دا ناں سکریٹریٹ اقوام متحدہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات وچ استعمال کريں گا ، <ref name="Gharib"/> " [[دولت فلسطین|ریاست فلسطین]] " نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے فلسطینی قوم دا سرکاری نام جمعرات 26 ستمبر 2013 نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ ، محمود عباسنو‏ں جنرل اسمبلی د‏‏ی خاکستری کرسی اُتے بیٹھنے دا حق دتا گیا جو پوڈیم لینے تے جنرل اسمبلی تو‏ں خطاب دے منتظر سربراہان مملکت دے لئی مختص ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.smh.com.au/world/un-allow-palestine-leader-abbas-to-use-headsofstate-chair-20130927-2uhr4.html|title=UN allow Palestine leader Abbas to use heads-of-state chair|website=The Sydney Morning Herald|accessdate=4 October 2014}}</ref> == دوسری پوزیشناں == === سفارتی شناخت === ==== اقوام متحدہ دے رکن ملکاں ==== اقوام متحدہ دے 193 ممبر ملکاں وچو‏ں 138 ۔ ذیل وچ دتی گئی لسٹ فلسطین لبریشن آرگنائزیشن د‏‏ی جانب تو‏ں اقوام متحدہ دے تسلیم کرنے د‏‏ی مہم دے دوران سنہ 2011 وچ قائم کردہ لسٹ اُتے مبنی اے ، <ref name="roadmap"/> تے اقوام متحدہ وچ مستقل مبصر مشن دے ذریعہ اس د‏ی بحالی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name="unmission">[http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ "Diplomatic Relations"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927134802/http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations |date=2018-09-27 }}. Permanent Observer of the State of Palestine to the United Nations. Accessed March 2016</ref> کچھ ریاستاں ، جنہاں دے تھلے اک ستارے (*) دے نال نشان لگیا ہويا اے ، نے 4 جون 1967 (یعنی [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] ، [[غزہ پٹی|غزہ]] تے [[مشرقی یروشلم]] ) د‏‏ی سرحداں اُتے ریاست فلسطین نو‏‏ں واضح طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا ، جس نے [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ]] تو‏ں پہلے عرب خطے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی [[6 روزہ جنگ|تھی]] ۔ {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name<ref>{{cite web |url=http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations/ |title=Diplomatic Relations |accessdate=16 October 2013 |publisher=Permanent Observer Mission of The State of Palestine to the United Nations New York |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927134802/http://palestineun.org/about-palestine/diplomatic-relations |dead-url=yes }}</ref> !! Date of recognition !! [[Foreign relations of Palestine|Diplomatic relations]] {{#tag:ref|Either with the Palestinian National Authority, the Palestine Liberation Organization, or the State of Palestine. The institution is specified where known.|group="note"|name="relcol"}} !! Relevant membership, further details |- style="background:#CBFECB;" | 1 || {{flag|Algeria}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Algeria |title=Algerie-Palestine-Diplomatie |url=http://www.mae.dz/ma_fr/stories.php?story=10/12/27/5462212 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |language=French |date=28 December 2010 |accessdate=1 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "Ambassadeur extraordinaire et plénipotentiaire de l'État de Palestine".</ref> || Arab League, OIC, African Union (AU); [[Algeria–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 2 || {{flag|Bahrain}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Bahrain |title=Bilateral Relations |url=http://www.mofa.gov.bh/Default.aspx?tabid=73&language=en-US |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 February 2011}}</ref> || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 3 || {{flag|Iraq}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC; [[Iraq–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 4 || {{flag|Kuwait}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Kuwait |title=The nature of the work of the Department of the Arab world |url=http://www.mofa.gov.kw/MOFA/index.php/2009-06-04-08-52-32/36-2009-06-04-06-41-35/1123-2009-06-10-07-53-49 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623070039/http://www.mofa.gov.kw/MOFA/index.php/2009-06-04-08-52-32/36-2009-06-04-06-41-35/1123-2009-06-10-07-53-49 |archivedate=23 June 2011}} "دولة فلسطين".</ref> || Arab League, OIC<ref>{{cite web |author=Government of Kuwait |title=The Arab Economic Summit 2009 |url=http://www.da.gov.kw/eng/articles/palestine.php |publisher=Al-Diwan Al-Amiri, official website, State of Kuwait |accessdate=18 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721090111/http://www.da.gov.kw/eng/articles/palestine.php# |archive-date=21 July 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}} "Mr. Mahmoud Abbas is the President of the Palestinian National Authority (PNA) and the President of the State of Palestine."</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 5 || {{flag|Libya}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 6 || {{flag|Malaysia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Malaysia–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 7 || {{flag|Mauritania}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 8 || {{flag|Morocco}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU<ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Conventions, Treaties, Agreements and Protocols |url=http://www.maec.gov.ma/EN/conventions.asp?PAYS=333 |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722165523/http://www.maec.gov.ma/EN/conventions.asp?PAYS=333 |archivedate=22 July 2011}} "État de Palestine".</ref><ref>{{cite web |author=Government of Morocco |title=Protocole de coopération entre le Ministère des Affaires Culturelles du Maroc et le Ministère de la Culture et de l'Information de l'Etat Palestinien |url=http://www.maec.gov.ma/EN/fiche.asp?num=659 |accessdate=20 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722165530/http://www.maec.gov.ma/EN/fiche.asp?num=659 |archivedate=22 July 2011}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 9 || {{flag|Somalia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 10 || {{flag|Tunisia}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Tunisia |title=Les Relations Tuniso–Palestiniennes |url=http://www.diplomatie.gov.tn/site/index.php?a=article&id=446 |accessdate=20 February 2011 |archive-date=2020-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406020848/https://www.diplomatie.gov.tn/site/index.php?a=article&id=446 |url-status=dead}} "Les deux pays ont établi des relations diplomatiques en 1994. chacune des deux parties étant représentée par un bureau de liaison."</ref> || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 11 || {{flag|Turkey}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Turkey |title=Turkey´s Political Relations with the Palestinian National Authority |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-the-palestinian-national-authority.en.mfa |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=29 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906085951/http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-political-relations-with-the-palestinian-national-authority.en.mfa# |archive-date=6 September 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}} "Turkey established official relations with the Palestine Liberation Organization (PLO) in 1975 and was one of the first countries that recognized the Palestinian State established in exile on 15 November 1988."</ref> || OIC; [[Palestine–Turkey relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 12 || {{flag|Yemen}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC {{show |Further details | Recognition extended by both [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن]] and the [[عربی یمنی جمہوریہ]], prior to [[Unification of Yemen|Yemeni unification]]. In a joint letter to the [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ]] sent just prior to unification, the Ministers of Foreign affairs of North and South Yemen stated that "All treaties and agreements concluded between either the Yemen Arab Republic or the People's Democratic Republic of Yemen and other States and international organizations in accordance with international law which are in force on 22 May 1990 will remain in effect, and international relations existing on 22 May 1990 between the People's Democratic Republic of Yemen and the Yemen Arab Republic and other States will continue."<ref>{{cite book |title=State Succession and Membership in International Organizations |last=Bühler |first=Konrad |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=Ty7NAG1Jl-8C&dq=State+Succession+and+Membership+in+International+Organizations&source=gbs_navlinks_s |publisher=Martinus Nijhoff Publisher}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 13 || {{flag|Afghanistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Afghanistan |title=Afghan Diplomatic Missions |url=http://www.afghanembassy.net/coms.php |publisher=Embassy of the Islamic Republic of Afghanistan, Canberra |accessdate=5 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723004653/http://www.afghanembassy.net/coms.php |archivedate=23 July 2011}} "Embassy of Afghanistan in Damascus … non-resident envoy to: Jordan, Lebanon and Palestine".</ref> || OIC {{show |Further details | Recognition extended by the [[جمہوری جمہوریہ افغانستان]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 14 || {{flag|Bangladesh}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 15 || {{flag|Cuba}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 16 || {{flag|Indonesia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<!-- Palestine UN Observer and UNESCO Application say 15 November 1988 --><ref name="indonesia1">{{cite web |author=Government of Indonesia |title=Bilateral Cooperation – Palestine |url=http://www.deplu.go.id/Pages/IFPDisplay.aspx?Name=BilateralCooperation&IDP=44&P=Bilateral&l=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110525184944/http://www.deplu.go.id/Pages/IFPDisplay.aspx?Name=BilateralCooperation&IDP=44&P=Bilateral&l=en|url-status=dead|archive-date=25 May 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 February 2011}} "Indonesia's formal recognition towards the recently established State of Palestine the very next day, on 16 November 1988 … One year later, Indonesia and Palestine agreed to advance their bilateral relations through the signing of a Joint Communique on the Commencement of Indonesia-Palestine Diplomatic Relations at Ambassadorial Level, on 19 October 1988 … Indonesia assigned its Head of Mission to the Republic of Tunisia as the Ambassador non-resident for Palestine until 1 June 2004, when the assignment was relegated to the Indonesia's Ambassador for the Hashemite Kingdom of Jordan in Amman."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="indonesia1" /> || OIC; [[Indonesia–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 17 || {{flag|Jordan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- | 18 || {{flag|Madagascar}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 19 || {{flag|Malta}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- style="background:#CBFECB;" | 20 || {{flag|Nicaragua}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 21 || {{flag|Pakistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Pakistan–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 22 || {{flag|Qatar}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 23 || {{flag|Saudi Arabia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 24 || {{flag|United Arab Emirates}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC; [[Palestine–United Arab Emirates relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 25 || {{flag|Serbia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Serbia |url=http://www.mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Palestine/index_e.html |title=Bilateral political relations Serbia-Palestine |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=5 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519072259/http://mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Palestine/index_e.html |archivedate=19 May 2011}}</ref> || —, [[Palestine–Serbia relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]] (SFRY). Although the UN did not recognise the [[سربیا و مونٹینیگرو]] (later renamed [[سربیا و مونٹینیگرو]], itself to be succeeded by [[سربیا]] in 2006) as its successor, it claims to be such and pledges to adhere to all ratifications, signatures and recognitions conducted by SFRY.}} |- style="background:#CBFECB;" | 26 || {{flag|Zambia}} || style="text-align:center;"| {{dts|16 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 27 || {{flag|Albania}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Albania |title=Diplomatic list |url=http://www.mfa.gov.al/dokumenta/diplomatic_list_2011.pdf |date=January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725042626/http://www.mfa.gov.al/dokumenta/diplomatic_list_2011.pdf |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead}} "Embassy of the State of Palestina".</ref> || OIC; [[Albania–Palestine relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Socialist Republic of Albania]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 28 || {{flag|Brunei Darussalam}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC<ref>{{cite web |author=Government of Brunei Darusalam |title=Minister of Foreign Affairs and Trade Welcomes the Palestinian President |url=http://www.mofat.gov.bn/news/20071023a.htm |date=23 October 2007 |publisher=Ministry of Foreign Affairs & Trade |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "His Excellency Mahmoud Abbas, President of the State of the Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 29 || {{flag|Djibouti}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 30 || {{flag|Mauritius}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 31 || {{flag|Sudan}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU<ref>{{cite web |author=President of Sudan |title=Speech elected President Omar al-Bashir during his inauguration ceremony in Parliament |url=http://www.sudan.gov.sd/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=773:large-font-&catid=44:2008-06-06-15-25-58&Itemid=104 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526124353/http://www.sudan.gov.sd/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=773%3Alarge-font-&catid=44%3A2008-06-06-15-25-58&Itemid=104 |url-status=dead |archive-date=26 May 2011 |accessdate=10 March 2011}} "... representative of His Excellency the President of the State of Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 32 || {{flag|Cyprus}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}*<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU; [[Cyprus–Palestine relations]] {{show |Further details | In January 2011, the Cypriot government reaffirmed its recognition of the Palestinian state in 1988, and added that it would not recognise any changes to the pre-1967 borders.<ref>{{cite news |author=Kype |title=Cyprus will not recognize any changes to the pre-1967 borders |newspaper=Famagusta Gazette |date=31 January 2011 |url=http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm |accessdate=2 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008212054/http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm |archive-date=8 October 2011 |url-status=dead |archivedate=8 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008212054/http://famagusta-gazette.com/cyprus-will-not-recognize-any-changes-to-the-pre-borders-p11174-69.htm }}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 33 || {{flag|Czech Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Czechoslovak Socialist Republic]].<ref name="unesco" /> Following [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل]], both the Czech Republic and Slovakia retained ties.}} |- style="background:#CBFECB;" | 34 || {{flag|Slovakia}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Czechoslovak Socialist Republic]].<ref name="unesco" /> Following [[چیکوسلواکیا د‏‏ی تحلیل]], both the Czech Republic and Slovakia retained ties.}} |- style="background:#CBFECB;" | 35 || {{flag|Egypt}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU; [[Egypt–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 36 || {{flag|Gambia}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unmission" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 37 || {{flag|India}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="mea-in">{{cite web |title=India-Palestine Relations |publisher=Ministry of External Affairs – India |url=http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf |accessdate=7 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126020231/http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf |archive-date=26 November 2010 |url-status=dead}} "In 1947, India voted against the partition of Palestine at the UN GA. India was first Non-Arab State to recognize PLO … in 1974. India was one of the first countries to recognize the State of Palestine in 1988. In 1996, India opened its Representative Office to the Palestine Authority in Gaza, which later was shifted to Ramamllah in 2003".</ref> || [[India–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 38 || {{flag|Nigeria}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 39 || {{flag|Seychelles}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 40 || {{flag|Sri Lanka}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 41 || {{flag|Belarus}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended as the [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]. Belarus is the legal successor of the Byelorussian SSR and in the [[Constitution of Belarus|Constitution]] it states, "Laws, decrees and other acts which were applied in the territory of the Republic of Belarus prior to the entry into force of the present Constitution shall apply in the particular parts thereof that are not contrary to the Constitution of the Republic of Belarus."<ref>[[:s:Constitution of Belarus|Constitution of Belarus]], Art. 142.</ref> }} |- style="background:#CBFECB;" | 42|| {{flag|Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<!-- Palestine UN Observer says 21 November 1988 --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 43 || {{flag|Namibia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU {{show |Further details | Namibia was established by the [[SWAPO|South West Africa People's Organization]] (SWAPO), which recognised the State of Palestine during its time as a UN observer entity.<ref>{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Resolution 43/160: Observer status of national liberation movements |url=http://www.undemocracy.com/A-RES-43-160.pdf |publisher=United Nations Documentation Centre |date=9 December 1988 |accessdate=3 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021195740/http://www.undemocracy.com/A-RES-43-160.pdf |archivedate=21 October 2012}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 44 || {{flag|Russia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" />|| style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.palestine.ru/Russian/embassy/theembassy.html |script-title=ru:Посольство |publisher=Palestine.ru |language=Russian |accessdate=22 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616082343/http://www.palestine.ru/Russian/embassy/theembassy.html |archivedate=16 June 2010}} "Первое представительство ООП (Организации Освобождения Палестины) в Москве было открыто в 1974 г., и первым Главой Представительства стал Бригадный Генерал Мухаммад Аль-Шаер. В 1981г. Представительство было преобразовано в дипломатическую миссию. А 18 ноября 1988 г. СССР официально признал Палестинское Государство. В январе 1990г. Представительство было преобразовано в Посольство Государство Палестина."</ref> || UNSC (permanent); [[Palestine–Russia relations]] {{show |Further details | Recognition extended as the Soviet Union. President [[دمتری میدوی ایدف]] reconfirmed the position in January 2011.<ref>{{Cite news |author=Sherwood, Harriet |title=Dmitry Medvedev restates Russian support for Palestinian state |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/18/dmitry-medvedev-russia-palestinian-state |date=18 January 2011 |newspaper=The Guardian |accessdate=1 September 2011 |location=London}}</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 45 || {{flag|Ukraine}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended as the [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], of which Ukraine is the legal successor. The modern republic continues all "rights and duties pursuant to international agreements of Union SSR which do not contradict the [[Constitution of Ukraine]] and interests of the Republic".<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/anot.cgi?nreg=1543-12 The Law of Ukraine on Succession of Ukraine], [[Verkhovna Rada]] (5 October 1991).</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 46 || {{flag|Vietnam}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |title=Vietnam-Palestine Relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs – Vietnam |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/nr040830134623/nr040830134911/ns070925152224 |accessdate=18 July 2009}} "1968: Viet Nam established ties with the Palestine Liberation Organization (PLO)... 19 November 1988: Viet Nam recognized the State of Palestine and officially transformed the PLO's resident Representative Office into the Embassy of the State of Palestine."</ref> || —, [[Palestine–Vietnam relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 47 || {{flag|China}} || style="text-align:center;"| {{dts|20 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || UNSC (permanent); [[China–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 48 || {{flag|Burkina Faso}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU; [[Burkina Faso-Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 49 || {{flag|Comoros}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 50 || {{flag|Guinea-Bissau}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 51 || {{flag|Mali}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 52 || {{flag|Cambodia}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || — {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Republic of Kampuchea]], the predecessor to modern Cambodia. Its civil-war rival, [[Democratic Kampuchea]], announced its recognition three days prior.}} |- style="background:#CBFECB;" | 53 || {{flag|Mongolia}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Mongolia |title=List of states with diplomatic relations |url=http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en |publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722215952/http://www.mfat.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=en |archivedate=22 July 2011}} "State of Palestine". Relations established with the PLO prior to the 1988 declaration of independence.</ref> || — {{show |Further details | Recognition extended by the [[Mongolian People's Republic]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 54 || {{flag|Senegal}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 55 || {{flag|Hungary}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Hungarian People's Republic]].}} |- | 56 || {{flag|Cape Verde}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 57 || {{sort|Korea, North|{{flag|North Korea}}}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || —, [[North Korea–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 58 || {{flag|Niger}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 59 || {{flag|Romania}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU; [[Palestine–Romania relations]] {{show |Further details | Recognition extended by the [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 60 || {{flag|Tanzania}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 61 || {{flag|Bulgaria}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Republic of Bulgaria]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 62 || {{flag|Maldives}} || style="text-align:center;"| {{dts|28 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 63 || {{flag|Ghana}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- | 64 || {{flag|Togo}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 65 || {{flag|Zimbabwe}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 November 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 66 || {{flag|Chad}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 67 || {{flag|Laos}} || style="text-align:center;"| {{dts|2 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="laoshanoi">{{cite web |author=Government of Lao DPR |title=List of states whom Lao D.P.R. has established diplomatic relation since 1950 |url=http://www.embalaohanoi.gov.la/list%20of%20states%20with%20whom%20lao%20has%20set%20up%20diplomatic%20relation%20since%201950/LIST%20OF%20STATES%20WITH%20WHOM%20LAO%20PDR%20.htm |publisher=Lao Embassy in Hanoi |accessdate=31 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "Palestine".</ref> || — |- | 68 || {{flag|Sierra Leone}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 69 || {{flag|Uganda}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 70 || {{flag|Republic of the Congo}} || style="text-align:center;"| {{dts|5 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 71 || {{flag|Angola}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="UNPLOlist">{{cite web |author=Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations |title=Palestine Embassies, Missions, Delegations Abroad |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/11548;jsessionid=28CDCCFCCADD2376963B0ED42BD194DB |date=10 December 2010 |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225003457/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/11548%3Bjsessionid%3D28CDCCFCCADD2376963B0ED42BD194DB |archivedate=25 February 2011}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 72 || {{flag|Mozambique}} || style="text-align:center;"| {{dts|8 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- | 73 || {{flag|São Tomé and Príncipe}} || style="text-align:center;"| {{dts|10 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 74 || {{flag|Democratic Republic of the Congo}} || style="text-align:center;"| {{dts|10 December 1988}}<!-- Palestine UN Observer says 18 December 1988 --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU {{show |Further details | Recognition extended by the [[زائر]], which was ruled by [[موبوتو سیسی سیکو]] until his removal in 1997 when the state was succeeded by the [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] during the [[First Congo War]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 75 || {{flag|Gabon}} || style="text-align:center;"| {{dts|12 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 76 || {{flag|Oman}} || style="text-align:center;"| {{dts|13 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || Arab League, OIC |- style="background:#CBFECB;" | 77 || {{flag|Poland}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU {{show |Further details | Recognition extended by the [[Polish People's Republic]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 78 || {{flag|Botswana}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/page.aspx?id=dOpGVpa57177513228adOpGVp |title=Palestine, Botswana establish full diplomatic relations |website=وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية – وفا}}</ref> || AU |- | 79 || {{flag|Nepal}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || — |- | 80 || {{flag|Burundi}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 81 || {{flag|Central African Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- | 82 || {{flag|Bhutan}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 December 1988}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || — |- | 83 || {{flag|Rwanda}} || style="text-align:center;"| {{dts|2 January 1989}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 84 || {{flag|Ethiopia}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 February 1989}}<ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || AU {{show |Further details | Recognition extended by the [[People's Democratic Republic of Ethiopia]].}} |- style="background:#CBFECB;" | 85 || {{flag|Iran}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 February 1989}}<!-- Palestine UN Observer says 4 February 1988, but that predates the declaration of independence --><ref name="unesco" /> || style="text-align:center;"| Yes || OIC; [[Iran–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 86 || {{flag|Benin}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" /> {{When|date=January 2011}}<!-- BENIN, EQUATORIAL GUINEA and KENYA are listed without dates. The document was submitted in May 1989. In November 1988, Reuters published a list of 54 countries (see https://news.google.com/newspapers?id=rqEVAAAAIBAJ&sjid=jQsEAAAAIBAJ&pg=5008%2C4641271, although it says it may be incomplete) in which these three did not appear. --> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- | 87 || {{flag|Equatorial Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" />{{When|date=January 2011}}<!-- See note in Benin entry --> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 88 || {{flag|Kenya}} || style="text-align:center;"| {{dts|May 1989}} or before<ref name="unesco" /><ref name="undpsca" /><ref>{{Cite book |author=Peters, Joel |title=Israel and Africa: the problematic friendship |publisher=I.B.Tauris |year=1992 |page=[https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/141 141] |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/141}}</ref>{{When|date=January 2011}}<!-- See note in Benin entry --> || style="text-align:center;"| Yes || AU |- style="background:#CBFECB;" | 89 || {{flag|Vanuatu}} || style="text-align:center;"| {{dts|21 August 1989}}<ref>Government of Vanuatu (21 August 1989). [[:commons:File:Vanuatu's Recognation of Palestine.jpg|Letter to ambassador Ali Kazak]] (Ref: 8/3/3/nv-mf, 10/417/2). Ministry of Foreign Affairs. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 90 || {{flag|Philippines}}<ref name="phamman">{{cite web |author=Embassy of the Philippines in Amman |title=Amb. Julius D. Torres presents credentials to Palestinian president |publisher=Government of the Philippines |date=6 December 2009 |url=http://www.philembassy-amman.net/2009/12/06/amb-julius-d-torres-presents-credentials-to-palestinian-president/ |accessdate=16 November 2010 |archive-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107111950/https://www.philembassy-amman.net/2009/12/06/amb-julius-d-torres-presents-credentials-to-palestinian-president/ |dead-url=yes }} "...as non-resident Ambassador to Palestine to Palestinian National Authority President Mahmoud Abbas".</ref><ref>{{cite web |author=Department of Budget and Management |title=Embassies and Diplomatic Missions |publisher=Government of the Philippines |url=http://www.dbm.gov.ph/08%20dir/diplomatic/embassies.pdf |accessdate=15 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718234720/http://www.dbm.gov.ph/08%20dir/diplomatic/embassies.pdf |archivedate=18 July 2011}} "Consulate General of the State of Palestine".</ref><ref>{{cite news |author=Budianto, Lilian |title=Palestine issue still low on ASEAN agenda |newspaper=The Jakarta Post |publisher=PT Bina Media Tenggara |date=8 December 2010 |url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/12/08/palestine-issue-still-low-asean-agenda.html |accessdate=11 December 2010}}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|September 1989}}<ref name="PhilippineBook" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="PhilippineBook">{{cite book |title=Embassies & consulates in the Philippines |publisher=Best of the Philippines |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=CEqPAAAAMAAJ&dq=inauthor:%22Best+of+the+Philippines+%28Manila,+Philippines%29%22&source=gbs_navlinks_s |isbn=9789719151609}}, p219: "The State of Palestine is recognized by over one hundred states including the Republic of the Philippines. In September 1989, diplomatic relations were established between the two governments leading to the opening of the Embassy of the State of Palestine in Manila, May 1990."</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 91 || {{flag|Eswatini}}<ref>{{cite news |script-title=ar:السفير عبد الجواد يقدم نسخة من أوراق اعتماده لوزير خارجية مملكة سوازيلاند |url=http://www.pnn.ps/index.php?option=com_content&task=view&id=94139 |date=3 November 2010 |publisher=Palestine News Network |accessdate=29 August 2011 |language=Arabic}}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|1 July 1991}}<ref>{{cite news |title=These are all the countries that recognise Palestine as a state |url=http://indy100.independent.co.uk/article/these-are-all-the-countries-that-recognise-palestine-as-a-state--ZJRk0Dpo_l |accessdate=28 May 2016 |archivedate=9 June 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160609011518/http://indy100.independent.co.uk/article/these-are-all-the-countries-that-recognise-palestine-as-a-state--ZJRk0Dpo_l }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:السفير عبد الجواد يقدم نسخة من أوراق اعتماده لوزير خارجية مملكة سوازيلاند |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 |language=Arabic |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=17 August 2011 |archive-url=https://archive.today/20120804143753/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 |archive-date=4 August 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=30 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330213019/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=862 }}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 92 || {{flag|Kazakhstan}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 April 1992}}<ref name="Kazakhstan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Kazakhstan">{{cite web |author=Government of Kazakhstan |title=Cooperation of the Republic of Kazakhstan with the State of Palestine |url=http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/en/content/policy/cooperation/asia_africa/16 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142503/http://portal.mfa.kz/portal/page/portal/mfa/en/content/policy/cooperation/asia_africa/16 |archivedate=22 July 2011}} Relations established on 6 April 1992. Palestinian Embassy in Kazakhstan was opened in 1993.</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 93 || {{flag|Azerbaijan}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 April 1992}}<ref name="Azerbaijan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Azerbaijan">{{cite web |author=Government of Azerbaijan |title=Politics |url=http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan%20-%20Palestine.pdf |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=30 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903192935/http://mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan%20-%20Palestine.pdf |archive-date=3 September 2013 |url-status=dead}} "The Republic of Azerbaijan has diplomatic relations with Palestine since 15.04.1992".</ref>|| OIC; [[Azerbaijan–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 94 || {{flag|Turkmenistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 April 1992}}<ref>{{cite web |title=States with which Turkmenistan established diplomatic ties |url=http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan |accessdate=19 May 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304102908/http://www.mfa.gov.tm/en/mfa-en/diplomacy/diplomatic-relations |archivedate=4 March 2016}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/en/articles/16102.html |title=Palestinian Ambassador accredited in Turkmenistan |work=Turkmenistan.ru |date=6 April 2012 |accessdate=6 May 2012 |archive-date=5 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011841/http://www.turkmenistan.ru/en/articles/16102.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=651 |title=Ambassador of Palestine accredited to Turkmenistan |newspaper=Turkmenistan: The Golden Age |agency=State News Agency of Turkmenistan |date=6 April 2012 |accessdate=6 May 2012}}</ref> || OIC<ref name="Turkmenistan">{{cite web |author=Staff writers |title=Niyazov offers condolences to leadership and people of Palestine over demise of Yasser Arafat |url=http://www.turkmenistan.ru/en/node/1968 |date=11 November 2004 |publisher=Turkmenistan.ru |accessdate=29 August 2011 |archive-date=23 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323161229/http://www.turkmenistan.ru/en/node/1968 |dead-url=yes }} "Niyazov sent a message of condolences to the government of the State of Palestine".</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 95 || {{flag|Georgia}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 April 1992}}<ref>{{cite web |author=Ismail, Mohamed |title=Interview of Minister of Foreign Affairs of Georgia Gela Bezhuashvili to the newspaper ''Egyptian Gazette'' |url=http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=424&info_id=1300 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Georgia |accessdate=24 May 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721025941/http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=424&info_id=1300 |archivedate=21 July 2011}} "[Bezhuashvili] added that Georgia recognised the Palestinian state in 1992 and has official ties with it."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Georgia |title=Bilateral Relations between Georgia and Palestine |url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=346&lang_id=ENG |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218172600/http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=346 |archivedate=18 December 2010}} Relations established 25 April 1992.</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 96 || {{flag|Bosnia and Herzegovina}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 May 1992}}<ref name="Bozheg">{{cite web |author=Government of Bosnia and Herzegovina |title=Dates of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations |url=http://www.mfa.ba/vanjska_politika_bih/bilateralni_odnosi/datumi_priznanja_i_uspostave_diplomatskih_odnosa/default.aspx?id=6 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706131415/http://www.mfa.ba/vanjska_politika_bih/bilateralni_odnosi/datumi_priznanja_i_uspostave_diplomatskih_odnosa/default.aspx?id=6 |archivedate=6 July 2011}} "Lista zemalja koje su priznale Bosnu i Hercegovinu i datumi uspostavljanja diplomatskih odnosa – Palestine – 27.05.1992, 30.10.1992".</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Bozheg" /> || |- style="background:#CBFECB;" | 97 || {{flag|Tajikistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 September 1992}}<ref name="Tajikistan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Tajikistan">{{cite journal |script-title=ru:ДИПЛОМАТИЯ ТАДЖИКИСТАНА |year=1994 |url=http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |accessdate=21 December 2011 |author=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |page=25 |location=Dushanbe |language=Russian |journal= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821213006/http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |archive-date=21 August 2011 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809184303/http://mfa.tj/mid/documents/Diplomatiya_Tajikistana.pdf |date=9 August 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mfa.tj/files/kitobkhona/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_1/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_en.pdf |title=page 166 -COUNTRIES, THAT ESTABLISHED DIPLOMATIC RELATIONS WITH THE REPUBLIC OF TAJIKISTAN |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305231414/http://mfa.tj/files/kitobkhona/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_1/tajikistan_diplomacy_the_past_and_the_present_en.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 98 || {{flag|Uzbekistan}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 September 1994}}<ref name="Uzbekistan" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Uzbekistan">{{cite web |author=Government of Uzbekistan |title=List of States with which the Republic of Uzbekistan established diplomatic relations |url=http://mfa.uz/eng/inter_cooper/dipl_relat/ |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031024556/http://mfa.uz/eng/inter_cooper/dipl_relat/ |archivedate=31 October 2010}} "Diplomatic relations established with the State of Palestine 25 September 1994".</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 99 || {{flag|Papua New Guinea}} || style="text-align:center;"| {{dts|4 October 1994}}<!-- Palestine UN Observer says 13 January 1995 --><ref name="png">Government of Papua New Guina (4 October 2004). [[:commons:File:PNG statement Recognising Palestine.jpg|PNG establishes formal diplomatic relations with Palestine]]. Press release. Office of the Prime Minister. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="png" /><ref name="pacdel">{{cite web |author=General Delegation of Palestine to Australia, New Zealand and the Pacific |title=Profiles |url=http://www.palestine-australia.com/ |publisher=Palestinian National Authority |accessdate=20 November 2010}} "The Head of the General Delegation of Palestine to Australia and New Zealand and Ambassador to East Timor, Papua New Guinea and Vanuatu."</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 100 || {{flag|South Africa}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 February 1995}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of South Africa |title=Palestine (The State of) |url=http://www.dfa.gov.za/foreign/bilateral/palestine.html |publisher=Department of International Relations and Cooperation |accessdate=5 December 2010}} "The establishment of full diplomatic relations with the State of Palestine was announced on 15 February 1995. … South African Representation in Palestine – The South African Representative to the Palestinian National Authority … State of Palestine Representation in South Africa – Embassy of the State of Palestine".</ref> || AU; [[Palestine–South Africa relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 101 || {{flag|Kyrgyzstan}} || style="text-align:center;"| {{dts|12 September 1995}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite web |url=http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 |title=List of countries with which the KR established diplomatic relations |access-date=19 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809123728/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/98 |archive-date=9 August 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |author=Government of Kyrgyzstan |title=List of countries with which the KR established diplomatic relations |url=http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/141l |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=6 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204123024/http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/141l |archive-date=4 February 2016 |url-status=dead}}</ref> || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 102 || {{flag|Malawi}} || style="text-align:center;"| {{dts|23 October 1998}}*<ref name="lesotho" /><ref>{{cite news |title=Diplomatic relations between Palestine and Malawi |url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981023/1998102320.html |accessdate=20 December 2011 |newspaper=Arabic News |date=23 October 1998 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/19991009131851/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/981023/1998102320.html |archivedate=9 October 1999}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Malawi |title=Malawi Embassies Abroad |url=http://www.foreignaffairs.gov.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=55 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=19 April 2011 |accessdate=25 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130102115850/http://www.foreignaffairs.gov.mw/index.php?option=com_content&view=article&id=55 |archivedate=2 January 2013}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 103 || {{flag|East Timor}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 March 2004}}<ref name="timor">Government of Timor-Leste (1 March 2004). [[:commons:File:East Timor, Protocol of Diplomatic Relations.jpg|Protocol on the Establishment of Diplomatic Relations between the State of Palestine and the Democratic Republic of Timor-Leste]]. Ministry of Foreign Affairs and Co-operation. Accessed 30 May 2011.</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="pacdel" /><ref name="timor" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 104 || {{flag|Paraguay}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 March 2005}}*<!-- Palestine UN OBserver says 29 January 2011, but that was the date of the "reitera expresamente el reconocimiento" --><ref name="paraguay">{{Cite press release |author1=Government of Paraguay |author2=Ministry of Foreign Affairs |title=Reconocimiento del Estado de Palestina |url=http://www.mre.gov.py/dependencias/prensa/comunicados/listado.asp?codigo=381&dondeIr=main.asp |date=28 January 2011 |language=Spanish |accessdate=29 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314182644/http://www.mre.gov.py/dependencias/prensa/comunicados/listado.asp?codigo=381&dondeIr=main.asp |archivedate=14 March 2012}} "... estableció relaciones diplomáticas con Palestina el 25 de marzo de 2005 mediante el intercambio de Notas Reversales, acto que implicó su reconocimiento. … Por esta declaración la República del Paraguay reitera expresamente el reconocimiento de ese Estado como libre e independiente con las fronteras del 4 de junio de 1967."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="paraguay" /> || — {{show |Further details | On 28 January 2011, Paraguay's Ministry of Foreign Affairs issued a written reaffirmation of its government's recognition of the State of Palestine. The statement noted that the establishment of diplomatic relations between the two governments in 2005 had implied mutual recognition.<ref name="paraguay" />}} |- style="background:#CBFECB;" | 105 || {{flag|Montenegro}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 July 2006}}<ref name="Montenegro">{{cite web |author=Government of Montenegro |title=Dates of Recognition and Establishment of Diplomatic Relations |url=http://www.mip.gov.me/en/index.php/Bilateral/dates-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations.html |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417153150/http://www.mip.gov.me/en/index.php/Bilateral/dates-of-recognition-and-establishment-of-diplomatic-relations.html |archivedate=17 April 2010}} "Palestine, State of Palestine – Date of Recognition 24 July 2006; Date of Establishment of Diplomatic Relations 1 August 2006."</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Montenegro" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 106 || {{flag|Costa Rica}} || style="text-align:center;"| {{dts|5 February 2008}}<ref>{{cite web |author=Government of Costa Rica |title=Palestina.doc |url=http://www.rree.go.cr/file-hn.php?id_file=879 |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto |language=Spanish |accessdate=10 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421012411/http://www.rree.go.cr/file-hn.php?id_file=879 |archivedate=21 April 2011}} "La República de Costa Rica y el Estado de Palestina acordaron hoy el establecimiento de relaciones diplomáticas".</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite news |author=Perelman, Marc |title=Costa Rica Opens Official Ties With 'State of Palestine' |url=http://www.forward.com/articles/12761/ |date=7 March 2008 |newspaper=Forward |publisher=The Jewish Daily |accessdate=20 November 2010}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 107 || {{flag|Lebanon}} || style="text-align:center;"| {{dts|30 November 2008}} || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite news |title=Abbas in Lebanon to rally support for UN bid |url=http://www.maannews.com/Content.aspx?id=413645 |publisher=Ma'an News Agency |date=16 August 2011 |accessdate=6 October 2017 |archivedate=10 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180910061018/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=413645 }}</ref> || Arab League, OIC {{show |Further details | Date given is that of first official recognition. In Palestine's application to UNESCO in May 1989, Lebanon was listed as having recognised the State of Palestine, but without a date.<ref name="unesco" /> The list was submitted without objection from Lebanon, but later sources have shown that official recognition was not accorded until 2008.<ref>{{cite news |title=Lebanon offers formal recognition to state of Palestine |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/Nov/29/Lebanon-offers-formal-recognition-to-state-of-Palestine.ashx |newspaper=The Daily Star |accessdate=21 December 2011 |date=29 November 2008}}</ref> At that time, the Lebanese cabinet approved the establishment of full diplomatic relations with the State of Palestine, but did not set a date for when this was to occur. On 11 August 2011, the cabinet agreed to implement its earlier decision and Abbas formally inaugurated his government's embassy in Beirut on 16 August.<ref>See the following: * {{cite news |title=Lebanon recognizes 'state of Palestine' |newspaper=The Jerusalem Post |date=30 November 2008}} "The Lebanese government has approved forming full diplomatic relations with what it calls the 'state of Palestine', and is elevating the office of the Palestine Liberation Organization (PLO) in Beirut to the status of an embassy. No date has been set to carry out the decision, which was announced by Lebanese Information Minister Tariq Mitri." * {{cite news |author=Assi, Hussein |title=Palestinian Ambassador: Optimistic Over Palestinian Rights in Lebanon |url=http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 |newspaper=Al-Manar |date=13 August 2011 |accessdate=16 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824043128/http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 |archive-date=24 August 2011 |url-status=dead |archivedate=24 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824043128/http://www.almanar.com.lb/english/adetails.php?eid=24496&frid=43&seccatid=14&cid=43&fromval=1 }} "Palestinian ambassador to Lebanon Abdullah Abdullah … recalled that the Lebanese cabinet has acknowledged the state of Palestine and decided to establish diplomatic relations with it since 2008." * {{cite news |title=Lebanon to Establish Diplomatic Relations with State of Palestine |url=http://www.alsumaria.tv/news/3518/lebanese-government-to-establish-diploma |publisher=[[Al Sumaria]] |date=29 November 2008 }} "The Lebanese Cabinet decided at its meeting Thursday to establish diplomatic relations with the State of Palestine to implement the Cabinet decision of 2008."</ref>}} |- style="background:#CBFECB;" | 108 || {{flag|Côte d'Ivoire}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 2008}}<ref name="jeuneafrique">{{cite news |title=Diplomatie : pourquoi et comment (presque) toute l’Afrique reconnaît l’État palestinien |url=http://www.jeuneafrique.com/39567/politique/diplomatie-pourquoi-et-comment-presque-toute-l-afrique-reconna-t-l-tat-palestinien/ |accessdate=28 May 2016 |date=1 December 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || OIC, AU |- style="background:#CBFECB;" | 109 || {{flag|Venezuela}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 April 2009}}<ref>{{cite web |author=Bolivarian Government of Venezuela |title=Venezuela y Palestina establecen relaciones diplomáticas: Comunicado Conjunto Sobre el Establecimiento de Relaciones Diplomáticas entre la República Bolivariana de Venezuela y el Estado de Palestina |publisher=Ministry of Communication and Information |date=27 April 2009 |url=http://www.minci.gob.ve/a_r_r/1/188717/venezuela_y_palestina.html |accessdate=15 November 2010 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716200808/http://www.minci.gob.ve/a_r_r/1/188717/venezuela_y_palestina.html |archivedate=16 July 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || —, [[Palestine–Venezuela relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 110 || {{flag|Dominican Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 July 2009}}<!-- Palestine UN Observer says 15 July 2009 --><ref>{{cite web |author=Government of the Dominincan Republic |title=RD y Palestina firman relaciones diplomáticas |url=http://www.presidencia.gob.do/app/article.aspx?id=11145 |date=14 July 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311074957/http://www.presidencia.gob.do/app/article.aspx?id=11145 |archivedate=11 March 2012 |language=es}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="dominicanr">{{cite web |author=Government of the Dominican Republic |title=Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina |url=http://www.serex.gov.do/exterior/pe/Lists/Relaciones%20Diplomticas%20de%20RD/Attachments/122/COMUNICADO%20CONJUNTO%20PARA%20ESTABLECIMIENTO%20RELACIONES%20DIPLOMATICAS%20ENTRE%20PALESTINA%20Y%20LA%20RD.pdf |date=15 July 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090920044854/http://www.serex.gov.do/exterior/pe/Lists/Relaciones%20Diplomticas%20de%20RD/Attachments/122/COMUNICADO%20CONJUNTO%20PARA%20ESTABLECIMIENTO%20RELACIONES%20DIPLOMATICAS%20ENTRE%20PALESTINA%20Y%20LA%20RD.pdf |archivedate=20 September 2009}} "Presidente del Estado de Palestina".</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 111 || {{flag|Brazil}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 December 2010}}*<!-- Palestine UN Mission list says 3 December 2011 --><ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131231925/http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967|archive-date=31 January 2011 |url=http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |title=Reconhecimento do Estado Palestino nas Fronteiras de 1967 / Recognition of the Palestinian State along the 1967 Borders / Reconnaissance de l'Etat de Palestine dans les frontières de 1967 |date=3 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=Minister of Foreign Affairs of Brazil |quote=In a letter sent by President Luiz Inácio Lula da Silva to the President of the Palestinian National Authority, Mahmoud Abbas, on 1 December 2010, the Brazilian Government has recognized the Palestinian State based on the existing borders in 1967.}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2010/12/201012504256198565.html |title=Brazil recognises Palestine |date=5 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Brazil |title=Reconhecimento do Estado Palestino nas Fronteiras de 1967 |url=http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |publisher=Ministry of Exterior Relations |accessdate=3 December 2010 |language=pt |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131231925/http://www.itamaraty.gov.br/sala-de-imprensa/notas-a-imprensa/reconhecimento-do-estado-palestino-nas-fronteiras-de-1967 |archivedate=31 January 2011}}</ref> || [[Brazil–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 112 || {{flag|Argentina}} || style="text-align:center;"| {{dts|6 December 2010}}*<ref>{{cite web |author=Government of Argentina |title=La Republica Argentina ha reconocido a Palestina como Estado libre e independiente |url=http://www.mrecic.gov.ar/portal/ver_adjunto.php?id=3048 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=6 December 2010 |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531185526/http://www.mrecic.gov.ar/portal/ver_adjunto.php?id=3048 |archivedate=31 May 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Gobernio de la provincia de Salta |title=Almuerzo países Árabes |url=http://www.casadesalta.gov.ar/eventos/arabes.html |publisher=Delegación de la Casa Salta |date=30 September 2009 |accessdate=22 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014041032/http://www.casadesalta.gov.ar/eventos/arabes.html |archivedate=14 October 2010}} "Embajador Estado de Palestina".</ref><ref>{{cite web |author=Gobierno de la Provincia del Neuquén |title=La Vicegobernadora recibió al embajador del Estado de Palestina |url=http://w2.neuquen.gov.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=599:la-vicegobernadora-recibio-al-embajador-del-estado-de-palestina&catid=2:noticias&Itemid=39 |publisher=Sitio Oficial |date=30 August 2010 |accessdate=22 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |author=Gobierno de la Provincia del Neuquén |title=Avizoran posibilidades de intercambio económico y cultural con Palestina |url=http://w2.neuquen.gov.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=609:avizoran-posibilidades-de-intercambio-economico-y-cultural-con-palestina&catid=2:noticias&Itemid=39 |publisher=Sitio Oficial |date=1 September 2010 |accessdate=22 March 2011}} "...embajador del Estado de Palestina en Argentina".</ref> || —<ref name="saynet">{{Cite news |author=Waked, Ali |title=Argentina, Uruguay recognize Palestinian state |newspaper=Israel News |publisher=Yedioth Internet |date=7 December 2010 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3995297,00.html |accessdate=7 December 2010}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 113 || {{flag|Bolivia}} || style="text-align:center;"| {{dts|17 December 2010}}*<ref>{{cite web |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=342977 |title=Bolivia recognizes Palestinian state |date=17 December 2010 |accessdate=16 October 2013 |publisher=[[Ma'an News Agency]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017070727/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=342977 |archive-date=17 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |title=Bolivia to recognize sovereign Palestine |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hS-3jceGVzlbSmO2gU7hXDT6yH5A?docId=CNG.e836e4c62736a2b3b44a8631bd54cd97.361 |date=22 December 2010 |publisher=Google News |accessdate=11 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131044743/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hS-3jceGVzlbSmO2gU7hXDT6yH5A?docId=CNG.e836e4c62736a2b3b44a8631bd54cd97.361 |archivedate=31 January 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.wafa.ps/ar_page.aspx?id=UJ2eWza630956085573aUJ2eWz |title=إقامة علاقات دبلوماسية بين فلسطين وبوليفيا |website=وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية – وفا}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 114 || {{flag|Ecuador}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 December 2010}}*<!-- Palestine UN Observer says 27 December 2010 --><ref>{{cite web |author=Government of Ecuador |title=Ecuador Reconoce al Estado Palestino |url=http://www.mmrree.gob.ec/2010/bol992.asp |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=24 December 2010 |accessdate=24 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117110432/http://www.mmrree.gob.ec/2010/bol992.asp |archivedate=17 January 2013 |language=es}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="south-america" /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 115 || {{flag|Chile}} || style="text-align:center;"| {{dts|7 January 2011}}<ref>{{cite web |author=Government of Chile |url=http://www.minrel.gov.cl//prontus_minrel/site/artic/20110107/pags/20110107165601.php |title=Declaración del Gobierno de Chile sobre el reconocimiento del Estado de Palestina |date=7 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Relations |accessdate=7 January 2011 |language=es |archive-date=12 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112220737/http://www.minrel.gov.cl/prontus_minrel/site/artic/20110107/pags/20110107165601.php |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="chileemb">{{cite web |url=http://www.embajadapalestina.cl/embajadores.html |title=Ex Embajadores de Palestina acreditados ante la República de Chile |author=Embassy of Palestine in Chile |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160213021548/http://embajadapalestina.cl/embajadores.html |archivedate=13 February 2016}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 116 || {{flag|Guyana}} || style="text-align:center;"| {{dts|13 January 2011}}*<ref>{{cite web |author=Government of Guyana |title=Statement by the Government of Guyana in Recognition of the State of Palestine |url=http://www.minfor.gov.gy/tsite/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid= |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=13 January 2011 |accessdate=14 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110512054021/http://www.minfor.gov.gy/tsite/index.php?option=com_content&task=view&id=62&Itemid= |archivedate=12 May 2011}} "The Government of Guyana has today decided to formally recognize the State of Palestine as a free, independent, and sovereign state, based on its 1967 borders."</ref> || style="text-align:center;"| Yes || OIC<ref name="south-america">{{Cite news |agency=The Associated Press |title=Palestinians seek global recognition through South America |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/16/AR2011021602232.html |newspaper=The Washington Post |date=17 February 2011 |accessdate=10 October 2017}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 117 || {{flag|Peru}} || style="text-align:center;"| {{dts|24 January 2011}}<ref name="peru">{{cite web |author=Government of Peru |url=http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5ACB6C577AC253100525782200615A34?OpenDocument |title=Perú reconoce al Estado Palestino |date=24 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Relations |accessdate=24 January 2011 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110130212138/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5ACB6C577AC253100525782200615A34?OpenDocument |archivedate=30 January 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="south-america" /> || — |- | 118 || {{flag|Suriname}} || style="text-align:center;"| {{dts|1 February 2011}}*<!-- Palestine UN Observer says 26 January 2011 --><ref>{{cite news |title=Suriname latest S. American state to recognize 'Palestine' |url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=206289 |work=The Jerusalem Post |date=2 February 2011 |accessdate=2 February 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || OIC |- style="background:#CBFECB;" | 119 || {{flag|Uruguay}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 March 2011}}<!-- Palestine UN Observer says 16 March 2011 --><ref name="uruguay2011">{{cite web |author=Government of Uruguay |title=El Gobierno uruguayo reconoció al Estado Palestino |url=http://www.mrree.gub.uy/gxpsites/hgxpp001?7,1,778,O,S,0,PAG;CONC;45;5;D;7663;1;PAG;, |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=15 March 2011 |accessdate=16 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315121309/http://www.mrree.gub.uy/gxpsites/hgxpp001?7%2C1%2C778%2CO%2CS%2C0%2CPAG%3BCONC%3B45%3B5%3BD%3B7663%3B1%3BPAG%3B%2C |archivedate=15 March 2012 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="uruguay">{{cite web |author=Government of Uruguay |title=Comunicado conjunto de Uruguay y el Gobierno de la Autoridad Nacional Palestina |url=http://www.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/04/2010042003.htm |date=20 April 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |language=es |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515181424/http://www.presidencia.gub.uy/sci/noticias/2010/04/2010042003.htm |archivedate=15 May 2011}}</ref> || — |- | 120 || {{flag|Lesotho}}<ref>{{Cite news |author=Sukhrob, K. |title=The Palestinian state recognized by Lesotho |url=http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho |date=7 June 2011 |newspaper=Web Reporter |accessdate=25 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612122953/http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho/ |archive-date=12 June 2011 |url-status=dead |archivedate=12 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612122953/http://www.wreporter.com/world/the-palestinian-state-recognized-by-lesotho/ }}</ref> || style="text-align:center;"| {{dts|6 June 2011}}*<!-- Palestine UN Observer says 3 May 2011 --><ref name="lesotho">{{Cite news |author=Staff writers |title=Lesotho Recognizes Palestinian State within 1967 Borders |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=16365|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724123418/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=16365|url-status=dead|archive-date=24 July 2011 |date=6 June 2011 |newspaper=WAFA |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=25 June 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 121 || {{flag|South Sudan}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 July 2011}}<ref>{{cite web |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14679 |title=سفارة دولة فلسطين لدى جنوب السودان |publisher= |access-date=30 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916002922/http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14679 |archive-date=16 September 2018 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://samanews.ps/ar/post/100140/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A5%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A8%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D9%88%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |title=الاتفاق على إقامة علاقات دبلوماسية بين دولتي فلسطين وجنوب السودان |first=سما |last=الإخبارية |publisher=}}</ref> || AU |- style="background:#CBFECB;" | 122 || {{flag|Syria}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 July 2011}}*<ref name="syria">{{Cite news |author=Staff writers |title=Syria recognizes Palestinian state with East Jerusalem as its capital |url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-recognizes-palestinian-state-with-east-jerusalem-as-its-capital-1.373926 |date=18 July 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=19 July 2011 |archivedate=27 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927200458/http://www.haaretz.com/news/middle-east/syria-recognizes-palestinian-state-with-east-jerusalem-as-its-capital-1.373926 }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Syria |title=Syrian Embassies |url=http://www.syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=listpages&subid=228&newlang=eng |publisher=Ministry of Tourism |accessdate=20 November 2010 |archive-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315032632/http://syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=listpages&subid=228&newlang=eng |dead-url=yes }}</ref> || Arab League, OIC |- | 123 || {{flag|Liberia}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 July 2011}}<ref name="jeuneafrique" /> || style="text-align:center;"| No || AU<ref name="erekat" /> |- style="background:#CBFECB;" | 124 || {{flag|El Salvador}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 August 2011}}<ref>{{cite web |author=Government of El Salvador |publisher=Ministry of Exterior Relations |url=http://www.rree.gob.sv/index.php?option=com_k2&view=item&id=1587:el-salvador-reconoce-a-palestina-como-estado-libre-soberano-e-independiente |title=El Salvador reconoce a Palestina como Estado libre, soberano e independiente |date=25 August 2011 |accessdate=26 August 2011 |language=Spanish}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=El Salvador establishes diplomatic relations with Palestine Authority |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/americas/130510/el-salvador-establishes-diplomatic-relations-palestine-authori#9 |accessdate=10 May 2013 |newspaper=Globalpost |date=10 May 2013}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 125 || {{flag|Honduras}} || style="text-align:center;"| {{dts|26 August 2011}}*<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Palestine as independent state |url=https://www.reuters.com/article/us-honduras-palestine/honduras-recognizes-palestine-as-independent-state-idUSTRE77P7AX20110826 |work=Reuters |date=26 August 2011 |accessdate=10 October 2017}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=Honduras, El Salvador establish diplomatic ties with Palestine |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=22340 |accessdate=4 June 2013 |newspaper=Palestine News and Info Agency |date=11 May 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927174730/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=22340 |archivedate=27 September 2013}}</ref> || —<ref>{{Cite news |author=Peña, Billy |title=Honduras Communiqué Recognizing Palestine |url=http://hondurasweekly.com/honduras-communiqu%C3%A9-recognizing-palestine-201108264055/ |date=26 August 2011 |newspaper=Honduras Weekly |accessdate=27 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111014012803/http://hondurasweekly.com/honduras-communiqu%C3%A9-recognizing-palestine-201108264055/ |archivedate=14 October 2011}}</ref> [[Honduras-Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 126 || {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} || style="text-align:center;"| {{dts|29 August 2011}}*<ref>{{Cite news |author=Staff writers |title=St. Vincent and the Grenadines Recognizes Palestinian State |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17181|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515003053/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17181|url-status=dead|archive-date=15 May 2012 |date=31 August 2011 |newspaper=WAFA |accessdate=16 December 2011}}</ref><ref>{{cite web |author1=Government of Saint Vincent |author2=the Grenadines |title=Statement by the Government of Saint Vincent and the Grenadines in recognition of the State of Palestine |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/78AB05258D8471C38525790A0053E094 |date=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129061418/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/78AB05258D8471C38525790A0053E094 |archivedate=29 November 2014}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.fatehwatan.ps/page-140556.html |title=مفوضية العلاقات الوطنية – اقامة علاقات دبلوماسية بين دولة فلسطين ودولة سانت فنسنت وجزر غرينادين |first=MONGID |last=DESIGNS |publisher=}}</ref> || — |- style="background:#CBFECB;" | 127 || {{flag|Belize}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 September 2011}}*<ref>{{cite press release |title=Belize recognises Palestine Borders |url=http://www.sanpedrosun.com/politics-and-government/2011/09/09/belize-recognizes-palestine-borders/ |publisher=Government of Belize, Press Office, The San Pedro Sun |date=9 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || —<ref>{{cite web |author=Government of Belize |title=Non-Resident Embassies & Consulates: Palestine |url=http://www.belize.gov.bz/ct.asp?xItem=1755&ctNode=23&mp=26 |archive-url=https://archive.is/20120723121721/http://www.belize.gov.bz/ct.asp?xItem=1755&ctNode=23&mp=26 |url-status=dead |archive-date=23 July 2012 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=31 December 2010}}</ref> |- style="background:#CBFECB;" | 128 || {{flag|Dominica}} || style="text-align:center;"| {{dts|19 September 2011}}<ref>{{cite web |title=International recognition of the State of Palestine |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20127%20%28235x444%29%20map.jpg |accessdate=7 April 2012 |author=Negotiations Affairs Department |publisher=Palestinian National Authority |date=25 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125181123/http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20127%20%28235x444%29%20map.jpg |archivedate=25 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=International recognition of the State of Palestine |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20map%20%28444X235%29128.jpg |accessdate=7 April 2012 |author=Negotiations Affairs Department |publisher=Palestinian National Authority |date=26 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125170735/http://www.nad-plo.org/userfiles/image/English%20map%20%28444X235%29128.jpg |archivedate=25 January 2012}}: "128 UN Member States recognize Palestine"</ref><ref>{{cite news |title=Dominica supports upgraded UN status for Palestinian Authority |url=http://dominicanewsonline.com/news/homepage/news/politics/dominica-supports-upgraded-un-status-for-palestinian-authority/ |accessdate=12 December 2012 |newspaper=Dominica News Online |date=30 November 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14474 |title=دولة فلسطين ودومينيكا توقعان على إقامة علاقات دبلوماسية |access-date=30 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730234952/http://www.mofa.pna.ps/ar/archives/14474 |archive-date=30 July 2018 |url-status=dead}}</ref> || —{{#tag:ref|Dominica is a member of the Caribbean Community, which supports a two-state solution along internationally recognised borders.<ref name="caricom" /> It is also one of eight members of the [[Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America|Bolivarian Alliance]], which issued a statement on 9 September 2011 expressing full support for the recognition of the State of Palestine by the United Nations.<ref name="alba">{{cite web |author=Bolivarian Alliance for the Peoples of Our America |title=Comunicado especial sobre Palestina |url=http://www.alianzabolivariana.org/modules.php?name=News&file=article&sid=7911 |language=Spanish |date=10 September 2011 |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321143206/http://www.alianzabolivariana.org/modules.php?name=News&file=article&sid=7911 |archivedate=21 March 2012}}</ref>}} |- | 129 || {{flag|Antigua and Barbuda}} || style="text-align:center;"| {{dts|22 September 2011}}*<ref>{{cite web |title=Antigua and Barbuda recognizes Palestine |url=http://www.maannews.com/Content.aspx?id=423338 |date=25 September 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=11 October 2017}}</ref> || style="text-align:center;"| No || — |- style="background:#CBFECB;" | 130 || {{flag|Grenada}} || style="text-align:center;"| {{dts|25 September 2011}}<!-- Other sources say 27 September 2013 but this is likely just when diplomatic relations were established --><ref name=grenadahaiti>{{cite web |url=http://www.upi.com/Top_News/US/2013/09/29/Haiti-Grenada-recognize-Palestinian-State/UPI-54541380457240/ |title=Haiti, Grenada recognize Palestinian State |date=29 September 2013 |accessdate=30 September 2013 |publisher=United Press International}}</ref><ref name=grenadahaiti2>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=23293 |title=Haiti, Grenada Establish Diplomatic Ties with Palestine |date=28 September 2013 |accessdate=30 September 2013 |publisher=[[Wafa]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215240/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=23293 |archivedate=4 October 2013}}</ref>|| style="text-align:center;"| Yes<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 131 || {{flag|Iceland}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 December 2011}}*<ref>{{cite web |author=Government of Iceland |title=Iceland Recognizes Palestine |url=http://www.mfa.is/speeches-and-articles/nr/6847 |date=15 December 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=16 December 2011 |archive-date=6 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206020930/http://www.mfa.is/speeches-and-articles/nr/6847 |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || [[Iceland–Palestine relations]] |- style="background:#CBFECB;" | 132 || {{flag|Thailand}} || style="text-align:center;"| {{dts|18 January 2012}}*<ref name="recognitionByThailand">{{cite news |newspaper=The Jerusalem Post |title=Thailand recognizes Palestinian state |url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=254441 |date=20 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123080252/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=254441 |archivedate=23 January 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=20376 |title=Palestine News & Info Agency – WAFA – Palestine, Thailand Launch Diplomatic Relations |accessdate=25 August 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}}</ref> || — |- | 133 || {{flag|Guatemala}} || style="text-align:center;"| {{dts|9 April 2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Apr-10/213216-guatemala-recognizes-palestine-as-free-sovereign-state.ashx#axzz2Q3Gq3tNu |title=Guatemala recognizes Palestine as 'free, sovereign' state |date=10 April 2013 |accessdate=10 April 2013 |work=The Daily Star}}</ref> || style="text-align:center;"| No || — |- style="background:#CBFECB;" | 134 || {{flag|Haiti}} || style="text-align:center;"| {{dts|27 September 2013}}<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name=grenadahaiti /><ref name=grenadahaiti2 /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 135 || {{flag|Sweden}} || style="text-align:center;"| {{dts|30 October 2014}}<ref>{{cite news |url=http://www.dn.se/debatt/darfor-erkanner-sverige-i-dag-staten-palestina/ |title=Därför erkänner Sverige idag staten Palestina |date=30 October 2014 |accessdate=30 October 2014 |newspaper=Dagens Nyheter}}</ref><ref>{{cite news |title=Sweden recognises Palestine and increases aid |url=http://www.government.se/sb/d/19375/a/249204 |accessdate=31 October 2014 |publisher=Government Offices of Sweden |date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.regeringen.se/content/1/c6/24/92/57/b9b34b94.pdf |title=Erkännande av Staten Palestina |date=30 October 2014 |accessdate=30 October 2014 |publisher=Swedish Ministry for Foreign Affairs |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141031020841/http://www.regeringen.se/content/1/c6/24/92/57/b9b34b94.pdf |archivedate=31 October 2014}}</ref><ref>http://www.regeringen.se/contentassets/6c7d07c17c2241939a2590497424c14f/regeringsbeslut_palestina.pdf</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- style="background:#CBFECB;" | 136 || {{flag|Saint Lucia}} || style="text-align:center;"| {{dts|14 September 2015}}<ref name=stlucia>{{cite news |title=Saint Lucia establishes diplomatic relations with the State of Palestine |url=http://www.stlucianewsonline.com/saint-lucia-establishes-diplomatic-relations-with-the-state-of-palestine/ |accessdate=16 September 2015 |newspaper=stlucianewsonline |date=16 September 2015 |archivedate=17 May 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190517043803/http://www.stlucianewsonline.com/saint-lucia-establishes-diplomatic-relations-with-the-state-of-palestine/ }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name=stlucia /> || — |- style="background:#CBFECB;" | 137 || {{flag|Colombia}} || style="text-align:center;"| {{dts|3 August 2018}}<ref>{{cite news |title=Embajada de Palestina dice que Colombia lo reconoce como Estado |url=http://www.eltiempo.com/mundo/medio-oriente/embajada-palestina-dice-que-colombia-lo-reconoce-como-estado-253354 |accessdate=8 August 2018 |newspaper=El Tiempo |date=8 August 2018}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || — |- style="background:#CBFECB;" | 138 || {{flag| Saint Kitts and Nevis}} ||style="text-align:center;"| {{dts|30 July 2019}}<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tiny-island-nation-st-kitts-and-nevis-recognizes-palestinian-state/|title=Tiny island nation St. Kitts and Nevis recognizes Palestinian state|first=Adam|last=Rasgon|website=timesofisrael.com}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=St Kitts – Nevis and The State of Palestine establish diplomatic relations – Caribbean News Now |url=https://www.caribbeannewsnow.com/2019/07/31/st-kitts-nevis-and-the-state-of-palestine-establish-diplomatic-relations/ |accessdate=1 August 2019 |work=Caribbean News |date=31 July 2019 |archivedate=1 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801022450/https://www.caribbeannewsnow.com/2019/07/31/st-kitts-nevis-and-the-state-of-palestine-establish-diplomatic-relations/ }}</ref> || — |} ==== Not members of the UN ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! Date of recognition !! [[Foreign relations of Palestine|Diplomatic relations]]<br />{{#tag:ref || group="note"|name="relcol"}} !! Relevant membership, further details |- | 139 || {{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} || style="text-align:center;"| {{dts|15 November 1988}}<ref>{{cite journal |author=Shelley, Toby |title=Spotlight on Morocco |journal=West Africa |year=1988 |location=London |issue=3712–3723: 5–31 December |publisher=West Africa Publishing Company Ltd |page=2282}} "...the SADR was one of the first countries to recognise the state of Palestine … on November 15."</ref> || style="text-align:center;"| No || AU |- style="background:#CBFECB;" | 140 || {{flag|Holy See}} || style="text-align:center;"| {{dts|February 2013}}<ref>{{cite web |url=http://www.i24news.tv/en/news/israel/politics/71034-150513-netanyahu-government-says-wants-peace-with-palestinians |title=Vatican upgrades recognition of 'Palestinian state' in new treaty |date=13 May 2015 |publisher=i24news |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20150801162137/http://www.i24news.tv/en/news/israel/politics/71034-150513-netanyahu-government-says-wants-peace-with-palestinians |archivedate=1 August 2015}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite news |title=Vatican to sign State of Palestine accord: Vatican move comes two years after officially recognising Palestine as a state but Israel says it is 'disappointed' |work=The Guardian |date=13 May 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/may/13/vatican-to-sign-state-of-palestine-accord}}</ref> || —; [[Holy See–Palestine relations]] |} {| |- | style="background:#CBFECB; border:1px solid #aaa; width:2em;" | | States which maintain diplomatic relations with the State of Palestine |} {| | style="background:#CBFECB; border:1px solid #aaa; width:2em;" | | اوہ ریاستاں جو ریاست فلسطین دے نال سفارتی تعلقات برقرار رکھدی نيں |} === کوئی سفارتی شناخت نئيں === ==== اقوام متحدہ دے رکن ملکاں ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! class="unsortable" | Official position !! [[Foreign relations of Palestine|Relations]]<br />{{#tag:ref||group="note"|name="relcol"}} !! Relevant memberships |- | 1 || {{flag|Andorra}} || In January 2011, Andorra co-sponsored a draft resolution guaranteeing the Palestinian people's right to self-determination.<ref name="majoor">{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Summary record of the 43rd meeting |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/D9B70277131CDE2A852575630067071C |date=22 January 2009 |publisher=Chief of the Official Records |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529050408/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/D9B70277131CDE2A852575630067071C |archivedate=29 May 2012}}</ref> In September, it argued for a proposed resolution to give the State of Palestine observer status in the United Nations.<ref>{{cite web |author=United Nations |title=Andorra: H.E. Mr. Gilbert Saboya Sunyé, Minister of Foreign Affairs |url=https://gadebate.un.org/66/andorra |date=26 September 2011 |accessdate=10 October 2011 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406090006/http://gadebate.un.org/66/andorra |dead-url=yes }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 2 || {{flag|Armenia}} || On 20 June 2011, Fatah representative [[Nabil Shaath]] met with Foreign Minister [[Eduard Nalbandyan]] to enlist the support of Armenia in the upcoming resolution.<ref>{{cite news |last=Hayrumyan |first=Naira |title=Palestine hopes to enlist Armenia’s support in independence recognition |url=http://www.accc.org.uk/palestine-hopes-enlist-armenia%E2%80%99s-support-independence-recognition |date=22 June 2011 |publisher=Armenian Community and Church Council of Great Britain |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927154924/http://www.accc.org.uk/palestine-hopes-enlist-armenia%E2%80%99s-support-independence-recognition |archivedate=27 September 2011}}</ref> Afterwards, Shaath announced that he had been informed by a number of countries that they would recognize Palestine in the following weeks, and that he expected Armenia to be the first of these.<ref>{{Cite news |author=Sandeep |title=At least 24 countries recognize Palestine before September |url=http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629162050/http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ |url-status=dead |archive-date=29 June 2011 |date=28 June 2011 |newspaper=Pisqa |accessdate=1 August 2011 |archivedate=29 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629162050/http://www.pisqa.com/06/at-least-24-countries-recognize-palestine-before-september/ }}</ref> However, the Armenian government did not release any statement regarding the meeting. The situation in Palestine is seen as analogous by the Armenian government to the conflict in [[جمہوریہ نگورنو کاراباخ]], and that any recognition of a Palestinian state by Armenia would set a precedent for the right to self-determination in that region.<ref>{{cite news |author=Tadevosyan, Ara |title=Should we support Palestine? |url=http://www.mediamax.am/en/column/1296/ |date=20 June 2011 |newspaper=Mediamax |accessdate=1 August 2011}}</ref> On similar situations, President [[Serzh Sargsyan]] previously stated, "Having the Nagorno-Karabakh conflict, Armenia can not recognize another entity in the same situation as long as it has not recognized the Nagorno-Karabakh Republic".<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Yerevan Rules Out Abkhazia, S.Ossetia Recognition |url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19403 |date=4 September 2008 |newspaper=Civil Georgia |accessdate=1 August 2011 |archivedate=26 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426060050/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19403 }}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 3 || {{flag|Australia}} || Australian policy calls for a [[two-state solution]], but it has not supported calls toward Palestinian statehood in the past, insisting instead on a negotiated settlement. In regards to a resolution to admit Palestine as a UN non-member observer state, a division in positions emerged: Former Foreign Minister [[Kevin Rudd]] recommended abstaining from the vote, whilst former Prime Minister [[Julia Gillard]] declared strong support for Israel.<ref name="flitton">{{cite news |author=Flitton, Daniel |title=Rudd says abstain on Palestine vote; Gillard backs Israel |url=http://www.theage.com.au/national/rudd-says-abstain-on-palestine-vote-gillard-backs-israel-20110807-1ihrc.html |date=8 August 2011 |newspaper=The Age |accessdate=9 September 2011}}</ref> In response, Gillard noted: "There isn't a resolution available for people to read or respond to. If such a resolution does hit the deck, then in deciding how Australia will vote, we will bring our very long-standing principles about questions in the Middle East. That is, we are long-standing supporters of a two-state solution."<ref>{{cite news |author=Lyons, John |author2=Dodd, Mark |title=Julia Gillard set to reject Kevin Rudd on Palestine |url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/julia-gillard-set-to-reject-kevin-rudd-on-palestine/story-fn59niix-1226111271338 |date=9 August 2011 |newspaper=The Australian |accessdate=9 September 2011}}</ref> In 2014, Australia voted against a United Nations Security Council draft resolution proposing the withdrawal of Israeli forces from [[غزہ پٹی|Gaza]] and [[مغربی کنارہ]] by 2017.<ref>{{cite news |title=Australia votes against Palestinian UN resolution on Israel |url=https://www.smh.com.au/world/australia-votes-against-palestinian-un-resolution-on-israel-20141231-12fwb4.html |date=31 December 2014 |newspaper=Sydney Morning Herald |accessdate=19 January 2015}}</ref>||style="text-align:center;"|Yes || |- | 4 || {{flag|Austria}} || Austria conferred full diplomatic status on the PLO representation in Vienna on 13 December 1978, under then-chancellor [[Bruno Kreisky]].<ref name="quigley2010">{{cite book |author=Quigley, John B. |title=The statehood of Palestine: international law in the Middle East conflict |url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&source=gbs_navlinks_s |page=151 |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15165-8}}</ref> In June 2011, Foreign Minister [[Michael Spindelegger]] said that Austria "had not yet made up its mind whether to support a UN recognition of a Palestinian state", adding that he preferred to wait for a joint EU approach to the issue. "We will decide at the last moment because it might still give [the two parties] the opportunity to bring the Middle East peace process back on track."<ref>{{cite web |author=Salam, Kawther |title=Lieberman Came To Vienna And Brought Us A Storm |url=http://www.kawther.info/wpr/2011/07/01/lieberman-came-to-vienna-and-brought-us-a-storm |date=1 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |archive-date=12 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112141401/http://www.kawther.info/wpr/2011/07/01/lieberman-came-to-vienna-and-brought-us-a-storm |dead-url=yes }}</ref> Spindelegger also suggested that the EU draft its own version of the resolution.<ref name="yahoo">{{cite news |title=Plan B on Palestine at the UN? Europeans mull alternative resolution |url=https://www.yahoo.com/news/blogs/envoy/plan-b-palestine-un-europeans-mull-alternative-resolution-191706340.html |date=2 September 2011 |work=Yahoo! News |accessdate=12 October 2017 |archivedate=10 July 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250710001233/https://www.yahoo.com/news/blogs/envoy/plan-b-palestine-un-europeans-mull-alternative-resolution-191706340.html }}</ref> {{show |Further details | In Annex II of the State of Palestine's UNESCO application, Austria was initially listed as having extended recognition on 14 December 1988. However, the submitting states (Algeria, Indonesia, Mauritania, Nigeria, Senegal and Yemen) later requested that Austria be removed from the list.<ref name="unesco" />}} | style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |url=http://www.zaoerv.de/40_1980/40_1980_4_b_841_857.pdf |title=Die Anerkennung der PLO durch Österreich |language=German |date=1 September 1980 |accessdate=7 May 2011}}</ref> || EU |- | 5 || {{flag|Bahamas}} || The Bahamas has not publicized an official position of its own regarding the State of Palestine.<ref name="caribsytd">{{cite news |author=Chickrie, Ray |title=Palestine seeks support from Guyana and Suriname |url=http://www.kaieteurnewsonline.com/2011/07/08/palestine-seeks-support-from-guyana-and-suriname/ |date=8 July 2011 |newspaper=Kaieteur News |accessdate=1 August 2011 |archivedate=12 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112181629/https://www.kaieteurnewsonline.com/2011/07/08/palestine-seeks-support-from-guyana-and-suriname/ }}</ref> It is a member of the Caribbean Community, which supports a two-state solution along internationally recognized borders.<ref name="caricom">{{cite news |author=Caribbean Community |title=Communiqué issued at the Conclusion of the Fourteenth Meeting of the Council for Foreign and Community Relatiofns |url=http://www.news.gov.tt/index.php?news=7850 |date=6 May 2011 |publisher=Government of Trinidad and Tobago |accessdate=1 August 2011 |archivedate=9 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184515/http://www.news.gov.tt/index.php?news=7850 }}</ref> In March 2011, the new Israeli ambassador to the country urged its leaders not to recognize a Palestinian state before negotiations for co-existence between Israel and Palestine had been settled.<ref>{{cite news |author=Dames, Russell |author2=Booth, Claire |title=The new Israeli ambassador |url=http://www.bahamasuncensored.com/March_11.htm |date=March 2011 |newspaper=Bahamas Uncensored |accessdate=1 August 2011 |archivedate=2 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802182027/http://www.bahamasuncensored.com/March_11.htm }}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 6 || {{flag|Belgium}} || On the issue of Palestinian statehood, Belgium explicitly supports the declarations of the European Union.<ref>{{cite web |author=Vanackere, Steven |title=Belgium, Europe and the Arab World |url=http://www.stevenvanackere.be/nl/actua/belgium-europe-and-the-arab-world-brussel-30-november-2010 |date=30 November 2010 |accessdate=2 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006022445/http://www.stevenvanackere.be/nl/actua/belgium-europe-and-the-arab-world-brussel-30-november-2010 |archivedate=6 October 2011}}</ref> On 15 July 2011, the Belgian Senate adopted a resolution urging the government to recognize Palestine on the pre-1967 borders.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Belgian Senators press for recognition of Palestine |url=http://english.ruvr.ru/2011/07/15/53263686.html |newspaper=Voice of Russia |date=15 July 2011 |accessdate=16 July 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723141042/http://english.ruvr.ru/2011/07/15/53263686.html |archivedate=23 July 2011}}</ref> Prime Minister [[Yves Leterme]] stressed the importance of achieving a unified EU position before September,<ref>{{cite news |title=Ashrawi Urges Belgium to Support Palestine's UN Membership |url=http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=17226 |date=5 September 2011 |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=4 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322080358/http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=17226 |archivedate=22 March 2012}}</ref> though this never happened. The parties of the new centre right government have agreed to recognize Palestine. The Chamber of Representatives has already adopted a resolution in favour on 5 February 2015. The left-wing opposition called for an unconditional recognition of Palestine.<ref>{{cite web |url=http://www.hln.be/hln/nl/1281/Israel-Palestina/article/detail/2207745/2015/02/05/Kamer-brengt-Belgische-erkenning-Palestijnse-staat-dichterbij.dhtml |title=Kamer brengt Belgische erkenning Palestijnse staat dichterbij |work=HLN}}</ref><ref>{{cite web |url=http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.2168022 |title=België bereidt erkenning Palestina voor |work=deredactie.be}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 7 || {{flag|Cameroon}} || Cameroon officially supports a two-state solution.<ref name="cameroon-info">{{cite news |author=Noah Awana, Alain |title=La Palestine admise à l'UNESCO: Le Cameroun refuse de se prononcer |url=http://www.cameroon-info.net/article/la-palestine-admise-a-lunesco-le-cameroun-refuse-de-se-prononcer-134868.html |date=3 November 2011 |publisher=Cameroon-Info |language=French |accessdate=13 October 2017 |archivedate=14 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014034928/http://www.cameroon-info.net/article/la-palestine-admise-a-lunesco-le-cameroun-refuse-de-se-prononcer-134868.html }}</ref> Although a member of the OIC, President [[پال بیا]] has developed strong ties with Israel since the mid-1980s.<ref>{{cite book |author=Peters, Joel |title=Israel and Africa: the problematic friendship |publisher=I.B. Tauris |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/134 134–5] |isbn=978-1-870915-10-6 |url=https://archive.org/details/israelafricap00pete/page/134}}</ref> This perceived friendship has soured the country's traditionally close ties with Arab states, many of whom have withdrawn longstanding economic development assistance and pressed Biya to support Palestinian interests.<ref>{{cite book |author1=Coplin, W.D. |author2=O'Leary, M. |title=Political Risk Yearbook: 1990 |publisher=Cedar Tree House |year=1990 |isbn=978-1-85271-123-8}}</ref> Israeli Prime Minister Netanyahu asked Biya to oppose the United Nations resolution that would admit Palestine as a member state.<ref>{{cite news |author=Teke, Elvis |title=President Paul BIYA receives special message from Israeli Prime Minister |url=http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national |archive-url=https://archive.is/20120729043007/http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national |url-status=dead |archive-date=29 July 2012 |date=25 August 2011 |newspaper=Cameroon Radio Television |accessdate=19 September 2011 |archivedate=29 July 2012 |archiveurl=https://archive.ph/20120729043007/http://www.crtv.cm/cont/nouvelles/nouvelles_sola_fr.php?idField=9912&table=nouvelles&sub=national }}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="cameroon-info" /> || OIC <ref name="erekat" /> |- | 8 || {{flag|Canada}} || Canada supports the creation of a sovereign Palestinian state, but only as part of a "comprehensive, just and lasting peace settlement".<ref>{{cite news |author=Government of Canada |title=Canadian Policy on Key Issues in the Israeli–Palestinian Conflict |url=http://www.international.gc.ca/name-anmo/peace_process-processus_paix/canadian_policy-politique_canadienne.aspx?lang=eng&view=d |publisher=Ministry of Foreign Affairs and International Trade |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811030300/http://www.international.gc.ca/name-anmo/peace_process-processus_paix/canadian_policy-politique_canadienne.aspx?lang=eng&view=d |archive-date=11 August 2011 |url-status=dead}}</ref> The [[Premiership of Stephen Harper|Harper administration]] is traditionally regarded as a staunch supporter of Israel. In July 2011, the spokesman for Foreign Minister [[John Baird (Canadian politician)|John Baird]] stated, "Our government's long-standing position has not changed. The only solution to this conflict is one negotiated between and agreed to by the two parties. … One of the states must be a [[یہودی ریاست]] and recognized as such, while the Palestinian state is to be a [[Demilitarized zone|non-militarized]] one".<ref>{{cite news |title=Canada rejects Palestinian statehood bid at UN |url=http://www.cbc.ca/news/canada/story/2011/07/11/canada-palestine-state.html |date=11 July 2011 |newspaper=The Canadian Press |accessdate=1 August 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || |- | 9 || {{flag|Croatia}} || Croatia formalized relations with the [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] on 31 March 2011. Former Croatian Prime Minister [[Jadranka Kosor]] stated in 2011 that her government supported the co-existence of two states, Israel and Palestine,<ref>{{cite news |author=Government of Croatia |title=Croatia to formalise relations with Palestinians |url=http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2011/ozujak/hrvatska_formalizira_odnose_s_palestincima |publisher=News and Announcements |date=31 March 2011 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928022241/http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2011/ozujak/hrvatska_formalizira_odnose_s_palestincima |archivedate=28 September 2011}}</ref> however Croatia abstained during voting on [[United Nations General Assembly resolution 67/19|upgrading Palestine to non-member observer state status in the United Nations and on admission of Palestine to UNESCO]]. Former Croatian Foreign Minister [[Vesna Pusić]] stated on 24 October 2014 that "Croatia will most likely recognize Palestine soon".<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4583900,00.html |title=Croatia 'likely' to recognize Palestinian state |work=ynet}}</ref> Croatia tend to support Israel over Palestine because Palestine isn't recognized by the two main Croatian allies, [[ریاست ہائے متحدہ]] and [[یورپی اتحاد]], so if Croatian government decided to recognize Palestine it would threaten its very good relations with the EU and the US, and also because the situation in the Middle East is complicated and there is no guarantee that there would be peace and further existence of the Jewish state if Israel eventually decides to withdraw from the [[Israeli-occupied territories|occupied territories]].<ref>{{cite web |url=http://arhiva.nacional.hr/clanak/111139/hrvatsko-ne-palestincima |title=Hrvatsko 'NE' Palestincima |publisher=}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 10 || {{flag|Denmark}} || Denmark is a strong supporter of the Palestinian state-building agenda, advocating EU support to the Palestinian Authority's two-year deadline for the establishment of the necessary foundations for a viable state; a plan which expired in August 2011.<ref>{{cite web |author=Government of Denmark |title=Danish FM Espersen meets President Abbas in Copenhagen |url=http://www.ambdamaskus.um.dk/en/menu/TheEmbassy/News/DanishFMEspersenMeetsPresidentAbbasICopenhagen.htm?printmode=True |date=10 March 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006095358/http://www.ambdamaskus.um.dk/en/menu/TheEmbassy/News/DanishFMEspersenMeetsPresidentAbbasICopenhagen.htm?printmode=True |archivedate=6 October 2011}}</ref> During the campaign for the 2011 [[2011 Danish parliamentary election|elections]], the largest opposition party argued that Denmark should recognize the State of Palestine. Foreign Minister [[Lene Espersen]], however, warned that such a unilateral decision could have "more negative than beneficial" consequences, and stressed the need to co-ordinate policy with the EU.<ref>{{Cite news |agency=Agence France-Presse |title=Denmark to recognize Palestine if Social Democrats win polls, report says |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645 |date=19 May 2011 |newspaper=NOW Lebanon |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915080249/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645# |archive-date=15 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |archivedate=15 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915080249/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=272645 }}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU; [[Denmark–Palestine relations]] |- | 11 || {{flag|Eritrea}} || President [[Isaias Afewerki]] has stated that his government does not recognize Palestine.<ref name="erekat" /><ref>{{cite web |author=Government of Ethiopia |title=Democracy in Eritrea? Three generations away says President Isaias |url=http://www.mfa.gov.et/Press_Section/Week_Horn_Africa_October_15_2010.htm |work=A Week in the Horn |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=15 October 2010 |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928101735/http://www.mfa.gov.et/Press_Section/Week_Horn_Africa_October_15_2010.htm |archivedate=28 September 2011}}</ref> In October 2010, he stated, "Israel needs a government, we must respect this. The Palestinians also need to have a dignified life, but it can not be the West Bank or Gaza. A two-state solution will not work. It's just to fool people. Israelis and Palestinians living in the same nation will never happen for many reasons. One option that may work is a [[Three-state solution|Transjordan]]. Israel may be left in peace and the Palestinian and Jordanian peoples are brought together and can create their own nation".<ref>{{cite news |author=Boström, Daniel |title='Jag har aldrig ägnat mig åt den frågan' |url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/dawitisaak/article7933904.ab |newspaper=Aftonbladet |language=Swedish |date=11 October 2010 |accessdate=15 August 2011}} Translation at [http://hrc-eritrea.org/?p=131 Human Rights Concern Eritrea], accessed 15 August 2011.</ref> In his address to the UN General Assembly in 2011, Afewerki stated that "Eritrea reaffirms its long-standing support to the right of the Palestinian people to self-determination and an independent, sovereign state. It also upholds the right of Israel to live in peace and security within internationally recognized boundaries."<ref>{{cite web |title=President Isaias Afwerki’s Speech at the 66th UN General Assembly |url=http://www.tesfanews.net/archives/3979|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011125355/http://tesfanews.net/archives/3979|url-status=dead|archive-date=11 October 2011 |date=24 September 2011 |accessdate=29 November 2012 |publisher=TesfaNews}}</ref> On 29 November 2012, Eritrea voted in favour of a resolution to make Palestine non-member observer state at the UN. || style="text-align:center;" | Yes<ref>{{cite web |url=https://www.tesfanews.net/palestinian-un-bid-for-independence-and-eritrea/ |title=Palestinian UN Bid for Independence and Eritrea |date=22 September 2011 |publisher= |access-date=1 October 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308215513/https://tesfanews.net/palestinian-un-bid-for-independence-and-eritrea/ |dead-url=yes }}</ref> || |- | 12 || {{flag|Estonia}} || During a meeting with Riyad al-Malki in June 2010, Foreign Minister [[Urmas Paet]] confirmed that Estonia supports the right to self-determination for the Palestinian people as well as a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Estonia |title=Foreign Minister Paet: Estonia Supports Right to Self-Determination for Palestine |url=http://www.vm.ee/?q=en/node/9638 |date=17 June 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=7 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614135033/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F9638 |archivedate=14 June 2012}}</ref> Officials stated that the government would not adopt a position regarding the United Nations bid until the final wording of the resolution was published.<ref>{{cite news |author=Kahar, Andres |title=Estonia Remains Wait-and-See on 'Palestinian Question' |url=http://news.err.ee/politics/62414719-e29b-41a7-8240-b671af7306ef |date=8 September 2011 |newspaper=Eesti Rahvusringhääling |accessdate=8 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325071128/http://news.err.ee/politics/62414719-e29b-41a7-8240-b671af7306ef |archivedate=25 March 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="Estonia">{{cite web |author=Government of Estonia |title=Diplomatic relations |url=http://www.vm.ee/?q=en/node/9975 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102005156/http://www.vm.ee/?q=en%2Fnode%2F9975 |archivedate=2 January 2011}}</ref> || EU |- | 13 || {{flag|Fiji}} || Fijian policy on the Israeli–Palestinian conflict is largely based on United Nations resolutions.<ref>{{cite web |author=Government of Fiji |title=Hansard for Friday, 24 May 2002 |url=http://www.parliament.gov.fj/hansard/viewhansard.aspx?hansardID=607&viewtype=full |publisher=House of Representatives |date=24 May 2002 |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927072756/http://www.parliament.gov.fj/hansard/viewhansard.aspx?hansardID=607&viewtype=full |archivedate=27 September 2011}}</ref> In 2011, it was reported that Fiji's vote on Palestine's membership at the United Nations may have been the subject of classified communications passed between the Fijian and Vanuatuan governments.<ref>{{cite news |author=Wayne Madsen Report |title=Israel using "super-power" clout to scare up UN votes against Palestine independence |url=http://www.newsfollowup.com/Palestine.htm |date=28 June 2011 |publisher=NewsFollowUp.com |accessdate=29 August 2011 |archivedate=14 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190214233657/https://newsfollowup.com/Palestine.htm }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 14 || {{flag|Finland}} || Finland supports a two-state solution to the conflict. In October 2014, president [[Sauli Niinistö]] said that Finland would not follow Swedish decision in recognizing the State of Palestine.<ref>{{cite news |title=Niinistö: Suomi ei seuraa Ruotsin mielipidettä Palestiinan tunnustamisessa |url=http://yle.fi/uutiset/niinisto_suomi_ei_seuraa_ruotsin_mielipidetta_palestiinan_tunnustamisessa/7513810 |date=7 October 2014 |publisher=Yle |accessdate=14 October 2014}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 15 || {{flag|France}} || According to President [[نکولس سرکوزی]], "France supports the solution of two nation states living side-by-side in peace and security, within safe and recognized borders."<ref name="naharnet">{{cite news |author=Staff writers |title=Netanyahu: Sarkozy Says Palestinians Must OK Israel as Jewish |url=http://www.naharnet.com/stories/en/6152-netanyahu-sarkozy-says-palestinians-must-ok-israel-as-jewish |date=5 May 2011 |newspaper=Naharnet |accessdate=20 September 2011}}</ref> In May 2011, Sarkozy said that if peace talks with Israel had not resumed by September, he would recognize the State of Palestine as part of its bid at the United Nations.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=France to Israel: Peace talks soon or we support Palestinian state |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=france-peace-talks-soon-or-palestinian-state-2011-05-06 |date=6 May 2011 |newspaper=Hurriyet Daily News |accessdate=20 September 2011}}</ref> This echoed statements made in March by Nabil Shaath, who claimed to have received a promise from France that it would recognize in September a Palestinian state on the 1967 borders.<ref>{{cite news |author=Mu Xuequan |title=France to recognize Palestinian state in September |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/06/c_13763075.htm |date=5 March 2011 |newspaper=Xinhua |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414145717/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-03/06/c_13763075.htm |archivedate=14 April 2011}}</ref> According to Israeli Prime Minister Netanyahu, however, Sarkozy had said that France's support would require the Palestinians to recognize Israel as the state of the Jewish people.<ref name="naharnet" /> This was confirmed in July, when Foreign Minister [[Alain Juppé]] stated that any solution to the conflict would require the recognition of "the nation-state of Israel for the Jewish people, and the nation-state of Palestine for the Palestinian people."<ref>{{cite news |author=Keinon, Herb |title=J'lem greets French edict on Israel as Jewish state |url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231285 |date=27 July 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110802144530/http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231285 |archivedate=2 August 2011}}</ref> This broke with the European Union's traditional position, which adamantly opposes any mention of Israel as a Jewish state.<ref>{{cite news |author=Gordon, Evelyn |title=Sarkozy Breaks a European Taboo on Jewish State |url=http://www.commentarymagazine.com/2011/07/28/sarkozy-breaks-a-european-taboo-on-jewish-state/ |date=28 July 2011 |newspaper=Commentary |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106042830/http://www.commentarymagazine.com/2011/07/28/sarkozy-breaks-a-european-taboo-on-jewish-state/ |archivedate=6 November 2011}}</ref> Sarkozy later turned around on this policy, reportedly saying that the idea of a Jewish state was "silly".<ref>{{cite news |author=Queenann, Gavriel |title=Sarkozy: Jewish State a 'Silly' Idea |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148556 |date=6 October 2011 |newspaper=Arutz Sheva |accessdate=20 September 2011}}</ref> In August, Sarkozy stressed the importance of a united EU position on the September initiative, and proposed a compromise where the State of Palestine would be given observer status instead of full membership. The proposal, which was to prevent a split among members of the EU, included a promise from Paris and other members that they would vote for the resolution.<ref>{{cite news |author=Mohammed Mar'i |title=PA rejects Sarkozy's offer of Vatican style state |url=http://arabnews.com/middleeast/article496660.ece |date=2 September 2011 |newspaper=Arab News |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904075339/http://arabnews.com/middleeast/article496660.ece |archivedate=4 September 2011}}</ref><ref name="rianov">{{cite news |title=France offers compromise over Palestine's UN bid |url=http://en.rian.ru/world/20110919/166955969.html |date=19 September 2011 |publisher=RIA Novosti |accessdate=20 September 2011}}</ref> In October 2014, France's foreign minister said France would recognize a Palestinian state even if peace talks with Israel fails.<ref>{{cite news |url=http://forward.com/articles/207341/france-says-will-recognize-state-of-palestine-if-t/? |title=France Says Will Recognize State of Palestine If Talks Fail |work=The Jewish Daily Forward |date=14 October 2014 |accessdate=14 October 2014}}</ref> On 2 December 2014 the French National Assembly approved a non-binding motion calling on the government to recognise Palestine.<ref>{{cite web |url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2014/12/french-mps-hold-palestine-vote-201412261417482498.html |title=French MPs recognise Palestine as state |date=2 December 2014 |accessdate=2 December 2014 |publisher=[[الجزیرہ]]}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU, UNSC (permanent) |- | 16 || {{flag|Germany}} || In April 2011, Chancellor [[انگیلا میرکل]] labelled the Palestinian bid for recognition a "unilateral step",<ref>{{cite news |author1=Marx, Bettina |author2=Scheschkewitz, Daniel |title=Palestinian independence plans unlikely to succeed |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,15267617,00.html |date=26 July 2011 |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=15 August 2011}}</ref> and stated unequivocally that Germany will not recognize a Palestinian state without its prior acceptance by Israel. "Unilateral recognitions therefore definitely do not contribute to achieving this aim … This is our stance now and it will be our stance in September. There needs to be mutual recognition, otherwise it is not a two-state solution".<ref>{{cite news |author=Connor, Richard |title=Merkel will not recognize unilaterally-declared Palestinian state |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14974756,00.html |date=7 April 2011 |newspaper=Deutsche Welle |accessdate=15 August 2011}}</ref> She also reaffirmed her government's commitment to see an agreement reached as soon as possible. "We want a two-state solution. We want to recognize a Palestinian state. Let us ensure that negotiations begin. It is urgent".<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Merkel plays down French rift over Palestine |url=http://www.thelocal.de/politics/20110506-34837.html |date=6 May 2011 |newspaper=The Local |accessdate=15 August 2011}}</ref> {{show |Further details | The [[مشرقی جرمنی]] recognised the State of Palestine on 18 November 1988,<ref name="unesco" /> but it later [[جرمن اتحاد مکرر]] with the [[مغربی جرمنی]] and the current government does not recognise it.}} | style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 17 || {{flag|Greece}} || President [[Karolos Papoulias]] has stated that Greece ultimately supports the creation of a Palestinian state alongside Israel.<ref>{{cite news |author=Karaviti, F. |title=Papoulias visit to Palestinian Authority |url=http://www.hri.org/news/greek/ana/2011/11-07-13.ana.html |date=13 July 2011 |issue=3836 |newspaper=Athens News Agency: Daily News Bulletin in English |publisher=Hellenic Resources Network |accessdate=15 August 2011 |archivedate=3 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003035328/http://www.hri.org/news/greek/ana/2011/11-07-13.ana.html }}</ref> Under previous governments, Greece garnered a reputation as a staunch supporter of the Palestinian cause.<ref>{{cite book |author=Government of Israel |chapter=Introduction |title=Greece's Relations with Israel, 1961–1967|chapter-url=https://www.archives.gov.il/archivegov_eng/publications/electronicpirsum/greece/introduction1.htm |publisher=Israel State Archives |series=Documents on the Foreign Policy of Israel |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006094718/http://www.archives.gov.il/archivegov_eng/publications/electronicpirsum/greece/introduction1.htm |archivedate=6 October 2011}}</ref> Within the wider Arab–Israeli conflict, [[Andreas Papandreou]] maintained a stronger stand against Israel than any other government in the European Community. Diplomatic relations were founded with the PLO in 1981, while relations with Israel were maintained only at the consular level until Greece's formal recognition of Israel in 1990 under [[Konstantinos Mitsotakis|Mitsotakis]].<ref>{{cite journal |author=Kaminaris, S.C. |title=Greece and the Middle East |url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue2/jv3n2a4.html |journal=Middle East Review of International Affairs |volume=3 |issue=2 |date=June 1999 |publisher=Rubin, Barry; Global Research in International Affairs |accessdate=15 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110907015834/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue2/jv3n2a4.html |archivedate=7 September 2011}}</ref> Since the formation of current foreign policy under [[George Papandreou]], Greece has seen a rapid improvement in relations with Israel,<ref>{{cite news |last=Marcus |first=Jonathan |title=Israel woos Greece after rift with Turkey |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442 |work=BBC News |publisher=British Broadcasting Corporation |date=16 October 2010 |accessdate=15 August 2011}}</ref> leading the media to mark the conclusion of Greece's pro-Palestinian era.<ref>{{cite news |last=Athanasiadis |first=Iason |title=A Mediterranean Battlefield |url=http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 |newspaper=Al Majalla |date=31 January 2011 |accessdate=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714231233/http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 |archive-date=14 July 2014 |url-status=dead |archivedate=14 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231233/http://www.majalla.com/eng/2011/01/article1992 }}</ref> However, in December 2015, Greece's parliament voted in favour of a motion requesting that the government recognize Palestine.<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/greek-parliament-votes-to-recognize-palestinian-state-1450783327 |title=Greek Parliament Recognizes Palestinian State in Symbolic Vote |date=22 December 2015 |accessdate=22 December 2015 |newspaper=Wall Street Journal}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 18 || {{flag|Ireland}} || In January 2011, Ireland accorded the Palestinian delegation in [[ڈبلن]] diplomatic status.<ref>{{cite news |author=Jones, Ryan |title=Europe starts process of recognizing Palestine |url=http://www.israeltoday.co.il/tabid/178/nid/22629/Default.aspx |date=26 January 2011 |newspaper=Israel Today |accessdate=4 September 2011}}</ref> A few months later, their Foreign Affairs Minister stated that Ireland would "lead the charge" in recognizing Palestinian statehood, but that it would not come until the PNA was in full and sole control over its territories.<ref>{{cite news |title=Gilmore 'hopes to recognise full Palestinian state' |url=http://jrnl.ie/108152 |date=22 March 2011 |newspaper=The Journal |accessdate=4 September 2011}}</ref> In October 2014, the [[ایوان بالا آئرلینڈ]] of the [[اراکتس]] unanimously passed a motion calling on the Government to recognize the State of Palestine.<ref name="ireland 2014">{{cite news |title=Senators have agreed to recognise Palestine as an independent state |url=http://www.thejournal.ie/seanad-vote-palestine-1738722-Oct2014/ |date=22 October 2014 |newspaper=TheJournal.ie |publisher=Distilled Media Ltd |accessdate=7 November 2014}}</ref> In December 2014, the [[ایوان زیريں آئرلینڈ]] of Ireland's Parliament followed suit.<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/188509 |title=Irish Parliament Urges Government to Recognize 'Palestine' |date=10 December 2014 |accessdate=10 December 2014 |first=Ben |last=Ariel}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 19|| {{flag|Israel}} || ''[[#Israeli position|See above]]'' || style="text-align:center;" | Yes || |- | 20|| {{flag|Italy}} || In May 2011, at an event in Rome celebrating Israel's independence, then Prime Minister [[Silvio Berlusconi]] said that [[اطالیہ]] would not recognize a unilateral declaration of Palestinian statehood, pledging his country's support for Israel.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Berlusconi: Italy won't recognize Palestinian state |url=http://www.jpost.com/International/Article.aspx?ID=220191&R=R1 |date=12 May 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=17 September 2011}}</ref> In June, he reiterated Italy's position against unilateral actions on either side of the [[Israeli–Palestinian conflict|conflict]], stressing that "peace can only be reached with a common initiative through negotiations".<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Israel hails Italy's opposition to Palestinian state bid |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=396359 |date=13 June 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815033940/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=396359 |archive-date=15 August 2014 |url-status=dead}}</ref> This position was shared by parliamentarians, who drafted a letter to the United Nations stating that "a premature, unilateral declaration of Palestinian statehood would […] undermine rather than resolve the Israeli–Palestinian peace process".<ref>{{cite news |author=Benari, Elad |title=Italian MPs Write Letter Against Unilateral PA Move |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/146549#.TnSa8mHts1E |date=10 August 2011 |newspaper=Arutz Sheva |accessdate=17 September 2011}}</ref> Nevertheless, at the same time, Italy upgraded the diplomatic status of the Palestinian delegation in [[روم]] to a [[سفارتخانہ]], similarly to what other EU countries were doing, giving the head of the delegation [[سفیر (سفارتی عہدہ)]].<ref name=ItaPal>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Italy upgrades Palestinian delegation to mission |url=http://www.eubusiness.com/news-eu/israel-palestinians.9zp |date=16 May 2011 |newspaper=EUbusiness |accessdate=4 September 2011 |archivedate=28 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181028190315/https://www.eubusiness.com/news-eu/israel-palestinians.9zp/ }}</ref> Moreover, on 31 October 2011, Italy [[Abstention|did not oppose]] Palestine's [[State of palestine#2011 UNESCO membership|UNESCO membership bid]]<ref>{{cite web |title=How Unesco countries voted on Palestinian membership |url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/01/unesco-countries-vote-palestinian-membership |work=The Guardian}}</ref> and, on 29 November 2012, Italy voted in favour of [[UN Resolution 67/19]], giving Palestine a [[United Nations General Assembly observers#Non-member states|non-member observer state]] status at the United Nations.<ref>{{cite web |title=UN general assembly makes resounding vote in favour of Palestinian statehood |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/29/united-nations-vote-palestine-state |work=The Guardian}}</ref> Italy's opposition to unilateral actions was reiterated on 21 December 2017, when it voted in favour of a UN draft resolution calling on all countries to comply with [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل]] resolutions regarding the [[status of Jerusalem]],<ref>{{cite web |title=General Assembly demands all States comply with UN resolutions regarding status of Jerusalem |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=58330#.WjwBaVXibIU |work=U.N. News Centre}}</ref> following the decision by the U.S. to [[U.S. recognition of Jerusalem|move its embassy]] to Israel from [[تل ابیب]] to the [[یروشلم|city]].<ref>{{cite web |title=Jerusalem: UN resolution rejects Trump's declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |work=BBC News}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 21 || {{flag|Jamaica}} || Like other members of the Caribbean Community, Jamaica supports a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Jamaica |title=Jamaica's Position on Gaza Conflict and Zimbabwe Outlined |url=http://www.jis.gov.jm/news/archive/18040-foreign_affairs-jamaica-s-position-on-gaza-conflict-and-zimbabwe-outlined |date=15 January 2009 |publisher=Jamaica Information Service |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402145031/http://www.jis.gov.jm/news/archive/18040-foreign_affairs-jamaica-s-position-on-gaza-conflict-and-zimbabwe-outlined |archivedate=2 April 2012}}</ref> In 2010, Prime Minister [[Bruce Golding]] expressed hope for "a just, lasting and comprehensive peace in the Middle East that guarantees the security of Israel and the unquestioned recognition of a Palestinian state."<ref>{{cite web |author=Golding, Bruce |title=Statement by the Honourable Bruce Golding, Prime Minister of Jamaica in the general debate at the 65th Session of the United Nations General Assembly |url=http://www.opm.gov.jm/news_and_public_affairs/speeches/pm_golding_addresses_un_general_assembly_2010 |date=27 September 2010 |publisher=Government of Jamaica, Office of the Prime Minister |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117145307/http://www.opm.gov.jm/news_and_public_affairs/speeches/pm_golding_addresses_un_general_assembly_2010 |archivedate=17 January 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 22 || {{flag|Japan}} || Japan supports a two-state solution to the conflict,<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Meeting between Foreign Minister Matsumoto and Jordanian Minister of Planning and Cooperation Hassan |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2011/6/0609_05.html |date=9 June 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> and is firmly committed to the establishment of a Palestinian state.<ref>{{cite news |title=Prime Minister Dr. Salam Fayyad inaugurated the JAIP |url=http://www.jaipark.com/in.php?id=6 |date=28 November 2010 |publisher=Jericho Agro-Industrial Park |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323205233/http://www.jaipark.com/in.php?id=6 |archivedate=23 March 2011}}</ref> In October 2007, a Japanese Justice Ministry official said "Given that the Palestinian Authority has improved itself to almost a full-fledged state and issues its own passports, we have decided to accept the Palestinian nationality".<ref>{{cite web |title=Japan to recognize Palestinian nationality |url=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=1846153&language=en |website=kuna.net.kw/ |publisher=Kuwait News Agency (KUNA) |accessdate=2 July 2014}}</ref> Responding to Israeli settlement activities in 2010, the Japanese government stated that it would not recognize any act that prejudges the final status of Jerusalem and the territories in the pre-1967 borders.<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Statement … on the decision of the Government of Israel regarding the construction of housing units at settlements in West Bank including East Jerusalem |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2010/3/0311_01.html |date=11 March 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> Likewise, in January 2011, it declared that it would not recognize the annexation of East Jerusalem by Israel.<ref>{{cite web |author=Government of Japan |title=Statement by Mr. Seiji Maehara, Minister for Foreign Affairs of Japan, on the demolition of the Shepherd's Hotel in East Jerusalem |url=http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2011/1/0111_04.html |date=11 January 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 23 || {{flag|Kiribati}} || During the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in early September 2011, the foreign minister of Kiribati reportedly expressed support for the Palestinian position.<ref name="pif1">{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:المالكي يلتقي عددا من وزراء الخارجية على هامش منتدى الباسيفك |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 |date=6 September 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=9 September 2011 |language=Arabic |archive-url=https://archive.today/20121209063931/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 |archive-date=9 December 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=9 December 2012 |archiveurl=https://archive.ph/20121209063931/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1244 }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 24 || {{flag|South Korea}} ||The government of South Korea does not recognize the State of Palestine.<ref>{{cite web |author=Government of the Republic of Korea |title=Palestine |url=http://www.mofat.go.kr/english/regions/meafrica/20070824/1_1363.jsp |publisher=Ministry of Foreign Affairs and Trade |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.is/20130703022353/http://www.mofat.go.kr/english/regions/meafrica/20070824/1_1363.jsp |archivedate=3 July 2013}}</ref> However, South Korea established the representative office in [[رام اللہ]]. || style="text-align:center;" | Yes || |- | 25 || {{flag|Latvia}} || Latvia supports a two-state solution to the conflict and provides development assistance to the Palestinian National Authority.<ref>{{cite web |author=Permanent Representation of the Republic of Latvia to the European Union |title=Foreign Minister acknowledges Latvia's readiness to engage in co-operation projects with PNA |url=http://www.mfa.gov.lv/en/brussels/news/embassy-news/news/?pg=10850 |date=24 September 2008 |publisher=Government of Lithuania |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117152759/http://www.mfa.gov.lv/en/brussels/news/embassy-news/news/?pg=10850 |archivedate=17 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=Government of Lithuania |title=Latvia offers training in environmental management for Palestinian National Authority staff |url=http://www.mfa.gov.lv/en/news/press-releases/2010/november/5-11/ |date=5 November 2010 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 26 || {{flag|Liechtenstein}} || Liechtenstein relies on Switzerland to carry out most of its foreign affairs.<ref name="watson">{{Cite book |author=Watson, G.R. |title=The Oslo Accords:international law and the Israeli-Palestinian peace agreements |url=https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats |year=2000 |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats/page/298 298] |isbn=978-0-19-829891-5}}</ref> In January 2011, it co-sponsored a draft resolution guaranteeing the Palestinian people's right to self-determination,<ref name="majoor" /> and stated that this right must be exercised with a view to achieving a viable and fully sovereign Palestinian state.<ref>{{cite web |author=United Nations General Assembly |title=Summary record of the 50th meeting |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/11C4F8C8DBF8EF8885257870006CDB52 |date=20 January 2011 |publisher=Chief of the Official Records |accessdate=20 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529050417/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/11C4F8C8DBF8EF8885257870006CDB52 |archivedate=29 May 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 27 || {{flag|Lithuania}} || Like the rest of the European Union, Lithuania supports a two-state solution including an independent Palestinian state.<ref>{{cite news |author=Pavilenene, Danuta |title=Lithuania and Israel discussed steps towards boosting investment, trade and tourism between countries |url=http://www.baltic-course.com/eng/good_for_business/?doc=40509 |date=5 May 2011 |newspaper=The Baltic Course |accessdate=19 September 2011}}</ref> Regarding the Palestinian push for United Nations membership, Foreign Minister [[Audronius Ažubalis]] stressed the importance of maintaining a unanimous and well-balanced EU position which encouraged both parties to resume peace talks.<ref>{{cite news |author1=Government of Lithuania |author2=Ministry of Foreign Affairs |title=Lithuanian Foreign Minister Emphasizes Eastern [Partnership], Situation in Ukraine and Belarus |url=http://democraticbelarus.eu/node/13417 |date=6 September 2011 |publisher=European Commission, Office for Democratic Belarus |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319204115/http://democraticbelarus.eu/node/13417 |archivedate=19 March 2012}}</ref> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 28 || {{flag|Luxembourg}} || In an interview with Foreign Minister [[Jean Asselborn]] in March 2011, ''The Jerusalem Post'' stated that Luxembourg was considered among the "least friendly" countries to Israel in the EU.<ref>{{cite news |title=Jean Asselborn au sujet du conflit israélo-palestinien |url=http://www.gouvernement.lu/salle_presse/interviews/2011/03-mars/01-asselborn/index.html |newspaper=The Jerusalem Post |publisher=Government of Luxembourg, Information and Press Service |date=1 March 2011 |accessdate=4 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524082655/http://www.gouvernement.lu/salle_presse/interviews/2011/03-mars/01-asselborn/index.html |archivedate=24 May 2011}}</ref> Asselborn himself has been described as openly pro-Palestinian.<ref>{{cite news |author=Rettman, Andrew |title=Ashton's secret diplomacy upsets EU states |url=http://euobserver.com/24/32535 |date=23 June 2011 |newspaper=EU Observer |accessdate=5 September 2011 |archivedate=6 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120506102948/http://euobserver.com/24/32535 }}</ref> In response to divisions within the EU regarding the Palestinians' September bid for UN membership, Asselborn reportedly urged the PNA to accept an upgrade in its observer status and not ask for membership. He insisted, "We cannot let the Palestinians leave New York at the end of the month with nothing",<ref name="assel">{{cite news |author=Armellini, Alvise |title=Interview: EU can't let Palestinians leave UN assembly "with nothing" |date=3 September 2011 |newspaper=Monsters and Critics}}</ref> He referred to the positions of four members in particular that stood as an obstacle to the achievement of a common position,<ref name="pif1" /> but that he "cannot agree to say no" to the Palestinian endeavour.<ref name="maan1">{{cite news |title=Aide: Abbas to reveal political strategy ahead of UN bid |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=417450 |publisher=Ma'an News Agency |date=3 September 2011 |accessdate=4 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620004702/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=417450 |archive-date=20 June 2013 |url-status=dead}}</ref> He noted that securing the support of all EU nations would have been a great moral advantage for Palestine.<ref name="assel" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 29 || {{flag|Mexico}} || Mexico maintains a policy of supporting a two-state solution.<ref>{{cite web |author=Government of Mexico |title=Encuentro de la Secretaria de Relaciones Exteriores, Patricia Espinosa Cantellano, con el Ministro de Asuntos Exteriores de la Autoridad Nacional Palestina, Riad Malki |url=http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2009/feb/cp_046.html |date=23 February 2009 |publisher=Secretary of External Relations |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110421004410/http://www.sre.gob.mx/csocial/contenido/comunicados/2009/feb/cp_046.html |archivedate=21 April 2011}}</ref> Palestinian and Israeli officials expected Mexico to follow South American countries in recognizing the State of Palestine in early 2011.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Maliki: Mexico to recognize Palestinian State |url=http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=202780 |date=9 January 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=17 September 2011}}</ref><ref>{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Ben-Eliezer: US may recognize Palestinian state |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4004405,00.html |date=26 December 2010 |newspaper=Ynet News |publisher=Yedioth Internet |accessdate=19 September 2011}}</ref> Its position on the matter is seen as influential in Latin America, and therefore critical to both proponents and opponents.<ref>{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Israel fights recognition of Palestinian state |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4002381,00.html |date=21 December 2010 |newspaper=Ynet News |publisher=Yedioth Internet |accessdate=19 September 2011}}</ref> Opposition parties have urged the government to recognize a Palestinian state as part of the September initiative, putting down its hesitance to U.S. pressure.<ref>{{cite news |title=PRD pide a México reconocer a Palestina como Estado |url=http://www.aztecanoticias.com.mx/notas/mexico/71483/prd-pide-a-mexico-reconocer-a-palestina-como-estado |date=12 September 2011 |newspaper=Azteca Noticias |publisher=Azteca Internet |accessdate=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129031046/http://www.aztecanoticias.com.mx/notas/mexico/71483/prd-pide-a-mexico-reconocer-a-palestina-como-estado |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead}}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 30 || {{sort|Micronesia|{{flag|Federated States of Micronesia}}}} || The FSM is a consistent supporter of Israel, especially in international resolutions,<ref name="micro">{{cite book |author=Usa Ibp Usa |title=Micronesia Country Study Guide |publisher=International Business Publications |year=2009 |page=38 |isbn=978-1-4387-3268-8}}</ref> though this is due in part to its association with the United States.<ref name="watson" /> During the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in September 2011, the leader of the Micronesian delegation reportedly stated his country's solidarity with the Palestinian people's suffering and support for their right to self-determination. Regarding the PNA's endeavour to gain admission to the United Nations, however, the official stated that the [[Compact of Free Association|agreements]] signed with the U.S. prevented the FSM from voting according to its government's wishes in cases where they conflicted with those of the U.S.<ref name="pif1" /> In reference to Israel's continued development assistance to Micronesians, another diplomat noted, "We need Israeli expertise, so I don't see a change in our policy anytime soon."<ref name="micro" /> || style="text-align:center;"| No || |- | 31 || {{flag|Moldova}} || Moldova maintains a policy of neutrality in international affairs. It has expressed full support for the Quartet [[Road map for peace|principles]] for the settlement of the Israeli–Palestinian conflict,<ref>{{cite web |author=Government of Moldova |title=Israel removes the fee for visas for moldovan citizens traveling to this country |url=http://www.mfa.gov.md/consular-news/487584/ |date=20 June 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs and European Integration |accessdate=20 September 2011}}</ref> which call for an independent Palestinian state. || style="text-align:center;"| Yes<ref>{{cite web |author=Government of Moldova |title=Bilateral cooperation: Palestine |url=http://www.mfa.gov.md/politica-externa/ps/ |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=1 January 2011 |language=ro}}</ref> || |- | 32 || {{flag|Myanmar}} || Myanmar is one of only two members of the [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک]] that has not recognized the State of Palestine, alongside Singapore.<ref name="recognitionByThailand" /><ref>{{cite news |author1=Abdul Khalik |author2=Desy Nurhayati |title=Palestine gets NAM support for liberty, UN membership |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/28/palestine-gets-nam-support-liberty-un-membership.html |date=28 May 2011 |newspaper=The Jakarta Post |accessdate=19 September 2011}}</ref> Former foreign affairs minister [[Win Aung (minister)|Win Aung]] stated in 2000 that Myanmar supports a two-state solution within internationally recognized borders.<ref>{{cite web |author=U Win Aung |title=Statement by His Excellency U Win Aung Minister for Foreign Affairs and Chairmen of the Delegation of the Union of Myanmar |url=https://www.un.org/ga/webcast/statements/myanmarE.htm |date=20 September 2000 |publisher=United Nations |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 33 || {{flag|Nauru}} || During the [[Pacific Islands Forum]] in early September 2011, Foreign Affairs Minister [[Kieren Keke]] confirmed his nation's solidarity with the Palestinian people and their right to self-determination.<ref name="pif2">{{cite news |author=Palestinian National Authority |script-title=ar:المالكي يواصل مشاوراته مع وزراء خارجية دول الباسيفيك |url=http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 |date=9 September 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |accessdate=9 September 2011 |language=Arabic |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330213052/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 |archive-date=30 March 2012 |url-status=dead |title=Archive copy |archivedate=30 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330213052/http://www.mofa.pna.ps/ar/index.php?p=main&id=1246 }}</ref> The PNA's foreign ministry published a statement prior to the summit claiming that most Pacific island nations would vote against a United Nations resolution regarding the Palestinian state.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Foreign Minister to Attend Pacific Island Forum |url=http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17202|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322173558/http://www.wafa.ps/english/index.php?action=detail&id=17202|url-status=dead|archive-date=22 March 2012 |date=4 September 2011 |publisher=Palestine News & Information Agency |accessdate=9 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 34 || {{flag|Netherlands}} || In June 2011, Foreign Minister [[Uri Rosenthal]] stated that the request to admit Palestine at the United Nations would "not be supported by the Netherlands". He called instead for a resumption of negotiations: "We will continue to stress for a restart to direct negotiations."<ref name="hstimes">{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Dutch deny support for Palestinian statehood |url=http://www.hindustantimes.com/Dutch-deny-support-for-Palestinian-statehood/Article1-715917.aspx |date=1 July 2011 |newspaper=Hindustan Times |publisher=HT Media Limited |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804033754/http://www.hindustantimes.com/Dutch-deny-support-for-Palestinian-statehood/Article1-715917.aspx |archivedate=4 August 2011}}</ref> He insisted that a peace deal must be based "on an agreement between all parties",<ref name="yahoo" /> and that the Netherlands was opposed to anything done without the consent of both parties.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Recognition of a Palestinian state: the EU is trying to remain united |url=http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325192725/http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ |url-status=dead |archive-date=25 March 2012 |date=2 September 2011 |newspaper=PISQA |accessdate=17 September 2011 |archivedate=25 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325192725/http://www.pisqa.com/09/recognition-of-a-palestinian-state-the-eu-is-trying-to-remain-united/ }}</ref> Abbas highlighted the importance of the Dutch role in the peace process, precisely because it maintained close ties with Israel: "It doesn't disturb us at all. They play a very important role and the Palestinian people are very appreciative of their help."<ref name="hstimes" /> || style="text-align:center;"| Yes || EU |- | 35 || {{flag|New Zealand}} || New Zealand support a two-state solution to the peace process.<ref name="nz">{{cite news |author=Trevett, Claire |title=Palestinians ask NZ to back bid for UN membership |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10750446 |date=9 September 2011 |newspaper=The New Zealand Herald |accessdate=4 September 2011}}</ref> It also maintains a policy of not expressing explicit recognition of new states, preferring to imply recognition through actions rather than formal declarations. For Palestine, this would mean upgrading its accredited delegation to a diplomatic status.<ref>{{cite news |author=Young, Jane |title=New Zealand needs to vote for Palestine |url=http://pundit.co.nz/content/new-zealand-needs-to-vote-for-palestine |date=17 July 2011 |newspaper=Pundit |accessdate=9 September 2011}}</ref> In early September 2011, Foreign Minister [[Murray McCully]] said that the government would not make a decision until the wording of the resolution was released. "We've got a reputation for being fair minded and even handed on this matter and all we can do is wait to see the words.<ref name="nz" /> He also told Riyad al-Malki that he had refused to give any pledges Israel to oppose to vote.<ref name="pif1" /> || style="text-align:center;"| Yes<ref name="pacdel" /> || |- | 36 || {{sort|North Macedonia|{{flag|North Macedonia}}}} || According to Foreign Minister [[Nikola Poposki]], stated, the Macedonian position will be built in accordance with the views of the European Union and its strategic partners.<ref>{{cite news |title=FM Poposki meets his EU colleagues in Poland |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ |date=3 September 2011 |publisher=Macedonia International News Agency |accessdate=12 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120220631/http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ |archive-date=20 November 2011 |url-status=dead |archivedate=20 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120220631/http://macedoniaonline.eu/content/view/19036/45/ }}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 37 || {{flag|Norway}} || Norway upgraded the Palestinian mission in [[اوسلو]] to an embassy in December 2010, and Foreign Minister [[Jonas Gahr Støre]] called for the creation of a Palestinian state within the following year.<ref>{{cite news |author=Stigset, Marianne |title=Norway Calls for Palestinian State, Gives Diplomatic Mission Embassy Rank |url=https://www.bloomberg.com/news/2010-12-15/norway-calls-for-palestinian-state-gives-diplomatic-mission-embassy-rank.html |newspaper=Bloomberg |date=15 December 2010 |accessdate=15 December 2010}}</ref> In January 2011, Støre stated that, should negotiations with Israel fail to make progress by September, his country would recognize Palestine within the United Nations framework.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Norway to recognise Palestine if peace talks fail |url=http://www.icenews.is/index.php/2011/01/20/norway-to-recognise-palestine-if-peace-talks-fail/ |date=20 January 2011 |newspaper=Ice News |accessdate=1 August 2011 |archivedate=8 November 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121108120827/http://www.icenews.is/index.php/2011/01/20/norway-to-recognise-palestine-if-peace-talks-fail/ }}</ref><ref>{{cite news |author=Ravid, Barak |title=Norway may recognize Palestinian state if peace process remains stalled |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/norway-may-recognize-palestinian-state-if-peace-process-remains-stalled-1.346788 |date=3 March 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=1 August 2011 |archivedate=28 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151128172426/http://www.haaretz.com/print-edition/news/norway-may-recognize-palestinian-state-if-peace-process-remains-stalled-1.346788 }}</ref> Following a meeting with Abbas in July 2011, Støre claimed that it was "perfectly legitimate" for the Palestinians to seek a vote on recognition of statehood.<ref>{{cite news |author=NewsGuy |title=Norway To Back Palestinian State |url=http://www.therightperspective.org/2011/07/23/norway-to-back-palestinian-state/ |newspaper=The Right Perspective |date=23 July 2011 |publisher=Goodman, Peter |accessdate=1 August 2011 |archivedate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011071140/http://www.therightperspective.org/2011/07/23/norway-to-back-palestinian-state/ }}</ref> "The fundamental Norwegian view is that a people have the right to use UN institutions to clarify questions about the legitimacy of their status in the world. We are opposed to denying this to the Palestinians". The minister withheld full commitment until the request was officially announced,<ref>{{cite news |author=Corfield, Gareth |title=Støre cautiously endorses Palestinian UN recognition bid |url=http://theforeigner.no/pages/news/stre-cautiously-endorses-palestinian-un-recognition-bid/ |newspaper=The Foreigner |date=19 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929222312/http://theforeigner.no/pages/news/stre-cautiously-endorses-palestinian-un-recognition-bid/ |archive-date=29 September 2011 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |author=Ynet News |title=Norway youths discussed Palestine prior to attack |url=http://www.sanfranciscosentinel.com/?p=144133 |newspaper=San Francisco Sentinel |date=23 July 2011 |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111028083011/http://www.sanfranciscosentinel.com/?p=144133 |archivedate=28 October 2011}}</ref> after which, on 18 September, he confirmed that Norway would lend its support: "Norway will support this and is prepared to recognize a Palestinian state."<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Norway FM: We will recognize Palestinian state |url=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/norway-fm-we-will-recognize-palestinian-state-1.385141 |date=18 September 2011 |newspaper=Haaretz |accessdate=17 September 2011 |archivedate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150411151637/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/norway-fm-we-will-recognize-palestinian-state-1.385141 }}</ref> || style="text-align:center;" | Yes || |- | 38 || {{flag|Panama}} || Panama has not indicated its position regarding a vote on statehood,<ref>{{cite news |title=Symbolic Recognition of Palestinian State by Latin American Countries |url=http://www.adl.org/main_International_Affairs/Recognition-of-Palestinian-State.htm |date=24 January 2011 |publisher=Anti-Defamation League |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110412030240/http://www.adl.org/main_International_Affairs/Recognition-of-Palestinian-State.htm |archivedate=12 April 2011}}</ref> and is reported to be undecided on the matter.<ref name="caribsytd" /> President [[Ricardo Martinelli]] has a record of supporting Israel in UN resolutions,<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Palestinian National Authority Condemns Martinelli Comments |url=http://www.thepanamadigest.com/2010/03/palestinian-national-authority-condemns-martinelli-comments/ |date=5 March 2011 |newspaper=The Panama Digest |accessdate=1 August 2011 |archivedate=8 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308164152/http://www.thepanamadigest.com/2010/03/palestinian-national-authority-condemns-martinelli-comments/ }}</ref> and has reportedly resisted pressure from other Latin American governments to recognize Palestine.<ref>{{cite news |author=Kampeas, Ron |title=Price for Israel support: Come to Panama and enjoy the food and Wi-Fi |url=http://blogs.jta.org/politics/article/2011/04/28/3087236/price-for-israel-support-come-to-panama-and-enjoy-the-food-and-wi-fi |date=28 April 2011 |publisher=Jewish Telegraphic Agency |accessdate=1 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117182233/http://blogs.jta.org/politics/article/2011/04/28/3087236/price-for-israel-support-come-to-panama-and-enjoy-the-food-and-wi-fi |archivedate=17 January 2012}}</ref> The [[Central American Integration System]] (SICA) was expected to adopt a joint position on the issue at its summit on 18 August,<ref>{{cite web |author=Government of Honduras |title=Presidente Lobo Sosa pide de nuevo a empresarios tocarse el corazón |url=http://www.presidenceducameroun.com/news/?lang=en&mode=newsdetails&id=1285 |publisher=Office of the President |language=Spanish |date=2 August 2011 |accessdate=10 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715112334/http://www.presidenceducameroun.com/news/?lang=en&mode=newsdetails&id=1285 |archive-date=15 July 2011 |url-status=dead}}</ref> but Panama insisted that discussion should retain a regional focus and the matter was not included on the final agenda.<ref name="sica">{{cite news |author=Medzini, Ronen |title=Central America 'battles' over PA's UN bid |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4112571,00.html |date=22 August 2011 |newspaper=Yedioth Internet |accessdate=27 August 2011}}</ref> In early September, Foreign Minister Roberto Henriquez said that the government's decision would not be made public until its vote is cast, but added, "It is very important that the birth of this country and its recognition in the international forum is previously accompanied by a full peace agreement with its neighbour, Israel."<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Panamá condiciona reconocimiento de Palestina |url=http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina |date=8 September 2011 |newspaper=Telemetro |publisher=Corporación Medcom Panamá, S.A |language=Spanish |accessdate=17 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319013318/http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina |archive-date=19 March 2012 |url-status=dead |archivedate=19 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319013318/http://www.telemetro.com/noticias/2011/09/08/80967/panama-condiciona-reconocimiento-palestina }}</ref> On 4 July 2015, Panama's Vice President and Foreign Minister Isabel De Saint Malo de Alvarado said that her government is looking at ways to recognize the State of Palestine without affecting their "close relationship" with Israel.<ref>{{cite web |url=http://www.newsroompanama.com/news/panama/panama-looking-to-recognize-palestine-state |title=Panama looking to recognize Palestine State |date=4 July 2015 |newspaper=newsroompanama |publisher=Newsroom Panama, S.A |accessdate=4 October 2015}}</ref>|| style="text-align:center;" | No || |- | 39 || {{flag|Portugal}} || In February 2011, several parliamentary factions proposed resolutions calling on the government to recognize the State of Palestine.<ref>{{cite news |author=Silva, Bárbara |title=Parlamento avança para reconhecer Estado palestiniano |url=https://economico.sapo.pt/noticias/nprint/110670.html |date=9 February 2011 |newspaper=Económico |accessdate=29 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007091416/http://economico.sapo.pt/noticias/nprint/110670.html |archive-date=7 October 2011 |url-status=dead}}</ref> However, these were dismissed by the two majority parties, which insisted on a prior settlement acceptable to both Palestinians and Israelis.<ref>{{cite news |author=Lusa |title=PS e PSD rejeitam proposta para reconhecer-se o Estado da Palestina |url=http://www.publico.pt/Mundo/ps-e-psd-rejeitam-proposta-para-reconhecerse-o-estado-da-palestina_1479482 |date=9 February 2011 |newspaper=Público |publisher=Público Comunicação Social S.A |language=Portuguese |accessdate=29 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219002007/http://www.publico.pt/Mundo/ps-e-psd-rejeitam-proposta-para-reconhecerse-o-estado-da-palestina_1479482 |archivedate=19 February 2011}}</ref> Foreign Minister [[Paulo Portas]] stated that Portugal supports the initiative to recognize Palestine, but that it must not forget the security of Israel: "We will do everything for Palestine, which deserves to have its state, and do nothing against Israel, which deserves to have its security."<ref>{{cite news |author=Lusa |title=Portugal e a UE farão "tudo pela Palestina e nada contra Israel", diz Paulo Portas |url=http://www.publico.pt/Pol%C3%ADtica/portugal-e-a-ue-farao-tudo-pela-palestina-e-nada-contra-israel-diz-paulo-portas_1510295 |date=2 September 2011 |newspaper=Público |publisher=Público Comunicação Social S.A |language=Portuguese |accessdate=17 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120916225342/http://www.publico.pt/Pol%C3%ADtica/portugal-e-a-ue-farao-tudo-pela-palestina-e-nada-contra-israel-diz-paulo-portas_1510295 |archivedate=16 September 2012}}</ref> In December 2014, the Portuguese Parliament passed a resolution that is non-binding calling on the government to recognize Palestine as an independent state with 9 of 230 members opposing the measure.<ref>"Portugal's Parliament Passes 'Palestine' Resolution: Only 9 Members Out of 230 Opposed" (14 December 2014) ''The Jewish Daily Forward'' http://forward.com/articles/210910/portugal-s-parliament-passes-palestine-resolutio/</ref> || style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 40 || {{flag|Samoa}} || Prime Minister [[Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi|Tuila'epa Sailele Malielegaoi]] has expressed support for a two-state solution to the conflict.<ref>{{cite news |author=Malielegaoi, Tuila'epa Sailele |title=Statement by Tuila'epa Sailele Malielegaoi Prime Minister of the Independent State of Samoa at the general debate of the 65th Session of the United Nations General Assembly |url=https://www.un.org/en/ga/65/meetings/generaldebate/Portals/1/statements/634211849807968750WS_en.pdf |date=27 September 2010 |publisher=Permanent Mission of Samoa to the United Nations |accessdate=19 September 2011}}</ref> || style="text-align:center;"| No || |- | 41 || {{flag|Singapore}} || Singapore has not recognized the State of Palestine and has not announced a position regarding a resolution.<ref>{{cite news |author1=Abdul Khalik |author2=Desy Nurhayati |title=Palestine gets NAM support for liberty, UN membership |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/28/palestine-gets-nam-support-liberty-un-membership.html |date=28 May 2011 |newspaper=The Jakarta Post |publisher=PT Bina Media Tenggara |accessdate=30 August 2011}}</ref> The island state has a strong relationship with Israel.<ref>{{cite book |author=Leifer, Michael |title=Singapore's Foreign Policy: Coping with Vulnerability |page=91 |url=https://books.google.com/books?id=-AKpC0I0VC0C&source=gbs_navlinks_s |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-23352-1}}</ref> || style="text-align:center;" | No || |- | 42 || {{flag|Slovenia}} || On 28 November 2014, the Foreign Policy Committee rejected a motion to immediately recognize Palestine, but approved an alternative motion requiring the government to submit a proposal to recognize Palestine to the [[National Assembly (Slovenia)|National Assembly]].<ref>{{cite news |url=http://www.sloveniatimes.com/parliament-in-favor-of-the-recognition-of-palestine |title=Parliament in Favor of the Recognition of Palestine |date=29 November 2014 |accessdate=29 November 2014 |archivedate=24 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224210940/https://sloveniatimes.com/parliament-in-favor-of-the-recognition-of-palestine/ }}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 43 || {{flag|Solomon Islands}} || Foreign Minister [[Peter Shannel Agovaka]] met Riyad al-Malki in early September at the summit of the [[Pacific Islands Forum]] in Wellington. Agovaka reportedly confirmed his government's support for the self-determination of Palestinians and for the efforts of Palestine at the United Nations. He said that the possibility of recognizing the State of Palestine would be considered in the next meeting of cabinet.<ref name="pif1" /> || style="text-align:center;" | No || |- | 44 || {{flag|Spain}} || On 1 July 2011, the Spanish parliament passed a resolution urging its government to recognize the State of Palestine on the 1967 borders.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Spain might recognize Palestinian state |url=http://www.presstv.ir/detail/187259.html |date=2 July 2011 |publisher=Press TV |accessdate=19 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927070559/http://www.presstv.ir/detail/187259.html |archivedate=27 September 2011}}</ref> Prior to this, Nabil Shaath had claimed in May that Spain intended to recognize the Palestinian state before September.<ref>{{cite news |author=Khaled Abu Toameh |title=Spain will recognize Palestinian state on 1967 lines |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=222873&R=R3 |date=30 May 2011 |newspaper=The Jerusalem Post |accessdate=19 September 2011}}</ref> In late July, Foreign Minister [[Trinidad Jiménez]] said that Spain supports the bid, but that it would not determine its position until the proposal is made official.<ref>{{cite news |agency=Agence France-Presse |title=Spain tells Abbas it backs efforts for Palestinian state |url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=406767 |date=19 July 2011 |publisher=Ma'an News Agency |accessdate=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003026/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=406767 |archive-date=26 September 2012 |url-status=dead}}</ref> In an interview with ''El País'' in August, Jiménez confirmed Spain's support: "We are working with the idea that there is a majority in the EU that will support moving forward with the recognition of Palestine." She added that it was the right time to do this, since it would give Palestinians much needed hope about their future state.<ref>{{cite news |title=Israel fumes over foreign minister's Palestine position |url=http://www.elpais.com/articulo/english/Israel/fumes/over/foreign/minister/s/Palestine/position/elpepueng/20110822elpeng_9/Ten |date=22 August 2011 |newspaper=El País |accessdate=30 August 2011}} [http://www.elpais.com/articulo/espana/Ha/llegado/hora/dar/paso/reconocimiento/Estado/palestino/elpepiesp/20110821elpepinac_1/Tes Original transcript] {{in lang|es}}.</ref> On 20 November 2014, the Spanish parliament approved a non-binding motion calling on the government to recognize Palestine by a vote of 319–2.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=Spanish lawmakers vote in favor of recognizing Palestine |url=http://www.dw.de/spanish-lawmakers-vote-in-favor-of-recognizing-palestine/a-18072505 |date=20 November 2014}}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || EU |- | 45 || {{flag|Switzerland}} || || style="text-align:center;"| Yes || |- | 46 || {{flag|Tonga}} || In September 2011, following the summit of the Pacific Islands Forum in Wellington, the PNA's foreign ministry noted that it had made significant strides in its efforts to attain recognition from Tonga.<ref name="pif2" /> || style="text-align:center;"| No || |- | 47 || {{flag|United Kingdom}} || In September 2011, Britain said it would recognize Palestine as a state, but only with non-member observer status, rather than full membership, at the United Nations.<ref>{{cite news |author=Staff writers |title=UK only backs 'Observer' status for Palestine |url=http://www.presstv.ir/detail/199915.html |publisher=PressTV |date=18 September 2011 |accessdate=7 October 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924083013/http://www.presstv.ir/detail/199915.html |archivedate=24 September 2011}}</ref> In October 2014, the [[House of Commons of the United Kingdom|UK House of Commons]] passed a symbolic non-binding [[Motion (parliamentary procedure)|Motion]] by a vote of 274 in favour to 12 against which called on the Government to recognize Palestine.<ref>{{cite news |url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN0I223L20141013 |title=UK lawmakers pass symbolic motion to recognize Palestine as a state |date=13 October 2014 |accessdate=13 October 2014 |work=Reuters |archivedate=19 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019160425/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN0I223L20141013 }}</ref><ref>https://publications.parliament.uk/pa/cm201415/cmhansrd/chan40.pdf</ref> Also in October 2014, the devolved government of [[اسکاٹ لینڈ]] called for recognition of Palestine as an independent state and for the UK to open an [[سفارتخانہ]].<ref>{{cite news |title=Calls to recognise Palestine |url=http://news.scotland.gov.uk/News/Calls-to-recognise-Palestine-1146.aspx |accessdate=19 October 2014 |publisher=scotland.gov.uk |date=12 October 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019233222/http://news.scotland.gov.uk/News/Calls-to-recognise-Palestine-1146.aspx |archivedate=19 October 2014}}</ref>|| style="text-align:center;" | Yes || UNSC (permanent); [[Palestine–United Kingdom relations]]. |- | 48 || {{flag|United States}} || President [[بارک اوباما]] declared U.S. opposition to the bid in his speech to the General Assembly, saying that "genuine peace can only be realized between Israelis and Palestinians themselves" and that "[u]ltimately, it is Israelis and Palestinians – not us – who must reach an agreement on the issues that divide them".<ref>{{cite news |author=Helene Cooper |title=Obama Says Palestinians Are using Wrong Forum |url=https://www.nytimes.com/2011/09/22/world/obama-united-nations-speech.html |date=21 September 2011 |newspaper=The New York Times |accessdate=7 October 2011}}</ref> Obama told Abbas that they would veto any United Nations Security Council move to recognize Palestinian statehood.<ref>{{cite news |author=Alex Spillius |title=Barack Obama tells Mahmoud Abbas US will veto Palestinian statehood bid |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/barackobama/8780859/Barack-Obama-tells-Mahmoud-Abbas-US-will-veto-Palestinian-statehood-bid.html |date=22 September 2011 |newspaper=The Telegraph |accessdate=7 October 2011}}</ref><!-- https://www.washingtonpost.com/blogs/right-turn/post/did-the-palestinian-authority-think-through-its-un-gambit/2011/03/29/gIQAd2xhiJ_blog.html http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=237199 http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=231249 --> || style="text-align:center;"| Yes || UNSC (permanent); [[Palestine–United States relations]] |} ==== اقوام متحدہ دے ارکان نئيں ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! # !! Name !! class="unsortable" | Official position !! [[Foreign relations of Palestine|Relations]]<br />{{#tag:ref||group="note"|name="relcol"}} !! Relevant memberships |- | — || {{flag|Sovereign Military Order of Malta}} || || style="text-align:center;"| Yes<br /><ref>{{cite web |title=THE GRAND MASTER OF THE ORDER OF MALTA GREETS THE ACCREDITED DIPLOMATIC CORPS |url=http://www.orderofmalta.int/news/57915/the-grand-master-of-the-order-of-malta-receives-the-accredited-diplomatic-corps/?lang=en |publisher=Sovereign Order of Malta – official site |date=11 January 2012 |accessdate=31 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120926005434/http://www.orderofmalta.int/news/57915/the-grand-master-of-the-order-of-malta-receives-the-accredited-diplomatic-corps/?lang=en |archivedate=26 September 2012}} "Last September, we have opened relations with the Palestinian Authorities".</ref><ref>{{cite web |title=Bilateral relations |url=http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en# |publisher=Sovereign Order of Malta – official site |accessdate=31 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118065207/http://www.orderofmalta.int/diplomatic-relations/862/sovereign-order-of-malta-bilateral-relations/?lang=en |archivedate=18 January 2012}} "The Order of Malta has relations at Ambassador level with: Palestinian Authority".</ref> || |} <!-- Entries, who don't recognise the State of Palestine, who don't have diplomatic relations with it, PLO or PNA, and who were removed from the lists above, because some editors considered the descriptions of their position to be too vague and thus not useful. Revision that includes these descriptions: [[:en:Special:PermanentLink/488283396|04:31, 20 April 2012 by Tabletop]]. * {{flag|Barbados}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Monaco}} * {{flag|Palau}} * {{flag|San Marino}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Cook Islands}} * {{flag|Niue}} Entries, for whom there aren't any sources found describing their position: * {{flag|Abkhazia}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Nagorno-Karabakh Republic}} * {{flag|Northern Cyprus}} * {{flag|Somaliland}} * {{flag|South Ossetia}} * {{flag|China, Republic of}} * {{flag|Transnistria}} --> == کثیرالجہ‏تی معاہدے == ریاست فلسطین کئی کثیرالجہ‏تی معاہداں د‏‏ی اک فریق اے ، جس وچ پنج ذخیر . رجسٹرڈ نيں: برطانیہ ، [[یونیسکو]] ، اقوام متحدہ ، نیدرلینڈ تے سوئٹزرلینڈ۔ یونیسکو دے کنونشن د‏‏ی توثیق 2011/2012 وچ ہوئی سی تے اس دے بعد فلسطین یونیسکو دا رکن بن گیا سی ، جدو‏ں کہ ہور کنونشناں د‏‏ی توثیق 2014 وچ کيتی گئی سی جدو‏ں اسرائیل دے نال مذاکرات دا عمل تعطل دا شکار سی۔ {| class="wikitable sortable" ! ڈپازٹری ملک / تنظیم ! ڈپازٹری عضو ! معاہداں د‏‏ی تعداد ! مثالاں ! پہلے توثیق / الحاق د‏‏ی تریخ |- | [[نیدرلینڈز]] | وزارت خارجہ | 1 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Verdrag/ZoekUitgebreid|title=Dutch Treaty Database (Verdrgenbank)|website=United Nations|accessdate=17 May 2014}}</ref> | کنونشن جو زمین اُتے جنگ دے قوانین تے رسم و رواج دا احترام کردا اے | {{dts|2 April 2014}} |- | [[روس]] | | 1 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://disarmament.un.org/treaties/t/npt|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|accessdate=9 March 2015|website=[[اقوام متحدہ]]}}</ref> | [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ اُتے معاہدہ]] | {{dts|10 February 2015}} |- | [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] | فیڈرل کونسل | 7 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/eda_140410_geneve_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=10 April 2014|accessdate=9 January 2015|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925110942/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/eda_140410_geneve_e.pdf|archivedate=25 September 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=9 January 2015|accessdate=9 January 2015|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109224229/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|archivedate=9 January 2015}}</ref> | [[معاہدہ جنیوا|جنیوا کنونشن]] تے پروٹوکول | {{dts|2 April 2014}} |- | [[یونیسکو]] | [[یونیسکو|ڈائریکٹر جنرل]] | 8 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unesco.org/eri/la/conventions_by_country.asp?contr=PS&language=E&typeconv=1|title=Ratified Conventions, Palestine|accessdate=17 May 2014|website=[[یونیسکو]]}}</ref> | [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی تے قدرتی ورثہ دے تحفظ تو‏ں متعلق کنونشن]] | {{dts|8 December 2011}} |- | [[اقوام متحدہ]] | [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سیکرٹری جنرل]] | > 50 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/pages/CNs.aspx|title=UN Treaty Database|website=United Nations|accessdate=17 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416024003/https://treaties.un.org/pages/CNs.aspx|archivedate=16 April 2014}}</ref> | سفارتی تعلقات تو‏ں متعلق ویانا کنونشن <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> بین الاقوامی فوجداری عدالت دا قانون | {{dts|9 April 2014}} |- | [[مملکت متحدہ|متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم]] | [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|خارجہ تے دولت مشترکہ دا دفتر]] | 2 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269687/20._UNESCO_status_list__new_.docx|title=Depositary Status List – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)|date=April 2013|accessdate=7 January 2015|publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/423681/8._Non_Proliferation_Treaty_1968__Status_list.pdf|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130104161243/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/pdf18/fco_ref_sl_nonprolifnuclearweapo|archivedate=4 January 2013|title=Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons|accessdate=23 July 2013|publisher=[[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ]]}}</ref> | [[یونیسکو|یونیسکو دا آئین]] <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|جوہری ہتھیاراں دے عدم پھیلاؤ اُتے معاہدہ]] | {{dts|23 November 2011}} |} 16 مئی 2014 دے اک اعتراض وچ ، اسرائیل نے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اس نے اس گل اُتے غور نئيں کيتا کہ 'فلسطین' (اصل وچ واحد کوٹیشن نشانات) ریاست د‏‏ی تعریف اُتے پورا اتردا اے تے اس نے تشدد تے ہور دے خلاف کنونشن وچ شمولیت د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ "قانونی جواز دے بغیر تے کنونشن دے تحت اسرائیل دے معاہدے تعلقات اُتے اثر و رسوخ" ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظالمانہ ، غیر انسانی یا غیر اخلاقی سلوک یا سزا د‏‏ی سزا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.296.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=23 May 2014}}</ref> امریکا تے کینیڈا نے وی ايس‏ے طرح دے اعتراضات درج کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.263.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=17 May 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/CN/2014/CN.285.2014-Eng.pdf|title=Depositary notifications|publisher=United Nations|accessdate=23 May 2014}}</ref> فلسطین نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ممانعت تو‏ں متعلق اقوام متحدہ دے معاہدے دے مذاکرات وچ حصہ لیا تے 7 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں اس دے اختیار کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ <ref>https://s3.amazonaws.com/unoda-web/wp-content/uploads/2017/07/A.Conf_.229.2017.L.3.Rev_.1.pdf</ref> == ہور ویکھو == * [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|محدود پہچان والی ریاستاں د‏‏ی لسٹ]] * یروشلم اُتے عہدےآں د‏‏ی لسٹ * [[فلسطینی قوم پرستی]] * [[تریخ دولت فلسطین|اک فلسطینی ریاست دے لئی تجاویز]] * [[فلسطین – یورپی یونین دے تعلقات]] == نوٹ == {{حوالے|group="note"}} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.mofa.gov.ps/ وزارت خارجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805011339/http://www.mofa.gov.ps/ |date=2010-08-05 }} ، فلسطینی نیشنل اتھارٹی * [https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5 مذاکرات امور دا محکمہ] ، فلسطین لبریشن آرگنائزیشن * [https://web.archive.org/web/20140208145034/http://palestinestate194.com/index.php/en/ فلسطین ریاست 194] * [http://www.onevoice.ps/ ون وائس فلسطین] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001192906/http://onevoice.ps/ |date=2020-10-01 }} {{International recognition of states with limited recognition}} {{Foreign relations of Palestine}} {{Palestine topics}} {{Portal bar|Palestine|Politics}} [[گٹھ:دولت فلسطین]] [[گٹھ:سفارتی اعتراف]] [[گٹھ:فلسطینی قوم پرستی]] [[گٹھ:تنظیم آزادی فلسطین]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] rzn58dkln0lwle0p24j25xxqpyz837q 0 90433 711618 710614 2026-09-23T13:53:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711618 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|* {{Flagdeco|Kuwait}}[[جمہوریہ کویت]] (عراقی کٹھ پتلی ریاست) {{Collapsible list |title = حمایت از: | {{Flag|Libya}}<br /> | {{Flag|Sudan}}<br /> | {{Flag|Yemen}} | {{Flagdeco|Palestine}} [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] }} <!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. -->|combatant2={{Flag |Iraq}}<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[flag of Iraq]] (historical section), a newer flag was introduced in 1991, by which time the Persian Gulf War had already started. -->|casualties2='''عراقی:'''<br />25,000–50,000 ہلاک <ref name="auto">Bourque P.455</ref><br />75,000+ زخمی<ref name="ca.encarta.msn.com" /> <!-- The source means "casualties" as killed, comparing these new estimates with the old ones of 10,000–100,000 killed; for all losses it uses "losses". --><br />80,000 پکڑے گئے <ref name="auto" /><br />3,300 ٹینک تباہ<ref name="auto" /><br />2,100 اے پی سی تباہ<ref name="auto" /><br />2,200 آرٹلری پیس تباہ<ref name="auto" /><br />110 جہاز تباہ<ref name="Desert Storm stats" /><br />137 جہاز ایران چلے گئے<ref name="Desert Storm stats" /><br />19 بحری جہاز ڈُبے, 6 نو‏‏ں نقصان پہنچیا<ref name="Desert Storm stats" />|casualties1='''اتحادی:'''<br />292 ہلاک (147 دشمن د‏‏ی کارروائی تو‏ں ہلاک ، 145 غیر دشمن اموات) <br /> کارروائی وچ 467 زخمی <br /> 776 زخمی<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War |publisher=MSN Encarta |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |archivedate=1 November 2009 |url-status=dead |df=}}</ref><br />31 ٹینک تباہ/ناکارہ<ref>18 M1 Abrams, 11 M60, 2 AMX-30</ref><ref>{{cite web|url=http://www.checkpoint-online.ch/CheckPoint/Histoire/His0010-CombatTawakalna.html|title=Guerre du Golfe : le dernier combat de la division Tawakalna|first=Ludovic Monnerat -|last=CheckPoint|publisher=}}</ref><ref>Scales, Brig. Gen. Robert H.: ''Certain Victory''. Brassey's, 1994, p. 279.</ref><ref>Halberstadt 1991. p. 35</ref><br /><ref>Atkinson, Rick. ''Crusade, The untold story of the Persian Gulf War''. Houghton Mifflin Company, 1993. pp. 332–3</ref><ref>Captain Todd A. Buchs, B. Co. Commander, ''Knights In the Desert''. Publisher/Editor Unknown. p. 111.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tanks.net/tank-history/tanks-during-the-first-gulf-war.html|title=Tanks During the First Gulf War{{snd}}Tank History|first=Marcia|last=Malory|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref><ref>M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92 by Lon Nordeen & David Isby</ref><br />28 بریڈلی آئی ایف وی تباہ/ناکارہ<br /><ref>{{cite web|url=http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|title=TAB H{{snd}}Friendly-fire Incidents|publisher=|accessdate=5 July 2016|archive-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.gao.gov/products/NSIAD-92-94 NSIAD-92-94, "Operation Desert Storm: Early Performance Assessment of Bradley and Abrams".] US General Accounting Office, 10 January 1992. Quote: "According to information provided by the Army's Office of the Deputy Chief of Staff for Operations and Plans, 20 Bradleys were destroyed during the Gulf war. Another 12 Bradleys were damaged, but four of these were quickly repaired. Friendly fire accounted for 17 of the destroyed Bradleys and three of the damaged ones</ref><br />1 ایم113 اے پی سی تباہ <br />2 برطانوی جنگی اے پی سی تباہ<br />1 آرٹلری پیس تباہ<br />75جہاز تباہ<ref name="Desert Storm stats">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm-stats.htm|title=Operation Desert Storm|first=John|last=Pike|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref><br />'''کویت:'''<br />4,200 ہلاک<br /> 12,000 پکڑے گئے<br /> ≈200 ٹینگ تباہ/پکڑے گئے<br /> 850+ دوسری بکتر بند گاڑیاں تباہ / قبضہ کر لین گئياں<br /> 57 جہاز تباہ<br /> 8 جہاز قبضہ کیئے گئے (میراج ایف-1 ایس)<br /> 17 بحری جہاز ڈُبے, 6 قبضہ کیئے گئے<ref name="airCombatInformationGroup">[http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 (Air War)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |date=6 October 2014}}. Acig.org. Retrieved on 12 June 2011</ref>|strength2=650,000 فوجی|strength1=956،600 ، بشمول 700،000 امریکی فوجی <ref>گلف وار اتحادی فوج (تازہ ترین دستیاب) ملک دے لحاظ تو‏ں {{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |title=www.nationmaster.com |accessdate=2007-09-13 |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105011128/http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |archivedate=5 November 2013}}</ref><ref>{{cite book |last=Hersh |first=Seymour |title=Chain of Command |url=https://archive.org/details/chainofcommand0000hers |year=2005 |publisher=Penguin Books |page=[https://archive.org/details/chainofcommand0000hers/page/181 181]}}</ref>|commander2={{plainlist| * {{flagicon|Iraq}} '''[[صدام حسین]]''' * {{flagicon|Iraq}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]] * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[علی حسن المجید]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[رزت ابرہیم الدوری]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[صلاح عبود محمود]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[حسین کامل المجید]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Iraq}} [[عبد الحمید محمود]]}}}}|commander1={{plainlist| * {{flagicon|United States}} '''[[جارج ایچ ڈبلیو بش]]''' * {{flagicon|United States}} [[ڈک چینی]] * {{flagicon|United States}} [[کولن پاول]] * {{flagicon|United States}} [[Norman Schwarzkopf Jr.|Norman Schwarzkopf]] * {{flagicon|United States}} [[John J. Yeosock]] * {{flagicon|United States}} [[Walter E. Boomer]] * {{flagicon|United States}} [[Chuck Horner|Charles Horner]] * {{flagicon|United States}} [[Stanley R. Arthur|Stanley Arthur]] * {{flagicon|United States}} [[J. William Kime]] * {{flagicon|United States}} [[Robert B. Johnston]] * {{flagicon|Kuwait}} [[جابر احمد الصباح]] * {{flagicon|Kuwait}} [[سعد عبد الله سالم الصباح]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Saleh Al-Muhaya]] * {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Khalid bin Sultan]]<ref>''Persian Gulf War, the Sandhurst-trained Prince<br />Khaled bin Sultan al-Saud was co-commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=2016-03-03 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with US General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=2011-04-30 }}</ref> * {{flagicon|Egypt}} [[حسنی مبارک]] * {{flagicon|Egypt}} [[Youssef Sabri Abu Taleb]] * {{flagicon|Egypt}} [[Salah Halabi]] * {{flagicon|Egypt}} [[محمد حسین طنطاوی]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[مارگریٹ تھیچر]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[جان میجر]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Peter de la Billière]] * {{flagicon|France}} [[François Mitterrand]] * {{flagicon|France}} [[Michel Roquejeoffre]]}}|combatant1='''{{Flag|Kuwait}}'''<br />'''{{Flag|United States}}'''<br />{{nowrap|{{Flag|United Kingdom}}}}<br />{{Flag|Saudi Arabia}}<br />{{Flag|Egypt}}<br />{{Flag|France}}<!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. --><!-- DO NOT ADD ISRAEL. --><!-- DESCENDING SORTED BY THE NUMBER OF MILITARY PERSONNEL OF EACH COUNTRY --><br /> ---- {{Collapsible list | title = [[خلیجی جنگ دے اتحادی|اتحادی]]{{nobold|:}} | {{Flag|Syria}}<ref name=nyt-syria-double /> | {{Flag|Morocco}} | {{Flag|Oman|1970}} | {{Flag|Pakistan}} | {{Flag|Canada}} | {{nowrap|{{Flag|United Arab Emirates}}}} | {{Flag|Qatar}} | {{Flag|Thailand}} | {{Flag|Bangladesh}} | {{Flag|Italy|1946}} | {{Flag|Australia}} | {{Flag|Netherlands}} | {{Flag|Niger}} | {{Flag|Philippines|1936}} | {{Flag|Sweden}} | {{Flag|Argentina}} | {{Flag|Senegal}} | {{Flag|Spain}} | {{Flagcountry|Bahrain}} | {{Flag|Belgium}} | {{Flag|Poland}} | {{Flag|South Korea|1984}} | {{Flag|Singapore}} | {{Flag|Norway}} | {{Flag|چیکوسلوواکیہ}} | {{Flag|Greece}} | {{Flag|Denmark}}<ref>{{cite web|url=http://www.forsvaret.dk/SOK/Internationalt/Tidligere/Golf1/Pages/default.aspx |title=Den 1. Golfkrig |publisher=Forsvaret.dk |date=24 September 2010 |accessdate=1 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110112215511/http://forsvaret.dk/SOK/Internationalt/Tidligere/Golf1/Pages/default.aspx |archivedate=12 January 2011}}</ref> | {{Flag|New Zealand}} | {{Flag|Hungary}} }}|conflict=جنگ خلیج|territory=* [[کویت]] د‏‏ی ریاست د‏‏ی بحالی * [[عراقی کردستان]] نے خود مختاری حاصل کيتی ، ریاستہائے متحدہ نے عراق وچ [[عراقی نو فلائی زونز| نو فلائی زونز]] قائم کیئے|result=اتحاد د‏‏ی فتح * عراقی فورسز کویت تو‏ں بے دخل * کویندی آزادی بحال ہوئی * عراقی تے کویندی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تباہی * [[1991 وچ عراق وچ بغاوت| عراقی حکومت دے خلاف شیعہ / کرد ناکا‏م بغاوت]] * [[صدام حسین]] د‏‏ی [[عرب سوشلسٹ بعث پارٹی - عراق ریجن| عراقی بعث]] حکومت نے عراق وچ اقتدار برقرار رکھیا * [[عراق دے خلاف پابندیاں| عراق دے خلاف اقوام متحدہ د‏‏ی پابندیاں]] * [[عراقی نو فلائی زونز]] قائم * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687]] نے فائر بندی د‏‏ی شرائط قائم کيت‏یاں ، [[عراق نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے د‏‏ی ٹائم لائن 1990–2003| عراق تخفیف اسلحے دے تنازعات]] دا آغاز|place=[[عراق]], [[کویت]], [[سعودی عرب]] <br /> [[خلیج فارس]]|date=2 اگست1990{{snd}}28 فروری1991<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year=1990|month2=02|day2=28|year2=1991}})|caption=اُتے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت: [[امریکی فضائیہ]] دے [[ایف-15 ای]] ، [[ایف-16]] ، تے اک [[ایف-15 سی]] کویتی تیل دے جلدے کھوآں اُتے اڑان بھر رہیا ا‏‏ے۔ آپریشن گرانبی وچ اسٹافورڈشائر رجمنٹ دے برطانوی فوجی؛ لاک ہیڈ AC-130 دا کیمرا ویو۔ موت د‏‏ی شاہراہ؛ M728 کامبیٹ انجینئر گڈی|image=[[File:Gulf War Photobox.jpg|400px]]|casualties3='''کویندی شہری ہلاکتاں:'''<br /> 1,000 تو‏ں ودھ ہلاک<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |archivedate=24 January 2005|url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |title=The Use of Terror during Iraq's invasion of Kuwait|accessdate=22 June 2010 |publisher=The Jewish Agency for Israel}}</ref><br />600 لاپتہ<ref>{{cite web |publisher=Red Cross |title=Kuwait: missing people: a step in the right direction |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |access-date=2020-10-02 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307210107/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |dead-url=yes }}</ref><br /> '''عراقی شہری ہلاکتاں:'''<br />تقریبا 3,664 ہلاک<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|accessdate=9 May 2009 |publisher=Project on Defense Alternatives}}</ref><br /> '''ہور شہری ہلاکتاں:'''<br />75 اسرائیل تے سعودی عرب وچ ہلاک, 309 زخمی}} '''خلیجی جنگ''' {{Efn|The war is also known under other names, such as the '''Persian Gulf War''', '''First Gulf War''', '''Gulf War I''', '''Kuwait War''', '''First Iraq War''' or '''Iraq War''',<ref name=FrontlineCron>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |accessdate=20 March 2007 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service}}</ref><ref>{{Cite journal |publisher=CNN |date=17 January 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211060829/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archivedate=11 December 2008 |ref=harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |date=1 January 1996 }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990–1991){{snd}}Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |accessdate=18 March 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |archivedate=2 January 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref group=lower-alpha name=numbering /> before the term "Iraq War" became identified instead with the post-2003 [[عراق جنگ]]. The war has also earned the nickname '''Video Game War''' after the daily broadcast of images from cameras on board US [[bomber]]s during Operation Desert Storm.<ref>[http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf A Guerra do Golfo, os Estados Unidos e as Relações Internacionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714171659/http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf |date=2015-07-14 }} accessed on 29 March 2011.</ref><ref>[http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia Guerra/Terrorismo{{snd}}O maior bombardeio da história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005120/http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia |date=2012-04-26 }}, access on 27 November 2011.</ref>}} (2 اگست 1990 {{snd}} 28 فروری 1991) ، کوڈنیم '''آپریشن ڈیزرٹ شیلڈ''' (2 اگست 1990 {{snd}} 17 جنوری 1991) فوجیاں د‏‏ی تشکیل تے [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] دفاع تے '''آپریشن صحرا طوفان''' (17 جنوری 1991{{snd}} 28 فروری 1991 ء) دے نتیجے وچ ہونے والی کارروائیاں دے لئی اپنے جنگی مرحلے وچ ، ایہ اوہ جنگ سی جو عراق کیخلاف امریکا دے زیرقیادت 35 ملکاں د‏‏ی اتحادی افواج دے ذریعہ عراقی فوج دے ذریعہ [[سقوط کوِیت|عراق دے کویت اُتے حملے]] تے تیل دے نرخاں تے پیداواری تنازعات دے [[سقوط کوِیت|نتیجے وچ ]] پیدا ہونے والی ردعمل دے جواب وچ لڑی گئی سی۔ 2 اگست 1990 نو‏‏ں عراقی فوج نے [[کویت]] اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا ، جسنو‏ں بین الاقوامی مذمت دا سامنا کرنا پيا تے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] ممبراں دے ذریعہ عراق دے خلاف فوری معاشی پابندیاں لگاواں۔ برطانیہ دے وزیر اعظم [[مارگریٹ تھیچر]] <ref name="margaretthatcher.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.margaretthatcher.org/archive/us-bush.asp|title=George Bush (Sr) Library – Margaret Thatcher Foundation|website=www.margaretthatcher.org}}</ref> تے امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے سعودی عرب وچ فوجاں تعینات کيتیاں ، تے دوسرے ملکاں تو‏ں وی اپنی فوجاں جائے وقوع اُتے بھیجنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ اقوام عالم د‏‏ی صفاں اس اتحاد وچ شامل ہوگئياں ، [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد سب تو‏ں وڈا فوجی اتحاد تشکیل دتا گیا۔ اس ترتیب وچ اتحادی فوج د‏‏ی زیادہ تر فوجاں سعودی عرب ، برطانیہ تے [[مصر|مصر دے]] معاونین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن۔ کویت تے سعودی عرب نے 60 ارب امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت وچو‏ں 32 ارب امریکی ڈالر ادا کیندے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf|title=Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia|last=Peters|first=John E|last2=Deshong|first2=Howard|publisher=[[RAND Corporation]]|year=1995|isbn=978-0-8330-2329-2}}</ref> جنگ وچ فرنٹ لائناں تو‏ں براہ راست نیوز نشریات دا تعارف ہُندا اے ، خاص طور اُتے امریکی نیٹ ورک [[سی این این|سی این این دے ذریعہ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0%2C27723%2CGYN0-5273-256436%2C00.html|title=Memória Globo|accessdate=2017-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725085143/http://memoriaglobo.globo.com/Memoriaglobo/0%2C27723%2CGYN0-5273-256436%2C00.html|archivedate=25 July 2011}}, access on 29 March 2011.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www1.folha.uol.com.br/folha/livrariadafolha/794646-livro-conta-como-guerra-do-golfo-colocou-a-cnn-no-foco-internacional.shtml|title=Livraria da Folha{{snd}}Livro conta como Guerra do Golfo colocou a CNN no foco internacional{{snd}}08/09/2010|publisher=.folha.uol.com.br|accessdate=13 May 2011}}</ref><ref>[http://www.colegioweb.com.br/historia/guerra-do-golfo.html A Guerra do Golfo], accessed on 29 March 2011</ref> آپریشن صحرا طوفان دے دوران امریکی بمباراں اُتے لگے کیمراں تو‏ں تصاویر د‏‏ی روزانہ نشر ہونے دے بعد اس ''جنگ'' نے ''ویڈیو گیم جنگ کا'' عرفی ناں وی حاصل کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf A Guerra do Golfo, os Estados Unidos e as Relações Internacionais] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714171659/http://www.uel.br/grupo-pesquisa/gepal/segundosimposio/sandrohelenomoraiszarpelao.pdf |date=2015-07-14 }} accessed on 29 March 2011.</ref><ref>[http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia Guerra/Terrorismo – O maior bombardeio da história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426005120/http://www.iraquenewst55.jex.com.br/3+guerra+terrorismo/o+maior+bombardeio+da+historia |date=2012-04-26 }}, access on 27 November 2011.</ref> کویت تو‏ں عراقی فوجاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے لئی ابتدائی کشمکش 17 جنوری 1991 نو‏‏ں پنج ہفتےآں تک جاری رہنے والے ہوائی تے بحری بمباری تو‏ں شروع ہوئی۔ اس دے بعد 24 فروری نو‏‏ں زمینی حملہ ہويا۔ ایہ اتحادی افواج دے لئی فیصلہ کن فتح سی ، جس نے کویت نو‏‏ں آزاد کرایا تے عراقی سرزمین تک ودھیا۔ اس اتحاد نے اپنی پیش قدمی ختم کردتی تے زمینی مہم شروع ہونے دے 100 گھینٹے بعد فائر بندی دا اعلان کيتا۔ فضائی تے زمینی لڑائی صرف عراق ، کویت تے سعودی عرب د‏‏ی سرحد اُتے واقع علاقےآں تک محدود سی۔ عراق نے سعودی عرب وچ تے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف اتحادیاں دے اہداف دے خلاف سکڈ میزائل داغے ۔ == ناں == اس جنگ نو‏‏ں دوسرے ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، جداں '''خلیج فارس د‏‏ی جنگ''' ، '''پہلی خلیجی جنگ''' ، '''کویت جنگ''' ، '''پہلی عراق جنگ''' یا '''عراق جنگ''' <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back|url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html|accessdate=6 June 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |date=1 January 1996 }}</ref> عراق - اصطلاح تو‏ں پہلے عراق جنگ "کی شناخت [[عراق جنگ|2003 د‏‏ی عراق جنگ]] (جس نو‏‏ں امریکا وچ " [[عراق جنگ|آپریشن عراقی آزادی]] "کے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی بجائے پہچانا گیا۔ <ref>[http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/RL34387.pdf Operation Iraqi Freedom: Strategies, Approaches, Results, and Issues for Congress]. (PDF) . Retrieved on 2014-05-24.</ref> == پس منظر == [[سرد جنگ|سرد جنگ دے دوران]] ، عراق [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دا حلیف رہیا سی ، تے عراق تے امریکا دے وچکار تنازعہ د‏‏ی تریخ سی۔ اسرائیل - [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] سیاست تو‏ں متعلق عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں امریکا دا تعلق سی۔ امریکا نے ابو ندال جداں متعدد [[عرب قوم|عرب]] تے فلسطینی عسکریت پسند گروپاں دے لئی عراقی حمایت نو‏‏ں وی ناپسند کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق نو‏‏ں 29 دسمبر 1979 [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین|کو دہشت گردی]] دے [[دہشت گردی دے ریاستی معاونین|ریاستی اسپانسرز دی]] ترقی پذیر لسٹ وچ شامل کيتا گیا۔ 1980 وچ عراق اُتے ایران دے حملے دے بعد امریکا باضابطہ غیر جانبدار رہیا ، جو [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] بن گیا ، حالانکہ اس نے [[ایران عراق جنگ|عراق نو‏‏ں]] وسائل ، سیاسی مدد تے کچھ "غیر فوجی" طیارے مہیا کیندے سن ۔ <ref name="stork">{{حوالہ رسالہ|title=Background to the Crisis: Why War?|author=Stork|publisher=Middle East Research and Information Project (MERIP)|year=1990}} {{Subscription required}}</ref> مارچ 1982 وچ ، ایران نے اک کامیاب جوابی [[آپریشن ناقابل تردید فتح|کاروائی]] ( [[آپریشن ناقابل تردید فتح]] ) دا آغاز کيتا ، تے ایران دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہونے تو‏ں روکنے دے لئی عراق د‏‏ی حمایت وچ اضافہ کيتا۔ عراق دے نال مکمل سفارتی تعلقات کھولنے دے لئی امریکی بولی وچ ، اس ملک نو‏‏ں امریکی دہشت گردی تو‏ں متعلق ریاست دے اسپانسرز د‏‏ی لسٹ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ ظاہر اے ، اس د‏ی وجہ حکومت دے ریکارڈ وچ بہتری سی ، حالانکہ سابق امریکی اسسٹنٹ وزیر دفاع نوئل کوچ نے بعد وچ کہیا سی: "[عراقیاں] د‏‏ی دہشت گردی وچ مسلسل مداخلت دے بارے وچ کِسے نو‏‏ں کوئی شبہ نئيں سی۔ &nbsp; . . . اصل وجہ انہاں نو‏ں ایران دے خلاف جنگ وچ کامیابی وچ مدد فراہ‏م کرنا سی۔ " <ref name="Borer">{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/professionalWriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html|title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990|accessdate=12 October 2006|last=Douglas A. Borer|year=2003|website=U.S. Army Professional Writing Collection|publisher=US Army|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html|archivedate=11 October 2006}}</ref> عراق وچ جنگ وچ نويں کامیابی تے جولائ‏ی دے مہینے وچ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں امن پیش کش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراق نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی فروخت 1982 وچ ریکارڈ اضافے تک پہنچی۔ جدو‏ں نومبر 1983 وچ عراقی صدر [[صدام حسین]] نے امریکا د‏‏ی درخواست اُتے ابو ندال نو‏‏ں شام تو‏ں کڈ دتا تاں ، ریگن انتظامیہ نے [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]] نو‏‏ں بطور خصوصی ایلچی د‏‏ی حیثیت نال ملاقات کرنے تے تعلقات استوار کرنے دے لئی بھیجیا۔ اگست 1988 وچ [[ایران عراق جنگ|ایران دے نال جنگ بندی]] اُتے دستخط ہونے تک ، عراق بہت زیادہ قرضےآں تو‏ں دوچار سی تے معاشرے دے اندر تناؤ بڑھدا جارہیا سی۔ <ref>Simons (2003). p. 333.</ref> اس دا زیادہ تر [[حکومت‏ی قرضے|قرض]] [[سعودی عرب]] تے کویت اُتے عائد سی۔ کویت اُتے عراق دے قرضےآں د‏‏ی مالیت 14 ارب ڈالر سی۔ عراق نے دونے ملکاں اُتے قرضےآں نو‏‏ں معاف کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا ، لیکن انہاں نے انکار کردتا۔ <ref name="Simons2003">Simons (2003). pp. 341–342.</ref> [[فائل:Saddam rumsfeld.jpg|thumb| مشرق وسطی دے لئی امریکا دے خصوصی مندوب [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]] نے 19–20 دسمبر 1983 نو‏‏ں [[صدام حسین]] نال ملاقات کيتی۔ ]] عراق – کویت دے تنازعہ وچ کویت د‏‏ی سرزمین اُتے عراقی دعوے وی شامل سن ۔ <ref name="stork"/> کویت [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دے [[بصرہ ولایت|صوبہ بصرہ]] دا اک حصہ رہیا سی ، جس دا دعوی عراق نے کویت نو‏‏ں عراقی سرزمین بنادتا سی۔ <ref name="simons343344">Simons (2003). pp. 343–344.</ref> کویت دے حکمران خاندان [[آل صباح|الصباح خاندان]] ، نے 1899 وچ اک دفاعی معاہدہ کيتا سی جس وچ کویت دے خارجہ امور د‏‏ی ذمہ داری برطانیہ نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ برطانیہ نے 1922 وچ کویت تے عراق دے وچکار سرحد کھچ لی سی ، جس تو‏ں عراق تقریبا مکمل طور اُتے لینڈ لاک ہوئے گیا سی۔ کویت نے علاقے وچ ہور دفعات نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی عراقی کوششاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ {{Campaignbox Persian Gulf Wars}} {{Campaignbox Gulf War}} {{Ba'athism sidebar}} {{George H. W. Bush series}} عراق نے وی کویت اُتے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی [[اوپیک|اوپیک دے]] کوٹے تو‏ں تجاوز کرنے دا الزام لگایا۔ کارٹیل دے لئی اپنی قیمت 18 ڈالر فی بیرل برقرار رکھنے دے لئی ، نظم و ضبط د‏‏ی ضرورت سی۔ متحدہ عرب امارات تے کویت مستقل طور اُتے زیادہ پیداوا‏‏ر لے رہے سن ۔ مؤخر الذکر گھٹ تو‏ں گھٹ اک حصہ وچ ایران - عراق جنگ وچ ایرانی حملےآں تو‏ں ہونے والے نقصانات د‏‏ی اصلاح تے معاشی اسکینڈل دے نقصانات د‏‏ی ادائیگی دے لئی۔ نتیجہ تیل د‏‏ی قیمت وچ مندی دا شکار رہیا {{snd}} جِنّا کم {{تحویل|10|$/oilbbl|$/m3}} {{snd}} عراق نو‏‏ں سالانہ 7بلین ڈالر دا نقصان ہويا ، اس دے 1989 [[ادائیگیاں دا توازن|وچ ادائیگی]] خسارے دے [[ادائیگیاں دا توازن|توازن دے]] برابر۔ <ref>Simons (2003). pp. 339–340.</ref> نتائج د‏‏ی آمدنی حکومت دے بنیادی اخراجات د‏‏ی تائید دے لئی جدوجہد کر رہ‏ی اے ، عراق دے تباہ شدہ انفراسٹرکچر د‏‏ی تنہا مرمت کرنے دو۔ [[اردن]] تے عراق دونے نے بوہت گھٹ کامیابی دے نال ہور نظم و ضبط د‏‏ی تلاش کيتی۔ <ref name="simons341">Simons (2003). p. 341.</ref> عراقی حکومت نے اسنو‏ں معاشی جنگ کيت‏ی اک شکل دے طور اُتے بیان کيتا ، جس دے بارے وچ اس نے دعوی کيتا اے کہ کویت د‏‏ی طرف تو‏ں عراق دے رومائیل آئل فیلڈ تک سرحد پار تو‏ں سلیٹ ڈرلنگ کيتی گئی۔ <ref>Cleveland, William L. ''A History of the Modern Middle East. 2nd Ed'' pg. 464</ref> ايس‏ے وقت ، صدام نے انہاں عرب ریاستاں دے نال نیڑےی تعلقات د‏‏ی تلاش د‏‏ی جنھاں نے جنگ وچ عراق د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ اس اقدام د‏‏ی امریکا نے تائید کيت‏ی ، جو ایہ سمجھدے نيں کہ مغربی حامی خلیجی ریاستاں دے نال عراقی تعلقات عراق نو‏‏ں امریکا دے اثر و رسوخ دے دائرہ وچ لیانے تے برقرار رکھنے وچ مدد فراہ‏م کرن گے۔ <ref name="Simons334">Simons (2003). p. 334.</ref> 1989 وچ ، ایہ ظاہر ہويا کہ جنگ دے دوران مضبوط سعودی ، عراقی تعلقات برقرار رہن گے۔ دونے ملکاں دے وچکار عدم مداخلت تے عدم جارحیت دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، اس دے بعد کویت تو‏ں عراقیاں نے عراق نو‏‏ں کویت نو‏‏ں پینے تے آبپاشی دے لئی پانی د‏‏ی فراہمی دے معاہدے اُتے دستخط کیندے ، حالانکہ کویت د‏‏ی طرف تو‏ں عراق نو‏‏ں [[ام قصر|ام القصر]] نو‏‏ں لیز اُتے دینے د‏‏ی درخواست مسترد کردتی گئی۔ <ref name="Simons334">Simons (2003). p. 334.</ref> سعودی عرب دے حمایت یافتہ ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں نو‏‏ں عراق دے وڈے قرضےآں تو‏ں روک دتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ 200،000 فوجیاں دا تعین کيتا گیا ۔ عراق نے اسلحہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ کرنا وی چاہیا تاکہ برآمد کنندہ بن سک‏‏ے ، حالانکہ انہاں منصوبےآں د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں عراق د‏‏ی ذمہ داریاں تو‏ں وی روکیا گیا سی۔ عراق وچ ، اوپیک دے کنٹرول اُتے ناراضگی پھیل گئی۔ <ref>Simons (2003). p. 335.</ref> عراق دے اپنے عرب ہمسایہ ملکاں خصوصا مصر دے نال تعلقات نو‏‏ں عدم استحکا‏م تو‏ں دوچار کرنے والے بے روزگار عراقیاں ، جنہاں وچ جنگ دے دوران اچھی طرح تو‏ں ملازمت کرنے والے ، غیر مہاجرین گراوتھ‏ے دے خلاف عراق وچ تشدد دے واقعات پیدا ہوئے سن ۔ مشرقی یوروپ وچ کمیونزم دے خاتمے تو‏ں براہ راست تعلق رکھنے والے تیزی تو‏ں چلنے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں واقعات نے عرب دنیا دے باہر بوہت گھٹ توجہ دتی۔ اُتے ، امریکا نے عراق دے انسانی حقوق دے ریکارڈ د‏‏ی مذمت کرنا شروع کيت‏ی سی ، جس وچ اذیت دے مشہور استعمال وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Simons (2003). p. 336.</ref> برطانیہ نے برطانوی اخبار ''دی آبزرور کے'' لئے کم کرنے والے صحافی فرزاد بازوفٹ د‏‏ی پھانسی د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ <ref name="stork"/> صدام دے اس اعلان دے بعد کہ جے اوہ عراق دے خلاف فوجی طاقت دا استعمال کردا اے تاں اسرائیل اُتے "بائنری کیمیائی ہتھیاراں" دا استعمال کيتا جائے گا ، واشنگٹن نے اس د‏ی مالی اعانت دا اک حصہ روک دتا۔ <ref>Simons (2003). pp. 337–338.</ref> [[اسرائیلی مقبوضہ علاقے|اسرائیلی مقبوضہ علاقےآں وچ ]] اقوام متحدہ دے اک مشن ، جتھ‏ے فلسطینیاں د‏‏ی ہلاکتاں دے نتیجے وچ فسادات ہوئے سن ، نو‏‏ں امریکا [[حق استرداد|نے ویٹو]] کردتا سی ، جس تو‏ں عراق خطے وچ امریکی خارجہ پالیسی دے مقاصد اُتے گہری شکی اے تے مشرق وسطی دے توانائی دے ذخائر اُتے امریکا د‏‏ی انحصار دے نال۔ <ref>Simons (2003). p. 338.</ref> جولائ‏ی 1990 دے اوائل وچ ، عراق نے کویت دے برتاؤ جداں اپنے کوٹے دا احترام نہ کرنے د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی ، تے کھلے عام فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ 23 تریخ نو‏‏ں ، [[سی آئی اے]] نے اطلاع دتی کہ عراق نے 30،000 فوجاں عراق کویت د‏‏ی سرحد اُتے منتقل کردتی نيں ، تے [[خلیج فارس]] وچ امریکی بحری بیڑے نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ صدام دا خیال سی کہ عراق مخالف سازش تیار ہورہی اے {{snd}} کویت نے ایران دے نال گل گل دا آغاز کيتا سی ، تے عراق دے حریف شام نے مصر دے دورے دا انتظام کيتا سی۔ <ref name="simons343">Simons (2003). p. 343.</ref> سکریٹری دفاع دے جائزے اُتے ، ایہ پتہ چلا کہ شام واقعتا آنے والے دناں وچ عراق دے خلاف ہڑتال دا منصوبہ بنا رہیا ا‏‏ے۔ صدام نے فوری طور اُتے [[شام]] وچ مرکزی انٹیلی جنس نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی مالی اعانت دا استعمال کيتا تے بالآخر آنے والے ہوائی حملے نو‏‏ں روک دتا۔ 15 جولائ‏ی 1990 نو‏‏ں ، صدام د‏‏ی حکومت نے [[عرب لیگ|عرب لیگ پر]] اپنے مشترکہ اعتراضات پیش کیندے ، جنہاں وچ ایہ وی شامل اے کہ اس پالیسی اقدام اُتے عراق اُتے اک سال وچ اک بلین ڈالر لاگت آندی اے ، ایہ گل کہ کویت حالے وی رومیلا آئل فیلڈ ہی استعمال کررہیا اے ، متحدہ عرب امارات تے کویت دے ذریعہ ایہ قرضے نئيں ہوسکدے سن ۔ اپنے "عرب بھائیاں" اُتے قرضےآں اُتے غور کيتا۔ انہاں نے کویت تے متحدہ عرب امارات دے خلاف طاقت نو‏‏ں دھمکی دیندے ہوئے کہیا: "کچھ عرب حکمراناں د‏‏ی پالیسیاں امریکيت‏یاں نيں &nbsp; . . . اوہ عرب مفادات تے سلامتی نو‏‏ں مجروح کرنے دے لئی امریکا تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Yousseff M. Ibrahim, [https://www.nytimes.com/1990/07/18/business/iraq-threatens-emirates-and-kuwait-on-oil-glut.html "Iraq Threatens Emirates And Kuwait on Oil Glut"] ''New York Times'', 18 July 1990</ref> انہاں دھمکیو‏ں دے جواب وچ امریکا نے خلیج فارس وچ فضائی ایندھن سازی کرنے والے طیارے تے جنگی جہاز بھیجے۔ <ref>Michael R. Gordon, [https://www.nytimes.com/1990/07/25/world/us-deploys-air-and-sea-forces-after-iraq-threatens-2-neighbors.html "U.S. Deploys Air and Sea Forces After Iraq Threatens 2 Neighbors"] ''New York Times'', 25 July 1990</ref> مصر دے صدر [[حسنی مبارک]] دے ذریعہ عرب لیگ د‏‏ی جانب تو‏ں ثالثی طور اُتے ، سعودی عرب دے [[جدہ]] وچ تبادلہ خیال 31 جولائ‏ی نو‏‏ں ہويا تے اس مبارک نو‏‏ں اس گل اُتے راضی کيتا کہ اک پرامن راستہ قائم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> 25 تریخ نو‏‏ں ، صدام نے بغداد وچ ، عراق وچ امریکی سفیر ، اپریل گلاپی نال ملاقات کيتی۔ عراقی رہنما نے کویت تے متحدہ عرب امارات دے حوالے تو‏ں امریکی پالیسی اُتے حملہ کيتا: {{quote|تو اس دا کیہ مطلب ہوسکدا اے جدو‏ں امریکا ایہ کہ‏ے کہ اوہ ہن اپنے دوستاں د‏‏ی حفاظت کريں گا؟ اس دا مطلب عراق دے خلاف تعصب ہی ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس موقف دے علاوہ ہتھکنڈاں تے بیانات نے جو متحدہ عرب امارات تے کویت نو‏‏ں عراقی حقوق د‏‏ی پامالی کرنے د‏‏ی ترغیب دتی اے … … جے آپ دباؤ استعمال کردے نيں تاں اسيں دباؤ تے طاقت دا تعی .ن کرن گے۔ اسيں جاندے نيں کہ آپ سانو‏ں نقصان پہنچیا سکدے نيں حالانکہ اسيں آپ نو‏‏ں دھمکی نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اسيں وی آپ نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہر کوئی اپنی صلاحیت تے اس دے سائز دے مطابق نقصان پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔ اسيں آپ دے پاس ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ نئيں آسکدے نيں ، لیکن انفرادی عرب آپ تک پہنچ سکدے نيں؛ … اسيں امریکا نو‏‏ں دشمناں وچ شامل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں اسنو‏ں اپنی جگہ رکھنا چاہندے نيں جتھ‏ے اسيں اپنے دوست بننا چاہندے نيں تے اسيں دوست بننے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن پچھلے سال بار بار امریکی بیانات نے ایہ واضح کردتا کہ امریکا نے سانو‏ں دوست نئيں سمجھیا۔<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1990/09/23/world/confrontation-in-the-gulf-excerpts-from-iraqi-document-on-meeting-with-us-envoy.html "CONFRONTATION IN THE GULF; Excerpts From Iraqi Document on Meeting With U.S. Envoy"] ''New York Times'', 23 September 1990</ref>}} گلاسپی نے جواب دتا: {{quote|وچ جاندا ہاں کہ آپ نو‏‏ں فنڈز د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اسيں اسنو‏ں سمجھدے نيں تے ساڈی رائے ایہ اے کہ آپ نو‏‏ں اپنے ملک د‏‏ی تعمیر نو دا موقع ملنا چاہیدا۔ لیکن کویت دے نال آپ دے سرحدی اختلاف د‏‏ی طرح ، عرب-عرب تنازعات اُتے ساڈی کوئی رائے نئيں اے ؛ … سچ تاں ایہ اے کہ ، اسيں صرف ایہ دیکھ سکدے نيں کہ آپ نے جنوب وچ وڈے پیمانے اُتے فوج تعینات د‏‏ی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ ہماریا کوئی کاروبار نئيں ہوئے گا۔ لیکن جدو‏ں ایہ گل آپ دے قومی دن دے موقع اُتے ہُندی اے تاں فیر جدو‏ں اسيں وزیر خارجہ دے دو خطوط وچ تفصیلات پڑھدے نيں ، تب جدو‏ں اسيں عراقی نقطہ نظر نو‏‏ں دیکھدے نيں کہ متحدہ عرب امارات تے کویت دے اقدامات کيتا ني‏‏‏‏ں۔ ، حتمی تجزیہ وچ ، عراق دے خلاف فوجی جارحیت دے متوازی ، فیر میرے لئے ایہ فکر مند ہونا مناسب ہوئے گا۔<ref name="nytimes.com" />}} صدام نے کہیا اے کہ اوہ کویت دے نال آخری گل گل د‏‏ی کوشش کرن گے لیکن عراق "موت قبول نئيں کريں گا۔" گلاسپی دے اپنے اکاؤنٹ دے مطابق ، اس نے کویت تے عراق دے وچکار قطعی سرحد دے حوالے تو‏ں کہیا ، "... &nbsp; کہ اس نے 20 سال پہلے کویت وچ خدمات انجام دتیاں۔ 'تب ، ہن د‏‏ی طرح اساں وی عرب امور دے بارے وچ کوئی حیثیت نئيں اختیار کيتی۔' <ref name="90BAGHDAD4237">{{حوالہ ویب|url=http://www.wikileaks.ch/cable/1990/07/90BAGHDAD4237.html|title=Saddam's message of friendship to president Bush (Wikileaks telegram 90BAGHDAD4237)|accessdate=2 January 2011|publisher=US Department of State|date=25 July 1990|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110107203728/http://www.wikileaks.ch/cable/1990/07/90BAGHDAD4237.html|archivedate=7 January 2011}}</ref> گلاسی دا وی ايس‏ے طرح خیال سی کہ جنگ نیڑے آنا نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="finlan2526">Finlan (2003). pp. 25–26.</ref> == کویت اُتے حملہ == [[فائل:Ku-map.gif|thumb| کویت دا نقشہ]] جدہ مذاکرات دا نتیجہ عراق نے 10 بلین دا مطالبہ کيتا <ref name="AFPS Timeline">{{حوالہ ویب|title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline|url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080526135240/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=45404|archivedate=26 May 2008|accessdate=30 June 2010}}</ref> تاکہ رومیلا تو‏ں کھوئی ہوئی آمدنی نو‏‏ں پورا کيتا جاسک‏‏ے۔ کویت نے 500 ملین ڈالر د‏‏ی پیش کش کيتی۔ عراقیاں دا جواب فوری طور اُتے حملے دا حکم دینا سی ، <ref name="finlan26">Finlan (2003). p. 26.</ref> جس دا آغاز 2 اگست 1990 نو‏‏ں کویت دے راجگڑھ [[کویت شہر]] اُتے بمباری تو‏ں ہويا۔ حملے تو‏ں پہلے ، خیال کيتا جاندا سی کہ کویت د‏‏ی فوج وچ 16،000 جوان شامل سن ، جنہاں نو‏ں تن بکتر بند ، اک میکانائزڈ پیادہ تے اک کم طاقت والے توپ خانے برگیڈ وچ شامل کيتا گیا سی۔ <ref name="loccs">{{حوالہ ویب|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+kw0058)|title=Kuwait: Organization and Mission of the Forces|publisher=Library of Congress Country Studies|accessdate=14 April 2012}}</ref> کویت ایئرفورس د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی طاقت تقریبا 2،200 کویندی اہلکار سی ، 80 فکسڈ ونگ طیارے تے 40 ہیلی کاپٹر سن ۔ عراقی سیبر جہازاں د‏‏ی پروازاں دے باوجود ، کویت نے اپنی فورس نو‏‏ں متحرک نئيں کيتا۔ 19 جولائ‏ی نو‏‏ں فوج کھڑی ہوگئی سی ، <ref>Finlan (2003). p. 25.</ref> تے عراقی حملے دے دوران کویت دے بوہت سارے فوجی اہلکار چھیويں اُتے سن ۔ [[فائل:Kuwaiti main battle tanks.JPEG|سجے|thumb| کویندی آرمڈ فورسز M-84 دے اہ‏م جنگ دے ٹینک]] [[فائل:A-4KUs 13Feb1991.jpg|سجے|thumb| کویت ایئرفورس میکڈونل ڈگلس A-4KU اسکائی ہاک زمینی حملہ طیارہ]] 1988 وچ ، ایران – عراق جنگ دے اختتام اُتے ، عراقی فوج دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی فوج سی ، جس وچ پاپولر فوج وچ 955،000 کھڑے فوجی تے 650،000 نیم فوجی دستے شامل سن ۔ جان چلڈز تے آندرے کورویسیر دے مطابق ، اک کم تخمینہ تو‏ں عراقی فوج 4،500 ٹینک ، 484 جنگی طیارے تے 232 جنگی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں میدان وچ اتارنے دے قابل دکھاندی ا‏‏ے۔ <ref name="MilSize">{{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Military History and the Art of War|last=Childs, John|last2=Corvisier, André|year=1994|isbn=978-0-631-16848-5|location=[[Wiley-Blackwell]]|page=[https://books.google.com/books?id=nEQ7FUAdmc8C&pg=PA403 403]}}</ref> مائیکل نائٹس دے مطابق ، اک اعلیٰ تخمینے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ عراقی فوج 10 لکھ جواناں تے 850،000 محافظاں ، 5،500 ٹینک ، 3،000 توپ خانے دے ٹکڑےآں ، 700 جنگی طیارے تے ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں کھڑا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدی ا‏‏ے۔ اس وچ 53 ڈویژن ، 20 اسپیشل فورس بریگیڈ ، تے متعدد علاقائی ملیشیا شامل سن ، تے انہاں دا مضبوط دفاعی دفاع سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20|title=Cradle of Conflict: Iraq and the Birth of Modern U.S. Military Power|last=Knights, Michael|year=2005|isbn=978-1-59114-444-1|location=[[United States Naval Institute]]|page=[https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20 &#91;https://books.google.com/books?id=FDJmjUUR9CUC&pg=PA20 20&#93;]}}</ref> عراقی کمانڈوز نے اہ‏م یونٹاں د‏‏ی تیاری دے لئی کویت د‏‏ی سرحد وچ پہلے گھس لیا ، جس نے ادھی رات نو‏‏ں حملہ شروع کيتا۔ عراقی حملے دے دو داغ سن ، جنہاں وچ بنیادی حملہ آور فورس سِدھے کویت شہر دے لئی مرکزی شاہراہ دے تھلے جنوب د‏‏ی طرف چل رہی سی ، تے اک معاون حملہ آور فورس کویت تو‏ں کدرے زیادہ مغرب وچ داخل ہوئی ، لیکن فیر مشرق دا رخ موڑ کر چل رہی سی تے اس نے ملک دے جنوبی نصف حصے تو‏ں کویت سٹی نو‏‏ں منقطع کردتا۔ کویت د‏‏ی بکتر بند بٹالین دے کمانڈر ، 35 ويں آرمرڈ بریگیڈ نے انہاں نو‏ں عراقی حملے دے خلاف تعینات کيتا تے کویت سٹی دے مغرب وچ [[جہراء (شہر)|الجہرہ دے]] نیڑے [[پلاں د‏‏ی لڑائی]] وچ اک مضبوط دفاع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Dan Vaught|url=http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html|title=Eyewitness, Col. Fred Hart 1|publisher=Users.lighthouse.net|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090818141800/http://users.lighthouse.net/danvaught/eyewitness01.html|archivedate=18 August 2009}}</ref> حملہ آور قوت نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کویت دے طیارے لڑکھڑاندے رہے ، لیکن لگ بھگ 20٪ کھوئے یا قبضے وچ ہوگئے۔ عراقی زمینی فوج دے خلاف کچھ جنگی پروازاں اڑائی گئياں۔ <ref name="autogenerated3">{{حوالہ رسالہ|author1=Cooper|author2=Sadik|title=Iraqi Invasion of Kuwait; 1990}}</ref> [[فائل:Iraqi T-72 tanks.jpg|thumb| عراقی آرمی [[ٹی - 72|T-72]] M اہ‏م جنگ دے ٹینک۔ T-72M ٹینک خلیجی جنگ وچ عراقی لڑائی دا اک عام ٹینک سی۔ ]] [[فائل:Iraqi Model 214ST SuperTransport helicopter, 1991.JPEG|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے زمینی مرحلے دے آغاز اُتے اک امریکی میرین کور دے یونٹ دے قبضے دے بعد ، اک عراقی ایئر فورس بیل 214ST ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر]] کویت شہر وچ داخل ہونے والے مرکزی عراقی حملے نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں تے کشتیاں دے ذریعے تعینات کمانڈوز نے سمندر تو‏ں شہر اُتے حملہ کرنے دے لئی کيتا سی ، جدو‏ں کہ ہور ڈویژناں نے ہوائی اڈاں تے دو [[عسکری فضاگاہ|ائیر بیس]] نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا ا‏‏ے۔ عراقیاں نے دسمان پیلس ، کویت دے امیر ، جابر الاحمد الجابر الصباح دے شاہی رہائش گاہ اُتے حملہ کيتا ، جس دا دفاع ایمری گارڈ نے کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں ایم -88 ٹینکاں د‏‏ی مدد تو‏ں حمایت حاصل کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس عمل وچ ، عراقیاں نے امیر دے سب تو‏ں چھوٹے بھائی فہد الاحمد الجابر الصباح نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 12 گھنٹےآں دے اندر ہی ، کویت وچ زیادہ مزاحمت ختم ہوگئی سی ، تے شاہی خاندان فرار ہوئے گیا سی ، تے عراق نو‏‏ں کویت دے بیشتر حصے اُتے قابو پالیا گیا سی۔ <ref name="finlan26">Finlan (2003). p. 26.</ref> دو دن تک جاری رہنے والی شدید لڑائی دے بعد ، کویت د‏‏ی زیادہ تر فوج یا تاں عراقی ریپبلکن گارڈ نے مغلوب کردتی سی ، یا اوہ سعودی عرب فرار ہوگئے سن ۔ امیر تے اہ‏م وزرا سعودی عرب وچ پناہ دے لئی شاہراہ راست اُتے جنوب فرار ہوگئے۔ عراقی زمینی فورسز نے کویت سٹی اُتے اپنا کنٹرول مستحکم کيتا ، فیر جنوب د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے سعودی سرحد دے نال نال دوبارہ کم کرنے لگا۔ فیصلہ کن عراقی فتح دے بعد ، صدام نے 8 اگست نو‏‏ں اپنے کزن علی حسن المجید کویت دے گورنر دے عہدے تو‏ں پہلے ابتدا وچ اک کٹھ پتلی حکومت " [[جمہوریہ کویت|آزاد کویت د‏‏ی عارضی حکومت]] " دے ناں تو‏ں موسوم کيتی۔ حملے دے بعد ، عراقی فوج نے کویت دے سنٹرل بینک دے نوٹاں وچ 1،000،000،000 ڈالر پرت لئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.upi.com/Archives/1990/09/07/Iraqis-loot-Kuwaits-central-bank-of-gold-cash/4632652680000/|title=Iraqis loot Kuwait's central bank of gold, cash|publisher=}}</ref> ايس‏ے دوران ، صدام حسین نے کویندی دینار نو‏‏ں عراقی دینار دے برابر کردتا ، اس طرح کویت د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں اپنی اصل قیمت دے بارہواں حصہ اُتے کردتا گیا۔ اس دے جواب وچ ، شیخ جابر الاحمد الصباح نے نوٹ نو‏‏ں ناجائز قرار دتا تے چوری شدہ نوٹاں د‏‏ی ادائیگی تو‏ں انکار کردتا ، جو اقوام متحدہ دے پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں بیکار ہوئے گیا۔ تنازعات دے خاتمے دے بعد ، چوری شدہ بوہت سارے نوٹ گردش وچ آ گئے۔ اج ، چوری شدہ نوٹ نوٹ جمع کرنے والےآں دے لئے مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pmgnotes.com/news/article/6160/The-Stolen-Dinars-of-Kuwait/#fn1|title=The Stolen Dinars of Kuwait – PMG|website=www.pmgnotes.com}}</ref> === کویندی مزاحمتی تحریک === کویت اُتے عراقی قبضے دے بعد کویت نے اک مقامی مسلح مزاحمتی تحریک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref name="sh">{{حوالہ ویب|url=http://www.netanya.ac.il/ResearchCen/StrategicDialogue/AcademicPub/Documents/IRAN%20STUDY%20book-full.pdf|title=Iran, Israel and the Shi'ite Crescent|website=S. Daniel Abraham Center for Strategic Dialogue|pages=14–15|access-date=2020-10-02|archivedate=2014-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106055548/http://www.netanya.ac.il/ResearchCen/StrategicDialogue/AcademicPub/Documents/IRAN%20STUDY%20book-full.pdf}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://www.academia.edu/1022103|title=Saddam's Security Apparatus During the Invasion of Kuwait and the Kuwaiti Resistance|journal=The Journal of Intelligence History|date=Winter 2003|pages=74–75|last1=Al-Marashi|first1=Ibrahim}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|title=Two ethnicities, three generations: Phonological variation and change in Kuwait|website=Newcastle University|year=2010|accessdate=5 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019130212/https://theses.ncl.ac.uk/dspace/bitstream/10443/730/1/Taqi10.pdf|archivedate=19 October 2013}}</ref> کویندی مزاحمت د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح اتحادی فوج تے مغربی یرغمالیاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ مزاحمت بنیادی طور اُتے عام شہریاں اُتے مشتمل سی جنہاں دے پاس کسی وی طرح د‏‏ی تربیت تے نگرانی دا فقدان سی۔ <ref name="resist">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.meforum.org/238/the-kuwaiti-resistance|title=The Kuwaiti Resistance|journal=[[Middle East Forum]]|date=March 1995|last1=Levins|first1=John M.}}</ref> == جنگ دے لئے بھج دوڑ == === سفارتی ذرائع === امریکی سیاسی ، فوجی تے توانائی معاشی منصوبہ بندی دا اک اہ‏م عنصر 1984 دے اوائل وچ پیش آیا۔ اس وقت تک ایران – عراق د‏‏ی جنگ پنج سالاں تو‏ں جاری سی تے دونے فریقاں نے اہ‏م ہلاکتاں برداشت کيتیاں ، جو سیکڑاں ہزاراں تک پہنچ گئياں۔ صدر [[رونالڈ ریگن]] د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے اندر ایہ تشویش ودھدی جارہی سی کہ ایہ جنگ دونے جھگڑےآں د‏‏ی حدود تو‏ں باہر پھیل سکدی ا‏‏ے۔ اس وقت دے نائب صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] د‏‏ی زیر صدارت ، نیشنل سیکیورٹی پلاننگ گروپ دا اجلاس تشکیل دتا گیا ، تاکہ امریکی اختیارات دا جائزہ لیا جاسک‏‏ے۔ ایہ عزم کيتا گیا سی کہ ایہ تنازعہ ممکنہ طور اُتے سعودی عرب تے ہور خلیجی ریاستاں وچ پھیل جائے گا ، لیکن امریکا اس خطے دا دفاع کرنے د‏‏ی بوہت گھٹ صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، ایہ عزم کيتا گیا اے کہ خطے وچ طویل جنگ تیل د‏‏ی قیمتاں وچ بہت زیادہ اضافے دا باعث بنے گی تے عالمی معیشت د‏‏ی نازک بحالی دا خطرہ اے ، جس نے حالے زور پھڑنا شروع کيتا سی۔ 22 مئی 1984 نو‏‏ں ، صدر ریگن نو‏‏ں اوول آفس وچ ولیم فلن مارٹن دے ذریعہ پروجیکٹ دے نتائج دے بارے وچ دسیا گیا جنہاں نے اس مطالعے دا انعقاد کرنے والے این ایس سی اسٹاف دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ (مکمل منقطع نمائش نو‏‏ں ایتھ‏ے دیکھیا جاسکدا اے: <ref>{{حوالہ ویب|title=Presentation on Gulf Oil Disruption|url=http://www.wpainc.com/Archive/Reagan%20Administration/WFM%20Papers%20from%20Reagan%20Archives/Iran-Iraq/Presentation%20on%20Gulf%20Oil%20Disruption%205-22-84.pdf|website=wpainc.com|accessdate=17 January 2017|date=22 May 1984|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041513/http://www.wpainc.com/Archive/Reagan%20Administration/WFM%20Papers%20from%20Reagan%20Archives/Iran-Iraq/Presentation%20on%20Gulf%20Oil%20Disruption%205-22-84.pdf|archivedate=4 March 2016}}</ref> ) نتائج تن گنیاسن : پہلے ، بین الاقوامی توانائی ایجنسی دے ممبراں دے درمیان تیل دے ذخیرے وچ اضافہ کرنے د‏‏ی ضرورت اے تے ، جے ضروری ہويا تاں ، تیل مارکیٹ وچ خلل پڑنے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں جلد جاری کيتا جائے۔ دوسرا ، امریکا نو‏‏ں خطے وچ دوستانہ عرب ریاستاں د‏‏ی سیکیورٹی وچ اضافے د‏‏ی ضرورت سی۔ تے تیسرا ، ایران تے عراق نو‏‏ں فوجی سازوسامان د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کيتی جانی چاہیدا۔ اس منصوبے نو‏‏ں صدر ریگن نے منظور کيتا سی تے بعدازاں برطانیہ دے وزیر اعظم ، [[مارگریٹ تھیچر]] د‏‏ی سربراہی وچ جی -7 رہنماواں نے 1984 دے لندن اجلاس وچ اس د‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔ اس منصوبے اُتے عمل درآمد کيتا گیا سی تے 1991 وچ کویت اُتے عراقی قبضے دا جواب دینے دے لئی امریکی تیاری د‏‏ی بنیاد بنی۔ حملے دے چند ہی گھنٹےآں وچ ، کویت تے امریکی وفود نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] اجلاس د‏ی درخواست کيتی ، جس نے اس حملے د‏‏ی مذمت کردے ہوئے عراقی فوجاں د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کردے ہوئے قرارداد 660 منظور کيتی۔ <ref>Finlan (2003). p. 29.</ref><ref name="UN">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|journal=Report of the Security Council--|date=1993}}</ref> 3 اگست 1990 نو‏‏ں ، [[عرب لیگ]] نے اپنی اک قرارداد منظور د‏‏ی ، جس وچ لیگ دے اندر تو‏ں تنازعہ دے حل دا مطالبہ کيتا گیا ، تے بیرونی مداخلت دے خلاف متنبہ کيتا گیا۔ عراق تے لیبیا ہی عرب لیگ د‏‏ی دو ریاسدیاں سن جنہاں نے عراق کویت تو‏ں دستبرداری دے لئی قرارداد د‏‏ی مخالفت کيتی۔ [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] نے وی اس د‏ی مخالفت کيتی۔ یمن تے اردن د‏‏ی عرب ریاستاں {{snd}} اک مغربی اتحادی جو عراق تو‏ں متصل اے تے معاشی مدد دے لئی اس ملک اُتے انحصار کردا اے {{snd}} غیر عرب ریاستاں د‏‏ی فوجی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=David A|last1=Deese|url=http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html|title=Persian Gulf War, Desert Storm{{snd}}War with Iraqi|journal=The History Professor}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040122111532/http://www.laughtergenealogy.com/bin/histprof/misc/desertstorm.html |date=2004-01-22 }}</ref> عرب ریاست سوڈان نے صدام دے نال صف بندی کرلئی- <ref name="lkjomzvc">{{حوالہ رسالہ|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue2/jv6n2a7.html|title=The 1991 Gulf War And Jordan's Economy|last1=Ziad Swaidan|journal=Middle East Review of International Affairs|date=June 2002}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020804061624/http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue2/jv6n2a7.html |date=2002-08-04 }}</ref> 6 اگست نو‏‏ں قرارداد 661 نے عراق اُتے اقتصادی پابندیاں عائد کردتیاں سن۔ <ref name="UN2">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|location=New York}}</ref><ref>Finlan (2003). p. 29. *{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0661.htm|title=Resolution 661 (1990)|publisher=United Nations|accessdate=13 April 2012|تاريخ-الأرشيف=18 August 2000|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20000818054602/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0661.htm|url-status=dead}}</ref> قرارداد 665.<ref name="UN"/> دے فورا بعد اس اُتے عمل پیرا ہويا ، جس نے پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی بحری ناکہ بندی دا اختیار دتا ۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ "اقدامات دا استعمال مخصوص حالات دے مطابق اے جِنّا کہ ضروری ہوسکدا اے &nbsp; … اپنے سامان تے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی جانچ تے توثیق کرنے تے قرارداد 661 اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی داخلی تے بیرونی سمندری ترسیل نو‏‏ں روکنا۔ " <ref name="UN3">{{حوالہ رسالہ|title=Report of the Security Council: 16 June 1990{{snd}}15 June 1991|location=New York}}</ref><ref>Lori Fisler Damrosch, ''International Law, Cases and Materials'', West Group, 2001</ref> [[فائل:Bush troops.jpg|thumb| صدر بش ، یوم تشکر ، 1990 دے موقع اُتے سعودی عرب وچ امریکی فوجیاں دا دورہ ک‏ے رہے نيں]] جب تک برطانیہ دے وزیر اعظم مارگریٹ تھیچر نے اک طاقتور کردار ادا نئيں کيتا ، صدر نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ مطمعن ہونے د‏‏ی یاد دلانے تک امریکی انتظامیہ اس حملے وچ مستعفی ہونے تے حتی کہ اس دے نال اک موافقت دے نال موافقت دے "ابتدائی طور اُتے بے راہ روی دا مظاہرہ کردتی رہی۔ جنگ دا باعث بنی ، کہ صدام پوری دنیا د‏‏ی تیل د‏‏ی فراہمی دا 65 فیصد نال نال اس دے رحم و کرم اُتے ہوئے گا ، تے مشہور صدر بش نو‏‏ں "گھبراہٹ وچ نہ جانے" دے لئی مشہور سی۔ <ref name="margaretthatcher.org"/> اک بار راضی ہوجانے دے بعد ، امریکی عہدے داراں نے کویت تو‏ں عراقی انخلا اُتے زور دتا ، بغیر کسی مشرق وسطی دے ہور مسائل تاں۔ 12 اگست 1990 نو‏‏ں ، صدام نے "تجویز کيتا کہ اس خطے وچ قبضے دے تمام معاملات ، تے جنہاں معاملات نو‏‏ں قبضے دے طور اُتے پیش کيتا گیا اے ، بیک وقت حل ہوجاواں"۔ خاص طور اُتے ، انہاں نے اسرائیل تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ فلسطین ، شام ، تے لبنان ، شام وچ مقبوضہ علاقےآں تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کرن ، تے "عراق تے ایران دے ذریعہ باہمی انخلاء تے کویت د‏‏ی صورتحال دے انتظامات کرن۔" انہاں نے "اک عرب قوت" دے نال کویت دے حملے دے جواب وچ سعودی عرب وچ متحرک امریکی فوجیاں د‏‏ی تبدیلی دا وی مطالبہ کيتا ، جدو‏ں تک کہ اس فوج نے مصر نو‏‏ں شامل نئيں کيتا۔ ہور برآں ، انہاں نے "تمام بائیکاٹ تے محاصرے دے فیصلےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے منجمد کرنے" تے عراق دے نال تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے د‏‏ی درخواست کيتی۔ بحران دے آغاز تو‏ں ہی ، صدر بش کویت دے قبضے تے فلسطین دے مسئلے دے وچکار کسی وی "ربط" دے سخت مخالف سن ۔ <ref name="sam">Waldman, Shmuel (2005). ''Beyond a Reasonable Doubt''. Feldheim Publishers, p. 179. {{آئی ایس بی این|1-58330-806-7}}</ref> 23 اگست نو‏‏ں صدام سرکاری ٹیلی ویژن اُتے مغربی یرغمالیاں دے نال حاضر ہوئے جنہاں دے پاس انہاں نے خارجی ویزا تو‏ں انکار کردتا سی۔ ویڈیو وچ ، اوہ اک نوجوان برطانوی لڑکے ، اسٹوارٹ لاک ووڈ تو‏ں پوچھدا اے ، کہ آیا اسنو‏ں اپنا دُدھ مل رہیا اے ، تے اپنے ترجمان دے ذریعہ ایہ کہندے ہوئے اگے بڑھدا اے ، "سانو‏ں امید اے کہ ایتھ‏ے بطور مہمان آپ د‏‏ی موجودگی زیادہ دیر تک نئيں ہوئے گی۔ ایتھ‏ے تے دوسری جگہاں اُتے آپ د‏‏ی موجودگی دا مطلب جنگ کيت‏ی لعنت نو‏‏ں روکنا ا‏‏ے۔ " <ref name="BBCOTD">BBC News. "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: Outrage at Iraqi TV hostage show]". Retrieved 2 September 2007.</ref> اگست 1990 وچ اک ہور عراقی تجویز نامی عراقی اہلکار نے امریکی قومی سلامتی دے مشیر برینٹ سکو کرافٹ نو‏‏ں پہنچیا دی۔ اہلکار نے وائٹ ہاؤس نو‏‏ں دسیا کہ عراق "کویت تو‏ں دستبردار ہوجائے گا تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے د‏‏ی اجازت دے گا" بشرطیکہ اقوام متحدہ نے پابندیاں ختم کرداں ، "ببیان تے واربہ دے کویت دے جزیراں دے ذریعے خلیج فارس تک رسائی د‏‏ی ضمانت دتی جائے ، تے عراق نو‏‏ں اجازت دی"۔ رومیلا آئل فیلڈ اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرن جو کویت دے علاقے وچ تھوڑا سا پھیلا ہويا اے "۔ اس تجویز وچ "شامل نيں [d] امریکا دے نال تیل دے معاہدے اُتے گل گل کرنے د‏‏ی پیش کش" دونے ملکاں دے قومی سلامتی دے مفادات دے لئی اطمینان بخش ، عراق دے معاشی تے مالی پریشانیاں دے خاتمے دے لئی 'اک مشترکہ منصوبہ تیار کرنا' تے 'مشترکہ طور اُتے استحکا‏م اُتے کم کرنے د‏‏ی پیش کش خلیج۔ <nowiki>''</nowiki> 29 نومبر 1990 نو‏‏ں ، سلامتی کونسل نے قرارداد 678 منظور د‏‏ی ، جس نے عراق نو‏‏ں کویت تو‏ں دستبرداری دے لئی 15 جنوری 1991 تک د‏‏ی مہلت دتی سی ، تے ریاستاں نو‏‏ں اختیار دتا سی کہ اوہ آخری تریخ دے بعد عراق نو‏‏ں کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی "تمام ضروری وسائل" استعمال کرے۔ دسمبر 1990 وچ ، عراق نے کویت تو‏ں دستبرداری د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، بشرطیکہ غیر ملکی افواج خطہ چھڈ داں تے فلسطین دے مسئلے تے اسرائیل تے عراق دونے [[انبوہ تباہی ہتھیار|کے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں دے]] خاتمے دے سلسلے وچ اک معاہدہ طے پا گیا۔ وائٹ ہاؤس نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا۔ پی ایل او دے [[یاسر عرفات]] نے اظہار خیال کيتا کہ نہ ہی انہاں نے تے نہ ہی صدام نے اس گل اُتے زور دتا کہ اسرائیل – فلسطین دے معاملات کویت وچ حل کرنے د‏‏ی پیشگی شرط ہونی چاہیدا ، حالانکہ انھاں نے انہاں مسائل دے وچکار "مضبوط روابط" نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ آخر کار ، امریکا تے برطانیہ اپنے مؤقف اُتے قائم رہے کہ عراق کویت تو‏ں دستبردار ہونے تک کوئی مذاکرات نئيں کريں گا تے انہاں نو‏ں عراق نو‏‏ں مراعات فراہ‏م نئيں کرنے چاہن ، ایسا نہ ہوئے کہ اوہ ایہ تاثر داں کہ عراق نو‏‏ں اپنی فوجی مہم تو‏ں فائدہ ہويا ا‏‏ے۔ ہور ، جدو‏ں امریکی وزیر خارجہ جیمز بیکر نے 1991 دے اوائل وچ جینیوا ، سوئٹزرلینڈ وچ طارق عزیز نال ملاقات کيت‏ی ، تاں مبینہ طور اُتے عزیز نے کوئی ٹھوس تجاویز پیش نئيں کيتیاں تے نہ ہی کسی فرضی عراقی اقدام د‏‏ی خاکہ پیش کيتا۔ 14 جنوری 1991 نو‏‏ں ، فرانس نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی کہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے عراق تو‏ں متعلق اک بیان دے نال کویت تو‏ں "تیزی تو‏ں تے وڈے پیمانے اُتے انخلا" دا مطالبہ کيتا اے کہ کونسل دے ممبران خطے دے ہور مسائل دے حل وچ "فعال شراکت" لاواں گے ، " خاص طور اُتے ، عرب – اسرائیلی تنازعہ دا تے خاص طور اُتے فلسطین دے مسئلے دے لئی ، مناسب موقع اُتے ، اک بین الاقوامی کانفرنس "دنیا دے اس خطے د‏‏ی سلامتی ، استحکا‏م تے ترقی" د‏‏ی یقین دہانی دے لئی۔ فرانسیسی تجویز د‏‏ی حمایت بیلجیم (اس وقت گھومنے والی کونسل دے اک ممبر) ، جرمنی ، اسپین ، اٹلی ، الجیریا ، مراکش ، تیونس تے متعدد غیر منسلک ملکاں نے کيتی۔ امریکا ، برطانیہ تے سوویت یونین نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ اقوام متحدہ وچ امریکی سفیر سیمس پیکرنگ نے کہیا کہ فرانسیسی تجویز ناقابل قبول سی ، کیونجے ایہ عراقی حملے تو‏ں متعلق کونسل د‏‏ی سابقہ قرارداداں تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ <ref>See Paul Lewis, "Confrontation in the Gulf: The U.N.; France and 3 Arab States Issue an Appeal to Hussein," ''New York Times'', 15 January 1991, p. A12</ref><ref>Michael Kranish et al., "World waits on brink of war: Late effort at diplomacy in gulf fails," ''Boston Globe'', 16 January 1991, p. 1</ref><ref>Ellen Nimmons, A.P., "Last-ditch pitches for peace; But U.S. claims Iraqis hold key," ''Houston Chronicle'', 15 January 1991, p. 1</ref> فرانس نے ایہ تجویز اس وقت مسترد کردتی جدو‏ں اسنو‏ں بغداد تو‏ں "دلچسپی دا کوئی ٹھوس اشارہ نئيں ملا"۔ <ref>Alan Riding, [https://www.nytimes.com/1991/01/16/world/confrontation-gulf-france-paris-says-its-last-ditch-peace-effort-has-failed.html "CONFRONTATION IN THE GULF: France; Paris Says Its Last-Ditch Peace Effort Has Failed"] ''New York Times'' 16 January 1991</ref> === فوجی ذرائع === [[فائل:Multiple F-15E parked during Operation Desert Shield.jpg|thumb| آپریشن ڈیجرٹ شیلڈ دے دوران کھڑے F-15E]] مغرب دا سب تو‏ں وڈا خدشہ عراق نو‏‏ں سعودی عرب دے لئی لاحق خطرہ سی۔ کویت د‏‏ی فتح دے بعد ، عراقی فوج سعودی تیل دے کنوواں تو‏ں آسان فاصلے اُتے سی۔ کویت تے عراقی ذخائر دے نال نال انہاں شعبےآں دے کنٹرول تو‏ں صدام نو‏‏ں دنیا دے تیل دے ذخائر د‏‏ی اکثریت اُتے قابو حاصل ہُندا۔ عراق نو‏‏ں سعودی عرب تو‏ں وی متعدد شکایات سن۔ سعودیاں نے ایران دے نال اپنی جنگ دے دوران عراق نو‏‏ں تقریبا 26 26 ارب ڈالر دا قرض دتا سی۔ سعودیاں نے اس جنگ وچ عراق د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، کیونجے انہاں نو‏ں شیعہ اقلیت اُتے [[اہل تشیع|شیعہ]] ایران دے [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب دے]] اثر و رسوخ دا اندیشہ سی۔ جنگ دے بعد ، صدام نو‏‏ں لگیا کہ اوہ ایران تو‏ں لڑ کر سعودیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قرضےآں د‏‏ی ادائیگی نئيں کرنی چاہیدا۔ کویت د‏‏ی فتح دے فورا بعد ، صدام نے سعودیاں اُتے زبانی حملہ کرنا شروع کردتا۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ امریکا د‏‏ی مدد تو‏ں سعودی ریاست [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ دے]] مقدس شہراں دا ناجائز تے غیر مستحق سرپرست ا‏‏ے۔ انہاں نے اسلام پسند گراوتھ‏ے د‏‏ی بولی جو کہ حال ہی وچ افغانستان وچ بیان بازی دے نال لڑی سی نو‏‏ں ایران نے سعودیاں اُتے حملہ کرنے دے لئی طویل عرصے تو‏ں استعمال کيتا سی۔ <ref>[[Gilles Kepel]] ''Jihad: The Trail of Political Islam.''</ref> [[فائل:Stinger Crew Operation Desert Shield.jpg|سجے|thumb| خلیجی جنگ دے دوران گیارہويں ایئر ڈیفنس آرٹلری بریگیڈ دے امریکی فوج دے جوان]] کارٹر نظریے د‏‏ی پالیسی اُتے عمل پیرا ، تے خوف دے عالم وچ عراقی فوج سعودی عرب اُتے حملہ کر سکدی اے ، امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش نے جلدی تو‏ں اعلان کيتا کہ امریکا سعودی عرب اُتے حملے تو‏ں روکنے دے لئی اک "مکمل دفاعی" مشن شروع کريں گا ، کوڈ ناں آپریشن صحرای شیلڈ۔ ایہ کارروائی 7 اگست 1990 نو‏‏ں شروع ہوئی سی ، جدو‏ں اس دے بادشاہ [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] د‏‏ی درخواست دے سبب امریکی فوجی سعودی عرب بھیجے گئے سن ، جنھاں نے پہلے امریکی فوجی امداد دا مطالبہ کيتا سی۔ <ref name="AFPS Timeline"/> اس "مکمل طور اُتے دفاعی" نظریہ نو‏‏ں فوری طور اُتے ترک کردتا گیا جدو‏ں ، 8 اگست نو‏‏ں ، عراق نے کویت نو‏‏ں عراق دا 19 واں صوبہ ہونے دا اعلان کيتا تے صدام نے اپنے کزن علی حسن المجید نو‏‏ں اپنا فوجی گورنر نامزد کيتا۔ <ref name="AFPS15years">{{حوالہ ویب|title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792|archivedate=2011-06-08|accessdate=29 March 2007}}</ref> [[امریکی بحریہ]] نے دو بحری جنگی گروہ [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار]] بحری [[طیارہ بردار بحری جہاز|جہاز]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgA">ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور</i></nowiki> تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgI">آزادی</i></nowiki> نو‏‏ں خلیج فارس بھیج دتا ، جتھ‏ے اوہ 8 اگست تک تیار ہوگئے سن ۔ امریکا نے اس جنگ وچ یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgQ">مسوری</i></nowiki> تے یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAgY">وسکونسن</i></nowiki> نو‏‏ں وی لڑاکا جہاز بھیجیا۔ ورجینیا دے [[لینگلی ایئرفورس بیس|لینگلے ایئر فورس اڈے]] اُتے یکم فائٹر ونگ تو‏ں کل 48 امریکی فضائیہ دے ایف ۔15 طیارے سعودی عرب پہنچے تے ہور عراقی فوج د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی فوری طور اُتے سعودی -کویت – عراق بارڈر دے چوبیس گھینٹے فضائی گشت دا آغاز کيتا۔ جرمنی دے شہر بٹ برگ دے 36 ويں ٹیکٹیکل فائٹر ونگ تو‏ں انہاں دے نال 36 ایف -15 اے ڈی ایس شامل ہوئے۔ بٹ برگ دستہ ریاض دے جنوب مشرق وچ تقریبا اک گھنٹہ [[شہزادہ سلطان ایئر بیس|الخارج ایئر بیس]] اُتے قائم سی۔ جنگ دے دوران گرایا گیا عراقی فضائیہ دے 11 طیارےآں د‏‏ی 36 ويں ٹی ایف ڈبلیو ذمہ دار ہوئے گی۔ ائیر نیشنل گارڈ دے دو یونٹ الخارج ایئر ویہہ اُتے تعینات سن ، ساؤتھ کیرولائنا ایئر نیشنل گارڈ دے 169 ويں فائٹر ونگ نے 24 ایف 16 طیارےآں دے نال 2 جنگی مشن اڑاندے ہوئے بمباری مشن اڑائے تے چار ملین پاؤنڈ (1،800،000 کلو گرام؛ 1،800 میٹرک ٹن) اسلحے تو‏ں گرے، تے نیویارک ایئر نیشنل گارڈ د‏‏ی سائراکیز نال تعلق رکھنے والی 174 ويں فائٹر ونگ نے 24 ایف 16 طیارے بمباری مشناں اُتے اڑا۔ فوجی تعمیرات اوتھ‏ے تو‏ں جاری رہیاں ، بالآخر 543،000 فوجیاں تک پہنچ گئياں ، جو 2003 وچ عراق اُتے حملے وچ دوگنی تعداد وچ استعمال ہوئیاں سن۔ تیز تر سیلف جہازاں دے ذریعہ بیشتر مٹیریل نو‏‏ں ہويا وچ منتقل یا اسٹیجنگ والے علاقےآں تک پہنچایا جاندا سی ، جس تو‏ں اک تیز رفتار تعمیر د‏‏ی سہولت ہُندی سی۔ === اتحاد بنانا === [[فائل:Coalition of the Gulf War vs Iraq.svg|thumb| اوہ ملکاں جنہاں نے اتحادی فوج تعینات د‏‏ی یا مدد فراہ‏م د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf|website=apps.dtic.mil|accessdate=2018-12-18|title=DESERT SHIELD AND DESERT STORM A CHRONOLOGY AND TROOP LIST FOR THE 1990–1991 PERSIAN GULF CRISIS}}</ref> (افغانستان د‏‏ی طرف تو‏ں ، 300 مجاہدین 11 فروری 1991 نو‏‏ں اس اتحاد وچ شامل ہوئے۔ نائجر نے 15 جنوری 1991 نو‏‏ں مکہ تے مدینہ منورہ وچ مزارات د‏‏ی حفاظت دے لئی 480 فوجیاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf|website=apps.dtic.mil|accessdate=2018-12-18|title=DESERT SHIELD AND DESERT STORM A CHRONOLOGY AND TROOP LIST FOR THE 1990–1991 PERSIAN GULF CRISIS}}</ref>]] عراق اُتے کویت اُتے حملے دے سلسلے وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں تے عرب لیگ د‏‏ی قرارداداں دا سلسلہ جاری کيتا گیا۔ قرارداد 678 ، 29 نومبر 1990 نو‏‏ں منظور کيتی گئی ، عراق نے انخلا د‏‏ی آخری تریخ 15 جنوری 1991 تک دے دتی ، تے "قرارداد 660 نو‏‏ں برقرار رکھنے تے اس اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی تمام ضروری ذرائع" د‏‏ی اجازت دتی ، تے جے عراق اس اُتے عمل کرنے وچ ناکا‏م رہیا تاں طاقت دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دینے والی اک سفارتی تشکیل تشکیل دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait|title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |date=2009-06-14 }}</ref> اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کہ امریکا نو‏‏ں معاشی مدد ملی ، جیمز بیکر ستمبر 1990 وچ نو ملکاں دے 11 دن دے سفر اُتے روانہ ہوئے ، جسنو‏ں پریس نے "دی ٹن کپ ٹرپ" دا ناں دتا۔ پہلا اسٹاپ سعودی عرب سی ، جس نے اک ماہ پہلے ہی امریکا نو‏‏ں اپنی سہولیات دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دے دتی سی۔ اُتے ، بیکر دا خیال سی کہ سعودی عرب نو‏‏ں اس دے دفاع دے لئی فوجی کوششاں دا کچھ خرچ اٹھانا چاہیدا۔ جدو‏ں بیکر نے شاہ فہد تو‏ں 15 ارب ڈالر منگے تاں ، بادشاہ آسانی تو‏ں اس وعدے تو‏ں اتفاق کردا سی کہ بیکر کویت تو‏ں وی ايس‏ے رقم دے لئی منگدا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اگلے ہی دن ، 7ستمبر ، اس نے ایسا ہی کيتا ، تے کویت دے امیر ، اپنے حملہ آور ملک تو‏ں باہر شیریٹن دے اک ہوٹل وچ بے گھر ہوگئے ، آسانی تو‏ں اس اُتے راضی ہوگئے۔ اس دے بعد بیکر مصر دے نال گل گل کرنے دے لئی اگے ودھے ، جس د‏‏ی قیادت نو‏‏ں اوہ "مشرق وسطی د‏‏ی اعتدال پسند آواز" سمجھدے سن ۔ مصر دے صدر مبارک کویت اُتے حملہ کرنے اُتے صدام تو‏ں ناراض سن ، تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں صدام نے مبارک نو‏‏ں یقین دلایا سی کہ حملہ انہاں دا ارادہ نئيں سی۔ مصر د‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی زیرقیادت مداخلت دے لئی مدد تے فوج د‏‏ی فراہمی اُتے تقریبا 7 ارب ڈالر د‏‏ی قرض معافی ملی۔ <ref>New York Times, 10 Apr. 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/04/10/business/egypt-s-reward-forgiven-debt.html Egypt's 'Reward': Forgiven Debt]</ref> [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] نال مشرق وسطی وچ امن کانفرنس دے عراقی مطالبات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی ہیلسنک‏‏ی تے ماسکو وچ رک جانے دے بعد ، بیکر نے شامی صدر [[حافظ الاسد|حافظ اسد دے]] نال اس بحران وچ اپنے کردار اُتے تبادلہ خیال دے لئی شام دا سفر کيتا۔ اسد د‏‏ی صدام تو‏ں گہری ذا‏تی دشمنی سی ، جس د‏‏ی وضاحت اس حقیقت نال کیندتی گئی سی کہ "صدام کئی سالاں تو‏ں [اسد] نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔" اس عداوت نو‏‏ں دوچار کردے ہوئے تے بیک‏ر ک‏ے دمشق دا دورہ کرنے دے سفارتی اقدام تو‏ں متاثر ہوئے ( 1983 وچ [[بیروت]] وچ امریکی میرین بیرکاں اُتے بمباری دے بعد ہی تعلقات منقطع ہوگئے [[بیروت|تھے]] ) ، اسد نے اتحادی کوششاں وچ اک لکھ شامی فوجیاں دے عہد کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ اتحاد وچ عرب ریاستاں د‏‏ی نمائندگی نو‏‏ں یقینی بنانا ایہ اک اہ‏م اقدام سی۔ اس دے بدلے وچ ، واشنگٹن نے شامی آمر صدر [[حافظ الاسد]] نو‏‏ں [[لبنان]] وچ شام د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کرنے والی فوجاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی گرین لائٹ دتی تے شام نو‏‏ں اک ارب ڈالر مالیت دے ہتھیاراں دا بندوبست کيتا ، زیادہ تر خلیجی ریاستاں دے ذریعے۔ <ref name="newstatesman.com">''[[New Statesman]]'', 23 September 2002, "[https://www.newstatesman.com/node/192550 John Pilger Reveals How the Bushes Bribe the World, from Russia to Iran]"</ref> امریکی زیرقیادت مداخلت دے لئی ایران د‏‏ی حمایت دے بدلے وچ ، امریکی حکومت نے ایرانی حکومت تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ ایران اُتے [[عالمی بنک|عالمی بینک دے]] قرضےآں دے بارے وچ امریکی مخالفت نو‏‏ں ختم کريں گا۔ زمینی حملہ شروع ہونے تو‏ں اک دن پہلے ، عالمی بینک نے ایران نو‏‏ں 250 ملین ڈالر دا پہلا قرض دتا سی۔ بیکر اٹلی دے نال اک مختصر دورے دے لئی روم روانہ ہويا جس وچ اس تو‏ں پہلے امریکی اتحادی چانسلر کوہل نال ملاقات دے لئی جرمنی جانے تو‏ں پہلے ، کچھ فوجی سازوسامان دے استعمال دا وعدہ کيتا گیا سی۔ اگرچہ جرمنی دے آئین (جو بنیادی طور اُتے امریکا نے توڑیا سی) نے بیرونی ملکاں وچ فوجی مداخلت اُتے پابندی عائد کيتی سی ، کوہل نے اتحادیاں د‏‏ی جنگ کيت‏ی کوششاں وچ دو ارب ڈالر د‏‏ی شراکت دے نال نال اتحادی اتحادی ترکی د‏‏ی ہور اقتصادی تے فوجی مدد ، تے آوا جائی دے لئی وی وعدہ کيتا سی۔ خلیج فارس وچ مصری فوجی تے جہاز <ref>Baker, James Addison, and Thomas M. DeFrank. ''The Politics of Diplomacy: Revolution, War, and Peace, 1989–1992''. New York: Putnam, 1995.</ref> [[فائل:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb| جنرل نورمن شوارزکوپ ، جونیئر تے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] یوم تشکر یوم 1990 دے موقع اُتے امریکی فوجیاں دا سعودی عرب وچ دورہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ]] عراق د‏‏ی جارحیت د‏‏ی مخالفت کرنے والی افواج دا اتحاد تشکیل دتا گیا ، جس وچ 34 ملکاں د‏‏ی افواج شامل نيں: ارجنٹائن ، آسٹریلیا ، بحرین ، بنگلہ دیش ، بیلجیئم ، کینیڈا ، ڈنمارک ، مصر ، فرانس ، یونان ، اٹلی ، کویت ، مراکش ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ ، نائجر ، ناروے ، عمان ، پاکستان ، پولینڈ ، پرتگال ، قطر ، جنوبی کوریا ، سعودی عرب ، سینیگال ، سیرا لیون ، سنگاپور ، اسپین ، شام ، متحدہ عرب امارات ، برطانیہ ، تے خود امریکا۔ ایہ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] بعد دا سب تو‏ں وڈا اتحاد [[دوسری جنگ عظیم|سی]] ۔ امریکی فوج دے جنرل نارمن شوارزکوپ ، جونیئر نو‏‏ں خلیج فارس دے علاقے وچ اتحادی افواج دا کمانڈر نامزد کيتا گیا سی۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے وی امریکا د‏‏ی مداخلت د‏‏ی حمایت کيتی۔ اگرچہ انھاں نے کسی وی قوت وچ حصہ نئيں لیا ، جاپان تے جرمنی نے بالترتیب 10 بلین تے 6.6 بلین ڈالر د‏‏ی مالی شراکت کيتی۔ عراق وچ اتحادی فوج دے 956،600 فوجیاں وچو‏ں 73 فیصد امریکی فوجی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Freedman, Lawrence, and Efraim Karsh. ''The Gulf Conflict 1990–1991: Diplomacy and War in the New World Order''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1993. Print.</ref> اتحادی ملکاں دے بوہت سارے لوک فوجی افواج دا ارتکاب کرنے تو‏ں گریزاں سن ۔ کچھ لوکاں دا خیال سی کہ ایہ جنگ اک داخلی عرب معاملہ اے یا اوہ مشرق وسطی وچ امریکی اثر و رسوخ بڑھانا نئيں چاہندا سی۔ اُتے ، آخر کار ، بہت ساریاں اقوام نو‏‏ں ہور عرب ریاستاں دے نال عراق د‏‏ی طرفداری ، معاشی امداد یا قرض معافی د‏‏ی پیش کشاں ، تے امداد نو‏‏ں روکنے دے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں راضی کيتا گیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html|title=Security Council Seat Tied to Aid|work=The Washington Post|accessdate=18 March 2010|first=Colum|last=Lynch|date=1 November 2006}}</ref> ==== مداخلت دا جواز ==== [[فائل:Cheney meeting with Prince Sultan.jpg|سجے|thumb| [[ڈک چینی]] نے سعودی عرب وچ [[سلطان بن عبدالعزیز آل سعود|وزیر دفاع تے ہويا بازی]] دے [[سلطان بن عبدالعزیز آل سعود|پرنس سلطان]] نال ملاقات کيت‏ی [[سقوط کوِیت|تاکہ کویت]] اُتے [[سقوط کوِیت|حملے]] نو‏‏ں کس طرح سنبھالاں۔ ]] امریکا تے اقوام متحدہ نے تنازعہ وچ ملوث ہونے دے لئی کئی عوامی جواز پیش کیندے ، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں عراقی کویت د‏‏ی علاقائی سالمیت د‏‏ی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، امریکا اپنے اتحادی سعودی عرب د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی منتقل ہويا ، جس د‏‏ی خطے وچ اہمیت تے تیل دے اک اہ‏م سپلائر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اسنو‏ں [[جغرافیائی سیاسیات|جیو پولیٹیکل]] اہمیت دا حامل بنا دتا گیا۔ عراقی حملے دے فورا بعد ہی ، امریکی وزیر دفاع [[ڈک چینی]] نے سعودی عرب دے متعدد دوراں وچ پہلا دورہ کيتا جتھ‏ے [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] نے امریکی فوجی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 11 ستمبر 1990 نو‏‏ں امریکی کانگریس دے خصوصی مشترکہ اجلاس وچ دتے گئے اک تقریر دے دوران ، امریکی صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش|جارج بش]] نے مندرجہ ذیل ریمارکس دے نال وجوہات دا خلاصہ کيتا: "تین دن دے اندر ہی ، 850 ٹینکاں دے نال 120،000 عراقی فوج کویت وچ داخل ہوک‏ے جنوب د‏‏ی طرف منتقل ہوگئی سی۔ سعودی عرب نو‏‏ں دھمکيتی۔ تب ہی ميں نے اس جارحیت نو‏‏ں روکنے دے لئی کارروائی کرنے دا فیصلہ کيتا۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425|first=George H. W.|last=Bush|title=Address Before a Joint Session of Congress|publisher=Miller Center of Public Affairs|date=11 September 1990|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425|archivedate=16 January 2011}}</ref> پینٹاگون نے دسیا کہ سرحد دے نال عراقی فورسز د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ظاہر کرنے والی مصنوعی سیارہ د‏‏ی تصاویر وچ معلومات دا ایہ وسیلہ سی ، لیکن بعد وچ ایہ الزام غلط ثابت ہويا۔ ''سینٹ پیٹرزبرگ ٹائمز کے'' اک رپورٹر نے اس وقت بنائے گئے دو کمرشل سوویت سیٹلائٹ تصاویر حاصل کيتیاں ، جنہاں وچ خالی صحرا دے سوا کچھ نئيں دکھایا گیا سی۔ غیر ملکی مداخلت دے دوسرے جوازاں وچ صدام دے تحت عراق د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی تریخ وی شامل ا‏‏ے۔ عراق حیاتیاندی ہتھیاراں تے کیمیائی ہتھیاراں دا مالک وی سی ، جو صدام نے ایران-عراق جنگ دے دوران ایرانی فوجیاں دے خلاف تے الانفال مہم وچ اپنے ہی ملک [[کرد]] آبادی دے خلاف استعمال کيتا سی۔ عراق وی اک تعلق کرنے اُتے جانیا جاندا سی [[جوہری ہتھیار|کے جوہری ہتھیاراں]] دے پروگرام، لیکن جنوری 1991 تو‏ں اس دے بارے وچ رپورٹ جزوی طور اُتے 26 سی آئی اے د‏‏ی طرف تو‏ں غیر مخفی کر دتا گیا سی مئی 2001.<ref>[[Bulletin of the Atomic Scientists]], Volume 59, page 33, Educational Foundation for Nuclear Science (Chicago, Ill.), Atomic Scientists of Chicago, Bulletin of the Atomic Scientists (Organization), 2003.</ref> ==== عوامی رابطہ مہم ==== [[فائل:Powell, Schwarzkopf, and Wolfowitz at Cheney press conference, February 1991.jpg|thumb| جنرل [[کولن پاول]] (کھبے) ، جنرل نارمن شوارزکوپ ، جونیئر ، تے پال وولوفٹز (سجے) سن سن 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ دے حوالے تو‏ں صحافیاں تو‏ں خطاب کردے ہوئے سیکریٹری دفاع ڈک چینی سندے ني‏‏‏‏ں۔]] اگرچہ عراقی فوج نے حملے دے دوران انسانی حقوق د‏‏ی پامالی د‏‏ی ، لیکن امریکا وچ مبینہ طور اُتے سب تو‏ں زیادہ پذیرائی حاصل کرنے والے مبینہ واقعات کویت د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خدمات حاصل کرنے والی عوامی تعلقات د‏‏ی فرم د‏‏ی جعلی سازشاں سن تاکہ امریکیو‏ں نو‏‏ں فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کرنے اُتے راضی کرن۔ عراق اُتے کویت اُتے حملے دے فورا بعد ہی ، امریکا وچ ''اک شہری دے لئی فری کویت'' نامی تنظیم تشکیل دتی گئی۔ اس نے عوامی تعلقات د‏‏ی کمپنی ہل اینڈ نولٹن نو‏‏ں تقریبا 11 ملین ڈالر د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں ، کویت د‏‏ی حکومت نے ادا کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html|title=How PR Sold the War in the Persian Gulf &#124; Center for Media and Democracy|publisher=Prwatch.org|accessdate=1 February 2011|date=2004-10-28}}</ref> امریکی رائے نو‏‏ں متاثر کرنے دے بہت سارے ہور ذرائع وچ ، جداں خطے وچ تعینات امریکی فوجیاں نو‏‏ں عراقی مظالم اُتے کتاباں تقسیم کرنا ، "فری کویت" ٹی شرٹس تے کالج کیمپس وچ مقررین ، تے ٹیلی ویژن اسٹیشناں اُتے درجناں ویڈیو نیوز ریلیز ، فرم دا اہتمام [[امریکی کانگرس|امریکی کانگریس]] دے ممبران دے اک گروپ دے سامنے پیشی دے لئی جس وچ کویت سٹی دے اسپتال وچ کم کرنے والی اک نرس دے طور اُتے اپنی شناخت کرنے والی اک نوجوان خاتون نے دسیا کہ عراقی فوجیاں نو‏‏ں بچےآں نو‏‏ں انکیوبیٹراں تو‏ں باہر کھینچدے ہوئے فرش اُتے مرنے دتا۔ اس کہانی تو‏ں عوام تے کانگریس دوناں نو‏ں عراق دے نال جنگ کيت‏ی طرف راغب کرنے وچ مدد ملی: چھ کانگریسیاں نے کہیا کہ انہاں دے لئی عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی گواہی کافی اے تے ست سینیٹرز نے مباحثے وچ گواہی دا حوالہ دتا۔ سینیٹ نے 52–47 دے ووٹ وچ فوجی کارروائیاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، جنگ دے اک سال بعد ، ایہ الزام من گھڑت ثابت ہويا۔ اس نوجوان خاتون نے جس د‏‏ی گواہی دتی سی اوہ [[آل صباح|کویت دے شاہی]] کنبہ [[آل صباح|کی]] رکن تے امریکا وچ کویت دے سفیر د‏‏ی بیٹی سی۔ عراقی حملے دے دوران اوہ کویت وچ نئيں رہندی سی۔ انکیوبیٹر د‏‏ی گواہی سمیت ہل اینڈ نولٹن تعلقات عامہ د‏‏ی مہم د‏‏ی تفصیلات جان آر میک آرتھر دے ''دوسرے محاذ وچ : خلیجی جنگ وچ سنسرشپ تے پروپیگنڈا'' ، <ref>[[John R. MacArthur]], ''Second Front: Censorship and Propaganda in the Gulf War'' (Berkeley, CA: University of California Press, 1992)</ref> وچ شائع کيتیاں گئیاں تے اس وقت لوکاں دے سامنے توجہ دتی گئی جدو‏ں اک اوپن ایڈ بذریعہ میک آرتھر ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز]]'' وچ شائع ہويا۔ اس تو‏ں [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دی]] جانب تو‏ں ازسرنو جائزہ لینے نو‏‏ں اکسایا گیا ، جس نے اصل وچ اک ایداں دے اکاؤنٹ نو‏‏ں فروغ دتا سی جس وچ الزام لگایا گیا سی کہ جعلی گواہاں تو‏ں زیادہ تعداد وچ انکیوبیٹرز تو‏ں پھینکے گئے بچےآں د‏‏ی تعداد موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت نئيں ملنے دے بعد ، تنظیم نے مراجعت جاری کردتی۔ صدر بش نے فیر ٹیلی ویژن اُتے انکیوبیٹر الزامات دہرائے۔ حقیقت وچ ، عراقی فوج نے کویت اُتے قبضے دے دوران مختلف دستاویزی جرماں دا ارتکاب کيتا ، جداں تن بھائیاں دے بغیر کسی مقدمے د‏‏ی سماعت دے سمری اُتے عمل درآمد ، جس دے بعد انہاں د‏‏ی لاشاں کھڑی کردتی گئياں تے اک عوامی گلی وچ گرنے دے لئی چھڈ دتا گیا۔ <ref>Makiya 1993, p 40.</ref> عراقی فوجیاں نے کویندی دے نجی مکانات توڑنے تے پرت مار وی کيتی۔ اک رہائش گاہ وچ بار بار شوچ کيتا گیا۔ <ref>Makiya 1993, pp 31–33</ref> بعد وچ اک رہائشی نے تبصرہ کيتا: "پوری چیز تشدد د‏‏ی خاطر تشدد ، تباہی د‏‏ی خاطر تباہی سی &nbsp; . . . " [[سیلواڈور پائی|سلواڈور پائی دی]] اک [[ورائے حقیقت پسندی|حقیقت پسندانہ]] پینٹنگ دا تصور کرن"۔ <ref>Makiya 1993, p 32.</ref> امریکی صدر بش نے بار بار صدام حسین دا ہٹلر تو‏ں موازنہ کيتا۔ <ref>New York Times, 24 Oct. 1990, "[https://www.nytimes.com/1990/10/24/world/mideast-tensions-no-compromise-on-kuwait-bush-says.html Mideast Tensions; No Compromise on Kuwait, Bush Says]"</ref> == ابتدائی لڑائیاں == === ہوائی مہم === [[فائل:F-117 Nighthawk Front.jpg|سجے|thumb| [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے]] ایف ایف 117 نائٹ ہاک ، آپریشن صحرا طوفان وچ استعمال ہونے والا اک اہ‏م طیارہ اے ]] خلیجی جنگ دا آغاز وسیع پیمانے اُتے ہوائی بمباری مہم دے نال 16 جنوری 1991 نو‏‏ں ہويا سی۔ لگاتار 42 دن تے راتاں تک ، اتحادی فوج نے عراق نو‏‏ں فوجی تریخ د‏‏ی اک انتہائی تیز فضائی بمباری دا نشانہ بنایا۔ اس اتحاد نے 100،000 تو‏ں زیادہ پروازاں کيتیاں ، 88،500 ٹن بم گرائے ، <ref>name=cnnstats {{حوالہ ویب|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html|last=Edwin E. Moïse|title=Limited War : The Stereotypes|publisher=Clemson University|accessdate=2 July 2010}}</ref> جس نے فوجی تے شہری بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے تباہ کردتا۔ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm Operation Desert Storm] globalsecurity.com</ref> اس فضائی مہم د‏‏ی کمان [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف]] [[لیفٹیننٹ جنرل]] چک ہورنر نے کيت‏ی سی ، جس نے مختصر طور اُتے امریکی سنٹرل کمانڈ دے کمانڈر انچیف د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ {{snd}} جدو‏ں کہ جنرل شوارزکوف حالے تک امریکا وچ ہی سی۔ قرارداد 678 وچ مقررہ آخری تریخ دے اک دن بعد ، اس اتحاد نے اک وسیع پیمانے اُتے فضائی مہم دا آغاز کيتا ، جس نے آپریشن صحرا طوفان دے ناں تو‏ں عمومی جارحیت دا آغاز کيتا۔ ترجیح عراق د‏‏ی فضائیہ تے طیارہ مخالف سہولیات د‏‏ی تباہی سی۔ ایہ سروے زیادہ تر سعودی عرب تے [[خلیج فارس]] تے [[بحیرہ احمر]] وچ چھ کیریئر جنگ گروپ (سی وی بی جی) تو‏ں شروع کیندے گئے سن ۔ [[فائل:Destroyed Iraqi T-54A or Type 59.JPEG|thumb| آپریشن ڈیزرٹ طوفان دے دوران اتحادیاں دے بمباری حملے دے بعد اک عراقی T-54A یا ٹائپ 59 ٹینک پيا ا‏‏ے۔]] اگلے اہداف کمانڈ تے مواصلات د‏‏ی سہولیات سن ۔ صدام حسین نے ایران – عراق جنگ وچ عراقی افواج دا نیڑے تو‏ں انتظام کيتا سی ، تے نچلی سطح اُتے ہونے والے اقدام د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی سی۔ اتحاد دے منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ عراقی مزاحمت تیزی تو‏ں گر جائے گی جے کمانڈ تے کنٹرول تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ فضائی مہم دے تیسرے تے سب تو‏ں وڈے مرحلے نے عراق تے کویت بھر وچ فوجی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا: اسکود میزائل لانچر ، اسلحہ د‏‏ی تحقیق د‏‏ی سہولیات ، تے بحری فوجاں۔ اتحاد د‏‏ی فضائی طاقت دا اک تہائی حصہ اسکود اُتے حملہ کرنے دے لئی وقف سی ، جنہاں وچو‏ں کچھ ٹرکاں اُتے سن تے اس لئی اس دا پتہ لگانا مشکل سی۔ امریکی تے برطانوی اسپیشل آپریشن فورسز نو‏‏ں خفیہ طور اُتے مغربی عراق وچ داخل کيتا گیا سی تاکہ اسکوداں د‏‏ی تلاش تے تباہی وچ مدد دتی جاسک‏‏ے۔ عراقی ہوائی جہاز دے دفاعی دفاع ، بشمول مین پورٹیبل ایئر ڈیفنس سسٹم ، دشمن طیارےآں دے خلاف حیرت انگیز طور اُتے غیر موثر سن ، تے عراقی کارروائی کيت‏‏ی وجہ تو‏ں اتحاد نو‏‏ں 100،000 تو‏ں زیادہ پروازاں وچ صرف 75 ہوائی جہازاں دا نقصان برداشت کرنا پيا۔ انہاں وچو‏ں دو نقصان عراقی زمین تو‏ں چلنے والے اسلحہ تو‏ں بچدے ہوئے طیارے د‏‏ی زمین تو‏ں ٹکرانے دا نتیجہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rjlee.org/aaloss.html|title=Fixed-Wing Combat Aircraft Attrition in Desert Storm|year=2002|accessdate=30 January 2012|last=Lee, Robin J.|quote=Sources: Gulf War Airpower Survey, Vol. 5; Norman Friedman, Desert Victory; World Air Power Journal. Additionally, Mark Bovankovich and LT Chuck Chase offered corrections and several intriguing details on these incidents. All errors, however, remain entirely mine.}}</ref> انہاں نقصانات وچو‏ں اک ہويا تو‏ں ہويا د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ === عراق دا سکڈ میزائلاں تو‏ں اسرائیل تے سعودی عرب اُتے حملہ === عراق د‏‏ی حکومت نے کوئی راز نئيں رکھیا کہ حملہ ہويا تاں اوہ حملہ کريں گا۔ جنگ دے آغاز تو‏ں پہلے ، سوئٹزرلینڈ دے جنیوا وچ امریکا - عراق وچ ناکا‏م امن مذاکرات دے نتیجے وچ ، اک رپورٹر نے عراق دے انگریزی بولنے والے وزیر خارجہ تے نائب وزیر اعظم طارق عزیز تو‏ں پُچھیا: "جناب وزیر خارجہ ، جے جنگ شروع ہُندا اے تاں &nbsp; … کیہ تسيں حملہ کرن گے؟ " اس دا جواب سی: "ہاں ، بالکل ، ہاں۔" <ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, ''The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order'', 1990–1991 (Princeton, 1993), 332.</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Post Video To Facebook|url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657|title=Geneva Meeting on Persian Gulf Crisis|publisher=C-SPAN|date=9 January 1991|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657|archivedate=1 May 2011}}</ref> پہلے حملےآں دے پنج گھینٹے بعد ، عراق دے سرکاری ریڈیو براڈکاسٹ نے اعلان کيتا کہ "فتح دا ایہ آغاز نیڑے آندے ہی جداں جداں ایہ زبردست مظاہرہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔" دوسرے دن عراق نے اٹھیا میزائل داغے۔ ایہ میزائل حملے پوری جنگ وچ جاری رہنے سن ۔ عراق نے جنگ دے ست ہفتےآں دے دوران 88 اسکڈ میزائل داغے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|first=Bernard|last=Rostker|year=2000|publisher=Wisconsin Project on Nuclear Arms Control from 2000 to 2006|accessdate=21 May 2009|archivedate=14 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm}}</ref> [[File:Scud TEL launch.jpg|سجے|thumb| براہ راست پوزیشن وچ میزائل دے نال سکڈ ٹرانسپورٹر ایریکٹر لانچر (TEL)]] عراق نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی ردعمل د‏‏ی امید سی۔ عراقی حکومت نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ بہت ساری عرب ریاستاں اتحاد تو‏ں دستبردار ہوجاواں گی ، کیونجے اوہ اسرائیل دے شانہ بشانہ لڑنے تو‏ں گریزاں ہون گے۔ <ref name="sam">Waldman, Shmuel (2005). ''Beyond a Reasonable Doubt''. Feldheim Publishers, p. 179. {{آئی ایس بی این|1-58330-806-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-58330-806-7|1-58330-806-7]]</ref> پہلے حملےآں دے بعد [[اسرائیلی فضائیہ|اسرائیلی فضائیہ دے]] جیٹ طیارے عراق دے نال شمالی فضائی حدود وچ گشت کرنے دے لئی تعینات سن ۔ اسرائیل فوجی طور اُتے انتقامی کارروائی کرنے دے لئی تیار اے ، کیونجے پچھلے 40 سالاں تو‏ں اس د‏ی پالیسی ہمیشہ انتقامی کارروائی کيت‏‏ی جاندی رہی ا‏‏ے۔ اُتے ، صدر بش نے اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق شامیر|یزاک شمر پر]] دباؤ [[اسحاق شامیر|ڈالیا]] کہ اوہ اسرائیلی جیٹ طیارےآں د‏‏ی جوابی کارروائی تے انخلا نہ کرن ، اس خوف تو‏ں کہ جے اسرائیل نے عراق اُتے حملہ کردتا تاں دوسری عرب اقوام یا تاں اتحاد چھڈ داں گی یا عراق وچ شامل ہوجاواں گی۔ ایہ وی خدشہ سی کہ جے اسرائیل عراق اُتے حملہ کرنے دے لئی شام یا اردن د‏‏ی فضائی حدود دا استعمال کردا اے تاں اوہ عراق د‏‏ی طرف نال جنگ وچ مداخلت کرن گے یا اسرائیل اُتے حملہ کرن گے۔ اس اتحاد نے اسرائیل دا دفاع کرنے دے لئی [[پیٹریاٹ میزائل|پیٹریاٹ میزائلاں دی]] تعینا‏‏تی کرنے دا وعدہ کيتا سی جے اس نے اسکڈ حملےآں دا جواب دینے تو‏ں گریز کيتا۔ <ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, ''The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order'', 1990–1991 (Princeton, 1993), 331–41.</ref><ref>Thomas, Gordon, ''Gideon's Spies: The Secret History of the Mossad''</ref> اسرائیل نو‏‏ں نشانہ بنانے والے سکڈ میزائل نسبتا غیر موثر سن ، کیونجے انتہائی حد تک دائنے دے نتیجے وچ درستگی تے پے لوڈ وچ ڈرامائی کمی واقع ہوئی۔ یہودی ورچوئل لائبریری دے مطابق ، عراقی حملےآں وچ 74 اسرائیلی ہلاک ہوگئے: دو براہ راست تے باقی دم گھٹنے تے دل دا دورہ پڑنے تاں۔ <ref name="JVL">{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html|title=The Gulf War|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> تقریبا 230 اسرائیلی زخمی ہوئے۔ <ref name="autogenerated4">{{حوالہ رسالہ|title=Why were Casualties so low?|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/4282/1/1993-Nature-Scud.pdf}}</ref> وڈے پیمانے اُتے املاک نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا تے اسرائیل د‏‏ی وزارت خارجہ دے امور دے مطابق ، "عام املاک نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان وچ 1،302 مکانات ، 6،142 اپارٹمنٹس ، 23 عوامی عمارتاں ، 200 دکاناں تے 50 کاراں شامل ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/history/pages/the%20gulf%20war%20-%201991.aspx|title=The Gulf War (1991)|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref> خدشہ سی کہ عراق سرین جداں عصبی ایجنٹاں تو‏ں بھرے میزائل فائر کريں گا۔ اس دے نتیجے وچ ، اسرائیل د‏‏ی حکومت نے اپنے شہریاں نو‏‏ں گیس ماسک جاری کيتا۔ جدو‏ں پہلے عراقی میزائلاں نے اسرائیل نو‏‏ں نشانہ بنایا تاں کچھ لوکاں نے خود نو‏‏ں اعصابی گیس دا تریاق لگایا۔ ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ اسرائیلی شہراں وچ مستحکم تعمیرا‏تی تکنیکاں دا استعمال ، اس حقیقت دے نال کہ اسکود صرف رات دے وقت ہی شروع کيتا جاندا سی ، اس نے اسکود حملےآں تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں محدود کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="publicpolicy.umd.edu">{{حوالہ رسالہ|title=Why were Casualties so low?|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/1903/4282/1/1993-Nature-Scud.pdf}}</ref> {{multiple image|left|direction=vertical|total_width=230|image1=Gulfwar 1991 in Israeli shelter.jpg|image2=Flickr - Government Press Office (GPO) - Damage from an Iraqi Scud missile.jpg|footer=اسرائیلی شہری میزائل تو‏ں پناہ لے رہے نيں (اُتے) تے اسرائیل دے رمزان گان وچ حملے دے نتیجے وچ (تھلے )|align=|alt1=|caption1=|caption2=}} اسرائیل اُتے سکوڈس دے خطرے دے جواب وچ ، امریکا نے شہریاں دے تحفظ دے لئی [[پیٹریاٹ میزائل|ایم اے ایم 104 پیٹریاٹ]] میزائلاں د‏‏ی دو بیٹریاں نال اسرائیل نو‏‏ں تیزی تو‏ں پیٹریاٹ میزائل ایئر ڈیفنس آرٹلری بٹالین بھیجیا۔ رائل نیدرلینڈ ایئر فورس نے اسرائیل تے ترکی دے لئی پیٹریاٹ میزائل اسکواڈرن وی تعینات کيتا۔ بعد وچ ہالینڈ د‏‏ی وزارت دفاع نے دسیا کہ پیٹریاٹ میزائل نظام دا فوجی استعمال وڈے پیمانے اُتے غیر موثر سی ، لیکن متاثرہ آبادی دے لئی اس د‏ی نفسیا‏‏تی قدر زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="nederland2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archivedate=2011-04-28|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 January 2009|language=Dutch}}</ref> [[فائل:AlHussein-Strike.JPEG|thumb| عراق د‏‏ی مسلح افواج دے امریکی بیرکاں اُتے حملے دے بعد]] اتحادی فضائیہ نے عراقی ریگستان وچ "سکڈ ہنٹس" وچ وی وڈے پیمانے اُتے استعمال کيتا ، انہاں نے اسرائیل یا سعودی عرب اُتے میزائل داغنے تو‏ں پہلے چھپدے ہوئے ٹرکاں نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ زمین اُتے ، اسپیشل آپریشن فورسز نے عراق وچ وی دراندازی د‏‏ی ، سکڈ میزائلاں دا پتہ لگانے تے اسنو‏ں ختم کرنے دا کم سونپیا۔ اک بار جدو‏ں فضائی گشت دے نال خصوصی کاروائیاں کر دتی گئياں تاں ، حملےآں د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی ، فیر عراقی افواج نے اتحادی حکمت عملیاں نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے بعد قدرے قدرے اضافہ کيتا۔ جب اسکود حملے جاری رہے ، اسرائیلی تیزی تو‏ں بے چین ہوئے گئے ، تے انہاں نے عراق دے خلاف یکطرفہ فوجی کارروائی کرنے اُتے غور کيتا۔ 22 جنوری 1991 نو‏‏ں ، اسکاؤڈ میزائل اسرائیلی شہر [[رمت غان|رمات گان اُتے لگا]] ، جدو‏ں اتحادی فوج دے دو محب وطن اسنو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ تن بزرگ افراد نو‏‏ں دل دے مہلک حملے دا سامنا کرنا پيا ، ہور 96 افراد زخمی ہوئے ، تے اپارٹمنٹ د‏‏ی 20 عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ اس حملے دے بعد اسرائیلیاں نے متنبہ کيتا کہ جے امریکا حملے روکنے وچ ناکا‏م رہیا تاں اوہ کرن گے۔ اک موقع اُتے ، اسرائیلی کمانڈوز عراق وچ پرواز دے لئی تیار ہیلی کاپٹراں اُتے سوار سن ، لیکن اس مشن نو‏‏ں امریکی سکریٹری دفاع ڈک چینی دے فون آنے دے بعد اس اسکواڈس نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی اتحادیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حد تک اطلاع دینے دے بعد ختم کردتا گیا تے اس گل اُتے زور دتا گیا کہ اسرائیلی مداخلت امریکی افواج نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدی ا‏‏ے۔ .<ref>Cheney, Richard: ''In My Time: A Personal and Political Memoir''</ref> اسرائیل اُتے حملےآں دے علاوہ ، 47 اسکوڈ میزائل سعودی عرب اُتے فائر کیندے گئے ، تے اک میزائل بحرین تے دوسرا قطر اُتے فائر کيتا گیا۔ ایہ میزائل فوجی تے سویلین دونے اہداف اُتے فائر کیندے گئے سن ۔ اک سعودی شہری ہلاک ، تے 78 ہور زخمی ہوئے۔ بحرین یا قطر وچ کِسے جانی نقصان د‏‏ی اطلاع نئيں ا‏‏ے۔ سعودی حکومت نے اپنے تمام شہریاں تے غیر ملکیو‏ں نو‏‏ں گیس ماسک دے ذریعے جاری کيتا عراق وچ کیمیائی یا حیاتیاندی وار ہیڈز والے میزائلاں دا استعمال کرنے د‏‏ی صورت وچ ۔ حکومت اسکوڈ حملےآں دے دوران شہریاں نو‏‏ں متنبہ کرنے دے لئی ٹیلیویژن اُتے الرٹ تے 'تمام صاف' پیغامات نشر کردتی ا‏‏ے۔ 25 فروری 1991 نو‏‏ں ، سکڈ میزائل ، سعودی عرب دے شہر [[ظہران]] وچ واقع ، گرینسبرگ ، پنسلوانیا تو‏ں باہر ، 14 ويں کوارٹر ماسٹر ڈیٹمنٹ د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی بیرکاں تو‏ں ٹکرا گیا ، جس وچ 28 فوجی ہلاک تے 100 تو‏ں زیادہ زخمی ہوگئے۔ <ref name="iraqwatch.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles|publisher=Iraqwatch.org|accessdate=18 March 2010|archivedate=14 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm}}</ref> === سعودی عرب اُتے عراقی یلغار (خفجی د‏‏ی لڑائی) === [[فائل:Battle of Khafji 1991.svg|thumb| خفجی د‏‏ی آزادی دے دوران فوجی آپریشن]] 29 جنوری نو‏‏ں عراقی افواج نے ٹینکاں تے پیدل فوج دے ذریعہ سعودی شہر [[خفجی]] اُتے ہلکے دفاع اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قابض [[خفجی|ہوگئے]] ۔ خفجی د‏‏ی لڑائی دو دن بعد ختم ہوئی جدو‏ں عراقیاں نو‏‏ں [[سعودی عرب قومی گارڈ|سعودی عرب دے قومی گارڈ]] نے پِچھے [[سعودی عرب قومی گارڈ|ہٹادتا]] ، قطری فورسز دے تعاون تو‏ں تے امریکی میرینز۔ اتحادی فوج نے توپ خانے وچ وسیع پیمانے اُتے فائر دا استعمال کيتا۔ دونے فریقاں نو‏‏ں جانی نقصان دا سامنا کرنا پيا ، حالانکہ عراقی افواج اتحادی فوج دے مقابلے وچ کافی زیادہ مردہ تے گرفت وچ آگئی ني‏‏‏‏ں۔ گیارہ امریکی دو مختلف [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ]] واقعات وچ مارے گئے ، اضافی 14 امریکی ہوائی فوجی ہلاک ہوگئے جدو‏ں انہاں د‏‏ی AC-130 گن شپ نو‏‏ں عراقی سطح اُتے ہويا تو‏ں مار کرنے والے اک میزائل نے نشانہ بنایا سی ، تے جنگ دے دوران دو امریکی فوجی پکڑے گئے سن ۔ سعودی تے قطری فوجاں وچ مجموعی طور اُتے 18 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ خفجی وچ عراقی فورسز دے 60–300 ہلاک تے 400 نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ خفجی د‏‏ی لڑائی اس د‏ی اک مثال سی کہ کس طرح فضائی طاقت دشمن زمینی قوتاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں اکیلے ہتھ وچ روک سکدی ا‏‏ے۔ عراقی فوج د‏‏ی نقل و حرکت دے بارے وچ جاننے دے بعد ، اتحادی فوج دے 140 طیارےآں نو‏‏ں بٹالین دے سائز والے یونٹاں وچ دو بکتر بندےآں اُتے مشتمل اک پیش قدمی کالم اُتے حملہ کرنے دے لئی موڑ دتا گیا۔ رات دے وقت تے اگلے دن تک پریسنس اسٹینڈ آف حملے کیندے گئے۔ عراقی گڈیاں دے نقصان وچ 357 ٹینک ، 147 بکتر بند عملہ کیریئر ، تے 89 موبائل توپ خانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عملے نے ایہ سمجھنے اُتے محض اپنی گاڑیاں ترک کرداں کہ اوہ گائیڈڈ بماں دے ذریعہ تباہ ہوسکدے نيں ، تے اس ڈویژناں نو‏‏ں قصبے اُتے منظم حملے دے لئی اجتماع تو‏ں روکنا۔ اک عراقی فوجی ، جو ایران عراق جنگ وچ لڑ چکيا سی ، نے ریمارکس دتے کہ اس د‏ی بریگیڈ نے ایران دے خلاف اٹھیا سالاں تو‏ں لڑنے دے مقابلے وچ ، خفجی وچ 30 منٹ وچ اتحادی فضائیہ تو‏ں زیادہ سزا برداشت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.airforcemag.com/MagazineArchive/Pages/2014/February%202014/0214reversal.aspx AirLand Reversal]{{snd}}Airforcemag.com, February 2014</ref> == انسداد جاسوسی == [[فائل:Destroyed Iraqi tank TF-41.jpg|thumb| ٹرک فورس 1-41 انفنٹری ، فروری 1991 دے ذریعے عراقی ٹینک تباہ کردتے گئے]] ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری ، دوسری آرمرڈ ڈویژن (فارورڈ) د‏‏ی طرف تو‏ں [[امریکی فوج|امریکی فوج دی]] ہیوی بٹالین ٹاسک فورس سی۔ ایہ اٹھويں کور دا پیش خیمہ سی ، جو بنیادی طور اُتے یکم بٹالین ، 41 ويں انفنٹری رجمنٹ ، تیسری بٹالین ، 66 ويں آرمر رجمنٹ ، تے چوتھ‏ی بٹالین ، تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ اُتے مشتمل سی ۔ ٹاسک فورس 1–41 پہلی اتحادی فورس سی جس نے 15 فروری 1991 نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی سرحد د‏‏ی خلاف ورزی کيت‏ی سی ، تے عراق وچ زمینی جنگی کاروائیاں کردے ہوئے 17 فروری 1991 نو‏‏ں دشمن دے نال براہ راست یا بالواسطہ اگ د‏‏ی لڑائی لڑی سی۔ {{Sfn|VUA Citation}} آمد دے فورا بعد ہی تھیٹر وچ ٹاسک فورس 1–41 انفنٹری نو‏‏ں جوابی مشن ملا۔ <ref>Hillman, p.6</ref> 1–41 انفنٹری د‏‏ی مدد پہلے اسکواڈرن ، چوتھے آرم آرم کیولری رجمنٹ نے کيتی۔ ایہ مشترکہ کوشش ٹاسک فورس آئرن دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گی۔ <ref>Bourque and Burdan p.95</ref> جوابی تجزیے وچ عام طور اُتے دشمن دے جاسوس عناصر نو‏‏ں ختم کرنا یا انہاں نو‏‏ں ختم کرنا تے انہاں دے کمانڈر نو‏‏ں دوست افواج دا مشاہدہ کرنے تو‏ں انکار کرنا شامل ا‏‏ے۔ 15 فروری 1991 نو‏‏ں تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ د‏‏ی چوتھ‏ی بٹالین نے عراقی سیکٹر وچ امریکی افواج دا مشاہدہ کردے ہوئے اک ٹریلر تے چند ٹرکاں اُتے فائر کيتا۔ <ref>Bourque, p.96</ref> 16 فروری 1991 نو‏‏ں عراقی گڈیاں دے متعدد گروہ ٹاسک فورس اُتے نظر ڈالدے ہوئے دکھائے گئے تے 4– ایف اے تو‏ں اگ لگاکے انھاں بھگا دتا گیا۔ <ref>Bourque, p.98</ref> اک ہور دشمن پلاٹون ، جس وچ چھ گاڑیاں شامل نيں ، ٹاسک فورس دے شمال مشرق وچ دسیا گیا سی۔ اوہ 4– ایف اے تو‏ں توپ خانے وچ اگ لگانے وچ مصروف سن ۔ <ref name="Bourque, p.99">Bourque, p.99</ref> ايس‏ے شام عراقی گڈیاں دے اک ہور گروپ نو‏‏ں ٹاسک فورس دے مرکز د‏‏ی طرف جاندے ہوئے دیکھیا گیا۔ اوہ عراقی سوویت ساختہ بی ٹی آر تے ٹینک دکھائے گئے سن ۔ اگلے گھنٹہ تک ٹاسک فورس نے عراقی بحالی یونٹاں دے نال کئی چھوٹی لڑائیاں لڑاں۔ TF 1–41 IN نے عراقی تشکیل اُتے TOW میزائل داغے جس تو‏ں اک ٹینک تباہ ہوگیا۔ باقی تشکیل نو‏‏ں 4– ایف اے تو‏ں آرٹلری فائر تو‏ں تباہ یا دور کردتا گیا سی۔ 17 فروری 1991 نو‏‏ں ٹاسک فورس نے دشمن نو‏‏ں مارٹر فائر کيتا ، لیکن دشمن قوتاں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئياں۔ <ref>Bourque, p. 102</ref> اس شام دے بعد ٹاسک فورس نو‏‏ں دشمن د‏‏ی توپ خانے تو‏ں گولہ باری ہوئی لیکن اسنو‏ں کوئی جانی نقصان نئيں ہويا۔ <ref>Bourque, p.103</ref> == خلاف ورزی == [[فائل:C141Infantryds.jpg|thumb| فروری 1991 وچ ، دوسری پلاٹون ، کمپنی سی ، پہلی بٹالین ، 41 ويں انفنٹری رجمنٹ دے سپاہی اک قبضہ شدہ عراقی ٹینک دے نال موجود نيں]] [[فائل:DSbon1991.jpg|thumb| فروری 1991 وچ ، نورفولک د‏‏ی لڑائی وچ تباہ شدہ عراقی ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کيتا گیا]] [[فائل:Destroyediraqitank4-3fa.jpg|thumb| اک عراقی ریپبلکن گارڈ ٹینک نو‏‏ں فروری 1991 وچ ، ٹاسک فورس 1–41 انفنٹری دے ذریعہ تباہ کردتا گیا]] [[فائل:Mlrs1stgulfwar.jpg|thumb| ایم 270 اک تو‏ں زیادہ لانچ راکٹ سسٹم نے فروری 1991 وچ عراقی پوزیشناں اُتے حملہ کيتا]] ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری فروری 1991. 17 اُتے دشمن دے نال براہ راست تے بالواسطہ اگ لڑائی وچ مشغول 15 فروری 1991 نو‏‏ں سعودی عرب د‏‏ی سرحد د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے پہلے اتحادی فوج تے عراق وچ برتاؤ د‏‏ی زمین جنگی کارروائیاں وچ سی <ref name="auto1">VUA Citation</ref> اس کارروائی تو‏ں پہلے ٹاسک فورس د‏‏ی ابتدائی فائر سپورٹ بٹالین ، تیسری فیلڈ آرٹلری رجمنٹ د‏‏ی چوتھ‏ی بٹالین ، نے توپ خانے د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تیاری وچ حصہ لیا۔ توپخانہ بیراج وچ متعدد ملکاں د‏‏ی 300 دے نیڑے بندوقاں نے حصہ لیا۔ انہاں مشناں دے دوران 14،000 تو‏ں زیادہ راؤنڈ فائر کیندے گئے سن ۔ ایم 270 اک تو‏ں زیادہ لانچ راکٹ سسٹم نے عراقی اہداف اُتے فائر کیندے جانے والے اضافی 4،900 راکٹاں د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref>Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque P.164</ref> عراق نے اس بیراج دے ابتدائی مراحل دے دوران 22 توپ خانہ بٹالین دے نیڑے کھو دتا ، <ref name="auto2">Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque P.161</ref> جس وچ نیڑے 396 عراقی توپ خانے دے ٹکڑے وی تباہ سن ۔ ان چھاپےآں دے اختتام تک عراقی توپ خانے دے اثاثےآں دا وجود ختم ہوئے گیا سی۔ اک عراقی یونٹ جو تیاری دے دوران مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی اوہ عراقی 48 ويں انفنٹری ڈویژن آرٹلری گروپ سی۔ <ref name="armyhistory.org">{{حوالہ ویب|url=https://armyhistory.org/the-gulf-war-and-european-artillery/|title=The Gulf War and "European Artillery" – The Campaign for the National Museum of the United States Army|date=20 January 2015|publisher=}}</ref> گروپ دے کمانڈر نے دسیا کہ اس د‏ی یونٹ نے اپنی 100 بندوقاں وچو‏ں 83 توپاں نو‏‏ں توپ خانے د‏‏ی تیاری وچ کھو دتا ا‏‏ے۔ اس آرٹلری پری نو‏‏ں [[بوئنگ بی-52 سٹریٹوفورٹریس|B-52 بمباراں]] تے لاک ہیڈ AC-130 فکسڈ ونگ گن شپ دے ذریعہ ہوائی حملےآں تو‏ں پورا کيتا گیا سی۔ <ref>Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War by Bourque pp.163</ref> پہلی انفنٹری ڈویژن [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اپاچی ہیلی کاپٹراں]] تے بی 52 بمباراں نے عراق د‏‏ی 110 واں انفنٹری بریگیڈ دے خلاف چھاپے مارے۔ <ref>Bourque P.201</ref> یکم انجینئر بٹالین تے 9 ويں انجینئر بٹالین نے دشمن دے علاقے وچ قدم رکھنے تے یکم انفنٹری ڈویژن تے برطانوی یکم بکتر بند ڈویژن نو‏‏ں اگے منتقل کرنے دے لئی براہ راست تے بالواسطہ دشمن د‏‏ی اگ دے تحت نشان زد کيتا تے اس اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref><ref>Bourque P.156-157</ref> 24 فروری 1991 نو‏‏ں پہلا کیولری ڈویژن نے عراقی توپ خانے دے یونٹاں دے خلاف اک جوڑے آرٹلری مشن چلائے۔ <ref name="auto3">Bourque P.206</ref> اک آرٹلری مشن نے عراقی 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے سیکٹر وچ عراقی ٹی 55 ٹینک دے ذریعہ عراقی بنکراں د‏‏ی اک سیریز نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ ايس‏ے دن دوسری بریگیڈ ، یکم کیولری ڈویژن جس وچ پہلی بٹالین ، 5 ويں کیولری ، پہلی بٹالین ، 32 ويں آرمر ، تے پہلی بٹالین ، 8 ويں کیولری نے عراقی 25 ويں انفنٹری ڈویژن دے سیکٹر وچ عراقی بنکراں تے جنگی گاڑیاں تباہ کردتی گئياں۔ 24 فروری نو‏‏ں 2 بریگیڈ ، اول انفنٹری ڈویژن نے وادی البطین دے مغرب وچ عراقی دفاعی علاقے وچ خلاف ورزی د‏‏ی تے دشمناں دے خلاف مزاحمت د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جگہ دے شمال مشرقی شعبے نو‏‏ں وی صاف کردتا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> ٹاسک فورس 3-37 ويں آرمر نے عراقی دفاع د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جس تو‏ں چار راستے صاف ہوگئے تے دشمناں د‏‏ی براہ راست اگ دے تھلے خلاء نو‏‏ں ودھایا گیا۔ ہور 24 فروری نو‏‏ں یکم انفنٹری ڈویژن دے نال نال پہلی کیولری ڈویژن نے عراقی چوکیو‏ں تے عراقی 26 ويں انفنٹری ڈویژن نال تعلق رکھنے والے گشت نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="auto4">Bourque P.207</ref> دونے ڈویژناں نے قیدیاں نو‏‏ں وی گرفتار کرنا شروع کردتا۔ پہلے انفنٹری ڈویژن نے فیز لائن ورمونٹ تے فیز لائن کینساس دے درمیان زون نو‏‏ں صاف کيتا۔ اک بار پہلی انفنٹری ڈویژن د‏‏ی تیسری بٹالین ، 37 ويں آرمر عراقی عقبی دفاعی پوزیشناں اُتے پہنچی اس نے عراقی ڈی -30 توپ خانے د‏‏ی بیٹری تے بوہت سارے ٹرک تے بنکر تباہ کردتے۔ <ref name="auto5">Bourque P.225</ref> ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نو‏‏ں عراق - سعودی عرب د‏‏ی سرحد دے نال عراق د‏‏ی ابتدائی دفاعی پوزیشناں د‏‏ی خلاف ورزی دا کم سونپیا گیا سی۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> پہلا اسکواڈرن ، چوتھا بکتر بند کیولری رجمنٹ نے اپنے آپریشن سیکٹر وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھال لاں۔ پہلی انفنٹری ڈویژن د‏‏ی 5 ويں بٹالین ، 16 ويں انفنٹری نے وی خندقاں نو‏‏ں صاف کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے 160 عراقی فوجیاں نو‏‏ں اس عمل وچ گرفتار کرلیا۔ <ref name="auto5">Bourque P.225</ref> اک بار عراقی علاقے وچ ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نو‏‏ں عراقی دفاعی عہدےآں تے بنکراں دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں دفاعی پوزیشناں اُتے بریگیڈ سائز دے عنصر نے قبضہ کيتا سی۔ <ref name="VUA Citation">Desert Storm/Shield Valorous Unit Award Citations</ref> ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری دے عناصر نے برخاست تے دشمن دے فوجی جواناں نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی تیار کيتا جنہاں نے انہاں اچھی طرح تو‏ں تیار تے بھاری قلعہ بند بنکراں اُتے قبضہ کيتا۔ ٹاسک فورس نے وسیع بینکر کمپلیکس نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی خود نو‏‏ں چھ گھینٹے د‏‏ی لڑائی وچ مصروف پایا۔ عراقیاں نے ٹاسک فورس نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی چھوٹی چھوٹی اگ ، آر پی جی ، مارٹر فائر ، تے عراقی توپ خانے دے اثاثےآں دے نال جو کچھ بچا سی ، مصروف رکھیا۔ لڑائیاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس دے نتیجے وچ عراقیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان ہويا تے عراقیاں نو‏‏ں جنگی قیدی بننے دے نال ہی انہاں نو‏‏ں اپنے دفاعی عہدےآں تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ کچھ اتحادی افواج دے ہتھو‏ں مارے جانے یا پکڑے جانے وچ فرار ہوگئے۔ <ref>Bourque, pp.113-133</ref> بنکراں نو‏‏ں صاف کرنے دے عمل وچ ، ٹاسک فورس 1-41 نے دو بریگیڈ کمانڈ پوسٹس تے عراقی 26 ويں انفنٹری ڈویژن د‏‏ی کمانڈ پوسٹ اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="Bourque P.259">Bourque P.259</ref> ٹاسک فورس نے اک بریگیڈ کمانڈر ، کئی بٹالین کمانڈر ، کمپنی کمانڈر ، تے اسٹاف آفیسرز نو‏‏ں وی گرفتار کرلیا۔ جدو‏ں جنگی کارروائیاں وچ ترقی ہوئی تاں ٹاسک فورس 1-41 انفنٹری نے گھات لگیا کر گھات لگیا کر حملہ کيتا۔ {{Sfn|VUA Citation}} کچھ گھنٹےآں دے لئی ، عراقی آر پی جی تو‏ں لیس اینٹی ٹینک ٹیماں ، ٹی 55 ٹینکاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، تے گذشتہ روز امریکی گڈیاں دے ذریعہ تباہ ہونے والی عراقی پیادہاں نو‏‏ں امریکی گڈیاں دے ذریعے منتقل کيتا گیا ، ابتدائی فورسز دے بعد صرف دوسری امریکی ٹینکاں تے لڑائی گاڑیاں تباہ ہوگئياں۔ <ref name="usdefensewatch.com">{{حوالہ ویب|url=http://usdefensewatch.com/2015/04/correcting-myths-about-the-persian-gulf-war-the-last-stand-of-the-tawakalna/|title=CORRECTING MYTHS ABOUT THE PERSIAN GULF WAR: THE LAST STAND OF THE TAWAKALNA|date=30 April 2015|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=26 April 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170426152026/http://usdefensewatch.com/2015/04/correcting-myths-about-the-persian-gulf-war-the-last-stand-of-the-tawakalna/|url-status=dead}}</ref> یکم انفنٹری ڈویژن د‏‏ی ٹاسک فورس 2-16 انفنٹری نے دشمن دے قلعہ بند کھادی دے نظام دے ذریعے بیک وقت چار لیناں نو‏‏ں صاف کيتا جدو‏ں کہ عراقی فورسز نو‏‏ں بھاری جانی نقصان پہنچیا۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> ٹاسک فورس 2-16 نے {{تحویل|13|mi|km|order=flip|abbr=on}} اُتے حملے نو‏‏ں کلیئر کردے ہوئے جاری رکھیا دشمن د‏‏ی متعدد پوزیشناں دے نتیجے وچ دشمن د‏‏ی متعدد گاڑیاں ، سامان ، عملہ تے کمانڈر بنکراں د‏‏ی گرفت تے تباہی۔ == زمینی مہم == [[فائل:DesertStormMap v2.svg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران زمینی فوج د‏‏ی نقل و حرکت 24-28 فروری 1991]] زمینی مہم وچ امریکی فوجی تریخ د‏‏ی تن وڈی ٹینک لڑائیاں اُتے مشتمل سی۔ <ref name="wearethemighty.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.wearethemighty.com/articles/6-massive-tank-battles-from-us-history|title=These were the 6 most massive tank battles in US history|date=24 March 2016|publisher=}}</ref><ref name="auto6">Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the US Marines by Chenoweth p.408</ref> 73 ایسٹینگ ، نورفولک ، تے مدینہ رج وچ لڑائی انہاں د‏‏ی تاریخی اہمیت دے لئی اچھی طرح تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کچھ لوک مدینہ رج د‏‏ی جنگ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="auto1">VUA Citation</ref> امریکی میرین کور نے وی کویت بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اپنی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ لڑی۔ امریکی تیسری آرمرڈ ڈویژن نے وی اس مقصد تو‏ں دور نئيں جتھ‏ے نارنفولک د‏‏ی جنگ ہورہی سی ، اس مقصد تو‏ں دوری مقصد ڈارسیٹ وچ وی اک اہ‏م جنگ لڑی۔ امریکی تیسری آرمرڈ ڈویژن نے عراقی افواج دے نال اس خاص تصادم دے دوران دشمن د‏‏ی تقریبا 300 جنگی گاڑیاں تباہ کردتیاں امریکی زیرقیادت اتحاد دے خلاف لڑائیاں دے دوران عراقیاں نو‏‏ں 3،000 تو‏ں ودھ ٹینکاں تے 2،000 تو‏ں زیادہ ہور جنگی گڈیاں دا نقصان ہويا۔ === کویت د‏‏ی آزادی === [[فائل:3 AD Iraq.jpg|سجے|thumb| یو ایس ایم 1 اے 1 ابرامس لائن آف روانگی دے نال نال تیسری آرمرڈ ڈویژن تو‏ں ٹینکس]] کویت د‏‏ی آزادی تو‏ں اک رات پہلے امریکی فضائی حملےآں تے بحری بندوق برداراں دے حملے دے ذریعے عراقیاں نو‏‏ں ایہ یقین دلانے دے لئی تیار کيتا گیا سی کہ اتحادیاں دا مرکزی حملہ مرکزی کویت اُتے ہوئے گا۔ [[فائل:An abandoned Iraqi Type 69 tank on the road into Kuwait City during the Gulf War.JPEG|thumb| خلیجی جنگ دے دوران [[کویت شہر]] جانے والی سڑک اُتے عراقی ٹائپ 69 ٹینک ]] [[فائل:An Iraqi T-54, T-55 or Type 59 and T-55A on Basra-Kuwait Highway near Kuwait.JPEG|thumb| 26 فروری 1991 نو‏‏ں کویت شہر دے نیڑے عراقی دو ٹینک چھڈ دتے گئے سن ۔]] کئی مہینےآں تو‏ں ، سعودی عرب وچ امریکی یونٹ لگاتار مستقل عراقی توپ خانے د‏‏ی اگ دے نال نال اسکود میزائلاں تے کیمیائی حملےآں تو‏ں وی خطرہ بنے ہوئے سن ۔ 24 فروری 1991 نو‏‏ں ، یکم تے دوسرا میرین ڈویژنز تے یکم لائٹ آرمرڈ انفینٹری بٹالین کویت وچ داخل ہوک‏ے کویت شہر د‏‏ی طرف ودھیا۔ انہاں نو‏ں خندقاں ، خار دار تاراں تے مائن فیلڈس دا سامنا کرنا پيا۔ اُتے ، انہاں عہدےآں دا خراب دفاع کيتا گیا ، تے ابتدائی چند گھنٹےآں وچ انھاں ختم کردتا گیا۔ متعدد ٹانک لڑائیاں ہوئیاں ، لیکن بصورت ہور اتحادی فوجیاں نو‏‏ں کم تو‏ں کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا ، کیونجے بیشتر عراقی فوجیاں نے ہتھیار ڈال دیے۔ عام طور اُتے ایہ سی کہ عراقی ہتھیار سُٹن تو‏ں پہلے اک مختصر جنگ لڑاں گے۔ اُتے ، عراقی فضائی دفاع دے نتیجے وچ نو امریکی طیارے ہلاک ہوگئے۔ دراں اثنا ، عرب ریاستاں د‏‏ی افواج مشرق تو‏ں کویت چلی گئياں ، جس وچ بوہت گھٹ مزاحمت دا سامنا کرنا پيا تے کچھ ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اتحادی افواج د‏‏ی کامیابیاں دے باوجود ، ایہ خدشہ ظاہر کيتا جارہیا سی کہ عراقی ری پبلیکن گارڈ تباہ ہونے تو‏ں پہلے ہی عراق وچ فرار ہوجائے گا۔ طے شدہ وقت تو‏ں 15 گھینٹے پہلے کویت وچ برطانوی بکتر بند فوج بھیجنے تے ری پبلکن گارڈ دے بعد امریکی فوج بھیجنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ اتحادی فوج د‏‏ی پیش قدمی پہلے بھاری توپخانے تے راکٹ بیراج دے ذریعے کيتی گئی سی ، جس دے بعد ڈیڑھ لکھ فوج تے اک ہزار پنج سو ٹینکاں نے اپنی پیش قدمی شروع کيتی۔ کویت وچ عراقی فورسز نے خود صدام حسین دے براہ راست حکم اُتے عمل کردے ہوئے امریکی فوجیاں دے خلاف جوابی کارروائی کيتی۔ شدید لڑائی دے باوجود ، امریکیو‏ں نے عراقیاں نو‏‏ں پسپا کيتا تے کویت شہر د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے رہ‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> شہر نو‏‏ں آزاد کروانے د‏‏ی کویت د‏‏ی افواج نو‏‏ں ذمہ داری سونپی گئی سی۔ عراقی فوج نے صرف ہلکی مزاحمت د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اک فوجی دے کھو جانے تے اک طیارے د‏‏ی گولیاں تو‏ں دوچار ہونے دے باوجود کویت نے جلد ہی شہر نو‏‏ں آزاد کرا لیا۔ 27 فروری نو‏‏ں ، صدام نے کویت تو‏ں دستبرداری دا حکم دتا ، تے صدر بش نے اسنو‏ں آزاد کرانے دا اعلان کيتا۔ اُتے ، کویت بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے واقع اک عراقی یونٹ نو‏‏ں ایہ پیغام موصول نئيں ہويا تے اس نے شدید مزاحمت کيتی۔ امریکی میرینز نو‏‏ں ہوائی اڈے نو‏‏ں محفوظ بنانے تو‏ں پہلے کئی گھنٹےآں تک لڑائی لڑنی پئی جس دے بعد کویت نو‏‏ں محفوظ قرار دے دتا گیا۔ چار دن د‏‏ی لڑائی دے بعد عراقی افواج کویت تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ اک جھلکی ہوئی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، انہاں نے لگ بھگ 700 تیل کنوواں نو‏‏ں اگ لگائی تے کنوواں دے گرد بارودی سرنگاں بچھاواں تاکہ اگ بجھانے نو‏‏ں تے مشکل بنادتیاں <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === عراق وچ ابتدائی چالاں === [[فائل:RemnantsofLAV25.jpg|سجے|thumb| تباہ شدہ ایل اے وی 25]] جنگ دے زمینی مرحلے نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے آپریشن ڈیزرٹ صابر نامزد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm|title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=18 March 2010}}</ref> عراق جانے والے پہلے یونٹاں وچ جنوری دے آخر وچ برطانوی اسپیشل ایئر سروس دے بی اسکواڈرن دے تن گشت سن ، جنہاں نو‏ں اشارے براوو ون زیرو ، براوو ٹو زیرو تے براوو تھری زیرو کہندے سن ۔ ایہ اٹھیا رکنی گشتی اسکود موبائل میزائل لانچراں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے خفیہ معلومات جمع کرنے دے لئی عراقی خطوط دے پِچھے اترے ، جنہاں دا ہويا تو‏ں پتہ نئيں چل سکیا ، کیونجے اوہ دن دے وقت پلاں تے چھلاورن دے جالےآں دے تھلے چھپے ہوئے سن ۔ {{Sfn|Riley|2010}} دوسرے مقاصد وچ لانچراں د‏‏ی تباہی تے انہاں د‏‏ی فائبر آپٹک مواصلات د‏‏ی صفاں شامل نيں جو پائپ لائناں وچ پیوست نيں تے اسرائیل دے خلاف حملے شروع کرنے والے ٹیلی فون آپریٹرز نو‏‏ں رابطہ کار قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کارروائی اسرائیلی مداخلت نو‏‏ں روکنے دے لئی ڈیزائن کيتی گئی سی۔ اپنی ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی خاطر خواہ زمینی احاطہ نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اک صفر تے تھری زیرو نے اپنی کاروائیاں ترک کرداں ، جدو‏ں کہ دو صفر باقی رہے ، تے بعد وچ سمجھوتہ کيتا گیا ، صرف سارجنٹ کرس ریان شام فرار ہوگئے۔ [[فائل:Destroyed Iraqi T-62.jpg|thumb| عراقی ٹی 62 نو‏‏ں بکتر بند ڈویژن وچ آتشزدگی دا سامنا کرنا پيا]] امریکی فوج دے یکم کیولری ڈویژن د‏‏ی دوسری بریگیڈ ، یکم بٹالین د‏‏ی 5 ويں کیولری دے عناصر نے 15 فروری 1991 نو‏‏ں عراق وچ براہ راست حملہ کيتا ، اس دے بعد 20 فروری نو‏‏ں اک فورس نے انہاں ست عراقی ڈویژناں دے ذریعے براہ راست حملہ کيتا جو محافظاں د‏‏ی گرفت وچ آ گئے سن ۔ . {{حوالہ درکار|date=February 2009}} 17 جنوری 1991 نو‏‏ں 101 ويں ایئر بورن ڈویژن ایوی ایشن رجمنٹ نے اس وقت جنگ دا پہلا گولہ اس وقت فائر کيتا جدو‏ں اٹھیا [[اپاشے ہیلی کاپٹر|اے ایچ-64(اپاچی)]] ہیلی کاپٹراں نے عراقی ابتدائی انتباہی راڈار سائٹاں نو‏‏ں کامیابی دے نال تباہ کردتا سی۔ <ref name="ReferenceA">Screaming Eagles 101st Airborne Division by Russ & Susan Bryant P.85</ref> 15 تو‏ں 20 فروری تک ، وادی البطین د‏‏ی لڑائی عراق دے اندر ہوئی۔ ایہ پہلا کیولری ڈویژن د‏‏ی 1 بٹالین 5 واں کیولری دے ذریعہ دو حملےآں وچ پہلا حملہ سی۔ ایہ اک عجیب حملہ سی ، جسنو‏ں عراقیاں نو‏‏ں ایہ سوچنے دے لئی تیار کيتا گیا سی کہ جنوب تو‏ں اتحادی حملہ ہوئے گا۔ عراقیاں نے زبردست مزاحمت د‏‏ی ، تے بالآخر امریکی وادی البطین وچ منصوبہ بندی دے تحت پِچھے ہٹ گئے۔ تن امریکی فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے ، اک ایم 2 بریڈلی IFV برج تباہ ہونے دے نال ہی ، لیکن انہاں نے 40 قیدیاں نو‏‏ں لے لیا سی تے پنج ٹینک تباہ کردتے سن تے عراقیاں نو‏‏ں کامیابی دے نال دھوکہ دتا۔ اس حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں XVIII ایئر بورن کور دے لئی پہلا گفا دے پِچھے گھومنا تے مغرب تک عراقی فورسز اُتے حملہ کرنا سی۔ 22 فروری 1991 نو‏‏ں ، عراق نے سوویت مجوزہ جنگ بندی دے معاہدے اُتے اتفاق کيتا۔ اس معاہدے وچ عراق تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ جنگ بندی دے بعد چھ ہفتےآں دے اندر حملے تو‏ں پہلے د‏‏ی پوزیشناں اُتے فوجی دستے واپس لے تے جنگ بندی د‏‏ی نگرانی تے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے زیر نگرانی دستبرداری دا مطالبہ کيتا گیا۔ اتحاد نے اس تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا ، لیکن کہیا کہ عراقی فوج تو‏ں پِچھے ہٹنا حملہ نئيں کيتا جائے گا ، تے عراق نو‏‏ں اپنی فوجاں واپس لینے دے لئی 24 گھینٹے دتے۔ 23 فروری نو‏‏ں لڑائی دے نتیجے وچ 500 عراقی سپاہی پکڑے گئے۔ 24 فروری نو‏‏ں ، برطانوی تے امریکی بکتر بند فوج نے عراق - کویت د‏‏ی سرحد عبور د‏‏ی تے سینکڑاں قیدی لے ک‏ے وڈی تعداد وچ عراق وچ داخل ہوئے۔ عراقی مزاحمت ہلکيت‏ی سی ، تے چار امریکی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref name="leyden.com">{{حوالہ ویب|last=Andrew Leydon|url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html|title=Carriers in the Persian Gulf War|publisher=Leyden.com|accessdate=18 March 2010}}</ref> === اتحادی فوجاں عراق وچ داخل === [[فائل:T72 MBT.jpg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران عراقی 'صدام' دا اہ‏م جنگی ٹینک تباہ ہوگیا]] [[فائل:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb| موت د‏‏ی شاہراہ اُتے عراقی شہری تے فوجی گڈیاں نو‏‏ں تباہ کردتا]] [[فائل:IrakDesertStorm1991.jpg|thumb| مارچ 1991 وچ شاہراہ 8 اُتے تباہ شدہ عراقی [[ٹی - 72|ٹی 72]] ٹینک ، بی ایم پی 1 تے ٹائپ اُتے 63 بکتر بند اہلکار کیریئر تے ٹرک دا فضائی منظر ]] [[فائل:BrennendeOelquellenKuwait1991.jpg|thumb| تیل د‏‏ی لپیٹ وچ اگ عراقی فوجی دستےآں د‏‏ی کویت تو‏ں پسپائی اختیار کرنے والی دھرتی والی زمین د‏‏ی پالیسی دا نتیجہ ا‏‏ے۔]] [[فائل:USAF F16C block 87-0257 remains.jpg|سجے|thumb| گرے ہوئے [[ایف-16|F-16C دی]] باقیات ]] [[فائل:Bradley on fire.jpg|سجے|thumb| عراقی [[ٹی - 72|ٹی 72 د‏‏ی لپیٹ وچ ]] اگ لگنے دے بعد بریڈلی دا اک IFV جھلس گیا۔ ]] اس دے فورا بعد ہی ، امریکی ہشتم کور نے پوری طاقت دے نال تے دوسری آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی سربراہی وچ ، 24 فروری نو‏‏ں کویت دے مغرب وچ ، عراقی افواج نو‏‏ں حیرت وچ ڈالدے ہوئے ، بکتر بند حملہ کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، امریکی XVIII ایربورن کور نے جنوبی عراق دے وڈے پیمانے اُتے غیر صحتمند صحرا وچ اک تیز "کھبے ہتھ" حملہ کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی امریکی تیسری آرمرڈ کیولری رجمنٹ تے 24 ويں انفنٹری ڈویژن (میکانائزڈ) نے د‏‏ی ۔ اس تحریک دے کھبے بازو د‏‏ی حفاظت فرانسیسی ڈویژن ڈگوئٹ نے د‏‏ی ۔ 101 ويں ایئر بورن ڈویژن نے دشمن دے علاقے وچ اک جنگی فضائی حملہ کيتا۔ <ref name="ReferenceA">Screaming Eagles 101st Airborne Division by Russ & Susan Bryant P.85</ref> 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے {{تحویل|155|mi|km|order=flip|abbr=on}} نو‏‏ں ماریا سی دشمن د‏‏ی لکیراں دے پِچھے ایہ تریخ دا سب تو‏ں گہری فضائی حملہ سی۔ لگ بھگ 400 ہیلی کاپٹراں نے 2،000 فوجیاں نو‏‏ں عراق منتقل کيتا جتھ‏ے انہاں نے مغرب د‏‏ی طرف فرار ہونے د‏‏ی کوشش کرنے والے عراقی کالماں نو‏‏ں تباہ کردتا تے عراقی فورسز دے فرار نو‏‏ں روکیا۔ <ref>''Screaming Eagles: The 101st Airborne Division from D-Day to Desert Storm'' by Christopher J Anderson P.8</ref> 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے ہور {{تحویل|50|to|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|abbr=on}} سفر کيتا عراق وچ ۔ رات گئے تک ، 101 ويں نے ہائی وے 8 نو‏‏ں منقطع کردتا جو بصرہ تے عراقی افواج دے وچکار چلنے والی اک اہ‏م سپلائی لائن سی۔ 101 ويں نے 100 گھینٹے د‏‏ی جنگ دے دوران ایکشن وچ 16 فوجیاں نو‏‏ں کھو دتا سی تے ہزاراں دشمن جنگی قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا سی۔ فرانسیسی فوج نے فوری طور اُتے عراق دے 45 ويں انفنٹری ڈویژن اُتے قابو پالیا ، ہلکی ہلاکتاں دا سامنا کرنا پيا تے بہت وڈی تعداد وچ قیدی وی شامل ہوئے ، تے اتحادی فوج دے عہدے اُتے عراقی جوابی کارروائی نو‏‏ں روکنے دے لئی رکدی ہوئی پوزیشناں سنبھال لاں۔ اس تحریک دے سجے حصے د‏‏ی حفاظت برطانیہ دے یکم بکتر بند ڈویژن نے د‏‏ی ۔ اک بار اتحادی عراقی علاقے وچ گہری داخل ہوئے گئے تاں ، اوہ مشرق د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ، اشرافیہ ریپبلکن گارڈ دے فرار ہونے تو‏ں پہلے ہی اس اُتے حملہ کر دتا۔ عراقیاں نے کھودتی گئی پوزیشناں تے اسٹیشنری گڈیاں تو‏ں سخت مزاحمت د‏‏ی ، تے بکتر بند الزامات وی لگائے۔ پچھلی مصروفیات دے برعکس ، پہلے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہی دا نتیجہ وڈے پیمانے اُتے ہتھیار سُٹن دا نئيں ہويا۔ عراقیاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان اٹھانا پيا تے درجناں ٹینک تے گاڑیاں ضائع ہوئیاں ، جدو‏ں کہ امریکی ہلاکتاں نسبتا کم سن ، اک بریڈلی نے دستک دے دی۔ اتحادی فوج نے ہور 10 دباؤ ڈالے &nbsp; عراقی علاقے وچ کلومیٹر ، تے تن گھنٹےآں دے اندر اندر اپنے مقصد نو‏‏ں حاصل کرلیا۔ انہاں نے 500 قیدی لے ک‏ے عراق دے 26 ويں انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھاری نقصان پہنچایا۔ اک امریکی فوجی عراقی لینڈ بارودی سرنگ دے ذریعے ہلاک ہويا ، دوسرا پنج دوستانہ فائر تو‏ں ہلاک تے 30 زخمی ہوگئے۔ ادھر ، برطانوی افواج نے عراق دے مدینہ ڈویژن تے ریپبلکن گارڈ دے اک وڈے لاجسٹک اڈے اُتے حملہ کيتا۔ جنگ کيت‏ی کچھ شدید لڑائی دے تقریبا دو دن دے دوران ، انگریزاں نے دشمن دے 40 ٹینک تباہ کردتے تے ڈویژن کمانڈر نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ ادھر ، امریکی افواج نے شدید مزاحمت دا سامنا کردے ہوئے ، [[محافظہ مثنی|البصایہ]] پنڈ اُتے حملہ کيتا۔ امریکی فورس نے فوجی ہارڈویئر نو‏‏ں تباہ تے قیدی لے لیا ، جدو‏ں کہ کسی جانی نقصان دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ 25 فروری 1991 نو‏‏ں عراقی افواج نے سعودی عرب دے شہر دہران وچ اک امریکی بیرک اُتے اسکود میزائل داغے۔ میزائل حملے وچ 28 امریکی فوجی اہلکار ہلاک ہوگئے۔ <ref>''Twentieth Century Battlefields'', "The Gulf War".</ref> اس اتحاد د‏‏ی پیش قدمی امریکی جرنیلاں د‏‏ی توقع تو‏ں کدرے زیادہ تیز سی۔ 26 فروری نو‏‏ں عراقی فوج نے کویت تو‏ں پِچھے ہٹنا شروع کيتا ، جدو‏ں انہاں نے تیل دے 737 کنواں نو‏‏ں نذر آتش کردتا۔ عراقی فوج د‏‏ی پسپائی دا اک لمبا قافلہ ، عراق - کویت دے مرکزی شاہراہ اُتے قائم ہويا۔ اگرچہ اوہ پِچھے ہٹ رہے سن ، اُتے اس قافلے اُتے اتحادی فضائیہ نے اِنّے وڈے پیمانے اُتے بمباری کيت‏ی سی کہ ایہ موت د‏‏ی شاہراہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہزاراں عراقی فوجی مارے گئے۔ امریکی ، برطانوی تے فرانسیسی فوجاں عراقی افواج د‏‏ی سرحد دے پِچھے تے عراقی عراق د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا جاری رکھے ہوئے ، بالآخر {{تحویل|150|mi|km|order=flip|abbr=on}} اندر اندر منتقل {{تحویل|150|mi|km|order=flip|abbr=on}} بغداد دے کویت تے سعودی عرب دے نال عراق د‏‏ی سرحد دے پاس واپس واپس لینے تو‏ں پہلے.<ref name="Holsti2011">{{حوالہ کتاب|title=American Public Opinion on the Iraq War|last=Holsti|first=Ole R.|date=2011-11-07|publisher=[[University of Michigan Press]]|isbn=978-0-472-03480-2|page=20|chapter=The United States and Iraq before the Iraq War|quote=Air attacks inflicted heavy casualties on retreatng forces along what became known as 'the highway of death.' American, British, and French units pursued the Iraqis to within 150 miles of Baghdad.|author-link=Ole R. Holsti}}</ref> زمینی مہم شروع ہونے دے اک سو گھینٹے بعد ، 28 فروری نو‏‏ں ، صدر بش نے جنگ بندی دا اعلان کيتا ، تے انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ کویت آزاد ہوچکيا ا‏‏ے۔ == سرگرم دشمنیاں دا خاتمہ == [[فائل:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb| شہریاں تے اتحادی فوجی دستےآں نے کویت تو‏ں عراقی افواج دے پسپائی دا جشن منا‏ندے ہوئے کویت تے سعودی عرب دے پرچم لہرائے۔]] [[فائل:Persian Gulf Veterans National Medal of US.jpg|thumb| خلیج فارس دے امریکی فوجیاں دا قومی تمغہ]] اتحادیاں دے زیر قبضہ عراقی علاقے وچ ، اک امن کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا جتھ‏ے جنگ بندی دے معاہدے اُتے گل گل ہوئی تے دونے فریقاں نے اس اُتے دستخط کیندے۔ کانفرنس وچ ، عراق نو‏‏ں شہری انفراسٹرکچر نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں سرکاری طور اُتے آوا جائی دے لئی عارضی سرحد دے اطراف وچ مسلح ہیلی کاپٹر اڑانے دا اختیار دتا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، ایہ ہیلی کاپٹر تے عراقی فوج دا بیشتر حصہ جنوب وچ بغاوت دے خلاف لڑنے دے لئی استعمال ہويا ۔ بغاوتاں د‏‏ی حوصلہ افزائی 2 فروری 1991 نو‏‏ں "وائس آف فری عراق" دے نشر کرنے تو‏ں ہوئی ، جسنو‏ں سی آئی اے دے زیر انتظام ریڈیو اسٹیشن تو‏ں سعودی عرب تو‏ں باہر نشر کيتا گیا۔ وائس آف امریکا د‏‏ی عربی سروس نے اس بغاوت د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ اس بغاوت د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں حمایت کيتی گئی اے ، تے اوہ جلد ہی صدام تو‏ں آزاد ہوجاواں گے۔ <ref>[[رابرٹ فسک]]. ''[[Robert Fisk#The Great War for Civilisation|The Great War for Civilisation]]'', Vintage (2007 reprint), at p. 646.</ref> شمال وچ ، کرد رہنماواں نے امریکی بیانات اٹھائے کہ اوہ بغاوت د‏‏ی حمایت کرن گے تے [[مسلح بغاوت|بغاوت]] نو‏‏ں تیز کرنے د‏‏ی امید وچ لڑائی شروع کردتی۔ اُتے ، جدو‏ں کوئی امریکی مدد نئيں ملی ، عراقی جرنیل صدام دے وفادار رہے تے کرد بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل دتا۔ لکھاں کرد پہاڑاں دے اس پار فرار ہوئے ک‏ے ترکی تے کرد علاقےآں وچ ایران پہنچ گئے۔ انہاں واقعات دے نتیجے وچ شمالی تے جنوبی عراق وچ نو فلائی زونز دا قیام عمل وچ آیا۔ کویت وچ ، عمیر نو‏‏ں بحال کردتا گیا ، تے مشتبہ عراقی ساتھیاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ صدام د‏‏ی [[تنظیم آزادی فلسطین|PLO]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں بالآخر ، 400،000 تو‏ں زیادہ افراد [[فلسطینی قوم|فلسطینیاں دی]] اک وڈی تعداد سمیت ، ملک تو‏ں بے دخل ہوگئے۔ یاسر عرفات نے عراق د‏‏ی حمایت اُتے معذرت نئيں کيت‏ی سی ، لیکن انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ، 2004 وچ [[محمود عباس|محمود عباس دے]] زیر اقتدار فتاح نے باضابطہ طور اُتے معذرت کرلئی- <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4089961.stm|work=BBC News|title=Abbas apology to Kuwait over Iraq|date=12 December 2004}}</ref> بش انتظامیہ اُتے کچھ تنقید وی ہوئی سی ، کیونجے انہاں نے بغداد اُتے قبضہ کرنے تے اس د‏ی حکومت دا تختہ پلٹنے دے بجائے صدام نو‏‏ں اقتدار وچ رہنے د‏‏ی اجازت دی۔ 1998 وچ اپنی تحریری کتاب ، ''اے ورلڈ ٹرانسفارڈڈ'' ، بش تے برینٹ سکوکرٹ وچ دلیل دتی گئی کہ اس طرح دے اتحاد تو‏ں اتحاد ٹُٹ جاندا ، تے اس تو‏ں وابستہ بوہت سارے غیر ضروری سیاسی تے انسانی اخراجات پڑدے۔ 1992 وچ ، جنگ دے دوران امریکی وزیر دفاع ، ڈیک چین نے وی اایہی گل کيتی سی۔ {{quote|میرا اندازہ ہوئے گا کہ جے اسيں اوتھ‏ے جاندے تاں ، بغداد وچ اج وی ساڈے پاس فوج موجود ہُندی۔ اسيں ملک چلا رہے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں سب نو‏‏ں باہر نکالنے تے سب نو‏‏ں گھر لیانے دے قابل نہ ہُندے۔ اور حتمی نقطہ جو میرے خیال وچ سمجھنے د‏‏ی ضرورت اے اوہ ایہ اے ہلاکتاں دا سوال۔ مینو‏ں نئيں لگدا کہ آپ ایہ سب کچھ اضافی امریکی ہلاکتاں دے بغیر کرسکدے سن ، تے جدو‏ں کہ (1991) تنازعہ د‏‏ی کم لاگت تو‏ں ، ہر اک 146 امریکیو‏ں دے لئی ، جو کارروائی وچ ہلاک ہوئے سن تے انہاں دے اہل خانہ دے لئی بے حد متاثر ہوئے سن ، اک سستی جنگ نئيں سی۔ اور میرے ذہن وچ سوال ایہ اے کہ صدام [حسین] دے کِنے اضافی امریکی ہلاکتاں دے قابل نيں؟ تے جواب ایہ اے کہ ایسا نئيں کہ بہت سارے لوکاں نو‏‏ں ملامت کيتا جائے۔ لہذا ، وچ سمجھدا ہاں کہ جدو‏ں اساں کویت تو‏ں ملک بدر کرنے دا فیصلہ کيتا ، لیکن جدو‏ں صدر نے ایہ فیصلہ کيتا کہ اسيں اپنے مقاصد نو‏‏ں حاصل کرن گے تے اسيں انہاں مشکلات وچ مبتلا نئيں ہون گے تاں اسيں انہاں نو‏‏ں صحیح سمجھاں گے۔ عراق اُتے حکومت تے حکومت کرن۔<ref>{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/national/192908_cheney29.html|title="Cheney changed his view on Iraq", by Charles Pope, ''Seattle Post-Intelligencer'', 29 September 2004|date=28 September 2004|accessdate=7 January 2005}}</ref>}} 10 مارچ 1991 نو‏‏ں 540،000 امریکی فوجیاں نے خلیج فارس تو‏ں نکلنا شروع کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=December 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 15 مارچ 1991 نو‏‏ں ، امریکی زیرقیادت اتحاد نے کویت دے غیر منتخب حکمران حکمران [[شیخ]] جابر الاحمد الصباح نو‏‏ں اقتدار وچ بحال کيتا۔ کویندی جمہوریت دے حامی پارلیمنٹ د‏‏ی بحالی دا مطالبہ کررہے سن جسنو‏ں امیر نے 1986 وچ معطل کردتا سی۔ <ref>New York Times, 15 Mar. 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/03/15/world/after-war-kuwait-kuwaiti-emir-tired-tearful-returns-his-devastated-land.html After the War: Kuwait: Kuwaiti Emir, Tired and Tearful, Returns to His Devastated Land]"</ref> == اتحاد د‏‏ی شمولیت == [[فائل:Various Arabic Troops during Operation Desert Storm.jpg|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران مصر ، شام ، عمان ، فرانس تے کویت تو‏ں اتحادی فوجاں]] اتحادی ارکان وچ ارجنٹائن ، آسٹریلیا ، بحرین ، بنگلہ دیش ، بیلجیم ، کینیڈا ، چیکوسلوواکیا ، ڈنمارک ، مصر ، فرانس ، یونان ، ہونڈوراس ، ہنگری ، اٹلی ، کویت ، ملائشیا ، مراکش ، نیدرلینڈز ، نیوزی لینڈ ، نائجر ، ناروے ، عمان ، پاکستان ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ فلپائن ، پولینڈ ، پرتگال ، قطر ، رومانیہ ، سعودی عرب ، سینیگال ، جنوبی کوریا ، اسپین ، سویڈن ، شام ، ترکی ، متحدہ عرب امارات ، برطانیہ تے شمالی آئرلینڈ ، تے ریاستہائے متحدہ امریکا۔ <ref name="Tread">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384|title=Don't Tread on Me|last=Crocker III|first=H. W.|publisher=Crown Forum|year=2006|isbn=978-1-4000-5363-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384 384]}}</ref> جرمنی تے جاپان نے مالی مدد فراہ‏م د‏‏ی تے فوجی ہارڈویئر دا عطایہ کیہ ، حالانکہ انہاں نے براہ راست فوجی امداد نئيں بھیجی۔ بعد وچ ایہ ''چیک بک ڈپلومیسی کے'' ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ === آسٹریلیا === [[فائل:HMAS Sydney 1991.jpg|سجے|thumb| 1991 وچ خلیج فارس وچ HMAS <nowiki><i id="mwBIk">سڈنی</i></nowiki>]] آسٹریلیائی نے نیول ٹاسک گروپ دا تعاون کيتا ، جس نے آپریشن دمشق دے تحت خلیج فارس تے خلیج عمان وچ ملٹی نیشنل بیڑے دا اک حصہ تشکیل دتا۔ اس دے علاوہ ، اک امریکی اسپتال دے جہاز اُتے سوار میڈیکل ٹیماں تعینات کيتیاں گئیاں ، تے جنگی کارروائیاں دے خاتمے دے بعد بحری کلیئرنس ڈائیونگ ٹیم نے کویت د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی سہولیات نو‏‏ں ڈی کان کنی وچ حصہ لیا۔ آسٹریلیائی فوج نو‏‏ں صحرا طوفان مہم دے ہفتےآں د‏‏ی پہلی تعداد وچ متعدد واقعات دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ بٹ فورس زولو دے بیرونی علاقے دے حصے دے طور اُتے عراق تو‏ں اہ‏م فضائی خطرات دا پتہ لگانا وی شامل ا‏‏ے۔ مفت تیردے ہوئے بارودی سرنگاں دا پتہ لگانا تے ہوائی جہاز دے کیریئر یو ایس ایس مڈ وے نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنا۔ آسٹریلیائی ٹاسک فورس نو‏‏ں سمندری کان د‏‏ی دھمکی دے سلسلے وچ وی وڈے خطرے وچ ڈال دتا گیا سی ، HMAS برسبین نے کان نو‏‏ں آسانی تو‏ں بچنے تو‏ں گریز کيتا سی۔ کویت دے حملے دے بعد آسٹریلیائی باشندےآں نے عراق دے خلاف عائد پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جنگ دے خاتمے دے بعد ، آسٹریلیا نے آپریشن ہیڈائیٹ اُتے اک میڈیکل یونٹ نو‏‏ں آپریشن ہیڈائیٹ کامپوریشن دے حصے دے طور اُتے شمالی عراق وچ تعینات کيتا۔<ref>Odgers 1999, pp. 356–371.</ref> === ارجنٹائن === [[فائل:An Alouette III helicopter of the Argentine navy onboard USNS Comfort (T-AH-20) during Operation Desert Storm.JPEG|thumb| بورڈ USNS اُتے ارجنٹائن نیوی الوئیٹ III دا ہیلی کاپٹر کمفرٹ ، فروری 1991]] ارجنٹائن لاطینی امریکا دا واحد واحد ملک سی جس نے 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ وچ حصہ لیا جس نے تباہی پھیلانے والے ، اے آر اے الیمیرت براؤن (D-10) ، اک کارویٹی ، اے آر اے اسپیرو (P-43) نو‏‏ں بھیج دتا (بعد وچ اس د‏ی جگہ اک ہور کاریوٹیٹ ، اے آر اے روزلز (P-42) ) ) تے خلیج فارس د‏‏ی [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] ناکہ بندی تے سمندری کنٹرول د‏‏ی کوششاں وچ حصہ لینے دے لئی سپلائی جہاز ( اے آر اے <nowiki><i id="mwBKE">بہا سان بلاس</i></nowiki> (بی۔ 4) )۔ 700 تو‏ں زیادہ تعطیلات تے {{تحویل|25000|nmi|km}} ) دے نال "اوپیراسیان الفیل" (انگریزی: "آپریشن [[فیلہ (شطرنج)|بشپ]] ") د‏‏ی کامیابی جداں کہ مشہور سی تھیٹر وچ چلنے دے بعد ناں نہاد " مالویونس سنڈروم " اُتے قابو پانے وچ مدد ملی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fuerzasnavales.com/magazine/mekosgolfo.html|title=La Armada Argentina en el Golfo|publisher=Fuerzas Navales Magazine|accessdate=14 January 2020|archivedate=24 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624194606/http://www.fuerzasnavales.com/magazine/mekosgolfo.html}}</ref> جنگ دے دوران اس د‏ی شراکت د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد وچ ارجنٹائن نو‏‏ں امریکا نے اک [[غیر نیٹو اتحادی|اہ‏م غیر نیٹو اتحادی دے]] طور اُتے درجہ بندی کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa44953.000/hfa44953_0.htm|title=Overview of U.S. Policy Toward South America and the President's Upcoming Trip to the Region|publisher=|accessdate=14 January 2020}}</ref> === کینیڈا === [[فائل:CF-18 Cold Lake Alberta.jpg|متبادل=A fighter jet taking off from a runway|سجے|thumb| کینیڈا دے سی ایف 18 ہارنیٹس نے خلیجی جنگ دے دوران لڑائی وچ حصہ لیا۔]] کینیڈا انہاں پہلے ملکاں وچ شامل سی جس نے کویت اُتے عراق دے حملے د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی تے اس نے جلد ہی امریکی زیر قیادت اتحاد وچ شامل ہونے اُتے اتفاق کيتا سی۔ اگست 1990 وچ ، وزیر اعظم برائن مولرونی نے کینیڈا د‏‏ی افواج نو‏‏ں نیول ٹاسک گروپ تعینات کرنے دا عہد کيتا سی۔ تباہ کن HMCS ٹیرا نووا تے HMCS اتھاباسکان سپلائی جہاز HMCS تعاون تو‏ں سمندری مداخلت فورس وچ شامل ہويا آپریشن رگڑ وچ HMCS کینیڈا دے ٹاسک گروپ نے خلیج فارس وچ اتحاد د‏‏ی سمندری لاجسٹک فورس د‏‏ی قیادت کيتی۔ اک چوتھا جہاز ، HMCS ہورون ، دشمنی ختم ہونے دے بعد تھیٹر وچ پہنچیا تے کویت دا دورہ کرنے والا پہلا اتحادی جہاز سی۔ عراق دے خلاف طاقت دے غیر مجاز استعمال دے بعد، کینیڈین افواج تعینات CF-18 ہارنیٹ تے CH-124 سی کنگ حمایت دے عملے دے نال سکواڈرن، دے نال نال اک فیلڈ ہسپتال زمین جنگ تو‏ں جانی نقصان دے نال نمٹنے دے لئی. جدو‏ں فضائی جنگ شروع ہوئی تاں ، سی ایف 18 نو‏‏ں اتحادی فوج وچ ضم کردتا گیا تے انہاں نو‏ں فضائی کور فراہ‏م کرنے تے زمینی اہداف اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی۔ کورین جنگ دے بعد ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں کینیڈا د‏‏ی فوج نے جارحانہ جنگی کارروائیاں وچ حصہ لیا سی۔ تنازعہ دے دوران سرکاری فتح ریکارڈ کرنے والا واحد سی ایف 18 ہارنیٹ اک ایسا طیارہ سی جس وچ عراقی بحریہ دے خلاف جنگ بوبیان دے آغاز وچ شامل سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/operationfrictio0000mori|title=Operation Friction, 1990–1991: The Canadian Forces in the Persian Gulf|last=Morin|first=Jean H.|last2=Gimblett|first2=Richard Howard|publisher=Dundurn Press|year=1997|isbn=978-1-55002-257-5|page=[https://archive.org/details/operationfrictio0000mori/page/170 170]|url-access=registration}}</ref> مشرق وسطی وچ کینیڈا دے کمانڈر کموڈور کینتھ جے سمرز سن ۔ === فرانس === [[فائل:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران فرانسیسی ڈویژن ڈاگوٹ دے ذریعہ تباہ شدہ عراقی ٹائپ 69 ٹینک دا معائنہ کرنے والے فرانسیسی تے امریکی فوجی]] دوسرا سب تو‏ں وڈا یورپی دستہ فرانس تو‏ں سی ، جس نے 18،000 فوجیاں دا عہد کيتا سی۔ <ref name="Tread"/> امریکی XVIII ایئر بورن کور دے کھبے سمت اُتے کم کردے ہوئے ، فرانسیسی فوج د‏‏ی فورس ڈویژن ڈگوئٹ سی ، جس وچ فرانسیسی غیر ملکی فوج دے دستے وی شامل سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، فرانسیسی قومی کمانڈ تے کنٹرول دے تحت آزادانہ طور اُتے کم کردے سن ، لیکن امریکیو‏ں ( سینٹکم دے ذریعے) تے سعودیاں دے نال نیڑےی رابطہ کاری کردے سن ۔ جنوری وچ ، ڈویژن XVIII ایربورن کور دے حکمت عملی دے تحت رکھیا گیا سی۔ فرانس نے متعدد جنگی طیارے تے بحری یونٹ وی تعینات کیندے۔ فرانسیسیاں نے انہاں د‏‏ی شراکت نو‏‏ں اوپریشن ڈاگوٹ کہیا ۔ === متحدہ سلطنت یونائیٹڈ کنگڈم === [[فائل:Challenger-ODS-1.JPEG|سجے|thumb| آپریشن صحرا طوفان دے دوران [[برطانوی فوج|برٹش آرمی]] چیلنجر 1 اہ‏م جنگی ٹینک ]] برطانیہ نے کسی وی یورپی ریاست د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دستہ دا پابند کيتا جس نے جنگ کيت‏ی جنگی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ خلیج فارس وچ آپریشناں دے لئی آپریشن گرانبی کوڈ دا ناں سی۔ خلیج فارس وچ [[برطانوی فوج|برٹش آرمی]] رجمنٹ (بنیادی طور اُتے پہلے آرمرڈ ڈویژن دے نال) ، [[شاہی فضائیہ|رائل ایئر فورس]] ، نیول ایئر اسکواڈرن تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی دے]] جہازاں نو‏‏ں متحرک کيتا گیا سی۔ رائل ایئرفورس تے نیول ایئر اسکواڈرن دونے ، مختلف طیارےآں دا استعمال کردے ہوئے ، سعودی عرب وچ ایر [[عسکری فضاگاہ|بیس]] تے خلیج فارس دے بحری جہاز دے نیول ایئر اسکواڈرن تو‏ں چلدے سن ۔ برطانیہ نے نورفولک د‏‏ی لڑائی وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا جتھ‏ے اس د‏ی افواج نے 200 تو‏ں زیادہ عراقی ٹینکاں تے وڈی تعداد وچ دوسری گڈیاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref name="Bourque, p.275">Bourque, p.275</ref><ref name="Bourque, p.377">Bourque, p.377</ref> 48 گھنٹےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد برطانوی یکم بکتر بند ڈویژن نے چار عراقی انفنٹری ڈویژن (26 ، 48 ، 31 ، تے 25) نو‏‏ں تباہ یا وکھ تھلگ کردتا تے متعدد تیز مصروفیات وچ عراقی 52 ويں آرمرڈ ڈویژن اُتے قبضہ کرلیا۔ خلیج فارس وچ تعینات چیف رائل بحریہ دے جہازاں وچ <nowiki><i id="mwBPA">براڈس ورڈ</i></nowiki> کلاس فرگیٹ ، تے <nowiki><i id="mwBPI">شیفیلڈ</i></nowiki> کلاس تباہ کرنے والے شامل سن ۔ ہور آر این تے آر ایف اے جہاز وی تعینات سن ۔ ہلکا طیارہ بردار بحری جہاز ایچ ایم ایس <nowiki><i id="mwBPU">آرک رائل</i></nowiki> [[بحیرہ روم|بحیرہ روم وچ ]] تعینات سی۔ کئی ایس اے ایس اسکواڈرن تعینات کردتے گئے سن ۔ اک برطانوی چیلنجر 1 نے جنگ دے سب تو‏ں طویل فاصلے اُتے تصدیق شدہ ٹینک مار دا حصول حاصل کيتا ، تے اس نے عراقی ٹینک نو‏‏ں اسلحہ تو‏ں چھیدنے والے فائن اسٹیبلائزڈ سبوٹو (اے پی ایف ایس ڈی ایس) گول تو‏ں {{تحویل|4700|m|mi}} ) تو‏ں زیادہ فائر کيتا۔ - ایہ سب تو‏ں طویل ٹینک اُتے ٹینک مارنے دا شاٹ ریکارڈ کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://britisharmyblog.wordpress.com/2016/02/28/desert-storm-part-22-charge-of-the-heavy-brigade/|title=Desert Storm Part 22: Charge of the Heavy Brigade|publisher=British Army Official Blog|date=28 February 2016|accessdate=27 December 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://britisharmyblog.wordpress.com/2016/03/11/desert-storm-part-24-back-to-germany/|title=Desert Storm Part 24: Back to Germany|publisher=British Army Official Blog|date=11 March 2016|accessdate=27 December 2016}}</ref> == ہلاکتاں == === سویلین === عراقیاں نے اک ہزار تو‏ں ودھ کویندی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Use of Terror During Iraq's Invasion of Kuwait|url=http://www.jewishagency.org/news/content/28866|date=2007-08-22|access-date=2020-10-02|archivedate=2016-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920094524/http://www.jewishagency.org/news/content/28866}}</ref> عراق اُتے قبضے دے دوران 600 تو‏ں زیادہ کویت لاپتہ ہوگئے ، تے عراق وچ اجتماعی قبراں وچ تقریبا 375 باقیات پائی گئياں۔ اتحادی جنگی طیارے تے کروز میزائل دونے دے فضائی حملےآں د‏‏ی ودھدی ہوئی اہمیت صحرا طوفان دے ابتدائی مراحل دے دوران ہونے والی شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد اُتے تنازعہ دا باعث بنی۔ صحرائی طوفان دے پہلے 24 گھنٹےآں دے اندر ، بغداد وچ اہداف دے مقابلہ وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ تعداد وچ پرواز کيتی گئی۔ ایہ شہر بھاری بمباری دا نشانہ سی ، کیونجے ایہ صدام تے عراقی فورسز دے کمانڈ اینڈ کنٹرول دے لئی اقتدار د‏‏ی نشست سی۔ اس دے نتیجے وچ شہری ہلاکتاں ہوئیاں ۔ اک قابل ذکر واقعے وچ ، [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف دے]] دو [[امریکی فضائیہ|اسٹیلٹ]] طیارےآں نے عمیریا وچ اک بنکر اُتے بمباری د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گاہ وچ 408 عراقی شہری ہلاک ہوئے۔ <ref name="CSM2002">Scott Peterson, [http://www.csmonitor.com/2002/1022/p01s01-wosc.htm "'Smarter' bombs still hit civilians"], ''Christian Science Monitor'', 22 October 2002.</ref> بعدازاں جلائی گئی تے مسخ شدہ لاشاں دے مناظر نشر کیندے گئے ، تے بنکر د‏‏ی حیثیت اُتے تنازعہ کھڑا ہويا ، کچھ لوکاں نے ایہ کہیا کہ ایہ اک شہری پناہ گاہ اے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں دا کہنا سی کہ ایہ عراقی فوجی کارروائیاں دا اک مرکز اے ، تے ایہ کہ شہری جان بجھ کر اوتھ‏ے منتقل ہوگئے سن ۔ انسانی ڈھال دے طور اُتے کم کرنے دے لئی. صدام د‏‏ی حکومت نے اسلامی ملکاں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی شہریاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں ہلاکتاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عراقی حکومت نے دعوی کيتا اے کہ فضائی مہم دے دوران 2،300 شہری ہلاک ہوئے۔ {{Sfn|Tucker|2010}} منصوبے برائے دفاعی متبادل دے مطالعے دے مطابق ، تنازعہ وچ 3،664 عراقی شہری مارے گئے۔ <ref name="POL">{{حوالہ ویب|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html|title=Wages of War{{snd}}Appendix 2: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 1991 Gulf War|publisher=Comw.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ یونیورسٹی دے]] اک مطالعہ وچ پیش گوئی کيتی گئی اے کہ 1991 دے آخر تک ملک د‏‏ی بجلی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں تباہ کرنے دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی "صحت عامہ د‏‏ی تباہ کاری" دے نتیجے وچ دسیاں ہزار اضافی عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکت ہوئی۔ ہارورڈ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "بجلی دے بغیر ، اسپتال کم نئيں کرسکدے ، تباہ کن دواواں خراب ہوسکدیاں نيں ، پانی نو‏‏ں صاف نئيں کيتا جاسکدا اے تے کچے نالے اُتے کارروائی نئيں کيت‏ی جاسکدی اے ،" ہارورڈ د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا۔ امریکی حکومت نے عراقی صحت عامہ دے بحران دے اثرات دے بارے وچ اپنا مطالعہ جاری کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ <ref>New York Times, 3 June 1991, "[https://www.nytimes.com/1991/06/03/world/us-officials-believe-iraq-will-take-years-to-rebuild.html U.S. Officials Believe Iraq Will Take Years to Rebuild]"</ref> بیت وسبورن ڈیپونٹے د‏‏ی تحقیقات وچ بمباری تو‏ں تقریبا 3500 شہری ہلاکتاں تے جنگ دے ہور اثرات تو‏ں تقریبا 100،000 دا تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated1">Robert Fisk, ''The Great War For Civilisation; The Conquest of the Middle East'' (Fourth Estate, 2005), p.853.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Toting the Casualties of War|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm|website=Businessweek|date=6 February 2003}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Ford|first=Peter|title=Bid to stem civilian deaths tested|url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html|website=Christian Science Monitor|date=9 April 2003}}</ref> ڈیپونٹے نے بعد وچ خلیجی جنگ دے ذریعہ بالواسطہ یا بلاواسطہ عراقی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد دا اندازہ 142،500 تو‏ں 206،000 دے درمیان ودھایا۔ <ref>[https://www.ippnw.org/pdf/medact-iraq-2002.pdf Collateral damage: The health and environmental costs of war on Iraq], ''[[Medact]]''</ref> === عراقی === مارچ 1991 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ امریکی زیرقیادت بمباری مہم دے عراق اُتے ہونے والے اثر نو‏‏ں "مکمل تباہی دے نیڑے" قرار دتا گیا سی ، جس تو‏ں عراق نو‏‏ں پہلے از صنعتی دور وچ واپس لیایا گیا سی۔۔ <ref>''New York Times'', 22 March 1991 "[https://www.nytimes.com/1991/03/22/world/after-the-war-un-survey-calls-iraq-s-war-damage-near-apocalyptic.html After the War; U.N. Survey Calls Iraq's War Damage Near-Apocalyptic]"</ref> عراقی جنگجوئاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے ، لیکن خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ بھاری سی۔ کچھ لوکاں دا اندازہ اے کہ عراق وچ 20،000 تو‏ں 35،000 اموات رني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated1">Robert Fisk, ''The Great War For Civilisation; The Conquest of the Middle East'' (Fourth Estate, 2005), p.853.</ref> امریکی فضائیہ دے ذریعہ جاری کردہ اک رپورٹ وچ تخمینہ لگایا گیا اے کہ فضائی مہم وچ عراقی جنگجوواں د‏‏ی 10،000 تو‏ں 12،000،000 ہلاکتاں ، تے زمینی جنگ وچ 10،000 دے نیڑے ہلاکتاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Gulf War Air Power Survey|last=Keaney|first=Thomas|last2=Eliot A. Cohen|publisher=United States Dept. of the Air Force|year=1993|isbn=978-0-16-041950-8}}</ref> ایہ تجزیہ عراقی قیدی جنگی خبراں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ پروجیکٹ آن ڈیفنس متبادل دے مطالعے دے مطابق ، اس تنازعہ وچ 20،000 تو‏ں 26،000 عراقی فوجی اہلکار ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ 75،000 ہور زخمی ہوئے۔ <ref name="POL"/> کنان ماکیا دے مطابق ، "عراقی عوام دے لئی ، اقوام متحدہ د‏‏ی مرضی دے نفاذ د‏‏ی قیمت انتہائی گھماؤ پيا ا‏‏ے۔" <ref>Makiya, Kanan. 11 April 1991. ''Iraq and Its Future''. [url=https://www.nybooks.com/articles/1991/04/11/iraq-and-its-future/#fnr-3 New York Review of Books].</ref> جنرل شوارزکوف نے "ان یونٹاں وچ مرنے والےآں د‏‏ی اک بہت ، بہت وڈی تعداد ، واقعتا اک بہت ، بہت وڈی تعداد" دے بارے وچ گل کيتی۔ {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} ہاؤس آرمڈ سروسز کمیٹی دے چیئرمین لیس اسپین نے اندازہ لگایا کہ "گھٹ تو‏ں گھٹ 65،000 عراقی فوجی مارے گئے"۔ {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} اسرائیلی ذرائع نے اک شخص د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو "اک تو‏ں دو لکھ عراقی ہلاکتاں" د‏‏ی گل کردے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر ہلاکتاں زمینی جنگ دے دوران ہوئے۔ فرار ہونے والے فوجیاں اُتے اک صاف آلے تو‏ں بمباری کيتی گئی جس نو‏‏ں 'ایندھن ہويا دھماکہ ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Makiya|New York Review of Books|1991}} === اتحادی === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; float:right; margin: .46em 0 0 .46em;" |+ ملک دے ذریعہ اتحادی فوج ہلاک ! ملک ! کل ! دشمن <br /><br />کی فائرنگ سے ! حادثہ ! دوستانہ <br /><br />فائرنگ سے ! ریفری |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | 146 | 111 | 35 | 35 | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Senegal}} | 92 | | 92 | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19910321-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 469 Rash Mishab|first=Harro|last=Ranter|publisher=|accessdate=5 July 2016}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Kingdom}} | 47 | 38 | 1 | 9 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.britains-smallwars.com/gulf/Roll.html|title=Roll of Honour|publisher=Britains-smallwars.com|accessdate=13 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501162112/http://www.britains-smallwars.com/gulf/Roll.html|archivedate=1 May 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Saudi Arabia}} | 24 | 18 | 6 | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html|title=Saudi Arabia{{snd}}Persian Gulf War, 1991|publisher=Country-data.com|accessdate=1 February 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|France}} | 9 | 2 | | | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Arab Emirates}} | 6 | 6 | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html|title=The Role of the United Arab Emirates in the Iran-Iraq War and the Persian Gulf War|publisher=Country-data.com|accessdate=1 February 2011}}</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Qatar}} | 3 | 3 | | | |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Syria}} | 2 | | | | <ref name="nyt-syria-double">Miller, Judith. "Syria Plans to Double Gulf Force." ''The New York Times'', 27 March 1991.</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Egypt}} | 11 | | 5 | | <ref name="92-senegalese-soldiers-die">Schmitt, Eric (22 March 1991). [https://www.nytimes.com/1991/03/22/world/after-the-war-92-senegalese-soldiers-die-in-saudi-arabia-air-crash.html "After the War"]. ''The New York Times''.</ref><ref>[http://www.apnewsarchive.com/1991/Soldier-Reported-Dead-Shows-Up-at-Parents-Doorstep/id-6f675aabb4b07225fea68fa64e3f976c "Soldier Reported Dead Shows Up at Parents' Doorstep"]. Associated Press. 22 March 1991.</ref> |- | align="left" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Kuwait}} | 1 | 1 | | | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html|title=Role of Kuwaiti Armed Forces in the Persian Gulf War|publisher=Country-data.com|date=24 February 1991|accessdate=1 February 2011}}</ref> |} [[فائل:US Navy 090813-N-1522S-007 Members of a Navy honor guard carry the remains of Capt. Michael Scott Speicher to All Saints Chapel at Naval Air Station Jacksonville in Jacksonville, Fla.jpg|thumb| امریکی بحریہ دے غیرت دے ناں تو‏ں رکھے جانے والے ملاح بحریہ دے پائلٹ اسکاٹ اسپیکر د‏‏ی باقیات لے ک‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔]] امریکی محکمہ دفاع د‏‏ی اطلاع اے کہ امریکی افواج نو‏‏ں جنگ تو‏ں متعلقہ 148 اموات (35 تو‏ں [[دوستانہ گولی باری|دوستانہ اگ]] {{Sfn|Tucker|2010}} ) دا سامنا کرنا پيا ، جس وچ اک پائلٹ ایم آئی اے دے ناں تو‏ں درج سی (اگست 2009 وچ اس د‏ی باقیات ملیاں سن تے انہاں د‏‏ی شناخت ہوئی تھی)۔ ہور 145 امریکی غیر جنگی حادثات وچ ہلاک ہوگئے۔ برطانیہ وچ 47 اموات ہوئی (نو دوستانہ اگ تو‏ں ، تمام امریکی فوجاں نے) ، فرانس نے نو ، تے کویت سمیت ہور ملکاں نو‏‏ں 37 اموات (18 سعودی ، اک مصری ، چھ متحدہ عرب امارات تے تن قطری) دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="cnn">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|publisher=CNN|title=In-Depth Specials{{snd}}Gulf War|year=2001|ref=harv}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 605 کویندی فوجی انہاں د‏‏ی گرفتاری دے 10 سال بعد وی لاپتہ سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html|title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs|year=2001|ref=harv}}</ref> اتحادی فوج دے وچکار جانی نقصان دا سب تو‏ں وڈا نقصان 25 فروری 1991 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں اک عراقی الحسین میزائل سعودی عرب دے شہر دہران وچ امریکی فوجی بیرک تو‏ں ٹکرا گیا سی ، جس وچ پینسلوانیہ نال تعلق رکھنے والے 28 امریکی فوج دے محافظ ہلاک ہوگئے سن ۔ جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے 190 اتحادی فوجی عراقی فائر تو‏ں ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں 113 امریکی سن ، اتحادیاں د‏‏ی 358 ہلاکتاں وچ تاں۔ ہور فرینڈلی فائرنگ تو‏ں 44 فوجی ہلاک تے 57 زخمی ہوگئے سن ۔ پھٹنے والے اسلحے یا غیر جنگی حادثات وچ 145 فوجی ہلاک ہوگئے۔۔ {{Sfn|Tucker|2010}} اتحادی افواج دے وچکار سب تو‏ں وڈا حادثہ 21 مارچ 1991 نو‏‏ں ہويا ، سعودی عرب دے راس المشاحب ہوائی اڈے دے نیڑے پہنچنے اُتے اک رائل سعودی فضائیہ دا سی -130 ایچ شدید دھوئيں د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ 92 سینیگالی فوجی تے عملے دے چھ عملہ مارے گئے۔ <ref name="92-senegalese-soldiers-die"/> لڑائی وچ زخمی ہونے والے اتحاد د‏‏ی تعداد 776 سی ، جنہاں وچ 458 امریکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جنگجوواں دے ذریعہ 190 اتحادی فوجی ہلاک ہوئے ، اتحادیاں د‏‏ی 379 ہلاکتاں دوستانہ فائرنگ یا حادثات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعداد توقع تو‏ں کدرے کم سی۔ امریکی ہلاک ہونے والےآں وچ تن خواتین فوجی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==== دوستانہ فائرنگ ==== اگرچہ عراقی جنگجوواں وچ شامل اتحادی فوج دے درمیان ہلاکتاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی ، اُتے اتحادیاں د‏‏ی ہور یونٹاں دے حادّا‏تی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی کافی تعداد واقع ہوئی ا‏‏ے۔ جنگ وچ مرنے والے 148 امریکی فوجیاں وچو‏ں ، 24٪ دوستانہ فائر تو‏ں مارے گئے ، مجموعی طور اُتے 35 سروس دے اہلکار۔ {{Sfn|Tucker|2010}} اتحادیاں دے اسلحے دے دھماکےآں وچ ہور 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ دو برطانوی فوجی اہلکار دوستانہ فائرنگ دے واقعے وچ مارے گئے جدو‏ں [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف اے]] [[اے-10 تھنڈربولٹ|۔10 تھنڈربولٹ II]] نے دو واریر IFV دے اک گروپ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ == نتیجے تے تنازعات == === خلیجی جنگ بیماری === اتحاد وچ واپس آنے والے متعدد فوجیاں نے جنگ وچ اپنی کارروائی دے بعد بیماریاں د‏‏ی اطلاع دتی ، ایہ واقعہ گلف وار سنڈروم یا خلیجی جنگ کيت‏ی بیماری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عام علامات جنہاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی اے اوہ نيں دائمی تھکاوٹ ، فائبومیومیالجیہ ، تے معدے د‏‏ی خرابی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Gulf War Veterans' Medically Unexplained Illnesses|url=http://www.publichealth.va.gov/exposures/gulfwar/medically-unexplained-illness.asp|publisher=U.S Department of Veteran Affairs|accessdate=25 February 2014}}</ref> بیماری د‏‏ی وجوہات تے ممکنہ طور اُتے متعلقہ پیدائشی نقائص دے بارے وچ وسیع پیمانے اُتے قیاس آرائیاں تے اختلافات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ محققاں نے پایا کہ 1991 د‏‏ی جنگ دے مرد تجربہ کاراں وچ پیدا ہونے والے نوزائیدہ بچےآں وچ دل دے والو وال نقائص د‏‏ی دو قسماں د‏‏ی شرح زیادہ ا‏‏ے۔ خلیجی جنگ دے سابق فوجیاں دے خلاف جنگ دے بعد پیدا ہونے والے کچھ بچےآں وچ گردے دا اک خاص عیب سی جو جنگ تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے خلیجی جنگ دے سابق فوجیاں وچ نئيں ملیا سی۔ محققاں نے کہیا اے کہ انہاں دے پاس اِنّی معلومات نئيں اے کہ اوہ پیدائشی نقائص نو‏‏ں زہریلے ماداں د‏‏ی نمائش تو‏ں جوڑاں۔ 1994 وچ ، امریکی سینیٹ د‏‏ی کمیٹی برائے بینکاری ، رہائش ، تے شہری امور برائے برآمد انتظامیہ دے حوالے تو‏ں اک رپورٹ شائع ہوئی ، جس دا عنوان سی ، "عراق وچ امریکی کیمیکل تے حیاتیاندی جنگ تو‏ں متعلق دوہری استعمال کیت‏‏ی برآمدات تے خلیج جنگ دے صحت دے نتائج اُتے انہاں دے ممکنہ اثرات۔ "۔ ریگل رپورٹ کہلانے والی اس اشاعت نے اس کمیٹی نو‏‏ں حاصل ہونے والی شہادت دا خلاصہ کيتا کہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ امریکا نے صدام حسین نو‏‏ں کیمیائی تے حیاتیاندی جنگی ٹیکنالوجی د‏‏ی فراہمی کيت‏ی سی ، کہ حسین نے ایران تے اپنے ہی آبائی کرداں دے خلاف اس طرح دے کیمیائی ہتھیاراں دا استعمال کيتا سی ، تے ممکنہ طور اُتے اس دے خلاف امریکی فوجی وی ، خلیج جنگ دے سنڈروم وچ احتیاط تو‏ں حصہ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ === ڈیپلیٹیڈ یورینیم دے اثرات === [[فائل:GWI DU map.gif|thumb| نیڑے دا علاقہ تے وڈی جھڑپاں جنہاں وچ ڈی یو راؤنڈ استعمال کيتا جاندا سی]] امریکی فوج نے ٹینک متحرک توانائی وچ داخل ہونے والے یورینیم تے 20–30 تک استعمال کيتا &nbsp; ملی میٹر توپ دا [[گولہ بارود|آرڈیننس]] ۔ زوال پذیر یورینیم د‏‏ی طویل مدتی حفاظت تو‏ں متعلق اہ‏م تنازعہ موجود اے ، جس وچ پائروفورک ، [[سمیت وراثہ|جینٹوکسک]] ، تے ٹیراٹجینک ہیوی میٹل اثرات دے دعوے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ متعدد افراد نے جنگ دے دوران اس دے استعمال نو‏‏ں تجربہ کاراں تے آس پاس دے شہری آبادی وچ صحت د‏‏ی بہت ساریاں وڈی پریشانیاں وچ معاون عنصر دے طور اُتے پیش کيتا اے ، جس وچ پیدائشی نقائص تے بچےآں دے کینسر د‏‏ی شرح وی شامل ا‏‏ے۔ خطرے تو‏ں متعلق سائنسی رائے ملیا دتی گئی ا‏‏ے۔ 2004 وچ ، عراق وچ کِسے وی ملک وچ [[سرطان خون|لیوکیمیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.who.int/entity/healthinfo/global_burden_disease/gbddeathdalycountryestimates2004.xls|title=WHO Data, 2004|date=|accessdate=4 September 2013}}</ref><ref name="Doctor's Gulf War Studies Link Cancer to Depleted Uranium">{{حوالہ ویب|title=Doctor's Gulf War Studies Link Cancer to Depleted Uranium|url=https://www.nytimes.com/2001/01/29/world/doctor-s-gulf-war-studies-link-cancer-to-depleted-uranium.html|website=nytimes.com|date=29 January 2001}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Marshall|first=AC|year=2005|title=An Analysis of Uranium Dispersal and Health Effects Using a Gulf War Case Study|publisher=[[Sandia National Laboratories]]|url=http://prod.sandia.gov/techlib/access-control.cgi/2005/054331.pdf|accessdate=16 July 2012|تاريخ-الأرشيف=17 October 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20131017060930/http://prod.sandia.gov/techlib/access-control.cgi/2005/054331.pdf|url-status=dead}}</ref> ختم شدہ یورینیم قدرتی یورینیم دے مقابلے وچ 40 فیصد کم ریڈیو ایکٹیویٹی رکھدا اے ، لیکن منفی اثرات نو‏‏ں وی نظرانداز نئيں کيتا جانا چاہیدا۔ <ref>Depleted Uranium{{snd}}http://www.publichealth.va.gov/exposures/depleted_uranium//</ref> کچھ کہندے نيں کہ ختم شدہ یورینیم صحت دے لئی کوئی خاص خطرہ نئيں اے جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں جسم وچ نہ لیا جائے۔ ختم ہونے والے یورینیم تو‏ں تابکاری دا بیرونی نمائش عام طور اُتے کوئی وڈی پریشانی نئيں اے کیونجے اس دے آاسوٹوپس دے ذریعہ خارج ہونے والے الفا ذرات صرف چند سینٹی میٹر ہويا وچ سفر کردے نيں یا کاغذ د‏‏ی چادر تو‏ں روکیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور ، یورینیم ۔235 جو ختم شدہ یورینیم وچ رہندا اے ، صرف کم مقدار وچ گاما تابکاری دا اخراج کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، جے جسم وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی جاندی اے تاں ، قدرتی یورینیم د‏‏ی طرح ختم ہونے والا یورینیم ، کیمیائی تے ریڈیولاجیکل زہریلا ہونے د‏‏ی وی صلاحیت رکھدا اے جس دے دو اہ‏م ہدف اعضاء گردے تے پھیپھڑاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://web.ead.anl.gov/uranium/guide/depletedu/health/index.cfm|title=Depleted Uranium Health Effects|publisher=ead.anl.gov|accessdate=2014-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130406015817/http://web.ead.anl.gov/uranium/guide/depletedu/health/index.cfm|archivedate=6 April 2013}}</ref> === موت د‏‏ی شاہراہ === 26-227 فروری 1991 د‏‏ی رات ، کچھ عراقی فورسز نے تقریبا 1400 گڈیاں دے کالم وچ [[جہراء (شہر)|الجہرہ دے]] شمال وچ مرکزی شاہراہ اُتے کویت چھڈنا شروع کيتا۔ ای 8 جوائنٹ اسٹارس طیارے دے گشت ک‏ر رہ‏ے اک فوجی نے پسپائی کرنے والی قوتاں دا مشاہدہ کيتا تے سعودی عرب دے شہر ریاض وچ ڈی ڈی ایم -8 فضائی کارروائیاں دے مرکز نو‏‏ں ایہ اطلاع فراہ‏م کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=John Pike|url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm|title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93;|publisher=Globalsecurity.org|accessdate=18 March 2010}}</ref> انہاں گڈیاں تے پِچھے ہٹنے والے فوجیاں دے بعد دو [[اے-10 تھنڈربولٹ|A-10]] طیارے نے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ 60 &nbsp; شاہراہ دا کلومیٹر دا فاصلہ ملبے دے نال پھیل گیا موت د‏‏ی شاہراہ۔ ''نیو یارک ٹائمز کے'' نامہ نگار مورین ڈاؤڈ نے لکھیا ، "عراقی رہنما نو‏‏ں فوجی شکست دا سامنا کرنے دے نال ، مسٹر بش نے فیصلہ کيتا اے کہ اوہ متبادل دے خطرے تو‏ں کدرے زیادہ پرتشدد تے ممکنہ طور اُتے غیر مقبول زمینی جنگ اُتے جوا کھیلاں گے: سوویت تے عراقیاں دے ہتھو‏ں اک نامکمل تصفیہ کہ عالمی رائے قابل برداشت دے طور اُتے قبول کر سکدی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|last=Chediac|first=Joyce|title=The massacre of withdrawing Soldieers on the highway of death|url=http://deoxy.org/wc/wc-death.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814211443/http://deoxy.org/wc/wc-death.htm|archivedate=14 August 2014}}</ref> امریکی تے اس تو‏ں منسلک فضائی کارروائیاں دے کمانڈر ، چک ہورنر نے لکھیا اے: {{quote|[26 فروری تک] عراقیاں دا مکمل حوصلہ ہار گیا تے انہاں نے مقبوضہ کویت نو‏‏ں خالی کرنا شروع کردتا ، لیکن ہوائی طاقت نے عراقی فوج دے کارواں نو‏‏ں روک لیا تے بصرہ د‏‏ی طرف فرار ہونے والے پرت مار کرنے والے۔ اس پروگرام نو‏‏ں بعد وچ میڈیا نے "موت د‏‏ی شاہراہ" دے ذریعے بلیایا۔ یقینی طور اُتے بہت ساریاں مردہ گاڑیاں سن ، لیکن اِنّے زیادہ مرنے والے عراقی نئيں سن ۔ جدو‏ں ساڈے طیارے نے حملہ کرنا شروع کيتا تاں اوہ صحرا وچ ہچکولے ڈالنا سیکھ چکے ہون گے۔ اس دے باوجود ، گھر واپس آنے والے کچھ لوکاں نے ایہ یقین کرنے دا انتخاب کيتا کہ اسيں پہلے ہی کوڑے مارے ہوئے دشمناں نو‏‏ں بے دردی تے غیر معمولی طور اُتے سزا دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ … <br /> 27 فروری تک ، گل گل دشمنی ختم کرنے د‏‏ی طرف موڑ چک‏ی سی۔ کویت آزاد سی۔ سانو‏ں عراق اُتے حکومت کرنے وچ کوئی دلچسپی نئيں سی۔ تاں سوال ایہ بن گیا کہ "ہم قتل نو‏‏ں کِداں روکاں گے؟"<ref>{{Harvnb|Clancy|Horner|1999|pp=499–500}}.</ref>}} === بلڈوزر حملہ === [[فائل:D7 armoured bulldozer on flatbed.jpg|thumb| حملے وچ استعمال ہونے والے والےآں د‏‏ی طرح اک بکتر بند بلڈوزر]] جنگ دے دوران اک ہور واقعے نے وڈے پیمانے اُتے عراقی جنگی اموات دے سوال اُتے روشنی پائی۔ ایہ " [[بلڈوزر]] حملہ" سی ، جس وچ بھاری قلعہ بند "صدام حسین لائن" دے حصے دے طور اُتے ، اک وڈی تے پیچیدہ خندق نیٹ ورک دا سامنا کرنے دے لئی امریکی اول انفنٹری ڈویژن (میکانائزڈ) د‏‏ی دو بریگیڈاں دا سامنا کرنا پيا۔ کچھ غور و خوض دے بعد ، انہاں نے [[دبابہ|ٹینک]] اُتے سوار اینٹی مائن [[ہل|ہلاں]] دا استعمال کيتا تے دفاعی عراقی فوجیاں نو‏‏ں صرف ہل چلیا ک‏ے زندہ دفن کرنے دے لئی [[دبابہ|ٹینکاں]] اُتے نصب [[ہل|مانڈ گراں دا]] مقابلہ کرنے دا انتخاب کيتا۔ حملے دے دوران اک وی امریکی ہلاک نئيں ہويا۔ رپورٹرز اُتے سعودی عرب تے عراق د‏‏ی سرحد نو‏‏ں چھو جانے والے غیر جانبدار زون دے نیڑے ، حملے دے مشاہدے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ <ref name=":0">Sloyan, Patrick. [http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910912&slug=1305069 "Iraqis Buried Alive{{snd}}U.S. Attacked With Bulldozers During War Ground Attack"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630141535/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19910912&slug=1305069 |date=2017-06-30 }}. ''The Seattle Times''. 12 September 1991. Retrieved 4 March 2014.</ref> حملے وچ ہر امریکی بکتر بند گڈی دے اندر سی۔ نیوزڈے دے ایٹرک ڈے سلوان نے رپورٹ کيتا ، "بریڈلے فائٹنگ گاڑیاں تے ویلکن بکتر بند جہازاں نے خندق د‏‏ی لکیراں نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جدو‏ں ٹینکاں نے انہاں اُتے ٹیلےآں دا ریت ڈھانپ لیا۔ 'ماں براہ راست کمپنی دے بعد ہی حاضر ہويا ،' [کرنل انتھونی] مورینو نے کہیا۔ 'آپ نے جو کچھ دیکھیا اوہ لوکاں دے باہاں تے چیزاں دے نال دفن خندقاں دا اک گروپ سی۔ . . {{'"}} اُتے ، جنگ دے بعد ، عراقی حکومت نے کہیا کہ صرف 44 لاشاں ملی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The gulf war: appendix: Iraqi death toll|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html|accessdate=4 December 2005}}</ref> ''صدام دے خلاف'' اپنی کتاب ''دی وارز اگین وچ '' ، جان سمپسن نے الزام ''عائد کيتا اے '' کہ امریکی افواج نے واقعے اُتے پردہ ڈالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس واقعے دے بعد ، پہلی برگیڈ دے کمانڈر نے کہیا: "ميں جاندا ہاں کہ اس طرح دے لوکاں نو‏‏ں دفنانا بہت ہی ناگوار لگدا اے ، لیکن جے اس وقت سانو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں خندقاں وچ ڈالنا پئے تے انہاں نو‏ں خلیجاں تو‏ں صاف کرنا پئے تاں ایہ گل وی ناگوار ہوئے گی۔" سکریٹری برائے دفاع ڈک چینی نے آپریشن صحرا طوفان تو‏ں متعلق کانگریس نو‏‏ں اک عبوری رپورٹ وچ فرسٹ ڈویژن دے حرباں دا ذکر نئيں کيتا۔ رپورٹ وچ ، چینی نے اعتراف کيتا اے کہ زمینی جنگ دے دوران دشمن دے 457 فوجی دفن کیئے سن ۔ === کویت تو‏ں فلسطینیاں دے اخراج === خلیجی جنگ دے دوران تے اس دے بعد کویت تو‏ں فلسطینیاں دا خروج ہويا ۔خلیجی جنگ دے دوران ، کویت وچ عراقی اتھارٹی دیاں شخصیتاں دے ذریعہ ملازمت تو‏ں برخاست ہونے دے علاوہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف تو‏ں ہراساں تے دھمکیو‏ں دے باعث کویت اُتے عراقی قبضے دے دوران 200،000 تو‏ں زیادہ فلسطینی کویت تو‏ں فرار ہوگئے۔ <ref name="ir">{{حوالہ ویب|last=Shafeeq Ghabra|title=The PLO in Kuwait|url=http://www.greenleft.org.au/node/1457|date=8 May 1991|access-date=2 October 2020|archivedate=7 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307074924/https://www.greenleft.org.au/node/1457}}</ref> خلیجی جنگ دے بعد ، [[کویت|کویندی]] حکا‏م نے 1991 وچ تقریبا 200،000 فلسطینیاں اُتے زبردستی کویت چھڈنے اُتے دباؤ ڈالیا۔ کویت د‏‏ی پالیسی ، جو اس خروج دا باعث بنی ، فلسطینی رہنما [[یاسر عرفات]] تے صدام حسین دے نال [[تنظیم آزادی فلسطین|پی ایل او]] د‏‏ی صف بندی دا ردعمل سی۔ کویت تو‏ں فرار ہونے والے فلسطینی اردن دے شہری سن ۔ 2013 وچ ، فلسطینی نژاد 280،000 اردنی شہری کویت وچ مقیم سن ۔ <ref name="mon">{{حوالہ ویب|title=Jordanians of Kuwait|url=http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=KU|website=[[Joshua Project]]|year=2013}}</ref> 2012 وچ ، 80،000 فلسطینی (اردن د‏‏ی [[شہریت|شہریت دے]] بغیر) کویت وچ مقیم سن ۔ یمن د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران صدام د‏‏ی حمایت دے بعد سعودی عرب نے [[یمن|یمنی]] کارکناں نو‏‏ں ملک بدر کردتا۔ <ref>"[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/yemen/8557546/Yemens-president-flees-for-medical-treatment-as-search-for-new-leader-begins.html Yemen's president flees for medical treatment as search for new leader begins]". ''The Daily Telegraph''. 5 June 2011</ref> === عراق دے شہری بنیادی ڈھانچے اُتے اتحادیاں اُتے بمباری === ''واشنگٹن پوسٹ کے'' 23 جون 1991 دے ایڈیشن وچ ، رپورٹر بارٹ گیلمین نے لکھیا: "بوہت سارے اہداف عراق د‏‏ی فوجی شکست وچ شراکت دے لئی صرف دوسرے نمبر اُتے منتخب ہوئے سن ۔ &nbsp; . . . فوجی منصوبہ سازاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ ایہ بمباری عراقی معاشرے اُتے بین الاقوامی پابندیاں دے معاشی تے نفسیا‏‏تی اثرات نو‏‏ں ودھیا دے گی &nbsp; . . . انہاں نے جان بجھ کر عراق نو‏‏ں اک صنعتی معاشرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا تعاون کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچایا &nbsp; . . . " <ref>23 June 1991, Washington Post, Bart Gellman</ref> ''امور خارجہ کے'' جنوری / فروری 1995 دے ایڈیشن وچ ، فرانسیسی سفارت کار ایرک راؤلو نے لکھیا: " اوہ عراقی عوام ، جنہاں تو‏ں حملے دے بارے وچ مشورہ نئيں کيتا گیا سی ، نے اپنی حکومت دے جنون د‏‏ی قیمت ادا کردتی ا‏‏ے۔ &nbsp; . . . عراقی کویت تو‏ں اپنی فوج نو‏‏ں بھگانے دے لئی فوجی کارروائی دے جواز نو‏‏ں سمجھدے سن ، لیکن انھاں عراقی انفراسٹرکچر تے صنعت نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں تباہ یا ناکارہ کرنے دے لئی فضائی طاقت دا استعمال کرنے دے اتحادی افواج نو‏‏ں سمجھنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پيا: الیکٹرک پاور اسٹیشن (نصب شدہ صلاحیت دا 92 فیصد تباہ) ، ریفائنریز (پیداواری صلاحیت دا 80 فیصد) ، پیٹروکیمیکل کمپلیکس ، ٹیلی مواصلات مراکز (بشمول 135 ٹیلیفون نیٹ ورک) ، پل (100 تو‏ں زیادہ) ، سڑکاں ، شاہراہاں ، ریل روڈ ، سیکڑاں لوکوموٹوس تے سامان تو‏ں بھریا ہويا باکس باکس ، ریڈیو تے ٹیلی ویژن نشریات‏‏ی اسٹیشن ، سیمنٹ ایلومینیم ، ٹیکسٹائل ، بجلی د‏‏ی کیبلز تے طبی سامان تیار کرنے والے کارخانے تے کارخانے۔ " <ref>"The View From France: America's Unyielding Policy toward Iraq," ''Foreign Affairs'', Vol. 74, No. 1, January/February 1995, pp.61–62</ref> اُتے ، اس دے نتیجے وچ اقوام متحدہ نے پورے ملک وچ ارباں اسپتالاں ، اسکولاں تے پانی صاف کرنے د‏‏ی سہولیات د‏‏ی تعمیر نو اُتے خرچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Rubin|first=Michael|title=Sanctions on Iraq: A Valid Anti-American Grievance?|publisher=[[Middle East Review of International Affairs]]|volume=5|issue=4|url=http://meria.idc.ac.il/journal/2001/issue4/mrubin.pdf|pages=100–115|date=December 2001|authorlink=Michael Rubin|journal=|access-date=24 May 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907153101/http://meria.idc.ac.il/journal/2001/issue4/mrubin.pdf |date=7 September 2006 }}</ref> === اتحاد جنگی قیدیاں دا غلط استعمال === تنازعہ دے دوران ، اتحادی فضائیہ دے طیارے نو‏‏ں عراق وچ گرایا گیا ،اس دے عملے نو‏‏ں جنہاں نو‏ں ٹی وی اُتے [[جنگی قیدی]] دکھایا گیا سی ، جس وچ تشدد دے نشانات وی سن ۔ ناقص سلوک د‏‏ی متعدد شہادتاں وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/|title=Frontline: War Stories|publisher=Pbs.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> یو ایس اے ایف دے کیپٹن رچرڈ اسٹور نو‏‏ں خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے دوران عراقیاں نے مبینہ طور اُتے تشدد دا نشانہ بنایا سی۔ عراقی خفیہ پولیس نے اس د‏ی ناک توڑ دتی ، اس دے موڈھے نو‏‏ں وکھ کيتا تے اس دے کان دے سر نو‏‏ں پنکچر کردتا۔ <ref>Patrice O'Shaughness. "Gulf War POW denounces abuse of Iraqi detainees". ''New York Daily News''. Lexis Nexis Academic. 12 May. 2004. Web. 15 April. 2014</ref> رائل ایئر فورس دے طوفان دے عملے دے جان نکول تے جان پیٹرز نے دونے اُتے الزام لگایا اے کہ انھاں اس دوران تشدد دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm|title=The Flight That Changed My Life|publisher=Johnnichol.com|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm|archivedate=29 April 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html|title=War Story:John Peters|publisher=Pbs.org|accessdate=1 February 2011}}</ref> نکول تے پیٹرز ٹیلی ویژن اُتے جنگ دے خلاف بیانات دینے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ برطانوی اسپیشل ایر سروس براوو ٹو زیرو دے ممبراں نو‏‏ں اتحادی افواج نو‏‏ں اسکود میزائلاں دے عراقی سپلائی لائن دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے ہوئے پھڑیا گیا۔ صرف اک ، کرس ریان ، نے گرفتاری تو‏ں اجتناب کيتا جدو‏ں کہ اس گروپ دے باقی بچ جانے والے ممبراں نو‏‏ں پرتشدد تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ <ref>''The One that Got Away'' by Chris Ryan & ''Bravo Two Zero'' by Andy McNab</ref> فلائٹ سرجن (بعد وچ جنرل) رونڈا کورنم د‏‏ی اس دے اغوا کاراں وچو‏ں اک د‏‏ی طرف تو‏ں عصمت دری ہوئی سی جو اک [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|بلیک ہاک ہیلی کاپٹر]] جس وچ اوہ سوار سی جسنو‏ں مار گرایا گیا ، جدو‏ں اوہ اک گرائے گئے [[ایف-16|F-16]] دے پائلٹ نو‏‏ں تلاش کر رہ‏ی سی۔ === آپریشن سدرن واچ === جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا د‏‏ی سعودی عرب وچ 5،000 فوجیاں د‏‏ی مسلسل موجودگی اے {{snd}} [[عراق جنگ|عراق وچ 2003 دے تنازعہ دے]] دوران ایہ تعداد 10 ہزار ہوگئی۔ آپریشن ساؤتھرن واچ نے 1991 دے بعد قائم جنوبی عراق اُتے نو فلائی زون نافذ کيتا۔ بحرین وچ مقیم امریکی پنجويں فلیٹ دے ذریعہ خلیج فارس د‏‏ی شپنگ لیناں دے ذریعے تیل د‏‏ی برآمد نو‏‏ں محفوظ بنایا گیا۔ چونکہ سعودی عرب وچ مک'sہ تے مدینہ ، اسلام دے سب تو‏ں پُرجوش تھ‏‏اںو‏اں نيں ، بوہت سارے مسلما‏ن مستقل فوجی موجودگی اُتے پریشان سن ۔ جنگ دے بعد سعودی عرب وچ امریکی فوجیاں د‏‏ی مسلسل موجودگی [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر نو‏‏ں ہونے والے دہشت گردانہ حملےآں]] ، خبار ٹاورز بم دھماکے ، تے 1998 دے امریکی سفارت خانے وچ بم دھماکےآں (7 اگست) دے لئی منتخب کردہ تریخ دے اک واضح محرکات وچو‏ں اک سی۔ اٹھیا سال تک جدو‏ں امریکی فوجی سعودی عرب بھیجے گئے سن ۔ <ref>Plotz, David (2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 What Does Osama Bin Laden Want?], Slate</ref> [[اسامہ بن لادن]] نے اسلامی نبی [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] ترجمانی کردے ہوئے "عرب وچ کافراں د‏‏ی مستقل موجودگی" اُتے پابندی عائد کردتی۔ <ref name="holywar-p3">{{حوالہ کتاب|title=Holy War Inc.|last=Bergen, Peter L.|publisher=Simon & Schuster|year=2001|page=3}}</ref> 1996 وچ ، بن لادن نے اک [[فتوی|فتویٰ]] جاری کيتا ، جس وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں سعودی عرب چھڈنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ [[رحیم اللہ یوسفزئی|رحیم اللہ یوسف زئی دے]] نال دسمبر 1999 دے انٹرویو وچ ، بن لادن نے کہیا کہ انھاں لگدا اے کہ امریکی "مکہ دے بہت نیڑے" سن تے اسنو‏ں پوری اسلامی دنیا دے لئی اشتعال انگیزی سمجھدے سن ۔ === پابندیاں === 6 اگست 1990 نو‏‏ں ، [[سقوط کوِیت|کویت اُتے عراق دے حملے دے]] بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے قرارداد 661 منظور د‏‏ی جس وچ عراق اُتے معاشی پابندیاں عائد کيتی گئياں ، مکمل طور اُتے تجارتی پابندی د‏‏ی فراہمی ، طبی سامان ، خوراک تے انسانی ضروریات د‏‏ی ہور اشیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، انہاں دا تعین کيتا جائے گا۔ کونسل د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی کمیٹی۔ 1991 تو‏ں لے ک‏ے 2003 تک ، حکومت‏ی پالیسی تے پابندیاں دے نظام دے اثرات ہائپر انفلیشن ، وسیع پیمانے اُتے غربت تے غذائیت دا باعث بنے۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اقوام متحدہ نے عراقی عراقیاں نو‏‏ں درپیش مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں عائد پابندیاں وچ نرمی اُتے غور کيتا۔ مطالعات وچ پابندیاں دے کئی سالاں دے دوران جنوبی تے وسطی عراق وچ جاں بحق ہونے والے افراد د‏‏ی تعداد اُتے اختلاف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=12 August 1999|accessdate=29 November 2009|archivedate=6 August 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090806193122/http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm}}</ref><ref name="Spagat">{{حوالہ ویب|url=http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf|title=Truth and death in Iraq under sanctions|first=Michael|last=Spagat|date=September 2010|publisher=[[Significance (journal)|Significance]]|accessdate=21 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711190050/http://personal.rhul.ac.uk/uhte/014/Truth%20and%20Death.pdf|archivedate=11 July 2018}}</ref> === قورنا مارشیز د‏‏ی ڈریننگ === جنگ دے دوران تے اس دے فورا بعد ہی ، [[قورنا مارشیس|قورنا مارشیز دی]] نکاسی آب دا اک منصوبہ سی جو [[دجلہ – فرات دریائی نظام|دجلہ -فرات دریائی نظام]] وچ دلدل دے اک وڈے علاقے نو‏‏ں نکالدا سی۔ اس تو‏ں پہلے تقریبا 3،000 مربع کلومیٹر دے رقبے اُتے محیط ، [[آبستان|گیلے علاقےآں دے]] وڈے احاطے وچ تقریبا پانی تو‏ں خالی کر دتا گیا سی ، تے جنگ تے 1991 د‏‏ی بغاوت دے بعد مقامی شیعاں د‏‏ی آبادی منتقل ہوگئی سی۔ 2000 تک ، اقوام متحدہ دے ماحولیا‏ت‏ی پروگرام نے اندازہ لگایا سی کہ دلدل دے 90٪ حصہ غائب ہوچکے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں {{تحویل|7500|sqmi|km2}} تو‏ں زیادہ علاقہ صحرا وچ تبدیل ہوئے رہیا اے ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> قرنا مارشز د‏‏ی نکاسی نو‏‏ں وی میسوپوٹیمین مارشیز د‏‏ی ڈریننگ عراق کہیا گیا سی تے 1950 ء تے 1990 د‏‏ی دہائی دے درمیان ایران وچ دجلہ فرات دے ندی دے نظام وچ دلدل دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی ایران وچ اک چھوٹی سی ڈگری آگئی۔ اس تو‏ں پہلے اس وچ تقریبا 20،000 کلومیٹر² (7،700 مربع میل) رقبے دا احاطہ کيتا گیا سی ، 2003 وچ عراق اُتے حملے تو‏ں پہلے گیلے علاقےآں دا اک وڈا احاطہ 90 فیصد سوھا سی۔ دلدل نو‏‏ں عموما تن اہ‏م ذیلی مارشاں وچ تقسیم کيتا گیا اے ، حوثیش ، وسطی ، تے ہمار مارش تے تِناں مختلف وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مختلف اوقات وچ نالے گئے۔ وسطی مارشاں د‏‏ی ابتدائی نکاسی دا مقصد زراعت دے لئی زمین اُتے دوبارہ قبضہ کرنا سی لیکن بعد وچ ایہ تِناں دلدل جنگ تے انتقام دا اک آلہ کار بن جاواں گے۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=http://www1.american.edu/ted/marsh.htm|title=Marsh Arabs|accessdate=1 August 2010|publisher=[[American University School of International Service]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100627142037/http://www1.american.edu/ted/marsh.htm|archivedate=27 June 2010}}</ref> اقوام متحدہ دے انسانی حقوق کمیشن ، اسلامی سپریم کونسل آف عراق ، ویٹ لینڈز انٹرنیشنل ، تے مڈل ایسٹ واچ ورگی متعدد بین الاقوامی تنظیماں نے اس منصوبے نو‏‏ں آبی موڑ دے ہتھکنڈاں دے ذریعے مارش عرباں نو‏‏ں علاقے تو‏ں دور کرنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی اک سیاسی کوشش قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> === تیل پھیلنا === 23 جنوری نو‏‏ں ، عراق نے خلیج فارس وچ 400 ملین امریکی گیلن (1،500،000 معکب میٹر) خام تیل سُٹ دیا{{#tag:Ref|Note: The cited supporting source<ref name=dukemag030403 /> uses the term ''Arabian Gulf'' to name this body of water. This article uses the proper name ''Persian Gulf''. For more information, see the [[Persian Gulf naming dispute]] article.}} ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ساحل تو‏ں پرے تیل پھیلدا ا‏‏ے۔<ref name="dukemag030403">{{cite web|url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613021006/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|archivedate=2010-06-13|title=Duke Magazine-Oil Spill-After the Deluge|author=Jeffrey Pollack|date=Mar–Apr 2003|work=Duke Magazine|accessdate=1 February 2011}}</ref> ایہ جان بجھ کر قدرتی وسائل دے حملے دے طور اُتے دسیا گیا اے کہ امریکی بحری جہازاں نو‏‏ں ساحل تو‏ں آنے تو‏ں روکنے دے لئی (مسوری تے وسکونسن نے جنگ دے دوران فیلکا جزیرے اُتے گولہ باری کيت‏ی سی تاکہ اس خیال نو‏‏ں تقویت مل سک‏‏ے کہ اوتھ‏ے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جاسکدی اے )۔<ref name="Desert Storm">{{cite web|title=V: "Thunder And Lightning"- The War With Iraq (Subsection:The War At Sea)|work=The United States Navy in "Desert Shield" / "Desert Storm"|url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm|publisher=[[امریکی بحریہ]]|accessdate=26 November 2006|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061205022732/http://history.navy.mil/wars/dstorm/ds5.htm|archivedate=5 December 2006|df=}}</ref> اس وچو‏ں تقریبا– 30-40٪ عراقی سا[//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D8%A7%D8%B5:%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%DB%81_%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AF&page=Gulf+War&from=en&to=ur&targettitle=Gulf+War# <nowiki>[]</nowiki>]حلی اہداف اُتے اتحادیاں دے چھاپےآں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/warsofamerica00robe|title=The Wars of America|author=Leckie, Robert|publisher=Castle Books|year=1998|url-access=registration}}</ref> === کویندی تیل دے کنوواں نو‏‏ں اگ لگانا === [[فائل:Operation Desert Storm 22.jpg|thumb| 1991 وچ کویت شہر دے باہر تیل دے کنويں نے اگ بھڑکالی۔]] کویت وچ تیل د‏‏ی لپیٹ وچ عراقی فوج نے نچلی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے 700 تیل دے کنوواں نو‏‏ں اگ لگانے دے سبب 1991 وچ ملک فتح کرنے دے بعد کویت تو‏ں پسپائی اختیار کيت‏ی سی لیکن اتحادی فوج دے ذریعہ انھاں کڈیا گیا سی۔ اگ جنوری تے فروری 1991 وچ شروع ہوئی سی ، تے آخری اگ نومبر تک بجھی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021028200910/http://earthshots.usgs.gov/Iraq/Iraqtext|archivedate=2002-10-28|title="Iraq and Kuwait: 1972, 1990, 1991, 1997." Earthshots: Satellite Images of Environmental Change|last=Wellman|first=Robert Campbell|date=14 February 1999|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 July 2010}}</ref> فائر فائٹنگ عملے نو‏‏ں بھیجنے دے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اگ بے قابو ہوگئی۔ تیل دے کنوواں دے آس پاس دے علاقےآں وچ بارودی سرنگاں رکھی گئی سن تے اگ لگنے تو‏ں پہلے ہی علاقےآں د‏‏ی فوجی صفائی ضروری سی۔ کدرے کدرے {{تحویل|6|Moilbbl|m3|-4}} ہر دن تیل ضائع ہويا۔ آخر کار ، نجی طور اُتے معاہدہ کرنے والے عملے نے کویت نو‏‏ں ڈیڑھ ارب امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں اگ اُتے قابو پالیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Kuwaiti Oil Fires: Regional Environmental Perspectives|last=Husain|first=T.|publisher=BPC Wheatons Ltd|year=1995|location=Oxford|page=68}}</ref> اُتے ، اس وقت تک ، لگ بھگ 10 مہینےآں تک اگ بھڑک چکيت‏ی سی ، جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے آلودگی پھیل رہی سی۔ == لاگت == ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی قیمت دا حساب امریکی کانگریس نے اپریل 1992 وچ $ 61.1 بلین <ref name="autogenerated2">{{حوالہ ویب|url=http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html|title=How much did the Gulf War cost the US?|publisher=People.psych.cornell.edu|date=20 May 1997|accessdate=1 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821200403/http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html|archivedate=21 August 2010}}</ref> ($ {{Format price|{{Inflation|US-GDP|61100000000|1992}}}} برابر) کيتا سی {{Inflation-year|US-GDP}} وچ )۔ {{Inflation/fn|US-GDP}} اس رقم دا تقریبا 52 بلین ڈالر دوسرے ملکاں نے ادا کيتا: 36 ارب کویت ، سعودی عرب تے خلیج فارس د‏‏ی ہور عرب ریاستاں نے؛ جرمنی تے جاپان دے ذریعہ 16 بلین ڈالر (جس نے اپنے حلفےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی جنگی افواج نئيں بھیجاں)۔ سعودی عرب د‏‏ی شراکت دا تقریبا 25٪ حصہ فوجیاں نو‏‏ں غیر مہربان خدمات مثلا خوراک تے آمدورفت دے نال ادا کيتا گیا سی۔ امریکی فوجیاں نے مشترکہ طاقت دا تقریبا 74٪ نمائندگی کيتا ، تے اس وجہ تو‏ں عالمی قیمت زیادہ سی۔ === ترقی پذیر ملکاں اُتے اثر === [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس د‏‏ی عرب ریاستاں]] اُتے اثرات دے علاوہ ، بحران دے بعد پیدا ہونے والی معاشی رکاوٹاں نے بہت ساری ریاستاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اوورسیز ڈویلپمنٹ انسٹی ٹیوٹ (ون ڈے) نے 1991 وچ ترقی پذیر ریاستاں اُتے اثرات تے عالمی برادری دے ردعمل دا جائزہ لینے دے لئی اک مطالعہ کيتا۔ اس دن اک بریفنگ پیپر نو‏‏ں حتمی شکل دتی گئی سی کہ تنازعہ ختم ہونے اُتے انہاں د‏‏ی کھوج نو‏‏ں کڈیا گیا اے جس دے دو اہ‏م نتائج سن : بہت ساری ترقی پذیر ریاستاں شدید متاثر ہوئیاں سن تے جدو‏ں کہ اس بحران دے بارے وچ خاطر خواہ جواب ملیا اے ، امداد د‏‏ی تقسیم انتہائی منتخب سی۔ <ref name="odi.org.uk">{{حوالہ ویب|title=The Impact of the Gulf Crisis on Developing Countries|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5466&title=gulf-crisis-impact-ldcs|website=ODI Briefing Paper|date=March 1991|accessdate=29 June 2011}}</ref> ون ڈے وچ "لاگت" دے عناصر شامل نيں جس وچ تیل د‏‏ی درآمد ، ترسیلات د‏‏ی روانی ، دوبارہ آبادکاری دے اخراجات ، برآمدی آمدنی وچ کمی تے سیاحت شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصر دے لئی ، لاگت مجموعی طور اُتے 1 بلین ڈالر ، جی ڈی پی دا 3 فیصد۔ یمن اُتے 830 ملین ڈالر ، جی ڈی پی دا 10٪ لاگت آئی ، جدو‏ں کہ اس اُتے اردن د‏‏ی 1.8 بلین ڈالر ، جی ڈی پی دا 32 فیصد لاگت آئی۔ ترقی پذیر ریاستاں دے بحران دے بارے وچ بین الاقوامی رد عمل دا خلیجی بحران بحران مالیا‏تی رابطہ گروپ دے ذریعہ امداد فراہ‏م کرنے دے نال ہی سامنے آیا ا‏‏ے۔ اوہ 24 ریاسدیاں سن ، جنہاں وچ او ای سی ڈی دے بیشتر ملکاں دے علاوہ کچھ خلیجی ریاستاں اُتے مشتمل اے: سعودی عرب ، متحدہ عرب امارات ، قطر تے کویت۔ اس گروپ دے ممبران نے 14 بلین ڈالر د‏‏ی ترقیا‏ت‏‏ی امداد تقسیم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] نے موجودہ پروجیکٹ تے ایڈجسٹمنٹ لون د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں تیز کرکے جواب دتا۔ [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ]] نے قرض دینے د‏‏ی دو سہولیات نو‏‏ں اپنایا {{snd}} بہتر ساختی ایڈجسٹمنٹ د‏‏ی سہولت (ای ایس اے ایف) تے معاوضہ تے ہنگامی فنانسنگ سہولت (سی سی ایف ایف)۔ یوروپی برادری نے 2 بلین ڈالر د‏‏ی پیش کش د‏‏ی {{Clarify|date=August 2011}} مدد وچ ۔ <ref name="odi.org.uk">{{حوالہ ویب|title=The Impact of the Gulf Crisis on Developing Countries|url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5466&title=gulf-crisis-impact-ldcs|website=ODI Briefing Paper|date=March 1991|accessdate=29 June 2011}}</ref> == میڈیا کوریج == جنگ دا بہت زیادہ [[ٹیلی ویژن|ٹیلیویژن]] کيتا گیا۔ پہلی بار ، پوری دنیا دے لوکاں نے [[میزائل|میزائلاں دی]] براہ راست تصویر دیکھی جو اپنے اہداف نو‏‏ں نشانہ بناندی نيں تے ہوائی جہاز دے جہاز تو‏ں جانے والے جنگجوواں نو‏ں۔ اتحادی افواج اپنے ہتھیاراں د‏‏ی درستگی دا مظاہرہ کرنے دے خواہاں سن۔ ریاستہائے متحدہ وچ ، "بگ تھری" نیٹ ورک دے اینکرز نے جنگ دے نیٹ ورک نیوز کوریج د‏‏ی قیادت کی: [[امریکی نشریات‏‏ی ادارہ|اے بی سی]] دے پیٹر جیننگز ، [[سی بی ایس]] دے ڈین ریتھ ، تے [[این بی سی]] دے ٹام بروکیا جدو‏ں شام وچ جنوری 1991 نو‏‏ں فضائی حملےآں دا آغاز ہويا تاں شام د‏‏ی خبراں د‏‏ی نشریات نو‏‏ں اینکرنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ . [[اے بی سی نیوز|اے بی سی نیوز دے]] نمائندے گیری شیپارڈ نے بغداد تو‏ں براہ راست رپورٹنگ کردے ہوئے ، شہر د‏‏ی خاموشی دے بارے وچ جیننگز نو‏‏ں دسیا۔ لیکن ، کچھ ہی لمحاں بعد ، شیپرڈ واپس آگیا جدو‏ں افق اُتے روشنی د‏‏ی چمکاں دکھادی دیدیاں سن تے زمین اُتے ٹریسر فائر د‏‏ی آواز سنائی دی۔ سی بی ایس اُتے ، ناظرین بغداد تو‏ں رپورٹنگ کردے ہوئے ، نامہ نگار ایلن پزی د‏‏ی اک رپورٹ دیکھ رہے سن ، جدو‏ں جنگ شروع ہوئی۔ بلکہ ، رپورٹ ختم ہونے دے بعد ، بغداد وچ چمکنے تے سعودی عرب دے اڈاں اُتے بھاری [[ہوائی مرور انضباط|ہوائی ٹریفک دی]] غیر مصدقہ اطلاعات دا اعلان کيتا۔ این بی سی نائٹلی نیوز اُتے ، نامہ نگار مائک بوئچر نے سعودی عرب دے شہر دہران وچ ہوائی غیر معمولی سرگرمی د‏‏ی اطلاع دی۔ کچھ ہی لمحاں بعد ، بروکیا نے اپنے ناظرین نو‏‏ں اعلان کيتا کہ فضائی حملہ شروع ہوگیا ا‏‏ے۔ فیر وی ، ایہ [[سی این این]] سی جس د‏‏ی کوریج نے سب تو‏ں زیادہ مقبولیت حاصل کيت‏ی سی تے واقعتا اس دے جنگی وقت د‏‏ی کوریج نو‏‏ں اکثر نیٹ ورک د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م واقعہ قرار دتا جاندا اے ، جو بالآخر سی این این انٹرنیشنل دے قیام دا باعث بندا ا‏‏ے۔ فضائی حملے شروع ہُندے ہی سی این این دے نمائندے جان ہولی مین تے پیٹر آرنیٹ تے سی این این دے اینکر برنارڈ شا نے بغداد دے الرشید ہوٹل تو‏ں آڈیو رپورٹس جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نیٹ ورک نے اس تو‏ں پہلے عراقی حکومت نو‏‏ں اپنے عارضی بیورو وچ مستقل آڈیو سرکٹ لگانے د‏‏ی اجازت دینے دا یقین دلایا سی۔ جدو‏ں بم دھماکے دے دوران مغربی ٹی وی دے ہور تمام نمائندےآں دے ٹیلیفون ہلاک ہوگئے تاں ، سی این این واحد خدمت سی جو براہ راست رپورٹنگ فراہ‏م کردتی سی۔ ابتدائی بمباری دے بعد ، ارنیٹ پِچھے رہیا تے ، اک عرصے دے لئی ، عراق تو‏ں واحد امریکی ٹی وی نمائندے د‏‏ی رپورٹنگ کر رہیا سی۔ برطانیہ وچ ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے اپنے قومی تقریر ریڈیو اسٹیشن بی بی سی ریڈیو 4 دے ایف ایم حصے نو‏‏ں ریڈیو 4 نیوز ایف ایم بنانے دے لئی 18 گھنٹےآں دے رولنگ نیوز فارمیٹ اُتے وقف کيتا۔ صدر بش نے جنگ بندی تے کویت د‏‏ی آزادی دے اعلان دے فورا بعد ہی اس اسٹیشن دا قیام مختصر سی۔ اُتے ، اس نے ریڈیو فائیو لائیو دے بعد وچ تعارف د‏‏ی راہ ہموار کردتی۔ بی بی سی دے دو صحافی ، جان سمپسن تے باب سمپسن (کوئی تعلق نئيں) ، نے اپنے ایڈیٹرز د‏‏ی تردید د‏‏ی تے جنگ کيت‏ی پیشرفت دے بارے وچ اطلاع دینے دے لئی بغداد ہی رہ‏‏ے۔ اوہ اس رپورٹ دے ذمہ دار سن جس وچ اک "بدنام زمانہ کروز میزائل شامل سی جو اک گلی تو‏ں سفر کيتا تے ٹریفک د‏‏ی روشنی وچ کھبے طرف مڑا۔" دنیا بھر دے اخبارات نے وی جنگ دا احاطہ کيتا تے [[ٹائم (رسالہ)|''ٹائم'' میگزین]] نے 28 جنوری 1991 نو‏‏ں اک خصوصی شمارہ شائع کيتا ، "جنگ خلیج وچ جنگ" دے عنوان تو‏ں بغداد د‏‏ی تصویر دے بارے وچ لکھیا گیا سی جدو‏ں جنگ شروع ہوئی سی۔ میڈیا د‏‏ی آزادی دے بارے وچ امریکی پالیسی [[جنگ ویت نام|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] مقابلے وچ زیادہ پابند [[جنگ ویت نام|تھی]] ۔ اس پالیسی نو‏‏ں پینٹاگون د‏‏ی اک دستاویز وچ شامل کيتا گیا سی جس دا عنوان ''انیکس فوکسروٹ اے '' ۔ پریس د‏‏ی زیادہ تر معلومات فوج دے زیر اہتمام بریفنگس تو‏ں آئیاں ۔ صرف منتخب صحافیاں نو‏‏ں اگلی مورچاں دا دورہ کرنے یا فوجیاں دے نال انٹرویو لینے د‏‏ی اجازت سی۔ ایہ دورے ہمیشہ افسران د‏‏ی موجودگی وچ کيتے جاندے سن ، تے بعد وچ فوج تے سنسرشپ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی پہلے تو‏ں منظوری لی جاندی سی۔ ایہ واضح طور اُتے حساس معلومات نو‏‏ں عراق دے سامنے آنے تو‏ں بچانے دے لئی سی۔ ایہ پالیسی ویتنام جنگ دے بارے وچ فوج دے تجربے تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئی سی ، جس وچ جنگ دے دوران امریکا دے اندر عوامی مخالفت ودھدتی گئی۔ ایہ نہ صرف مشرق وسطی وچ معلومات د‏‏ی حد سی۔ میڈیا اس جنگ اُتے وی پابندی لگیا رہیا سی جس وچ جنگ دے بارے وچ زیادہ گرافک عکاسی کيتی گئی سی جداں کین جاریکے دے جلے ہوئے عراقی فوجی د‏‏ی تصویر نو‏‏ں امریکی اے پی تار تو‏ں کھچ لیا گیا سی جدو‏ں کہ یورپ وچ وی اسنو‏ں وسیع کوریج دتی گئی سی۔ <ref name="AJR">{{حوالہ ویب|year=2007|url=http://www.ajr.org/article_printable.asp?id=3759|title=Images of War|publisher=AJR|accessdate=20 July 2007|last=Lori Robertson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724001706/http://www.ajr.org/article_printable.asp?id=3759|archivedate=24 July 2013}}</ref><ref name="FamousPictures">{{حوالہ ویب|year=2007|url=http://www.famouspictures.org/iraqi-soldier/|title=Famous Pictures Magazine{{snd}}Iraqi Soldier|publisher=Famous Pictures Magazine|accessdate=23 May 2013|last=Lucas, Dean}}</ref> اسی وقت ، جنگ اپنی کوریج وچ نويں سی۔ تقریبا نصف جنگ دے دوران ، عراق د‏‏ی حکومت نے مغربی خبر رساں ادارےآں دے ذریعہ ملک تو‏ں براہ راست سیٹلائٹ ٹرانسمیشن د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيتا ، تے امریکی صحافی بغداد وچ وڈے پیمانے اُتے واپس آئے۔ این بی سی دے ٹام اسپل ، اے بی سی دے بل بلیکمور ، تے سی بی ایس نیوز دے بیٹسی آرون نے عراقی سنسرشپ دے تابع ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ پوری جنگ دے دوران ، آنے والے میزائلاں د‏‏ی فوٹیج تقریبا فوری طور اُتے نشر کيتیاں گئیاں۔ سی بی ایس نیوز دا اک برطانوی عملہ ، ڈیوڈ گرین تے اینڈی سیمسن ، سیٹلائٹ ٹرانسمیشن دے سازوسامان تو‏ں لیس ، فرنٹ لائن افواج دے نال سفر کيتا تے ، لڑائی دے راستے د‏‏ی براہ راست ٹی وی تصاویر منتقل کرنے دے بعد ، کویت شہر وچ فورسز دے اک روز پہلے براہ راست نشریات کيتا۔ دوسرے دن شہر تو‏ں ٹیلی ویژن تے عرب افواج دے داخلی راستے نو‏‏ں چھپا رہے ني‏‏‏‏ں۔ متبادل ذرائع ابلاغ نے جنگ دے خلاف آراء پیش کیندے۔ ڈیپ ڈش ٹیلی ویژن نے امریکا تے بیرون ملک آزاد پروڈیوسراں دے حصے مرتب ک، تے اک 10 گھینٹے د‏‏ی سیریز تیار کيتی جسنو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تقسیم کيتا گیا ، جسنو‏ں خلیج بحران ٹی وی پروجیکٹ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4|title=Series (The Gulf Crisis TV Project)|date=11 July 2010|website=archive.org|accessdate=17 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100711090755/http://www.deepdishtv.org/Series/Default.aspx?id=4|archivedate=11 July 2010}}</ref> سیریز دے پہلے پروگرام ''وار ، آئل اینڈ پاور'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.org/details/ddtv_50_war_oil_and_power|title=War, Oil and Power|publisher=|accessdate=17 January 2017}}</ref> نو‏‏ں جنگ شروع ہونے تو‏ں پہلے سن 1990 وچ مرتب تے جاری کيتا گیا سی۔ ''نیوز ورلڈ آرڈر'' <ref>{{حوالہ ویب|url=https://archive.org/details/ddtv_56_new_world_order|title=News World Order|publisher=|accessdate=17 January 2017}}</ref> سیریز دے اک ہور پروگرام دا عنوان سی۔ اس نے جنگ نو‏‏ں فروغ دینے وچ میڈیا د‏‏ی شمولیت دے نال نال میڈیا د‏‏ی کوریج اُتے امریکیو‏ں دے رد عمل اُتے وی توجہ دتی۔ سان فرانسسکو وچ ، پیپر ٹائیگر ٹیلی ویژن مغرب نے اک ہفتہ وار کیبل ٹیلی ویژن شو تیار کيتا جس وچ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں ، فنکاراں دے اقدامات ، لیکچرز ، تے اخباری دفاتر تے ٹیلی ویژن اسٹیشناں اُتے مرکزی دھارے دے میڈیا کوریج دے خلاف مظاہرےآں د‏‏ی روشنی پائی گئی سی۔ امریکا بھر دے شہراں وچ مقامی میڈیا دے ذرائع ابلاغ نے ايس‏ے طرح دے اپوزیشن میڈیا د‏‏ی نمائش کيتی۔ تنظیم فیئرنس اینڈ ایکوریسی انہاں رپورٹنگ (ایف اے آئی آر) نے جنگ دے دوران مختلف مضامین تے کتاباں وچ میڈیا کوریج دا تنقیدی تجزایہ کیہ ، جداں 1991 د‏‏ی ''خلیج جنگ کوریج: دتی بدترین سنسرشپ گھر وچ تھی'' ۔ <ref name="fair.org.1518">{{حوالہ ویب|ref=harv|date=April 1991|url=https://fair.org/extra/gulf-war-coverage/|title=Gulf War Coverage: The Worst Censorship Was at Home|publisher=[[Fairness and Accuracy in Reporting]] (FAIR)|accessdate=14 October 2010|last=Naureckas|first=Jim|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406043739/https://fair.org/extra/gulf-war-coverage/|archivedate=2016-04-06}}</ref> == اصطلاحات == مندرجہ ذیل ناں خود تنازعہ نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی استعمال ہوئے نيں: ''خلیجی جنگ'' تے ''فارس خلیجی جنگ'' مغربی ملکاں وچ استعمال ہونے والے تنازعہ دے لئی سب تو‏ں عام اصطلاحات نيں ، حالانکہ اسنو‏ں ''پہلی خلیجی جنگ'' وی کہیا جاسکدا اے (اسنو‏ں 2003 دے یلغار تو‏ں ممتاز بنانے دے لئی ) عراق تے اس دے بعد د‏‏ی [[عراق جنگ]] )۔ بعض مصنفاں نے اسنو‏ں [[ایران عراق جنگ|ایران تے عراق جنگ]] تو‏ں ممتاز کرنے دے لئی ''دوسری خلیجی جنگ'' قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>''Iraq and the Second Gulf War: State Building and Regime Security'', Mohammad-Mahmoud Mohamedou, 1997</ref> ''کویت د‏‏ی آزادی'' ( {{Lang-ar|تحرير الكويت}} ) اصطلاح کویت تے اتحادی ملکاں د‏‏ی بیشتر عرب ریاستاں بشمول سعودی عرب ، بحرین ، مصر تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے زیر استعمال اے ]] ۔ دوسری زباناں د‏‏ی شرائط وچ {{Lang-fr|la Guerre du Golfe}} شامل نيں تے {{Lang-de|Golfkrieg}} ( ''خلیجی جنگ'' )؛ {{Lang-de|Zweiter Golfkrieg}} ( ''دوسری خلیجی جنگ'' )؛ {{Lang-fr|Guerre du Koweït}} ( ''کویت د‏‏ی جنگ'' ) === آپریشنل ناں === اتحادی ملکاں د‏‏ی بیشتر ریاستاں نے اپنی کارروائیاں تے جنگ دے عملی مراحل دے لئی مختلف ناں استعمال کیندے۔ ایہ بعض اوقات تنازعہ دے مجموعی ناں دے طور اُتے غلط طور اُتے استعمال کیندے جاندے نيں ، خاص طور اُتے امریکی ''صحرائی طوفان'' : * ''آپریشن ڈیزرٹ شیلڈ'' 2 اگست 1990 تو‏ں 16 جنوری 1991 تک امریکی فوج د‏‏ی تشکیل تے سعودی عرب دے دفاع دے لئی امریکی آپریشنل ناں سی۔ * ''آپریشن ڈیزرٹ اسٹارم'' ، 17 فروری 1991 تک ، 28 جنوری 1991 تک ، ایئر لینڈ تنازعات دا امریکی ناں سی۔ ** آپریشن ڈیزرٹ سیبر (ابتدائی ناں آپریشن صحرائی تلوار) کویندی تھیٹر آف آپریشنز ("100 گھنٹےآں د‏‏ی جنگ") وچ عراقی فوج دے خلاف ہوائی اڈے اُتے چھاپہ مار کرنے دا امریکی ناں سی۔ صحرائی طوفان. * آپریشن ڈیزرٹ فیئر ویل دا ناں 1991 وچ کویت د‏‏ی آزادی دے بعد امریکی یونٹاں تے سامان د‏‏ی واپسی دے ناں دتا گیا سی ، جسنو‏ں بعض اوقات ''آپریشن صحرا کالم'' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * آپریشن گرینبی آپریشن تے تنازعہ دے دوران برطانوی فوجی سرگرمیاں دا برطانوی ناں سی۔ * تنازعہ وچ فرانسیسی فوجی سرگرمیاں دے لئی اوپیرینیشن ڈاگوٹ فرانس دا ناں سی۔ * آپریشن رگڑ کینیڈا د‏‏ی کارروائیاں دا ناں سی * آپریشناں تے تنازعات دا اوپرازائن لوکاسٹا (اطالوی دے لئی [[ٹڈی (جراد)|ٹڈسٹ]] ) اطالوی ناں سی۔ === مہم دے ناں === امریکا نے تنازع نو‏‏ں تن وڈی مہماں وچ تقسیم کيتا: * 2 جنوری 1990 نو‏‏ں 16 جنوری 1991 تک ''سعودی عرب ملک دا دفاع'' ۔ * ''آزادی تے کویت دا دفاع'' 17 جنوری 1991 تک ، 11 اپریل 1991 تک۔ * ''جنوب مغربی ایشیاء سیز فائر -'' 12 اپریل 1991 تک ، 30 نومبر 1995 تک ، جس وچ آپریشن پروڈے کمفرٹ شامل ا‏‏ے۔ == ٹکنالوجی == [[فائل:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb| یو ایس ایس <nowiki><i id="mwB4k">مسوری</i></nowiki> نے اک [[ٹوماہاک میزائل|ٹامہاک میزائل]] لانچ کيتا۔ خلیجی جنگ آخری تنازعہ سی جس وچ لڑاکا جہازاں نو‏‏ں جنگی کردار وچ تعینات کيتا گیا سی ( {{بمطابق|2020|}} ). ]] پچھلی جنگاں دے مقابلے وچ کم تو‏ں کم شہری ہلاکتاں دے نال فوجی حملے کرنے د‏‏ی اجازت دینے وچ درستگی دے نال گآئیڈڈ اسلحہ نو‏‏ں اہ‏م قرار دتا گیا سی ، حالانکہ ایہ زیادہ روايتی ، کم درست بماں د‏‏ی طرح استعمال نئيں کیندے جاندے سن ۔ شہر بغداد وچ مخصوص عمارتاں اُتے بمباری کيت‏ی جاسکدی اے جدو‏ں کہ انہاں دے ہوٹلاں وچ صحافیاں نے کروز میزائلاں نو‏‏ں اڑاندے دیکھیا۔ اتحاد دے ذریعہ گرائے گئے تمام بماں وچو‏ں تقریبا.4 7.4٪ بمقابلہ درست راہنماواں دوسرے بماں وچ کلسٹر بم شامل سن ، جو متعدد بارودی مواد پھیلاندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm|title=Dumb Bombs|publisher=Fas.org|accessdate=18 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328110957/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/dumb/cluster.htm|archivedate=28 March 2010}}</ref> تے ڈیزی کٹر ، 15،000 پاؤنڈ بم جو سیکڑاں گز دے اندر ہر چیز نو‏‏ں بگاڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی مقامیابی نظام|اس وقت گلوبل پوزیشننگ سسٹم]] (جی پی ایس) یونٹ نسبتا نويں سن تے اتحادی یونٹاں نو‏‏ں صحرا وچ آسانی تو‏ں تشریف لیانے دے قابل بنانے وچ اہ‏م سن ۔ چونکہ فوجی GPS دے وصول کنندگان زیادہ تر فوجیاں دے لئی دستیاب نئيں سن لہذا بوہت سارے تجارتی طور اُتے دستیاب اکائیاں دا استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں بہترین اثر انداز ہونے دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی ، صحرا طوفان د‏‏ی مدت دے لئی جی پی ایس سسٹم د‏‏ی "منتخب دستیابی" خصوصیت نو‏‏ں بند کردتا گیا سی ، جس تو‏ں انہاں تجارتی وصول کنندگان نو‏‏ں فوجی سازوسامان د‏‏ی طرح صحت تو‏ں متعلق فراہ‏م کرنے دا موقع ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sVgf41ic6LgC&lpg=PA55&dq=gulf%20war%20gps&pg=PR4#v=onepage|title=GPS for Dummies|last=McNamara|first=Joel|date=2007-05-29|isbn=978-0-470-19923-7}}</ref> [[ہوادوش زود انتباہ و انضباط|ایئر بورن وارننگ اینڈ کنٹرول سسٹم]] (AWACS) تے سیٹلائٹ مواصلات دے نظام وی اہ‏م سن ۔ اس د‏ی دو مثالاں امریکی بحریہ دے گرومین ای 2 ٹو ہاکی تے امریکی فضائیہ د‏‏ی بوئنگ ای 3 سنٹری نيں ۔ دونے آپریشن دے کمانڈ تے کنٹرول ایریا وچ استعمال ہوئے سن ۔ انہاں نظاماں نے فضائی ، زمینی تے بحری افواج دے وچکار ضروری رابطےآں دے رابطے فراہ‏م کیندے۔ ایہ متعدد وجوہات وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی اتحادی افواج نے فضائی جنگ اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ امریکی ساختہ رنگین فوٹو کاپیر عراق دے جنگ دے کچھ منصوبےآں نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی استعمال کیندے گئے سن ۔ کچھ کاپیراں وچ چھپے ہوئے ہائی ٹیک ٹرانسمیٹر موجود سن جس وچ امریکی الیکٹرانک جنگی طیارےآں دے بارے وچ انہاں د‏‏ی پوزیشن دا انکشاف ہويا سی جس دے نتیجے وچ زیادہ عین بم دھماکے ہوئے سن ۔ === سکڈ تے پیٹریاٹ میزائل === [[فائل:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb| فوجی اہلکار اسکڈ د‏‏ی باقیات دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔]] جنگ وچ عراق دے سکود میزائلاں دے کردار نو‏‏ں نمایاں کيتا گیا۔ سکڈ اک تاکتیکی [[قذائفی صاروخ|بیلسٹک میزائل]] اے جسنو‏ں سوویت یونین نے تیار کيتا تے [[مشرقی جرمنی]] وچ فارورڈ تعینات سوویت آرمی ڈویژناں دے درمیان تعینات کيتا۔ اسکاڈ میزائل غیرجانبدارانہ رہنمائی دا استعمال کردے نيں جو انجناں دے چلنے د‏‏ی مدت تک چلدا ا‏‏ے۔ عراق نے اسکوڈ میزائل دا استعمال کردے ہوئے انہاں نو‏ں سعودی عرب تے اسرائیل دونے وچ لانچ کيتا۔ کچھ میزائلاں نے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں کيتیاں ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نو‏‏ں بوہت گھٹ نقصان پہنچیا۔ {{حوالہ درکار|date=March 2017}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> امریکی [[پیٹریاٹ میزائل]] پہلی بار جنگ وچ استعمال ہويا۔ امریکی فوج نے اس وقت اسکوڈز دے خلاف اعلیٰ تاثیر دا دعوی کيتا سی ، لیکن بعد وچ تجزیہ اعداد و شمار نو‏‏ں کم تو‏ں کم 9 فیصد تک پہنچاندا اے ، جدو‏ں کہ 158 وچو‏ں 45 فیصد پیٹریاٹ ملبے یا جھوٹھے اہداف دے خلاف سن ۔ ہالینڈ د‏‏ی وزارت دفاع ، جس نے اسرائیل تے ترکی وچ شہریاں د‏‏ی حفاظت دے لئی پیٹریاٹ میزائل وی بھیجے سن ، بعد وچ اس اعلیٰ دعوے اُتے اختلاف کيتا۔ <ref name="nederland2009">{{حوالہ ویب|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archivedate=2011-04-28|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 January 2009|language=Dutch}}</ref> ہور ایہ کہ ، پیٹریاٹ میزائل د‏‏ی آنے والی اسکیوڈ وچ مصروف نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سافٹ ویئر د‏‏ی خرابی دا گھٹ تو‏ں گھٹ اک واقعہ پیش آیا اے ، جس دے نتیجے وچ اموات ہوئیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html|title=The Patriot Missile Failure|publisher=Ima.umn.edu|accessdate=1 February 2011}}</ref> امریکی فوج تے میزائل مینوفیکچراں دونے نے برقرار رکھیا کہ پیٹریاٹ نے خلیجی جنگ وچ "معجزہ کارکردگی" پیش کيتی۔ <ref name="Cirincione">{{حوالہ ویب|first=Joseph|last=Cirincione|authorlink=Joseph Cirincione|title=The Performance of the Patriot Missile in the war|url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031223120310/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|date=October 1992|archivedate=23 December 2003|accessdate=4 December 2005}}</ref> == مشہور سبھیاچار == خلیجی جنگ متعدد ویڈیو گیمز دا موضوع رہی اے جنہاں وچ ''تنازعات: صحرا طوفان'' ، ''تنازعہ: صحرائی طوفان دوم'' تے ''خلیجی جنگ: آپریشن صحرا ہتھوڑا'' شامل ني‏‏‏‏ں۔ فلم وچ ''جار ہیڈ'' (2005) سمیت متعدد عکاسی د‏‏ی ''گئ نيں'' ، جو امریکی میرین انتھونی سوفورڈ د‏‏ی 2003 وچ ايس‏ے ناں د‏‏ی یادداشت اُتے مبنی ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[1973 Samita border skirmish]] * [[United Nations Iraq–Kuwait Observation Mission]] (April 1991{{Spaced ndash}}October 2003) * [[Iraq–Russia relations]] * [[Organization of United States Air Force Units in the Gulf War]] * [[SIPRI Arms Transfers Database, Iraq 1973–1990]] * [[Loss of Strength Gradient]] * [[Military history of the United States]] * [[Post–World War II air-to-air combat losses]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے|group=lower-alpha|refs=<ref name=numbering>The numbering of Persian Gulf conflicts depends on whether the [[Iran–Iraq War]] (1980–1988) is referred to as the First (Persian) Gulf War (English language sources prior to the start of the Kuwait war in 1990 usually called it the Gulf War), which would make the 1990 war the Second (Persian) Gulf War. Different sources may call the conflicts by different names. The name '[[خلیج فارس]]' is itself a subject of [[Persian Gulf naming dispute|dispute]]. The start date of the Kuwait War can also be seen as either August 1990 (when Iraq's [[صدام حسین]] invaded [[کویت]]) or as January 1991 (the start of Operation Desert Storm, when the US-led coalition forced Iraq out of Kuwait), so that the war is also often called the 1991 Gulf War, the 1990–1991 Gulf War, the 1990s Gulf War, etc … This dating is also used to distinguish it from the other two 'Gulf Wars'.</ref>}} == حوالے == {{حوالے}} '''کم دا حوالہ''' * {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A History of the Modern Middle East|last=Victoria|first=William L. Cleveland, late of Simon Fraser University, Martin Bunton, University of|date=2013|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-4833-9|edition=Fifth|location=Boulder, CO|pages=450|quote=Last paragraph: "On 16 January 1991 the air war against Iraq began}} * {{حوالہ کتاب|title=Jayhawk! The 7th Corps in the Persian Gulf War|last=Bourque|first=Stephen A.|date=2001|publisher=Center of Military History, United States Army|lccn=2001028533|oclc=51313637}} * ''صحرا دا طوفان:'' ہنس ہالبرسٹڈیٹ د‏‏ی ''گراؤنڈ وار'' * کرنل ایچ۔ ایوری چنووت (2005) ''سیمپر فائی: امریکی میرینز کی'' وضاحتی ایلیٹریٹریٹ ''ہسٹری'' == کتابیات == {{Refbegin|30em|indent=yes}} : {{cite news|last=Arbuthnot|first=Felicity|title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply in Gulf War|url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm|accessdate=4 December 2005|date=17 September 2000|newspaper=Sunday Herald|location=Scotland|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm|archivedate=5 December 2005|df=dmy-all}} : {{cite news|last=Atkinson|first=Rick|author2=Devroy, Ann|title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm|accessdate=4 December 2005|date=12 January 1991|work=Washington Post}} : {{cite web|last=Austvik|first=Ole Gunnar|title=The War Over the Price of Oil|url=http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm|year=1993|publisher=International Journal of Global Energy Issues}} : {{cite encyclopedia|last=Bard|first=Mitchell|title=The Gulf War|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html|accessdate=25 May 2009|encyclopedia=Jewish Virtual Library}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse|title=The Gulf Crisis and Its Global Aftermath|last=Barzilai|first=Gad|publisher=Routledge|year=1993|isbn=978-0-415-08002-6|editor=Klieman, Aharon|editor2=Shidlo, Gil|url-access=registration}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/killinghopeusmil00blum_0|title=Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II|last=Blum|first=William|publisher=Common Courage Press|year=1995|isbn=978-1-56751-052-2|accessdate=4 December 2005}} : {{cite web|last=Bolkom|first=Christopher|author2=Pike, Jonathan|title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern''|url=https://fas.org/spp/aircraft/part08.htm|accessdate=4 December 2005|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051227093110/http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm|archivedate=27 December 2005|df=dmy-all}} : Brands, H. W. "George Bush and the Gulf War of 1991." ''Presidential Studies Quarterly'' 34.1 (2004): 113-131. [https://www.jstor.org/stable/27552567 online] : {{cite web|first=Miland|last=Brown|title=First Persian Gulf War|url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html|archivedate=21 January 2007}} : {{cite book|title=The Decorations and Medals of the Persian Gulf War (1990 to 1991)|last=Emering|first=Edward John|publisher=Orders and Medals Society of America|year=2005|isbn=978-1-890974-18-3|location=Claymont, DE|oclc=62859116}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfwar199100finl|title=The Gulf War 1991|last=Finlan|first=Alastair|publisher=Osprey|year=2003|isbn=978-1-84176-574-7}} : {{cite web|last=Forbes|first=Daniel|title=Gulf War crimes?|url=http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/|accessdate=4 December 2005|date=15 May 2000|publisher=Salon Magazine}} : {{cite book|title=GULF in the WAR STORY: A US Navy Personnel Manager Confides in You|last=Graham.|first=Bob|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|year=2012|isbn=978-1-4751-4705-6|location=Florida u.a.}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/againstfiresofhe00hawl|title=Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War|last=Hawley.|first=T. M.|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1992|isbn=978-0-15-103969-2|location=New York u.a.}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/desertshieldtode00hiro|title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War|last=Hiro|first=Dilip|publisher=Routledge|year=1992|isbn=978-0-415-90657-9}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/everymantiger00clan|title=Every Man a Tiger: The Gulf War Air Campaign|last1=Clancy|first1=Tom|last2=Horner|first2=Chuck|publisher=Putnam|year=1999|isbn=978-0-399-14493-6|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite web|first=Ronald Andrew|last=Hoskinson|author2=Jarvis, Norman|title=Gulf War Photo Gallery|url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/|accessdate=4 December 2005|year=1994|archive-date=29 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/|dead-url=yes}} : {{cite news|first=Gilles|last=Kepel|title=From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam|year=2002}} : {{cite book|title=Deception in War|last=Latimer|first=Jon|publisher=John Murray|year=2001|isbn=978-0-7195-5605-0|location=London|authorlink=Jon Latimer}} : {{cite news|first=Allan|last=Little|title=Iraq coming in from the cold?|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm|accessdate=4 December 2005|date=1 December 1997|publisher=BBC}} : {{cite web|first=Richard S|last=Lowry|title=The Gulf War Chronicles|publisher=iUniverse (2003 and 2008)|url=http://www.gwchronicles.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/|archivedate=15 April 2008|df=dmy-all}} : {{cite web|first=John|last=MacArthur|title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring|url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html|accessdate=4 December 2005}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/crueltysilencewa00maki|title=Cruelty and Silence: War, Tyranny, Uprising, and the Arab World|last=Makiya|first=Kanan|publisher=W.W. Norton|year=1993|isbn=978-0-393-03108-9|authorlink=Kanan Makiya}} : {{cite web|first=Edwin|last=Moise|title=Bibliography: The First U.S.{{snd}}Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990–1991)|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first|accessdate=21 March 2009}} : {{cite book|title=Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War|url=https://archive.org/details/arabstormpolitic0000alan|last=Munro|first=Alan|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=978-1-84511-128-1}} : {{cite web|author=Naval Historical Center|title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm|url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/|accessdate=4 December 2005|date=15 May 1991}} : {{cite book|title=The United States and Persian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror|url=https://archive.org/details/unitedstatespers0000wrig_v7u2|last=Wright|first=Steven|publisher=Ithaca Press|year=2007|isbn=978-0-86372-321-6}} : {{cite web|first=Larry A|last=Niksch|author2=Sutter, Robert G|title=Japan's Response to the Persian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations|url=https://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8|accessdate=4 December 2005|date=23 May 1991|publisher=Congressional Research Service, Library of Congress}} : {{cite book|title=100 Years of Australians at War|url=https://archive.org/details/100yearsofaustra0000odge|last=Odgers|first=George|publisher=Lansdowne|year=1999|isbn=978-1-86302-669-7|location=Sydney}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|title=Decisive Battles: From Yorktown to Operation Desert Storm|last=Riley|first=Jonathon|publisher=Continuum|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|page=[https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile/page/207 207]|quote=SAS first units ground January into iraq.|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/demoniccomedysom00robe|title=The Demonic Comedy: Some Detours in the Baghdad of Saddam Hussein|last=Roberts|first=Paul William|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=1998|isbn=978-0-374-13823-3|location=New York|authorlink=Paul William Roberts}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/gulfwarreaderhis00mica|title=The Gulf War Reader|last1=Sifry|first1=Micah|last2=Cerf|first2=Christopher|publisher=Random House|year=1991|isbn=978-0-8129-1947-9|location=New York, NY|authorlink2=Christopher Cerf (musician and television producer)}} : {{cite book|title=Iraq: from Sumer to post-Saddam|last=Simons|first=Geoff|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-1770-6|edition=3}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/georgebushswar00smit|title=George Bush's War|last=Smith|first=Jean Edward|publisher=Henry Holt|year=1992|isbn=978-0-8050-1388-7|location=New York|authorlink=Jean Edward Smith}} : {{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|title=The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts|last=Tucker|first=Spencer|publisher=ABC-Clio|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|ref=harv|url-access=registration}} : {{cite web|first=Peter|last=Turnley|title=The Unseen Gulf War (photo essay)|url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html|accessdate=4 December 2005|date=December 2002}} : {{cite web|first1=Paul|last1=Walker|first2=Eric|last2=Stambler|title=...&nbsp;and the dirty little weapons|url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html|archivedate=3 February 2007|accessdate=30 June 2010|year=1991|work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4|url-status=dead}} : {{cite web|first=Andre Gunder|last=Frank|title=Third World War in the Gulf: A New World Order|url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html|accessdate=4 December 2005|date=20 May 1991|work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5–34}} : {{cite web|author=PBS Frontline|title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990–1991 Persian Gulf crisis|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html|accessdate=4 December 2005}} : {{cite web|title=Report to Congress on the Conduct of the Persian Gulf War, Chapter 6|url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html|accessdate=4 December 2005|archive-date=2 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html|dead-url=yes}} {{Refend}} {{refbegin|30em}} * ''[[Dawn of the World]]'' (2008) * ''[[Bravo Two Zero (film)|Bravo Two Zero]]'' (1999) * ''[[Courage Under Fire]]'' (1996) * ''[[The Finest Hour (1991 film)|The Finest Hour]]'' (1991) * ''[[The Heroes of Desert Storm]]'' (1991) * ''[[Lessons of Darkness]]'' (1992) (a documentary) * ''[[Live from Baghdad (film)|Live from Baghdad]]'' (2002) * ''[[Towelhead (film)|Towelhead]]'' (2007) * ''[[Three Kings (1999 film)|Three Kings]]'' (1999) * ''[[The Manchurian Candidate (2004 film)|The Manchurian Candidate]]'' (2004) * Used as a back drop for the film ''[[The Big Lebowski]]'' (1998). It is frequently discussed as well. * Used in [[retconned]] backstory for ''[[The Punisher (2004 film)|The Punisher]]'' (2004) * ''[[ایئرلفٹ (فلم)]]'' (2016){{snd}} A [[بالی وڈ]] film based on the true story of [[1990 airlift of Indians from Kuwait|the evacuation of 170,000 Indians stranded in the war zone]]. {{refend}} === ناول === {{refbegin|30em}} * ''Braving the Fear{{snd}}The True Story of Rowdy US Marines in the Gulf War'' (by Douglas Foster) {{ISBN|978-1-4137-9902-6}} * ''Bravo Two Zero'' (by [[Andy McNab]]) {{ISBN|0-440-21880-2}} * ''[[The Fist of God]]'' (by [[Frederick Forsyth]]) {{ISBN|0-553-09126-3}} * ''Glass (Pray the Electrons Back to Sand)'' (by James Chapman) * ''Gulf in the War Story: A US Navy Personnel Manager Confides in You'' (diary from inside the real Top Gun, VF-1 "Wolfpack" by Bob Graham) {{ISBN|978-1-4751-4705-6}} * ''Hogs'' [[dime novel]] series by James Ferro * ''Jarhead'' (by Anthony Swofford) {{ISBN|0-7432-3535-5}} * ''Savant'' (by [[James Follett]]) * ''Summer 1990'' (by Firyal AlShalabi) * ''Third Graders at War'' (by Felix G) * ''To Die in Babylon'' by [[Harold Livingston]] * '' M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92'' (by Lon Nordeen & David Isby) {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Gulf War}} {{Wikiquote}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dUAY4hwufkI خلیج فارس د‏‏ی جنگ وچ اتحادی کمانڈر جنرل شوارزکوپ دے نال باربرا والٹرز دا انٹرویو] (ویڈیو: اے بی سی ، 1991) * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm-stats.htm آپریشن صحرا دا طوفان] {{snd}} عالمی سلامتی ڈاٹ آرگ * [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552642 خلیجی جنگ کيت‏ی گفتگو] * [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title ڈین پیٹر کروگ خارجہ امور ڈیجیٹل آرکائیوز] تو‏ں [//repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552703 تاریخی تناظر] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ سی بی سی ڈیجیٹل آرکائیوز {{snd}} 1991 د‏‏ی خلیجی جنگ] * ریاستہائے متحدہ دے آرمی سنٹر آف ملٹری ہسٹری دے ذریعہ [http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm صحرائی طوفان د‏‏ی زبانی تریخ دے انٹرویوز دا ماسٹر انڈیکس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm |date=2010-12-31 }} * [https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm صحرائی شیلڈ تے صحرا طوفان د‏‏ی کتابیات] ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے فوجی مرکز دے فوجی مرکز نے مرتب کيتا (via Wayback Machine) * [http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll2!p16635coll25!p16635coll13!p16635coll18!p16635coll20!p16635coll15!p16635coll27!p16635coll3!p16635coll11!p16635coll8!p16635coll28!p16635coll23!p16635coll29!p16635coll10!p16635coll12!p16635coll5!p16635coll4!p16635coll14!p16635coll9!p16635coll21!p16635coll1!p16635coll22/searchterm/XVIII%20Airborne%20Corps%20History%20Office/field/all/mode/all/conn/and/order/nosort/ad/asc, صحرا د‏‏ی شیلڈ / صحرائی طوفان د‏‏ی تصاویر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017021409/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll2!p16635coll25!p16635coll13!p16635coll18!p16635coll20!p16635coll15!p16635coll27!p16635coll3!p16635coll11!p16635coll8!p16635coll28!p16635coll23!p16635coll29!p16635coll10!p16635coll12!p16635coll5!p16635coll4!p16635coll14!p16635coll9!p16635coll21!p16635coll1!p16635coll22/searchterm/XVIII%20Airborne%20Corps%20History%20Office/field/all/mode/all/conn/and/order/nosort/ad/asc, |date=2015-10-17 }} یو ایس آرمی ہیریٹیج اینڈ ایجوکیشن سینٹر ، کارلیس ، پنسلوانیا * [https://web.archive.org/web/20140505181504/http://www.history.com-archive.info/topics/persian-gulf-war خلیج فارس د‏‏ی جنگ] * [http://www.defensemedianetwork.com/stories/20th-anniversary-of-desert-storm-in-photos/ فوٹوز وچ صحرا دے طوفان د‏‏ی 20 واں برسی] * [https://web.archive.org/web/20150714171711/http://waronline.org/mideast/iraq_airforce.htm جنگ تو‏ں پہلے عراق د‏‏ی فضائیہ تے ایئر ڈیفنس (ترجمہ نئيں کيتا گیا) تکنیکی تفصیلات د‏‏ی درست لسٹ] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo52758 کویت نو‏‏ں آزاد کرانا] ریاستہائے متحدہ میرین کارپس * [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/ground-equipment-intro.htm گل گراؤنڈ فورسز دا سامان] {{snd}} عالمی سلامتی ڈاٹ آرگ * [http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm دوستانہ اگ دے واقعات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm |date=2013-06-01 }} {{snd}} www.gulflink.osd.mil * [https://web.archive.org/web/20120915090951/http://www.history.army.mil/html/forcestruc/vua_citations.html https://history.army.mil/html/forstruc/vua_citations.html] {{مشرق وسطی دے تنازعات}} {{امریکی تنازعات}} {{موضوعات عراق}} {{سرد جنگ}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں]] [[گٹھ:شام دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سویڈن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سوویت یونین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سینیگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قطر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں]] [[گٹھ:سلطنت عمان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مراکش دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کویت دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یونان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مصر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیکوسلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بنگلہ دیش دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بحرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ارجنٹائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کویت وچ 1991ء]] [[گٹھ:کویت وچ 1990ء]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1991ء]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1990ء]] [[گٹھ:عراق وچ 1991ء]] [[گٹھ:عراق وچ 1990ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1991ء]] [[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1990ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1991ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ 1990ء]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:جارج ایچ ڈبلیو بش د‏‏ی صدارت]] [[گٹھ:میخائل گورباچوف]] [[گٹھ:جنگ خلیج]] ixfglh9y9vmdlfqu63ivmyl49xztg1a 0 90499 711701 698006 2026-09-23T19:29:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711701 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Russo-Georgian War|commander1={{flagicon|Russia}} '''[[دمتری میدوی ایدف]]'''<br />{{flagicon|Russia}} [[ولادیمیر پیوٹن]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Anatoliy Serdyukov]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Vladimir Boldyrev]]<br />{{flagicon|Russia}} [[مرات قولیخمیتوف]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Vladimir Shamanov]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Vyacheslav Borisov]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Anatoly Khrulyov|A. Khrulyov]]{{WIA}}<br />{{flagicon|South Ossetia}} [[Eduard Kokoity]]<br />{{flagicon|South Ossetia}} {{Interlanguage link multi|Vasily Lunev (general)|lt=Vasily Lunev|ru|3=Лунёв, Василий Васильевич|display=y}}<br />{{nowrap|{{flagicon|South Ossetia}} {{Interlanguage link multi|Anatoly Barankevich|ru|3=Баранкевич, Анатолий Константинович}}}}<br />{{flagicon|Abkhazia}} [[Sergei Bagapsh]]<br />{{flagicon|Abkhazia}} [[Mirab Kishmaria]]<br />{{flagicon|Abkhazia}} {{Interlanguage link multi|Anatoly Zaitsev|ru|3=Зайцев, Анатолий Иннокентьевич}}|notes=|casualties3='''Civilian casualties''':<br />'''South Ossetia''': 162, according to Russia;<ref name=sledcomproc162>{{cite web |url=http://interfax.ru/txt.asp?id=88497&sec=1476 |script-title=ru:Мы полагаем, что мы в полной мере доказали состав преступления |agency=Interfax |date=3 July 2009|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516082212/http://interfax.ru/txt.asp?id=88497&sec=1476 |archivedate=16 May 2011|url-status=dead}}</ref> at least 365, according to South Ossetia;<ref name="ossetia1">{{cite web|url=http://www.ossetia-war.com/dvlist|title=Deceased victims list|publisher=Ossetia-war.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090511232012/http://www.ossetia-war.com/dvlist|archivedate=11 May 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=scaled>{{cite web |url=http://osetinfo.ru/spisok |script-title=ru:Список погибших граждан Южной Осетии на 04.09.08 |date=4 September 2008 |publisher=osetinfo.ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905072252/http://osetinfo.ru/spisok |archivedate=5 September 2008|language=ru}}</ref> 255 wounded, according to Russia<ref name=sledcomproc162 /><br /> '''Georgia''': 224 civilians killed and 15 missing, 547 injured<ref name="list3" /><br /> [[Stan Storimans|One foreign civilian]] killed and 3 wounded<ref name="list3_1">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=597|title=A Summary of Russian Attack|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Georgia|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140802211733/http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=597|archivedate=2 August 2014}}</ref> ----<small><center>'''Refugees:'''</center> 192,000 civilians displaced,<ref name=amnesty-report /> (including 30,000 South Ossetians that moved to Russia; and 15,000 Georgians from South Ossetia per [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]] that moved to Georgia proper).<ref name=unhcr>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/news/NEWS/48a57cd34.html|title=UNHCR secures safe passage for Georgians fearing further fighting|publisher=[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]]|date=15 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215224752/https://www.unhcr.org/news/NEWS/48a57cd34.html|archive-date=15 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Estimate by Georgian official: at least 230,000.<ref name=despair>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7572736.stm|work=BBC News|title=Despair among Georgia's displaced|date=20 August 2008|first=Helen|last=Fawkes|access-date=20 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820212149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7572736.stm|archive-date=20 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref></small>|casualties2='''{{flagu|Georgia}}'''<br />''Georgian Armed Forces:'' * Killed: 169<ref name="list2">{{cite web|url=http://mod.gov.ge/index.php?page=-10&Id=31&lang=1|title=List of Casualties among the Georgian Military Servicemen|publisher=Ministry of Defence of Georgia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607052439/http://www.mod.gov.ge/index.php?page=-10&Id=31&lang=1|archivedate=7 June 2012}}</ref> * Wounded: 947<ref name="list3">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=597|title=BASIC FACTS: CONSEQUENCES OF RUSSIAN AGGRESSION IN GEORGIA|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Georgia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140802211733/http://mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=597|archivedate=2 August 2014}}</ref> * MIA: 1<ref name="list2" /> * POWs: 39<ref name="HRW-G-1" /> ''Ministry of Internal Affairs:'' * Killed: 11<ref name="list3" /> * Wounded: 227<ref name="list3" /> * MIA: 3<ref name="list3" /> * POWs: 10<ref name="HRW-G-1" /> '''Total:''' 180 killed, 1,174 wounded, 4 missing, 49 captured|casualties1='''{{flagu|Russia}}'''<br />''Russian Armed Forces:'' * Killed: 65–67{{sfn|Tanks|2010|pp=130–135}} * Wounded: 283<ref name="64_killed">{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/gc07/idUKTRE51K1B820090221|title=Russia lost 64 troops in Georgia war, 283 wounded|agency=Reuters|date=21 February 2009|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225065103/http://uk.reuters.com/article/gc07/idUKTRE51K1B820090221|archive-date=25 February 2009|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=25 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225065103/http://uk.reuters.com/article/gc07/idUKTRE51K1B820090221}}</ref> * MIA: 1{{sfn|Tanks|2010|pp=130–135}} * POWs: 12{{sfn|Volume II|2009|p=224}} ''North Ossetian and Cossack volunteers:'' * Killed: 10–15{{sfn|Tanks|2010|p=137}} '''{{flagu|South Ossetia}}''' * POWs: 27<ref name="HRW-G-1" /> ''Ministry of Defence:'' * Killed: 27{{sfn|Tanks|2010|pp=136–137}} * Wounded: 69<ref name="ugo-osetia-3">{{cite web|url=http://ugo-osetia.ru/9_35/9_35-6.html|script-title=ru:Юрий ТАНАЕВ: "Грузинская сторона по моральному духу и боеготовности не готова к активным действиям"|date=11 April 2009|publisher=Южная Осетия|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728080133/http://ugo-osetia.ru/9_35/9_35-6.html |archivedate=28 July 2013}}</ref> ''Reservists and militiamen'': * Killed: {{circa}} 50{{sfn|Tanks|2010|pp=136–137}} ''Ministry of Internal Affairs:'' * Killed: 10{{sfn|Tanks|2010|pp=136–137}} '''{{flagu|Abkhazia}}''' * Killed: 1<ref name="1killed">{{cite news|url=http://www.iwpr.net/?p=crs&s=f&o=346164&apc_state=henh|title=Abkhaz Open 'Second Front'|author=Inal Khashig|publisher=Institute for War and Peace Reporting|date=14 August 2008|archiveurl= https://web.archive.org/web/20080814234013/http://www.iwpr.net/?p=crs&s=f&o=346164&apc_state=henh|archivedate= 14 August 2008|url-status=dead}}</ref> * Wounded: 2{{sfn|Tanks|2010|p=137}} '''Total:''' 163–170 killed, 354 wounded, 1 missing, 39 captured|strength2={{flagicon image|Flag of the Georgian Armed Forces.svg}} [[Georgian Armed Forces]]<br />''In South Ossetia:'' * 10,000–11,000 soldiers (including [[Ministry of Internal Affairs of Georgia|MIA]] special forces){{sfn|Volume II|2009|p=214}} ''In Georgia proper (Gori):'' * 10,000 reservists mobilised<ref name="lessons" /> ''In [[عراق جنگ|Iraq]]:'' * 2,000 soldiers<ref>{{cite news|url=https://www.welt.de/english-news/article2288797/Georgia-fighting-continues-over-South-Ossetia.html|title=Full scale war: Georgia fighting continues over South Ossetia|author=Misha Dzhindzhikhashvili|newspaper=[[ڈائی ولٹ]]|date=9 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304195042/https://www.welt.de/english-news/article2288797/Georgia-fighting-continues-over-South-Ossetia.html|archive-date=4 March 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{flagicon image|MIA of Georgia logo2.png}} [[Ministry of Internal Affairs of Georgia|Ministry of Internal Affairs]] * {{circa}} 5,000 MIA police officers<ref name="HRW-G-1">{{cite web|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/appendix_ru.pdf|title=Human Rights Watch – Appendix|publisher=Human Rights Watch|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012014503/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/appendix_ru.pdf|archive-date=12 October 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>|strength1={{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg}} [[Russian Armed Forces]]<br /> ''In South Ossetia:'' * [[58th Army (Russia)|58th Army]]<br />(about 70,000 soldiers)<ref name="lessons" />{{sfn|Donovan|2009|p=11}} * [[Russian Airborne Troops]] * [[4th Air Army|4th Air Force Command]] * [[42nd Guards Motor Rifle Division]] * [[Spetsnaz GRU]] ** [[Special Battalions Vostok and Zapad|Chechen Battalions "Vostok" and "Zapad"]] ''In Abkhazia:'' * [[7th Guards Airborne Division]] * [[76th Guards Air Assault Division]] * [[Black Sea Fleet]] Total in Abkhazia: 9,000 soldiers<ref name="defencebrief">{{cite journal|last=Barabanov|first=Mikhail|title=The August War between Russia and Georgia|journal=Moscow Defence Brief|publisher=Centre for Analysis of Strategies and Technologies|volume=3|issue=13|year=2009|url=http://mdb.cast.ru/mdb/3-2008/item3/article1/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090416225801/http://www.mdb.cast.ru/mdb/3-2008/item3/article1/|archivedate=16 April 2009|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922093225/http://www.mdb.cast.ru/mdb/3-2008/item3/article1/ |date=22 September 2009 }}</ref><ref name="rapidreaction" /><br /> {{flagicon|South Ossetia}} 3,000 regular soldiers<ref name="rasstanovka_sil" /><br /> {{flagicon|Abkhazia}} 1,000 special troops<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/11/georgia.russia |title=Abkhazia: Moscow sends troops into second enclave |author=Luke Harding |work=The Guardian |date=11 August 2008 |access-date=26 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927182941/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/11/georgia.russia |archive-date=27 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>|units2=|units1=|commander2={{flagicon|Georgia}} '''[[Mikheil Saakashvili]]'''<br />{{flagicon|Georgia}} [[Davit Kezerashvili]]<br />{{flagicon|Georgia}} [[Zaza Gogava]]<br />{{flagicon|Georgia}} [[Mamuka Kurashvili]]<br />{{flagicon|Georgia}} [[David Nairashvili]]<br />{{flagicon|Georgia}} [[Alexandre Lomaia]]<br />{{flagicon|Georgia}} [[Vano Merabishvili]]|combatant2={{flag|Georgia}}|partof= [[ابخازیا–جارجیا تنازع]] تے [[اوسیتیا–جارجیا تنازع]]|combatant1={{flag|Russia}}<br />{{flag|South Ossetia}}<ref group=note>{{South Ossetia-note}}</ref><br />{{flag|Abkhazia}}<ref group=note>{{Abkhazia-note}}</ref>|combatants_header=|status=|result=Russian, South Ossetian and Abkhaz victory * [[Ethnic cleansing of Georgians in South Ossetia|Expulsion of ethnic Georgians from South Ossetia]] and the [[Kodori Valley|Kodori Gorge]]<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4621592.ece|title=Russian-backed paramilitaries 'ethnically cleansing villages'|work=The Times|date=27 August 2008|first=James|last=Hider|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827212200/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4621592.ece|archivedate=27 August 2008}}</ref><ref name="iwpr_limbo" /> * [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognition]] of South Ossetia and Abkhazia by Russia<ref name="kremlin">{{cite web|url=http://kremlin.ru/eng/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml|title=Statement by President of Russia Dmitry Medvedev|publisher=The Kremlin|date=26 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080902001442/http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml|archivedate=2 September 2008|url-status=dead}}</ref> * [[Occupied territories of Georgia|Russian military bases]] established in Abkhazia and South Ossetia<ref name="troops_to_stay" />|territory=Georgia loses control of parts of Abkhazia and former [[South Ossetian Autonomous Oblast|South Ossetian AO]]|place=[[جارجیا]] * [[جنوبی اوسیتیا]] * [[ابخازيا]]|date=7–12 اگست 2008<br />(5 days)|caption=Location of Georgia (including Abkhazia and South Ossetia) and Russian [[شمالی قفقاز]]|image_size=300px|image=[[File:2008 South Ossetia war en.svg|400px]]|campaignbox={{Campaignbox Russo-Georgian War}} {{Campaignbox Post-Soviet Conflicts}} {{Campaignbox Georgian–Ossetian conflicts}} {{Russo-Georgian War}}}} '''روس تے جارجیا د‏‏ی جنگ''' [[جارجیا]] ، [[روس]] تے روسی حمایت یافتہ خود ساختہ جمہوریاواں [[جنوبی اوسیتیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیہ]] دے درمیان اک [[جنگ]] سی۔ <ref group="note">The war is known by a variety of other names, including '''Five-Day War''', '''August War''' and '''Russian invasion of Georgia'''.</ref> ایہ جنگ روس تے جارجیا دے وچکار تعلقات خراب کرنے دے بعد اگست 2008 وچ ہوئی سی ، ایہ دونے سابقہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] د‏‏ی اصل [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|جمہوریہ]] سن۔ ایہ لڑائی اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اہ‏م [[جنوبی قفقاز|ٹرانسکاکیشیا]] خطے وچ ہوئی۔ اسنو‏ں 21 ويں صدی د‏‏ی پہلی [[یورپ|یورپی]] جنگ قرار دتا جاندا سی۔ <ref name="CEPS">{{حوالہ رسالہ|url=http://aei.pitt.edu/9382/2/9382.pdf|title=Post-Mortem on Europe's First War of the 21st Century|author=Michael Emerson|journal=Centre for European Policy Studies|date=August 2008|access-date=3 December 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207214701/http://aei.pitt.edu/9382/2/9382.pdf |date=7 December 2014 }}</ref> [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جمہوریہ جارجیا]] نے ابتدائی طور اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|زوال دے شروع]] دے نال ہی 1991 وچ اپنی آزادی دا اعلان کر دتا ۔اس پس منظر وچ ، جارجیا تے علیحدگی پسنداں دے وچکار ہونے والی جنگ نے روس د‏‏ی حمایت یافتہ لیکن بین الاقوامی سطح اُتے غیر تسلیم شدہ علیحدگی پسنداں دے کنٹرول دے تحت سابق جنوبی اوسیتیا خودمختار اوبلاست دے کچھ حصےآں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ جنگ دے بعد ، جارجیائی ، روسی تے اوسیتین فوجیاں د‏‏ی مشترکہ امن فوج اس علاقے وچ تعینات سی۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی تعینا‏‏تی [[ابخازيا|ابخازیا دے]] خطے وچ ہويا ، جتھ‏ے ابخاز علیحدگی پسنداں نے 1992–1993 وچ جنگ لڑی سی ۔ سن دو ہزار [[ولادیمیر پیوٹن|تیرہ]] وچ روس وچ [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن دے]] انتخاب تے 2003 وچ جارجیا وچ مغرب نواز اقتدار د‏‏ی تبدیلی دے بعد ، روس تے جارجیا دے وچکار تعلقات خراب ہونا شروع ہوئے ، جو اپریل 2008 تک اک مکمل سفارتی بحران اُتے پہنچ گئے سن ۔ یکم اگست 2008 تک ، جنوبی اوسیائی علیحدگی پسنداں نے اس علاقے وچ جارجیائی امن فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اچانک ردعمل ظاہر کردے ہوئے ، جارجیائی گائاں اُتے گولہ باری شروع کردتی سی۔ <ref name="shelling">{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/Is_The_Clock_Ticking_For_Saakashvili/1199512.html|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|last=Brian Whitmore|title=Is The Clock Ticking For Saakashvili?'|date=12 September 2008|accessdate=27 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903102314/http://www.rferl.org/content/Is_The_Clock_Ticking_For_Saakashvili/1199512.html|archivedate=3 September 2014}}</ref><ref name="feud">{{حوالہ ویب|url=https://online.wsj.com/articles/SB121884450978145997|title=Smoldering Feud, Then War|last=Marc Champion|last2=Andrew Osborn|website=The Wall Street Journal|date=16 August 2008}}</ref><ref name="orlov">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2008/nov/19/georgia-russia-eu-media-inquiry|title=Georgia calls on EU for independent inquiry into war|last=Luke Harding|website=The Guardian|date=19 November 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170913101015/https://www.theguardian.com/world/2008/nov/19/georgia-russia-eu-media-inquiry|archivedate=13 September 2017}}</ref><ref name="parl">{{حوالہ ویب|url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/prb0836-e.htm|title=The Conflict Between Russia and Georgia|last=Jean-Rodrigue Paré|publisher=Parliament of Canada|date=13 February 2009|accessdate=19 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102030749/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/prb0836-e.htm|archivedate=2 January 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://euobserver.com/foreign/132425|title=West told Ukraine to abandon Crimea, document says|last=Andrew Rettman|publisher=EUobserver|date=24 February 2016|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620232428/https://euobserver.com/foreign/132425|archivedate=20 June 2018}}</ref> روس نواز علیحدگی پسنداں دے توپ خاناں دے حملےآں نے [[سوچی معاہدہ|1992 وچ جنگ بندی دا معاہدہ]] توڑ دتا سی۔ <ref name="kulakhmetov">{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/Eyewitness_Accounts_Confirm_Shelling_Of_Georgian_Villages/1349256.html|title=Eyewitness Accounts Confirm Shelling Of Georgian Villages|last=Eka Tsamalashvili|last2=Brian Whitmore|publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty|date=14 November 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160923030919/http://www.rferl.org/content/Eyewitness_Accounts_Confirm_Shelling_Of_Georgian_Villages/1349256.html|archivedate=23 September 2016}}</ref><ref name="Karlsson"/> انہاں حملےآں نو‏‏ں ختم کرنے تے نظم و ضبط د‏‏ی بحالی دے لئی ، جارجیائی فوج نو‏‏ں 7 اگست نو‏‏ں جنوبی اوسیتیائی تنازع والے زون وچ بھیج دتا گیا سی۔ <ref name="roudik"/> جارجیائی [[تسخینوالی|باشندےآں]] نے کئی گھنٹےآں وچ علیحدگی پسنداں دا مضبوط گڑھ [[تسخینوالی]] دا بیشتر حصہ اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ جارجیائی فوج دے ردعمل تو‏ں پہلے روسی فوجیاں نے روس تے جارجیائی ریاست د‏‏ی سرحد نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے 7 اگست تک جنوبی اوسیٹیائی تنازعہ دے علاقے وچ داخل کردتا سی۔ <ref name="Karlsson"/><ref name="von Twickel"/> {{Sfn|Chifu|2009}} {{Sfn|Laaneots|2016}} <ref name="von Twickel"/><ref name="Karlsson">{{حوالہ ویب|url=http://www.fhs.se/Documents/Externwebben/forskning/Forskningsprojekt/Statsvet/Forbe/US-RussianRelationsKarlsson160912Def.pdf|title=Competing Powers: U.S.-Russian Relations, 2006–2016|last=Håkan Karlsson|publisher=Swedish Defence University|date=12 September 2016|page=50|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122135733/http://www.fhs.se/Documents/Externwebben/forskning/Forskningsprojekt/Statsvet/Forbe/US-RussianRelationsKarlsson160912Def.pdf|archivedate=22 January 2017}}</ref><ref name="von Twickel">{{حوالہ ویب|url=http://www.moscowtimes.ru/article/600/42/372391.htm|title=Moscow Claims Media War Win|website=[[The Moscow Times]]|last=Nikolaus von Twickel|date=17 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120523210654/http://www.themoscowtimes.com/news/article/moscow-claims-media-war-win/372391.html|archivedate=23 May 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jhuapl.edu/ourwork/nsa/papers/ARIS_LittleGreenMen.pdf|title="Little Green Men": A Primer on Modern Russian Unconventional Warfare, Ukraine 2013–2014|publisher=The United States Army Special Operations Command|year=2016|page=14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417081259/http://www.jhuapl.edu/ourwork/nsa/papers/ARIS_LittleGreenMen.pdf|archivedate=17 April 2016|accessdate=7 August 2018}}</ref> روس نے جارجیا اُتے "جنوبی اوسیتیا دے خلاف جارحیت" دا الزام لگایا ، <ref name="roudik"/> تے بیان کردہ مقصد دے نال 8 اگست نو‏‏ں جارجیا اُتے وڈے پیمانے اُتے زمینی ، فضائی تے سمندری حملے دا آغاز کيتا۔ امن نافذ کرنے والے آپریشن کيتی۔ روسی تے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی فوجاں نے جارجیائی فوجاں دا جنوبی اوسیشیا دے آس پاس تے آس پاس کئی دن تک مقابلہ کيتا ، ایتھ‏ے تک کہ جارجیائی فوج پِچھے ہٹ گئی۔ روسی تے ابخاز فورسز نے جورجیا دے زیر قبضہ کوڈوری گھاٹی اُتے حملہ کرکے دوسرا محاذ کھولیا۔ روسی بحری فوج نے جارجیا دے ساحل دے کچھ حصے اُتے ناکہ بندی کردتی۔ روسی فضائیہ نے جارجیا دے متنازعہ علاقےآں وچ تنازعہ زون تو‏ں باہر دے اہداف اُتے حملہ کيتا۔ ایہ تریخ د‏‏ی پہلی جنگ سی جس وچ [[سیادی جنگیات|سائبر جنگ دا مقابلہ]] فوجی کارروائی دے نال ہويا۔ تنازعہ دے دوران تے اس دے بعد انفارمیشن جنگ وی چلا‏ئی گئی سی۔ [[نکولس سرکوزی]] ، فرانس دے صدر نے ، 12 اگست نو‏‏ں جنگ بندی معاہدے اُتے گل گل کيتی۔ روسی افواج نے جارجیائی شہر [[زوگدیدی|زگدیڈی]] ، [[سناکی|سینکی]] ، [[پو‏تی (جارجیا)|پوٹی]] تے [[گوری، جارجیا|گوری]] اُتے عارضی طور اُتے قبضہ کيتا ، تے جنگ بندی تو‏ں ماورا انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کيتا۔ جنوبی اوسیتیا نے جارجیائی بیشتر دیہاتاں نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیا وچ تباہ کردتا سی تے اوہ جارجیائیاں نو‏‏ں نسلی صفائی دے ذمہ دار سن ۔ روس نے 26 اگست نو‏‏ں جورجیا تو‏ں ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا تے جارجیائی حکومت نے روس دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ روس نے زیادہ تر 8 اکتوبر نو‏‏ں جارجیا دے متنازعہ علاقےآں تو‏ں اپنی فوج دا انخلا مکمل کيتا۔ روسی بین الاقوامی تعلقات وڈی حد تک غیر ضرر رساں سن ۔ جنگ نے 192،000 افراد نو‏‏ں بے گھر کردتا تے جدو‏ں جنگ دے بعد بوہت سارے لوک اپنے اپنے گھراں نو‏‏ں پرت گئے ، 20،272 افراد ، جنہاں وچ زیادہ تر نسلی جارجیائی باشندے نيں ، 2014 تک بے گھر ہوئے۔ جنگ دے بعد تو‏ں ، روس اگست 2008 دے سیز فائر معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ابخازیہ تے جنوبی اوسیٹیا اُتے قابض اے ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/jul/14/georgia-accuses-russia-of-violating-international-law-over-south-ossetia|title=Georgia accuses Russia of violating international law over South Ossetia|date=14 July 2015|website=The Guardian|last=Andrew North|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181112105953/https://www.theguardian.com/world/2015/jul/14/georgia-accuses-russia-of-violating-international-law-over-south-ossetia|archivedate=12 November 2018}}</ref> == پس منظر == === تریخ === [[فائل:Colton, G.W. Turkey In Asia And The Caucasian Provinces Of Russia. 1856 (BB).jpg|سجے|thumb| جے ایچ کولٹن دے ذریعہ 1856 دے نقشے دا ٹکڑا ، جارجیا تے [[ایمرتی|آئمریہ دے]] اندر جدید جنوبی اوسیتیا دا علاقہ دکھا رہیا ا‏‏ے۔ جدید [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیشیا]] وچ "Ossia" (اوسیشیا) دے مساوی [[شمالی قفقاز]] . ]] [[فائل:Creation of South Ossetia in 1922.svg|سجے|thumb| 1922 وچ جارجیائی علاقےآں د‏‏ی جگہ اُتے جنوبی اوسیٹین اے او د‏‏ی تشکیل۔]] دسويں صدی عیسوی وچ ، جارجیا پہلی بار انہاں خطےآں وچ نسلی تصور دے طور اُتے ابھریا جس وچ [[جارجیائی زبان]] نو‏‏ں عیسائی رسومات ادا کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ اس خطے اُتے منگول حملےآں دے بعد ، جارجیا د‏‏ی سلطنت آخر کار کئی ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی۔ 19 ويں صدی وچ ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] نے آہستہ آہستہ جارجیائی زمیناں اُتے قبضہ کرلیا ۔ [[انقلاب فروری|روسی انقلاب دے]] نتیجے وچ ، جارجیا نے 26 مئی 1918 نو‏‏ں آزادی دا اعلان کيتا۔ {{Sfn|Cornell|2001}} اوسیٹیا لوک [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیتیا]] ([[شمالی قفقاز]] وچ واقع) دے آزآد لوک نيں {{Sfn|Cornell|2001}} تنازعہ نے [[جنوبی قفقاز|ٹرانسکاکیشیا]] وچ اوسیتیا د‏‏ی آمد د‏‏ی تریخ نو‏‏ں گھیر لیا ا‏‏ے۔ اک نظریہ دے مطابق ، اوہ پہلے 13ويں تے 14 ويں صدی عیسوی دے دوران اوتھ‏ے ہجرت کر گئے ، {{Sfn|Julie|2009}} تے سیکڑاں سالاں تک پرامن طور اُتے جارجیاں دے نال مقیم رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Julie|2009}} 1918 وچ ، شیڈا کارٹلی وچ رہنے والے بے زمین اوسیتیا دے کساناں دے درمیان تنازعات دا آغاز ہويا ، جو بالشیوزم تو‏ں متاثر سن تے انہاں نے اپنی زمیناں د‏‏ی ملکیت دا مطالبہ کيتا سی ، تے مینشیوک حکومت نے جارجیائی شراکت داراں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جو قانونی مالک سن ۔ اگرچہ اوسییتائی باشندےآں نے ابتدا وچ تبلیسی حکا‏م دے معاشی موقف تو‏ں مایوس کيتا سی ، لیکن تناؤ جلد ہی نسلی تنازعات وچ بدل گیا۔ سن 1919 تے 1920 وچ بغاوتاں دے دوران ، اوسیتیاں د‏‏ی خفیہ طور اُتے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|سوویت روس]] نے مدد کيت‏ی ، لیکن اس دے باوجود ، اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="emil">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6fczAAAAQBAJ|title=Understanding Ethnopolitical Conflict: Karabakh, South Ossetia, and Abkhazia Wars Reconsidered|last=Souleimanov|first=Emil|publisher=Palgrave Macmillan|year=2013|isbn=978-1-137-28023-7|pages=112–113|access-date=12 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514105123/https://books.google.com/books?id=6fczAAAAQBAJ|archive-date=14 May 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[جمہوری جمہوریہ جارجیا|جارجیا دی]] آزاد [[جمہوری جمہوریہ جارجیا|جمہوریہ جمہوریہ پر]] [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] نے 1921 وچ [[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|حملہ کيتا]] سی تے سوویت حکومت قائم کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Saparov|2014}} [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت جارجیا]] د‏‏ی حکومت نے اپریل 1922 وچ ٹرانسکاکیشین اوسیائیائیاں دے لئی اک خودمختار انتظامی یونٹ تشکیل دتا ، جسنو‏ں جنوبی اوسیٹیئن خودمختار اوبلاست کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Saparov|2014}} مورخین جداں اسٹیفن ایف جونز ، ایمل سلیمانانوف تے ارسین سپاروف دا خیال اے کہ [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] نے اس خودمختاری نو‏‏ں اوسیائی باشندےآں نو‏‏ں جمہوریہ جارجیا دے خلاف مدد دے بدلے وچ ، <ref name="emil"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.opendemocracy.net/od-russia/stephen-f-jones/south-ossetia%E2%80%99s-unwanted-independence|title=South Ossetia's unwanted independence|date=10 June 2014|last=Stephen F. Jones|publisher=openDemocracy|accessdate=3 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225011426/https://www.opendemocracy.net/od-russia/stephen-f-jones/south-ossetia%e2%80%99s-unwanted-independence|archivedate=25 December 2014}}</ref> {{Sfn|Saparov|2014}} اس علاقے دے بعد تو‏ں قبول کيتا۔ روسی یلغار تو‏ں پہلے کدی وی اک وکھ وجود نئيں سی۔ <ref name="roudik">{{حوالہ ویب|publisher=Library of Congress|url=https://www.loc.gov/law/help/legal-aspects-of-war/russian-georgia-war.php|title=Russian Federation: Legal Aspects of War in Georgia|last=Peter Roudik|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110140258/http://www.loc.gov/law/help/legal-aspects-of-war/russian-georgia-war.php|archivedate=10 January 2019}}</ref> {{Sfn|Saparov|2014}} سوویت یونین دے کمزور ہونے دے نال 1989 وچ سوویت جارجیا وچ قوم پرستی نے زور پھڑ لیا۔ کریملن نے جارجیا د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دے مقابلہ وچ جنوبی اوسیتین قوم پرستی د‏‏ی حمایت کيتی۔ 11 دسمبر 1990 نو‏‏ں ، جارجیا دے سپریم سوویت نے ، جنوبی اوسیٹیا د‏‏ی علیحدگی د‏‏ی کوشش دا جواب دیندے ہوئے ، خطے د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ {{Sfn|Cornell|2001}} جنوری 1991 وچ جارجیا تے جنوبی اوسیائی علیحدگی پسنداں دے درمیان فوجی تنازعہ شروع ہويا۔ <ref name="CG2007">{{حوالہ ویب|title=Georgia's South Ossetia Conflict: Make Haste Slowly|date=7 June 2007|url=http://www.crisisgroup.org/home/getfile.cfm?id=2963&tid=4887&type=pdf&l=1|format=PDF|last=International Crisis Group|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613045158/http://www.crisisgroup.org/library/documents/europe/caucasus/183_georgia_s_south_ossetia_conflict_make_haste_slowly.pdf|archivedate=13 June 2007|authorlink=International Crisis Group}}</ref> جارجیا نے 9 اپریل 1991 نو‏‏ں اپنی آزادی د‏‏ی بحالی دا اعلان کيتا ، اس طرح ایسا کرنے والی سوویت یونین د‏‏ی پہلی غیر بالٹک ریاست بن گئی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://agenda.ge/news/32523/eng|title=March 31: Georgia moves towards independence, first president's birthday|publisher=Agenda.ge|date=31 March 2015|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410185247/http://agenda.ge/news/32523/eng|archivedate=10 April 2015}}</ref> جنوبی اوسیائی علیحدگی پسنداں نو‏‏ں روس دے زیر کنٹرول سابقہ سوویت فوجی یونٹاں د‏‏ی مدد حاصل سی۔ <ref name="king_fivedaywar">{{حوالہ ویب|url=http://www9.georgetown.edu/faculty/kingch/King_Five_Day_War.pdf|last=Charles King|title=The Five-Day War|publisher=Georgetown University|accessdate=1 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601235542/http://www9.georgetown.edu/faculty/kingch/King_Five_Day_War.pdf|archivedate=1 June 2010}}</ref> جون 1992 تک ، روس تے جارجیا دے وچکار مکمل پیمانے اُتے جنگ دا امکان ودھ گیا جدو‏ں روسی حکا‏م نے جنوبی اوسیائی علیحدگی پسنداں د‏‏ی حمایت وچ جارجیا دے راجگڑھ [[تبلیسی]] اُتے بمباری دا وعدہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0103.htm|title=Ethnic Conflicts in the Caucasus 1988–1994|last=Alexei Zverev|publisher=Vrije Universiteit Brussel|year=1996|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121127185336/http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0103.htm|archivedate=27 November 2012}}</ref> {{Sfn|Cornell|2001}} <ref>{{حوالہ ویب|url=http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0103.htm|title=Ethnic Conflicts in the Caucasus 1988–1994|last=Alexei Zverev|publisher=Vrije Universiteit Brussel|year=1996|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121127185336/http://poli.vub.ac.be/publi/ContBorders/eng/ch0103.htm|archivedate=27 November 2012}}</ref> روس دے نال تنازعہ وچ اضافہ نو‏‏ں روکنے دے لئی جارجیا نے 24 جون 1992 نو‏‏ں جنگ بندی دے معاہدے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5MOYzS3IDTQC&pg=PA282|title=Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus|last=Hooman Peimani|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=978-1-59884-054-4}}</ref> مشترکہ کنٹرول کمیشن (جے سی سی) دے مینڈیٹ دے تحت جارجیائی ، جنوبی اوسیتین ، روسی تے شمالی اوسیتیا دے امن فوجیاں نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیائی تنازعہ زون وچ تعینات کيتا گیا سی۔ <ref name="JPKF_06">{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=11710|title=S.Ossetia: Mapping Out Scenarios|last=Giorgi Sepashvili|last2=Nino Khutsidze|publisher=Civil.Ge|date=5 February 2006|accessdate=12 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080904025457/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=11710|archivedate=4 September 2008}}</ref> کچھ ، زیادہ تر نسلی اعتبار تو‏ں سابقہ جنوبی اوسیتین خودمختار اوبلاست دے نسلی طور اُتے جارجیائی حصے جارجیائی اقتدار وچ رہ‏‏ے۔ خود اعلان کردہ جمہوریہ جنوبی اوسیتیا دے [[تسخینوالی|سنکھلن دی]] بنیاد اُتے علیحدگی پسند حکا‏م نے 2008 د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے سابقہ جنوبی اوسیتیہ خودمختار اوبلاست دے اک تہائی علاقے دے کنٹرول وچ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/sep/01/russia.georgia|title=Russia's cruel intention|last=Luke Harding|website=The Guardian|date=1 September 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927170233/https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/sep/01/russia.georgia|archivedate=27 September 2018}}</ref> [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیائی سوویت سوشلسٹ]] [[ابخاز خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|جمہوریہ]] وچ اک [[ابخاز خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|خودمختار جمہوریہ]] ابخازیہ وچ اس صورتحال دا عکس پایا گیا ، جتھ‏ے [[ابخاز قوم|ابخاز]] 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ جنگ دے دوران جارجیا تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ <ref name="king_fivedaywar"/> اس خطے دا واحد واحد سب تو‏ں وڈا نسلی گروہ جارجیائیاں د‏‏ی نسلی صفائی دے بعد ابخازیا د‏‏ی آبادی کم ہوئے ک‏ے 216،000 رہ گئی سی ، جو جنگ تو‏ں پہلے 525،000 تو‏ں کم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ukrainianweek.com/Politics/107814|title=Self-Determination for the Kremlin|date=16 April 2014|last=Oleksandr Kramar|website=The Ukrainian Week|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927213202/http://ukrainianweek.com/Politics/107814|archivedate=27 September 2018}}</ref> اوپری کوڈوری گھاٹی (شمال مشرقی ابخازیہ وچ ) غیر تسلیم شدہ ابخاز علیحدگی پسند حکومت دے اقتدار تو‏ں بالاتر رہی۔ <ref name="kodori">{{حوالہ ویب|url=http://iwpr.net/report-news/georgian-abkhaz-tensions-rise-over-kodori-gorge|title=Georgian-Abkhaz Tensions Rise Over Kodori Gorge|date=26 September 2006|last=Giorgi Kupatadze|publisher=Institute for War and Peace Reporting|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020051429/http://iwpr.net/report-news/georgian-abkhaz-tensions-rise-over-kodori-gorge|archivedate=20 October 2014}}</ref> === روسی مفادات تے شمولیت === [[شمالی قفقاز]] تے [[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] روسی خطے دے وچکار [[جنوبی قفقاز|ٹرانسکاکیشیا]] روس تے مشرق وسطی دے وچکار " بفر زون " تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ ایہ [[ترکی]] تے [[ایران|ایران تو‏ں ملدی اے ]] ۔ اس خطے د‏‏ی اسٹریٹجک اہمیت نے اسنو‏ں روس دے لئی سلامتی دا خدشہ بنا دتا ا‏‏ے۔ اہ‏م اقتصادی وجوہات ، جداں تیل د‏‏ی موجودگی یا آوا جائی ، وی ٹرانسکاکیشیا وچ دلچسپی نو‏‏ں متاثر کردی ني‏‏‏‏ں۔ سویڈش تعلیمی سوانٹے کارنیل دے مطابق ، ٹرانسکاکیشیا اُتے حکمرانی روس نو‏‏ں جغرافیائی اہمیت دے حامل [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] وچ مغربی مداخلت دا انتظام کرنے د‏‏ی اجازت دے گی۔ {{Sfn|Cornell|2001}} [[فائل:1993 Georgia war2.svg|سجے|thumb| اکتوبر – دسمبر 1993 وچ جارجیائی خانہ جنگی تے ابخازیہ وچ جنگ]] روس نے [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] ساحل تے ترکی تو‏ں متصل ہونے نو‏‏ں جارجیا د‏‏ی انمول اسٹریٹجک صفات دے طور اُتے دیکھیا۔ {{Sfn|Cornell|2001}} روس نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیا د‏‏ی نسبت ابخازیا وچ زیادہ مفادات سن ، کیونجے بحیرہ اسود دے ساحل اُتے روسی فوج د‏‏ی تعینا‏‏تی بحیرہ اسود وچ روسی اثر و رسوخ دے لئی انتہائی ضروری سمجھی جاندی سی۔ <ref name="Allison">{{حوالہ رسالہ|last=Roy Allison|url=http://www.chathamhouse.org.uk/files/12445_84_6allison.pdf|title=Russia resurgent? Moscow's campaign to 'coerce Georgia to peace'}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617032752/http://www.chathamhouse.org.uk/files/12445_84_6allison.pdf |date=2011-06-17 }}</ref> 2000 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں پہلے ، جنوبی اوسیتیا دا اصل وچ جارجیا اُتے گرفت برقرار رکھنے دے لئی اک آلے دے طور اُتے بنایا گیا سی۔<ref name="russia_ossetia2">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4498709.ece|work=The Times|first=Anatol|last=Lieven|title=Analysis: roots of the conflict between Georgia, South Ossetia and Russia|date=11 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080812234237/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4498709.ece|archivedate=12 August 2008}}</ref> [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] سن 2000 وچ روسی فیڈریشن دے صدر بنے ، جس دا روس تے جارجیائی تعلقات اُتے گہرا اثر پيا۔ روس تے جارجیا دے وچکار تنازعہ دسمبر 2000 وچ ودھنے لگیا ، جدو‏ں جارجیا [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ د‏‏ی آزاد ریاست]] (سی آئی ایس) دا پہلا تے واحد ممبر بن گیا سی جس اُتے روسی ویزا حکومت نافذ کيتی گئی سی۔ ایڈورڈ کوکوئٹی ، جو اس ہجوم دا مبینہ رکن سی ، دسمبر 2001 وچ جنوبی اوسیٹیا دے ''ڈی فیکٹو'' صدر بن گیا۔ روس د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی حمایت کيتی گئی سی کیونجے اوہ جارجیا دے نال جنوبی اوسیٹیا دے پرامن اتحاد نو‏‏ں ختم کردے گا۔ روسی حکومت نے 2002 وچ جورجیا د‏‏ی اجازت دے بغیر ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا دے باشندےآں نو‏‏ں روسی پاسپورٹ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مختص کرنا شروع کيتا سی۔ اس "پاسپورٹائزیشن" د‏‏ی پالیسی نے انہاں علاقےآں اُتے روس دے مستقب‏‏ل دے دعوے د‏‏ی بنیاد رکھی۔ {{Sfn|Van Herpen|2014}} 2003 وچ ، صدر پوتن نے جارجیا دے نال تنازعہ دے فوجی حل دے امکان اُتے غور کرنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Van Herpen|2014}} 2006 وچ جارجیا نے چار مشتبہ روسی جاسوساں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے بعد ، روس نے جارجیا دے خلاف اک وڈے پیمانے اُتے سفارتی تے معاشی جنگ دا آغاز کيتا ، جس دے بعد روس وچ مقیم نسلی جارجیاں اُتے ظلم و ستم ہويا۔ {{Sfn|Van Herpen|2014}} 2008 تک ، جنوبی اوسیتیا دے بیشتر باشندےآں نے روسی پاسپورٹ حاصل ک‏ر ليا سی۔ [[روئٹرز|خبر]] رساں ادارے [[روئٹرز|روئٹرز دے]] مطابق ، روس نے جنگ تو‏ں پہلے جنوبی اوسیٹیا دے سالانہ بجٹ دا دوتہائی حصہ فراہ‏م کیہ۔ جنوبی اوسیتیا د‏‏ی ''حقیقت پسند'' حکومت نے بنیادی طور اُتے روسی شہریاں نو‏‏ں ملازمت دتی ، جنھاں نے روس وچ ايس‏ے طرح دے سرکاری عہدےآں اُتے قبضہ کيتا سی ، تے جنوبی اوسیٹیا د‏‏ی سیکیورٹی تنظیماں وچ روسی افسران دا غلبہ سی۔ {{Sfn|Volume II|2009}} === حل نہ ہونے والے تنازعات === [[فائل:MikhailSaakashvili & GeorgeWBush - FreedomSquare Tbilisi - 2005May10.jpg|سجے|thumb| امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] تے جارجیائی صدر میخیل ساکاشویلی مئی 2005 ، تبلیسی وچ ]] جارجیا وچ تنازعات 2004 تک تعطل دا شکار رہے ، جدو‏ں میخیل ساکاشویلی جارجیا دے روز انقلاب دے بعد اقتدار وچ آیا ، جس نے صدر [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے|ایڈورڈ شیورڈناڈز نو‏‏ں]] معزول کردتا۔ <ref name="badly_damaged">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-19740960|title=Profile: President Mikheil Saakashvili of Georgia|publisher=BBC|date=27 September 2012|accessdate=21 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807232026/https://www.bbc.com/news/world-europe-19740960|archivedate=7 August 2018}}</ref> جنوبی اوسیٹیا تے ابخازیہ نو‏‏ں جارجیائی کنٹرول وچ بحال کرنا ساکاشویلی د‏‏ی پہلی تشویش سی۔ <ref name="king_tbilisiblues">{{حوالہ ویب|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/64225/charles-king/tbilisi-blues|last=Charles King|title=Tbilisi Blues|website=Foreign Affairs|date=25 August 2004|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120920013528/http://www.foreignaffairs.com/articles/64225/charles-king/tbilisi-blues|archivedate=20 September 2012}}</ref> جارجیائی حکومت نے [[ایجارا|ادجارا]] وچ کنٹرول بحال کرنے وچ کامیابی دے بعد 2004 وچ جنوبی اوسیٹیا تو‏ں اسمگلنگ روکنے دے لئی اک پہل شروع د‏‏ی سی۔ جنوبی اوسیٹیائی حکا‏م دے ذریعہ تناؤ وچ ہور اضافہ ہويا۔ <ref name="king_tbilisiblues"/> 8 تے 19 اگست دے درمیان جارجیائی فوج تے جنوبی اوسیتیاں دے وچکار شدید لڑائی ہوئی۔ <ref name="globalaffairs">{{حوالہ ویب|url=http://eng.globalaffairs.ru/number/n_11893|title=Regional Conflicts Reloaded|last=Sergey Markedonov|publisher=Russia in Global Affairs|date=16 November 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716193813/http://eng.globalaffairs.ru/number/n_11893|archivedate=16 July 2011}}</ref> جنوری 2005 وچ [[اسٹراس برک|اسٹراس برگ]] وچ کونسل آف یورپ د‏‏ی پارلیمانی اسمبلی وچ ، جارجیائی صدر ساکاشویلی نے متحدہ جارجیائی ریاست دے اندر جنوبی اوسیتیا دے لئی امن تصفیہ د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ اس تجویز نو‏‏ں جنوبی اوسیتیا دے رہنما ایڈورڈ کوکوٹی نے مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rian.ru/analysis/20080813/116006455.html|title=Chronicle of the Georgian-Ossetian conflict: Fact sheet|date=13 August 2008|accessdate=1 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213185317/http://en.rian.ru/analysis/20080813/116006455.html|archivedate=13 February 2009}}</ref> 2006 وچ ، جارجیا نے سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں ابخازیا دے علاقے کوڈوری وچ بھیجیا ، جدو‏ں ملیشیا دے اک مقامی رہنما نے جارجیائی حکا‏م دے خلاف بغاوت د‏‏ی ۔ <ref name="kodori"/> 2007 وچ ، جارجیا نے جنوبی اوسیٹیا وچ روس نو‏‏ں "کٹھ پتلی حکومت" دے ناں تو‏ں قائم کيتا ، جس د‏‏ی سربراہی دمتری ساناکوئیف (سابق جنوبی اوسیٹیائی وزیر اعظم) نے کيت‏ی سی ، تے اسنو‏ں اک عارضی انتظامیہ قرار دتا سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=14883|title=Russia Warns Against Tbilisi's 'S.Ossetia Administration' Plan|publisher=Civil.Ge|date=29 March 2007|access-date=1 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904002300/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=14883|archive-date=4 September 2008|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=4 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080904002300/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=14883}}</ref> مارچ 2008 دے اوائل وچ ، ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا نے کوسوو نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں تسلیم کرنے دے فورا بعد ہی روس د‏‏ی پارلیمنٹ وچ اپنی منظوری دے لئی باضابطہ درخواستاں پیش کيتیاں جس د‏‏ی روس مزاحمت کردا رہیا سی۔ نیٹو وچ روسی سفیر دمتری روگوزین نے اشارہ کيتا کہ جارجیا د‏‏ی نیٹو دے ممبر بننے د‏‏ی خواہش روس نو‏‏ں ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی آزادی د‏‏ی حمایت کرے گی۔ روسی ریاست ڈوما نے 21 مارچ نو‏‏ں اک قرار داد منظور د‏‏ی ، جس وچ اس نے روس دے صدر تے حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اس تسلیم اُتے غور کيتا جائے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.ng.ru/cis/2008-03-24/1_nepriznannye.html|script-title=ru:Дума разочаровала непризнанных|author=Marina Perevozkina|newspaper=Nezavisimaya Gazeta|date=24 March 2008|language=ru|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127201419/http://www.ng.ru/cis/2008-03-24/1_nepriznannye.html|archive-date=27 January 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> جارجیا نے علیحدگی پسند خطےآں وچ بین الاقوامی امن فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی تجویز اس وقت شروع د‏‏ی جدو‏ں اپریل 2008 دے بعد روس نے جارجیا اُتے ہور طاقت دا اطلاق کرنا شروع کيتا۔ مغرب نے امن تصفیہ دے لئی نويں اقدامات دا آغاز کيتا ، جس دے نال ہی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] ، [[یورپ وچ تنظیم برائے سلامتی تے تعاون|تنظیم دی]] طرف تو‏ں امن د‏‏ی تجاویز پیش کيتیاں گئیاں تے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ [[یورپ وچ تنظیم برائے سلامتی تے تعاون|سلامتی تے تعاون برائے یورپ]] (OSCE) تے [[جرمنی|جرمنی دے لئی]] ۔ علیحدگی پسنداں نے جورجیا تو‏ں منظور شدہ ابخازیا دے لئی جرمن منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ روس تے علیحدگی پسنداں نے ابخازیہ دے حوالے تو‏ں یورپی یونین دے حمایت یافتہ اجلاس وچ شرکت نئيں کيتی۔ انہاں نے او ایس سی ای د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں وی جنوبی اوسیٹیا تو‏ں متعلق مذاکرات د‏‏ی تجدید د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ {{Sfn|Cohen|2011}} === جارجیا تے مغرب دے وچکار تعلقات === جورجیا دے لئی صدر ساکاشویلی دا بنیادی مقصد [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو دی]] رکن ریاست بننا سی ، جو جارجیا روس تعلقات وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6190858.stm|title=Georgia's Nato bid irks Russia|author=James Rodgers|work=BBC News|date=28 November 2006|access-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414053647/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6190858.stm|archive-date=14 April 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اگرچہ جارجیا وچ گیس یا تیل دے قابل ذکر ذخائر نئيں نيں ، اس دے علاقے وچ باکو – تبلیسی – سیہان پائپ لائن دا کچھ حصہ اے جو یورپ نو‏‏ں فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ روس ، ایران تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] ملکاں نے پائپ لائن د‏‏ی تعمیر د‏‏ی مخالفت کيتی۔ پائپ لائن روس تے ایران دوناں نو‏ں گھیرتی ا‏‏ے۔ چونکہ اس نے مشرق وسطی دے تیل اُتے مغربی انحصار وچ کمی د‏‏ی اے ، لہذا اس پائپ لائن نے جارجیا دے لئی ریاستہائے متحدہ د‏‏ی حمایت وچ اک اہ‏م عنصر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/news/article/Georgia-s-oil-pipeline-is-key-to-U-S-support-3201499.php|title=Georgia's oil pipeline is key to U.S. support|author=Anne Gearan|work=San Francisco Chronicle|date=9 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422182710/https://www.sfgate.com/news/article/Georgia-s-oil-pipeline-is-key-to-U-S-support-3201499.php|archive-date=22 April 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[فائل:Vladimir Putin 4 April 2008-8.jpg|سجے|thumb| 2008 دے بخارسٹ سمٹ وچ روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] ]] اپریل 2008 وچ بخارسٹ وچ نیٹو اجلاس دے دوران ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش|جارج ڈبلیو بش نے]] جارجیا تے [[یوکرین]] نو‏‏ں ممبرشپ ایکشن پلان (MAP) پیش کرنے دے لئی مہم چلا‏ئی سی۔ اُتے ، جرمنی تے فرانس نے کہیا کہ یوکرین تے جارجیا نو‏‏ں ایم اے پی د‏‏ی پیش کش روس دے لئی "غیرضروری جرم" ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2008/04/03/world/europe/03nato.html?pagewanted=all|title=NATO Allies Oppose Bush on Georgia and Ukraine|last=Steven Erlanger|last2=Steven Lee Myers|website=The New York Times|date=3 April 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305061544/https://www.nytimes.com/2008/04/03/world/europe/03nato.html?pagewanted=all|archivedate=5 March 2019}}</ref> نیٹو نے دسیا کہ یوکرین تے جارجیا نو‏‏ں اتحاد وچ داخل کيتا جائے گا تے انہاں نے دسمبر 2008 وچ ایم اے پی د‏‏ی درخواستاں اُتے نظرثانی کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17521|title=What NATO Summit Declaration Says on Georgia|publisher=Civil.Ge|date=4 April 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914053238/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17521|archivedate=14 September 2017}}</ref> روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] اس سربراہی اجلاس دے دوران [[بخارسٹ|بخارسٹ وچ ]] سن ۔ 4 اپریل نو‏‏ں سربراہی اجلاس دے اختتام اُتے ، پوتن نے کہیا کہ روس د‏‏ی طرف نیٹو دا بڑھاوا "ساڈے ملک د‏‏ی سلامتی دے لئی براہ راست خطرہ دے طور اُتے روس وچ لیا جائے گا۔" بخارسٹ سربراہی اجلاس دے بعد ، روسی دشمنی وچ اضافہ ہويا تے روس نے جارجیا اُتے حملے دے لئی فعال طور اُتے تیاری کرنا شروع کردتی۔ {{Sfn|Van Herpen|2014}} روسی مسلح افواج دے چیف آف جنرل اسٹاف یوری بلویوسکی نے 11 اپریل نو‏‏ں کہیا سی کہ روس سابق سوویت جمہوریہ ملکاں د‏‏ی نیٹو د‏‏ی رکنیت نو‏‏ں روکنے دے لئی فوجی کارروائی دے علاوہ "مختلف نوعیت دے اقدامات" وی کريں گا۔ جنرل بلوئیفسکی نے سن 2012 وچ اعتراف کيتا سی کہ صدر پوتن دے مئی 2008 دے [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] دے روس دے صدر دے افتتاح تو‏ں پہلے جارجیا اُتے حملہ کرنے دا فیصلہ کرنے دے بعد ، اک فوجی کارروائی کيت‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی تے اگست 2008 تو‏ں پہلے ہی واضح احکامات جاری کردتے گئے سن ۔ روس دا مقصد جارجیا دے نیٹو وچ شمولیت تے " حکومت وچ تبدیلی " لیانے نو‏‏ں وی روک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Van Herpen|2014}} لیکن ستمبر 2019 وچ ، روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے حوالے تو‏ں کہیا گیا اے کہ جے نیٹو نے صرف تبلیسی دے زیر انتظام علاقےآں نو‏‏ں ڈھکنے والے اجتماعی دفاع تو‏ں متعلق مضمون دے نال جارجیائی رکنیت قبول کيتی اے (یعنی [[ابخازيا|ابخازیہ]] تے [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیٹیا دے]] دو جارجیائی علاقےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، ایہ دونے "اس وقت روس د‏‏ی حمایت یافتہ [[محدود تسلیم شدہ ریاستاں د‏‏ی لسٹ|تسلیم شدہ آزاد جمہوریہ]] ) ،" اسيں جنگ شروع نئيں کرن گے ، لیکن اس طرح دے طرز عمل تو‏ں نیٹو تے اتحاد وچ داخل ہونے دے خواہشمند ملکاں دے نال ساڈے تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچے گا۔ " <ref name="LavrovNATO2019">{{حوالہ ویب|url=https://agenda.ge/en/news/2019/2582|title=Russian FM Lavrov supports resumption of flights to Georgia as Georgians 'realised consequences' of June 20|publisher=Agenda.ge|date=2019-09-26|accessdate=2019-09-29}}</ref> == پیشی == === اپریل جولائ‏ی 2008 === [[فائل:Georgia before August 2008.svg|کھبے|thumb| جنگ تو‏ں پہلے جارجیا وچ صورتحال]] 16 اپریل 2008 نو‏‏ں ، روسی صدر تے ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا وچ علیحدگی پسنداں دے درمیان سرکاری تعلقات [[صدر روس|روسی صدر]] ولادیمیر پوتن دے اک حکم دے ذریعہ منظور کرلئی گئے سن ۔ علیحدگی پسنداں دے مصنف قانون سازی دے دستاویزات تے علیحدگی پسنداں تو‏ں منظور شدہ لاشاں نو‏‏ں وی تسلیم کيتا گیا۔ <ref name="putin_decree">{{حوالہ ویب|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33560|title=Russia moves toward open annexation of Abkhazia, South Ossetia|last=Vladimir Socor|publisher=The Jamestown Foundation|date=18 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621102456/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33560|archivedate=21 June 2010}}</ref> جارجیا دے مطالبے اُتے 23 اپریل نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] اجلاس دے بعد ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، فرانس تے جرمنی نے اک اعلامیے وچ کہیا: "ہم روسی فیڈریشن تو‏ں مطالبہ کردے نيں کہ اوہ اس فیصلے اُتے عملدرآمد کرے یا نہ کرے۔" اُتے ، اس اُتے اقوام متحدہ وچ روسی سفیر ویتالی چورکن نے "قد آور آرڈر" دا نشان لگایا سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17677|title=Russia Brushes off Western Call to Revoke Abkhaz, S.Ossetia Move|publisher=Civil.Ge|date=24 April 2008|access-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813033627/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17677|archive-date=13 August 2008|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080813033627/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17677}}</ref> ابخازیا دے اُتے اڑنے والے جارجیائی بحری جہاز دے ڈرون نو‏‏ں 20 اپریل نو‏‏ں اک روسی جنگی طیارے نے گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ اُتے ، روس نے اس واقعے د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں انکار کيتا تے ابخازیہ نے دعوی کيتا اے کہ "ابخاز ایئر فورس دے ایل - 39 طیارے" نے یو اے وی نو‏‏ں گولی مار دی۔ نیٹو دے مگ 29 دے حملے دا الزام روس دے نیٹو وچ سفیر دمتری روگوزین نے لگایا اے ۔ نیٹو دے سکریٹری جنرل یاپ ڈی ہوپ شیفر نے تبصرہ کيتا کہ "وہ اپنی ٹائی کھا لاں گے جے ایہ پتہ چلا کہ نیٹو دا مگ ۔29 جادوئی طور اُتے ابخازیا وچ نمودار ہويا اے تے اس نے جارجیائی ڈرون نو‏‏ں گرایا ا‏‏ے۔" 26 مئی نو‏‏ں ، جارجیا وچ اقوام متحدہ دے آبزرور مشن (یو این او ایم آئی جی) نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ روسی جنگی طیارہ ، یا تاں اک مِگ 29 "فلکرم" یا ایس یو 27 "فلانکر" ، تھلے آنے دے لئی ذمہ دار سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18393|title=UN Probe Says Russian Jet Downed Georgian Drone|publisher=Civil.Ge|date=26 May 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812235116/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18393|archive-date=12 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اپریل دے آخر وچ ، روسی حکومت نے کہیا کہ جارجیا بالائی کوڈوری گورج علاقے وچ 1500 فوج تے پولیس اہلکار جمع کررہیا اے تے ابخازیا اُتے "حملہ" کرنے دا منصوبہ بنا رہیا اے ، تے ایہ کہ روس جارجیائی کارروائی دے خلاف "جوابی کارروائی" کريں گا تے اس وچ ہور فوج تعینات کيتی گئی سی علیحدگی پسند علاقے کِسے وی پارٹی دے ذریعہ کوڈوری گھاٹی وچ یا ابخاز بارڈر دے نیڑے کسی وی فروغ د‏‏ی UNOMIG نے تصدیق نئيں کيتی۔ <ref name="isdp"/><ref>{{cite news|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17791|title=UNOMIG Denies Military Buildup in Abkhaz Conflict Zone|publisher=Civil.Ge|date=8 May 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914053028/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17791|archive-date=14 September 2017|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=14 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914053028/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17791}}</ref> مئی دے شروع وچ ابخازیہ وچ تعینات روسی امن فوجیاں د‏‏ی تعداد ودھیا کر 2،542 کردتی گئی سی۔ لیکن روسی فوج د‏‏ی سطحاں 3،000 فوجیاں د‏‏ی گرفت وچ رہیاں جو 1994 وچ سی آئی ایس دے سربراہان مملکت دے فیصلے دے ذریعہ عائد کيتی گئياں۔ <ref name="abkhazia_peacekeepers">{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17786|title=Russia Gives Some Details on Troop Increase in Abkhazia|publisher=Civil.Ge|date=8 May 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914052933/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=17786|archivedate=14 September 2017}}</ref> جارجیا نے [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی نو‏‏ں]] مبینہ طور اُتے ایہ ثابت کيتا کہ روسی افواج نے بھاری ہتھیاراں دا استعمال کيتا اے تے اوہ امن فوجیاں د‏‏ی بجائے جنگی فوج سن ، نے [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نو‏‏ں اک ڈرون دے ذریعہ حاصل کردہ ویڈیو فوٹیج دا مظاہرہ کيتا۔ روس نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 15 مئی نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] نے اک تحریک منظور کردے ہوئے تمام جلاوطنی تے اکھاڑے ہوئے لوکاں نو‏‏ں ابخازیہ واپس کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=26680|title=General Assembly recognizes right of return of displaced to Abkhazia, Georgia|publisher=UN News Centre|date=15 May 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625183328/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=26680|archivedate=25 June 2017}}</ref> روس نے جارجیائی وکالت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ روسی وزارت خارجہ نے کہیا کہ ایہ قرارداد "اک متضاد اقدام" ا‏‏ے۔ <ref name="counterproductive2">{{cite news|url=http://en.ria.ru/russia/20080516/107542587.html|title=Russia says UN Abkhazian refugee resolution counterproductive|agency=RIA Novosti|date=16 May 2008|access-date=10 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009021844/http://en.ria.ru/russia/20080516/107542587.html|archive-date=2014-10-09|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> روس نے 31 مئی نو‏‏ں ابخازیہ وچ ریل لائن د‏‏ی مرمت دے لئی ریلوے دے دستے تعینات کیتے سن ۔ روسی وزارت دفاع دے مطابق ، ریلوے دے دستے مسلح نئيں سن ۔ جارجیا نے دسیا کہ ترقی "جارحانہ" فعل ا‏‏ے۔ [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ]] نے 5 جون نو‏‏ں اک قرارداد منظور کيت‏ی سی جس وچ ابخازیہ وچ روسی افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی مذمت کيتی گئی سی۔ قرارداد وچ کہیا گیا اے کہ قیام امن دے ڈھانچے نو‏‏ں تبدیل کيتا جانا چاہیدا کیونجے روس ہن غیر جانبدار کھلاڑی نئيں رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2008-0253+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN|title=European Parliament resolution of 5 June 2008 on the situation in Georgia|publisher=European Parliament|date=5 June 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930004853/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2F%2FEP%2F%2FTEXT+TA+P6-TA-2008-0253+0+DOC+XML+V0%2F%2FEN&language=EN|archivedate=30 September 2018}}</ref> روسی ریلوے دے فوجیاں نے 30 جولائ‏ی نو‏‏ں ابخازیہ تو‏ں ریلوے دے افتتاح وچ شرکت دے بعد انخلاء دا آغاز کيتا۔ طے شدہ ریلوے دا استعمال عسکری سامان د‏‏ی آوا جائی دے لئی 9،000 روسی فوجیاں دے کم تو‏ں کم حصے دے ذریعہ کيتا گیا سی جو جنگ دے دوران ابخازیا تو‏ں جارجیا وچ داخل ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/files/europe/195_russia_vs_georgia___the_fallout.pdf|title=RUSSIA VS GEORGIA: THE FALLOUT|publisher=International Crisis Group|date=22 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304050242/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/195_russia_vs_georgia___the_fallout.pdf|archivedate=4 March 2016}}</ref> جون دے آخر وچ ، روسی فوجی ماہر پاویل فیلجین ہائوئر نے پیش گوئی د‏‏ی کہ ولادیمیر پوتن اگست وچ قیاسیا تے جنوبی اوسیتیا وچ جارجیا دے خلاف جنگ شروع کرن گے۔ <ref name="isdp"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.apsny.ge/news/1213985330.php|script-title=ru:Россия начнет войну против Грузии предположительно в августе – П. Фельгенгауер|publisher=Gruziya Online|date=20 June 2008|language=ru|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005151132/http://www.apsny.ge/news/1213985330.php|archivedate=5 October 2018}}</ref> کاوکاز سنٹر نے جولائ‏ی دے اوائل وچ خبر دتی سی کہ [[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچن دے علیحدگی پسنداں دے]] پاس انٹلیجنس اعداد و شمار موجود سن کہ روس اگست تو‏ں ستمبر 2008 وچ جارجیا دے خلاف فوجی آپریشن د‏‏ی تیاری کر رہیا اے جس دا مقصد بنیادی طور اُتے جورجیا د‏‏ی فوج نو‏‏ں کوڈوری گھاٹی تو‏ں بے دخل کرنا سی۔ اس دے بعد جارجیائی یونٹاں نو‏‏ں جلاوطن کيتا جائے گا تے جنوبی اوسیٹیا تو‏ں آبادی ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mignews.com/news/society/cis/050708_61416_09137.html|script-title=ru:Чеченцы расписали сценарий войны России против Грузии|publisher=MIGnews|date=5 July 2008|language=ru|accessdate=26 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818114602/http://mignews.com/news/society/cis/050708_61416_09137.html|archivedate=18 August 2016}}</ref> جولائ‏ی دے شروع وچ ، جنوبی اوسیٹیا دے حالات اس وقت ودھ گئے جدو‏ں 3 جولائ‏ی نو‏‏ں جنوبی اوسیائی علیحدگی پسند ملیشیا دا اک اہلکار دھماکےآں تو‏ں ہلاک ہويا تے کئی گھنٹےآں دے بعد جارجیا د‏‏ی حمایت یافتہ اوسیتین حکومت دے رہنما دیمتری ساناکوئیف اُتے قاتلانہ حملے د‏‏ی ناکا‏م کوشش وچ ،{{sfn|Volume II|2009|p=204}} تن پولیس زخمی ہوئے افسران۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، چار جارجیائی خدمت کاراں نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیائی علیحدگی پسنداں نے پھڑ لیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2008/07/08/idUSL08676780|title=Georgia plans operation to free detained soldiers|author=Margarita Antidze|agency=Reuters|date=8 July 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134130/http://www.reuters.com/article/2008/07/08/idUSL08676780|archive-date=24 September 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>اگلے ہی روز ، جارجیائی قانون نافذ کرنے والے صدر نو‏‏ں فوجیاں د‏‏ی آزادی دا بندوبست کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ 8 جولائ‏ی نو‏‏ں روس د‏‏ی فضائیہ دے چار جیٹ طیارے جنوبی اوسیٹیا دے پار اڑا۔ اگلے روز امریکی وزیر خارجہ ، کونڈولیزا رائس دا شیڈول دورہ ، پرواز دے وقت دے نیڑے ہی سی۔ جارجیا نے روس وچ اپنے سفیر نو‏‏ں دوبارہ طلب کيتا جدو‏ں روس نے تسلیم کيتا کہ اس دے جیٹ جارجیا د‏‏ی فضائی حدود وچ طیارے "تبلیسی وچ گرم سراں نو‏‏ں ٹھنڈا ہونے داں" دے لئی اڑ چکے ني‏‏‏‏ں۔ دس سالاں وچ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں روس نے جارجیا وچ زیادہ دباؤ ڈالنے دا اعتراف کيتا سی۔<ref name="first_time">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2008/07/15/us-georgia-nato-idUSL1558811120080715|title=Overflights question Russia's Georgia role: NATO|agency=Reuters|date=15 July 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134151/http://www.reuters.com/article/2008/07/15/us-georgia-nato-idUSL1558811120080715|archive-date=24 September 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 15 جولائ‏ی نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے روس نے قفقاز وچ دو متوازی فوجی تربیتاں شروع کيتیاں ، حالانکہ روس نے اس تو‏ں انکار کيتا کہ یکساں وقت جان بجھ کر سی۔ مشترکہ یو ایس جارجیائی مشق نو‏‏ں فوری جواب 2008 کہیا جاندا سی تے اس وچ یوکرائن ، [[آذربائیجان]] تے [[آرمینیا]] نال تعلق رکھنے والے خدمت گار وی شامل سن ۔ اس مشق وچ اک ہزار امریکی فوجیاں سمیت مجموعی طور اُتے 1،630 فوجیاں نے حصہ لیا ، جو 31 جولائ‏ی نو‏‏ں اختتام پذیر ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=4981&Itemid=65|title=International Large-Scale Military Exercise 'Immediate Response 2008'|last=Tea Kerdzevadze|website=Georgian Daily|date=1 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080813012930/http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=4981&Itemid=65|archivedate=13 August 2008}}</ref> انسداد شورش ایکشن مشترکہ مشق دا مرکزی نقطہ سی۔ جارجیائی بریگیڈ نو‏‏ں [[عراق]] وچ خدمات انجام دینے د‏‏ی تربیت دتی گئی سی۔ <ref name="herspring">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2008/08/17/world/europe/17military.html|title=Russians Melded Old-School Blitz With Modern Military Tactics|date=16 August 2008|last=Shanker|first=Thom|website=The New York Times|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305052428/https://www.nytimes.com/2008/08/17/world/europe/17military.html|archivedate=5 March 2019}}</ref> روسی مشق دا ناں کاکیشس 2008 رکھیا گیا سی تے شمالی قفقاز فوجی ضلع دے یونٹاں ، جنہاں وچ 58 ويں فوج شامل سی ، نے حصہ لیا۔ اس مشق وچ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا وچ تعینات امن فوج نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنے د‏‏ی تربیت شامل سی۔ مشقاں دے دوران ، "سولجر!" نامی اک پرچہ اپنے ممکنہ دشمن نو‏‏ں جان لو! "روسی فوجیاں دے وچکار گردش کيتی گئی۔ اس پرچے وچ جارجیائی مسلح افواج دے بارے وچ دسیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=J4ta_TjGYBAC|title=The Guns of August 2008: Russia's War in Georgia|publisher=M.E. Sharpe|year=2009|isbn=978-0-7656-2942-5|editor-last=Svante E. Cornell|page=71|access-date=12 October 2015|editor-last2=S. Frederick Starr|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502224257/https://books.google.com/books?id=J4ta_TjGYBAC|archive-date=2 May 2016|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> روسی افواج 2 اگست نو‏‏ں اپنی مشق دے خاتمے دے بعد جارجیا د‏‏ی سرحد دے نیڑے اپنے بیرکاں وچ واپس جانے دے بجائے ٹھہر گئياں۔ <ref name="isdp">{{حوالہ ویب|url=http://www.silkroadstudies.org/new/docs/silkroadpapers/0808Georgia-PP.pdf|last=Svante E. Cornell|last2=Johanna Popjanevski|last3=Niklas Nilsson|title=Russia's War in Georgia: Causes and Implications for Georgia and the World|publisher=Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program|date=August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530231829/http://www.silkroadstudies.org/new/docs/silkroadpapers/0808Georgia-PP.pdf|archivedate=30 May 2013}}</ref> بعدازاں ، [[کنساس اسٹیٹ یونیورسٹی|کینساس اسٹیٹ یونیورسٹی]] وچ روسی فوجی امور دے ماہر ڈیل ہرپرنگ نے روسی مشق نو‏‏ں "بالکل چند ہفتےآں بعد جارجیا وچ پھانسی دینے والی […] === اگست دے اوائل === 8:00 بجے &nbsp; یکم اگست د‏‏ی صبح ، [[تسخینوالی|تسخانوالی دے]] نیڑے سڑک اُتے اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلہ پھٹا تے جارجیائی پولیس د‏‏ی اک لاری تو‏ں ٹکرا گئی ، جس تو‏ں پنج جارجی پولیس اہلکار زخمی ہوگئے۔ اس دے جواب وچ ، جارجیائی سنائپرز نے جنوبی اوسیتین دے کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے حملہ کيتا ، جس وچ چار اوسیتین ہلاک تے ست زخمی ہوئے۔ {{Sfn|Tanks|2010}} اکثریت د‏‏ی اطلاعات دے مطابق ، جنوبی اوسیائی باشندے اس بم دھماکے نو‏‏ں اکسانے دے ذمہ دار سن جس نے دشمنیاں دا آغاز کيتا سی۔ <ref name="first_act">{{حوالہ ویب|url=http://www.ft.com/cms/s/0/af25400a-739d-11dd-8a66-0000779fd18c,dwp_uuid=f2b40164-cfea-11dc-9309-0000779fd2ac.html|title=Countdown in the Caucasus: Seven days that brought Russia and Georgia to war|website=[[Financial Times]]|date=26 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920023223/http://www.ft.com/cms/s/0/af25400a-739d-11dd-8a66-0000779fd18c,dwp_uuid=f2b40164-cfea-11dc-9309-0000779fd2ac.html|archivedate=20 September 2008}}</ref> یکم اگست نو‏‏ں جنوبی اوسیائی علیحدگی پسنداں نے جارجیائی گائاں اُتے شدید فائرنگ شروع کردتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں علاقے وچ جارجیا دے امن فوجی تے خدمت گار اہلکار فائرنگ دا نشانہ بنے۔ <ref name="shelling"/><ref name="feud"/><ref name="orlov"/><ref name="parl"/> {{Sfn|Chifu|2009}} {{Sfn|Laaneots|2016}} دستی بم تے مارٹر فائر دا تبادلہ 1/2 اگست د‏‏ی رات دے دوران کيتا گیا۔ اوسیائی اموات د‏‏ی کل اموات چھ ہوگئياں تے زخمیاں د‏‏ی تعداد ہن پندرہ ہوگئی ، انہاں وچ متعدد شہری سن ۔ جارجیائی ہلاکت وچ چھ زخمی شہری تے اک زخمی پولیس اہلکار سن ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} او ایس سی ای مشن دے مطابق ، ایہ واقعہ 2004 دے بعد تو‏ں تشدد دا بدترین پھیلائو سی۔ {{Sfn|Volume II|2009}} 2–3 تے فیر 3–4 اگست نو‏‏ں ، رات دے وقت فائرنگ دا تبادلہ خیال کيتا گیا۔ {{Sfn|Volume II|2009}} 1992 وچ جنگ بندی دے معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے اوسیٹیئن توپخانے تو‏ں حملہ کيتا گیا۔ <ref name="kulakhmetov"/><ref name="Karlsson"/> [[:ru:Панков, Николай Александрович|نیکولی پانکوف]] ، روسی نائب وزیر دفاع، اک رازدارانہ 3 اگست کیونجے تسخینوالی وچ علیحدگی حکا‏م دے نال ملاقات کيت‏ی. {{Sfn|Van Herpen|2014}} ايس‏ے دن روس تو‏ں اوسیٹیائی خواتین تے بچےآں دا انخلاء شروع ہويا۔ <ref name="isdp"/> محقق آندرے ایلاریانوف دے مطابق ، جنوبی اوسیائی علیحدگی پسنداں نے 20،000 تو‏ں زیادہ عام شہریاں نو‏‏ں انخلاء کيتا ، جو مستقب‏‏ل دے لڑاکا زون د‏‏ی 90 فیصد تو‏ں زیادہ شہری آبادی د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Dunlop|2012}} اُتے 4 اگست، جنوبی اوسیٹیا صدر ایڈارڈ کوکوئتی کہ 300 دے بارے وچ رضاکاراں د‏‏ی مدد جارجیا تے ہزاراں زیادہ تو‏ں توقع ک‏ر رہ‏ے سن لڑنا شمالی اوسیشیا تو‏ں آیا سی نے کہیا کہ [[شمالی قفقاز]] .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://lenta.ru/news/2008/08/04/volunteers/|script-title=ru:В Цхинвали прибыли 300 добровольцев из Северной Осетии|publisher=Lenta.ru|date=4 August 2008|language=ru|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308063314/https://lenta.ru/news/2008/08/04/volunteers/|archivedate=8 March 2016}}</ref> 5 اگست نو‏‏ں ، [[ماسکو|ماسکو وچ ]] جنوبی اوسیتیا دے صدارتی ایلچی دمتری میدیوئیف نے اعلان کيتا کہ جنوبی اوسیتیا جارجیا دے خلاف " [[:ru:Рельсовая война|ریل جنگ]] " شروع کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://regnum.ru/news/1036622.html|script-title=ru:Южная Осетия может начать против Грузии "рельсовую войну"|publisher=Regnum|date=5 August 2008|language=ru|accessdate=7 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807220614/https://regnum.ru/news/1036622.html|archivedate=7 August 2018}}</ref> نولی نامی پنڈ وچ ہونے والی بارش دا حکم جنوبی اوسیتیا دے وزیر داخلہ منڈزائف نے دتا سی۔ {{Sfn|Dunlop|2012}} جارجیائی حکا‏م نے سفارتکاراں تے صحافیاں دے لئی علیحدہ علیحدگی پسنداں دے ذریعہ ہونے والے نقصان دے بارے وچ اک دورے دا اہتمام کيتا۔ اس دن ، روسی سفیر وچ -بڑے- یوری پاپوف نے اعلان کيتا کہ انہاں دا ملک جنوبی اوسیتیا د‏‏ی طرف تو‏ں تنازعہ وچ شامل ہوئے گا۔ تقریبا 50 روسی صحافی "کچھ ہونے والا" ہونے دے لئی سنکھولی آئے سن ۔ اک حکومت نواز روسی اخبار نے 6 اگست نو‏‏ں اک خبر شائع کی: " ڈان کوساکس جنوبی اوسیٹیا وچ لڑنے دے لئی تیار اے "۔ <ref name="malek">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?ots591=0c54e3b3-1e9c-be1e-2c24-a6a8c7060233&lng=en&id=103195|title=Georgia & Russia: The 'Unknown' Prelude to the 'Five Day War'|author1=Martin Malek|date=March 2009}}</ref> ''نیزاسیسمایا گزٹا'' نے اطلاع دتی اے کہ روسی فوج نو‏‏ں جارجیائی سرحد اُتے 6 اگست نو‏‏ں تعینات کيتا جارہیا سی تے اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ روس اس طرح جنوبی اوسیتیا وچ اپنے شہریاں دے تحفظ دے عزم دا مظاہرہ کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک کہ امن نافذ کرنے دے لئی آپریشن جاری نئيں اے انجام دتا۔ " 6 اگست د‏‏ی شام ، روس د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی طرف تو‏ں روس دے صدر نال رابطہ کرنے د‏‏ی ساکاشویلی د‏‏ی کوشش نو‏‏ں روک دتا گیا ، جس وچ کہیا گیا سی: "حالے تک صدارتی مذاکرات دا وقت نئيں آیا ا‏‏ے۔" {{Sfn|Laaneots|2016}} {{Sfn|Chifu|2009}} جنوبی اوسیٹیائی تے جارجیائی فوج دے وچکار مارٹر تے توپ خانے دا تبادلہ 6 اگست د‏‏ی سہ پہر نو‏‏ں تقریبا پوری فرنٹ لائن اُتے پيا ، جو 7 اگست د‏‏ی صبح تک جاری رہیا۔ صبح دے اک مختصر فاصلے دے بعد تبادلہ دوبارہ شروع ہويا۔ {{Sfn|Volume II|2009}} {{Sfn|Dunlop|2012}} جنوبی اوسیتیا دے رہنما ایڈورڈ کوکوٹی نے اعلان کيتا کہ جنوبی اوسیٹیائی مسلح افواج اگلے چند گھنٹےآں وچ اس کارروائی نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.svobodanews.ru/content/article/459707.html|script-title=ru:Конфликт в Южной Осетии: переговоров не будет|publisher=Radio Svoboda|date=7 August 2008|language=ru}}</ref> 7 اگست نو‏‏ں 14:00 بجے ، اوینیوی وچ دو جارجیائی امن فوجی اوسیٹیائی گولہ باری تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ {{Sfn|Tanks|2010}} تقریبا ساڈھے 14 بجے ، جارجیائی ٹینکس ، 122 &nbsp; ملی میٹر ہوٹزرز تے 203 &nbsp; ملی میٹر خود تو‏ں چلنے والی توپ خانہ اضافی حملےآں تو‏ں علیحدگی پسنداں نو‏‏ں روکنے دے لئی جنوبی اوسیتیا د‏‏ی طرف ودھنے لگی۔ <ref name="geo_gov7">{{حوالہ ویب|url=http://www.smr.gov.ge/uploads/file/On_the_eve_of_war.pdf|title=On the eve of war: The Sequence of events on august 7, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721030956/http://www.smr.gov.ge/uploads/file/On_the_eve_of_war.pdf|archivedate=21 July 2011}}</ref> دوپہر دے دوران ، او ایس سی ای دے مانیٹراں نے جوریجیا د‏‏ی فوجی ٹریفک ، بشمول توپاں سمیت ، گوری دے نیڑے سڑکاں اُتے نوٹ کيتا۔ سہ پہر دے وقت ، جارجیا دے اہلکار مشترکہ امن کیپنگ فورس دے ہیڈ کوارٹر سنکھونالی تو‏ں روانہ ہوئے۔ <ref name="osce_aug7">{{حوالہ ویب|url=http://georgiaupdate.gov.ge/doc/10006640/Annex%2010%20OSCE%20on%20Popov.pdf|title=Spot Report: Update on the situation in the zone of the Georgian-Ossetian conflict|publisher=OSCE|date=7 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090306072337/http://georgiaupdate.gov.ge/doc/10006640/Annex%2010%20OSCE%20on%20Popov.pdf|archivedate=6 March 2009}}</ref> 16:00 بجے ، تیمور آئیکوباشویلی (جارجیائی وزیر برائے از سر نو اتحاد ) جنوبی اوسیائیاں تے روسی سفارت کار یوری پاپوف دے نال پہلے تو‏ں اہتمام کرنے والی ملاقات دے لئی تسخانوالی پہنچے۔ <ref name="geo_gov7"/> اُتے ، روس دا سفیر ، جس نے فلیٹ ٹائر دا الزام لگایا سی ، پیش نئيں ہويا۔ <ref name="shelling"/> تے نہ ہی اوسیائی باشندے۔ <ref name="osce_aug7"/> اک دن پہلے ہی جنوبی اوسیٹیائیاں نے جارجیائی حکا‏م دے نال براہ راست مذاکرات نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس وچ جارجیا دے مشترکہ کنٹرول کمیشن دے اجلاس اوسٹین تنازعات دے حل دا مطالبہ کيتا گیا۔ تبلیسی نے مارچ وچ کمیشن چھڈ دتا سی ، جس وچ مطالبہ کيتا گیا سی کہ اک نويں ثالثی اسکیم وچ [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] ، او ایس سی ای تے جنوبی اوسیتیا دا عارضی انتظامی ادارہ شامل کيتا جائے ۔ <ref name="isdp"/> آئیکوباشیلی نے جنرل [[مرات قولیخمیتوف|مارات]] کولخمیتوف (جوائنٹ پیس کیپنگ فورس دے روسی کمانڈر) نال رابطہ کيتا جنھاں نے کہیا سی کہ روسی امن فوجیاں دے ذریعہ اوسسی باشندےآں نو‏‏ں روکیا نئيں جاسکدا اے تے جارجیا نو‏‏ں جنگ بندی اُتے عمل درآمد کرنا چاہیدا۔ {{Sfn|Van Herpen|2014}} "بعد وچ کوئی وی سڑکاں اُتے نئيں سی - نہ کاراں ، نہ لوک سن ۔" <ref name="washingtonpost.com2">{{cite news|author=Peter Finn|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/16/AR2008081600502_pf.html|title=A Two-Sided Descent into Full-Scale War|newspaper=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=17 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106085255/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/16/AR2008081600502_pf.html|archive-date=6 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> تقریبا 19:00 بجے ، جارجیائی صدر ساکاشویلی نے یکطرفہ فائر بندی تے جوابی ردعمل دا اعلان نئيں کيتا۔ مبینہ طور اُتے جنگ بندی تقریبا تن گھینٹے تک جاری رہی۔ {{Sfn|Volume II|2009}} علیحدگی پسنداں نے تمارشیینی تے پرسی اُتے بمباری کيتی۔ انھاں نے جنوبی اوسیٹیا دے عارضی انتظامیہ دے مرکز ، کرتہ وچ اونیوی تے پولیس د‏‏ی عمارت نو‏‏ں توڑ دتا۔ ودھدی ہوئی حملےآں نے جارجیائی شہریاں نو‏‏ں اپنے گھر بار چھڈنے اُتے مجبور کردتا۔ <ref name="jamestown">{{حوالہ ویب|url=http://www.jamestown.org/programs/edm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=33872&tx_ttnews%5BbackPid%5D=166&no_cache=1|title=THE GOALS BEHIND MOSCOW'S PROXY OFFENSIVE IN SOUTH OSSETIA|date=8 August 2008|last=Vladimir Socor|publisher=The Jamestown Foundation|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222758/http://www.jamestown.org/programs/edm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=33872&tx_ttnews%5BbackPid%5D=166&no_cache=1|archivedate=3 March 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://articles.chicagotribune.com/2008-08-09/news/0808080649_1_south-ossetia-russian-peacekeeping-troops-russian-president-dmitry-medvedev/2|title=Georgian conflict puts U.S. in middle|website=Chicago Tribune|last=Alex Rodriguez|last2=Bay Fang|date=9 August 2008|accessdate=12 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016124315/http://articles.chicagotribune.com/2008-08-09/news/0808080649_1_south-ossetia-russian-peacekeeping-troops-russian-president-dmitry-medvedev/2|archivedate=16 October 2014}}</ref> جارجیائی وزارت دفاع دے اک اعلیٰ عہدے دار نے 7 اگست دے آخر وچ کہیا سی کہ اس ملک شیلنگ دے جواب وچ اس ملک "آئینی حکم نو‏‏ں بحال" کرنے جا رہیا ا‏‏ے۔ جارجیائی وزارت داخلہ دے عہدیدار نے بعد وچ اگست نو‏‏ں روسی اخبار ''کامرسانت'' نو‏‏ں دسیا سی کہ اوسیطینیاں نے گولہ باری دے ذریعہ فائر بندی دا جواب دینے دے بعد ، "یہ واضح ہوگیا" کہ جنوبی اوسیتین فائرنگ بند نئيں کرن گے تے جارجیائی ہلاکتاں وچ 10 ہلاک تے 50 زخمی ہوئے . پایل فیلجین ہائیر دے مطابق ، اوسسی باشندےآں نے جان بجھ کر جارجیاں نو‏‏ں مشتعل کيتا ، لہذا روس جارجیائی ردعمل نو‏‏ں پہلے از فوجی فوجی حملے دے بہانے دے طور اُتے استعمال کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.novayagazeta.ru/politics/39134.html|script-title=ru:Это была не спонтанная, а спланированная война|last=Pavel Felgenhauer|publisher=Novaya Gazeta|date=14 August 2008|language=ru|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820235056/http://www.novayagazeta.ru/politics/39134.html|archivedate=20 August 2016}}</ref> روسی فوج جارجیائی دیہات اُتے حملےآں وچ حصہ لے رہی سی۔ {{Sfn|Laaneots|2016}} جارجیائی انٹیلیجنس دے مطابق ، تے متعدد روسی میڈیا رپورٹس دے مطابق ، جارجیائی فوج د‏‏ی کارروائی تو‏ں پہلے باقاعدہ (عدم امن) روسی فوج دے کچھ حصے روکی سرنگ دے راستے جنوبی اوسیٹیائی علاقے وچ منتقل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsru.com/russia/11sep2008/voshli.html|script-title=ru:СМИ: российские войска вошли в Южную Осетию еще до начала боевых действий|publisher=NEWSru.com|date=11 September 2008|language=ru|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102030749/http://www.newsru.com/russia/11sep2008/voshli.html|archivedate=2 January 2016}}</ref> حتی کہ سرکاری زیر کنٹرول روسی ٹی وی نے 7 اگست نو‏‏ں ابخازیا دے ''ڈی فیکٹو'' صدر سرگئی بگپش نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے نشر کيتا: "ميں نے جنوبی اوسیتیا دے صدر تو‏ں گل کيتی ا‏‏ے۔ ہن اس وچ کم و بیش استحکا‏م آچکيا ا‏‏ے۔ شمالی قفقاز ضلع د‏‏ی اک بٹالین نے علاقے وچ داخل ہويا۔ " <ref name="von Twickel"/> جارجیائی حکا‏م نے 7 اگست نو‏‏ں عوامی سطح اُتے روسی فوجی مداخلت دا اعلان نئيں کيتا کیونجے اوہ مغربی رہنمائی اُتے انحصار کردے نيں تے تناؤ نو‏‏ں بڑھانا نئيں چاہندے سن ۔ {{Sfn|Chifu|2009}} اگست د‏‏ی رات نو‏‏ں روسی فوج دے دوسرے دستے دے داخلی رستےآں نے روکی سرنگ دے ذریعے جارجیائی صدر ساکاشویلی اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ مغربی ملکاں تو‏ں پہلے روکی سرنگ دے نیڑے روسی آؤٹ آؤشن د‏‏ی روک سیم دے لئی 23:00 بجے دے نیڑے فوجی طور اُتے جواب دتیاں جواب دیر ہوئے گی۔ {{Sfn|Chifu|2009}} == مہم == === سخنوالی اُتے بمباری === [[فائل:Tskhinval after Georgian attack4.jpg|thumb| اگست 2008 وچ سونکانوالی]] [[فائل:South Ossetia war 58 army.jpg|متبادل=Tank-like vehicle with soldiers aboard|کھبے|thumb| جنوبی اوسیٹیا وچ 58 ويں فوج تو‏ں روسی بی ایم پی ۔2]] [[فائل:Destroyed Georgian T-72 tank in Tskhinvali.jpg|متبادل=Burned tank amid other debris|کھبے|thumb| تسخانوالی وچ جارجیائی ٹینک تباہ ہوگیا]] جارجیائی توپخانے نے 7 اگست نو‏‏ں 23: 35 بجے جنوبی اوسیتیا وچ دھواں دار بم پھینکے ۔ اس دے بعد 15 منٹ د‏‏ی مداخلت ہوئی ، جس تو‏ں جارجیا د‏‏ی افواج نے دشمناں دے ٹھکانےآں اُتے بمباری شروع کردتی اس تو‏ں پہلے ہی عام شہری فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ {{Sfn|Volume II|2009}} جارجیائی فوج نے جان بجھ کر جنوبی اوسیتین فوجی اشیاء نو‏‏ں نشانہ بنایا ، عام شہریاں نو‏‏ں نني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ جارجیائی فوج نے غیر جانبدار ہونے دے سبب روسی امن فوجیاں تو‏ں حفاظت دا وعدہ کيتا سی ، لیکن روسی امن فوجیاں نو‏‏ں جارجیائی فوج اُتے حملہ کرنے دے لئی روسی کمانڈ اُتے عمل کرنا پيا۔ {{Sfn|Laaneots|2016}} وازیانی فوجی اڈے د‏‏ی جارجیائی چوتھ‏ی بریگیڈ 8 اگست د‏‏ی صبح علی الصبح تسخنوالی دے کھبے جانب بڑھی۔ تیسری بریگیڈ سجے طرف اگے بڑھی۔ انہاں اقدامات دا مقصد کلیدی عہدےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد شمال د‏‏ی طرف ودھنا سی۔ جارجیائی فوج روسی فوج نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف جانے تو‏ں روک کر گپتا پل تے روکی سرنگ تک جانے والی راہ نو‏‏ں محفوظ بنائے گی۔۔ {{Sfn|Volume II|2009}} جارجیائی افواج نے کئی گھنٹےآں د‏‏ی بمباری دے بعد سنکھولی د‏‏ی سمت ودھنا شروع کيتا تے 8 اگست نو‏‏ں 04:00 بجے اس قصبے دے نیڑے جنوبی اوسیٹیائی فورسز تے ملیشیا نو‏‏ں روک لیا ، جارجیا دے ٹینکاں نے جنوبی اوسیٹیائی پوزیشن اُتے دور دراز گولہ باری کيتی۔ جارجیائی اسپیشل پولیس فورس دے ذریعہ جنوبی اوسیٹیا دے مغرب تو‏ں کیواسہ پنڈ لینے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیائی فوجیاں نے مستعفی چوکیو‏ں اُتے قابض کردتا تے متعدد جارجی زخمی ہوئے۔ {{Sfn|Tanks|2010}} صبح تک ، جنوبی اوسیٹیائی حکا‏م نے اطلاع دتی سی کہ جارجیائی گولہ باری تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 15 شہری ہلاک ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="afp01">{{حوالہ ویب|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jy0s0tG42xwDFY5Uy_9JhazKqgEA|title=Heavy fighting as Georgia attacks rebel region|date=7 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822183403/http://afp.google.com/article/ALeqM5jy0s0tG42xwDFY5Uy_9JhazKqgEA|archivedate=22 August 2008}}</ref> جارجیائی فوجاں ، انہاں وچو‏ں وزارت داخلہ دے خصوصی دستے ، شہر دے نیڑے اُچے تھ‏‏اںو‏اں اُتے قدم رکھنے دے بعد سنکھولی وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Volume II|2009}} شہر دے وچکار جارجیا دے 1،500 پیدل دستےآں نے 10:00 بجے تک رسائی حاصل کيتی۔ روسی فضائیہ نے 8 اگست نو‏‏ں 10 بجے دے بعد جنوبی اوسیٹیا تے جارجیا دے اندر اہداف اُتے چھاپہ ماریا شروع کيتا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} روس دے مطابق ، اسنو‏ں اپنی پہلی ہلاکت بارہ بجے دے نیڑے ہوئی جدو‏ں جارجیائی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں شخانوالی وچ شمالی امن فوجی اڈے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش دے بعد دو فوجی ہلاک تے پنج زخمی ہوگئے۔ {{Sfn|Volume III|2009}} جارجیا نے دسیا اے کہ انھاں نے اگ لگنے دے بعد ، روسی دفاع نو‏‏ں صرف اپنے دفاع وچ نشانہ بنایا۔ {{Sfn|Volume III|2009}} دوپہر تک جارجیائی فوج دے ذریعہ بیشتر تسخانولی تے متعدد دیہاتاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا گیا سی۔ {{Sfn|Volume II|2009}} اُتے ، اوہ گپتا پل تے تاشکیانوالی نو‏‏ں روکی سرنگ تے [[جاوا (شہر)|جاوا]] وچ روسی فوجی اڈے تو‏ں جوڑنے والی اہ‏م سڑکاں اُتے ناکہ بندی کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Volume II|2009}} اک جارجیائی سفارتکار نے ايس‏ے دن ''کامرسنٹ'' نو‏‏ں دسیا کہ ''تسن والی کا'' کنٹرول سنبھال کر تبلیسی ایہ ظاہر کرنا چاہندے نيں کہ جارجیا جارجیائی شہریاں دے قتل نو‏‏ں برداشت نئيں کريں گا۔ <ref name="rmd_source_12">{{cite news|first=Olga|last=Allenova|script-title=ru:Первая миротворческая война|url=http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=1009540|newspaper=Kommersant|date=8 August 2008|language=Russian|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823175733/http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=1009540|archive-date=2008-08-23|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 15:00 [[ماسکو وقت|ماسکو ٹائم تک]] ، روس د‏‏ی سلامتی کونسل دا اک فوری اجلاس روسی صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے طلب کيتا سی تے تنازعہ تو‏ں متعلق روس دے اختیارات اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Dmitry Medvedev held an emergency meeting with permanent members of the Security Council on the situation in South Ossetia|publisher=The Kremlin|url=http://archive.kremlin.ru/eng/events/chronicle/2008/08/205064.shtml|date=8 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210041632/http://archive.kremlin.ru/eng/events/chronicle/2008/08/205064.shtml|archivedate=10 February 2015}}</ref> روس نے جارجیا اُتے جنوبی اوسیٹیا دے خلاف "جارحیت" دا الزام عائد کيتا۔ <ref name="roudik"/> روس نے کہیا اے کہ اوہ دونے امن پسند تے جنوبی اوسیتین شہریاں دا دفاع کر رہیا اے جو روسی شہری سن ۔ <ref name="Allison"/> اگرچہ روس نے ایہ دعوی کيتا اے کہ اسنو‏ں بین الاقوامی مینڈیٹ دے مطابق سلامتی دے کم انجام دینے نيں ، حقیقت وچ ایداں دے معاہداں نے جنگ بندی دے مبصرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہی انتظام کيتا سی۔ سیاسی سائنس دان رائے ایلیسن دے مطابق ، جے حملہ کيتا گیا تاں روس اپنے امن فوجیاں نو‏‏ں کڈ سکدا ا‏‏ے۔ ایم ایس دے کے نیڑے 16 بجے ، ایہ معلوم ہويا کہ 58 ويں آرمی دے دو بھاری بکتر بند کالم روکی سرنگ تے جاوا تو‏ں گزرے تے سنکھولی والی سڑک اُتے سن ۔ ''کومرسنت کے'' مطابق ، کالم ايس‏ے وقت جنوبی اوسیٹیا د‏‏ی طرف ودھنا شروع ہوگیا سی جدو‏ں صدر میدویدیو ٹیلیویژن تقریر کررہے سن ۔ ایم ایس دے کے نیڑے 17 بجے ، روسی ٹینک دے کالماں نے شخانوالی نو‏‏ں گھیر لیا تے جارجیائی تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری شروع کردتی۔ روسی فضائیہ نے 8 اگست نو‏‏ں جارجیا د‏‏ی پیادہ فوج تے توپ خاناں اُتے حملے کیتے ، لیکن ہوائی جہازاں تو‏ں لگی اگ تو‏ں جلدی نقصان اٹھانے دے بعد اس نے دو دن دے لئی معطل کردتی۔ <ref name="airfarce"/> {{Sfn|Tanks|2010}} جارجیائی فوج نے شام دے وقت شہر دے وسط تو‏ں رخصت کيتا۔ {{Sfn|Volume II|2009}} بعد وچ فوجی ماہر رالف پیٹرز نے نوٹ کيتا کہ " نجی درجے تو‏ں اُتے" والا کوئی وی شخص جاندا اے کہ اِنّے وڈے پیمانے اُتے روسی "ردعمل" بے ساختہ نئيں سی کیونجے " [[کوہ قاف پہاڑیاں|قفقاز پہاڑاں]] اُتے اک بکتر بند بریگیڈ حاصل کرنا" وی لمبے وقت دے بغیر منصوبہ بندی.<ref>{{cite news|url=https://nypost.com/2008/08/12/russia-goes-rogue/|title=Russia Goes Rogue|author=Ralph Peters|date=12 August 2008|newspaper=[[New York Post]]|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215223046/https://nypost.com/2008/08/12/russia-goes-rogue/|archive-date=15 December 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> اگست د‏‏ی سہ پہر وچ ، جارجیائی عوام د‏‏ی طرف تو‏ں سنکھولی د‏‏ی طرف گہری دھکیلنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں جارجیائی نقصانات تو‏ں دوچار کر دتا گیا تے اوہ پِچھے ہٹ گئے۔ {{Sfn|Volume II|2009}} جارجیائی وزیر دفاع دے مطابق ، جارجیائی فوج نے 9 اگست تک تن بار تسخان والی وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ آخری کوشش دے دوران انہاں تو‏ں اک سنگین جوابی حملہ ہويا ، جس نو‏‏ں جارجیائی افسران نے "جہنم ورگی چیز" دے طور اُتے بیان کيتا۔ ايس‏ے دن لیفٹیننٹ جنرل اناطولی خولیوف د‏‏ی سربراہی وچ اک روسی پیش قدمی کالم ، جارجیائی اسپیشل فورسز نے تسخانوالی دے نیڑے گھات لگیا کر حملہ کيتا۔ خولیوف ٹانگ وچ زخمی ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|script-title=ru:Герой|url=http://lenta.ru/articles/2008/08/15/hero/|publisher=Lenta.ru|date=15 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090811001956/http://lenta.ru/articles/2008/08/15/hero/|archivedate=11 August 2009|language=ru}}</ref> جنوبی اوسیٹیا وچ تعینات روسی افواج د‏‏ی تعداد 9 اگست تک پہلے ہی جارجیائیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں تجاوز کر گئی ا‏‏ے۔ <ref name="isdp"/> جارجیائی حکا‏م نے 10 اگست نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے جنگ بندی دا اعلان کيتا۔ جارجیائی عوام نے جنوبی اوسیٹیا تو‏ں جارجیائی فوجاں نو‏‏ں انخلا کرنے دا اک مقصد دسیا سی۔ اُتے ، روس نے اس جنگ کيت‏ی پیش کش نو‏‏ں قبول نئيں کيتا۔ {{Sfn|Volume I|2009}} 12 اگست نو‏‏ں فرانس دے صدر [[نکولس سرکوزی|نکولس سرکوزی دے]] ذریعہ سیز فائر معاہدے اُتے گل گل دے بعد ، 12 اگست نو‏‏ں 15:00 بجے ، فوجی کارروائی دے خاتمے دے لئی اک آخری تریخ مقرر کيتی گئی سی۔ اُتے ، روسی افواج اگے ودھانے دے لئی نئيں رک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Volume II|2009}} === بمباری تے گوری دا قبضہ === [[فائل:A Russian missile lies largely intact in a home in Gori.jpg|متبادل=Two men looking at a missile lying across a sofa|کھبے|thumb| گوری دے گھر دے بیڈ روم وچ نیڑے نیڑے برقرار روسی میزائل بوسٹر]] [[گوری، جارجیا|گوری]] جارجیا دے وسط وچ واقع اک اہ‏م شہر اے ، تقریبا {{تحویل|25|km|mi|abbr=on}} واقع اے تسمنولی تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/080808.shtml|title=Georgia: All-Out War Looms in South Ossetia|last=Elizabeth Owen|last2=Giorgi Lomsadze|publisher=EurasiaNet|date=8 August 2008|accessdate=25 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506004749/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/080808.shtml|archivedate=6 May 2009}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، روس دے اک فضائی حملے وچ گوری وچ فوجی دستےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، جس تو‏ں گیریژن ، کئی اپارٹمنٹس تے اک اسکول نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ روسیاں نے اعتراف نئيں کيتا کہ غیر جنگجوواں نو‏‏ں جان بجھ کر حملہ کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2529986/Georgia-conflict-Screams-of-the-injured-rise-from-residential-streets.html|title=Georgia conflict: Screams of the injured rise from residential streets|last=Adrian Blomfield|website=The Telegraph|date=9 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402224044/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2529986/Georgia-conflict-Screams-of-the-injured-rise-from-residential-streets.html|archivedate=2 April 2019}}</ref> جارجیائی حکومت نے اطلاع دتی اے کہ اس فضائی حملے وچ 60 شہری ہلاک ہوگئے سن ۔ 9 اگست تک 5 تو‏ں کم جارجیائی شہراں اُتے بمباری نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ <ref name="bombing2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/10/world/europe/10georgia.html|title=Georgia and Russia Nearing All-Out War|work=The New York Times|first=Anne|last=Barnard|date=9 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324013731/https://www.nytimes.com/2008/08/10/world/europe/10georgia.html|archive-date=24 March 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 10 اگست نو‏‏ں جارجیائی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں سنکھولی چھڈنے دے بعد ، 11 اگست نو‏‏ں روسیاں نے گوری وچ سویلین علاقےآں اُتے اَنھّا دھند بمباری کيتی۔ جارجیائی فوج 11 اگست نو‏‏ں گوری تو‏ں علیحدگی اختیار کرلئی- جارجیا دے اک عہدیدار نے دسیا کہ فوجیاں نو‏‏ں جارجیا دے راجگڑھ تبلیسی نو‏‏ں محفوظ بنانے دا حکم دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="Several_fronts">{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2541051/Georgia-Russia-fighting-on-several-fronts-as-Georgian-troops-withdraw-to-defend-Tbilisi.html|title=Georgia: Russia fighting on several fronts as Georgian troops withdraw to defend Tbilisi|last=Damien McElroy|last2=Adrian Blomfield|last3=Jon Swaine|website=The Telegraph|date=11 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402224054/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2541051/Georgia-Russia-fighting-on-several-fronts-as-Georgian-troops-withdraw-to-defend-Tbilisi.html|archivedate=2 April 2019}}</ref> 11 اگست دے آخر تک ، اکثریت دے باشندےآں تے جارجیائی فوج نے گوری نو‏‏ں چھڈ دتا سی۔ جارجیائی صدر ساکاشویلی نے دسیا کہ روسیاں نے گوری دے نیڑے اک اہ‏م چوراہے اُتے قبضہ کرکے جارجیا نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردتا سی۔ <ref name="new_front_deeper2">{{cite news|author1=Christopher Torchia|author2=David Nowak|publisher=Associated Press|title=Russia opens new front, drives deeper into Georgia|url=http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780|date=11 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080814211308/http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780|archivedate=14 August 2008}}</ref> [[فائل:Damaged wall of the residential building in downtown Gori after Russian bombardment with cluster bomb during 2008 war.jpg|متبادل=Large, severely-damaged building|thumb| شہر دے شہر گوری (2016) وچ جنگ دے دوران تباہ ہونے والی رہائشی عمارت د‏‏ی دیوار اُتے اک یادگار۔]] روسی بمباراں نے 12 اگست نو‏‏ں گوری اُتے حملہ کيتا ، اک ست افراد نو‏‏ں ہلاک تے تیس تو‏ں زیادہ زخمی۔ ہلاک ہونے والےآں وچ ڈچ ٹی وی دے صحافی اسٹین اسٹوری مینز وی شامل سن تے اک ہور غیر ملکی رپورٹر زخمی ہويا سی۔ جارجیائی حکا‏م دے مطابق ، روسیاں دا مقصد شہر دے انتظامی دفاتر سی۔ ہوائی حملےآں وچ پوسٹ آفس تے گوری یونیورسٹی نو‏‏ں اگ لگ گئی۔ گوری ملٹری اسپتال وچ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس دا جھنڈا]] اٹھا ک‏ے راکٹ تو‏ں ٹکرا گیا۔ اس حملے وچ اک ڈاکٹر ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-new-cold-war-crisis-in-the-caucasus-899773.html|author1=Kim Sengupta|author2=Shaun Walker|author3=Rupert Cornwell|work=The Independent|title=The new Cold War: Crisis in the Caucasus|date=17 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708232252/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-new-cold-war-crisis-in-the-caucasus-899773.html|archive-date=8 July 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> روسی فوج 13 اگست نو‏‏ں گوری د‏‏ی طرف مارچ دے دوران انتباہ کر رہ‏ی سی کہ جے انھاں نے ہتھیار سُٹن دے آثار دا مظاہرہ نئيں کيتا تاں اوہ دیہات وچ جارجیا دے نسلی شہریاں نو‏‏ں نئيں بخشاں گے۔ فرار ہونے والے جارجیاں نے روسی صدر میدویدیف نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تکلیف دا ذمہ دار ٹھہرایا کیو‏ں کہ اوہ ، جنگ بندی تو‏ں متعلق میدویدیف دے بیان اُتے اعتماد کردے ہوئے ، روسی پیش قدمی تو‏ں پہلے ہی اپنے گھراں وچ موجود سن ۔ روسی فوج نے گوری نو‏‏ں 13 اگست نو‏‏ں پھڑ لیا۔ جارجیائی فوجی اڈاں د‏‏ی تباہی دا آغاز ہويا۔ 14 اگست نو‏‏ں ، میجر جنرل ویاسلاو بوریسوف (روسی قابض فوجیاں دے کمانڈر) نے جارجیا د‏‏ی قومی سلامتی کونسل دے سکریٹری ، الیکسندرے لوومیا نو‏‏ں دسیا کہ روسی کمپنی نے گوری دے مقامی لوکاں نو‏‏ں پریشان نئيں کيتا۔ اس دن بوریسوف نے بیان کيتا کہ جارجیائی پولیس تے روسی افواج مل ک‏ے گوری دا انچارج ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ روسی فوج دو دن وچ گوری نو‏‏ں چھڈنا شروع کردے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.redorbit.com/news/general/1522325/russian_military_will_leave_gori_in_2_days/|title=Russian Military Will Leave Gori in 2 Days|date=14 August 2008|publisher=redOrbit|accessdate=29 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140330021516/http://www.redorbit.com/news/general/1522325/russian_military_will_leave_gori_in_2_days/|archivedate=30 March 2014}}</ref> گوری وچ روسی فوج تے جارجیائی پولیس د‏‏ی مشترکہ محافظاں د‏‏ی کاوشاں ٹُٹ گئياں۔ اگلے دن ، روسی افواج نے تقریبا {{تحویل|25|mi|km|order=flip}} دھکیل دتا تبلیسی تو‏ں ، جو جنگ دے دوران نیڑے ترین سی ، تے ايس‏ے وقت ایگوئٹی وچ رک گیا جدو‏ں کونڈولیزا چاول ساکاشویلی نے وصول کيتا۔ 2014 وچ ، 58 ويں فوج دے کمانڈر اناطولی خولیوف نے کہیا کہ روسی فوجیاں نو‏‏ں 8 اگست 2008 تو‏ں پہلے جاری آپریشنل مقصد تے منصوبے دے مطابق کم کرنا سی۔ جے خولیوف نے جنگ دے دوران جنرل اسٹاف نال رابطہ نہ کيتا ہُندا تے نواں حکم ملیا ہُندا تاں 58 ويں آرمی تبلیسی نو‏‏ں اپنے نال لے جاندی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.kp.ru/daily/26266/3144362/|script-title=ru:Генерал-лейтенант Анатолий Хрулев: Мои войска могли взять Тбилиси, но не было приказа|author=Viktor Baranets|newspaper=Komsomolskaya Pravda|date=8 August 2014|language=ru|access-date=7 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807190108/https://www.kp.ru/daily/26266/3144362/|archive-date=7 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> گوری وچ 16 اگست تک انسانی حالات دا اقوام متحدہ نے "مایوس" ہونے دا اندازہ لگایا۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) نے اطلاع دتی اے کہ روسی جارجیائی علاقےآں اُتے قبضے دے بعد ، گوری تے اس تو‏ں ملحقہ دیہات نال تعلق رکھنے والے جارجیائی باشندےآں نے جنوبی اوسیائیائی ملیشیا نے جارجیائی املاک نو‏‏ں گھات لگانے تے انہاں اُتے حملہ کرنے تے شہریاں نو‏‏ں اغوا کرنے د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ <ref name="militia">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/english/docs/2008/08/16/georgi19630.htm|title=Russia/Georgia: Militias Attack Civilians in Gori Region|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|date=16 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081109181325/http://hrw.org/english/docs/2008/08/16/georgi19630.htm|archivedate=9 November 2008}}</ref> ''ٹائمز'' نے 18 اگست نو‏‏ں گوری تو‏ں اطلاع دتی سی کہ روسی فوجیاں نے مبینہ طور اُتے جنوبی اوسیتیا تو‏ں فرار ہونے والے جارجیائی شہریاں نو‏‏ں دسیا سی: "پوتن نے سانو‏ں حکم دتا اے کہ ہر کسی نو‏‏ں یا تاں گولی مار دتی جائے یا اوتھ‏ے تو‏ں جانے اُتے مجبور کيتا جائے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4553499.ece|title=Putin has given us an order that everyone must leave or be shot|last=Tony Halpin|website=The Times|date=18 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818025716/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article4553499.ece|archivedate=18 August 2008}}</ref> یہ قبضہ 22 اگست تک جاری رہیا ، جدو‏ں روسی فوجاں روانہ ہوگئياں تے جارجیائی پولیس دوبارہ شہر وچ داخل ہوگئی۔ مشرق نو‏‏ں مغرب تو‏ں ملانے والی جارجیا د‏‏ی اصل شاہراہ ہن راہداری دے لئی آزاد سی۔ <ref name="23georgia">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2008/08/23/world/europe/23georgia.html|title=Russia Pulls the Bulk of Its Forces Out of Georgia|last=C.J. Chivers|website=The New York Times|date=22 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190305052345/https://www.nytimes.com/2008/08/23/world/europe/23georgia.html|archivedate=5 March 2019}}</ref> === ابخاز فرنٹ === [[فائل:Mirazh2007.jpg|متبادل=Grey military ship with missiles|کھبے|thumb| روسی رہنمائی شدہ میزائل جہاز 12341 میرز (میرج) [[سواستوپول|سیواستوپول وچ ]] ]] 10 اگست نو‏‏ں روسی تے جارجیائی جہازاں دے وچکار بحری محاذ آرائی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2008/08/10/us-georgia-ossetia-boat-idUSLA56070520080810|title=Russian navy sinks Georgian boat: Defence ministry|date=10 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924134854/http://www.reuters.com/article/2008/08/10/us-georgia-ossetia-boat-idUSLA56070520080810|archivedate=24 September 2015}}</ref> روسی وزارت دفاع دے مطابق ، روسی بحری بیڑہ اک جارجیائی بحری جہاز نو‏‏ں ڈُب گیا جدو‏ں چار جارجیائی میزائل کشتیاں نے ابخازیا دے ساحل دے نیڑے روسی بحریہ دے جہاز اُتے حملہ کيتا۔ <ref>Reuters, [https://www.reuters.com/article/us-georgia-ossetia-boat-idUSLA56070520080810 Russian navy sinks Georgian boat: Defence ministry], August 10, 2008</ref> روسی گشت والا جہاز ''میراز'' ڈوبنے دے لئی شاید ذمہ دار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ponarseurasia.org/sites/default/files/policy-memos-pdf/pepm_048.pdf|title=The Russian Black Sea Fleet After The Georgia War|publisher=PONARS Eurasia Policy|last=Dmitry Gorenburg|date=December 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190226033603/http://www.ponarseurasia.org/sites/default/files/policy-memos-pdf/pepm_048.pdf|archivedate=26 February 2019}}</ref> جارجیا دے ساحل اُتے 10 اگست نو‏‏ں روسی بحریہ دے بحری بیڑے دے جہازاں نے ناکہ بندی کردتی سی۔ <ref name="challenge">{{حوالہ ویب|url=http://www.heritage.org/research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm|title=The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World|last=Ariel Cohen|date=11 August 2008|publisher=The Heritage Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090425165904/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm|archivedate=25 April 2009}}{{Better source|date=October 2019}}</ref> ایہ بحیرہ اسودی بحری بیڑے دے لئی سن [[دوسری جنگ عظیم|1945]] دے بعد پہلی سرگرمی سی ، جو روس تے جارجیا دے وچکار مکمل پیمانے اُتے دشمنی شروع ہونے تو‏ں پہلے [[سواستوپول|سیواستوپول]] تو‏ں روانہ ہوگئی سی۔ {{Sfn|Cohen|2011}} ابخاز فورسز نے جورجیا دے زیر انتظام کوڈوری گھاٹی اُتے حملہ کرکے دوسرا محاذ کھولیا۔ ابخاز توپ خانہ تے ہوائی جہاز نے 9 اگست نو‏‏ں بالائی کوڈوری گورج وچ جارجیائی فوج دے خلاف بمباری شروع کردتی۔ تن دن بعد ، ابوداز علیحدگی پسنداں نے کوڈوری گھاٹی دے خلاف فوجی کارروائی باضابطہ طور اُتے شروع کيتی۔ ابخاز دفاعی افسر نے دسیا کہ جارجیائی فوج نو‏‏ں کوڈوری گھاٹی تو‏ں کڈ دتا گیا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس نے دعوی کيتا اے کہ روسیاں نے اس جنگ وچ حصہ نئيں لیا ، لیکن روسی فوجی ٹریفک گھاٹی د‏‏ی طرف جانے والی ایسوسی ایٹ پریس دے نمائندے نے دیکھیا۔ دونے طرف ہلاکتاں ہلکيت‏یاں سن۔<ref>{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/08/12/europe/EU-Georgia-Abkhazia.php|title=Abkhazia says Georgian troops pushed from province|agency=The Associated Press|newspaper=International Herald Tribune|date=12 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080813170953/http://www.iht.com/articles/ap/2008/08/12/europe/EU-Georgia-Abkhazia.php|archivedate=13 August 2008}}</ref> ابخاز جنگجوواں نے غلطی تو‏ں انہاں دے اک ساتھی نو‏‏ں ہلاک کردتا ، تے دو جارجی فوجی وی مارے گئے۔ <ref>{{cite web|url=http://de.rian.ru/safety/20080814/116039970.html|title=Abchasen räumen Minen und suchen versprengte georgische Truppen im Kodori-Tal|agency=RIA Novosti|date=14 August 2008|language=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080818203215/http://de.rian.ru/safety/20080814/116039970.html|archivedate=18 August 2008|url-status=dead}}</ref>کوڈوری گھاٹی وچ بسنے والے نیڑے 2 ہزار افراد فرار ہوگئے۔<ref name="iwpr_limbo">{{cite news|url=http://iwpr.net/report-news/kodori-gorge-refugees-limbo|title=Kodori Gorge Refugees in Limbo|date=22 January 2009|author=Irma Choladze|publisher=[[Institute for War and Peace Reporting]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011160659/http://iwpr.net/report-news/kodori-gorge-refugees-limbo|archivedate=11 October 2014|url-status=dead}}</ref> روسی افواج 11 اگست نو‏‏ں ابخازیہ تو‏ں مغربی جارجیا وچ چلی گئياں۔ اس نے اک ہور محاذ دا آغاز کيتا۔ <ref name="Several_fronts2">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2541051/Georgia-Russia-fighting-on-several-fronts-as-Georgian-troops-withdraw-to-defend-Tbilisi.html|title=Georgia: Russia fighting on several fronts as Georgian troops withdraw to defend Tbilisi|author1=Damien McElroy|author2=Adrian Blomfield|author3=Jon Swaine|work=The Telegraph|date=11 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402224054/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2541051/Georgia-Russia-fighting-on-several-fronts-as-Georgian-troops-withdraw-to-defend-Tbilisi.html|archive-date=2 April 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>روس دے فوجی اہلکاراں نے جارجیا وچ حملے نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں ودھانے دا ارادہ نہ کرنے دے ابتدائی روسی دعوواں دے باوجود ، زگدیڈی وچ پولیس عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔<ref name="new_front_deeper3">{{cite news|author1=Christopher Torchia|author2=David Nowak|publisher=Associated Press|title=Russia opens new front, drives deeper into Georgia|url=http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780|date=11 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080814211308/http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780|archivedate=14 August 2008}}</ref> روسی افواج ايس‏ے دن سینکی شہر وچ پہنچے تے اوتھ‏ے اک فوجی اڈہ لیا۔<ref name="gori_central2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/12/world/europe/12georgia.html|work=The New York Times|first1=Michael|last1=Schwirtz|first2=Anne|last2=Barnard|first3=Andrew E.|last3=Kramer|title=Russian Forces Capture Military Base in Georgia|date=11 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622164150/http://www.nytimes.com/2008/08/12/world/europe/12georgia.html|archive-date=22 June 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> === پو‏تی دا قبضہ === [[پو‏تی (جارجیا)|پوٹی]] [[بحیرہ اسود]] اُتے جارجیا دا اک اہ‏م بندرگاہ اے تے ایہ ٹرانسکاکیشیا تے لینڈ سلک [[وسط ایشیا|وسط ایشیاء دے]] لئے اک ضروری داخلی راستہ دا کم کردا ا‏‏ے۔ روسی طیارےآں نے 8 اگست نو‏‏ں [[پو‏تی (جارجیا)|پوٹی]] شہر اُتے حملہ کيتا ، جس دے سبب ایہ بندرگاہ دو دن تک بند رہیا۔ روس نے 10 اگست 2008 نو‏‏ں پوٹی تے ہور جارجیائی بندرگاہاں دے آس پاس دے جہازاں نو‏‏ں پوزیشن وچ رکھیا۔ اگلے دن جارجیائی تے روسی نمائندےآں نے دسیا کہ روسی فوج پوٹی وچ ا‏‏ے۔ اُتے ، روس نے دعوی کيتا اے کہ اس نے علاقے دے سروے دے لئی صرف اک ٹاسک فورس بھیجی ا‏‏ے۔ 13 اگست نو‏‏ں پوٹی وچ روسی جارجیائی فوج دے ذریعہ چھ جارجیائی [[آبی جہاز]] ڈُب گئے۔ <ref name="aljazeera1">{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2008/08/2008813153517926662.html|title=Russian forces sink Georgian ships|publisher=Al Jazeera|date=14 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322052521/http://www.aljazeera.com/news/europe/2008/08/2008813153517926662.html|archivedate=22 March 2014}}</ref> روسی عملے دے روسی نائب سربراہ اناطولی نوگوویتسن نے اگلے روز پوٹی وچ روسی موجودگی د‏‏ی تردید کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/GCA-Georgia/idUSLE12620920080814|title=Russian tanks in Georgia's Poti: witnesses|date=14 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090714014905/http://www.reuters.com/article/GCA-Georgia/idUSLE12620920080814|archivedate=14 July 2009}}</ref> روس د‏‏ی طرف تو‏ں جارجیا تو‏ں انخلا دے آغاز دے اعلان دے اک روز بعد ، 19 اگست د‏‏ی صبح 70 روسی سپاہی بندرگاہ وچ چلے گئے۔ روسی فوجیاں نے جارجیائی فوج دے اکیس قیدی نو‏‏ں گرفتار کرلیا تے پوٹی وچ پنج امریکی ہمویاں نو‏‏ں پھڑ لیا ، تے انہاں نو‏ں سیندی ميں روسی مقبوضہ فوجی اڈے اُتے لے گئے۔ ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' نے کہیا کہ [[پو‏تی (جارجیا)|پوٹی]] وچ روسی اقدامات نے جارجیائی معیشت اُتے اک اضافی حملہ کيتا۔ <ref name="blow">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB121913118324652571|title=Russia Briefly Seizes Georgian Port|last=Guy Chazan|website=The Wall Street Journal|date=19 August 2008|accessdate=8 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170707194001/https://www.wsj.com/articles/SB121913118324652571|archivedate=7 July 2017}}</ref> پوٹی وچ موجودگی دے دوران روسی فوج اپنی پراپرٹیاں نو‏‏ں پرت رہی سی تے ایتھ‏ے تک کہ [[بیت الخلا]] وی توڑ دیندی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2614559/Russian-troops-accused-of-selling-loot-from-Georgia.html|title=Georgia conflict: Russian troops accused of selling loot|last=Adrian Blomfield|website=The Telegraph|date=24 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181105221014/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/georgia/2614559/Russian-troops-accused-of-selling-loot-from-Georgia.html|archivedate=5 November 2018|quote=Damaged furniture, partially documents and stationery strewn across the offices of the harbourmaster and the coastguard headquarters bore testament to frenzied looting. Computers had been prized from their sockets, patches of dirt on kitchen walls showed where fridges once stood and office doors had large holes in them.}}</ref> === تبلیسی تے گردونواح اُتے بمباری === جنوبی اوسیتیا وچ لڑائی دے دوران ، روسی فضائیہ نے تبلیسی تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے بار بار حملہ کيتا۔ 8 اگست نو‏‏ں ، جارجیائی وزارت داخلہ نے اطلاع دتی کہ شہر دے نیڑے وازیانی فوجی اڈے نو‏‏ں دو بماں نے نشانہ بنایا۔ جنگ تو‏ں پہلے ، تبلیسی دے نیڑے بمباری اڈے نے روسی فوج دا ٹھکانہ لگایا سی اس تو‏ں پہلے کہ جارجیا د‏‏ی حکومت انہاں دے انخلا اُتے مجبور ہوجائے۔ ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|ڈیلی ٹیلی گراف]]'' نے اس بمباری نو‏‏ں "روس دا انتقام" قرار دتا ا‏‏ے۔ [[مارنئولی|مارنولی]] وچ جارجیائی فوج د‏‏ی اک فضائی پٹی اُتے حملہ ہويا تے تن افراد ہلاک ہوگئے۔ جارجیائی حکومت نے 9 اگست نو‏‏ں اپنے دفتر خالی کردتے۔ جارجیائی حکا‏م نے 9 اگست نو‏‏ں اطلاع دتی سی کہ روسی فضائی حملےآں وچ باکو b تبلیسی – سیہان پائپ لائن نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی ، لیکن اوہ کھو گیا سی۔ تبلیسی وچ [[روئٹرز|رائٹرز دے]] نامہ نگاراں نے 10 اگست د‏‏ی صبح سویرے تن دھماکےآں د‏‏ی سماعت کيتی تے وزارت داخلہ دے اک جارجیائی نمائندے نے دسیا کہ روسی جنگی طیارےآں دے ذریعہ تبلیسی بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے تن بم گرائے گئے سن ۔ اس دن روس نے ہوائی اڈے دے نیڑے اک فوجی مینوفیکچرنگ پلانٹ اُتے وی حملہ کيتا سی۔ اگلے روز تبلیسی وچ اک سویلین [[ریڈار]] اسٹیشن اُتے بمباری کيتی گئی۔ اگرچہ 12 اگست نو‏‏ں دشمنیاں دے خاتمے دا اعلان کيتا گیا سی ، لیکن روسی جنگی طیارےآں نے 12 اگست دے دوران جارجیا وچ بم گرنا بند نئيں کيتا۔ ''وال اسٹریٹ جرنل'' نے 14 اگست نو‏‏ں اطلاع دتی سی کہ تبلیسی دے جنوب وچ باکو b تبلیسی y سیہان پائپ لائن تے باکو – سوپسا پائپ لائن دے چوراہے دے نیڑے رپورٹر نے 45 گڑھے دیکھے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB121866234961938253|title=Raids Suggest Russia Targeted Energy Pipelines|last=Guy Chazan|website=The Wall Street Journal|date=14 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306053613/https://www.wsj.com/articles/SB121866234961938253|archivedate=6 March 2019}}</ref> === میڈیا تے سائبر وار === اس جنگ دے نال روس تے جارجیا دے وچکار میڈیا د‏‏ی لڑائی ہوئی سی۔ <ref name="media">{{حوالہ ویب|last=Matthew Collin|url=http://www.aljazeera.com/focus/2008/11/20081122163930714458.html|title=Media war flares over S Ossetia|publisher=Al Jazeera|date=24 November 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415085148/https://www.aljazeera.com/focus/2008/11/20081122163930714458.html|archivedate=15 April 2019}}</ref> روسی فوج روسی جارجیا نو‏‏ں بدنام کرنے تے روس نو‏‏ں تنازعہ والے علاقے وچ روسی شہریاں دے نجات دہندہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی خبر د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی روسی صحافیاں نو‏‏ں جنگی زون وچ لے گئی۔ روس نے ٹی وی اُتے اپنے اقدامات د‏‏ی تائید کرنے والے ریکارڈ وی نشر کیتے جس دا جنوبی اوسیٹیا تے ابخازیا د‏‏ی مقامی آبادیاں اُتے سخت اثر پيا۔ پہلی بار ، روسی مسلح افواج دے ترجمان نو‏‏ں روسی حکا‏م نے جنگ دے بارے وچ ٹی وی انٹرویو دینے دے لئی مہیا کيتا سی۔ انہاں حرباں تے گھریلو کامیابی دے باوجود ، جارجیا دے خلاف روسی انفارمیشن آپریشن بین الاقوامی سطح اُتے کامیاب نئيں ہوسکیا۔ {{Sfn|Donovan|2009}} معلومات‏‏ی جنگ دے جواب وچ ، جارجیائی حکومت نے جارجیا وچ روسی ٹیلی ویژن چینلز د‏‏ی نشریات روک دتی تے روسی ویب سائٹس تک رسائی روک دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.interfax.ru/print.asp?sec=1448&id=40620|script-title=ru:Рунет вернулся в Грузию|date=21 October 2008|language=ru|accessdate=2 July 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201135551/http://www.interfax.ru/print.asp?sec=1448&id=40620|archivedate=1 December 2010}}</ref> جارجیا تے روس دے وچکار اطلاعات د‏‏ی جھڑپاں مسلح دشمنی ختم ہونے دے بعد جاری رني‏‏‏‏ں۔ سیاسی سائنس دان سوانٹے کارنیل دے مطابق ، کریملن نے جارجیا نو‏‏ں اس جنگ دا ذمہ دار قرار دینے دے لئی اک بین الاقوامی انفارمیشن کمپین وچ لکھاں خرچ کیتے۔ اُتے ، روسی میڈیا دے کچھ لوکاں سمیت ایہ وی ثبوت موجود نيں کہ روس نے واقعتا. جنگ شروع د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Laaneots|2016}} جنگ دے دوران ، ہیکرز نے جارجیائی حکومت تے نیوز ویب سائٹاں اُتے حملہ کيتا تے میزبان سرورز نو‏‏ں ناکارہ کردتا۔ کچھ روسی نیوز ویب سائٹاں اُتے وی حملہ کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rian.ru/russia/20080810/115936419.html|title=RIA Novosti hit by cyber-attacks as conflict with Georgia rages|date=10 August 2008|accessdate=11 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080812050039/http://www.en.rian.ru/russia/20080810/115936419.html|archivedate=12 August 2008}}</ref> کچھ ماہرین نے تریخ وچ پہلی بار اس گل دا ذکر کيتا کہ اک قابل ذکر سائبرٹیک تے اک حقیقی فوجی مصروفیت بیک وقت ہوئی ا‏‏ے۔ == سیز فائر معاہدہ == [[فائل:Medvedev-Sarkozy.jpg|متبادل=Two men standing at podiums|کھبے|thumb| اس منصوبے اُتے گل گل دے بعد [[صدر روس|روسی صدر]] دمتری میدویدیف تے فرانسیسی صدر [[نکولس سرکوزی|نکولس سرکوزی دی]] مشترکہ پریس کانفرنس ]] 12 اگست نو‏‏ں ، روسی صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے جارجیا وچ " امن نفاذ " آپریشن بند کرنے دا اعلان کيتا۔ "اس آپریشن نے اپنا مقصد حاصل کرلیا اے ، امن فوجیاں تے عام شہریاں د‏‏ی سیکیورٹی بحال کردتی گئی ا‏‏ے۔ جارحیت پسند نو‏‏ں سزا دتی گئی ، اسنو‏ں بہت زیادہ نقصان ہويا۔ " اس دن دے آخر وچ انہاں نے فرانسیسی صدر [[نکولس سرکوزی]] ( صدر برائے دفتر برائے یورپی کونسل) نال ملاقات کيت‏ی تے چھ نکاندی تجویز نو‏‏ں منظور کرلیا۔ اس تجویز د‏‏ی اصل وچ چار نکات سن ، لیکن روس نے مضبوطی تو‏ں ہور دو تے اضافہ کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ جارجیا نے درخواست کيتی کہ اضافے نو‏‏ں قوسین بخش بنایا جائے۔ روس نے اعتراض کيتا تے سارکوزی نے ساکاشویلی تو‏ں معاہدے نو‏‏ں قبول کرنے اُتے قابو پالیا۔ سرکوزی تے ساکاشویلی دے مطابق ، سرکوزی تجویز وچ چھٹا نکتہ مدویدیف د‏‏ی رضامندی تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ 14 اگست نو‏‏ں ، جنوبی اوسیتیا دے صدر ایڈورڈ کوکوٹی تے ابخاز دے صدر سرگئی باگپش نے وی اس منصوبے د‏‏ی تائید کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kremlin.ru/eng/text/news/2008/08/205312.shtml|title=President of Russia|publisher=The Kremlin|date=14 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505130109/http://www.kremlin.ru/eng/text/news/2008/08/205312.shtml|archivedate=5 May 2009}}</ref> اگلے دن کونڈولیزا رائس تبلیسی دا سفر کردی رہی ، جتھ‏ے ساکاشویلی نے اس د‏ی موجودگی وچ اس دستاویز اُتے دستخط کیتے۔ 16 اگست نو‏‏ں ، روسی صدر دمتری میدویدیف نے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://archive.kremlin.ru/eng/text/news/2008/08/205406.shtml|title=President Medvedev signed a plan to resolve the Georgian-South Ossetia conflict, based on the six principles previously agreed on.|date=16 August 2008|publisher=The Kremlin|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120729135328/http://archive.kremlin.ru/eng/text/news/2008/08/205406.shtml|archivedate=29 July 2012}}</ref> اس منصوبے وچ مندرجہ ذیل آئین نو‏‏ں مجسم بنایا گیا اے (خارج شدہ اضافے نو‏‏ں قوسین کر دتا گیا اے ): {{Quotation|# طاقت دے استعمال وچ کوئی کسر نئيں # دشمنیاں دا وضاحتی خاتمہ # انسانی امداد تک مفت رسائی (اور مہاجرین د‏‏ی واپسی د‏‏ی اجازت) # جارجیائی فوج نو‏‏ں لازمی اے کہ اوہ اپنے معمول دے اڈاں اُتے واپس جاواں # روسی فوجی دستےآں نو‏‏ں دشمنی دے آغاز تو‏ں پہلے خطوط اُتے واپس جانا چاہیدا۔ اک بین الاقوامی میکانزم دے منتظر ، روسی امن فوجی دستے اضافی حفاظتی اقدامات (چھ ماہ) اُتے عمل درآمد کرن گے # ابخازیہ تے جنوبی اوسیٹیا وچ دیرپا سلامتی دے طریق کار دے بارے وچ بین الاقوامی مباحثے دا آغاز (امریکی تے [[یورپ وچ تنظیم برائے سلامتی تے تعاون]] دے فیصلےآں اُتے مبنی))}} جنگ بندی اُتے دستخط ہونے دے بعد ، دشمنی فوری طور اُتے ختم نئيں ہوئی۔ {{Sfn|Volume II|2009}} ایہ ذکر کردے ہوئے کہ شہری روسی کوچ ، فوجیاں تے کرائے دے فوجیاں نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں پہلے فرار ہوئے رہے سن ، ''[[دی گارڈین|دی گارڈین دے]]'' اک رپورٹر نے 13 اگست نو‏‏ں لکھیا سی کہ "جنگ بندی دا نظریہ مضحکہ خیز اے "۔ 8 ستمبر نو‏‏ں ، سرکوزی تے میدویدیف نے جارجیا تو‏ں روسی پل بیک اُتے اک ہور معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ فرانسیسی صدر نال ملاقات دے بعد ، میدویدیف نے کہیا کہ انخلا دا انحصار اس یقین دہانی اُتے اے کہ جارجیا طاقت دا استعمال نئيں کريں گا۔<ref>{{cite news|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19435|title=New Agreement in Force|publisher=Civil.Ge|date=8 September 2008|access-date=4 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074734/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19435|archive-date=7 April 2014|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=7 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407074734/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19435}}</ref> روسی افواج "جنوب اوسیتیا تے ابخازیہ تو‏ں ملحقہ علاقےآں نال دشمنی دے آغاز تو‏ں پہلے لائن تک" دستبردار ہوجاواں گی۔ اُتے ، جنوبی اوسیتیا تے ابخازیہ تو‏ں فوجی انخلا دا اعلان نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7604376.stm|title=Russians 'agree Georgia deadline'|work=BBC News|date=8 September 2008|access-date=4 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407101053/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7604376.stm|archive-date=7 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == بعد وچ == === روسی انخلا === {{multiple image|align=left|total_width=320|image1=Russian Military Bases in Abkhazia (2011-2016 Data).svg|width1=980|height1=735|caption1=ابخازیہ وچ روسی فوجی اڈے سن 2016 تک۔|image2=Russian Military bases in Tskhinvali Region of Georgia.svg|width2=778|height2=749|caption2=سن 2015 تک تسخیوالی خطے وچ روسی فوجی اڈے۔}} 17 اگست نو‏‏ں ، میدویدیف نے اعلان کيتا کہ اگلے دن روسی فوج جارجیا تو‏ں نکلنا شروع کردے گی۔ 19 اگست نو‏‏ں دونے ملکاں دے ذریعہ [[جنگی قیدی|قیدی جنگ دے]] اڈاں نو‏‏ں تبدیل [[جنگی قیدی|کردتا]] گیا۔ جارجیائی عہدے دار دے اک عہدیدار نے کہیا کہ اگرچہ اس دے ملک نے پندرہ جارجیا دے ل five پنج روسی فوجی تبدیل کردتے ، انہاں وچ دو غیر لڑاکا ، جارجیا نو‏‏ں شبہ اے کہ روس نے ہور دو جارجیاں نو‏‏ں رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ 22 اگست نو‏‏ں روسی افواج ایگوٹی تو‏ں وکھ ہوگئياں تے جارجیائی پولیس گوری د‏‏ی سمت اگے بڑھی۔ روس نے دعوی کيتا کہ روسی افواج دا انخلاء ختم ہوچکيا ا‏‏ے۔ اُتے ، روسی چوکیاں گوری دے نیڑے تے دو روسی تلاش دے تھ‏‏اںو‏اں [[پو‏تی (جارجیا)|پوٹی دے]] نیڑے ٹھہرے۔ 13 ستمبر نو‏‏ں ، روسی فوج نے مغربی جارجیا تو‏ں انخلا شروع کيتا تے [[ماسکو وقت|ماسکو ٹائم دے]] 11 بجے تک ، پوٹی دے نیڑے پوسٹاں ترک کردتی گئياں۔ تو‏ں واپسی Senaki تے Khobi وی جگہ لے لی.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=32544|script-title=ru:Вывод войск|date=13 September 2008|language=ru|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150715054937/http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=32544|archivedate=15 July 2015}}</ref> روسی افواج 8 اکتوبر نو‏‏ں ابخازیا تے جنوبی اوسیتیا تو‏ں متصل بفر علاقےآں تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں تے جارجیا وچ یورپی یونین د‏‏ی نگرانی دا مشن ہن انہاں علاقےآں د‏‏ی نگرانی کريں گا۔ روس نے سرحدی پنڈ پیریوی وچ اک ہی اسٹیشن نو‏‏ں برقرار رکھنا جاری رکھیا۔ 12 دسمبر نو‏‏ں ، روسی افواج نے دستبرداری اختیار کيتی۔ اٹھ گھنٹےآں دے بعد اوہ پنڈ وچ دوبارہ داخل ہوئے تے روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں خبردار کيتا گیا کہ اوہ فائرنگ کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=20131|title=MIA: Russia's Moves in Perevi Aim at 'Renewal of Military Confrontation'|publisher=Civil.Ge|date=13 December 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914053645/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=20131|archivedate=14 September 2017}}</ref> اس دے بعد روسی افواج نے پنڈ وچ تن اسٹیشن قائم کردتے۔ 18 اکتوبر 2010 نو‏‏ں ، پیریوی وچ موجود تمام روسی افواج جنوبی اوسیتیا واپس چلی گئياں تے جارجیائی فوجی داخل ہوئے<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/news/world-europe-11570787|work=BBC News|title=Russian troops withdraw from Georgian town|date=19 October 2010}}</ref>۔ پر 9 ستمبر 2008، روس جنوبی اوسیشیا تے ابخازیہ وچ روسی افواج نو‏‏ں انہاں دے متعلقہ ''اصل'' حکومتاں دے نال باہمی معاہداں دے تحت رہنے دا اعلان کيتا. روسی وزیر خارجہ سیرگی لاوروف نے کہیا کہ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا وچ روسی تعینا‏‏تی جارجیا نو‏‏ں علاقےآں د‏‏ی بازیابی تو‏ں روکنے وچ فیصلہ کن ثابت ہوئے گی۔ جارجیا ابخازیہ تے جنوبی اوسیٹیا نو‏‏ں روس دے زیر قبضہ علاقےآں نو‏‏ں سمجھدا ا‏‏ے۔ نومبر 2011 وچ ، یورپی پارلیمنٹ نے ابخازیا تے جنوبی اوسیتیا نو‏‏ں جارجیائی علاقےآں دے مقبوضہ دے طور اُتے تسلیم کرنے د‏‏ی قرارداد منظور کيتی۔ <ref name="eu_occupation">{{حوالہ ویب|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P7-TA-2011-0514|title=European Parliament resolution of 17 November 2011 containing the European Parliament's recommendations to the Council, the Commission and the EEAS on the negotiations of the EU-Georgia Association Agreement (2011/2133(INI))|publisher=European Parliament|date=17 November 2011|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150805173606/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P7-TA-2011-0514|archivedate=5 August 2015}}</ref> === روس دے ذریعہ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی تسلیم شدگی === [[فائل:Dmitry Medvedev 17 September 2008-1.jpg|کھبے|thumb| ابخازیا تے جنوبی اوسیتیا د‏‏ی شناخت دے فورا بعد ہی سرگے بگپش (کھبے) ، [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] (درمیانی) تے ایڈورڈ کوکوٹی (سجے) ]] 25 اگست 2008 نو‏‏ں ، روسی پارلیمنٹ نے اک تحریک منظور د‏‏ی ، جس دے خلاف کسی نے ووٹ نئيں دتا۔ اس تحریک وچ صدر میدویدیف دے ذریعہ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا نو‏‏ں سفارتی طور اُتے تسلیم کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی ۔ 26 اگست نو‏‏ں ، میدویدیف نے دونے ریاستاں نو‏‏ں تسلیم کرنے دے احکامات جاری کیتے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/26/russia.georgia1|title=Russia defies west by recognising Georgian rebel regions|last=Mark Tran|website=The Guardian|date=26 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927183827/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/26/russia.georgia1|archivedate=27 September 2018}}</ref> ایہ کہندے ہوئے کہ دونے ادارےآں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنا "انسانی جاناں نو‏‏ں بچانے دے واحد امکان د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔" روس د‏‏ی طرف تو‏ں اس تسلیم د‏‏ی مذمت امریکا ، فرانس ، [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل آف یورپ دے]] سکریٹری جنرل ، [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل آف یورپ]] د‏‏ی پارلیمانی اسمبلی دے صدر ، [[یورپ وچ تنظیم برائے سلامتی تے تعاون|او ایس سی ای دے]] چیئرمین ، [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] تے [[گروہ 7|جی 7]] نے اس بنیاد اُتے د‏‏ی کہ اس نے جارجیا د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ علاقائی سالمیت ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں تے جنگ بندی معاہدہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19300|title=CoE, PACE Chairs Condemn Russia's Move|publisher=Civil.Ge|date=26 August 2008|accessdate=26 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607101230/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19300|archivedate=7 June 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19296|title=OSCE Chair Condemns Russia's Recognition of Abkhazia, S.Ossetia|publisher=Civil.Ge|date=26 August 2008|accessdate=26 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607105557/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19296|archivedate=7 June 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19301|title=Scheffer 'Rejects' Russia's Move|publisher=Civil.Ge|date=26 August 2008|accessdate=26 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110607104542/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19301|archivedate=7 June 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.glocom.org/debates/20080828_okumura_emergence/index.html|title=The Emergence of an Expanded Forum to Replace the G8: The Silver Lining to the Cloud over Russia and the West|last=Jun Okumura|publisher=GLOCOM Platform|date=29 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003062102/http://www.glocom.org/debates/20080828_okumura_emergence/index.html|archivedate=3 October 2018}}</ref> روس د‏‏ی اس کارروائی دے جواب وچ ، جارجیائی حکومت نے روس دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ <ref name="break2">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7588428.stm|title=Georgia breaks ties with Russia|work=BBC News|date=29 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073511/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7588428.stm|archive-date=6 October 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> روس نے [[شنگھائی تعاون تنظیم]] تو‏ں اس د‏ی منظوری دے لئی منظوری طلب کيتی۔ اُتے ، ایس سی او ریاستاں بالخصوص چین وچ علیحدگی پسند علاقےآں دے بارے وچ بے چینی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تنظیم نے تسلیم کرنے د‏‏ی حمایت نئيں کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Niklas Swanström|url=http://www.cacianalyst.org/?q=node/4930|title=Georgia: The split that split the SCO|publisher=Central Asia-Caucasus Institute Analyst|date=3 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912175233/http://www.cacianalyst.org/?q=node%2F4930|archivedate=2008-09-12|access-date=2020-09-17|url-status=live}}</ref> === بین الاقوامی مانیٹر === جارجیا وچ او ایس سی ای مشن دے مینڈیٹ د‏‏ی میعاد یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ختم ہوگئی سی ، اس دے بعد جدو‏ں روس نے اس دے تسلسل د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کردتا سی۔ جنگ دے بعد تو‏ں ہی او ایس سی ای مانیٹرز نو‏‏ں جنوبی اوسیتیا تک رسائی تو‏ں انکار کيتا گیا سی۔ UNOMIG دا مینڈیٹ 16 جون 2009 نو‏‏ں ختم ہويا۔ روس نے وی اس د‏ی توسیع نو‏‏ں وی روک دتا سی ، جس وچ ایہ استدلال کيتا گیا سی کہ مینڈیٹ ابخازیہ د‏‏ی آزادی دے اعتراف اُتے روس دے مؤقف د‏‏ی صحیح عکاسی نئيں کردا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ دے مشن دے سربراہ جوہن وربیک دے مطابق ، ابخازیہ وچ لگ بھگ 60،000 نسلی جارجی باشندے مشن دے خاتمے دے بعد کمزور ہوگئے۔ <ref name="veto2">{{cite news|author=Matt Robinson|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE55F35820090616|title=Georgia angry after Russia vetoes U.N. monitors|agency=Reuters|date=16 June 2009}}</ref> 5 جنوری 2015 تک ، 259 یوروپی یونین مانیٹرنگ مشن (EUMM) مانیٹر جارجیا وچ تے 2 [[برسلز]] وچ کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://eumm.eu/en/about_eumm/facts_and_figures|title=EUMM Mission Facts And Figures|accessdate=7 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123064403/http://www.eumm.eu/en/about_eumm/facts_and_figures|archivedate=23 January 2015}}</ref> EUM مبصرین نو‏‏ں روس دے ذریعہ ابخازیہ تے جنوبی اوسیتیا وچ داخل نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thecommentator.com/article/1272/georgia_and_russia_the_occupation_too_many_have_forgotten|title=Georgia and Russia: The occupation too many have forgotten|last=Luke Coffey|publisher=thecommentator|date=1 June 2012|accessdate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220181039/http://www.thecommentator.com/article/1272/georgia_and_russia_the_occupation_too_many_have_forgotten|archivedate=20 December 2013}}</ref> === جیو پولیٹیکل اثر === [[فائل:Baku pipelines.svg|متبادل=Multi-coloured regional map|thumb| بی ٹی سی پائپ لائن (سبز) تے منصوبہ بند نیبوکو گیس پائپ لائن (ٹینجرائن)]] 2008 د‏‏ی جنگ [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین دے خاتمے دے]] بعد پہلا موقع سی جدو‏ں روسی فوج نو‏‏ں اک آزاد ریاست دے خلاف استعمال کيتا گیا سی ، جس نے روس نو‏‏ں اپنے سیاسی مقاصد دے حصول دے لئی اک بھرپور فوجی مہم چلانے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icds.ee/publications/article/the-russian-bear-on-the-warpath-against-georgia/|title=The Russian Bear on the Warpath Against Georgia|last=Kaarel Kaas|publisher=International Centre for Defense Studies|year=2009|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170629170100/https://www.icds.ee/publications/article/the-russian-bear-on-the-warpath-against-georgia/|archivedate=29 June 2017}}</ref> او ایس سی ای ملک د‏‏ی سرحداں اُتے پرتشدد ترمیم کرنے د‏‏ی روس د‏‏ی کوشش اُتے مغربی سیکیورٹی تنظیماں د‏‏ی تیزی تو‏ں رد عمل ظاہر کرنے وچ ناکامی نے اس د‏ی خامیاں نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ [[مغربی یورپ|مغربی یورپی]] تے [[مشرقی یورپ|مشرقی یورپی]] ملکاں دے وچکار تقسیم روس دے نال تعلقات اُتے وی عیاں ہوئے گیا۔ یوکرین تے ہور سابق سوویت ملکاں نے روسی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں واضح پیغام موصول کيتا کہ نیٹو تو‏ں ممکنہ طور اُتے الحاق تو‏ں غیر ملکی مداخلت تے اس ملک دے ٹوٹنے دا سبب بنے گی۔ ابخازیا دا موثر قبضہ روس دے جیو پولیٹیکل اہداف وچو‏ں اک سی۔ {{Sfn|Cohen|2011}} یورپی یونین دے زیر اہتمام نابوکو پائپ لائن د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں ٹرانسکاکیشیا دے ذریعے وسطی ایشیائی ذخائر دے نال یورپ نو‏‏ں ملانے والی راستہ روک دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.codesria.org/IMG/pdf/7-_What_Caused_the_August_War__Mohammad_Sajjadur_Rahman_March_31_2009.pdf|title=Georgia and Russia: What Caused the August War?|access-date=26 April 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620165416/http://www.codesria.org/IMG/pdf/7-_What_Caused_the_August_War__Mohammad_Sajjadur_Rahman_March_31_2009.pdf |date=20 June 2017 }}</ref> جارجیا وچ جنگ نے بین الاقوامی تعلقات وچ بہتری لیانے تے امریکا دے تسلط نو‏‏ں مجروح کرنے وچ روس د‏‏ی ہمت نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ جنگ دے فورا بعد ہی روسی صدر میدویدیف نے پنج نکاندی روسی خارجہ پالیسی د‏‏ی نقاب کشائی کردتی۔ میدویدیف نظریہ نے کہیا اے کہ "ساڈے شہریاں د‏‏یاں جاناں تے وقار دا تحفظ ، جتھ‏ے کدرے وی ہوئے ، ساڈے ملک دے لئی بلا شبہ ترجیح اے "۔ بیرونی ملکاں وچ روسی شہریاں د‏‏ی موجودگی حملے د‏‏ی اک نظریا‏تی بنیاد تشکیل دے گی۔ انہاں تو‏ں وابستہ روسی "مراعات یافتہ مفادات" والے علاقےآں دے وجود دے بارے وچ میدویدیف دے بیان نے روس دے [[سوویت ریاستاں|بعد دے سوویت ریاستاں]] وچ روس دے خصوصی داؤ اُتے زور دتا تے ایہ حقیقت وی ظاہر کیت‏‏ی کہ روس روس د‏‏ی مقامی انتظامیہ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں خطرے وچ ڈالے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/weekly/medvedev_doctrine_and_american_strategy|title=The Medvedev Doctrine and American Strategy|last=George Friedman|date=2 September 2008|publisher=Stratfor Global Intelligence|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170624144150/https://www.stratfor.com/weekly/medvedev_doctrine_and_american_strategy|archivedate=24 June 2017}}</ref> جنگ نے جارجیا دے نیٹو وچ شمولیت دے قلیل مدتی امکانات نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref name="badly_damaged"/><ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://cddrl.stanford.edu/publications/the_russogeorgian_war_and_beyond_towards_a_european_great_power_concert/|title=The Russo-Georgian war and beyond: towards a European great power concert|date=March 2012|access-date=15 June 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714212838/http://cddrl.stanford.edu/publications/the_russogeorgian_war_and_beyond_towards_a_european_great_power_concert/ |date=14 July 2014 }}</ref> روسی صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] نے نومبر 2011 وچ کہیا سی کہ جے روس نے جارجیا اُتے حملہ نہ کيتا ہُندا تاں نیٹو سابق سوویت جمہوریہ ملکاں نو‏‏ں قبول کرلیندا۔ "جے آپ &nbsp; میدویدیف نے [[ولادیقفقاز|ولادیکاکاز]] دے اک فوجی اڈے دے افسران نو‏‏ں دسیا == انسانیت سوز اثرات تے جنگی جرائم == [[فائل:Refugees from south ossetia-alagir.jpg|متبادل=Group of people, primarily women|کھبے|thumb| [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیٹیا دے]] [[الاگیر|علاگیر]] وچ اک کیمپ وچ جنوبی اوسیائی مہاجر ]] [[فائل:Kekhvi on fire.jpg|متبادل=One-story house on fire|کھبے|thumb| جارجیائی پنڈ کیکوی وچ سوکھانوالی تو‏ں جاوا جانے والی سڑک اُتے اک جلدا گھر۔]] [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) نے کہیا اے کہ جنگ وچ شامل تمام فریقین نے جنگ اُتے حکومت کرنے والے بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنجیدگی تو‏ں خلاف ورزی د‏‏ی تے عام شہریاں وچ بہت ساریاں ہلاکتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایچ آر ڈبلیو نے اطلاع دتی اے کہ جارجیائی فوج دے ذریعہ غیر جنگجوواں اُتے جان بجھ کر حملےآں دا کوئی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/en/node/79681/section/3|website=Up in Flames|title=Executive Summary|date=23 January 2009|publisher=Human Rights Watch|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930090455/http://www.hrw.org/en/node/79681/section/3|archivedate=30 September 2012}}</ref> جنوبی اوسیٹیائی پارلیمنٹ تے متعدد اسکولاں تے نرسریاں نو‏‏ں جنوبی اوسیٹیائی فوجیاں تے رضاکار ملیشیا دے فوجی چوکیو‏ں دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی تے جارجیا د‏‏ی توپ خانے تو‏ں فائر کيتا گیا سی۔ جارجیا نے دسیا کہ اس دے حملےآں دا مقصد صرف "فائرنگ د‏‏ی پوزیشناں نو‏‏ں غیرجانبدار کرنا اے جتھ‏ے تو‏ں جارجیائی پوزیشناں نو‏‏ں نشانہ بنایا جارہیا اے "۔ ایچ آر ڈبلیو نے جنوبی اوسیٹیائی جنگجوواں دے ذریعہ شہریاں دے استعمال دے بارے وچ گواہ دے اکاؤنٹس نو‏‏ں دستاویزی کيتا۔ اس طرح دے استعمال تو‏ں سویلین اشیاء نو‏‏ں جائز فوجی اہداف حاصل ہوئے گئے ، تے ایچ آر ڈبلیو نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ جنوبی اوسیٹیائی جنگجو غیر لڑاکا آبادی نو‏‏ں سویلین ڈھانچے دے نیڑے یا فوجی پوزیشن قائم کرکے خطرے وچ ڈال رہے ني‏‏‏‏ں۔ جارجیا شہری علاقےآں وچ فوجی اہداف نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی غلط ہتھیاراں دا استعمال کرکے طاقت دے اَنھّا دھند استعمال دا ذمہ دار سی۔ <ref name="hrw_shelling">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/en/node/79681/section/10|website=Up in Flames|title=2.2 Indiscriminate Shelling of Tskhinvali and Outlying Villages|date=23 January 2009|publisher=Human Rights Watch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090504164619/http://www.hrw.org/en/node/79681/section/10|archivedate=4 May 2009}}</ref> روس نے جنوبی اوسیٹیا تے جارجیا دے ضلع گوری وچ فرار ہونے والے شہریاں نو‏‏ں جان بجھ کر حملہ کيتا۔ روسی جنگی طیارےآں نے جارجیا وچ شہری آبادی دے مراکز تے جنوبی اوسیتیا وچ نسلی جارجیائیاں دے دیہاتاں اُتے بمباری کيتی۔ مسلح ملیشیا پرت مار ، [[آتش زنی|جلانے]] تے [[اغوا|اغواء]] وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔ ملیشیا دے حملےآں نے جارجیائی شہریاں نو‏‏ں بھج جانے اُتے مجبور کردتا۔ <ref name="send">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/en/news/2008/08/16/georgia-international-groups-should-send-missions|title=Georgia: International Groups Should Send Missions|publisher=[[نگہبان حقوق انسانی]]|date=18 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141021141631/http://www.hrw.org/en/news/2008/08/16/georgia-international-groups-should-send-missions|archivedate=21 October 2014}}</ref> جارجیائی باشندےآں دے ذریعہ ایم 85 ایس کلسٹر بم تے روسیاں دے ذریعہ آر بی دے 250 کلسٹر بماں دے استعمال تو‏ں عام شہریاں وچ ہلاکتاں ہوئیاں۔ جارجیا نے مبینہ طور اُتے دوہزارہ اہ‏م سڑک دے ذریعے فرار ہونے والے غیر جنگجوواں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی دو بار کلسٹر ہتھیاراں دا استعمال کيتا سی تے اس نے کلسٹر بماں تو‏ں روسی افواج تے روکی سرنگ دے آس پاس اُتے حملہ کرنے دا اعتراف کيتا سی۔ <ref name="Council of Europe HR commissioner report">{{حوالہ ویب|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1338365&Site=CommDH&BackColorInternet=FEC65B&BackColorIntranet=FEC65B&BackColorLogged=FFC679#P186_27442|title=Human Rights in Areas Affected by the South Ossetia Conflict. Special Mission to Georgia and Russian Federation|last=Thomas Hammarberg|publisher=Council of Europe|date=8 September 2008|accessdate=15 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091015011909/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1338365&Site=CommDH&BackColorInternet=FEC65B&BackColorIntranet=FEC65B&BackColorLogged=FFC679#P186_27442|archivedate=15 October 2009}}</ref> روس نے کلسٹر بماں دے استعمال تو‏ں انکار کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/the-human-cost-of-war-in-georgia-20081001|title=The human cost of war in Georgia|date=1 October 2008|publisher=Amnesty International|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002092949/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/the-human-cost-of-war-in-georgia-20081001|archivedate=2 October 2008}}</ref> ایچ آر ڈبلیو نے اطلاع دتی اے کہ جنگ دے دوران ، جنوبی اوسیتیا وچ نسلی جارجیائی دیہات نو‏‏ں نذر آتش کيتا گیا تے جنوبی اوسیٹیائی ملیشیا نے انہاں دا سرقہ کيتا۔ اس تو‏ں تنازعے دے بعد 20،000 اکھڑ پئے لوکاں د‏‏ی واپسی وچ رکاوٹ ا‏‏ے۔ <ref name="protect">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/en/news/2008/11/25/russia-protect-civilians-occupied-georgia|title=Russia: Protect Civilians in Occupied Georgia|publisher=Human Rights Watch|date=25 November 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205154916/http://www.hrw.org/en/news/2008/11/25/russia-protect-civilians-occupied-georgia|archivedate=5 December 2014}}</ref> میموریل سوسائٹی دے مطابق ، کیکوی ، کرتہ ، اچابیٹی ، تامرشینی ، ایریڈوی ، واناندی تے اوونیوی دے گائاں "عملی طور اُتے مکمل طور اُتے جھلس گئے"۔ <ref name="memorial_casualties">{{حوالہ ویب|url=http://www.memo.ru/2008/09/19/1909082.htm|title=Violations of Human Rights and Norms of Humanitarian law in the Conflict Zone in South Ossetia|publisher=[[Memorial (society)|Memorial]]|date=11 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505064016/http://www.memo.ru/2008/09/19/1909082.htm|archivedate=5 May 2009}}</ref> جنوبی اوسیئن دے صدر ایڈورڈ کوکوٹی نے اک انٹرویو وچ کہیا سی کہ جارجیائی گائاں نو‏‏ں مسمار کردتا گیا اے تے جارجیا دے کسی وی مہاجرین نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔ جارجیائی شہری ، جو اکھلگوری ضلع وچ رہائش پذیر سن تے جنوبی اوسیٹیا وچ رہنے دے خواہاں سن ، نو‏‏ں روسی پاسپورٹ حاصل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ یوروپی یونین دے کمیشن دا کہنا اے کہ ایہ امکان اے کہ دشمنیاں دے دوران تے جنگ دے نتیجے وچ ، جنوبی اوسیتیا وچ جارجیائیاں د‏‏ی نسلی صفائی دا ارتکاب کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Volume I|2009}} [[فائل:Tserovani IDPs settlement, Georgia (02).jpg|متبادل=Large group of small, identical homes|سجے|thumb| تصواروانی ، جارجیائی حکومت نے تنازعہ والے علاقے تو‏ں آئی ڈی پیز دے لئی تعمیر کردہ اک دیہات وچو‏ں اک اے ]] روس نے جارجیا اُتے جنوبی اوسیٹیا وچ " [[نسل کشی]] " کرنے دا الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Andrew Osborn|last2=Jeanne Whalen|url=https://www.wsj.com/articles/SB121874784363742015|title=Evidence in Georgia Belies Russia's Claims of 'Genocide'|website=[[وال اسٹریٹ جرنل]]|date=15 August 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807190021/https://www.wsj.com/articles/SB121874784363742015|archivedate=7 August 2018}}</ref> روسی حکا‏م نے ابتدائی طور اُتے ایہ دعوی کيتا سی کہ جارجیائی فوج دے ہتھو‏ں تصنولی دے 2،000 نسلی اوسیتین شہری ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ روس دے مطابق ، جارجیا وچ تنازعہ وچ روسی مداخلت د‏‏ی وجہ اس ہلاکتاں د‏‏ی وڈی تعداد سی۔ اعلیٰ ہلاکتاں دے دعوےآں تو‏ں اوسیائیاں دے عوام د‏‏ی رائے متاثر ہوئی۔ ایچ آر ڈبلیو دے مطابق ، کچھ اوسیٹیائی شہریاں نے انٹرویوز وچ کہیا سی کہ روسی ٹیلی ویژن دے ذریعہ اعلان کردہ "جنوبی اوسیتیا وچ ہزاراں شہری ہلاکتاں" د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے جارجیائی دیہات نو‏‏ں جلانے تے انہاں نو‏‏ں پتھراؤ دینے د‏‏ی منظوری دتی ا‏‏ے۔ دسمبر 2008 وچ ، روسی فیڈریشن دے پراسیکیوٹر آفس د‏‏ی تحقیقا‏تی کمیٹی دے ذریعہ مجموعی طور اُتے 162 جنوبی اوسیتین ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا۔ <ref name="The Issue of Civilian Casualties in South Ossetia">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/en/node/79681/section/15|website=Up in Flames|publisher=Human Rights Watch|title=2.7 The Issue of Civilian Casualties in South Ossetia|date=23 January 2009|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716153703/http://www.hrw.org/en/node/79681/section/15|archivedate=16 July 2009}}</ref> جارجیا تے جنوبی اوسیتیا نے بین الاقوامی عدالتاں دے پاس دوسری طرف تو‏ں مبینہ جنگی جرائم دے بارے وچ شکایات درج کيت‏یاں نيں ، جنہاں وچ [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] ، <ref>{{حوالہ ویب|title=South Ossetia Floods European Rights Court With Georgia Cases|url=http://www.rferl.org/content/South_Ossetia_Floods_European_Rights_Court_With_Georgia_Cases/1294435.html|date=6 October 2008|publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090808191936/http://www.rferl.org/content/South_Ossetia_Floods_European_Rights_Court_With_Georgia_Cases/1294435.html|archivedate=8 August 2009}}</ref> [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Case Concerning Application of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (Georgia v. Russian Federation) Order of 2 December 2008|series=Reports of Judgments, Advisory Opinions, and Orders|publisher=International Court of Justice|url=http://www.icj-cij.org/docket/files/140/14915.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090306135231/http://www.icj-cij.org/docket/files/140/14915.pdf|archivedate=6 March 2009}}</ref> تے انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت شامل نيں ۔ اس جنگ نے اک 192،000 افراد نو‏‏ں بے گھر کردتا جس وچ اوسئینیائی تے جارجین وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="amnesty-report">{{حوالہ ویب|url=http://amnesty.org/en/library/info/EUR04/005/2008/en|title=Civilians in the line of fire: The Georgia-Russia conflict|publisher=[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام]]|date=18 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211075957/http://amnesty.org/en/library/info/EUR04/005/2008/en|archivedate=11 December 2008}}</ref> بہت سارے لوک جنگ دے بعد اپنے گھراں نو‏‏ں واپس جاسک‏‏ے سن ، لیکن اک سال دے بعد 30،000 دے نیڑے جارجیائی باشندے ہن وی اکھاڑے ہوئے سن ۔ مئی 2014 تک ، 20،272 افراد تاحال بے گھر سن ، انہاں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں ''ڈی فیکٹو'' حکا‏م نے روک دتا سی۔ <ref name="idp-report_2014">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/68/868|title=Status of internally displaced persons and refugees from Abkhazia, Georgia, and the Tskhinvali region/ South Ossetia, Georgia|publisher=United Nations|date=7 May 2014|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927195627/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A%2F68%2F868|archivedate=27 September 2018}}</ref> == رد عمل == === بین الاقوامی رد عمل === [[فائل:Condoleezza Rice Visit to Georgia, Press Conference with Mikheil Saakashvli.JPG|متبادل=Woman and man standing in front of podiums, with flags in background|کھبے|thumb| امریکی وزیر [[کانڈولیزا رایس|خارجہ کونڈولیزا رائس]] تے جارجیا دے صدر میخائل ساکاشویلی اگست 2008 وچ تبلیسی پریس کانفرنس وچ ]] [[فائل:Sokhumi&McFaul-2008-Batumi.jpg|متبادل=Smaller military boat passing a larger one|thumb| جارجیائی کوسٹ گارڈ د‏‏ی گشت والی کشتی ''P-24 سوکھومی'' {{USS|McFaul|DDG-74|6}} گزر رہی اے {{USS|McFaul|DDG-74|6}} [[باتومی|بٹومی دی]] بندرگاہ اُتے [[باتومی|پہنچدے ہوئے]] ]] متعدد مغربی ملکاں نے جنگ دے دوران روسی اقدامات اُتے سخت تنقید کيت‏ی سی: * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Sweden}}''' ۔ 8 اگست 2008 نو‏‏ں سویڈن دے وزیر برائے امور خارجہ کارل بلڈٹ نے کہیا کہ ایہ بحران جنوبی اوسیتیا د‏‏ی طرف تو‏ں اشتعال انگیزی د‏‏ی وجہ تو‏ں اے تے جارجیائی فوجاں آئینی حکم نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 9 اگست نو‏‏ں بلڈٹ نے روس د‏‏ی جارجیا دے نال جنگ وچ جانے د‏‏ی وجہ نو‏‏ں [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] دے اقدامات تو‏ں موازنہ کيتا ، "کسی وی ریاست نو‏‏ں کسی دوسری ریاست دے علاقے وچ فوجی طور اُتے مداخلت کرنے دا حق نئيں اے کیونجے اوتھ‏ے ایداں دے افراد موجود نيں جنہاں دا پاسپورٹ اس ریاست دے ذریعہ جاری کيتا گیا اے یا جو ریاست دے شہری ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے نظریہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوششاں نے ماضی وچ یورپ نو‏‏ں جنگ کيت‏ی لپیٹ وچ لے رکھیا ا‏‏ے۔ . . تے ساڈے پاس ایہ یاد رکھنے د‏‏ی وجہ اے کہ ہٹلر نے [[وسطی یورپ|وسطی یورپ دے]] کافی حص partsاں نو‏‏ں کمزور تے حملہ کرنے دے لئی نصف صدی پہلے اس عقیدہ نو‏‏ں تھوڑا سا استعمال کيتا سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thelocal.se/13596/20080809/|title=Sweden evokes Hitler in condemning Russian assault|date=9 August 2008|website=The Local|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080810170731/http://www.thelocal.se/13596/20080809/|archivedate=10 August 2008}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|United Kingdom}}''' - برطانوی سکریٹری خارجہ ڈیوڈ ملی بینڈ نے 9 اگست نو‏‏ں کہیا ، "روس نے اج جنوبی اوسیٹیا تو‏ں ، جارجیائی بندرگاہ پوٹی تے گوری شہر اُتے حملہ کردے ہوئے لڑائی وچ توسیع کردتی اے ، جدو‏ں کہ ابخاز فورسز اپر کوڈوری وچ جارجیائی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ وادی وچ اس د‏ی بے حرمتی کردا ہون۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fco.gov.uk/resources/en/press-release/2008/august/georgia-statement-080809|title=Foreign Secretary deplores continued fighting in Georgia (09/08/2008)|publisher=Foreign and Commonwealth Office|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828024606/http://www.fco.gov.uk/resources/en/press-release/2008/august/georgia-statement-080809|archivedate=28 August 2008}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|United States}}''' - امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] نے 11 اگست دے آخر وچ کہیا ، "روس نے اک خودمختار پڑوسی ریاست اُتے حملہ کيتا اے تے اس دے عوام د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب جمہوری حکومت نو‏‏ں دھمکی دتی ا‏‏ے۔ 21 ويں صدی وچ اس طرح د‏‏ی کارروائی ناقابل قبول ا‏‏ے۔ " بش نے ایہ وی کہیا ، "اس گل دے شواہد موجود نيں کہ روسی افواج جلد ہی راجگڑھ شہر وچ شہری ہوائی اڈے اُتے بمباری کرنا شروع کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔" بش نے روس اُتے زور دتا کہ اوہ یوروپی یونین د‏‏ی ثالثی اُتے فائر بندی معاہدے اُتے دستخط کرے ، بصورت ہور روس مغرب دے نال اپنے موقف نو‏‏ں "خطرہ" وچ ڈال دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/95c4df26-67c7-11dd-8d3b-0000779fd18c|title=Moscow threatens Georgia regime, says Bush|website=[[Financial Times]]|date=12 August 2008|accessdate=22 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161222221558/https://www.ft.com/content/95c4df26-67c7-11dd-8d3b-0000779fd18c|archivedate=22 December 2016}}</ref> اگرچہ بش انتظامیہ نے جارجیا دے دفاع دے لئی فوجی رد عمل اُتے غور کيتا ، لیکن اس نے اس دے خلاف فیصلہ کيتا تاکہ روس دے نال تنازعہ نو‏‏ں اکسایا نہ جاسک‏‏ے۔ اس دے بجائے ، امریکا نے جارجیا نو‏‏ں فوجی طیارےآں اُتے انسانی امداد بھیجی۔ <ref name="politico">{{حوالہ ویب|url=http://www.politico.com/news/stories/0210/32487.html|title=U.S. pondered military use in Georgia|last=Ben Smith|publisher=Politico.com|date=2 March 2010|accessdate=5 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206033256/http://www.politico.com/news/stories/0210/32487.html|archivedate=6 February 2010}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Poland}}''' - پولینڈ، دے صدور [[لتھووینیا|لیتھوینیا]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[یوکرین]] تے دے وزیر اعظم [[لٹویا|لیٹویا]] ( لیک Kaczyński ، Valdas Adamkus ، ٹوماس Hendrik د‏‏ی الویس ، وکٹر Yushchenko تے Ivars Godmanis جارجیا دے صدر نال ملاقات کيت‏ی جو)، میخائل ساکاش ولی Kaczyński د‏‏ی پہل پر، اک اُتے شائع 12 اگست 2008 تبلیسی ریلی پارلیمنٹ دے سامنے منعقد ہوئی جس وچ تقریبا ڈیڑھ لکھ افراد نے شرکت کيتی۔ "پولینڈ ، پولینڈ" ، "دوستی ، دوستی" تے "جارجیا ، جارجیا" دے نعرے لگاندے ہوئے ہجوم نے پولینڈ دے صدر د‏‏ی تقریر دا جوش و خروش تو‏ں جواب دتا۔ <ref name="wiec">{{حوالہ ویب|url=http://www.rp.pl/artykul/175569.html|title=Lech Kaczyński: jesteśmy tu po to, by podjąć walkę|website=Rzeczpospolita|date=12 August 2008|language=pl|accessdate=4 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111082310/http://www.rp.pl/artykul/175569.html|archivedate=11 January 2012}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Hungary}}''' - ہنگری دے حزب اختلاف دے رہنما وکٹر اوربن نے روسی مداخلت تے 1956 دے ہنگری دے انقلاب نو‏‏ں کچلنے دے وچکار متوازی گلاں کھینچاں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Orbánnak 56 jutott eszébe az orosz hadmûveletekrõl|url=http://index.hu/belfold/ovgruzorsz08/|publisher=index.hu|date=14 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101223170239/http://index.hu/belfold/ovgruzorsz08/|archivedate=23 December 2010|language=hu}}</ref> * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Ukraine}}''' - صدر یوشینکو نے تجویز پیش د‏‏ی کہ [[سواستوپول|سیواستوپول]] بحری اڈے دے بارے وچ یوکرین تے روس دے وچکار معاہدے نو‏‏ں 2017 وچ توسیع نئيں کيت‏ی جائے گی۔ یوکرین باشندےآں نو‏‏ں شبہ سی کہ روس دے حامی کریمیا روس دے ذریعہ فوجی مداخلت دا اک سبب بن جاواں گے۔ فرانس تے جرمنی نے اک عہدے دار دا عہدہ سنبھال لیا ، تے کسی مجرم جماعت دا ناں لینے تو‏ں پرہیز کيتا: * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|European Union}}''' ۔ 8 اگست نو‏‏ں فرانس (جس نے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دا]] گھمدا ہويا عہدہ سنبھالیا [[یورپی اتحاد|سی]] ) نے اعلان کيتا کہ یورپی یونین تے امریکا جنگ بندی دے لئی مذاکرات دے لئی اک مشترکہ وفد بھیجاں گے۔ <ref name="eu_usa">{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/europe/article/2008/08/08/violents-affrontements-en-ossetie-du-sud_1081796_3214.html|title=La Géorgie et la Russie s'affrontent pour le contrôle de l'Ossétie du Sud|website=[[Le Monde]]|date=8 August 2008|language=fr|accessdate=8 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080809064649/http://www.lemonde.fr/europe/article/2008/08/08/violents-affrontements-en-ossetie-du-sud_1081796_3214.html|archivedate=9 August 2008}}</ref> 30 ستمبر 2009 نو‏‏ں ، یورپی یونین دے تعاون تو‏ں ''جارجیا وچ تنازعات دے بارے وچ آزاد انٹرنیشنل فیکٹ فائنڈنگ مشن'' نے کہیا کہ ، کئی مہینےآں دے باہمی اشتعال انگیزی دے آغاز تو‏ں پہلے ، "کھلی دشمنی دا آغاز سنکھلی والے شہر تے جارجیائی فوج دے خلاف وڈے پیمانے اُتے جارجیائی فوجی کارروائی تو‏ں ہويا سی۔ آس پاس دے علاقےآں ، 7 تو‏ں 8 اگست 2008 د‏‏ی رات نو‏‏ں شروع کيتا گیا۔ " * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Germany}}''' - جرمنی د‏‏ی چانسلر [[انگیلا میرکل]] نے جارجیا وچ انسانی صورتحال دے بارے وچ اپنی تشویش دا اظہار کيتا تے جنگ بند کرنے اُتے زور دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bundeskanzlerin.de/nn_127772/Content/EN/Artikel/2008/08/2008-08-08-suedossetien-gewalt-stoppen__en.html|title=Angela Merkel calls for immediate ceasefire|publisher=Bundeskanzlerin|date=11 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080831185402/http://www.bundeskanzlerin.de/nn_127772/Content/EN/Artikel/2008/08/2008-08-08-suedossetien-gewalt-stoppen__en.html|archivedate=31 August 2008}}</ref> چند رہنماواں نے روس دے اس موقف د‏‏ی حمایت کی: * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Italy}}''' – '''<span data-ve-ignore="true">اٹلی</span>''' دے وزیر برائے امور خارجہ فرانکو فراتینی نے کہیا ، "ہم یورپ وچ روس مخالف اتحاد نئيں تشکیل دے سکدے ، تے اس نکتے اُتے اسيں پوتن دے مؤقف دے نیڑے ني‏‏‏‏ں۔" انہاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ ولادیمیر پوتن تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی نیڑےی شراکت دار ني‏‏‏‏ں۔ '''<span data-ve-ignore="true">اٹلی</span>''' * [[null|ربط=|حدود]] '''{{Flagu|Belarus}}''' – '''<span data-ve-ignore="true">بیلاروس کے</span>''' صدر الیگزینڈر لوکاشینکو نے 19 اگست نو‏‏ں کہیا ، "روس نے اُتے سکو‏ن ، عقلمندی تے خوبصورتی تو‏ں کم کيتا۔" <ref>{{حوالہ ویب|title=Belarus leader applauds Russian response to South Ossetia crisis|url=http://en.rian.ru/world/20080819/116132622.html|date=19 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080903135745/http://en.rian.ru/world/20080819/116132622.html|archivedate=3 September 2008}}</ref>'''<span data-ve-ignore="true">بیلاروس کے</span>''' جارجیا نے 12 اگست 2008 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ اوہ [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|دولت مشترکہ د‏‏ی خودمختار ریاستاں]] نو‏‏ں چھڈ دے گی ، جسنو‏ں اس نے جنگ تو‏ں گریز نہ کرنے دا ذمہ دار ٹھہرایا سی۔ اس د‏ی روانگی اگست 2009 وچ موثر ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/Georgia_Finalizes_Withdrawal_From_CIS/1802284.html|title=Georgia Finalizes Withdrawal From CIS|publisher=RFE/RL|date=18 August 2009|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115123131/http://www.rferl.org/content/Georgia_Finalizes_Withdrawal_From_CIS/1802284.html|archivedate=15 January 2016}}</ref> تعلیمی مارٹن ملوک دے مطابق ، مغربی ملکاں نو‏‏ں ایہ محسوس نئيں ہويا کہ روس دے نال "چھوٹے تے معمولی" جارجیا اُتے تناؤ نو‏‏ں بڑھانا ضروری ا‏‏ے۔ انہاں نے ''بین الاقوامی امور دے کاکیشین جائزے'' وچ لکھیا اے کہ مغربی پالیسی بنانے والے روس نو‏‏ں وکھ نئيں کرنا چاہندے سن کیونجے "بین الاقوامی مسائل" نو‏‏ں حل کرنے دے لئی اس د‏ی مدد ضروری سی۔ [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ دی]] کمیٹی برائے امور خارجہ د‏‏ی مئی 2015 د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ "جارجیا د‏‏ی طرف تو‏ں روس د‏‏ی طرف تو‏ں روس د‏‏ی جارحیت ، تے علاقائی سالمیت د‏‏ی خلاف ورزی اُتے یورپی یونین دے رد عمل نے 2008 وچ یوکرائن وچ وی ايس‏ے طرح تو‏ں کم کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی سی۔ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+REPORT+A8-2015-0171+0+DOC+XML+V0//EN|title=REPORT on the strategic military situation in the Black Sea Basin following the illegal annexation of Crimea by Russia (2015/2036(INI))|last=Committee on Foreign Affairs|publisher=European Parliament|date=21 May 2015|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807190409/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2F%2FEP%2F%2FTEXT+REPORT+A8-2015-0171+0+DOC+XML+V0%2F%2FEN|archivedate=7 August 2018}}</ref> === بحیرہ اسود وچ نیٹو دا رد عمل === روسی حملے دے بعد [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] نے بحیرہ اسود وچ اپنی بحری موجودگی نو‏‏ں نمایاں طور اُتے ودھایا ، جارجیائی بندرگاہاں اُتے جہازاں نے لنگر گرائے ، تے [[امریکی بحریہ|امریکی بحریہ دے]] مطابق ، انسانی ہمدردی د‏‏ی مدد کيت‏ی ۔ نیٹو نے کہیا کہ بحیرہ اسود وچ اس د‏ی موجودگی دا جارجیائی بحران تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اس دے جہاز عمومی دورے ک‏ر رہ‏ے سن تے رومانیہ تے بلغاریہ دے نال بحری جہاز د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ روسی جنرل اناطولی نوگوویتسن نے 1936 وچ مونٹریکس کنونشن دے تحت بحیرہ اسود وچ داخل جہازاں د‏‏ی تعداد اُتے پابندی نو‏‏ں واپس کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.regnum.ru/english/polit/1047087.html|title=Black Sea Fleet ships start tracking NATO guests|publisher=Regnum|date=27 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828004948/http://www.regnum.ru/english/polit/1047087.html|archivedate=28 August 2008}}</ref> روسی صدر دمتری میدویدیف نے اس دعوے اُتے سوال اٹھایا کہ جارجیا جانے والے بحری جہاز فوجی مواد د‏‏ی فراہمی دا الزام لگیا کر صرف انسان دوستی کيتی امداد لا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.1tv.ru/news/osetiya/127541|script-title=ru:Госсовет России формулирует новую внешнеполитическую стратегию страны|publisher=[[Pervy Kanal]]|date=6 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912192310/http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.main?p_news_title_id=127541&p_news_razdel_id=16&p_pagenum=1|archivedate=12 September 2008|language=ru}}</ref> سیاسی تجزیہ کار ولادی میر ساک‏ر ک‏ے مطابق ، مونٹریکس کنونشن دے ذریعہ طے شدہ جہاز دے وزن تے دوراں د‏‏ی لمبائی دے باوجود ، امریکا نے وقتا فوقتا جہازاں وچ ردوبدل کردے ہوئے بحیرہ اسود وچ مستقل طور اُتے اپنی موجودگی برقرار رکھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ocnus.net/artman2/publish/Defence_Arms_13/Naval_Imbalance_in_the_Black_Sea_After_the_Russian-Georgian_War.shtml|title=Naval Imbalance in the Black Sea After the Russian-Georgian War|last=Vladimir Socor|publisher=Ocnus.Net|date=27 November 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190127051206/http://www.ocnus.net/artman2/publish/Defence_Arms_13/Naval_Imbalance_in_the_Black_Sea_After_the_Russian-Georgian_War.shtml|archivedate=27 January 2019}}</ref> == جنگجو == === جارجیائی جنگی ترتیب === ''ماسکو ڈیفنس بریف دے مطابق'' ، روسی غیر سرکاری تنظیم برائے تجزیہ برائے حکمت عملی تے ٹیکنالوجیز دے مرکز ، انگریزی بولی دے رسالے دے مطابق ، جارجیائی فوج وچ دوسری ، تیسری تے چوتھ‏ی انفنٹری بریگیڈ ، آرٹلری بریگیڈ ، پہلی جماعت دا حصہ شامل اے انفنٹری بریگیڈ تے اسٹینڈ لون گوری ٹانک بٹالین۔ ہور برآں ، خصوصی دستے تے وزارت برائے امور برائے امور دے دستے تعینات کردتے گئے۔ رسالے دے مطابق فوج د‏‏ی کل تعداد 16،000 سی۔ بین الاقوامی انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز دے مطابق ، دوسری ، تیسری تے چوتھ‏ی انفنٹری بریگیڈ ، خصوصی دستے تے توپ خانہ برگیڈ د‏‏ی دس ہلکی انفنٹری بٹالین ، جنہاں وچ تقریبا 12،000 فوجی شامل سن ، تنازعہ دے آغاز تو‏ں ہی توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ سیکھانوالی نو‏‏ں محفوظ رکھنے دا بنیادی کم چوتھ‏ی بریگیڈ نے دوسری تے تیسری بریگیڈ دے تعاون تو‏ں مکمل کيتا۔ <ref name="rapidreaction">{{حوالہ ویب|url=http://www.iiss.org/EasysiteWeb/getresource.axd?AssetID=20268&type=full&servicetype=Attachment|title=Russia's rapid reaction|last=Alexander Nicoll|last2=Sarah Johnstone|date=September 2008|publisher=International Institute for Strategic Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081021133353/http://www.iiss.org/EasysiteWeb/getresource.axd?AssetID=20268&type=full&servicetype=Attachment|archivedate=21 October 2008}}</ref> یوروپی یونین دے فیکٹ فائنڈنگ مشن دے مطابق ، 10،000-11،000 فوجیاں نے جنگ وچ حصہ لیا۔ {{Sfn|Volume II|2009}} پہلی انفنٹری بریگیڈ ، صرف نیٹو دے معیار دے بارے وچ ہدایت د‏‏ی جانے والی ، جنگ دے آغاز وچ عراق وچ خدمات انجام دے رہی سی۔ 11 اگست نو‏‏ں ، [[امریکی فضائیہ|ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فضائیہ]] نے اسنو‏ں جورجیا روانہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.airforcetimes.com/article/20080811/NEWS/808110302/U-S-takes-Georgian-troops-home-from-Iraq|title=U.S. takes Georgian troops home from Iraq|date=11 August 2008|last=Michael Hoffman|website=Air Force Times}}</ref> جارجیائی فوج دے بہترین فوجی عراق تو‏ں زیادہ معاوضے وچ سن تے اوہ لڑائی وچ حصہ نئيں لے سک‏‏ے۔ {{Sfn|Volume II|2009}} جنگ تو‏ں پہلے بیرون ملک جارجیائی فوج دے 2،000 فوجیاں د‏‏ی موجودگی تے بیرون ملک جارجیائی اعلیٰ سطح دے سرکاری عہدیداراں د‏‏ی موجودگی دا مطلب ایہ سی کہ جارجیا وچ دشمنی شروع کرنے دا ارادہ نئيں سی۔ {{Sfn|Chifu|2009}} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" ! colspan="2" | تعینات یونٹ |- ! وابستگی ! اکائیاں |- | وزارت دفاع | خصوصی آپریشن فورسز |- | | پہلی انفنٹری بریگیڈ |- | | دوسرا انفنٹری بریگیڈ |- | | تیسری انفنٹری بریگیڈ |- | | چوتھ‏ی انفنٹری بریگیڈ |- | | 5 ويں انفنٹری بریگیڈ |- | | ملٹری انجینئرنگ بریگیڈ |- | | علیحدہ لائٹ انفنٹری بٹالین |- | | علیحدہ ٹانک بٹالین |- | | بحری فوج |- | | فضائیہ |- | | فوج دا لاجسٹک سپورٹ ڈیپارٹمنٹ |- | | نیشنل گارڈ |- | | ایم / آر محکمہ ، وچ آپریٹو ڈویژن |- | وزارت برائے امور برائے امور | خصوصی کم مین ڈویژن |- | | تنازعہ والے علاقےآں دے نیڑے علاقےآں وچ پولیس دے ریجنل یونٹ |- | | محکمہ خصوصی آپریشن |- | | آئینی تحفظ دا محکمہ |- | | خصوصی آپریشن سنٹر |} === روس-جنوبی اوسیٹین - ابخاز جنگی ترتیب === روسی 58 ويں فوج دا اک قابل ذکر حصہ ، جو روس دے نمایاں فوجی اکائیاں وچو‏ں اک اے ، روسی آرڈر آف جنگ وچ شامل سی۔ ایہ فوج ، بھاری ہارڈ ویئر تے طیارےآں د‏‏ی تعداد وچ جارجیائی فوج تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="CSIS">{{حوالہ ویب|last=Hamilton|first=Robert E.|title=A Resolute Strategy on Georgia|publisher=[[Center for Strategic and International Studies|Centre for Strategic and International Studies]]|date=4 September 2008|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/080903_geo_rus_article.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910090817/http://www.csis.org/media/csis/pubs/080903_geo_rus_article.pdf|archivedate=10 September 2008}}</ref> 58 ويں آرمی نے [[دوسری چیچن جنگ]] لڑی۔ <ref name="heritage_chechnya">{{حوالہ ویب|url=http://www.heritage.org/research/reports/2008/08/russian-forces-in-the-georgian-war-preliminary-assessment-and-recommendations|title=Russian Forces in the Georgian War: Preliminary Assessment and Recommendations|last=James Jay Carafano|last2=Ariel Cohen|last3=Lajos F. Szaszdi|publisher=[[The Heritage Foundation]]|date=20 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091014143607/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2031.cfm|archivedate=14 October 2009}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" ! colspan="4" | تعینات یونٹ: جنوبی اوسیٹین سیکٹر |- ! تعینا‏‏تی ! بیعت ! اکائیاں ! سبونٹس |- | ابتدا وچ حاضر ہاں | جنوبی اوسیٹیا | 2،500 جنوبی اوسیتیا دیاں فوجاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.rian.ru/analysis/20080808/115905108.html|title=What will be the outcome of the Georgian-Ossetian war?|date=8 August 2008|accessdate=2 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204051754/http://en.rian.ru/analysis/20080808/115905108.html|archivedate=4 December 2008}}</ref> | |- | | روس | روسی امن فوج | روسی بٹالین تو‏ں 496 {{Sfn|Volume III|2009}} |- | | | | شمالی اوسیٹیا تو‏ں 488 {{Sfn|Volume III|2009}} |- | کمک | روس | 58 ويں آرمی | 135 ويں علیحدہ موٹرائزڈ رائفل رجمنٹ د‏‏ی دو بٹالین |- | | | | 19 ويں موٹرائیزڈ رائفل ڈویژن د‏‏ی 503ويں موٹرائزڈ رائفل رجمنٹ |- | | | | 19 ويں موٹرائیزڈ رائفل ڈویژن د‏‏ی 693ويں موٹرائزڈ رائفل رجمنٹ |- | | | 42 ويں موٹرائزڈ رائفل ڈویژن | 70 واں موٹرائیزڈ رائفل رجمنٹ |- | | | | 71 ويں موٹرائزڈ رائفل رجمنٹ |- | | | چیچن یونٹ | خصوصی بٹالین ووستوک د‏‏ی اک کمپنی <ref name="spetsnaz_vostok_n_zapad">{{حوالہ ویب|url=http://lenta.ru/news/2008/08/11/vostok/index.htm|script-title=ru:В зону конфликта переброшены роты чеченских батальонов "Восток" и "Запад"|publisher=Lenta.ru|date=11 August 2008|language=ru|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726175652/http://lenta.ru/news/2008/08/11/vostok/index.htm|archivedate=26 July 2012}}</ref> |- | | | | اسپیشل بٹالین Zapad د‏‏ی اک کمپنی |- | | | ہوائی جہاز دے جوان (VDV) | 76 ويں گارڈز فضائی حملہ ڈویژن ( [[پسکوف|پیسوکوف]] ) د‏‏ی 104 و 234 پیراٹروپ ریگیمینٹس |- | | | | 98 واں گارڈز ایئر بورن ڈویژن ( [[ایوانوو]] ) د‏‏ی اکائیاں |- | | | GRU د‏‏ی اکائیاں | وی ڈی وی (ماسکو) دے 45 ويں ڈیٹچید ریکوناسیس رجمنٹ دے اسپیٹسناز د‏‏ی اک بٹالین |- | | | | دسويں اسپیشل فورس بریگیڈ دے یونٹ |- | | | | 22 ويں اسپیشل فورس بریگیڈ دے یونٹ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" ! colspan="2" | تعینات یونٹ: ابخاز سیکٹر |- ! بیعت ! اکائیاں |- | روس | ستويں نوروروسیسک فضائی حملہ ڈویژن |- | | 76 ويں پیسوکوف فضائی حملہ ڈویژناں |- | | 20 واں موٹرائیزڈ رائفل ڈویژن دے عناصر |- | | بحریہ دے بحری بیڑے بحری جہاز د‏‏ی دو بٹالین |- | ابخازیہ | ابخازیا د‏‏ی مسلح افواج (زمینی تے فضائیہ ) |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" ! colspan="2" | تعینات یونٹ: ہويا |- ! بیعت ! اکائیاں |- | روس | چوتھ‏ی ہوائی فوج |} === فوجی تجزیہ === ==== جارجیا ==== [[فائل:Buk-M1-2 air defence system in 2010.jpg|thumb| بو-ایم 1 ایئر ڈیفنس سسٹم]] امریکی عہدے داراں دا کہنا سی کہ "[جارجیا] د‏‏ی فوج دے چند موثر عناصر وچو‏ں اک" ایئر ڈیفنس سی ، تجزیہ کاراں نے ایس اے 11 بوک 1 ایم نو‏‏ں اک ٹوپولیو -22 ایم بمبار نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کرنے تے اس دے نقصان وچ مدد دینے دا سہرا دتا ۔ کچھ ایس یو 25۔ <ref name="aviationweek">{{حوالہ ویب|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news/aw081808p2.xml&headline=Georgian%20Military%20Folds%20Under%20Russian%20Attack|title=Georgian Military Folds Under Russian Attack|last=David A. Fulghum|last2=Douglas Barrie|last3=Robert Wall|last4=Andy Nativi|website=Aviation Week|date=15 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110521070941/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news%2Faw081808p2.xml&headline=Georgian%20Military%20Folds%20Under%20Russian%20Attack|archivedate=21 May 2011}}</ref> اس خیال د‏‏ی آزاد روس دے تجزیہ تو‏ں تائید ہوئی۔ <ref name="airfarce"/> روسی نائب چیف آف جنرل اسٹاف ، کرنل جنرل اناطولی نوگوویتسن نے کہیا کہ جارجیا نے یوکرین تو‏ں خریدتا ہويا سوویت ساختہ ٹور تے بو طیارہ بردار میزائل نظام ، جنگ دے دوران روسی طیارےآں د‏‏ی شوٹنگ دے ذمہ دار سن ۔ <ref name="aviation.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.aviation.com/technology/080818-russia-georgia-air-war.html|title=War Reveals Russia's Military Might and Weakness|last=Vladimir Isachenkov|publisher=Aviation|date=18 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081120045947/http://www.aviation.com/technology/080818-russia-georgia-air-war.html|archivedate=20 November 2008}}</ref> روس دے اک جائزہ ، جسنو‏ں راجر میکڈرموٹ نے رپورٹ کيتا اے ، کہیا اے کہ جے روسی جارجین مغربی جارجیا وچ سینکی دے نیڑے اپنے ب-ایم ون سسٹم دا اک حصہ تے جنوبی اوسیتیا وچ اوسا دے متعدد میزائل لانچراں نو‏‏ں پِچھے نہ چھوڑدے۔ کچھ اطلاعات دے مطابق ، جارجیا دے پاس اسرائیلی ساختہ اسپائیڈر ایس آر شارٹ رینج دے خود تو‏ں چلنے والے اینٹی ایرکرافٹ سسٹم د‏‏ی بیٹری وی سی۔ جارجیائی فضائی دفاع دے ابتدائی انتباہ تے کمانڈ کنٹرول دے تاکتیکی نظام نو‏‏ں ترکی دے راستے نیٹو ایئر صورتحال ڈیٹا ایکسچینج (اے ایس ڈی ای) تو‏ں جوڑا گیا سی ، جس نے جارجیا نو‏‏ں تنازعہ دے دوران انٹیلی جنس فراہ‏م د‏‏ی سی۔ <ref name="mdb_georgian_air_defence2">{{cite journal|last=Aminov|first=Said|title=Georgia's Air Defense in the War with South Ossetia|journal=[[Moscow Defence Brief]]|publisher=[[Centre for Analysis of Strategies and Technologies]]|issue=#1(15)/2009|url=http://mdb.cast.ru/mdb/3-2008/item3/article3/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711165314/http://mdb.cast.ru/mdb/3-2008/item3/article3/|archivedate=11 July 2009|url-status=dead}}</ref> جارجیا نے کہیا اے کہ اس د‏ی اہ‏م کمیاں عمل دے دوران غیر موثر مواصلات تے اس وچ ہويا د‏‏ی طاقت دا فقدان سی۔ CAST دے کونسٹنٹن مکیئنکو نے پائلٹاں د‏‏ی غیر معیاری ہدایات نو‏‏ں جارجیائی ہوائی باشندےآں دے سلوک برتاؤ د‏‏ی بنیادی وجہ قرار دتا۔ <ref name="airfarce">{{حوالہ ویب|url=http://www.cast.ru/eng/comments/?id=328|title=The Russian Air Force didn't perform well during the conflict in South Ossetia|last=Konstantin Makienko|publisher=Centre for Analysis of Strategies and Technologies|date=15 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327235047/http://www.cast.ru/eng/comments/?id=328|archivedate=27 March 2009}}</ref> جارجیائی فوج دے پہلے نائب وزیر دفاع بٹو کٹیلیا دے مطابق ، جارجیا نو‏‏ں اپنی فضائی حدود د‏‏ی حفاظت دے لئی اک پیچیدہ ، کثیرالجہ‏تی ہوائی دفاعی نظام د‏‏ی ضرورت سی۔ جارجیا د‏‏ی فوج وچ شامل مغربی افسران نے اشارہ کيتا کہ جارجیائی فوج د‏‏ی کوتاہیاں نو‏‏ں بہت زیادہ اے کہ اوہ نويں ہتھیاراں دے ذریعہ ختم ہوسکن۔ 2 ستمبر 2008 دے ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے اک]]'' آرٹیکل دے مطابق ، "جارجیا د‏‏ی فوج روسی فوج د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں پہلے ہی بھج گئی ، تے پِچھے ہٹ گئی تے جارجیائی شہریاں نو‏‏ں دشمن د‏‏ی راہ اُتے چھڈ دتا۔ ابتدائی چند گھنٹےآں دے رابطے دے بعد اس دے طیارے پرواز نئيں کر سک‏‏ے۔ اس د‏ی بحریہ بندرگاہ وچ ڈُبی گئی سی ، تے اس د‏ی گشت د‏‏ی کشتیاں روسی ٹرکاں نے ٹریلرز اُتے اتارا سی۔ " <ref name="nyt03092">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/09/03/world/europe/03georgia.html|work=The New York Times|title=Georgia Eager to Rebuild Its Defeated Armed Forces|first1=C. J.|last1=Chivers|first2=Thom|last2=Shanker|date=2 September 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305052938/https://www.nytimes.com/2008/09/03/world/europe/03georgia.html|archive-date=5 March 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> روس دے اک جارحانہ حملے نے جارجیا نو‏‏ں حیرت تو‏ں گرفتار کرلیا ، جو اس طرح دے حملے دا مقابلہ کرنے دے لئی کدی تیار نئيں ہويا سی۔ {{Sfn|Chifu|2009}} بہت ساری انتظامی تے طریقہ کار د‏‏ی دشواری جنگ دے دوران سامنے آئی۔ {{Sfn|Chifu|2009}} اک مغربی افسر دے مطابق ، جارجیائی رسد د‏‏ی تیاری اک معمولی گل سی۔ کارروائی دے دوران سب ڈویژناں دے وچکار مداخلت ہوئی۔ اک ممکنہ دشمن ، 58 ويں فوج دے خلاف لڑائی د‏‏ی نقل تیار کرنے د‏‏ی تربیت ، جارجیائی فوج نے کدی منظم نئيں کيت‏‏ی سی۔ جنگ دے دوران ، پہاڑاں وچ مواصلات ٹُٹ گئے تے فوجیاں نو‏‏ں موبائل فون دا سہارا لینا پيا۔ ناکافی منصوبہ بندی سی۔ جیورگی تاوڈگریڈز دے مطابق ، کسی نے روکی سرنگ نو‏‏ں سیل کرنے دے بارے وچ نئيں سوچیا۔ گوری وچ 9 اگست نو‏‏ں 10،000 جارجیائی تحفظ پسنداں د‏‏ی فراہمی دا اک مایوس کن ادارہ سی۔ انہاں دے کوئی خاص اہداف نئيں سن تے اگلے دن تبلیسی واپس چلے گئے۔ اس تنازعہ نو‏‏ں جارجیائی صحافیاں نے اس جنگ دے ناں تو‏ں منسوب کيتا سی جو "تریخ تو‏ں پوشیدہ سی" کیونجے لڑائی د‏‏ی بوہت گھٹ ویڈیو ریکارڈنگ موجود سی۔ <ref name="lessons">{{حوالہ ویب|last=Liklikadze|first=Koba|title=Lessons and losses of Georgia's five-day war with Russia|publisher=The Jamestown Foundation|url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33974|date=26 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605015943/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33974|archivedate=5 June 2011}}</ref> انہاں دے امریکی تربیت کاراں دے مطابق ، جارجیائی فوجی "جنگجو روح" رکھنے دے باوجود لڑنے دے لئی تیار نئيں سن ۔ اعلیٰ عہدےآں اُتے بوہت گھٹ نظم و ضبط تے جاننے والے افسر سن ، تے ساکاشویلی د‏‏ی حکومت دا کوئی فوجی پس منظر نئيں سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/08/18/washington/18diplo.html|work=The New York Times|title=U.S. Watched as a Squabble Turned into a Showdown|first1=Helene|last1=Cooper|first2=C.J.|last2=Chivers|first3=Clifford J.|last3=Levy|date=17 August 2008|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021060306/https://www.nytimes.com/2008/08/18/washington/18diplo.html|archive-date=21 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ==== روس ==== روسی کمانڈ ، کنٹرول ، مواصلات تے انٹلیجنس (C IntelligeI) نے تنازعہ دے دوران خراب کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ روسی مواصلات دے نظام پرانے سن ، اک 58 ويں آرمی دے کمانڈر نے مبینہ طور اُتے صحافی دے زیر ملکیت سیٹلائٹ فون دے ذریعے اپنی جنگی فوج نال رابطہ کيتا سی۔ جدید گلناس دے بغیر ، صحت تو‏ں متعلق رہنمائی والے اسلحہ استعمال نئيں کيتا جاسکدا سی تے امریکی زیر کنٹرول [[عالمی مقامیابی نظام|جی پی ایس]] دستیاب نئيں سی ، کیو‏ں کہ جنگی خطے نو‏‏ں کالا کردتا گیا سی۔ روسی وزیر دفاع دے غفلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، بغیر پائلٹ دے فضائی گڈیاں دے استعمال کیت‏‏ی اجازت نئيں دتی گئی سی۔ آر آئی اے نووستی دے اک اداریے وچ کہیا گیا اے کہ روسی افواج قابل اعتماد فضائی بحالی دے نظام دے بغیر سن ، اک بار اس دے بجائے ٹیپوولیو ٹو 22 ایم 3 بمبار استعمال کردیاں سن۔ <ref name="en.rian.ru">{{حوالہ ویب|url=http://en.rian.ru/analysis/20080909/116657490.html|title=Russian Army's weaknesses exposed during war in Georgia|date=9 September 2008|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524234436/http://en.rian.ru/analysis/20080909/116657490.html|archivedate=24 May 2009}}</ref> اُتے ، جنگ دے دوران روسی تفریق بٹالین تے رجمنٹ وی تعینات سن ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} روس دے جنرل اسٹاف دے نائب چیف ، جنرل اناطولی نوگوویتسن نے کہیا کہ اس تنازعہ وچ نويں ہتھیاراں د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ <ref name="georgiandaily.com">{{حوالہ ویب|url=http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=6793&Itemid=74|title=Georgia War Shows Russia Army Now a 'Force to Be Reckoned With'|last=Sebastian Alison|website=Georgian Daily|date=27 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505000205/http://georgiandaily.com/index.php?option=com_content&task=view&id=6793&Itemid=74|archivedate=5 May 2009}}</ref> آر آئی اے نووستی دے اداریے وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ روسی ایس یو 25 زمینی حملے دے جیٹ طیارےآں وچ ریڈار وژن تے زمینی ہدف کوآرڈینیٹ کمپیوٹنگ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دے پاس طویل فاصلے تک سطح تو‏ں ہويا تک مار کرنے والے میزائل وی نئيں سن جو کسی دشمن دے فضائی دفاعی علاقےآں تو‏ں اگے فائر کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="en.rian.ru"/> حزب اختلاف تو‏ں وابستہ روسی تجزیہ کار کونسٹنٹن مکیئنکو نے روسی فضائیہ دے غیر معیاری طرز عمل دا مشاہدہ کيتا: "یہ قطعی طور اُتے ناقابل یقین اے کہ روسی فضائیہ پنج روزہ جنگ دے اختتام تک فضائی برتری قائم کرنے وچ ناکا‏م رہی ، اس حقیقت دے باوجود کہ دشمن کوئی لڑاکا ہويا بازی نئيں سی "۔ <ref name="airfarce"/> روسی ماہر انتون لاوروف دے مطابق ، 8 اگست نو‏‏ں ، جنوبی اوسیتیا وچ تعینات روسی تے جنوبی اوسیتیا دے فوجیاں نو‏‏ں اس گل دا علم ہی نئيں سی کہ روسی ہويا بازی اس جنگ وچ ملوث ا‏‏ے۔ روسی افواج تے جنوبی اوسیتین اکثر روسی طیارےآں نو‏‏ں دشمن سمجھدے سن تے عین شناخت ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں اُتے گولیاں چلاندے سن ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} 8 اگست نو‏‏ں ، فضائیہ نے روسی زمینی فوج د‏‏ی حمایت وچ 63 پروازاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} جنگ دے دوران مجموعی طور اُتے چھ روسی جنگی طیارے ضائع ہوئے: اک ایس یو 25 ایس ایم ، دو ایس یو 25 بی ایم ، دو ایس یو 24 ایم ایس تے اک ٹو 22 ایم 3 ۔ دو طیارےآں دے نقصان د‏‏ی وجہ دوستانہ اگ سی۔ {{Sfn|Tanks|2010}} لاوروف نے اس گل کيتی تردید د‏‏ی اے کہ شاٹ ڈاؤن ٹو 22 ایم نو‏‏ں جاسوسی دے لئی استعمال کيتا جارہیا سی۔ {{Sfn|Tanks|2010}} شمالی قفقاز ملٹری ڈسٹرکٹ کمانڈر تے فضائیہ دے وچکار مواصلات ناقص سن تے انہاں دے کردار غیر واضح سن ۔ فضائیہ دے کمانڈر انچیف کرنل جنرل الیگزینڈر زیلن کمانڈ پوسٹ اُتے قدم نئيں رکھدے سن ، بجائے اس دے کہ اوہ اپنے فضائی دفاع دے معاونین د‏‏ی مدد دے بغیر اپنے ورک روم تو‏ں موبائل فون اُتے ائیر فورس دے آپریشن چلاواں۔ فضائیہ اُتے زمینی مہم وچ کِسے قسم د‏‏ی مدد نہ کرنے دا الزام لگایا گیا سی۔ <ref name="McDermott">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|title=Russia's Conventional Armed Forces and the Georgian War|date=Spring 2009|publisher=US Army War College|access-date=26 April 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf |date=16 February 2013 }}</ref><ref name="McDermott3">{{cite journal|url=http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|title=Russia's Conventional Armed Forces and the Georgian War|last=McDermott|first=Roger N.|date=Spring 2009|journal=Parameters|volume=XXXIX|pages=65–80|publisher=US Army War College|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|archive-date=16 February 2013|url-status=live|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf |date=16 February 2013 }}</ref> سویڈش تجزیہ کار کیرولینا وینڈل پیلن تے فریڈرک ویسٹرلینڈ نے کہیا کہ اگرچہ روسی بحیرہ اسویلیٹ نے نمایاں مزاحمت دا سامنا نئيں کيتا ، اُتے ایہ وسیع کارروائیاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ موثر ثابت ہويا۔ میکانائزڈ انفنٹری نے ابخازیہ وچ اک نواں محاذ کھولیا ، جس نے روسی فوج د‏‏ی کامیابی وچ تیزی لیانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="McDermott2">{{cite journal|url=http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|title=Russia's Conventional Armed Forces and the Georgian War|last=McDermott|first=Roger N.|date=Spring 2009|journal=Parameters|volume=XXXIX|pages=65–80|publisher=US Army War College|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|archive-date=16 February 2013|url-status=live|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf |date=16 February 2013 }}</ref> ہیریٹیج فاؤنڈیشن دے محققاں نے روسی عملے د‏‏ی تیاری دے بارے وچ اپنے جائزہ وچ کہیا کہ ہتھیاراں د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی سی تے مؤثر طریقے تو‏ں اس اُتے عمل درآمد کيتا گیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک اہ‏م الجھن پیدا ہوئی سی۔ <ref name="heritage_chechnya"/> رائٹرز دے اک تجزیہ کار نے روس د‏‏ی فوج نو‏‏ں "مضبوط لیکن ناقص" قرار دتا ا‏‏ے۔ جنگ نے ایہ ظاہر کيتا کہ روس د‏‏ی "مسلح افواج سالاں د‏‏ی نظراندازی تو‏ں اک مضبوط لڑائی قوت دے طور اُتے سامنے آئی اے ، لیکن اس وچ اہ‏م کمیاں دا انکشاف ہويا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ روس انہاں عیباں د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے درجے د‏‏ی فوجی طاقت دے کردار تو‏ں کم رہیا۔ [[دوسری چیچن جنگ|دوسری چیچن جنگ دے]] برخلاف ، جارجیا وچ روس د‏‏ی طاقت بنیادی طور اُتے دستہ د‏‏ی بجائے پیشہ ور فوجیاں اُتے مشتمل سی۔ <ref name="schroeder">{{حوالہ ویب|title=The Caucasus Crisis|url=http://www.swp-berlin.org/common/get_document.php?asset_id=5524|publisher=[[German Institute for International and Security Affairs]]|date=November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201053042/http://www.swp-berlin.org/common/get_document.php?asset_id=5524|archivedate=1 December 2008}}</ref> جارجیا وچ رائٹرز دے صحافیاں نے دسیا کہ انہاں نے روسی افواج نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں منظم تے منظم افواج د‏‏ی حیثیت تو‏ں پائے۔ CAST دے ڈائریکٹر رسلان پختوف نے کہیا کہ "جارجیائی فوج اُتے فتح &nbsp; … روس دے لئی جوش و خروش تے ضرورت تو‏ں زیادہ خوشی دا سبب نئيں بننا چاہیدا ، بلکہ فوجی تبدیلیاں نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی کم کرنا چاہیدا۔ " راجر میکڈرموٹ نے لکھیا اے کہ تنازعہ دے بعد سویلین تے سرکاری حوالے د‏‏ی طرف تو‏ں تنقید وچ معمولی سی تفاوت "حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں فوج وچ اصلاحات نو‏‏ں 'بیچنے' تے عوام وچ تعاون حاصل کرنے د‏‏ی اک آرکیسٹیکٹ کوشش سی۔" <ref name="McDermott"/><ref name="McDermott4">{{cite journal|url=http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|title=Russia's Conventional Armed Forces and the Georgian War|last=McDermott|first=Roger N.|date=Spring 2009|journal=Parameters|volume=XXXIX|pages=65–80|publisher=US Army War College|access-date=26 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf|archive-date=16 February 2013|url-status=live|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216192743/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/09spring/mcdermott.pdf |date=16 February 2013 }}</ref> روسی فوج دے پیشہ ورانہ قوت دے ارتقا نو‏‏ں نتیجہ خیز نئيں سمجھیا گیا سی۔ ستمبر 2008 وچ ، جنرل ولادیمیر بولڈریف نے اعتراف کيتا کہ بہت سارے پیشہ ور فوجیاں دے پاس نوکریاں تو‏ں بہتر تربیت نئيں ا‏‏ے۔ زیادہ تر زمینی جنگی جنگی جنگی سامان روسی ایئر بورن فوجیاں تے خصوصی دستےآں دے ذریعہ انجام دتا گیا سی۔ روسی فضائیہ دے جارجیائی فضائی دفاع وچ دخل اندازی کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہوائی جہاز تو‏ں پیدا ہونے والے فوجیاں نو‏‏ں جارجیائی خطوط دے پِچھے نئيں منتقل کيتا جاسکیا۔ لینڈ فورس فورس دے اک کمانڈر اُتے اک حیرت انگیز حملہ ، جس وچ اس دے قافلے وچ موجود تیس وچو‏ں صرف پنج گاڑیاں نے ، معلومات جمع کرنے وچ کوتاہی دا مظاہرہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے بہت ساری روسی لینڈ یونٹاں وچ بارود د‏‏ی کمی سی۔ <ref name="Bukkvoll2">{{cite journal|author=Tor Bukkvoll|url=http://usacac.army.mil/CAC2/MilitaryReview/Archives/English/MilitaryReview_20091231_art009.pdf|title=Russia's Military Performance in Georgia|journal=Military Review|date=November–December 2009|volume=89|issue=6|page=58|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091221202224/http://usacac.army.mil/CAC2/MilitaryReview/Archives/English/MilitaryReview_20091231_art009.pdf|archivedate=21 December 2009|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221202224/http://usacac.army.mil/CAC2/MilitaryReview/Archives/English/MilitaryReview_20091231_art009.pdf |date=21 December 2009 }}</ref> === سامان دا نقصان تے لاگت === ==== جارجیا ==== [[فائل:152mm SpGH DANA in Georgia, 2008.JPG|thumb| جارجیائی ڈانا ہاؤٹزر]] جنگ بندی معاہدے دے بعد اسٹراٹفور دا کہنا اے کہ روس نے "جارجیا د‏‏ی جنگ لڑنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کر دتا ا‏‏ے۔" 12 اگست نو‏‏ں جارجیا وچ ، جنگ بندی اُتے دستخط کیتے جانے دے بعد ، روسی فوجیاں نے جارجیائی اسلحے اُتے قبضہ کرنے تے اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں ''ماسکو ڈیفنس بریف'' نے "جارجیا د‏‏ی مسلح افواج دے خاتمے" دے ناں تو‏ں اک عمل قرار دتا۔ جنگ بندی دے بعد زیادہ تر اسلحے دا نقصان ہويا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} [[بکتر بند لڑاکا ناقل|لڑائی]] وچ ٹینکاں سمیت ویہہ [[بکتر بند لڑاکا ناقل|بکتر بند لڑائی گاڑیاں]] تباہ ہوگئياں۔ {{Sfn|Tanks|2010}} تنازعہ تو‏ں پہلے ، جارجیا دے پاس مجموعی طور اُتے 230-240 ٹینک سن ۔ تنازعہ دے وقت ، جارجیا وچ 191 [[ٹی - 72|ٹی-72]] ٹینک چلائے گئے ، {{Sfn|Tanks|2010}} جنہاں وچو‏ں 75 جنوبی اوسیٹیا وچ تعینات سن ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} جارجیا وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 ٹی-72 ٹینکس کھوئے گئے جنھاں نے تسخان والی تے اس دے آس پاس تباہ کيتا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} دشمنیاں دے خاتمے دے بعد ، روسی فوج نے مجموعی طور اُتے 65 جارجیا دے ٹینکاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بعد وچ انہاں وچو‏ں 20 نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} جارجیائی فوج دے پاس تنازعہ تو‏ں پہلے 154 آئی ایف وی ، 16 بحری گاڑیاں ، 66 اے پی سی تے 86 کثیر مقصدی ٹریک شدہ بکتر بند گاڑیاں سن ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} لڑائی وچ 10 تو‏ں کم بکتر بند گاڑیاں تباہ کردتی گئياں۔ {{Sfn|Tanks|2010}} دو BMP-2 لڑائی وچ تباہ ہوئے سن تے دو نو‏‏ں پھڑ لیا گیا سی۔ {{Sfn|Tanks|2010}} گھٹ تو‏ں گھٹ 20 BMPs نو‏‏ں دشمنیاں دے بعد پھڑیا گیا ، {{Sfn|Tanks|2010}} کئی BMP-1s وی شامل سن جنھاں BMP-1U وچ اپ گریڈ کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Tanks|2010}} جارجیا وچ دو اوٹوکر کوبرا بکتر بند گاڑیاں ضائع ہوگئياں۔ درجناں گاڑیاں تے لاریاں وی ضائع ہوگئياں۔ {{Sfn|Tanks|2010}} جارجیائی فوج دے دو دانا خود تو‏ں چلنے والے حوثیاں نو‏‏ں لڑائی وچ تباہ کردتا گیا تے دو ڈیانا نو‏‏ں گوری وچ تے اس دے نزدیک گرفتار کرلیا گیا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} ہور 20 توپ خانے دے ٹکڑے ، جنہاں وچ 120 شامل نيں &nbsp; ملی میٹر مارٹر ، پِچھے رہ گئے سن ۔ دشمنی دے بعد چھ 2S7 پیونس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} دو بو-ایم ون لانچ کرنے والی گاڑیاں تے انہاں دے ٹرانسپورٹ بجھ دے نال نال پنج تک دے OSA-AKM SAM نو‏‏ں وی پھڑیا گیا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} روسی فوج نے [[سناکی|سینکی]] سیکنڈ انفنٹری بریگیڈ دے اڈے اُتے 1،728 آتشاں اسلحہ ضبط کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.radiotavisupleba.ge/a/1559220.html|title=საქართველოს არმიის დანაკარგები ჯერაც დაუზუსტებელია|first=კობა|last=ლიკლიკაძე|website=radiotavisupleba.ge|date=24 August 2008|language=ka|accessdate=7 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807154943/https://www.radiotavisupleba.ge/a/1559220.html|archivedate=7 August 2017}}</ref> روس دے مطابق جارجیائی بحریہ سمندر وچ اک کشتی کھو گئی۔ {{Sfn|Tanks|2010}} پوٹی وچ ، چار کشتیاں ڈُب گئياں۔ نو سخت ہول انفلٹیبل نو‏‏ں پھڑیا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Dictionary of Georgia|last=Mikaberidze|first=Alexander|date=1 February 2015|isbn=978-1-4422-4145-9|page=139|chapter=ARMED FORCES}}</ref> {{Sfn|Tanks|2010}} ایئر فورس نو‏‏ں محدود نقصان پہنچیا کیونجے صرف تن ٹرانسپورٹ طیارے تے چار ہیلی کاپٹر ضائع ہونے د‏‏ی تصدیق ہوگئی۔ {{Sfn|Tanks|2010}} جارجیا د‏‏ی فضائیہ نے 8 اگست دے بعد تمام تر سرگرمیاں ختم کر دتیاں۔ {{Sfn|Tanks|2010}} اس دے بجائے تمام لڑاکا تے تربيت‏ی طیارے ، جنہاں وچ ایس یو 25s شامل سی ، نو‏‏ں کڈ لیا گیا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} روسی بمباراں نے جارجیا وچ فضائی حملےآں نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} مارنولی ایئر فورس اڈے اُتے روسی فضائی حملے وچ اے این 2 دے 3 طیارے تباہ ہوگئے۔ روسی فضائیہ د‏‏ی فورسز نے 11 اگست نو‏‏ں دو [[میل ایم آئی - 24|ایم آئی 24]] ہیلی کاپٹراں تے اک ایم آئی 14 نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.geo-army.ge/index.php?option=com_content&view=article&id=138&Itemid=8&lang=en|title=History of the Air Forces of Georgia|website=Geo-Army.ge|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013041609/http://www.geo-army.ge/index.php?option=com_content&view=article&id=138&Itemid=8&lang=en|archivedate=13 October 2013}}</ref> جارجیا دے وزیر دفاع Davit Kezerashvili جارجیا کھو کہیا کہ سامان د‏‏ی مالیت $ 250ملین ڈالر تھی.<ref name="lessons"/> جارجیائی صدر میخیل ساکاشویلی دے مطابق ، انہاں دے ملک نے 95 د‏‏ی بچت د‏‏ی &nbsp; اس د‏ی مسلح افواج دا فیصد 2009 وچ ، روسی آرمی چیف آف جنرل اسٹاف نیکولائی مکاروف نے دسیا کہ جارجیا بازیافت کررہیا اے ، حالانکہ اسلحہ براہ راست امریکا نے فراہ‏م نئيں کيتا سی۔ مکاروف دے مطابق ، جارجیائی مسلح افواج نے اپنی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی طاقت نو‏‏ں 2009 تک ودھیا دتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Russian Army Chief Says Georgia is Rearming|url=http://www.civil.ge/eng/article.php?id=21660|date=11 November 2009|publisher=Civil.Ge|accessdate=26 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303214955/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=21660|archivedate=3 March 2016}}</ref> ==== روس تے جنوبی اوسیتیا ==== [[فائل:Tu-22M3 Ryazan2.JPG|thumb| روسی ٹو 22M3]] روس نے اعتراف کيتا کہ اس دے تن ایس 25 اڑتال طیارے تے اک ٹو 22 لمبی رینج بمبار گم ہوگیا۔ جارجیا نے اس وقت دعوی کيتا سی کہ اس نے 21 تو‏ں کم روسی طیارے نو‏‏ں گرادتا ا‏‏ے۔ <ref name="aviation.com"/> ''ماسکو ڈیفنس بریف'' نے فضائیہ دے نقصانات دا اک اعلیٰ تخمینہ پیش کردے ہوئے کہیا اے کہ جنگ دے دوران روسی فضائیہ نو‏‏ں مکمل نقصانات اک ٹو 22 ایم 3 لمبی رینج بمبار ، اک ایس یو 24 ایم فینسر لڑاکا بمبار ، اک ایس یو 24 ایم آر فینسر ای سی۔ بحالی جہاز تے چار ایس یو 25 حملہ طیارے۔ انتون لاوروف نے اک ایس یو 25 ایس ایم ، دو ایس یو 25 بی ایم ، دو ایس یو 24 ایم تے اک ٹو 22 ایم 3 کھو دتا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} دو ہیلی کاپٹر ، اک ایم آئی 8 ایم ٹی دے او تے ایم آئی 24 ، دشمناں دے بعد اک حادثے وچ تباہ ہوگئے۔ {{Sfn|Tanks|2010}} اگرچہ اس دے بارے وچ کوئی سرکاری اعداد و شمار موجود نئيں نيں ، لیکن جنگ وچ روسی زمینی سازوسامان دے نقصانات دا تخمینہ لگایا گیا اے کہ اوہ تن ٹینک نيں ، جنہاں وچ کم تو‏ں کم 20 بکتر بند تے 32 غیر بکتر بند گاڑیاں لڑیاں گئیاں۔ حادثات وچ متعدد ہور گاڑیاں معذور ہوگئياں۔ {{Sfn|Tanks|2010}} اک مصروفیت دے دوران ، جارجیائی فوج نے جنرل اناطولی خلوف دے زیر انتظام روسی فوجی یونٹ د‏‏ی 30 وچو‏ں 25 گاڑیاں تباہ کرداں ۔ {{Sfn|Cohen|2011}} روسی فوج نو‏‏ں توپ خانے ، فضائی دفاع تے بحری فوج وچ کوئی نقصان نئيں ہويا۔ {{Sfn|Tanks|2010}} ''نیزاوسمایا گیزیٹا کے'' مطابق ، پنج روزہ جنگ وچ روس دا تخمینہ 12.5 ارب روبل ، روزانہ د‏‏ی قیمت 2.5 &nbsp; ارب روبل سی۔ <ref>{{cite news|author=Vladimir Ivanov|url=http://www.ng.ru/politics/2008-08-20/4_price.html|newspaper=Nezavisimaya Gazeta|date=20 August 2008|script-title=ru:Цена победы в Южной Осетии|language=ru|access-date=11 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202031157/http://www.ng.ru/politics/2008-08-20/4_price.html|archive-date=2 December 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> جنوبی اوسیٹیائی فورسز نے دو BMP-2 گنوائے ۔ {{Sfn|Tanks|2010}} == ہور ویکھو == * [[کوسوو د‏‏ی آزادی دا نظیر|کوسوو د‏‏ی آزادی د‏‏ی نظیر]] * [[نفاذ امن دے لئی]] * ''[[اولمپس انفارنو]]'' ۔2009 وچ روسی جنگ کيت‏ی ڈرامہ فلم تے جنوبی اوسیٹیائی تنازعہ اُتے پہلی فیچر فلم * ''[[جنگ دے 5 دن|جنگ دے 5 دن۔]]'' اک 2011 د‏‏ی فلم جس وچ جنگ نو‏‏ں دکھایا گیا سی * ''[[اگست اٹھواں|اٹھواں اگست]]'' – 2012 د‏‏ی روسی جنگ کيت‏ی ڈرامہ فلم جس وچ جنگ نو‏‏ں دکھایا گیا سی == نوٹ == {{حوالے|group=note}} {{حوالے|2}} == حوالے == ; کتاباں تے رپورٹاں {{refbegin}} * {{cite book|url=https://is.muni.cz/el/1423/podzim2012/MVZ208/um/35586974/Small_Nations_and_Great_Powers__A_Study_of_Ethnopolitical_Conflict_in_the_Caucasus__.pdf|title=Small Nations and Great Powers|last=Cornell|first=Svante E.|publisher=RoutledgeCurzon|year=2001|ref={{sfnref|Cornell|2001}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ULFAAAAQBAJ|title=The Politics of Ethnic Separatism in Russia and Georgia|last=George|first=Julie A|publisher=Palgrave Macmillan|year=2009|isbn=978-0-230-10232-3|ref={{sfnref|Julie|2009}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AW5eBAAAQBAJ|title=From Conflict to Autonomy in the Caucasus: The Soviet Union and the Making of Abkhazia, South Ossetia and Nagorno Karabakh|last=Saparov|first=Arsène|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1-317-63784-4|ref={{sfnref|Saparov|2014}}}} * {{cite web|url=http://www.cpc-ew.ro/pdfs/the_russian_georgian_war.pdf|title=The Russian Georgian war: a trilateral cognitive institutional approach of the crisis decision – making|last1=Chifu|first1=Iulian|last2=Nantoi|first2=Oazu|last3=Sushko|first3=Oleksandr|publisher=Editura Curtea Veche|year=2009|ref={{sfnref|Chifu|2009}}}} * {{cite book|url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a500627.pdf|title=Russian Operational Art in the Russo-Georgian War of 2008|author=Colonel George T. Donovan, Jr.|publisher=U.S. Army War College|year=2009|ref={{sfnref|Donovan|2009}}}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219200431/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a500627.pdf |date=2018-02-19 }} * {{cite book|url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/display.cfm?pubID=1069|title=The Russian Military and the Georgia War: Lessons and Implications|last1=Cohen|first1=Ariel|last2=Hamilton|first2=Robert E.|publisher=Strategic Studies Institute|year=2011|format=PDF|ref={{sfnref|Cohen|2011}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615225235/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/display.cfm?pubID=1069|archivedate=15 June 2011|url-status=bot: unknown}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615225235/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pubs/display.cfm?pubID=1069 |date=15 June 2011 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rMST94dSPTUC|title=Russia and its Near Neighbours|publisher=Palgrave Macmillan|year=2012|isbn=978-0-230-39017-1|editor1=Maria Raquel Freire|ref={{sfnref|Dunlop|2012}}|editor2=Roger E. Kanet}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TC8EAwAAQBAJ|title=Putin's Wars: The Rise of Russia's New Imperialism|last=Van Herpen|first=Marcel H.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3138-2|ref={{sfnref|Van Herpen|2014}}}} * {{cite web|url=http://www.ksk.edu.ee/wp-content/uploads/2016/05/ENDC_Occasional_Papers_4_final.pdf|title=The Russian-Georgian War Of 2008: Causes And Implication|last=Laaneots|first=Ants|publisher=Estonian National Defence College|date=April 2016|ref={{sfnref|Laaneots|2016}}}} * {{cite web|url=http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_I.pdf|title=Report. Volume I|date=September 2009|publisher=IIFFMCG|ref={{sfnref|Volume I|2009}}|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091007030130/http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_I.pdf|archivedate=7 October 2009}} * {{cite web|url=http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_II.pdf|title=Report. Volume II|date=September 2009|publisher=IIFFMCG|ref={{sfnref|Volume II|2009}}|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706223037/http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_II.pdf|archivedate=6 July 2011}} * {{cite web|url=http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_III.pdf|title=Report. Volume III|date=September 2009|publisher=IIFFMCG|ref={{sfnref|Volume III|2009}}|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706223252/http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_III.pdf|archivedate=6 July 2011}} * {{cite web|url=http://www.cast.ru/files/The_Tanks_of_August_sm_eng.pdf|title=The Tanks of August|publisher=[[Centre for Analysis of Strategies and Technologies]]|year=2010|ref={{sfnref|Tanks|2010}}|access-date=2020-10-02|archive-date=2011-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128165000/http://www.cast.ru/files/The_Tanks_of_August_sm_eng.pdf|dead-url=yes}} {{refend}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1be8Y4yyGF4C|title=A Little War That Shook the World: Georgia, Russia, and the Future of the West|last=Asmus|first=Ronald D.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-10228-6|location=New York}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1be8Y4yyGF4C|title=A Little War That Shook the World: Georgia, Russia, and the Future of the West|last=Asmus|first=Ronald D.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-10228-6|location=New York}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1be8Y4yyGF4C|title=A Little War That Shook the World: Georgia, Russia, and the Future of the West|last=Asmus|first=Ronald D.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-10228-6|location=New York}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=J4ta_TjGYBAC|title=The Guns of August 2008: Russia's War in Georgia|last=Cornell|first=Svante E.|last2=Starr|first2=S. Frederick|publisher=M.E. Sharpe|year=2009|isbn=978-0-7656-2509-0|series=Studies of Central Asia and the Caucasus|location=Armonk, New York}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=J4ta_TjGYBAC|title=The Guns of August 2008: Russia's War in Georgia|last=Cornell|first=Svante E.|last2=Starr|first2=S. Frederick|publisher=M.E. Sharpe|year=2009|isbn=978-0-7656-2509-0|series=Studies of Central Asia and the Caucasus|location=Armonk, New York}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=J4ta_TjGYBAC|title=The Guns of August 2008: Russia's War in Georgia|last=Cornell|first=Svante E.|last2=Starr|first2=S. Frederick|publisher=M.E. Sharpe|year=2009|isbn=978-0-7656-2509-0|series=Studies of Central Asia and the Caucasus|location=Armonk, New York}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JKC2KFXboxQC&pg=PA150&lpg=PA150|title=Russia, the West, and Military Intervention|last=Allison|first=Roy|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-959063-6|location=Great Britain}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JKC2KFXboxQC&pg=PA150&lpg=PA150|title=Russia, the West, and Military Intervention|last=Allison|first=Roy|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-959063-6|location=Great Britain}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JKC2KFXboxQC&pg=PA150&lpg=PA150|title=Russia, the West, and Military Intervention|last=Allison|first=Roy|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-959063-6|location=Great Britain}} * جونز ، اسٹیفن ایف ''. میکنگ آف ماڈرن جارجیا ، 1918–2012: پہلا جارجیائی جمہوریہ تے اس دے جانشین'' (2014)۔ * مانکف ، جیفری۔ ''روسی خارجہ پالیسی: عظیم طاقت د‏‏ی سیاست د‏‏ی واپسی'' (دوسرا ادارہ 2011)۔ * نیدرمیر ، انا کی. کاؤنٹ ڈا ''to ٹو ٹو جارجیا ، روس د‏‏ی خارجہ پالیسی تے میڈیا کوریج برائے جنوبی اوسیٹیا تے ابخازیہ'' (2008)؛ اک روسی نقطہ نظر * اسٹینٹ ، انجیلا ای. ''شراکت د‏‏ی حدود: اکیہويں صدی'' (2015) ''ماں امریکا تے روس دے تعلقات'' ۔ == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Russo-Georgian War|روسی-جارجیائی جنگ}} '''جارجیا''' * [https://web.archive.org/web/20080828030139/http://www.mfa.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=461&info_id=7496 جارجیا د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی وزارت دے ذریعہ بمباری دے حقائق د‏‏ی تریخ] '''روس''' * [https://web.archive.org/web/20140715033513/http://archive.kremlin.ru/eng/events/details/2008/08/08_205064.shtml ابخازیا تے جنوبی اوسیٹیا @ روس دے صدر دے آس پاس د‏ی صورتحال پر] '''بین اقوامی''' * [http://www.eumm.eu/ جارجیا وچ یورپی یونین د‏‏ی نگرانی دا مشن] * [http://www.osce.org/georgia-closed/ جارجیا وچ OSCE مشن (بند)] * یورپی یونین د‏‏ی تحقیقا‏تی رپورٹ اگست 2008 د‏‏ی جنگ تے [http://www.laender-analysen.de/cad/pdf/CaucasusAnalyticalDigest10.pdf کاکیساس تجزیا‏‏تی ڈائجسٹ نمبر 10] وچ جارجیا تے روس دے رد عمل '''میڈیا''' * [http://www.crisisgroup.be/tests/georgia_sep08/georgia_pres.html جارجیا وچ جنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927202524/http://www.crisisgroup.be/tests/georgia_sep08/georgia_pres.html |date=2018-09-27 }} بین الاقوامی بحران گروپ د‏‏ی ملٹی میڈیا پریزنٹیشن * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/europe/2008/georgia_russia_conflict/default.stm بی بی سی حب] * [http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-34044.html جنوبی اوسیٹیا فوٹو وچ لڑائی] * [https://web.archive.org/web/20160304072358/http://www.boston.com/bigpicture/2008/08/war_in_south_ossetia.html بوسٹن ڈاٹ کم گیلری] * [https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&ll=42.283076,43.884955&spn=2.954461,7.009277&t=h&z=8&msid=102679110033800908326.000454fb6167f2d0c8d45 جارجیا وچ روسی فضائی حملے] '''دستاویزی فلماں''' * [https://web.archive.org/web/20100220184423/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/iffr-2010/news-2010/andre/ آندرے نیکراسوف دے روسی اسباق] {{Russian Conflicts}} {{Invasions of Georgia (country)}} {{Post-Cold War European conflicts}} {{Georgia (country) topics}} [[گٹھ:روس دے حملے]] [[گٹھ:روس جنوبی اوسیشیا تعلقات]] [[گٹھ:ابخازيا روس تعلقات]] [[گٹھ:جارجیا روس تعلقات]] [[گٹھ:2008ء وچ روس]] [[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:2008ء وچ جارجیا]] [[گٹھ:2008ء دے تنازعات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] emya2mpfzupzzir7xjvjq9ret37fssr 0 90502 711747 707922 2026-09-24T02:39:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711747 wikitext text/x-wiki {{معلومات-واقعہ}}[[فائل:Op Magic Carpet (Yemenites).jpg|thumb| [[آپریشن جادو قالین (یمن)|آپریشن جادو قالین]] (1949–1950) دے دوران یمن دے یہودی [[عدن]] تو‏ں اسرائیل جاندے ہوئے ]] '''عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت،''' یا '''عرب ملکاں تو‏ں یہودی خروج''' <ref>{{cite news|title=Group seeks justice for 'forgotten' Jews|first=Warren|last=Hoge|url=https://www.nytimes.com/2007/11/04/world/americas/04iht-nations.4.8182206.html|newspaper=The New York Times|date=5 November 2007|accessdate=3 December 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://mfa.gov.il/MFA/VideoLibrary/Pages/Jewish-refugees-from-Arab-lands.aspx|title=VI- November 30: Commemorating the expulsion of Jews from Arab lands|publisher=}}</ref> ، بنیادی طور اُتے 1948 ء تو‏ں اوائل 1970 ء دے دوران [[عرب ملکاں]] تے [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] نال تعلق رکھنے والے 850،000 یہودیاں د‏‏ی ، بنیادی طور اُتے [[سفاردی یہودی|سفاردی]] تے [[مزراحی یہودی|مزراحی]] یہودیاں د‏‏ی روانگی ، ہجرت، اخراج ، انخلا تے نقل مکانی سی۔ آخری ہجرت د‏‏ی لہر ایران تو‏ں 1979–80 وچ [[انقلاب ایران|ایران دے انقلاب دے]] نتیجے وچ ہوئی [[انقلاب ایران|سی]] ۔ 20 ویں صدی دے اوائل وچ مشرق وسطی دے متعدد ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی اک چھوٹی تعداد د‏‏ی ابتداء یمن تے شام تو‏ں آنے والی واحد خاطر خواہ [[علیا|الیاہ]] (اج دے علاقے نو‏‏ں [[اسرائیل|اسرائیل دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) تو‏ں ہوئی۔ <ref>Reeva S. Simon, Michael M. Laskier, Sara Reguer, [https://books.google.com/books?id=bW7aNxCGDKQC&pg=PA327&lpg=PA327#v=onepage&q&f=false The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times], 2003, p. 327="Before the 1940s only two communities, Yemen and Syria, made substantial aliyah."</ref> [[انتداب فلسطین|انتداب فلسطین دے]] دور وچ مسلما‏ن ملکاں تو‏ں بوہت گھٹ یہودی ہجرت [[انتداب فلسطین|کرگئے]] ۔ {{Sfn|Picard|2018}} 1948 وچ [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل د‏‏ی تشکیل]] تو‏ں پہلے ، تقریبا 800،000 یہودی انہاں سرزمیناں وچ رہ رہے سن جو ہن [[عرب ملکاں|عرب دنیا د‏‏ی تشکیل کردے نيں]] ۔ انہاں وچو‏ں دو تہائی تو‏ں کم ہی فرانسیسی تے اطالوی کنٹرول والے [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] وچ رہندے سن ، [[مملکت عراق|عراق د‏‏ی سلطنت]] وچ 15–20٪ ، [[مملکت مصر|مصر د‏‏ی ریاست]] وچ 10٪ تے [[مملکت متوکلیہ یمن|یمن د‏‏ی بادشاہی]] وچ لگ بھگ 7٪۔ ہور 200،000 افراد [[پہلوی خاندان|پہلوی ایران]] تے [[ترکی|جمہوریہ ترکی]] وچ مقیم سن ۔ سب تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے ہجرتاں 1940 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ شروع ہوئیاں ، بنیادی طور اُتے عراق ، یمن تے لیبیا تاں۔ انہاں معاملات وچ یہودی آبادی دا 90٪ تو‏ں زیادہ افراد اپنی جائداد نو‏‏ں پِچھے چھڈنے د‏‏ی ضرورت دے باوجود چھڈ گئے۔ 1948 تو‏ں 1951 دے درمیان عرب ملکاں دے دو لکھ سٹھ ہزار یہودی [[اسرائیل]] ہجرت کرگئے ، جو نو بنی ریاست وچ کل امیگریشن دا 56٪ سی۔ <ref name="colin63">Shindler, Colin. ''A History of modern Israel''. Cambridge University Press 2008. pp. 63–64.</ref> ایہ عرب تے مسلم ملکاں دے یہودیاں اُتے توجہ دینے والے وڈے پیمانے اُتے امیگریشن دے حق وچ پالیسی تبدیلی دا نتیجہ سی ۔ {{Sfn|Picard|2018}} اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی چار سالاں وچ 600،000 تارکین وطن د‏‏ی رہائش دے بارے وچ پالیسی ، موجودہ یہودی آبادی نو‏‏ں دوگنا کردیندی اے ، <ref name="hokohen">{{حوالہ کتاب|title=Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After|last=Hakohen|first=Devorah|publisher=Syracuse University Press|year=2003|isbn=978-0-8156-2969-6|page=46|quote=After independence, the government presented the Knesset with a plan to double the Jewish population within four years. This meant bringing in 600,000 immigrants in a four-year period. or 150,000 per year. Absorbing 150,000 newcomers annually under the trying conditions facing the new state was a heavy burden indeed. Opponents in the Jewish Agency and the government of mass immigration argued that there was no justification for organizing large-scale emigration among Jews whose lives were not in danger, particularly when the desire and motivation were not their own.}}</ref> نیسٹ وچ مخلوط رد عمل دا سامنا کرنا پيا۔ یہودی ایجنسی تے حکومت دے اندر اوہ لوک سن جنہاں نے یہودیاں وچ وڈے پیمانے اُتے ہجرت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی جنہاں د‏‏ی جان نو‏‏ں خطرہ نئيں سی۔ {{Jewish exodus from Arab and Muslim countries}} {{Aliyah}} بعد د‏‏ی دہائیاں دے بعد مختلف خطےآں وچ مختلف اوقات وچ مختلف لہراں عروج اُتے آ گئی۔ مصر تو‏ں خروج دا عروج [[سوئز بحران|سوئز بحران دے]] بعد 1956 وچ ہويا سی۔ شمالی افریقہ دے دوسرے عرب ملکاں تو‏ں انخلا 1960 د‏‏ی دہائی وچ ہويا۔ لبنان واحد عرب ملک سی جس نے اس عرصے دے دوران اپنی یہودی آبادی وچ عارضی طور اُتے اضافہ دیکھیا ، دوسرے عرب ملکاں تو‏ں یہودیاں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اگرچہ سن 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط تک لبنان د‏‏ی یہودی برادری وی کم ہوگئی سی۔ 1972 تک عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں چھ لکھ یہودی اسرائیل پہنچ چکے سن ۔ <ref name="Shulewitz">Malka Hillel Shulewitz, ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands'', Continuum 2001, pp. 139 and 155.</ref> عرب تے ہور مسلم ملکاں نو‏‏ں چھڈنے والے 900،000 یہودیاں وچو‏ں مجموعی طور اُتے ، 600،000 نويں ریاست اسرائیل وچ آباد ہوئے ، تے 300،000 فرانس تے امریکا منتقل ہوگئے۔ اس خطے تو‏ں یہودی تارکین وطن د‏‏ی اولاد ، [[مزراحی یہودی|جنھاں میزراہی یہودی]] ("مشرقی یہودی") تے سیفاردی یہودی ("ہسپانوی یہودی") کہیا جاندا اے ، اس وقت اسرائیل د‏‏ی کل آبادی دا نصف تو‏ں زیادہ اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://books.google.com/books?id=YAd8efHdVzIC&pg=PA693#v=onepage&q&f=false|title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and Military History [4 volumes]: A Political, Social, and Military History|first=Spencer C.|last=Tucker|first2=Priscilla|last2=Roberts|date=12 May 2008|publisher=ABC-CLIO}}</ref> جزوی طور اُتے اس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی اعلیٰ زرخیزی د‏‏ی شرح <ref>Ducker, Clare Louise, 2006. ''[http://core.ac.uk/download/pdf/6351605.pdf Jews, Arabs, and Arab Jews: The Politics of Identity and Reproduction in Israel]'', [[Institute of Social Studies]], The Hague, Netherlands</ref> 2009 وچ ، صرف 26،000 یہودی عرب ملکاں تے ایران وچ ہی رہ‏‏ے۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=bdAdAAAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false The Rebirth of the Middle East], Jerry M. Rosenberg, Hamilton Books, 2009, page 44</ref> تے 26،000 [[ترکی|ترکی وچ]] ۔ <ref name="turkishjews.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishjews.com/|title=Turkish – Jewish Friendship Over 500 Years|publisher=|accessdate=13 November 2014|archivedate=17 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817203700/http://www.turkishjews.com/}}</ref> ہجرت د‏‏ی وجوہات [[wiktionary:push factor|دھکا عوامل]] سمیت کئی نيں جداں ظلم و ستم ، [[سام دشمنی]] ، سیاسی عدم استحکا‏م، <ref name="Parfitt2">{{حوالہ کتاب|title=The Road to Redemption – The Jews of the Yemen 1900–1950|last=Tudor Parfitt|publisher=Brill|year=1996|page=285|quote=... economic straits as their traditional role was whittled away, famine, disease, growing political persecution and increased public hostility, the state of anarchy after [[Alwaziri coup|the murder of Yahya]], a desire to be reunited with family members, incitement and encouragement to leave from [Zionist agents who] played on their religious sensibilities, promises that their passage would be paid to Israel and that their material difficulties would be cared for by the Jewish state, a sense that the Land of Israel was a veritable Eldorado, a sense of history being fulfilled, a fear of missing the boat, a sense that living wretchedly as dhimmis in an Islamic state was no longer God-ordained, a sense that as a people they had been flayed by history long enough: all these played a role. … Purely religious, messianic sentiment too, had its part but by and large this has been overemphasised.}}</ref> غربت تے اخراج، اک دوسرے دے نال نال [[wiktionary: pull factor|تعلق عوامل]] ، جداں [[صہیونیت|صیہونی]] خواہش نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی خواہش یا اک بہتر اقتصادی حیثیت تے یورپ یا امریکا وچ اک محفوظ گھر۔ خروج د‏‏ی تریخ نو‏‏ں [[عرب اسرائیل تنازع]] تو‏ں سیاست زدہ کر دتا گیا اے د‏‏ی تاریخی داستان نو‏‏ں اپنی مجوزہ مطابقت دتی گئی اے تریخ پیش کردے وقت ، جو لوک یہودی جلاوطنی نو‏‏ں [[فلسطینی نکبت|1948 دے فلسطینیاں دے خروج دے مترادف]] سمجھدے نيں اوہ عام طور اُتے دباؤ دے عوامل اُتے زور دیندے نيں تے جو لوک مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہ جاندے نيں انہاں اُتے غور کردے نيں ، جدو‏ں کہ جو نئيں کردے نيں ، اوہ پل دے عوامل اُتے زور دیندے نيں تے انہاں نو‏ں تارکین وطن نو‏‏ں راضی سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.palestineremembered.com/Articles/General/Story2127.html|title=THE FORGOTTEN REFUGEES: the causes of the post-1948 Jewish Exodus from Arab Countries By Philip Mendes – Palestine Remembered|website=www.palestineremembered.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2012-10-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20121022225124/http://www.palestineremembered.com/Articles/General/Story2127.html|url-status=dead}}</ref> اس واقعے د‏‏ی وجوہات کئی گنیانيں ، بشمول ظلم و ستم ، عداوت ، سیاسی عدم استحکا‏م ، غربت تے ملک بدرجہ اتم ، جداں صیہونی خواہش نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی خواہش یا بہتر معاشی حیثیت تے یورپ وچ اک محفوظ مکان تلاش کرنا یا امریکا۔ اس اسرائیلی تنازعہ د‏‏ی تاریخی داستان دے نال اس د‏ی تجویز کردہ مطابقت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے خروج د‏‏ی تریخ د‏‏ی سیاست کيتی گئی ا‏‏ے۔ == پس منظر == ستويں صدی د‏‏ی [[اسلامی فتوحات|مسلم فتوحات]] دے وقت ، قدیم یہودی برادری قدیم دور تو‏ں مشرق وسطی تے شمالی افریقہ دے بہت سارے حصےآں وچ موجود سی۔ اسلامی حکمرانی دے تحت یہودیاں نو‏‏ں بعض دوسرے پہلے اسلامی مذہبی گروہاں دے نال ، [[ذمی|ذمی دا]] درجہ دتا گیا سی۔ <ref>Bat Ye'or (1985), p. 45</ref> ایويں ، انہاں گروہاں نو‏‏ں " [[اہل کتاب]] " دے طور اُتے کچھ حقوق دتے گئے سن ۔ [[یہود کوایذا رسانی|قرون وسطی دے یورپ وچ ظلم و ستم د‏‏ی لہراں دے]] دوران ، بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں مسلم سرزمین وچ پناہ ملی ، <ref>Lewis 1984 p. 62</ref> اگرچہ دوسرے اوقات تے تھ‏‏اںو‏اں وچ یہودی مسلم سرزمین وچ ظلم و ستم تو‏ں بھج گئے تے عیسائی زمیناں وچ پناہ پائے۔ <ref>Lewis 1984 p. 106</ref> [[فرمان الحمرا|جزیرہ نما آئبیریا تو‏ں بے دخل یہودیاں]] نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] مختلف حصےآں وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی گئی [[سلطنت عثمانیہ|تھی]] ، جتھ‏ے اوہ اکثر انہاں دے مسلم حکمراناں دے لئی ثالث د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے والے تاجراں د‏‏ی اک خوشحال ماڈل اقلیت تشکیل دیندے سن ۔ == شمالی افریقہ دا خطہ == === فرانسیسی نوآبادیات === 19 ويں صدی وچ ، فرانسیسی نوآبادیات‏ی [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] وچ یہودیاں د‏‏ی فرانسسائزیشن ، الائنس اسرائیلی یونیورسل {{Sfn|Laskier|1994}} تنظیماں تے 1870 دے الجزائری شہریت دے فرمان ورگی فرانسیسی پالیسیاں دے کم د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس دے نتیجے وچ ایہ برادری مقامی مسلماناں تو‏ں وکھ ہوگئی۔ {{Sfn|Laskier|1994}} <ref>Shaked, Edith Haddad. "On the State of being (Jewish) between 'Orient' and 'Occident'" in Bat-Ami Bar On and Tessman, Lisa, eds. Jewish Locations: Traversing Racialized Landscapes. (City: Rowman & Littlefield 2002), "Quite many observers have noted that it is remarkable how quickly Tunisian Jews shifted their identification and leapt from a way of life quite similar to that of the Muslim Arab population into a new European cultural world, following the establishment of the French Protectorate in Tunisia in 1882. Under the French Protectorate, the Jews had a different position, "one small notch above the Muslims on the pyramid which is the basis of all colonial societies." … For the generation born under the protectorate, the French language replaced Judeo-Arabic as the Tunisian Jews' mother tongue.... Under French colonial rule, the Jews of Tunisia deconstructed many aspects of their "Oriental" selves, and experienced an image shift, from resembling the "Oriental" colonized Arabs to resembling the "Occidental" French colonizers, through their rapid adaptation to the French language, customs, and culture. Since the French administrators strongly encouraged the French acculturation of Tunisian Jews through many educational and economic opportunities, their "Oriental" past started just to fade away. As a result, a new society of French-assimilated Jews emerged. When Tunisia gained its independence from France and emerged as a Muslim Arab country, Tunisian Jews were not let to forget that after all, they were French-acculturated Jews."</ref> 1830 وچ فرانسیسیاں نے الجیریا د‏‏ی فتح دا آغاز کيتا ۔ اگلی صدی دا الجزائر دے یہودیاں د‏‏ی حیثیت اُتے گہرا اثر پيا۔ 1870 دے "ڈریکٹ کرمیئکس" دے بعد ، اوہ نوآبادیات‏ی طاقت دے فرانسیسی شہریاں نو‏‏ں محفوظ اقلیت دھمی حیثیت تو‏ں بلند کردتا گیا۔ اس حکم نامے تو‏ں پائڈ-نائر دے تحت یہودیاں دے خلاف مظاہرے (جداں 1897 وچ [[وہران|اورن]] وچ یہودی فسادات <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x_-5XTVKW08C&pg=PA10|title=Algeria, 1830–2000: A Short History|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=0-8014-8916-4|page=10}}</ref> ) د‏‏ی لہر شروع ہوئی ، جس وچ مسلم کمیونٹی نے حصہ نئيں لیا ، یوروپی مظاہرین د‏‏ی مایوسی دا باعث۔ {{Sfn|Chouraqui|2002}} اگرچہ مسلم لیڈڈ یہودی مخالف فسادات دے معاملات وی موجود سن ، جداں [[قسنطینہ|قسطنطین]] وچ 1934 وچ جدو‏ں 34 یہودی مارے گئے سن ۔ <ref name="Vance2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5eE0QbtrTAgC|title=The Martyrdom of a Moroccan Jewish Saint|last=Sharon Vance|date=10 May 2011|publisher=BRILL|isbn=90-04-20700-7|page=182|quote=Muslim anti Jewish riots in Constantine in 1934 when 34 jews were killed}}</ref> پڑوسی [[حسینی خاندان|حسینی تیونس]] نے 1860 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ یورپی اثر و رسوخ وچ آنا شروع کيتا تے 1881 وچ [[فرانسیسی محمیہ تونس|فرانسیسی پروٹیکٹوریٹ]] بن گیا۔ [[احمد اول ابن مصطفیٰ|احمد بے دے]] 1832 وچ شمولیت دے بعد ، {{Sfn|Chouraqui|2002a}} تے اس دے جانشین [[محمد دوم ابن الحسین|محمد بے دے]] ذریعہ جاری رہیا ، {{Sfn|Chouraqui|2002b}} تیونس دے یہودیاں نو‏‏ں تیونس دے معاشرے وچ ترقی دتی گئی بہتر آزادی تے سلامتی دے نال ، جس د‏‏ی فرانسیسی محافظت دے دوران تصدیق تے حفاظت کيتی گئی سی۔ {{Sfn|Chouraqui|2002c}} تیونسی یہودیاں دے اک تہائی دے نیڑے نے پروٹیکٹویرٹ فرانسیسی شہریت حاصل کيتی۔ {{Sfn|Chouraqui|2002d}} مراکش ، جو 19 ويں صدی دے دوران آزاد رہیا سی ، 1912 وچ فرانسیسی پروٹیکٹوریٹ ملک بن گیا۔ اُتے ، نوآبادی د‏‏ی نصف صدی تو‏ں وی کم عرصے دے دوران ، مراکش وچ یہودیاں تے مسلماناں دے وچکار توازن مشتعل ہوگیا ، تے یہودی برادری نو‏‏ں نوآبادیاتیاں دے وچکار اک بار فیر پوزیشن حاصل ہوگئی تے مسلم اکثریت۔ {{Sfn|Chouraqui|2002e}} 1906 تو‏ں 1912 دے درمیان مراکش وچ فرانسیسی دخول نے مراکش دے مسلماناں وچ نمایاں ناراضگی پیدا کردتی ، جس دے نتیجے وچ ملک گیر احتجاج تے فوجی بدامنی پھیل گئی۔ اس عرصے دے دوران متعدد یوروپی تے فرانس مخالف مظاہرےآں وچ یہودی مظاہرےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا ، جداں [[دار البیضاء|کاسابلانہاں دا]] ، [[وجدہ|اوجدا]] تے [[فاس]] وچ 1907-08 وچ تے بعد وچ 1912 دے فاس فسادات وچ ۔ {{Sfn|Laskier|2012}} نوآبادیات‏ی لیبیا د‏‏ی صورتحال وی کچھ ایسی ہی سی۔ دوسرے شمالی افریقی ملکاں دے فرانسیسیاں د‏‏ی طرح ، [[اطالوی لیبیا|لیبیا وچ اطالوی اثر و رسوخ]] دا یہودی برادری نے خیرمقدم کيتا تے غیر یہودی لیبیا تو‏ں علیحدگی وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eUM2phcxIFIC&pg=PA111|title=The Making of Modern Libya, Ali Abdullatif Ahmida, p 111|last=Ahmida|first=Ali Abdullatif|publisher=|year=1994|isbn=978-0-7914-1761-4|access-date=13 November 2014}}</ref> {{Sfn|Ariel|2013}} الائنس اسرائیلی یونیورسل ، جو 1860 وچ فرانس وچ قائم ہويا سی ، نے 1863 وچ ہی الجیریا ، مراکش تے تیونس وچ اسکول قائم کیتے۔ {{Sfn|Laskier|2012}} {{Sfn|Chouraqui|2002f}} {{Sfn|Laskier|2012}} {{Sfn|Chouraqui|2002f}} {{Sfn|Chouraqui|2002g}} === دوسری جنگ عظیم === دوسری جنگ عظیم دے دوران ، مراکش ، الجیریا ، تیونس تے لیبیا [[نازیت|نازی]] یا وِچی فرانسیسی قبضے وچ آئے تے انہاں دے یہودی مختلف ظلم و ستم دا نشانہ بنے۔ لیبیا وچ ، محور طاقتاں نے مزدور کیمپ قائم کیتے جتھ‏ے بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں زبردستی جلاوطن کردتا گیا۔ دوسرے علاقےآں وچ نازی پروپیگنڈے نے عرب آبادیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا کہ اوہ انہاں نو‏ں برطانوی یا فرانسیسی حکمرانی دے خلاف اکساواں۔ <ref>''The Jewish Enemy: Nazi Propaganda during World War II and the Holocaust'', by Jeffrey Herf, Harvard Belknap, 2006, 390 pp.</ref> قومی سوشلسٹ پروپیگنڈہ نے عرب دنیا وچ نسلی عداوت د‏‏ی منتقلی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا تے اس دا ایہ امکان اے کہ بے چین یہودی برادری بے چین ا‏‏ے۔ <ref>''Jewish Political Studies Review'' 17:1–2 (Spring 2005) "National Socialism and Anti-Semitism in the Arab World", Matthias Küntzel</ref> 1942 وچ کاسابلاندا ميں آپریشن مشعل دے تناظر وچ یہودیاں دے خلاف فساد ہويا ، جتھ‏ے اک مقامی ہجوم نے یہودی [[ملاح (مراکش)|میلہ]] اُتے حملہ [[ملاح (مراکش)|کیا]] ۔ ( ''میلہ'' یہودی یہودی [[پاڑہ|بستی دے]] لئے مراکشی ناں ا‏‏ے۔ ) <ref>Daniel Schroeter; Yaron Tsur; Mohammed Hatimi. "Morocco". ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2014</ref> اُتے ، [[یونیورسٹی عبرانی یروشلم|عبرانی یونیورسٹی برائے یروشلم]] دے ڈاکٹر ہیم سعدون دے مطابق ، "دوسری جنگ عظیم دے دوران شمالی افریقہ وچ یہودیاں تے مسلماناں دے وچکار نسبتا اچھے تعلقات تنازعات دے ذریعہ انہاں دے ہ‏م مذہب پرستاں دے نال سلوک یورپ دے بالکل برعکس ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="SaadonandShefler">[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Jewish-Muslim-ties-in-Maghreb-were-good-despite-Nazis "Jewish-Muslim ties in Maghreb were good despite Nazis" by Gil Shefler], 24 January 2011, ''[[دی جروشلم پوسٹ]]''</ref> 1943 تو‏ں لے ک‏ے سن 1960 د‏‏ی دہائی تک وسط تک ، امریکی یہودی جوائنٹ ڈسٹری بیوشن کمیٹی شمالی افریقہ د‏‏ی یہودی برادری وچ تبدیلی تے جدید کاری د‏‏ی اک اہ‏م غیر ملکی تنظیم سی۔ <ref name="Bauer1981">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WOd3rLul-LcC&pg=PA224|title=American Jewry and the Holocaust: The American Jewish Joint Distribution Committee, 1939–1945|last=Yehuda Bauer|publisher=Wayne State University Press|year=1981|isbn=0-8143-1672-7|page=224|quote=In 1943, JDC increased its involvement in North Africa, a decision made in response to new conditions. First, it appeared that for the time being there was little that JDC could do in Europe except in France. Second, the Anglo-American invasion had suddenly uncovered a big Jewish population whose economic social, and educational condition was appalling. An association now began that was to continue for more than twenty years and that was to make JDC into one of the chief forces behind change and modernization in the North African Jewish community.}}</ref> ایہ دوسری جنگ عظیم دے دوران امدادی کم کرنے دے دوران ابتدائی طور اُتے اس خطے وچ شامل ہوگیا سی۔ === مراکش === [[فائل:Jüdische Hochzeit in Marokko-1024.jpg|کھبے|thumb| موروکو وچ یہودی ویڈنگ بذریعہ یوگن ڈیلاکروکس ، [[لووغ|لوور]] ، [[پیرس]] ]] تیونس تے الجیریا د‏‏ی طرح ، مراکشی یہودیاں نو‏‏ں جلاوطنی دے عرصے وچ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے یا غیر منقولہ اثاثہ ضبطی یا ايس‏ے طرح دے کسی وی سرکاری ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پيا ، تے صہیونی ایجنٹاں نو‏‏ں نسلی طور اُتے نقل مکانی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ <ref name="Lask349">{{Harvard citation no brackets|Laskier|1994}}: "... the policies adopted by Nasser's Egypt or Syria such as internment in prison camps, sequestration, or even outright confiscation of assets, and large-scale expulsions (as was the case with Egyptian Jews in 1956–57), were never implemented by Muhammad V, Hasan II, Bourguiba, or the FLN. The freedom of action granted in Algeria, Morocco (since 1961), and Tunisia to Jewish emigration societies... was unparalleled elsewhere in the Arab world. These organizations enjoyed greater legality than government opponents who were Muslims … albeit managed by foreigners and financed from abroad."</ref> مراکش وچ دوسری جنگ عظیم دے دوران وچی حکومت نے یہودیاں دے خلاف امتیازی قوانین منظور کیتے۔ مثال دے طور اُتے ، یہودی ہن کسی طرح د‏‏ی ساکھ حاصل نئيں کرسکدے سن ، یہودیاں دے پاس جو یورپی محلےآں وچ مکانات یا کاروبار سن انہاں نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا سی ، تے کوٹہ لگایا گیا سی کہ یہودیاں نو‏‏ں قانون تے طب جداں پیشہ اُتے چلنے د‏‏ی اجازت دو فیصد تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ فیصد.<ref>Stillman, 2003, pp. 127–128.</ref> شاہ محمد پنجم نے انہاں قوانین دے لئی اپنی ذا‏تی طور اُتے عدم اطمینان دا اظہار کردے ہوئے مراکشی یہودی رہنماواں نو‏‏ں یقین دلایا کہ اوہ "ان دے افراد یا جائیداد اُتے کدی ہتھ نئيں ڈالاں گے"۔ اگرچہ اس دے حالے تک کوئی ٹھوس ثبوت نئيں اے کہ مراکش دے یہودیاں دے دفاع دے لئی واقعتا اس نے کوئی اقدام کيتا اے ، لیکن ایہ دلیل پیش کيتی گئی اے کہ اس نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں پردے دے پِچھے کم کيتا ہوئے گا۔ <ref>Stillman, 2003, pp. 128–129.</ref><ref>Xavier Cornut, ''Jerusalem Post'', 2009, [http://www.jpost.com/Features/The-Moroccan-connection The Moroccan connection: Exploring the decades of secret ties between Jerusalem and Rabat.], "During World War II, King Muhammad V had refused to apply the anti-Semitic laws of the protectorate imposed by the Vichy regime in France, prompting fidelity from Moroccan Jewry. … In the late Fifties, before his coronation, he had shocked people during a visit in Lebanon by arguing that the only solution for the enduring conflict was to make peace and incorporate Israel in the Arab League. The king was fascinated by the idea of the "reconciliation of the Semitic brotherhood," although he never expressed it in the early years of his reign, aligning his country with the anti-Israeli alliance."</ref> جون 1948 وچ ، [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل دے قیام دے]] فورا. بعد تے [[عرب اسرائیل جنگ 1948|پہلی عرب اسرائیلی جنگ دے درمیان]] ، اوجدا تے [[جرادہ]] وچ یہودی مخالف پرتشدد فسادات [[جرادہ|شروع ہوگئے]] ، جس دے نتیجے وچ 44 یہودی ہلاک ہوئے۔ 1948–49 وچ ، قتل عام دے بعد ، 18،000 مراکشی یہودی اسرائیل دے لئی روانہ ہوگئے۔ اُتے ، بعد وچ ، مراکش تو‏ں یہودیاں دا اخراج اک سال وچ کچھ ہزار ہوئے گیا۔ 1950 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[صہیونیت|صہیونی]] تنظیماں نے مراکش دے یہودیاں نو‏‏ں یہودی ریاست دے لئی قیمتی مددگار دے طور اُتے دیکھدے ہوئے ، خاص طور اُتے ملک دے انتہائی غریب جنوب وچ ہجرت د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ {{quote|ميں نے انہاں (بربر) دیہاتاں وچ جِنّا زیادہ دورہ کيتا تے انہاں دے یہودی باشندےآں تو‏ں واقف ہويا ، اِنّا ہی مینو‏ں ایہ وی یقین ہوگیا کہ یہودی اسرائیل دے جذب مرکزاں وچ آباد کاری دے لئی بہترین تے مناسب ترین انسانی عنصر ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے مثبت پہلو سن جو ميں نے انہاں وچ پایا: اول تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ اوہ سب (اپنے زرعی) کماں نو‏‏ں جاندے نيں ، تے اسرائیل وچ زرعی کماں وچ انہاں د‏‏ی منتقلی وچ جسمانی تے ذہنی مشکلات نئيں آئیاں گی۔ اوہ کچھ (مادی ضروریات) تو‏ں مطمئن نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں د‏‏ی ابتدائی معاشی پریشانیاں دا مقابلہ کرسکن گے۔ | یہودہ گرائنکر ، '' اٹلس دے یہودیاں د‏‏ی ہجرت اسرائیل ''۔<ref>یہودہ گرنکر (اٹلس تو‏ں یہودی ہجرت دے منتظم) ، 'اسرائیل وچ اٹلس دے یہودیاں د‏‏ی ہجرت' ، تل ابیب ، اسرائیل وچ مراکشی تارکین وطن د‏‏ی انجمن ، 1973۔[http://rickgold.home.mindspring.com/Emigration/emigration12.htm Rickgold.home.mindspring.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112162552/http://rickgold.home.mindspring.com/Emigration/emigration12.htm |date=2006-11-12 }}</ref>}} [[فائل:Jews of Fez.jpg|thumb| [[فاس|فاس دے]] یہودی ، تقریبا. 1900 ]] یہودیاں دے خلاف تشدد دے واقعات 1950 د‏‏ی دہائی تک جاری رہے ، اگرچہ فرانسیسی عہدے داراں نے بعد وچ دسیا کہ مراکشی یہودیاں نے آزادی د‏‏ی جدوجہد دے دوران "وسیع تر یورپی آبادی دے مقابلے وچ نسبتا کم پریشانیاں دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Mandel|2014}} اگست سن 1953 وچ اوجدا شہر وچ ہنگامے پھوٹ پئے تے اس دے نتیجے وچ اک 11 سالہ بچی سمیت 4 یہودی ہلاک ہوگئے۔ <ref name="jta.org">|[http://www.jta.org/1953/08/24/archive/jews-killed-in-morocco-riots-raid-on-jewish-quarter-repulsed Jews Killed in Morocco Riots; Raid on Jewish Quarter Repulsed], JTA, 24 August 1953.</ref> ايس‏ے مہینے وچ فرانسیسی سیکیورٹی فورسز نے اک ہجوم نو‏‏ں یہودی میلہ [[رباط (شہر)|رباط]] وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا۔ سن 1954 وچ ، پیٹیجین نامی قصبے (جو اج [[سیدی قاسم|سیڈی کیسیم دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) وچ اک قوم پرست واقعہ یہودی مخالف فساد وچ بدل گیا تے اس دے نتیجے وچ [[مراکش (شہر)|مراکش]] دے 6 یہودی سوداگ‏‏ر ہلاک ہوگئے۔ <ref>[http://www.ajcarchives.org/main.php?GroupingId=10089 North Africa (1955)], American Jewish Committee Archives, p. 445.</ref> اُتے ، مراکش وچ فرانسیسی رہائشی جنرل فرانسس لاکوسٹ دے مطابق ، "پیٹجیجن متاثرین د‏‏ی نسل اتفاقی سی ، دہشت گردی نے یہودیاں نو‏‏ں کدی کدائيں ہی نشانہ بنایا ، تے انہاں دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ اندیشے غیر یقینی سن ۔" {{Sfn|Mandel|2014}} 1955 وچ ، اک ہجوم مزاگان وچ یہودی محلہ ([[الجدیدہ (مراکش)|الجدیدہ]]<nowiki/>کے طور اُتے اج جانیا جاندا اے وچ توڑ دتا ) تے شہر دے یورپی چوتھائی نو‏‏ں بھاگنے اُتے اس دے 1700 یہودی رہائشیاں د‏‏ی وجہ سے. فسادات دے دوران تقریبا 200 یہودیاں دے مکانات نو‏‏ں بری طرح نقصان پہنچیا سی جدو‏ں انہاں دے واپس نئيں آسک‏‏ے سن ۔ <ref>[http://www.jta.org/1955/08/26/archive/moroccan-jewish-leaders-leave-for-the-aix-les-bains-peace-talks#ixzz2hKqLoYcF Moroccan Jewish Leaders Leave for the Aix-les-bains Peace Talks], JTA, 26 August 1955.</ref> 1954 وچ ، موساد نے مراکش وچ اک خفیہ اڈہ قائم کيتا سی ، جس نے اک سال دے اندر ایجنٹاں تے سفیراں نو‏‏ں بھیجیا تاکہ صورت حال دا اندازہ لگایا جا سک‏‏ے تے مسلسل ہجرت دا اہتمام کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Cornut1">Xavier Cornut, Jerusalem Post, 2009, [http://www.jpost.com/Features/The-Moroccan-connection The Moroccan connection: Exploring the decades of secret ties between Jerusalem and Rabat.], "In 1954, Mossad head Isser Harel decided to establish a clandestine base in Morocco. An undercover agent named Shlomo Havilio was sent to monitor the conditions of Jews in the country. His report was alarming: The Jews feared the departure of the French colonial forces and the growing hostility of pan-Arabism; Jewish communities could not be defended and their situation was likely to worsen once Morocco became independent. Havilio had only one solution: a massive emigration to Israel. Harel agreed. Less than a year after his report, the Mossad sent its first agents and emissaries to Morocco to appraise the situation and to organize a nonstop aliya. About 90,000 Jews had emigrated between 1948 and 1955, and 60,000 more would leave in the months preceding the country's independence. Then, on September 27, 1956, the Moroccan authorities stopped all emigration, declaring it illegal. From then until 1960 only a few thousand left clandestinely each year."</ref> ایہ کاروائیاں پنج شاخاں اُتے مشتمل سن: خود دفاع ، معلومات تے ذہانت ، غیر قانونی امیگریشن ، رابطہ قائم کرنا ، تے تعلقات عامہ۔ {{Sfn|Szulc|1991}} موساد دے سربراہ اسیر ہریل نے 1959 تے 1960 وچ ملک دا دورہ کيتا ، آپریشناں نو‏‏ں از سر نو منظم کيتا ، تے "مسجریٹ" ("فریم ورک") دے ناں تو‏ں اک خفیہ ملیشیا تشکیل دتا۔ <ref>Xavier Cornut, Jerusalem Post, 2009, [http://www.jpost.com/Features/The-Moroccan-connection The Moroccan connection: Exploring the decades of secret ties between Jerusalem and Rabat.], "When Isser Harel visited Morocco in 1959 and 1960, he was convinced the Jews were ready to leave en masse to return to Zion. Soon after, Harel replaced Havilio with Alex Gatmon as Mossad head in Morocco. A clandestine militia was created, the "Misgeret" ("framework"), with central command in Casablanca and operatives recruited across the kingdom. Its goal was to defend the Jewish communities and organize departures clandestinely."</ref> اسرائیل نو‏‏ں ہجرت 1954 وچ 8،171 افراد تو‏ں ودھ کر 1955 وچ 24،994 ہوگئی ، 1956 وچ اس وچ ہور اضافہ ہويا۔ 1955 تو‏ں 1956 وچ آزادی دے وچکار 60،000 یہودی ہجرت کر گئے۔ <ref name="Cornut1"/> 7 اپریل 1956 نو‏‏ں مراکش نے آزادی حاصل کيتی ۔ یہودیاں نے متعدد سیاسی عہدےآں اُتے قبضہ کيتا ، جنہاں وچ تن پارلیمانی نشستاں تے وزیر برائے ڈاک تے ٹیلی گراف د‏‏ی کابینہ دا عہدہ شامل ا‏‏ے۔ اُتے ، اوہ وزیر ، لیون بینزاقین ، پہلی کابینہ وچ ردوبدل تو‏ں زندہ نئيں بچا سی ، تے کسی وی یہودی نو‏‏ں دوبارہ کابینہ دے عہدے اُتے مقرر نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>Stillman, 2003, pp. 172–173.</ref> اگرچہ حکومت کیت‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے یہودی برادری دے نال تعلقات خوشگوار سن ، لیکن انہاں رویاں نو‏‏ں سرکاری سطح دے نچلے درجے دے لوکاں نے نئيں سمجھیا ، جو روايتی حقارت تو‏ں لے ک‏ے سراسر دشمنی تک دے رویاں دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Stillman173">Stillman, 2003, p. 173.</ref> مراکش د‏‏ی [[عرب ملکاں|عرب دنیا دے]] نال ودھدی ہوئی پہچان ، تے یہودی تعلیمی ادارےآں اُتے تہذیبی طور اُتے عربی بنانے تے اس دے مطابق رہنے دے لئی دباؤ نے مراکش دے یہودیاں دے خوف وچ ہور اضافہ کيتا۔ 1956 تے 1961 دے درمیان ، قانون دے ذریعہ اسرائیل ہجرت اُتے پابندی عائد سی۔ خفیہ ہجرت دا سلسلہ جاری رہیا ، تے ہور 18،000 یہودی مراکش تو‏ں چلے گئے۔ {{حوالہ درکار|date=January 2016}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 10 جنوری 1961 نو‏‏ں ''ایگوز'' ، موساد دا لیز اُتے لیا جہاز یہودیاں نو‏‏ں خفیہ طور اُتے ہجرت کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر ک‏ے لے جانے والا ، مراکش دے شمالی ساحل تو‏ں ڈُب گیا۔ ٹیڈ سلک دے مطابق ، مراکش وچ مسجریٹ کمانڈر ، الیکس گیٹمون نے ، سانحہ د‏‏ی پشت اُتے اک بحران نو‏‏ں ختم کرنے دا فیصلہ کيتا ، {{Sfn|Szulc|1991}} موساد دے ڈائریکٹر ایسسر ہیرل دے اس منظرنامے دے مطابق کہ "شاہی حکومت دے وچکار اک پچر نو‏‏ں مجبور ہونا پيا۔ تے مراکش د‏‏ی یہودی برادری تے حسن مخالف قوم پرستاں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح فائدہ اٹھانا پيا جے ہجرت دے معاملے اُتے کوئی سمجھوتہ ہُندا تاں "۔ {{Sfn|Szulc|1991}} غیرقانونی طور اُتے ہجرت دا مطالبہ کرنے والے اک پرچے نو‏‏ں ، سمجھیا جاندا اے کہ اک زیرزمین صہیونی تنظیم نے موساد دے ذریعہ پرنٹ کيتا سی تے پورے مراکش وچ تقسیم کيتا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت "چھت تو‏ں ٹکرا گئی تھی"۔ {{Sfn|Szulc|1991}} انہاں واقعات نے شاہ محمد پنجم نو‏‏ں یہودی ہجرت د‏‏ی اجازت دتی تے اگلے تِناں سالاں وچ ، 70،000 تو‏ں زیادہ مراکشی یہودی اس ملک تو‏ں چلے گئے ، <ref>Stillman, 2003, p. 174.</ref> بنیادی طور اُتے آپریشن یاچین دے نتیجے وچ ۔ آپریشن یاچین نو‏‏ں نیویارک وچ مقیم عبرانی امیگرنٹ ایڈ سوسائٹی (HIAS) نے محاذ آرائی د‏‏ی ، {{Sfn|Szulc|1991}} جنہاں نے تقریبا 50 ملین$ لاگت د‏‏ی مالی امداد کيتی۔ {{Sfn|Szulc|1991}} HIAS نے مراکش وچ زیر زمین اسرائیلی ایجنٹاں دے لئی اک امریکی کور فراہ‏م کیہ ، جس دے فرائض وچ ہجرت دا اہتمام کرنا ، یہودی مراکشی برادریاں نو‏‏ں اپنے دفاع دے لئی مسلح کرنا تے مراکش د‏‏ی حکومت دے نال مذاکرات شامل سن ۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 6 مراکشی وزیر داخلہ کرنل اوفکیر تے موساد دے سربراہ میر امت نے مراکشی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی اسرائیلی تربیت تے عرب امور تو‏ں متعلق خفیہ معلومات دے لئی کچھ خفیہ فوجی امداد تے یہودی ہجرت نو‏‏ں جاری رکھنے اُتے اتفاق کيتا۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 1967 تک ، صرف 50،000 یہودی باقی رہ‏‏ے۔ <ref name="Stillman175">Stillman, 2003, p. 175.</ref> 1967 د‏‏ی [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] نتیجے وچ مراکش سمیت دنیا بھر وچ یہودی تناؤ وچ اضافہ ہويا ، تے یہودیاں د‏‏ی ملک تو‏ں ہجرت دا سلسلہ بدستور جاری رہیا۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک ، مراکش د‏‏ی یہودی آبادی 25،000 ہوگئی۔ اُتے ، زیادہ تر تارکین وطن اسرائیل دے بجائے فرانس ، بیلجیم ، اسپین تے کینیڈا گئے سن ۔ <ref name="Stillman175">Stillman, 2003, p. 175.</ref> ایسٹر بینباسا دے مطابق ، شمالی افریقی ملکاں تو‏ں یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی دے بارے وچ مستقب‏‏ل دے بارے وچ غیر یقینی صورتحال دا اظہار کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=UaiipUj3SJ8C&pg=PA186&dq=Tunisia+Jews+france+emigrate|title=The Jews of France: A History from Antiquity to the Present|last=Esther Benbassa|publisher=Princeton University Press|year=2001|isbn=978-0-691-09014-6}}</ref> 1948 وچ ، مراکش وچ 250،000 تو‏ں زیادہ <ref name="Stearns">Stearns, 2001, p. 966.</ref> 265،000 <ref name="Avneri">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8Teb4dKHQcoC&lpg=PA1&pg=PA276#v=onepage&q&f=false|title=The claim of dispossession: Jewish land-settlement and the Arabs, 1878–1948|last=Avneri|first=Aryeh L.|publisher=Yad Tabenkin Institute|year=1984|isbn=0-87855-964-7|page=276}}</ref> یہودی آباد سن ۔ 2001 تک اک اندازے دے مطابق 5،230 باقی رہ‏‏ے۔ <ref name="Shields2">{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html|title=Jewish Refugees from Arab Countries|first=Jacqueline|last=Shields|accessdate=22 May 2006|encyclopedia=Jewish Virtual Library}}</ref> ان د‏‏ی تعداد کم ہونے دے باوجود ، یہودی مراکش وچ قابل ذکر کردار ادا کررہے ني‏‏‏‏ں۔ کنگ یہودی دے اک سینئر مشیر ، آندرے ایزولے نو‏‏ں برقرار رکھدا اے ، تے یہودی اسکولاں تے عبادت خاناں نو‏‏ں سرکاری سبسڈی ملدی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، کدی کدی یہودی اہداف اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا (خاص طور اُتے 2003 وچ کاسا بلاندا ميں یہودی برادری دے مرکز اُتے بم دھماکے ) ، تے بنیاد پرست اسلام پسند گروہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بغض و بغض سامی مخالف بیانات ني‏‏‏‏ں۔ مراکشی ورثہ دے حامل ہزاراں اسرائیلی یہودی ہر سال مراکش دا دورہ کردے نيں ، خاص طور اُتے روش ہشانہ یا فسح دے آس پاس <ref name="j2020">{{حوالہ ویب|title=After mass exodus, Morocco celebrates its Jewish heritage – J.|website=J.|date=Mar 6, 2020|url=https://www.jweekly.com/2020/03/06/shifting-sands-after-mass-exodus-jewish-morocco-blooms-again/|accessdate=Aug 19, 2020}}</ref> حالانکہ کچھ نے مرحوم شاہ [[حسن ثانی مراکشی|حسن دوم]] د‏‏ی مراکش وچ واپسی تے آبادکاری د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں قبول کيتا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2020}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === الجیریا === [[فائل:Oran synagogue.jpg|سجے|thumb| اورن ، الجیریا د‏‏ی عظیم عبادت گاہ ، یہودیاں دے جانے دے بعد ضبط ہوگئی تے اک مسجد وچ تبدیل ہوگئی]] تیونس تے مراکش د‏‏ی طرح ، الجزائر دے یہودیاں نو‏‏ں جلاوطنی دے عرصے وچ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے یا براہ راست اثاثےآں د‏‏ی ضبطی یا اس طرح دے کسی وی حکومت‏ی ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پيا سی ، تے صیہونی ایجنٹاں نو‏‏ں نسلی طور اُتے نقل مکانی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی آزادی د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref name="Lask349">{{Harvard citation no brackets|Laskier|1994}}: "... the policies adopted by Nasser's Egypt or Syria such as internment in prison camps, sequestration, or even outright confiscation of assets, and large-scale expulsions (as was the case with Egyptian Jews in 1956–57), were never implemented by Muhammad V, Hasan II, Bourguiba, or the FLN. The freedom of action granted in Algeria, Morocco (since 1961), and Tunisia to Jewish emigration societies... was unparalleled elsewhere in the Arab world. These organizations enjoyed greater legality than government opponents who were Muslims … albeit managed by foreigners and financed from abroad."</ref> الجیریا تو‏ں یہودی ہجرت فرانس دے نوآبادیات‏ی کنٹرول دے وسیع پیمانے اُتے خاتمے تے اس تو‏ں متعلق معاشرتی ، معاشی تے ثقافتی تبدیلیاں دا اک حصہ سی۔ {{Sfn|Mandel|2014}} اسرائیلی حکومت مراکش تے تیونس دے یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل ہجرت کرنے د‏‏ی ترغیب دینے وچ کامیاب رہی سی ، لیکن الجیریا وچ اس د‏ی کم تعداد سی۔ ویزا تے معاشی سبسڈی د‏‏ی پیش کش دے باوجود ، 1954-55ء وچ صرف 580 یہودی الجیریا تو‏ں اسرائیل منتقل ہوئے۔ {{Sfn|Choi|2015}} [[جنگ الجزائر|الجزائر د‏‏ی جنگ]] 1954–1962 دے دوران ہجرت د‏‏ی انتہا ہوگئی ، اس دوران ہزاراں مسلما‏ن ، عیسائی تے یہودی ملک چھڈ گئے ، {{Sfn|Mandel|2014}} خاص طور اُتے پیڈ-نائر برادری۔ 1956 وچ ، موساد دے ایجنٹاں نے قسطنطنیہ دے یہودیاں نو‏‏ں منظم کرنے تے انھاں اسلحہ دینے دے لئی زیر زمین کم کيتا ، جو اس ملک د‏‏ی تقریبا نصف یہودی آبادی اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Choi|2015}} اوران وچ ، یہودی انسداد شورش تحریک نو‏‏ں [[ارگن (جنگجو گروپ)|ارگن دے]] سابق ممبراں نے تربیت یافتہ سمجھیا سی۔ {{Sfn|Choi|2015}} یکم جون 1960 نو‏‏ں ہونے والی الجیریا د‏‏ی آخری مردم شماری دے مطابق ، الجیریا وچ 1،050،000 غیر مسلم شہری آباد سن (مجموعی آبادی دا 10 فیصد جس وچ 130،000 شامل نيں)۔ الجزائر دے یہودی ) <ref name="Cook">{{حوالہ کتاب|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|last=Cook, Bernard A.|publisher=Garland|year=2001|isbn=0-8153-4057-5|location=New York|page=398}}</ref> سن 1962 وچ الجیریا دے آزاد ہونے دے بعد ، تقریبا 800،000 ''پیڈس نائرس'' (یہودیاں سمیت) نو‏‏ں سرزمین فرانس منتقل کردتا گیا جدو‏ں کہ نیڑے 200،000 افراد نے الجیریا وچ ہی رہنے دا انتخاب کيتا۔ مؤخر الذکر وچو‏ں ، 1965 وچ ہن وی نیڑے 100،000 تے 1960 دے آخر تک 50،000 دے نیڑے سن ۔ چونکہ 1950 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ الجزائر دے انقلاب وچ شدت آنا شروع ہوگئی ، الجزائر دے زیادہ تر 140،000 یہودی چھڈنے لگے۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} ایہ برادری بنیادی طور اُتے [[الجزائر شہر|الجیئرز]] تے [[بلیدہ|بلیڈا]] ، [[بلیدہ|کانسٹیٹائن]] تے اوران وچ رہندی سی۔ الجیریا دے تقریبا تمام یہودیاں نے 1962 وچ آزادی اُتے دستبرداری اختیار کرلئی ، خاص طور اُتے جدو‏ں "الجزائر د‏‏ی قومیت دے ضابطہ 1963 وچ غیر مسلماں نو‏‏ں شہریت حاصل کرنے تو‏ں خارج کردتا گیا سی" ، <ref>[[طارق فتح]] (2010). ''The Jew Is Not My Enemy: Unveiling the Myths That Fuel Muslim Anti-Semitism''. Random House. p. 102.</ref> صرف انہاں الجزائریاں نو‏‏ں ہی شہریت دینے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی جنہاں دے مسلما‏ن باپ تے دادا سن ۔ <ref>Malka Hillel Shulewitz (2001). ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands''. Continuum International Publishing Group. p. 93.</ref> الجیریا دے 140،000 یہودی ، جنہاں د‏‏ی 1870 تو‏ں فرانسیسی شہریت سی (مختصر طور اُتے وِچی فرانس نے 1940 وچ منسوخ کيتا سی) زیادہ تر فرانس دے لئی روانہ ہوئے ، حالانکہ کچھ اسرائیل گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=33|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070430010359/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=33|archivedate=30 April 2007|title=The Forgotten Refugees – Historical Timeline}}</ref> 1994 دے بعد الجزائر دا عبادت گاہ چھڈ دتا گیا۔ شمالی افریقہ تو‏ں فرانس وچ یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی دے نتیجے وچ فرانسیسی یہودی برادری د‏‏ی بحالی ہوئی جو ہن دنیا وچ تیسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ === تیونس === [[فائل:Juifs tunisiens.jpg|کھبے|thumb| تیونس دے یہودی ، سی. 1900۔ [[یہودی انسائیکلوپیڈیا|یہودی انسائیکلوپیڈیا سے]] ]] جداں کہ مراکش تے الجیریا وچ ، تیونس دے یہودیاں نو‏‏ں جلاوطنی دے عرصے وچ وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے یا غیر منقولہ اثاثہ ضبطی یا ايس‏ے طرح دے کسی سرکاری ظلم و ستم دا سامنا نئيں کرنا پيا سی ، تے صہیونی ایجنٹاں نو‏‏ں نقل مکانی د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی نسبتا کارروائی کيت‏‏ی آزادی د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref name="Lask349">{{Harvard citation no brackets|Laskier|1994}}: "... the policies adopted by Nasser's Egypt or Syria such as internment in prison camps, sequestration, or even outright confiscation of assets, and large-scale expulsions (as was the case with Egyptian Jews in 1956–57), were never implemented by Muhammad V, Hasan II, Bourguiba, or the FLN. The freedom of action granted in Algeria, Morocco (since 1961), and Tunisia to Jewish emigration societies... was unparalleled elsewhere in the Arab world. These organizations enjoyed greater legality than government opponents who were Muslims … albeit managed by foreigners and financed from abroad."</ref> 1948 وچ ، تقریبا 105،000 یہودی تیونس وچ مقیم سن ۔ اج تقریبا 1500 باقی نيں ، زیادہ تر [[جربہ|جیجر]] ، [[تونس شہر|تیونس]] تے [[جرجیس|زرزیز وچ ]] ۔ 1956 وچ تیونس د‏‏ی فرانس تو‏ں آزادی دے بعد یہودی آبادی نو‏‏ں اسرائیل تے فرانس وچ ہجرت وچ تیزی آئی۔ 1967 وچ حملےآں دے بعد ، اسرائیل تے فرانس دونے وچ یہودی ہجرت وچ تیزی آئی۔ 1982 ، 1985 ، وچ وی حملے ہوئے تے حال ہی وچ 2002 وچ جدو‏ں ججرے وچ ہونے والے اک بم دھمادے ميں 21 افراد ہلاک ہوگئے (جنہاں وچ زیادہ تر جرمن سیاح سن ) مقامی عبادت خانے دے نیڑے ، اک دہشت گرد حملہ جس دا دعوی [[القاعدہ]] نے کيتا [[القاعدہ|سی]] ۔ === لیبیا === موریس رومانی دے مطابق ، لیبیا دے اک تارکین وطن جو پہلے ڈبلیو او جے اے سی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر سن ، <ref>Yehouda Shenhav. [http://people.socsci.tau.ac.il/mu/yshenhav/files/2013/07/Ethnicity-and-National-Memory.pdf Ethnicity and National Memory: The World Organization of Jews from Arab Countries (WOJAC) in the Context of the Palestinian National Struggle]. British Journal of Middle Eastern Studies. Volume 29, Issue 1, 2002, Pages 27 – 56.</ref> لیبیا د‏‏ی یہودی برادری نو‏‏ں ہجرت کرنے اُتے متاثر کرنے والے سب تو‏ں اہ‏م عوامل "اٹلی دے قبضے دے آخری سالاں تو‏ں بچنے والے داغ تے اس دے داخلے وچ شامل سن " 1943 وچ برطانوی فوج دے نال یہودی فلسطینی فوجی وی سن ۔ {{Sfn|Roumani|2009}} صیہونی سفیران ، ناں نہاد "شلیچیم" ، نے 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہی "برادری نو‏‏ں تبدیل کرنے تے اسنو‏ں فلسطین منتقل کرنے" دے ارادے تو‏ں لیبیا پہنچنا شروع کيتا سی۔ <ref>Rachel Simon, [http://jcpa.org/wp-content/uploads/2012/11/schlichim-in-palestine.pdf Shlichim from Palestine in Libya], page 50</ref> 1943 وچ ، موساد لیلیہ بیٹ نے لیبیا د‏‏ی یہودی برادری د‏‏ی ہجرت دے لئی انفراسٹرکچر تیار کرنے دے لئی مسیحیاں نو‏‏ں بھیجنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Roumani|2009}} سن 1942 وچ ، شمالی افریقہ وچ اتحادیاں تو‏ں لڑنے والے جرمن فوجیاں نے یہودی کوار بن [[بنغازی|غازی]] اُتے قبضہ کيتا ، دکاناں پرت لاں تے صحرا وچ دو ہزار تو‏ں زیادہ یہودیاں نو‏‏ں جلاوطن کيتا۔ مزدور کیمپاں وچ کم کرنے دے لئی بھیجیا گیا ، یہودیاں دے اس گروہ دا پنجواں حصہ ہلاک ہوگیا۔ اس وقت ، زیادہ تر یہودی [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] تے بن غازی دے شہراں وچ رہ رہے سن تے [[البیضاء، لیبیا|بائڈا]] تے [[مصراتہ|مسرت]] وچ کم تعداد وچ سن ۔ دسمبر 1942 وچ ال اغیلا د‏‏ی لڑائی وچ اتحادیاں د‏‏ی فتح دے بعد ، جرمن تے اطالوی فوجیاں نو‏‏ں لیبیا تو‏ں کڈ دتا گیا۔ برطانوی نصب فلسطین رجمنٹ وچ [[برقہ|سائرینیکا]] ، بعد وچ د‏‏ی بنیاد بن گیا اے جس وچ یہودی بریگیڈ ، بعد وی وچ تعینات کيتا گیا سی جس وچ [[طرابلس، علاقہ|طرابلس]] . صیہونی حامی فوجیاں نے مقامی یہودی آبادی وچ صہیونیت دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی {{Sfn|Ariel|2013}} <ref>''[https://books.google.com/books?id=0RY7AwAAQBAJ&pg=PT42 Jewish Brigade: An Army with Two Masters 1944–45]'', Morris Beckman, The History Press, 2010, pp. 42–52</ref><ref>[[Yoav Gelber]], ''Jewish Palestinian Volunteering in the British Army during the Second World War'', Vol. III. ''The Standard Bearers – The Mission of the Volunteers to the Jewish People'', (Hebrew, Yad Izhak Ben-Zvi, Jerusalem 1983).</ref> اتحادی افواج دے ذریعہ شمالی افریقہ د‏‏ی آزادی دے بعد ، بدعنوانی دے واقعات ہن وی وڈے پیمانے اُتے موجود سن ۔ دوسری جنگ عظیم دوئم دے آغاز تے اسرائیل دے قیام دے وچکار سب تو‏ں شدید نسلی تشدد نومبر 1945 وچ طرابلس وچ شروع ہويا۔ کئی دناں دے عرصے وچ 130 تو‏ں زیادہ یہودی (جنہاں وچ 36 بچے وی شامل سن ) ہلاک ، سیکڑاں زخمی ، 4000 بے گھر تے 2،400 غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ہوگئے۔ طرابلس وچ پنج عبادت خانہ تے چار صوبائی شہراں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا ، تے صرف طرابلس وچ ہی اک ہزار تو‏ں زیادہ یہودی رہائش گاہاں تے تجارتی عمارتاں پرت گئياں۔ <ref name="Stillman, 2003, p. 145">Stillman, 2003, p. 145.</ref> گل شیفلر لکھدے نيں کہ "لیبیا وچ پوگرم جِنّا خوفناک سی ، مشرقی یورپ وچ مقامی لوکاں دے ذریعہ یہودیاں دے وڈے پیمانے اُتے قتل دے مقابلے وچ ایہ ہن وی نسبتا وکھ تھلگ واقعہ سی۔" <ref name="SaadonandShefler"/> ايس‏ے سال قاہرہ وچ یہودی مخالف پرتشدد تشدد وی ہويا ، جس دے نتیجے وچ 10 یہودی ہلاک ہوئے۔ 1948 وچ ، تقریبا 38،000 یہودی لیبیا وچ مقیم سن ۔ <ref name="Avneri"/><ref>Stillman, 2003, pp. 155–156.</ref> جون 1948 وچ جدو‏ں یہودی ہلاک ہوئے تے 280 یہودی گھر تباہ ہوگئے تاں ایہ پوگروم جاری رہیا۔ <ref>Harris, 2001, pp. 149–150.</ref> نومبر 1948 وچ ، طرابلس وچ ہونے والے واقعات دے چند ماہ بعد ، طرابلس وچ امریکی قونصل ، اورے ٹافٹ جونیئر نے اطلاع دتی کہ: "یہ یقین کرنے د‏‏ی وجہ اے کہ یہودی برادری یہودی دے نتیجے وچ ہور جارحانہ ہوگئی اے فلسطین وچ فتوحات ۔ایہ یقین کرنے د‏‏ی وی اک وجہ اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی برادری نو‏‏ں ریاست اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایات تے رہنمائی مل رہی ا‏‏ے۔ رویہ وچ تبدیلی ہدایات دا نتیجہ اے یا ترقی پسند جارحیت دا تعین کرنا مشکل اے ایتھ‏ے تک کہ جارحیت دے باوجود یا شاید اس د‏ی وجہ تو‏ں ، یہودی تے عرب دونے رہنماواں نے مینو‏ں مطلع کيتا کہ کئی سالاں تو‏ں نسلی تعلقات ہن بہتر نيں تے دونے جماعتاں دے قائدین دے وچکار کسی وی اعلیٰ سطحی اجلاس وچ افہام و تفہیم ، رواداری تے تعاون موجود ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Fischbach|2008}} <ref>NARA RG 84, Libya— Tripoli, General Records 1948–49; file 800–833, Taft to Secretary of State (23 November 1948)</ref> اسرائیلی ہجرت 1949 وچ طرابلس وچ اسرائیل دے دفتر دے لئی یہودی ایجنسی دے قیام دے بعد شروع ہوئی۔ ہاروی ای گولڈ برگ دے مطابق ، "لیبیا دے متعدد یہودی" دا خیال اے کہ فسادات دے پِچھے یہودی ایجنسی دا ہتھ سی ، اس وجہ تو‏ں کہ فسادات نے انھاں اپنا مقصد حاصل کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Goldberg}} 1948 وچ ریاست اسرائیل دے قیام تے دسمبر 1951 وچ لیبیا د‏‏ی آزادی دے درمیان 30،000 تو‏ں زیادہ لیبیا یہودی اسرائیل ہجرت کرگئے۔ 31 دسمبر 1958 نو‏‏ں اک فرمان ایگزیکٹو کونسل آف ٹرپولیٹنیا دے صدر دے ذریعہ جاری کيتا گیا ، جس وچ یہودی کمیونٹی کونسل نو‏‏ں تحلیل کرنے تے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں نامزد کردہ اک مسلم کمشنر د‏‏ی تقرری دا حکم دتا گیا سی۔ 1961 وچ جاری کردہ اک قانون دے تحت لیبیا وچ جائیداد دے قبضے تے منتقلی دے لئی لیبیا د‏‏ی شہریت د‏‏ی ضرورت سی ، اس شرط نو‏‏ں 6 لیبیائی یہودی افراد دے علاوہ سب دے لئی مسترد کردتا گیا سی۔ یہودیاں اُتے ووٹ ڈالنے ، سرکاری دفاتر تک پہنچنے تے فوج یا پولیس وچ خدمات انجام دینے اُتے پابندی عائد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://jcpa.org/article/the-final-exodus-of-the-libyan-jews-in-1967/|title=The Final Exodus of the Libyan Jews in 1967 – Jerusalem Center For Public Affairs|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jimenaexperience.org/libya/about-jimena/past-and-present/|title=Jewish History|website=jimenaexperience.org}}</ref> 1967 وچ ، [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے دوران]] ، 7000 د‏‏ی یہودی آبادی نو‏‏ں فیر فسادات دا نشانہ بنایا گیا ، جس وچ 18 افراد مارے گئے سن ، {{حوالہ درکار|date=May 2014}} تے بوہت سارے زخمی۔ یہودی وکالت تنظیم AJC دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ڈیوڈ ہیرس دے مطابق ، مغربی حامی لیبیا د‏‏ی [[محمد ادریس سنوسی|بادشاہ شاہ ادریس اول دی]] حکومت نو‏‏ں "امن وامان د‏‏ی مکمل خرابی دا سامنا کرنا پيا … یہودیاں تو‏ں عارضی طور اُتے ملک چھڈنے کی" درخواست کيتی ، ہر اک اک سوٹ کیس تے $ 50 دے برابر لے گا۔ ہوائی جہاز دے ذریعے تے کئی جہازاں د‏‏ی امداد دے ذریعے ، اٹلی د‏‏ی بحریہ دے ذریعہ 6،000 تو‏ں زیادہ لیبیائی یہودیاں نو‏‏ں اٹلی منتقل کيتا گیا ، جتھ‏ے اسرائیل دے لئی یہودی ایجنسی نے انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ یہودیاں نو‏‏ں انخلا کيتا گیا ، اس دے بعد 1،300 اسرائیل ہجرت کرگئے ، 2،200 اٹلی وچ رہے ، تے باقی بوہت سارے لوک امریکا چلے گئے۔ لیبیا وچ کچھ اسکور باقی رہ‏‏ے۔ لیبیا دے کچھ یہودی جنھاں عارضی طور اُتے انخلیا ک‏ے دتا گیا سی ، کھوئی ہوئی املاک د‏‏ی بازیابی د‏‏ی کوشش وچ 1967 ء تے 1969 ء دے درمیان لیبیا واپس آئے۔ <ref>Harris, 2001, pp. 155–156, "Finally, faced with a complete breakdown of law and order, the Libyan government urged the Jews to leave the country temporarily. Whereas, in the past, Jews had had considerable difficulty obtaining travel documents, Libyan officials were now visiting Jewish homes and issuing such documents on the spot. Escorts were provided to the airports. But departing Jews were permitted only one suitcase and the equivalent of $50. … Predictably, the so-called temporary exodus in 1967 became permanent. A few score of Jews remained in Libya, while others managed, in the two years prior to Qaddhafi's coup d'état in September 1969, to return briefly in an attempt to regain their possessions."</ref><ref>Simon, 1999, pp. 3–4.</ref> 1970 وچ لیبیا د‏‏ی حکومت نے نويں قوانین جاری کیتے جس وچ لیبیا دے یہودیاں دے تمام اثاثے ضبط کرلئے گئے ، انہاں دے مستقل 15 سالہ مراعات جاری کيتیاں گئیاں۔ اُتے ، جدو‏ں بانڈ پختہ ہوئے تاں کوئی معاوضہ نئيں دتا گیا۔ لیبیا دے رہنما [[معمر قذافی]] نے اس بنیاد اُتے ایہ جواز پیش کيتا کہ "اسرائیل دے نال یہودیاں د‏‏ی صف بندی ، عرب ملکاں دے دشمن ، نے انہاں دے معاوضے دے حق نو‏‏ں ضائع کردتا ا‏‏ے۔" <ref>Harris, 2001, p. 157.</ref> اگرچہ 1999 وچ طرابلس وچ مرکزی عبادت خانہ د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی سی ، لیکن ایہ خدمات دے لئی دوبارہ نئيں کھولی ا‏‏ے۔ لیبیا وچ آخری یہودی ، اسماریلڈا میگناگی ، فروری 2002 وچ فوت ہويا۔ اسرائیل وچ لیبیا دے تقریبا 40،000 یہودی آباد نيں ، جو منفرد روایات نو‏‏ں برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Jews in Islamic Countries: Libya|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/libyajews.html|website=JVL|accessdate=30 November 2013}}</ref> == مشرق وسطی == === عراق === ==== 1930 د‏‏ی دہائی تے 1940 د‏‏ی دہائی دا آغاز ==== جون 1930 وچ [[مملکت عراق (تعہدی انتظامیہ)|عراق اُتے برطانوی مینڈیٹ]] دا خاتمہ ہويا ، تے اکتوبر 1932 وچ ایہ ملک آزاد ہويا۔ [[آشوری قوم|عشقیہ]] خودمختاری دے مطالبے اُتے عراقی حکومت دا ردعمل (اسورین قدیم اسوریاں تے [[بین النہرین|میسوپوٹیمیاں دی]] دیسی مشرقی ارمی بولنے والے سامی نسل دے باشندے سن ، تے [[مشرقی آشوری کلیسیا|مشرق]] دے اسوریئن چرچ ، کلیڈین کیتھولک چرچ تے [[سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|سیریاک آرتھوڈوکس چرچ]] تو‏ں وابستہ سن ) عراقی فوج دے ذریعہ اگست 1933 وچ ایشور دے دیہاتیاں دے اک خونی قتل عام وچ ۔ ایہ واقعہ یہودی برادری دے لئی پہلی علامت سی کہ عراقی بادشاہت دے تحت اقلیتاں دے حقوق بے معنی سن ۔ [[فیصل بن حسین|شاہ فیصل]] ، جو اپنی لبرل پالیسیاں دے لئی جانیا جاندا اے ، ستمبر 1933 وچ انتقال کرگئے ، تے انہاں دے بعد انہاں دا قومپرست برطانوی مخالف بیٹا [[غازی بن فیصل|غازی]] کامیاب ہويا۔ غازی نے شام تے فلسطینی جلاوطنی د‏‏ی سربراہی وچ عرب قوم پرست تنظیماں نو‏‏ں فروغ دینا شروع کيتا۔ فلسطین وچ 1936–39 عرب بغاوت دے نال ، اوہ [[امین الحسینی مفتی اعظم|یروشلم دے مفتی اعظم]] جداں باغیاں دے نال شامل ہوگئے۔ جلاوطنیاں نے پان عرب نظریے د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے صیہونی مخالف پروپیگنڈے نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref>Gat, M. ''The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951''. p. 17.</ref> عراقی قوم پرستاں دے تحت ، نازی پروپیگنڈے نے ملک وچ دراندازی شروع کردتی ، کیونجے نازی جرمنی عرب دنیا وچ اپنا اثر و رسوخ ودھانے دے لئی بے چین سی۔ ڈاکٹر فرٹز گروببہ ، جو 1932 ء تو‏ں عراق وچ مقیم سن ، نے یہودیاں دے خلاف نفرت انگیز پروپیگنڈے د‏‏ی بھر پور تے منظم طریقے تو‏ں نشاندہی کرنا شروع کردتی۔ دوسری چیزاں دے علاوہ ، ''[[مائن کیمف|مین کمپف]]'' دا عربی ترجمہ شائع ہويا تے ریڈیو برلن نے عربی بولی وچ نشریات دا آغاز کردتا۔ 1934 تو‏ں یہودی مخالف پالیسیاں نافذ کيتیاں گئیاں ، تے 1936 وچ فلسطین وچ بڑھدے ہوئے بحران تو‏ں یہودیاں دا اعتماد ہور ہل گیا۔ سن 1936 تو‏ں 1939 دے درمیان دس یہودیاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا تے اٹھ موقعاں اُتے یہودی تھ‏‏اںو‏اں اُتے بم پھینکے گئے۔ <ref>Gat, M. ''The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951''. p. 18.</ref> [[فائل:Farhud mass grave.jpg|thumb| فرہود ، 1941 دے متاثرین د‏‏ی اجتماعی قبر۔]] 1941 وچ ، اینگلو-عراقی جنگ وچ برطانوی فتح دے فورا بعد [[راشد علی گیلانی]] د‏‏ی محور حامی حکومب دے خاتمے تو‏ں بغداد وچ فرہود دے ناں تو‏ں ہنگامے پھوٹ پئے۔ جدو‏ں کہ شہر حالت عدم استحکا‏م وچ سی جس تو‏ں 180 یہودی ہلاک تے 240 زخمی ہوئے۔ 586 یہودی ملکیت والے کاروبار پرت لئے گئے تے 99 یہودی مکانات تباہ ہوگئے۔ <ref>Levin, Itamar (2001). ''Locked Doors: The Seizure of Jewish Property in Arab Countries''. (Praeger/Greenwood) {{آئی ایس بی این|0-275-97134-1}}, p. 6.</ref> کچھ کھاتاں وچ فرہاد نے عراق دے یہودیاں دے لئی اہ‏م مقام حاصل کيتا۔ <ref>''Encyclopedia of Jews in the Islamic World'' ("Either way, the farhūd was a significant turning-point for the Jewish community. In addition to its effect on relations between Iraqi Muslims and Jews, it exacerbated the tensions between the pro-British Jewish notables and the younger elements of the community, who now looked to the Communist Party and Zionism and began to consider emigration.")</ref><ref>''[https://books.google.com/books?id=VxEJrEY22egC&pg=PA350&dq=FARHUD+TURNING+POINT&hl=iw&sa=X&ei=qeb3UreLB8jjswaB8IHABA&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=FARHUD%20TURNING%20POINT&f=false The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times, p. 350]''</ref><ref>Esther Meir-Glitzenstein's [https://books.google.com/books?id=ZU2QAgAAQBAJ&pg=PA213&dq=FARHUD+BEGINNING+OF+THE+END&hl=iw&sa=X&ei=YBr4UuXRE8S04AS5s4DICw&ved=0CGoQ6AEwCA#v=onepage&q=FARHUD%20DYNAMICS&f=false book on zionism in Iraq, p. 213]</ref> اُتے ، دوسرے مورخین ، 1948–51 دے درمیان عراقی یہودی برادری دے لئی اک اہ‏م لمحہ دیکھ رہے نيں ، کیونجے 1940 د‏‏ی دہائی دے بیشتر حصے وچ یہودی برادری باقی ملک دے نال نال ترقی کردی رہی ، {{Sfn|Bashkin|2012}} <ref name="Gat">Moshe Gat, [https://books.google.com/books/about/The_Jewish_Exodus_from_Iraq_1948_1951.html?id=o-mbui7U_awC&redir_esc=y ''The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951''], quote(1): "[as a result] of the economic boom and the security granted by the government. … Jews who left Iraq immediately after the riots, later returned." Quote(2): "Their dream of integration into Iraqi society had been dealt a severe blow by the farhud but as the years passed self-confidence was restored, since the state continued to protect the Jewish community and they continued to prosper." Quote(3): Quoting [[Enzo Sereni]]: "The Jews have adapted to the new situation with the British occupation, which has again given them the possibility of free movement after months of detention and fear."</ref><ref name="LRB">[http://www.lrb.co.uk/v30/n21/adam-shatz/leaving-paradise London Review of Books, Vol. 30 No. 21 • 6 November 2008, pages 23–25, Adam Shatz], "Yet Sasson Somekh insists that the farhud was not 'the beginning of the end'. Indeed, he claims it was soon 'almost erased from the collective Jewish memory', washed away by 'the prosperity experienced by the entire city from 1941 to 1948'. Somekh, who was born in 1933, remembers the 1940s as a 'golden age' of 'security', 'recovery' and 'consolidation', in which the 'Jewish community had regained its full creative drive'. Jews built new homes, schools and hospitals, showing every sign of wanting to stay. They took part in politics as never before; at Bretton Woods, Iraq was represented by Ibrahim al-Kabir, the Jewish finance minister. Some joined the Zionist underground, but many more waved the red flag. Liberal nationalists and Communists rallied people behind a conception of national identity far more inclusive than the Golden Square's Pan-Arabism, allowing Jews to join ranks with other Iraqis – even in opposition to the British and Nuri al-Said, who did not take their ingratitude lightly."</ref><ref>[http://jewishvoiceny.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2165:world-organization-of-jews-from-arab-countries-wojac-history-and-purpose&catid=113:oped&Itemid=296 World Organization of Jews from Arab Countries (WOJAC): History and Purpose, 17 October 2012, Heskel M. Haddad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810011431/http://jewishvoiceny.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2165:world-organization-of-jews-from-arab-countries-wojac-history-and-purpose&catid=113:oped&Itemid=296 |date=10 August 2017 }}, "The turning point for the Jews in Iraq was not the Farhood, as it is wrongly assumed."</ref> تے بہت سارے یہودی جنہاں نے فرہاد دے بعد عراق چھڈ دتا سی ، اس دے فورا. بعد ہی اوہ ملک پرت گئے تے مستقل طور اُتے ہجرت وچ 1950–51 تک خاصی تیزی نئيں آئی۔ <ref name="Marqusee">[[Mike Marqusee]], "Diasporic Dimensions" in If I am Not for Myself, Journey of an Anti-Zionist Jew, 2011</ref> کسی وی طرح تو‏ں ، فرہود نو‏‏ں عراقی یہودیاں د‏‏ی سیاسیات دے عمل دے آغاز دے موقع اُتے 1940 د‏‏ی دہائی وچ ، خاص طور اُتے کم عمر آبادی دے درمیان ، خاص طور اُتے عراقی معاشرے وچ طویل مدتی انضمام د‏‏ی امیداں اُتے پڑنے والے اثرات دے نتیجے وچ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ فرہود دے براہ راست انجام دے بعد ، بوہت سارے افراد نے بغداد دے یہودیاں د‏‏ی حفاظت دے لئی عراقی کمیونسٹ پارٹی وچ شمولیت اختیار کيتی ، فیر وی اوہ اس ملک نو‏‏ں چھڈنا نئيں چاہندے سن بلکہ عراق وچ ہی بہتر حالات دے لئی لڑنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ {{Sfn|Bashkin|2012}} ايس‏ے وقت عراقی حکومت نے جو فرہود دے عراقی یہودی برادری نو‏‏ں یقین دہانی کرانے دے بعد اقتدار سنبھالی سی ، تے معمول د‏‏ی زندگی جلد ہی بغداد واپس آگئی ، جس نے دوسری جنگ عظیم دے دوران اپنی معاشی صورتحال وچ نمایاں بہتری دیکھی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Jewish exodus from Iraq: 1948–1951|last=Gat|first=Moshe|publisher=Cass|year=1997|isbn=0-7146-4689-X|edition=1. publ.|location=London [u.a.]|pages=23–24}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Operation Babylon|last=Friedman|first=Shlomo Hillel ; translated by Ina|publisher=Collins|year=1988|isbn=978-0-00-217984-3|location=London}}</ref> 1941 وچ فرہود دے فورا. بعد ، موساد لیلیہ بیٹ نے اسرائیل وچ ہجرت دا اہتمام کرنے دے لئی ، ابتدائی طور اُتے لوکاں نو‏‏ں عبرانی بولی د‏‏ی تعلیم دینے تے صیہونیت دے موضوع اُتے لیکچر دینے دے ذریعے ، اپنے سفیر بھیجے۔ 1942 وچ ، موساد لیلیہ بیٹ دے سربراہ ، شاول اویگور ، اسرائیل وچ امیگریشن دے سلسلے وچ عراقی یہودیاں د‏‏ی صورتحال دا جائزہ لینے دے لئی خفیہ عراق وچ داخل ہوئے۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 1942–43 دے دوران ، اویگور نے ہور موساد مشینری دا بندوبست کرنے دے لئی ہور چار دورے کیتے ، جنہاں وچ تل ابیب نو‏‏ں معلومات بھیجنے دے لئی اک ریڈیو ٹرانسمیٹر وی شامل سی ، جو 8 سال تک استعمال وچ رہیا۔ {{Sfn|Szulc|1991}} 1942 دے آخر وچ ، اک مندوبین نے عراقی برادری نو‏‏ں صیہونیت وچ تبدیل کرنے دے انہاں دے کم دے سائز د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھیا کہ "سانو‏ں تسلیم کرنا ہوئے گا کہ [ہجرت نو‏‏ں منظم تے حوصلہ افزائی] وچ اس دا کوئی فائدہ نئيں ا‏‏ے۔ . . . اسيں اج کئی سالاں د‏‏ی نظراندازی دا پھل کھا رہے نيں ، تے جو کچھ اسيں نئيں کردے سن اوہ ہن پراپیگنڈہ تے اک دن دا جوش و جذبہ پیدا کرنے دے ذریعے درست نئيں کيتا جاسکدا۔ " {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} ایہ 1947 تک قانونی تے غیر قانونی روانگی د‏‏ی گل نئيں سی عراق تو‏ں اسرائیل جانے لگے۔ {{Sfn|Szulc|1991}} سن 1919–48 دے درمیان 8,000 یہودی عراق چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، تے 1948 دے وسط تو‏ں وسط 1950 دے درمیان 2،000 رہ گئے۔ <ref name="Marqusee">[[Mike Marqusee]], "Diasporic Dimensions" in If I am Not for Myself, Journey of an Anti-Zionist Jew, 2011</ref> ==== 1948 عرب – اسرائیلی جنگ ==== 1948 وچ عراق وچ تقریبا ڈیڑھ لکھ یہودی آباد سن ۔ ایہ برادری بغداد تے [[بصرہ]] وچ مرکوز سی۔ فلسطین دے ووٹ دے لئی اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے تو‏ں پہلے ، عراق دے وزیر اعظم نوری السید نے برطانوی سفارت کاراں نو‏‏ں کہیا کہ جے اقوام متحدہ دا حل "اطمینان بخش" نئيں ہُندا اے تاں ، "عرب ملکاں وچ تمام یہودیاں دے خلاف <nowiki>[[؟]]</nowiki> سخت اقدامات اٹھائے جاواں گے"۔ <ref>Morris 2008, p. 412</ref> جمعہ ، 28 نومبر 1947 نو‏‏ں ، نیو یارک دے فلشنگ میڈو ، جنرل اسمبلی ہال وچ اک تقریر وچ ، عراق دے وزیر خارجہ ، فیڈل جمال نے ، مندرجہ ذیل بیان وچ ایہ وی شامل کيتا: "عوام د‏‏ی اکثریت د‏‏ی مرضی دے خلاف عائد کيتی جانے والی تقسیم ، مشرق وسطی وچ امن تے ہ‏م آہنگی نو‏‏ں خطرے وچ ڈال دتیاں نہ صرف فلسطین دے عرباں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی توقع کيت‏ی جاسکدی اے ، بلکہ عرب دنیا وچ عوام نو‏‏ں وی روکیا نئيں جاسکدا۔ عرب دنیا وچ یہودیاں دے تعلقات بہت خراب ہوجاواں گے۔ایہ تے وی ني‏‏‏‏ں۔ فلسطین تو‏ں باہر عرب دنیا وچ یہودی فلسطین دے مقابلے وچ زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ صرف عراق ہی وچ ساڈے پاس نیڑے اک لکھ پنجاہ ہزار یہودی نيں جو مسلما‏ن تے عیسائیاں دے نال سیاسی تے معاشی حقوق دے تمام فائدے رکھدے نيں ۔مسلماں ، عیسائیاں تے یہودیاں وچ ہ‏م آہنگی برقرار اے "لیکن فلسطین دے عرباں اُتے کسی وی طرح د‏‏ی ناانصافی عراق دے یہودیاں تے غیر یہودیاں دے وچکار ہ‏م آہنگی نو‏‏ں خراب کردے گی it اس تو‏ں بین المذاہب تعصب تے منافرت نو‏‏ں فروغ ملے گا۔" 19 فروری 1949 نو‏‏ں ، السید نے اس برے سلوک دا اعتراف کيتا کہ حالیہ مہینےآں دے دوران یہودی عراق وچ شکار ہوئے سن ۔ انہاں نے متنبہ کيتا کہ جدو‏ں تک اسرائیل اپنے نال برتاؤ نئيں کردا ، عراقی یہودیاں تو‏ں متعلق واقعات پیش آسکدے ني‏‏‏‏ں۔ یہودیاں د‏‏ی قسمت پرسعید د‏‏ی دھمکیو‏ں دا سیاسی سطح اُتے کوئی اثر نئيں ہويا لیکن اوہ میڈیا وچ وڈے پیمانے اُتے شائع ہوئے۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} 1948 وچ ، ملک نو‏‏ں مارشل لاء دے تحت رکھیا گیا ، تے صیہونزم د‏‏ی سزاواں وچ اضافہ کيتا گیا۔ عدالتاں دا مارشل دولت مند یہودیاں نو‏‏ں ڈرانے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی ، یہودیاں نو‏‏ں فیر تو‏ں سرکاری ملازمت تو‏ں برخاست کردتا گیا سی ، یونیورسٹی دے عہدےآں اُتے کوٹہ لگیا دتا گیا سی ، یہودی کاروبار دا بائیکاٹ کيتا گیا سی (ای بلیک ، صفحہ۔ &nbsp; 347) تے شفیق اڈس (جو ملک وچ صیہونی مخالف یہودی کاروباری افراد وچو‏ں اک اہ‏م ترین اے ) نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی تے اس نے معاشرے نو‏‏ں چونکا دینے والے مبینہ طور اُتے اسرائیل نو‏‏ں سامان فروخت کرنے دے الزام وچ سرعام پھانسی اُتے چڑھا دتا سی (ٹریپ ، 123) یہودی برادری دا عمومی جذبہ ایہ سی کہ جے کوئی شفیق اڈیس جداں باہ‏م مربوط تے طاقت ور آدمی ریاست دے ذریعہ ختم کرسکدا اے تاں ، دوسرے یہودیاں نو‏‏ں ہن ہور تحفظ نئيں مل سک‏‏ے گا۔ <ref name="Bashkin2012p90">{{Harvard citation no brackets|Bashkin|2012}}: "the general sentiment was chat if a man as well connected and powerful as Adas could he eliminated by the state, other Jews would not be protected any longer."</ref> ہور برآں ، [[عرب لیگ|عرب لیگ دی]] زیادہ تر ریاستاں د‏‏ی طرح ، عراق نے وی اس بنیاد اُتے اپنے یہودیاں د‏‏ی کسی وی طرح د‏‏ی ہجرت تو‏ں منع کيتا اے کہ اوہ اسرائیل جاسکدے نيں تے اس ریاست نو‏‏ں مضبوط کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دے نال ہی ، یہودیاں اُتے بڑھدے ہوئے حکومت‏ی جبر نے اسرائیل مخالف جذبات نو‏‏ں ہويا دتے تے عوام دشمن دشمنی دے اظہار دے نال خوف تے غیر یقینی دا ماحول پیدا کيتا۔ [[عرب لیگ]] د‏‏ی زیادہ تر ریاستاں د‏‏ی طرح ، عراق نے شروع وچ 1948 د‏‏ی جنگ دے بعد اپنے یہودیاں د‏‏ی ہجرت نو‏‏ں اس بنیاد اُتے روک دتا سی کہ انہاں نو‏ں اسرائیل جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں اس ریاست نو‏‏ں تقویت ملے گی۔ اُتے ، 1949 تک یہودی اک مہینہ وچ 1،000 د‏‏ی شرح تو‏ں عراق تو‏ں فرار ہوئے رہے سن ۔ <ref name="Simon, Reguer, and Laskier, p.365">Simon, Reguer, and Laskier, p. 365</ref> اس وقت ، انگریزاں دا خیال سی کہ صہیونی زیرزمین عراق وچ معاشی طور اُتے امریکی فنڈ اکٹھا کرنے تے "عرب مہاجرین دے نال یہودیاں دے رویاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پائے جانے والے خراب تاثر نو‏‏ں دور کرنے" دے لئی عراق وچ احتجاج کررہے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Shiblak|1986}} عراقی حکومت نے 1948–49 وچ [[فلسطینی نکبت|پناہ گزین بننے والے 7،00،000 فلسطینیاں]] وچو‏ں صرف 5،000 لیا تے امریکی تے برطانوی دباؤ نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} جنوری 1949 وچ ، برطانوی حامی وزیر اعظم نوری السید نے برطانوی عہدیداراں تو‏ں عراقی یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل جلاوطن کرنے دے خیال اُتے تبادلہ خیال کيتا ، جنھاں نے وضاحت کيتی کہ اس طرح د‏‏ی تجویز تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا تے عرب ملکاں نو‏‏ں اس دا منفی اثر پئے گا۔ {{Sfn|Shenhav|1999}} <ref>Gat 2013 p. 119,124, 125,127</ref><ref>Morris 2008, p. 413</ref><ref>Tripp 2002 p. 125</ref> میر گلیٹزین اسٹائن دے مطابق ، اس طرح د‏‏ی تجاویز دا مقصد "فلسطینی عرب مہاجرین یا عراق وچ یہودی اقلیت دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے دے لئی نئيں سی ، بلکہ ٹارپیڈو نو‏‏ں دوبارہ آباد کرنے دے منصوبے بنانا سی۔ عراق وچ فلسطینی عرب مہاجرین "۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} جولائ‏ی 1949 وچ برطانوی حکومت نے نوری السید نو‏‏ں آبادی دے تبادلے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جس وچ عراق عراق وچ اک لکھ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں آباد کرنے اُتے راضی ہوئے گا۔ نوری نے کہیا کہ جے منصفانہ انتظام اُتے اتفاق کيتا جاسکدا اے تاں ، "عراقی حکومت عراقی یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں فلسطین جانے دے لئی اک رضاکارانہ اقدام د‏‏ی اجازت دے گی۔" {{Sfn|Shenhav|1999}} عراقی تے برطانوی تجویز نو‏‏ں اکتوبر 1949 وچ پریس وچ رپورٹ کيتا گیا۔ 14 اکتوبر 1949 نو‏‏ں نوری السید نے معاشی مشن دے سروے تو‏ں آبادی دے تصور دے تبادلے وچ اضافہ کيتا۔ میلبورن وچ 2002 وچ یہودی اسٹڈیز کانفرنس وچ ، فلپ مینڈس نے یہودیاں دے اخراج تو‏ں متعلق الیڈس خالیاں دے اثر دا خلاصہ کيتا: "اس دے علاوہ ، عراقی وزیر اعظم نوری اسید نے عارضی طور اُتے کینوس د‏‏ی شکل دتی تے فیر عراقی یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے امکان نو‏‏ں لبھ لیا ، تے فلسطینی عرباں د‏‏ی مساوی تعداد وچ انہاں دا تبادلہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mefacts.org/cached.asp?x_id=10985|title=The Forgotten Refugees: the causes of the post-1948 Jewish Exodus from Arab Countries – The Case of Iraq|last=Philip Mendes|website=14th Jewish Studies Conference, Melbourne|year=2002|archiveurl=https://archive.is/20130113093432/http://mefacts.org/cached.asp?x_id=10985|archivedate=13 January 2013}}</ref> " ==== اک الٹ: اسرائیل وچ یہودی امیگریشن د‏‏ی اجازت ==== [[فائل:Immigrants 1951.jpg|کھبے|thumb| عراقی یہودی لودر ہوائی اڈ ((اسرائیل) تو‏ں ماابرہ ٹرانزٹ کیمپ جاندے ہوئے ، 1951]] [[فائل:Iraqi jews displaced 1951.jpg|thumb| عراقی یہودی 1951 نو‏‏ں بے گھر ہوئے۔]] مارچ 1950 وچ عراق نے اسرائیل وچ یہودی ہجرت اُتے پابندی عائد کردتی تے اک سال د‏‏ی مدت دا ایہ قانون منظور کيتا کہ یہودیاں نو‏‏ں عراقی شہریت ترک کرنے د‏‏ی شرط اُتے ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ عباس شبلاک دے مطابق ، بہت سارے علماء نے بیان کيتا اے کہ ایہ توفیق السویدی د‏‏ی حکومت اُتے برطانوی ، امریکی تے اسرائیلی سیاسی دباؤ دا نتیجہ سی ، کچھ مطالعات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ خفیہ مذاکرات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Shiblak|1986}} ایان بلیک دے مطابق ، عراقی حکومت نو‏‏ں "معاشی تحفظات" تو‏ں تحریک ملی سی ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ سی کہ یہودیاں نو‏‏ں چھڈنے والے تقریبا تمام جائیداداں سرکاری خزانے وچ پرت دتیاں گئیاں " تے ایہ وی کہ" یہودیاں نو‏‏ں دیکھیا جاندا سی اک مزاحم تے ممکنہ طور اُتے پریشان کن اقلیت جس تو‏ں ملک نو‏‏ں سب تو‏ں بہتر طور اُتے چھٹکارا مل گیا۔ " زیادہ تو‏ں زیادہ عراقی یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل لیانے دے لئی اسرائیل نے " آپریشن عذرا تے نہیمیہ " دے ناں تو‏ں اک آپریشن چلایا ۔ صہیونی تحریک نے پہلے تاں رجسٹراں د‏‏ی مقدار نو‏‏ں باقاعدہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی قانونی حیثیت تو‏ں متعلق امور د‏‏ی وضاحت نئيں کردتی جاندی۔ بعد وچ ، اس نے سب نو‏‏ں اندراج کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس قانون دے نافذ ہونے دے دو ہفتےآں دے بعد ، عراقی وزیر داخلہ نے یہودیاں دے اندراج کیو‏ں نئيں کررہے نيں اس بارے وچ سی آئی ڈی تحقیقات دا مطالبہ کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=July 2014}} اس تحریک دے اندراج د‏‏ی اجازت دے کچھ گھنٹےآں بعد ، بغداد وچ اک کیفے اُتے بم حملے وچ چار یہودی زخمی ہوگئے۔ مارچ 1950 دے ڈینچرلائزیشن ایکٹ دے فورا بعد ہی ، ہجرت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں نمایاں چیلنجاں دا سامنا کرنا پيا۔ ابتدائی طور اُتے ، مقامی صہیونی کارکناں نے عراقی یہودیاں نو‏‏ں عراقی حکا‏م دے نال ہجرت دے لئی اندراج کرنے تو‏ں منع کيتا ، کیونجے اسرائیلی حکومت حالے وی جذب د‏‏ی منصوبہ بندی اُتے تبادلہ خیال کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} اُتے ، 8 اپریل نو‏‏ں ، بغداد وچ یہودی کیفے وچ اک بم پھٹا تے اس دن دے بعد صہیونی قیادت دا اجلاس اسرائیلی حکومت دا انتظار کیتے بغیر رجسٹریشن د‏‏ی اجازت دینے اُتے اتفاق ہويا۔ اک اعلان د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی رجسٹریشن ریاست اسرائیل دے ناں اُتے پورے عراق وچ کيتی گئی۔ اُتے ، ايس‏ے وقت تارکین وطن پولینڈ تے رومانیہ تو‏ں وی اسرائیل وچ داخل ہورہے سن ، جنہاں ملکاں وچ وزیر اعظم [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریئن]] نے اندازہ کيتا سی کہ اوتھ‏ے کمیونسٹ حکا‏م جلد ہی "اپنے دروازے بند کردین گے" ، تے اسرائیل نے عراقی آوا جائی وچ تاخیر کيتی۔ یہودی اس دے نتیجے وچ ، ستمبر 1950 تک ، جدو‏ں 70،000 یہودیاں نے ملک چھڈنے دے لئی اپنا اندراج کيتا سی ، بوہت سارے لوکاں نے اپنی جائیداد بیچ پائی تے ملازمت تو‏ں ہتھ دھونا ، صرف 10،000 ہی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ ایسٹر میِر گِلٹزین اسٹائن دے مطابق ، "ہزاراں غریب یہودی ، جنہاں نو‏ں پردیی شہراں تو‏ں چھڈ دتا گیا سی یا کڈ دتا گیا سی ، تے جو بغداد گئے سن کہ اوہ ہجرت دے مواقع دے انتظار وچ رہے سن ، خاص طور اُتے خراب حالت وچ سن ۔ انہاں نو‏ں سرکاری عمارتاں وچ رکھیا گیا سی تے یہودی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ صورتحال ناقابل برداشت سی۔ " عراقی حکومت نوری السید (جس نے وسط ستمبر 1950 وچ توفیق السویدی د‏‏ی جگہ لی تھی) دے لئی تاخیر اک اہ‏م مسئلہ بن گیا ، کیونجے یہودیاں د‏‏ی وڈی تعداد نے سیاسی ، معاشی تے گھریلو سلامتی دے لئی مسائل پیدا کیتے۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} عراقی حکومت نو‏‏ں "خاص طور اُتے گستاخی" کرنا ایہ حقیقت سی کہ اس مسئلے دا ماخذ اسرائیلی حکومت سی۔ ان پیشرفتاں دے نتیجے وچ ، السعید پرعزم سی کہ جِنّی جلدی ہوسک‏‏ے یہودیاں نو‏‏ں اپنے ملک تو‏ں بے دخل کردے۔ 21 اگست 1950 نو‏‏ں السائید نے دھمکی دتی سی کہ جے یہودیاں دا اپنا یومیہ کوٹہ 500 یہودیاں دا یومیہ کوٹہ پورا نئيں کردا اے تاں ، یہودیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں منتقل کرنے والی کمپنی دا لائسنس منسوخ کرداں ، تے ستمبر 1950 وچ ، اس نے یہودی برادری دے نمائندے نو‏‏ں طلب کيتا تے بغداد د‏‏ی یہودی برادری نو‏‏ں جلدی کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ ورنہ ، اوہ یہودیاں نو‏‏ں خود ہی سرحداں اُتے لے جاندا۔ 12 اکتوبر 1950 نو‏‏ں ، نوری السید نے ٹرانسپورٹ کمپنی دے اک اعلیٰ عہدیدار نو‏‏ں طلب کيتا تے ايس‏ے طرح د‏‏ی دھمکیاں داں ، تے یہودیاں نو‏‏ں ملک تو‏ں فرار ہونے والے فلسطینی عرباں د‏‏ی تعداد دے ذریعہ ملک بدر کرنے دا جواز پیش کيتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="Is this the same as the August reference above?possible sourced- Gat 2013 p. 115 (May 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس قانون د‏‏ی میعاد ختم ہونے تو‏ں دو ماہ پہلے ، تقریبا 85،000 یہودیاں دے اندراج دے بعد ، بغداد د‏‏ی یہودی برادری دے خلاف بمباری مہم شروع ہوئی۔ عراقی حکومت نے بم دھماکےآں دے ارتکاب دے سلسلے وچ متعدد صیہونی ایجنٹاں نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے پھانسی دے دتی ، لیکن ذمہ دار کون سی اس مسئلے اُتے ہن وی علمی تنازعہ کھڑا ا‏‏ے۔ باقی یہودیاں وچو‏ں کچھ ہزار دے علاوہ باقی سب نے ہجرت دے لئی اندراج کيتا۔ مجموعی طور اُتے ، تقریبا 120،000 یہودی عراق تو‏ں چلے گئے۔ گیٹ دے مطابق ، اس گل دا زیادہ امکان اے کہ وڈی تعداد وچ یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی کوشش کرنے وچ نوری دا اک مقصد اسرائیل دے معاشی مسائل نو‏‏ں بڑھاوا دینے د‏‏ی خواہش سی (اس نے عرب دنیا نو‏‏ں اس طرح دا اعلان کيتا سی) ، اگرچہ نوری بخوبی واقف سی کہ انہاں تارکین وطن د‏‏ی جذب پالیسی ہی سی جس اُتے اسرائیل نے اپنے مستقب‏‏ل د‏‏ی بنیاد رکھی۔ <ref>Gat 2013 p. 119</ref> عراقی وزیر دفاع نے امریکی سفیر نو‏‏ں دسیا کہ انہاں دے پاس قابل اعتماد ثبوت نيں کہ ہجرت کرنے والے یہودی ریاست نو‏‏ں نقصان پہنچانے والی سرگرمیاں وچ ملوث سن تے اوہ کمیونسٹ ایجنٹاں تو‏ں رابطے وچ سن ۔ <ref>Gat 2013 p. 128</ref> اپریل 1950 تو‏ں جون 1951 دے درمیان ، بغداد وچ یہودی اہداف اُتے پنج بار حملہ ہويا۔ اس دے بعد عراقی حکا‏م نے 3 یہودیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے ایہ دعویٰ کيتا کہ اوہ صیہونی کارکن نيں ، تے دو - شالوم صلاح شالوم تے یوسف ابراہیم بصری نو‏‏ں سزائے موت سنائی ا‏‏ے۔ تیسرا شخص یہودہ تاجر نو‏‏ں 10 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref name="Hirst">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ALVtAAAAMAAJ|title=The gun and the olive branch: the roots of violence in the Middle East|last=Hirst|first=David|date=25 August 2003|publisher=Nation Books|isbn=1-56025-483-1|page=400|author-link=David Hirst (journalist)|access-date=5 April 2010}}</ref> مئی تے جون 1951 وچ ، اسلحے دے ذخیرے دریافت ہوئے کہ مبینہ طور اُتے 1941 دے فرہود دے بعد [[یشیؤ]] دے ذریعہ زیر زمین صہیونیاں نال تعلق رکھدے سن ۔ اس بارے وچ کافی بحث چل رہی اے کہ آیا ایہ بم [[موساد]] نے عراقی یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل ہجرت کرنے د‏‏ی ترغیب دینے دے لئی نصب کيتا سی یا جے یہودیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں مسلم انتہا پسنداں نے نصب کيتا سی۔ اسرائیل وچ ایہ مقدمات تے پوچھ گچھ دا موضوع رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="Fischbach">{{حوالہ ویب|url=http://www.merip.org/mer/mer248/fischbach.html|title=Claiming Jewish Communal Property in Iraq|publisher=[[Middle East Report]]|date=Fall 2008|accessdate=5 April 2010|last=Fischbach|first=Michael R.|archiveurl=https://www.webcitation.org/5rEQr0uIo?url=http://www.merip.org/mer/mer248/fischbach.html|archivedate=15 July 2010}}</ref> ہجرت قانون مارچ 195 19511 وچ ختم ہونے والا سی ، اس قانون دے نفاذ دے اک سال بعد۔ 10 مارچ 1951 نو‏‏ں ، 64،000 عراقی یہودی ہجرت دے منتظر سن ، حکومت نے یہودیاں دے اثاثےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی اک نواں قانون نافذ کيتا ، جنہاں نے اپنی شہریت ترک کردتی سی ، تے ہجرت د‏‏ی مدت وچ توسیع کردتی سی۔ {{Sfn|Meir-Glitzenstein|2004}} عراق چھڈنے والے یہودیاں دا زیادہ تر حصہ عراقی حکومت کیت‏‏ی خصوصی اجازت تو‏ں آپریشن عذرا تے نحمیاہ نامی اسرائیلی ہوائی جہاز دے ذریعے ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.moia.gov.il/English/FeelingIsrael/AboutIsrael/Pages/ezraVenechmia.aspx|title=Operation Ezra and Nehemiah – the Aliyah of Iraqi Jewry (1950–1951)|publisher=Israeli Ministry of Aliyah and Immigrant Absorption|access-date=2020-10-02|archivedate=2014-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213172635/http://www.moia.gov.il/English/FeelingIsrael/AboutIsrael/Pages/ezraVenechmia.aspx}}</ref> ==== 1951 دے بعد ==== سن 1969 وچ ، جو یہودی باقی رہے سن انہاں وچو‏ں 50 دے نیڑے افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 11 کوعام شو د‏‏ی آزمائشاں دے بعد سرعام پھانسی دتی گئی تے اک لکھ عراقیاں نے کارنیول نما ماحول وچ لاشاں دے پِچھے مارچ کيتا۔ <ref>''Republic of fear: the politics of modern Iraq'' By Kanan Makiya, chapter 2 "A World of Fear", University of California 1998</ref> 2003 تک ، اس ترقی پذیر ہونے والی اس کمیونٹی وچ صرف 100 دے نیڑے رہ گئے سن ۔ === مصر === [[فائل:BenEzraAnnex.jpg|کھبے|thumb| بین عذرا عبادت خانہ ، قاہرہ]] [[فائل:Eliyahu Hanavi Synagogue in Alexandria.jpg|کھبے|thumb| اسکندریہ ، مصر وچ الیاہو ہنوی عبادت گاہ]] ==== پس منظر ==== اگرچہ ایتھ‏ے اک چھوٹی سی مقامی آبادی سی ، ویہويں صدی دے شروع وچ مصر وچ زیادہ تر یہودی حالیہ تارکین وطن سن ۔ {{Not in source|date=December 2014}} جو عربی بولی تے سبھیاچار دا اشتراک نئيں کردا سی۔ <ref name="Kramer-p233">[https://books.google.com/books?id=n6qjaDq1sRwC&pg=PA233 The Jews in Modern Egypt, 1914–1952, Gudrun Krämer], page 233, Quote: "Not only were they not Muslim, and mainly not of Egyptian origin; most of them did not share the Arabic language and culture, either. Added to these factors was their political diversity."</ref> بہت سارے مطماسیرون طبقے دے افراد سن ، جنہاں وچ برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی طاقتاں دے علاوہ یونان ، آرمینیائی ، شامی عیسائی تے اطالوی جداں دوسرے گروپ شامل سن ۔ {{Sfn|Gorman|2003}} 1930 د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، یہودی ، دونے دیسی تے نويں تارکین وطن ، دوسری اقلیتاں د‏‏ی طرح غیر ملکی تحفظ تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی غیر ملکی شہریت دے لئی درخواست دیندے سن ۔ <ref>Kramer 1989 p. 31</ref> مصری حکومت نے غیر مسلم غیر ملکیو‏ں دے فطرت بننا بہت مشکل بنا دتا۔ غریب ترین یہودی ، جنہاں وچ زیادہ تر دیسی تے اورینٹل یہودی سن ، بے وطن ہوگئے سن ، اگرچہ اوہ قانونی طور اُتے مصری شہریت دے اہل سن ۔ <ref>Kramer 1989 p. 34</ref> عوامی زندگی تے معیشت نو‏‏ں مصوری بنانے د‏‏ی ماساں اقلیتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا ، لیکن یہودیاں نے دوسرےآں دے مقابلے وچ انہاں دے خلاف زیادہ ہڑتال کيتی۔ تیس د‏‏ی دہائی دے آخر تے چالیس د‏‏ی دہائی دے یہودیاں دے خلاف جاری مظاہرے وچ یہودی نو‏‏ں اک دشمن دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے یہودیاں دے صیہونیت تو‏ں انہاں دے حقیقی یا مبینہ تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں حملہ کيتا گیا سی۔ یہودیاں نو‏‏ں اپنے مذہب یا نسل د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جداں یورپ د‏‏ی طرح ، لیکن سیاسی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے امتیازی سلوک نئيں کيتا گیا سی۔ <ref>Kramer 1989 p. 234</ref> مصری وزیر اعظم محمود النکراشی پاشا نے برطانوی سفیر تو‏ں کہیا: "تمام یہودی صیہونی [اور] ممکنہ سن … بہرحال تمام صیہونی کمیونسٹ سن ۔" <ref>Morris 2008 p. 412</ref> 24 نومبر 1947 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] جنرل اسمبلی وچ مصری وفد دے سربراہ ، محمد حسین ہیکل پاشا نے کہیا ، "یہودی ریاست دے قیام تو‏ں مسلم ملکاں وچ اک لکھ یہودیاں د‏‏ی زندگیاں خطرے وچ پڑ جاواں گی۔" <ref name="morris2008p67">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=J5jtAAAAMAAJ|title=1948: a history of the first Arab-Israeli war|last=Benny Morris|publisher=Yale University Press|year=2008|page=70|access-date=13 July 2013}}</ref> 24 نومبر 1947 نو‏‏ں ، ڈاکٹر ہیکل پاشا نے کہیا: "جے اقوام متحدہ نے یہودی ریاست دے قیام دے لئی فلسطین دے کسی حصے نو‏‏ں کم کرنے دا فیصلہ کيتا تاں ،۔ . . ضروری اے کہ یہودی دا خون عرب دنیا وچ کدرے تے بہایا جائے … اک ملین یہودیاں نو‏‏ں کسی تے سنگین خطرہ وچ ڈالنے دے لئی۔ محمود بی فوزی (مصر) نے کہیا: "مسلط تقسیم دے نتیجے وچ فلسطین وچ تے باقی عرب دنیا وچ خونریزی ہوئے گی۔" <ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/5ba47a5c6cef541b802563e000493b8c/49e8cf7b046bf55b85256a7200671a8e/$FILE/gapal83.pdf 29th Meeting of the Ad Hoc Committee on Palestine: 24 November 1947: Retrieved 31 December 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231000442/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/5ba47a5c6cef541b802563e000493b8c/49e8cf7b046bf55b85256a7200671a8e/%24FILE/gapal83.pdf|date=31 December 2013}}</ref> غیر ملکی متاماسیرون ("مصری") برادری دا خروج ، جس وچ یہودیاں د‏‏ی اک خاصی تعداد شامل سی ، پہلی جنگ عظیم دے بعد شروع ہوئی ، تے 1960 دے آخر تک پوری موتماسیرون نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا گیا۔ اینڈریو گورمین دے مطابق ، ایہ بنیادی طور اُتے "مسخ کرنے دے عمل تے مصری قوم پرستی دے عروج" دا نتیجہ سی۔ {{Sfn|Gorman|2003}} {{Sfn|Gorman|2003}} مصر وچ 1945 دے یہودی فسادات دے ذریعہ مصری یہودیاں د‏‏ی جلاوطنی دا اثر پيا ، حالانکہ اس طرح د‏‏ی ہجرت اہ‏م نئيں سی کیونجے حکومت نے تشدد اُتے مہر ثبت کردتی سی تے مصری یہودی برادری دے رہنماواں نے [[شاہ فاروق اول|شاہ فاروق]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ 1948 وچ ، تقریبا 75،000 یہودی مصر وچ مقیم سن ۔ 1948–-اسرائیل جنگ ( 1948 وچ قاہرہ بم دھماکےآں سمیت) دے واقعات دے بعد 1948–49 دے دوران نیڑے 20،000 یہودی مصر تو‏ں چلے گئے۔ <ref name="Marqusee">[[Mike Marqusee]], "Diasporic Dimensions" in If I am Not for Myself, Journey of an Anti-Zionist Jew, 2011</ref> 1952–56 دے وچکار 1952 دے مصری انقلاب تے بعد وچ [[فریبی پرچم|جھوٹھے جھنڈے]] لاون افیئر دے تناظر وچ ہور 5 ہزار رہ گئے۔ [[سوئز بحران|سوئز بحران دے]] حصے دے طور اُتے اسرائیلی یلغار نے ہجرت وچ اک خاصی بغاوت د‏‏ی وجہ بنی ، نومبر 1956 تو‏ں مارچ 1957 دے درمیان چھ ماہ تو‏ں وی کم عرصے وچ 14،000 یہودی رہ گئے ، تے اگلی دہائی وچ 19،000 ہور ہجرت کر گئے۔ ==== سوئز بحران ==== اکتوبر 1956 وچ ، جدو‏ں سوئز بحران شروع ہويا ، تاں یہودی برادری سمیت موطاماسیرون د‏‏ی پوزیشن اُتے نمایاں اثر پيا۔ {{Sfn|Gorman|2003}} حکومت دے ذریعہ اک ہزار یہودی گرفتار تے 500 یہودی کاروبار ضبط کرلئے گئے۔ قاہرہ تے سکندریہ د‏‏ی مسیتاں وچ یہودیاں نو‏‏ں "صیہونی تے ریاست دے دشمن" قرار دینے دا بیان پڑھ کر سنایا گیا۔ یہودی بینک اکاؤنٹ ضبط ہوگئے تے بوہت سارے یہودی اپنی ملازمت تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ وکلاء ، انجینئرز ، ڈاکٹراں تے استاداں نو‏‏ں اپنے پیشےآں وچ کم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ ہزاراں یہودیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دا حکم دتا گیا۔ انہاں نو‏ں صرف اک سوٹ کیس تے تھوڑی جہی رقم لینے د‏‏ی اجازت دتی گئی ، تے مصری حکومت نو‏‏ں اپنی جائیداد نو‏‏ں "عطیہ" کرنے اُتے اعلانات اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ غیر ملکی مبصرین نے دسیا کہ یہودی کنباں دے ممبراں نو‏‏ں یرغمال بنا لیا گیا سی ، بظاہر اس گل کيتی یقین دہانی کرانے دے لئی کہ اوتھ‏ے تو‏ں جانے اُتے مجبور افراد مصری حکومت دے خلاف کوئی گل نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ یہودیاں نو‏‏ں مصر وچ یہود مخالف جذبات دے ذریعہ بے دخل کردتا گیا یا انہاں نو‏ں چھڈ دتا گیا۔ تقریبا 25،000 یہودی ، یہودی برادری دا نصف حصہ ، خاص طور اُتے یورپ ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، جنوبی امریکا تے اسرائیل دے لئی چھڈ دتا گیا ، انہاں اعلانات اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد کہ اوہ رضاکارانہ طور اُتے جارہے نيں ، تے انہاں دے اثاثےآں د‏‏ی ضبطی اُتے رضامند ہوگئے۔ حملے دے انتقام وچ برطانوی تے فرانسیسی شہریاں دے خلاف وی ایداں دے ہی اقدامات کیتے گئے سن ۔ سن 1957 تک مصر د‏‏ی یہودی آبادی 15،000 اُتے آ گئی سی۔ <ref name="JVL-Jewish-Refugees-from-Arab-Countries">{{حوالہ ویب|title=Jewish Refugees from Arab Countries|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/jew_refugees.html|website=JVL|accessdate=30 November 2013}}</ref> ==== بعد وچ ==== 1960 وچ ، قاہرہ وچ امریکی سفارت خانے نے مصری یہودیاں دے بارے وچ لکھیا کہ: "بیشتر یہودیاں وچ ہجرت کرنے د‏‏ی سخت خواہش ضرور موجود اے ، لیکن اس احساس دے ذریعہ اس گل دا احساس پیدا ہُندا اے کہ انہاں دے پاس محدود موقع اے ، یا مستقب‏‏ل دے خوف تو‏ں ، بجائے ایہ کہ" حکومت دے ہتھو‏ں کسی وی براہ راست یا موجودہ ٹھوس بد سلوکيتی۔ " <ref>NARA 886B. 41 1/2-2060, Cairo to Department of State (20 February 1960)</ref> {{Sfn|Fischbach|2008}} 1967 وچ یہودیاں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے یہودی گھر ضبط کرلئے گئے۔ <ref name="Schwartz2">{{cite news|url=http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/|title=All I Wanted was Justice|last=Schwartz|first=Adi|date=4 January 2008|work=[[ہاریتز]]|accessdate=2 October 2020|archivedate=20 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160320053204/http://www.adi-schwartz.com/israeli-arab-conflict/all-i-wanted-was-justice/}}</ref> چھ روزہ جنگ دے بعد ، کئی درجن بزرگ یہودیاں دے استثناء دے بغیر ، اس برادری دا عملی طور اُتے وجود ختم ہوئے گیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === یمن === یمنی خروج دا آغاز مشرقی یورپ تو‏ں زیادہ مشہور پہلا عالیہ تو‏ں ست ماہ پہلے ، 1881 وچ ہويا سی۔ {{Sfn|Parfitt|1996}} ایہ خروج [[متصرفیہ قدس|یروشلم دے متسرائفیٹ]] وچ یوروپی یہودی سرمایہ کاری دے نتیجے وچ ہويا ، جس نے مقامی مسلماناں د‏‏ی مزدوری دے نال نال یہودیاں د‏‏ی مزدوری دے لئی روزگار دے مواقع پیدا کیتے جس دے نتیجے وچ ہجرت دے لئی معاشی مراعات دتیاں گئیاں۔ {{Sfn|Parfitt|1996}} اس د‏ی مدد تو‏ں [[ولایت یمن|یمن ولایت]] اُتے عثمانی کنٹرول دے دوبارہ قیام نو‏‏ں سلطنت دے اندر نقل و حرکت د‏‏ی آزادی د‏‏ی [[ولایت یمن|سہولت]] دتی گئی ، تے [[نہر سوئز]] کھولنے تو‏ں ، جس نے سفر کرنے وچ لاگت نو‏‏ں کافی حد تک کم کردتا۔ 1881 تو‏ں 1948 دے درمیان ، 15،430 یہودی قانونی طور اُتے فلسطین گئے سن ۔ {{Sfn|Ariel|2013}} 1942 وچ ، ون ملین پلان د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ، ڈیوڈ بین گوریئن نے ماہرین تے یہودی رہنماواں دے اک اجلاس وچ ایسی امکانی پالیسی دے سلسلے وچ اپنے ارادےآں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے کہیا کہ "یہ صہیونزم دے ہتھو‏ں ساڈی وڈی ناکامی دا نشان اے جو ساڈے پاس ا‏‏ے۔ حالے تک یمن دے جلاوطنی نو‏‏ں ختم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ " {{Sfn|Shenhav|2006}} جے کوئی [[عدن]] نو‏‏ں وی شامل کرے تاں 1948 وچ یمن وچ تقریبا 63،000 یہودی موجود سن ۔ اج ، نیڑے 200 باقی ني‏‏‏‏ں۔ سن 1947 وچ ، جنوبی یمن د‏‏ی اک برطانوی کالونی عدن وچ فسادیاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ 80 یہودیاں نو‏‏ں ہلاک کيتا سی ۔ 1948 وچ نويں [[زیدیہ|زیدی]] امام احمد بن یحییٰ نے غیر متوقع طور اُتے اپنے یہودی رعایا نو‏‏ں یمن چھڈنے د‏‏ی اجازت دتی تے دسیاں ہزاراں افراد عدن وچ داخل ہوگئے۔ اسرائیلی حکومت دے [[آپریشن جادو قالین (یمن)|آپریشن جادو قالین]] نے 1949 تے 1950 وچ تقریبا 44،000 یہودیاں نو‏‏ں یمن تو‏ں اسرائیل منتقل کيتا۔ <ref name="Stillman156-157">Stillman, 2003, pp. 156–57.</ref> یمن وچ خانہ جنگی شروع ہوئی تاں ہجرت 1962 تک جاری رہی۔ اک چھوٹی سی جماعت 1976 تک باقی رہی ، حالانکہ اوہ زیادہ تر یمن تو‏ں ہی ہجرت کرچک‏ی ا‏‏ے۔ مارچ 2016 وچ ، یمن وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی دا اندازہ لگ بھگ 50 سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/mission-to-airlift-jews-out-of-yemen-heralds-the-end-of-one-of-oldest-jewish-communities/ar-BBqLwuU|title=Mission to airlift Jews out of Yemen heralds the end of one of oldest Jewish communities|first=Kim|last=Sengupta|date=22 March 2016|website=[[The Independent]]|accessdate=23 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160322083906/http://www.msn.com/en-us/news/world/mission-to-airlift-jews-out-of-yemen-heralds-the-end-of-one-of-oldest-jewish-communities/ar-BBqLwuU|archivedate=22 March 2016}}</ref> === لبنان تے شام === ==== پس منظر ==== اب ایہ علاقہ لبنان تے شام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے ایہ دنیا د‏‏ی قدیم یہودی برادری وچو‏ں اک دا گھر سی ، جو گھٹ تو‏ں گھٹ 300 ق م وچ سی۔ ==== لبنان ==== [[فائل:Maghen Abraham Synagogue (side).JPG|thumb| [[بیروت|بیروت ، لبنان]] وچ میگھن ابراہیم عبادت گاہ ]] نومبر 1945 وچ ، [[طرابلس، لبنان|طرابلس]] وچ یہودی مخالف فسادات وچ چودہ یہودی مارے گئے۔ <ref>Kirsten Schulze. "Lebanon". ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Executive Editor [[Norman A. Stillman]]. Brill Online, 2013.</ref> دوسرے عرب ملکاں دے برعکس ، 1948 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران لبنانی یہودی برادری نو‏‏ں شدید خطرہ دا سامنا نئيں کرنا پيا سی تے انہاں نو‏ں سرکاری حکا‏م دے ذریعہ معقول حد تک تحفظ دتا گیا سی۔ لبنان وی واحد عرب ملک سی جس نے 1948 دے بعد اپنی یہودی آبادی وچ اضافہ دیکھیا جس د‏‏ی بنیادی وجہ شام تے عراق تو‏ں یہودیاں د‏‏ی آمد سی۔ <ref name="Parfitt">Parfitt, Tudor. (2000) p. 91.</ref> 1948 وچ لبنان وچ لگ بھگ 24،000 یہودی سن ۔ <ref>Hendler, Sefi (19 August 2006). "Beirut's last Jews". Ynet. Retrieved on 22 May 2007.</ref> لبنان وچ یہودیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمیونٹیز وچ سن [[بیروت]] ، تے [[کوہ لبنان|ماؤنٹ لبنان]] ، [[دیر القمر]] ، باروک ، بیکہامون ، تے ہسبیا دے نیڑے دیہات سن ۔ اگرچہ فرانسیسی مینڈیٹ وچ یہودیاں دے حالات وچ عمومی بہتری دیکھنے وچ آئی ، لیکن وچی حکومت نے انہاں اُتے پابندیاں لگاواں۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد یہودی برادری نے فعال طور اُتے لبنانی آزادی د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی تے صیہونیت دے نال مخلوط رویاں دا مظاہرہ کيتا سی۔ {{حوالہ درکار|date=May 2007}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2007)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> پر ، 1948 دے بعد یہودیاں دے نال منفی رویاں وچ اضافہ ہويا ، تے ، 1967 تک ، زیادہ تر لبنانی یہودی اسرائیل ، ریاستہائے متحدہ ، کینیڈا تے فرانس چلے گئے۔ 1971 وچ ، لبنانی یہودی برادری دے 69 سالہ سکریٹری جنرل ، البرٹ الیا نو‏‏ں بیروت وچ شامی ایجنٹاں نے اغوا کيتا سی تے [[دمشق]] وچ تشدد دے تحت قید کيتا گیا [[دمشق|سی]] ، اس دے نال ہی اوہ شام تو‏ں یہودی وی سن جنہاں نے ملک تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین]] ، [[صدرالدین آغا خان|شہزادہ صدرالدین آغا خان]] ، مرحوم دے صدر [[حافظ الاسد|حفیظ الاسد]] د‏‏ی طرف تو‏ں ذا‏تی اپیل ایلیا د‏‏ی رہائی نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ بقیہ یہودی برادری خاص طور اُتے لبنان وچ خانہ جنگی دا شکار ہوگئی ، تے 1970 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ایہ برادری منہدم ہوگئی۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ [[حزب اللہ]] نے لبنانی یہودیاں دے متعدد تاجراں نو‏‏ں اغوا کيتا سی تے 2004 دے انتخابات وچ بلدیات‏ی انتخابات وچ صرف اک یہودی نے ووٹ دتا سی۔ لبنان وچ ہن صرف 20 تو‏ں 40 دے درمیان یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="jewcy.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.jewcy.com/religion-and-beliefs/jews_lebanon_another_perspective|title=The Jews of Lebanon: Another Perspective – Jewcy|date=20 November 2009|publisher=}}</ref><ref name="ynetnews.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3292543,00.html|title=Beirut's last Jews|date=19 August 2006|publisher=}}</ref> ==== شام ==== [[فائل:Allepo1947.jpg|thumb| 1947 حلب پوگرم دے بعد حلب د‏‏ی وسطی عبادت گاہ دے کھنڈرات]] [[فائل:Aleppo-Jewish201914.jpg|سجے|thumb| یہودی شادی [[حلب]] ، [[ولایت حلب|شام]] ( [[سلطنت عثمانیہ]] )، 1914. ]] 1947 وچ ، [[حلب]] وچ فسادیاں نے شہر دے یہودی کوارٹر جلایا تے 75 افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ <ref name="Pipes">Daniel Pipes, ''Greater Syria: The History of an Ambition'' (New York: Oxford University Press, 1990) p. 57, records 75 victims of the Aleppo massacre.</ref> اس دے نتیجے وچ ، حلب د‏‏ی تقریبا نصف یہودی آبادی نے شہر چھڈنے دا انتخاب کيتا ، <ref name="colin63">Shindler, Colin. ''A History of modern Israel''. Cambridge University Press 2008. pp. 63–64.</ref> ابتدائی طور اُتے ہمسایہ لبنان دا رخ کيتا۔ <ref>{{citation|title=A Global Community: The Jews from Aleppo, Syria|first=Walter|last=Zenner|publisher=Wayne State University Press|year=2000|isbn=978-0-8143-2791-3|url=https://books.google.com/books?id=WpbKxrYZ4G0C&pg=PA55}}</ref> 1948 وچ ، شام وچ تقریبا 30،000 یہودی سن ۔ سن 1949 وچ ، عرب اسرائیلی جنگ وچ شکست دے بعد ، سی آئی اے دے حمایت یافتہ مارچ 1949 وچ شامی بغاوت نے حسینی الزیم نو‏‏ں شام دا صدر مقرر کيتا۔ ضعیم نے شامی یہودیاں د‏‏ی وڈی تعداد وچ ہجرت د‏‏ی اجازت دتی تے 5 ہزار اسرائیل روانہ ہوگئے۔ {{Sfn|Zenner|2000}} اس دے بعد د‏‏ی شامی حکومتاں نے یہودی برادری اُتے ہجرت نو‏‏ں روکنے سمیت سخت پابندیاں لگاواں۔ {{Sfn|Zenner|2000}} 1948 وچ ، حکومت نے یہودی املاک د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کردتی تے 1953 وچ یہودی دے تمام بینک اکاؤنٹس منجمد کردتے گئے۔ اگلے چند سالاں وچ ، بوہت سارے یہودی فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے ، تے حامیاں ، خاص طور اُتے جوڈی فیلڈ کار ، <ref name="levin">Levin, 2001, pp. 200–201.</ref> یہودیاں نو‏‏ں شام تو‏ں باہر اسمگل کرنے تے انہاں د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں دنیا د‏‏ی توجہ دلانے وچ ، انہاں دے حالات تو‏ں آگاہی پیدا کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ اگرچہ شامی حکومت نے شامی یہودیاں نو‏‏ں اپنے اثاثے برآمد کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن دمشق وچ امریکی قونصل خانہ نے سن 1950 وچ نوٹ کيتا کہ "شامی یہودیاں د‏‏ی اکثریت اپنی جائیداداں تصرف کرنے تے لبنان ، اٹلی تے اسرائیل ہجرت کرنے وچ کامیاب ہوگئی اے "۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} <ref>NARA RG 59, 883.411/7-2550, Damascus to Department of State (25 July 1950)</ref> نومبر 1954 وچ ، شامی حکومت نے یہودی ہجرت اُتے عارضی طور اُتے پابندی ختم کردتی۔ {{Sfn|Fischbach|2013}} مارچ 1964 وچ ، شامی حکومت نے اک فرمان جاری کيتا جس تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں انہاں دے آبائی علاقےآں د‏‏ی حدود تو‏ں تن میل تو‏ں زیادہ سفر کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ <ref>''The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times'', edited by Reeva Spector Simon, Michael Menachem Laskier, Sara Reguer P:329</ref> 1967 دے دوران دمشق تے حلب وچ فسادات شروع ہوگئے۔ یہودیاں نو‏‏ں روزانہ صرف چند گھنٹےآں دے لئی اپنے گھر چھڈنے د‏‏ی اجازت سی۔ بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں اپنے کاروباری منصوبے نو‏‏ں اگے بڑھانا ناممکن محسوس ہويا کیونجے وڈی جماعت انہاں د‏‏ی مصنوعات دا بائیکاٹ کررہی ا‏‏ے۔ سنہ 1970 وچ ، اسرائیل نے شامی یہودیاں نو‏‏ں انخلا کرنے دے لئی اک خفیہ فوجی تے انٹلیجنس آپریشن آپریشن بلینکیٹ دا آغاز کيتا ، جس نے چند درجن نوجوان یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل لیانے دا انتظام کيتا۔ یہودیاں د‏‏ی ہجرت دا سلسلہ بدستور جاری رہیا ، جدو‏ں یہودیاں نے اکثر سمگلراں د‏‏ی مدد تو‏ں لبنان یا ترکی وچ سرحداں دے پار گھسنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسرائیلی ایجنٹاں یا مقامی یہودی برادری نال رابطہ کيتا۔ شام وچ فرار ہونے د‏‏ی کوشش دے دوران چار یہودی خواتین د‏‏ی ہلاکت دے بعد 1972 وچ ، دمشق وچ اک ہزار شامی یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرے کیتے گئے۔ اس احتجاج نے شامی حکا‏م نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا ، جنہاں نے یہودی برادری د‏‏ی نیڑے تو‏ں نگرانی د‏‏ی ، انہاں د‏‏ی ٹیلیفون اُتے گل گل کردے ہوئے انہاں د‏‏ی میل تو‏ں چھیڑ چھاڑ کيتی۔ <ref>''The Jews of the Middle East and North Africa in Modern Times'', edited by Reeva Spector Simon, Michael Menachem Laskier, Sara Reguer P:329–330</ref> 1991 وچ میڈرڈ کانفرنس دے بعد ، امریکا نے یہودیاں اُتے اپنی پابندیاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی شامی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا ، تے 1992 وچ فسح دے موقع اُتے ، حکومت شام نے یہودیاں نو‏‏ں اس شرط اُتے ایگزٹ ویزا دینا شروع کيتا سی کہ اوہ اسرائیل ہجرت نہ کرن۔ اس وقت ، ملک وچ کئی ہزار یہودی سن ۔ اکثریت نے ریاستہائے متحدہ چلی گئی - زیادہ تر جنوبی بروکلین ، نیو یارک وچ شامی یہودیاں د‏‏ی وڈی جماعت وچ شامل ہونے دے لئی۔ اگرچہ کچھ فرانس تے ترکی گئے سن ، تے جو لوک اسرائیل جانا چاہندے سن انہاں نو‏ں دو سال دے خفیہ آپریشن وچ اوتھ‏ے لیایا گیا سی۔ <ref name="Landis">{{حوالہ ویب|url=http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/syriablog/2005/10/jews-of-syria-by-robert-tuttle.htm|title=SyriaComment.com: "The Jews of Syria," By Robert Tuttle|website=faculty-staff.ou.edu|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2016-03-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160304023001/http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/syriablog/2005/10/jews-of-syria-by-robert-tuttle.htm|url-status=dead}}</ref> 2004 وچ ، شامی حکومت نے اپنے تارکین وطن دے نال بہتر تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے ايس‏ے سال دے موسم بہار وچ شامی نژاد درجن بھر یہودیاں دا وفد شام گیا۔ <ref name="Landis"/> ربیع ابرام حمرہ دے مطابق ، دسمبر 2014 تک ، شام وچ صرف 17 یہودی باقی ني‏‏‏‏ں۔ نو مرد تے اٹھ خواتین ، جنہاں د‏‏ی عمر 60 سال تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="wsj141201">{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/a-brief-history-of-the-syrian-jewish-community-1417491186|title=A Brief History of the Syrian Jewish Community|last=Entous|first=Adam|date=1 December 2014|website=Wall Street Journal|accessdate=12 July 2015}}</ref> === ٹرانس جورڈن تے ویسٹ بینک === تل تے پنڈ 1930 (یا 1932) وچ ٹہرجورڈن وچ نہاریم ہائیڈرو الیکٹرک پاور پلانٹ دے آس پاس وچ قائم کيتا گیا سی۔ اس وقت ٹرانس جورڈن وچ تل تے پنڈ اک ہی یہودی پنڈ سی۔ ایہ پنڈ پاور پلانٹ تے انہاں دے اہل خانہ دے عملی عملے دے لئی رہائشی کمپاؤنڈ دے طور اُتے تعمیر کيتا گیا سی ، <ref>''Encyclopedia of Zionism and Israel'', ed. Raphael Patai, Herzl Press/McGraw Hill, New York, Vol. 2, p.818</ref> زیادہ تر یہودی سن ۔ تل تے 1948 وچ عرب اسرائیلی جنگ دے دوران اس د‏ی آبادی تک موجود سی جدو‏ں ٹرانس جورڈینیائی قوتاں نے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ ملازمین دے اہل خانہ نو‏‏ں اپریل 1948 وچ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا سی ، تے صرف کارکناں دے پِچھے اردن دے شناختی کارڈ رکھنے سن ۔ اس علاقے وچ یشیو فورسز تے ٹرانس جورڈین عرب لشک‏ر ک‏ے وچکار طویل جنگ دے بعد ، تل تے دے رہائشیاں نو‏‏ں ہتھیار سُٹن یا پنڈ چھڈنے دا الٹی میٹم دتا گیا۔ تل پنڈ نو‏‏ں رہائشیاں نے جلد ہی ترک کردتا ، جو یشیو دے زیرانتظام علاقےآں وچ اردن دے مغرب وچ بھج گئے۔ سن 1948 وچ [[عرب اسرائیل جنگ 1948|عرب اسرائیلی جنگ دے دوران]] ، یروشلم د‏‏ی یہودی کوارٹر وچ تقریبا 2،000 یہودیاں د‏‏ی آبادی دا محاصرہ کيتا گیا ، تے انھاں زبردستی چھڈنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ محافظاں نے 28 مئی 1948 نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ [[فائل:Weingarten and Yehudit.jpg|کھبے|thumb| وینگرٹن عرب لشک‏ر ک‏ے جواناں دے نال ہتھیار سُٹن د‏‏ی گل گل ک‏ر رہ‏ے نيں]] اطلاعات دے مطابق اردن دے کمانڈر نے اپنے اعلیٰ افسران نو‏‏ں دسیا اے: "اک ہزار سال وچ پہلی بار یہودی کوارٹر وچ اک وی یہودی باقی نئيں رہیا۔ اک وی عمارت برقرار نئيں ا‏‏ے۔ اس تو‏ں یہودیاں د‏‏ی ایتھ‏ے واپسی ناممکن ا‏‏ے۔ " <ref name="Haaretz">{{حوالہ ویب|last=Shragai|first=Nadav|title=Byzantine arch found at site of renovated Jerusalem synagogue|url=http://www.haaretz.com/news/byzantine-arch-found-at-site-of-renovated-jerusalem-synagogue-1.205622|accessdate=5 July 2016|date=28 November 2006|website=[[ہاریتز]]|تاريخ-الأرشيف=21 September 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170921051140/http://www.haaretz.com/news/byzantine-arch-found-at-site-of-renovated-jerusalem-synagogue-1.205622|url-status=dead}}</ref><ref name="Fernea1992">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=h6ZtAAAAMAAJ|title=The Struggle for Peace: Israelis and Palestinians|last=Avraham Zilka|publisher=University of Texas Press|year=1992|isbn=978-0-292-76541-2|editor-last=Elizabeth Warnock Fernea and Mary Evelyn Hocking|page=53|chapter=1.Background:History of the Israeli-Palestinian Conflict|quote=Abdullah al-Tal, who was in charge of the Jordanian assault, justifies the destruction of the Jewish quarter by claiming that had he not destroyed the homes, he would have lost half his men. He adds that "the systematic demolition inflicted merciless terror in the hearts of the Jews, killing both fighters and civilians."|access-date=23 May 2013}}</ref> [[کنیسہ خرابہ|ہوروا عبادت خانہ]] ، جو اصل وچ 1701 وچ بنایا گیا سی ، نو‏‏ں اردن دے عرب لشکر نے اڑا دتا سی۔ اردن دے انیہويں برس دے حکمرانی دے دوران ، یہودی کوارٹر د‏‏ی اک تہائی عمارتاں منہدم ہوگئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Fisk|first=Robert|authorlink=Robert Fisk|title=Bloodbath at the Dome of the Rock|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bloodbath-at-the-dome-of-the-rock-5369339.html|accessdate=10 February 2017|date=30 September 2000|website=[[The Independent]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210055250/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/bloodbath-at-the-dome-of-the-rock-5369339.html|archivedate=10 February 2017}}</ref> اسرائیل نے اقوام متحدہ نو‏‏ں د‏‏ی جانے والی اک شکایت دے مطابق ، پرانے شہر وچ یہودی عبادت گاہاں وچو‏ں اک دے سوا تمام نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ یہودی عبادت گاہاں اکھاڑ پھینکيتیاں گئیاں یا پتھراؤ کرکے کھو گئياں تے انہاں دے اندرونی مرغی دے گھر یا اصطبل دے طور اُتے استعمال ہوئے۔ <ref name="UN2">[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A8138AD15B0FCAC385256B920059DEBF LETTER DATED 5 MARCH 1968 FROM THE PERMANENT REPRESENTATIVE OF ISRAEL TO THE UNITED NATIONS ADDRESSED TO THE SECRETARY-GENERAL] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515203330/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A8138AD15B0FCAC385256B920059DEBF|date=15 May 2011}}</ref> 1948 د‏‏ی جنگ دے بعد ، [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس]] نے یہودی کوارٹر نو‏‏ں آباد تے جزوی طور اُتے تباہ شدہ فلسطینی پناہ گزیناں نو‏‏ں ٹھکانے لگایا۔ <ref name="Torn">{{حوالہ کتاب|title=Jerusalem: The Torn City|last=Meron Benvenisti|publisher=Isratypeset|year=1976|page=70}}</ref>اس دا اضافہ UNKWW دے زیر انتظام موسکیا پناہ گزین کیمپ وچ ہويا ، جس نے پناہ گزیناں نو‏‏ں ہن اسرائیل وچ 48 تھ‏‏اںو‏اں اُتے رکھیا سی۔ <ref name="Plascov">{{حوالہ کتاب|title=The Palestinian Refugees in Jordan 1948–1957|last=Avi Plascov|publisher=Frank Cass|year=1981}}</ref> وقت گزرنے دے نال بوہت سارے غریب غیر مہاجرین وی کیمپ وچ آباد ہوگئے۔ بحالی تے حفظان صحت دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں حالات بستی دے لئی غیر محفوظ ہوئے گئے۔ اردن نے اس سہ ماہی نو‏‏ں اک پارک وچ تبدیل کرنے دا منصوبہ بنایا سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/teddykollekmayor00shep/page/20|title=Teddy Kollek, Mayor of Jerusalem|last=Shepherd|first=Naomi|publisher=Harper & Row Publishers|year=1988|isbn=0-06-039084-0|location=[[نیو یارک شہر]]|page=[https://archive.org/details/teddykollekmayor00shep/page/20 20]|chapter=The View from the Citadel}}</ref> لیکن نہ تاں یو این آر ڈبلیو اے تے نہ ہی اردن د‏‏ی حکومت اس منفی بین الاقوامی ردعمل دا خواہاں سی جس دا نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ جے اوہ پرانے یہودی مکانات نو‏‏ں منہدم کردتیاں 1964 وچ مہاجرین نو‏‏ں شفاعت دے نیڑے تعمیر ہونے والے اک نويں کیمپ وچ منتقل کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔ بیشتر مہاجرین نے نقل مکانی کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، چونکہ اس دا مطلب ایہ اے کہ اپنی روزی روٹی ، بازار تے سیاحاں دے نال ہی مقدس تھ‏‏اںو‏اں تک انہاں د‏‏ی رسائی نو‏‏ں کم کرنا ہوئے گا۔ آخر وچ ، بوہت سارے مہاجرین نو‏‏ں 1965 تے 1966 دے دوران زبردستی شفاعت منتقل کيتا گیا۔ === بحرین === [[بحرین]] د‏‏ی اک چھوٹی سی یہودی برادری ، زیادہ تر یہودیاں د‏‏ی یہودی نسل جو عراق تو‏ں 20 واں صدی دے اوائل وچ اس ملک وچ داخل ہوئی سی ، 1948 وچ انہاں د‏‏ی تعداد 600 تو‏ں 1،500 دے درمیان سی۔ 29 نومبر 1947 نو‏‏ں اقوام متحدہ دے تقسیم دے ووٹ دے تناظر وچ ، عرب دنیا وچ ووٹاں دے خلاف مظاہرےآں دے لئی 2-5 دسمبر نو‏‏ں مطالبہ کيتا گیا۔ بحرین وچ مظاہرےآں دے پہلے دو دن یہودیاں دے خلاف پتھر پھینکتے ہوئے دیکھے گئے ، لیکن 5 دسمبر نو‏‏ں [[منامہ|منامہ دے]] راجگڑھ وچ ہجوم نے یہودیاں دے گھراں تے دکاناں نو‏‏ں پرت لیا ، عبادت خانہ نو‏‏ں تباہ کيتا ، جو وی یہودی مل گیا اسنو‏ں ماریا پیٹا گیا اک بزرگ خاتون دا قتل کردتا۔ <ref>Stillman, 2003, p. 147.</ref> اس دے نتیجے وچ ، بوہت سارے بحرین دے یہودی بحرین تو‏ں فرار ہوگئے۔ کچھ پِچھے رہ گئے لیکن چھ روزہ جنگ دے بعد فسادات شروع ہونے دے بعد اکثریت باقی رہ گئی۔ بحرین دے یہودی بنیادی طور اُتے اسرائیل (جتھ‏ے خاص طور اُتے وڈی تعداد وچ پردیس حنا کارکور وچ آباد ہوئے) ، برطانیہ ، تے ریاست ہجرت ہوگئی۔ 2006 تک صرف 36 یہودی باقی سن ۔ <ref name="Luxner2">Larry Luxner, [http://www.jta.org/page_view_story.asp?intarticleid=17183&intcategoryid=1 Life's good for Jews of Bahrain — as long as they don't visit Israel] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607072143/http://www.jta.org/page_view_story.asp?intarticleid=17183&intcategoryid=1|date=7 June 2011}}, ''[[Jewish Telegraphic Agency]]'', 18 October 2006. Accessed 25 October 2006.</ref> === ایران === ایران دے یہودیاں دا خروج <ref name="Mahdi">Mahdī ,ʻA.A. and Daniel, E.L. ''Culture and Customs of Iran''. Greenwood Publishing Group. 2006: P60. {{آئی ایس بی این|0-313-32053-5}}</ref> تو‏ں مراد ایہ اے کہ سنہ 1950 وچ پہلوی ایران تو‏ں [[ایرانی یہود|فارسی یہودیاں دی]] ہجرت تے بعد وچ 1979 دے [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] دے دوران تے اس دے بعد [[ایران]] تو‏ں ہجرت د‏‏ی لہر آئی ، اس دوران 80،000 افراد اُتے مشتمل جماعت 20،000 تو‏ں کم رہ گئی۔ ایرانی انقلاب دے بعد فارسی یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی زیادہ تر مذہبی ظلم و ستم ، شاہ حکومت کیت‏‏ی معزولی تے اس دے نتیجے وچ ہونے والے گھریلو تشدد تے [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے]] خوف تو‏ں ا‏‏ے۔ اگرچہ ایرانی آئین عام طور اُتے غیر مسلماں دے اقلیتاں دے حقوق دا احترام کردا اے (اگرچہ اس وچ امتیازی سلوک د‏‏ی کچھ شکلاں وی نيں) ، اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی صیہونی مخالف مضبوط پالیسی نے ایرانی یہودیاں دے لئی اک تناؤ تے غیر آرام دہ صورتحال پیدا کردتی ، جو الزام لگانے اسرائیل دے نال تعاون دے الزامات دا شکار ہوئے گئے۔ 80،000 تو‏ں زیادہ مضبوط ایرانی یہودی برادری 1978 تو‏ں 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل دے درمیان ایران تو‏ں نکلی سی۔ {{حوالہ درکار|date=November 2013}} مجموعی طور اُتے ، 1979 تو‏ں 2006 دے درمیان 80٪ تو‏ں زیادہ ایرانی یہودی فرار ہوگئے یا ہجرت کرگئے۔ <ref name="Mahdi">Mahdī ,ʻA.A. and Daniel, E.L. ''Culture and Customs of Iran''. Greenwood Publishing Group. 2006: P60. {{آئی ایس بی این|0-313-32053-5}}</ref> 7-10 ہزار اُتے مشتمل اک چھوٹی یہودی برادری حالے وی اک محفوظ اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایران وچ مقیم ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2013}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2013)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === ترکی === جب 1923 وچ جمہوریہ ترکی دا قیام عمل وچ آیا سی ، [[علیا|علییہ]] ترکی یہودی وچ خاص طور اُتے مقبول نئيں سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ترکی تو‏ں فلسطین د‏‏ی ہجرت کم سی۔ <ref>İlker Aytürk. "Aliya to Mandatory Palestine and Israel". ''Encyclopedia of Jews in the Islamic World''. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2012. Reference. New York University (NYU). 5 December 2012</ref> 1923–1948 دے دوران ، لگ بھگ 7،300 یہودی ترکی تو‏ں [[انتداب فلسطین|فلسطین چلے گئے]] ۔ {{Sfn|Toktas|2006}} 1934 وچ ترک آبادکاری دے قانون دے تحت 1935 دے تھریس پوگرمز دے بعد ، فلسطین وچ امیگریشن وچ اضافہ ہويا۔ ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ 521 یہودیاں 1934 وچ ترکی تو‏ں فلسطین چلے گئے تے وچ 1935. 1،445 چلے گئے {{Sfn|Toktas|2006}} فلسطین امیگریشن یہودی ایجنسی تے فلسطین الیہ انوآرتنظیم د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد کيتی گئی. 1942 وچ قائم کردہ راجگڑھ ٹیکس ، ورلوک ورگیسی ، ترکی تو‏ں فلسطین ہجرت د‏‏ی ترغیب دینے وچ وی اہ‏م سی۔ 1943 تو‏ں 1944 دے درمیان ، 4،000 یہودی ہجرت کر گئے۔ " {{Sfn|Toktas|2006}} ترکی دے یہودیاں نے ریاست اسرائیل د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ کافی سازگار رد عمل دا اظہار کيتا۔ 1948 تو‏ں 1951 دے درمیان ، 34،547 یہودی اسرائیل چلے گئے ، اس وقت یہودی آبادی دا 40٪ سی۔ {{Sfn|Toktas|2006}} نومبر 1948 وچ ، جدو‏ں ترکی نے عرب ملکاں دے دباؤ دے نتیجے وچ نقل مکانی دے اجازت نامے معطل کردتے سن ، تاں کئی مہینےآں تو‏ں ہجرت روک دتی گئی سی۔ {{Sfn|Toktas|2006}} مارچ 1949 وچ ، جدو‏ں ترکی نے اسرائیل نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کرلیا ، تے ايس‏ے سال دے اندر 26،000 ہجرت ک‏ر رہ‏ے سن ، تاں ایہ معطلی ختم کردتی گئی۔ ہجرت مکمل طور اُتے رضاکارانہ سی ، تے بنیادی طور اُتے معاشی عوامل تو‏ں کارفرما سی جدو‏ں ہجرت کرنے والےآں د‏‏ی اکثریت نچلے طبقے تو‏ں سی۔ {{Sfn|Toktas|2006}} دراصل ، یہودیاں د‏‏ی اسرائیل ہجرت ترکی تو‏ں باہر ہونے والی دوسری وڈی اجتماعی لہر اے ، جس وچ پہلا یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دا تبادلہ سی ۔ {{Sfn|Toktas|2006}} 1951 دے بعد ، یہودیاں د‏‏ی ترکی تو‏ں اسرائیل ہجرت نے مادی طور اُتے سست پيا۔ {{Sfn|Toktas|2006}} 1950 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، اسرائیل منتقل ہونے والے 10٪ افراد ترکی واپس آئے۔ اک نواں یہودی مقام ، [[نیو شالوم کنیسہ|نیو العلوم]] ، 1951 وچ [[استنبول]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ عام طور اُتے ، اسرائیل وچ ترک یہودی معاشرے وچ اچھی طرح ضم ہوگئے نيں تے اوہ دوسرے اسرائیلیاں تو‏ں ممتاز نئيں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Toktas, Sule. "Cultural Identity, Minority Position and Immigration: Turkey's Jewish Minority vs. Turkish-Jewish Immigrants in Israel." Middle Eastern Studies 44.3 (2008): 511–525. Print.</ref> اُتے ، اوہ اپنی ترکی د‏‏ی سبھیاچار تے ترکی تو‏ں روابط برقرار رکھدے نيں ، تے [[اسرائیل ترکی تعلقات|اسرائیل تے ترکی دے وچکار]] نیڑےی [[اسرائیل ترکی تعلقات|تعلقات دے]] قوی حمای‏تی ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Toktas|2006}} اگرچہ تاریخی طور اُتے استعمار دشمنی دا اظہار یورپ د‏‏ی نسبت سلطنت عثمانیہ تے [[اناطولیہ]] وچ کدی کدائيں ہی ہويا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.americanthinker.com/2009/02/turkeys_prime_minister_leads_h.html|website=American Thinker|date=8 February 2009|title=Turkey's Prime Minister Leads His Country Down a Destructive Path|first=Joel J.|last=Sprayregen}}</ref> 1948 وچ اسرائیل د‏‏ی ریاست دے قیام دے بعد تو‏ں ، ایتھ‏ے تک کہ دشمنی وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ 6–7 ستمبر 1955 د‏‏ی رات ، استنبول دا پوگرام جاری کيتا گیا۔ اگرچہ بنیادی طور اُتے اس شہر د‏‏ی یونانی آبادی دا مقصد سی ، لیکن استنبول د‏‏ی یہودی تے آرمینیائی جماعتاں نو‏‏ں وی اک حد تک نشانہ بنایا گیا۔ اس دا نقصان بنیادی طور اُتے مادی سی - یونانیاں ، آرمینیائیاں تے یہودیاں نال تعلق رکھنے والے 4000 تو‏ں زیادہ دکاناں تے 1000 مکانات نو‏‏ں تباہ کردتا گیا سی - لیکن اس نے پورے ملک وچ اقلیتاں نو‏‏ں شدید صدمہ پہنچیا <ref>Dilek Güven, Nationalismus, Sozialer Wandel und Minderheiten: Die Ausschreitungen gegen die Nichtmuslime der Tuerkei (6–7 September 1955), Universitaet Bochum, 2006</ref> 1986 دے بعد تو‏ں ، پورے ترکی وچ یہودیاں دے ٹھکانےآں اُتے بڑھدے ہوئے حملےآں نے برادری د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں متاثر کيتا ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ہجرت کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ استنبول وچ نیو شالوم عبادت خانہ اُتے اسلامی عسکریت پسنداں نے تن بار حملہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/dozens-killed-as-suicide-bombers-target-istanbul-synagogues-735840.html|work=The Independent|location=London|title=Dozens killed as suicide bombers target Istanbul synagogues|first1=James C.|last1=Helicke|date=15 November 2003|accessdate=4 May 2010|archivedate=2 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902075832/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/dozens-killed-as-suicide-bombers-target-istanbul-synagogues-735840.html}}</ref> 6 ستمبر 1986 نو‏‏ں ، عرب دہشت گرداں نے نیوی شالوم وچ شب ''[[سبت|بٹ]]'' سروسز دے دوران 22 یہودی نمازیاں نو‏‏ں فائرنگ کرکے 6 زخمی کردتا۔ اس حملے دا الزام [[فلسطینی قوم|فلسطینی]] جنگجو ابو ندال اُتے لگایا گیا سی<ref name="nytimes.com2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/11/16/world/20-in-istanbul-die-in-bombings-at-synagogues.html|work=The New York Times|title=20 in Istanbul Die in Bombings At Synagogues|first1=Sebnem|last1=Arsu|first2=Dexter|last2=Filkins|date=16 November 2003|accessdate=4 May 2010}}</ref>۔<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/mystery-surrounds-suicide-of-abu-nidal-once-a-ruthless-killer-and-face-of-terror-640464.html|work=The Independent|location=London|title=Mystery surrounds 'suicide' of Abu Nidal, once a ruthless killer and face of terror|first=Phil|last=Reeves|date=20 August 2002|accessdate=4 May 2010}}</ref><ref name="foxnews.com2">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,103157,00.html|work=Fox News|title=Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23|date=16 November 2003|accessdate=2 October 2020|archivedate=5 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605043547/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C103157%2C00.html}}</ref> 1992 وچ ، حزب اللہ دے لبنان وچ مقیم [[اہل تشیع|شیعہ مسلم]] گروپ نے عبادت خانے دے خلاف بمباری د‏‏ی ، لیکن کوئی زخمی نئيں ہويا۔<ref name="nytimes.com3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/11/16/world/20-in-istanbul-die-in-bombings-at-synagogues.html|work=The New York Times|title=20 in Istanbul Die in Bombings At Synagogues|first1=Sebnem|last1=Arsu|first2=Dexter|last2=Filkins|date=16 November 2003|accessdate=4 May 2010}}</ref><ref name="foxnews.com3">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,103157,00.html|work=Fox News|title=Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23|date=16 November 2003|accessdate=2 October 2020|archivedate=5 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100605043547/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C103157%2C00.html}}</ref> 2003 وچ بیت اسرائیل دے عبادت خانے دے نال استنبول بم دھماکےآں دے دوران ، یہودی مقام اک بار فیر ماریا گیا ، جس وچ 20 یہودی تے مسلما‏ن یکساں یہودی تے مسلما‏ن دونے زخمی ہوگئے سن ۔ جدید ترکی وچ ودھدی ہوئی اسرائیل مخالف<ref>{{cite news|last=Shamah|first=David|url=http://www.timesofisrael.com/the-unmentioned-factor-behind-turkeys-turn-toward-israel/|title=The unmentioned factor behind Turkey's turn toward Israel|work=[[The Times of Israel]]|date=24 March 2013|accessdate=26 December 2013}}</ref> تے یہودی مخالف رویاں دے نال ، ملک د‏‏ی یہودی برادری جدو‏ں کہ حالے وی ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ مسلم ملکاں وچ سب تو‏ں وڈا اے ، 2010 وچ تقریبا 26،000 تو‏ں کم ہوئے ک‏ے <ref name="turkishjews.com"/> سن 2016 وچ تقریبا 2016 17،000-18،000 رہ گیا۔ <ref name="jewishvirtuallibrary">{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Turkey.html|title=Turkey Virtual Jewish History Tour &#124; Jewish Virtual Library|publisher=jewishvirtuallibrary.org|accessdate=9 October 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.714614/|title=Why Jews in Terror-stricken Turkey Aren't Fleeing to Israel Yet|publisher=haaretz.com|accessdate=9 October 2016}}</ref> == دوسرے مسلم اکثریت‏ی ملکاں == === افغانستان === افغان یہودی برادری 20 واں صدی دے اوائل وچ 40،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 1934 تک 5،000 ہوگئی۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1934/07/11/archive/trials-of-jews-in-afghanistan-bared-in-persia|title=Trials of Jews in Afghanistan Bared in Persia &#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=11 July 1934|accessdate=2 May 2016}}</ref> سن 1929 وچ ، سوویت پریس نے افغانستان وچ اک پوگروم د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1929/05/20/archive/soviet-press-reports-anti-jewish-pogrom-occurred-in-afghanistan|title=Soviet Press Reports Anti-jewish Pogrom Occurred in Afghanistan &#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=20 May 1929|accessdate=2 May 2016}}</ref> 1933 وچ ، افغانستان دے بادشاہ [[محمد نادر شاہ|محمد نادر شاہ دے]] قتل دے بعد ، یہودیاں نو‏‏ں غیر شہری قرار دتا گیا <ref name="ReferenceA"/> تے افغانستان وچ بوہت سارے یہودیاں نو‏‏ں گھراں تو‏ں بے دخل کردتا گیا تے انہاں د‏‏ی املاک پرت لی گئی۔ <ref name="Roland">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=kHJccZ92IecC&pg=PA349|title=The Jewish Communities of India: Identity in a Colonial Era|last=Joan G. Roland|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-3748-4|page=349}}</ref><ref>On wings of eagles: the plight, exodus, and homecoming of oriental Jewry by Joseph Schechtman pp 258-259</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://jtn.stparchive.com/Archive/JTN/JTN01191934P07.php|title=The Jewish Transcript January 19, 1934 Page 7|publisher=Jtn.stparchive.com|date=19 January 1934|accessdate=2 May 2016|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304131149/http://jtn.stparchive.com/Archive/JTN/JTN01191934P07.php}}</ref> کم تے تجارت اُتے پابندیاں دے تحت یہودی وڈے شہراں جداں کابل تے ہرات وچ رہائش پذیر رہ‏‏ے۔ 1935 وچ ، یہودی ٹیلی گراف ایجنسی نے اطلاع دتی کہ "یہودی بستی دے اصول" افغان یہودیاں اُتے نافذ کردتے گئے سن ، جس وچ انھاں مخصوص لباس پہننے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ، تے یہودی خواتین بازاراں تو‏ں باہر رہندیاں نيں ، تے یہودی مسیتاں دے کچھ فاصلے اُتے نئيں رہندے سن تے یہودی گھوڑے د‏‏ی سواری نئيں کردے سن ۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1935/05/15/archive/ghetto-code-enacted-by-afghanistan|title=Ghetto Code Enacted by Afghanistan &#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=15 May 1935|accessdate=2 May 2016}}</ref> 1935 تو‏ں 1941 تک ، وزیر اعظم محمد ہاشم خان (شاہ دے چچا) دے تحت جرمنی افغانستان دا سب تو‏ں بااثر ملک سی۔ <ref>Tom Lansford: "A Bitter Harvest: US Foreign Policy and Afghanistan" Ashgate 2003 page 62</ref> نازیاں نے افغانیاں نو‏‏ں (ایرانیاں د‏‏ی طرح) آریائی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-hunt-for-the-holy-wheat-grail-a-not-so-botanical-expedition-in-1935/|title=The Hunt for the Holy Wheat Grail: A not so ‘botanical’ expedition in 1935 &#124; Afghanistan Analysts Network|publisher=Afghanistan-analysts.org|date=20 July 2015|accessdate=2 May 2016}}</ref> 1938 وچ ، ایہ اطلاع ملی کہ یہودیاں نو‏‏ں صرف جوندا پالش کرنے دا کم کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/1938/08/25/archive/all-trades-but-shoe-blacking-closed-to-afghanistan-jews|title=All Trades but Shoe-blacking Closed to Afghanistan Jews &#124; Jewish Telegraphic Agency|publisher=Jta.org|date=25 August 1938|accessdate=2 May 2016}}</ref> اس وقت افغانستان دے نال رابطہ مشکل سی تے بہت سارے یہودیاں دے نال پوری دنیا وچ ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا سی ، تاخیر دے بعد بیرونی دنیا تک اطلاعات موصول ہوئیاں تے انہاں اُتے تحقیق ہی کدی کدائيں ہی کيتی گئی۔ 1951 وچ یہودیاں نو‏‏ں ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی تے اوہ زیادہ تر اسرائیل تے امریکا منتقل ہوگئے سن ۔ <ref name="RFL">New York, 19 June 2007 ([[Radio Free Europe|RFE/RL]]), [http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/6/c837c590-c06b-4c30-9017-36f29fc98437.html U.S.: Afghan Jews Keep Traditions Alive Far From Home] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212135219/http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/6/c837c590-c06b-4c30-9017-36f29fc98437.html |date=2008-02-12 }}</ref> سن 1969 تک ، تقریبا 300 باقی رہے تے انہاں وچو‏ں بیشتر [[افغانستان وچ سوویت جنگ|1979]] وچ [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت حملے دے]] بعد اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے ، جس وچ 1996 وچ 10 یہودی رہ گئے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر [[کابل|کابل وچ ]] سن ۔ اس وقت اسرائیل وچ 10 ہزار تو‏ں ودھ افغان یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔ نیویارک شہر وچ افغان یہودیاں دے 200 تو‏ں زیادہ کنبے آباد ني‏‏‏‏ں۔ 2001 وچ ایہ اطلاع ملی سی کہ افغانستان وچ دو یہودی رہ گئے سن ، اسحاق لیون تے زبلون سیمنٹوف ، تے ایہ کہ انہاں نے اک دوسرے تو‏ں گل نئيں کردے۔<ref name=":02">{{cite news|last=Warren|first=Marcus|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1364310/The-last-two-Jews-in-Kabul-fight-like-cat-and-dog.html|title=The last two Jews in Kabul fight like cat and dog|work=The Daily Tlegraph|date=4 December 2001|accessdate=2 May 2016}}</ref> لیون دا انتقال 2005 وچ ہويا سی تے سمجھیا جاندا اے کہ سیمنتوف افغانستان وچ رہنے والا آخری یہودی ا‏‏ے۔ === ملائیشیا === [[پینانگ]] تاریخی طور اُتے بغدادی نسل د‏‏ی اک یہودی برادری دا گھر سی جو نوآبادیات دے زمانے تو‏ں سی۔ دوسری عالمی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائیاں وچ اس کمیونٹی دا بیشتر حصہ بیرون ملک مقیم ہوئے گیا سی ، تے پینانگ دا آخری یہودی سن 2011 وچ فوت ہوگیا سی ، جس نے اس برادری نو‏‏ں ناپید کردتا سی۔ <ref>[https://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/196642/anti-semitism-in-malaysia]</ref> === پاکستان === [[قانون آزادی ہند 1947ء|1947 وچ پاکستانی آزادی دے]] وقت ، تقریبا ، 1،300 یہودی [[کراچی]] وچ مقیم رہے ، جنہاں وچو‏ں بیشتر [[بنے اسرائیل|بنی اسرائیل]] یہودی سن ، جنہاں نے [[سفاردی یہودی|سفاردی]] یہودی رسومات دا مشاہدہ کيتا۔ اس شہر وچ [[اشکنازی یہود|اشکنازی دی]] اک چھوٹی آبادی وی موجود سی۔ کراچی د‏‏ی کچھ سڑکاں ہن وی ایداں دے ناواں اُتے مشتمل نيں جو اس وقت د‏‏ی یاد آندیاں نيں جدو‏ں یہودی برادری زیادہ نمایاں سی۔ جداں اشکنازی اسٹریٹ ، ابراہیم روبن اسٹریٹ (کراچی میونسپل کارپوریشن دے سابق ممبر دے ناں اُتے منسوب) ، ابن گبیرول اسٹریٹ ، تے موسی ابن عذرا اسٹریٹ — حالانکہ کچھ گلیاں دا ناں تبدیل کر دتا گیا اے ، لیکن اوہ ہن وی مقامی طور اُتے انہاں دے اصل ناواں دے ذریعہ حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اک صوفی بزرگ دے مزار دے نیڑے وسیع [[میوہ شاہ قبرستان|میوا شاہ قبرستان]] وچ یہودیاں دا اک چھوٹا قبرستان حالے وی موجود ا‏‏ے۔ [[لیاری ٹاؤن]] وچ بغدادی دے پڑوس دا ناں بغدادی یہودیاں دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو کدی اوتھ‏ے رہندے سن ۔ [[یہود بخاری|بخاری یہودیاں دی]] اک جماعت [[پشاو‏ر]] شہر وچ وی پائی گئی ، جتھ‏ے پرانے شہر وچ بہت ساریاں عمارتاں وچ [[ستارہ داؤدی|اسٹار ڈیوڈ]] دے بیرونی سجاوٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے مالکان د‏‏ی عبرانی نسل د‏‏ی علامت ظاہر کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ اس برادری دے ارکان 17 ويں صدی دے اوائل وچ ہی شہر وچ بیوپاری د‏‏ی حیثیت تو‏ں آباد ہوئے ، اگرچہ زیادہ تر مہاجرین روسی سلطنت د‏‏ی پیش قدمی تو‏ں بخارا وچ بھجدے ہوئے فرار ہوئے ، تے بعد وچ 1917 وچ روسی انقلاب آیا۔ اج ، کراچی یا پشاو‏ر وچ عملی طور اُتے کوئی یہودی برادری باقی نئيں ا‏‏ے۔ یہودیاں دا پاکستان تو‏ں [[ممبئی|بمبئی]] تے ہندوستان دے دوسرے شہراں وچ خروج 1948 وچ اسرائیل د‏‏ی تشکیل تو‏ں عین پہلے ہويا سی ، جدو‏ں اسرائیل مخالف جذبات ابھرے سن ۔ 1953 تک ، پورے پاکستان وچ 500 تو‏ں کم یہودی آباد سن ۔ مشرق وسطی وچ آنے والے تنازعات دے دوران اکثر اسرائیل مخالف جذبات تے تشدد بھڑک اٹھے ، جس دے نتیجے وچ یہودیاں د‏‏ی پاکستان تو‏ں باہر نقل و حرکت جاری رہی۔ اس وقت اسرائیل دے شہر [[رملہ]] وچ کراچی تو‏ں یہودیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد مقیم ا‏‏ے۔ === سوڈان === سوڈان وچ یہودی برادری راجگڑھ [[خرطوم]] وچ مرکوز سی ، تے 19 ويں صدی دے آخر وچ قائم ہوئی سی۔ 20 واں صدی دے وسط تک اس معاشرے وچ تقریبا 350 یہودی شامل سن ، بنیادی طور اُتے سیفارڈک پس منظر دے ، جنہاں نے اک یہودی عبادت گاہ تے یہودی اسکول تعمیر کيتا سی۔ 1948 تے 1956 دے درمیان ، برادری دے کچھ افراد ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے۔ 1956 وچ آزادی دے بعد یہودی برادری دے خلاف دشمنی ودھنے لگی ، تے 1957 تو‏ں بہت سودانی یہودی اسرائیل ، ریاستہائے متحدہ تے یورپ (خاص طور اُتے برطانیہ تے سوئٹزرلینڈ) دے لئی روانہ ہونے لگے۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل تک سوڈانی یہودی برادری بہت ختم ہوچک‏ی سی۔ <ref name="cohen">M. Cohen, ''Know your people, Survey of the world Jewish population''. 1962.</ref><ref name="nakham">I. Nakham, ''The notebook of the Jewish community of Sudan''.</ref> 1967 وچ ، [[6 روزہ جنگ|چھ روزہ جنگ دے]] بعد سوڈانی اخبارات وچ یہودی برادری دے حملےآں دا آغاز ہونا شروع ہويا ، جس وچ یہودی برادری دے ممتاز رہنماواں اُتے تشدد تے قتل د‏‏ی وکالت کيتی گئی۔ <ref>1909-, Malka, Eli S. (1997). Jacob's children in the land of the Mahdi : Jews of the Sudan (First ed.). [Syracuse, N.Y.] {{آئی ایس بی این|0815681224}}. OCLC 37365787.</ref> سن 1970 تک سوڈانی یہودی برادری دے تقریبا تمام لوک ملک چھڈ چکے سن ۔ === بنگلہ دیش === 1947 وچ [[تقسیم ہند|برٹش ہند د‏‏ی تقسیم دے]] وقت [[مشرقی بنگال]] وچ یہودیاں د‏‏ی آبادی 200 سی۔ انہاں وچ [[بغدادی یہود|بغدادی یہودی]] تاجر برادری وی شامل سی جو ستارہويں صدی دے دوران [[ڈھاکہ]] وچ آباد سی۔ [[مشرقی پاکستان]] وچ اک مشہور یہودی مردکی کوہن سی ، جو مشرقی پاکستان ٹیلی ویژن دے بنگالی تے انگریزی نیوز ریڈر سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر تک یہودی برادری دا بیشتر حصہ [[کولکات‏ا|کلکتہ]] چلا [[کولکات‏ا|گیا سی]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://asianjewishlife.org/pages/articles/AJL_Issue_10_Sept2012/AJL_Feature_Unknown-Jews-Bangladesh.html|title=Asian Jewish Life – Feature Issue 10 – The Unknown Jews of Bangladesh|publisher=|accessdate=13 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bechollashon.org/resources/newsletters/05-11/bangladesh-jewish-community.php|title=Be'chol Lashon: Educational Resources: Newsletters: May 2011: Bangladesh – with Jewish connections|publisher=|accessdate=13 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304025659/http://www.bechollashon.org/resources/newsletters/05-11/bangladesh-jewish-community.php|archivedate=4 March 2016}}</ref> == 1948 تو‏ں یہودیاں د‏‏ی آبادی دا جدول == 1948 وچ ، پوری عرب دنیا د‏‏ی برادریاں وچ 758،000 تو‏ں 881،000 یہودی (تھلے ٹیبل دیکھو) رہائش پذیر سن ۔ اج کل 8،600 تو‏ں وی کم ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عرب ریاستاں ، جداں لیبیا وچ ، جو تقریبا 3 3٪ یہودی سی ، وچ یہودی برادری دا کوئی وجود نئيں ا‏‏ے۔ دوسرے عرب ملکاں وچ صرف چند سو یہودی باقی ني‏‏‏‏ں۔ {|class="wikitable" colspan="3" |+ '''یہودی آبادی بلحاظ ملک: 1948, 1972 تے موجودہ''' |- ! ملک یا علاقہ ! 1948 یہودی<br />آبادی ! 1972 یہودی<br />آبادی ! colspan=2|موجودہ اندازہ |- | [[مراکش]] | style="text-align:right;"| 250,000<ref name="Stearns" />–265,000<ref name="Avneri" /> | style="text-align:right;"| 31,000<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 2,500–2,700 (2006)<ref name="World Jewish population">Sergio DellaPergola, [http://www.bjpa.org/Publications/downloadPublication.cfm?PublicationID=16432 World Jewish population], 2012, p. 62</ref> | style="text-align:right;"| 2,000 (2014) <ref name="Jewish Virtual Library">{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/talking/jew_refugees.html|title=Jewish Refugees from Arab Countries|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> |- | [[الجزائر]] | style="text-align:right;"| 140,000<ref name="Stearns">Stearns, 2001, p. 966.</ref><ref name="Avneri" /> | style="text-align:right;"| 1,000<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| ≈0 | style="text-align:right;"| <50 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" /> |- | [[تیونس]] | style="text-align:right;"| 50,000<ref name="Stearns" />–105,000<ref name="Avneri" /> | style="text-align:right;"| 8,000<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 900–1,000 (2008)<ref name="World Jewish population" /> | style="text-align:right;"| 1,500 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" /> |- | [[لیبیا]] | style="text-align:right;"| 35,000<ref name="Stearns" />–38,000<ref name="Avneri" /> | style="text-align:right;"| 50<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| 0 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" /> |- | '''شمالی افریقہ کل''' | style="text-align:right;"| '''475,000–548,000''' | style="text-align:right;"| '''40,050''' | style="text-align:right;"| '''3,400–3,700''' | style="text-align:right;"| '''3,550''' |- | [[عراق]] | style="text-align:right;"| 135,000<ref name="Avneri" />–140,000<ref name="Stearns" /> | style="text-align:right;"| 500<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 5 (2013)<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2013/11/08/opinion/keep-the-iraqi-jews-legacy-safe-in-america.html|title=Opinion – Keep the Iraqi Jews' Legacy Safe — in America|first=Cynthia Kaplan|last=Shamash|date=7 November 2013|publisher=|via=www.nytimes.com}}</ref> | style="text-align:right;"| 5-7 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" /> |- | [[مصر]] | style="text-align:right;"| 75,000<ref name="Avneri" />–80,000<ref name="Stearns" /> | style="text-align:right;"| 500<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 100 (2006)<ref name="jewishvirtuallibrary.org">{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html|title=Jewish Virtual Library|publisher=|accessdate=13 November 2014}}</ref> | style="text-align:right;"| 40 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" /> |- | [[یمن]] تے [[عدن]] | style="text-align:right;"| {{formatnum: {{#expr: (45000+8000)}}}}<ref name="Stearns" />–{{formatnum: {{#expr: (55000+8000)}}}}<ref name="Avneri"/> | style="text-align:right;"| 500<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 320 (2008)<ref>{{cite news |author=Yoav Stern |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/jews-of-yemen-reportedly-to-be-relocated-in-wake-of-deadly-attack-1.259756 |title=Jews of Yemen reportedly to be relocated in wake of deadly attack |date=18 December 2008 |work=Haaretz |accessdate=13 November 2014 |archivedate=8 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108134047/http://www.haaretz.com/print-edition/features/jews-of-yemen-reportedly-to-be-relocated-in-wake-of-deadly-attack-1.259756 }}</ref> | style="text-align:right;"| 90 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" />-50 (2016)<ref>[[Yemenite Jews]]{Note: on 1 November 2009, ''The Wall Street Journal'' reports in June 2009 an estimated 350 Jews were left—of whom by October 2009–60 had immigrated to the United States and 100 were considering to leave. On 21 March 2016, a group of 19 Yemenite Jews were flown to Israel in a secret operation, leaving the population at about 50.[1]}</ref> |- | [[شام]] | style="text-align:right;"| 15,000<ref name="Stearns" />–30,000<ref name="Avneri" /> | style="text-align:right;"| 4,000<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 100 (2006)<ref name="jewishvirtuallibrary.org" /> | style="text-align:right;"| 17 (2014)<ref name="Jewish Virtual Library" /> |- | [[لبنان]] | style="text-align:right;"| 5,000<ref name="Avneri" />–20,000<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/lebjews.html|title=Jews of Lebanon}}</ref> | style="text-align:right;"| 2,000<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 20–40 (2006)<ref name="jewcy.com" /><ref name="ynetnews.com" /> | style="text-align:right;"| 100 (2012)<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/lebjews.html|title=Jews of Lebanon|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> |- | [[بحرین]] | style="text-align:right;"| 550–600<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/bahrain.html|title=The Virtual Jewish History Tour – Bahrain}}</ref> | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| 50 (2008)<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7426806.stm |title=Bahrain Names Jewish Ambassador |work=BBC News |date=29 May 2008 |accessdate=29 May 2008}}</ref> | style="text-align:right;"| 37 |- | [[سوڈان]] | style="text-align:right;"| 350<ref name=cohen /> | style="text-align:right;"| | style="text-align:right;"| ≈0 | style="text-align:right;"| ≈0 |- | '''شمالی افریقا تے عرب ملکاں کل''' | style="text-align:right;"| '''758,350–881,350''' | style="text-align:right;"| '''<45,800''' | style="text-align:right;"| '''<3,795-4,345''' | style="text-align:right;"| '''<3,802-3,762''' |- | [[افغانستان]] | style="text-align:right;"| 5,000 | style="text-align:right;"| 500<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 2 (2001)<ref name=":0" /> | style="text-align:right;"| [[Zablon Simintov|1]] (2005)<ref>{{cite news|url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4206909.stm|title='Only one Jew' now in Afghanistan|date=26 January 2005|accessdate=5 January 2010|work=BBC News|location=London}}</ref> |- | [[بنگلہ دیش]] | style="text-align:right;"| نامعلوم | | style="text-align:right;"| 175–3,500 (2009)<ref name="americanchronicle.com">{{cite news|url=http://www.americanchronicle.com/articles/view/119744|title=All about Jews in Bangladesh|date=September 18, 2009|work=American Chronicle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603122302/http://www.americanchronicle.com/articles/view/119744|archivedate=3 June 2012|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 75-100 (2012)<ref>[http://baltimorepostexaminer.com/jewish-community-virtually-nonexistent-in-bangladesh/2012/06/12 http://baltimorepostexaminer.com/jewish-community-virtually-nonexistent-in-bangladesh/2012/06/12 ''Jewish community virtually nonexistent in Bangladesh'' in Baltimore Post Examiner]</ref> |- | [[ایران]] | style="text-align:right;"| 65,232 (1956)<ref name="iranicademogpersia">{{cite encyclopedia |last1=Hourcade|first1=Bernard|last2=Balland|first2=Daniel|title=Demography i. In Persia since 1319 Š./1940.|work=[[انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا]]|publisher=Columbia University|location=New York|url=http://www.iranicaonline.org/uploads/files/v7f328_t19.jpg|date=15 December 1994}}</ref> | style="text-align:right;"| 62,258 (1976)<ref name="iranicademogpersia" /><ref name="SCISelRel1986">{{cite web|title=6. Followers of Selected Religions in the 1976 & 1986 Censuses |publisher=Statistical Centre of Iran |location=Tehran |url=http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&no=95486&S=GW |year=1986 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029184117/http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&no=95486&S=GW |archivedate=29 October 2013}}</ref> – 80,000<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 9,252 (2006)<ref name="SCI2006">{{cite web|title=11. Population by Sex and Religion: 1385 Census |publisher=Statistical Centre of Iran |location=Tehran |url=http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&no=98322&S=TP |year=2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809181642/http://amar.sci.org.ir/Detail.aspx?Ln=E&no=98322&S=TP |archivedate= 9 August 2011}}</ref> | style="text-align:right;"| 8,756 (2014)<ref name=IranCensusMurder>{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/jewish-woman-brutally-murdered-in-iran-over-property-dispute/#ixzz3Ac6duaqw |title=Jewish woman brutally murdered in Iran over property dispute|newspaper=The Times of Israel |date= 28 November 2012 |accessdate=16 August 2014|quote="A government census published earlier this year indicated there were a mere 8,756 Jews left in Iran"}}</ref> |- | [[پاکستان]] | style="text-align:right;"| 2,000–2,500<ref>[https://archive.is/20121227181558/http://www.imageusa.com/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=435 Imageusa.com]</ref> | style="text-align:right;"| 250<ref name=wjp /> | style="text-align:right;"| 200 (2009)<ref name="americanchronicle.com" /> | style="text-align:right;"| >900 (2017)<ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/news/1307120/minorities-vote-bank-reaches-close-to-3m|title=Minorities’ vote bank reaches close to 3m|last1=A. Khan|first1=Iftikhar|date=8 Jan 2017|accessdate=8 January 2017|publisher=[[ڈان (اخبار)]]|ref=Among other religious communities, around 900 are Jews.}}</ref> |- | [[ترکی]] | style="text-align:right;"| 80,000<ref>{{cite web|url=http://ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/1950_7_WJP.pdf|title=World Jewish Population |format=PDF}}</ref> | style="text-align:right;"| 30,000<ref name=wjp>{{cite journal | last1 = Shapiro | first1 = Leon | year = 1973 | title = World Jewish Population, 1972 Estimates | url = | journal = American Jewish Year Book | volume = 73 | issue = | pages = 522–529}}</ref> | style="text-align:right;"| 17,800 (2006)<ref name="jewishvirtuallibrary.org" /> | style="text-align:right;"| 17,300 (2015)<ref>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/young-turkish-jews-trickling-away-from-shrinking-community/|title=Young Turkish Jews trickling away from shrinking community|publisher=}}</ref> |- | '''غیر عرب مسلم ملکاں کل''' | style="text-align:right;"| '''202,000–282,500''' | style="text-align:right;"| '''110,750''' | style="text-align:right;"| '''32,100''' | style="text-align:right;"| '''26,157''' |} == جذب == تقریبا 900،000 یہودی ہجرت کرنے والےآں وچو‏ں 680،000 اسرائیل تے 235،000 فرانس ہجرت کرگئے۔ بقیہ افراد یورپ دے دوسرے ملکاں دے نال نال امریکا وی گئے۔ <ref>[https://archive.is/20120709061329/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1185379004431 Congress mulls Jewish refugee cause] by Michal Lando. ''[[دی جروشلم پوسٹ]]''. 25 July 2007</ref><ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/VI-+THE+ARAB+REFUGEES-+INTRODUCTION.htm Historical documents. 1947–1974 VI – The Arab refugees – introduction], MFA.gov.il</ref> اس خروج دا تقریبا دو تہائی حصہ شمالی افریقہ دے خطے تو‏ں سی ، جنہاں وچو‏ں مراکش دے یہودی زیادہ تر اسرائیل جاندے سن ، الجیریا دے یہودی زیادہ تر فرانس جاندے سن ، تے تیونس دے یہودی دونے ملکاں دے لئی روانہ ہوئے سن ۔ <ref>Jane S. Gerber, Jews of Spain: A History of the Sephardic Experience, 1994, Page 257, quote "Most of Algeria's 150,000 Jews emigrated to France, Tunisia's Jewish population of 110,000 departed for France or Israel, and Morocco's 286,000 Jews, the last community to depart, left in stages, the majority going to Israel."</ref> === اسرائیل === [[فائل:Maabara1950.jpg|thumb| 1950 وچ ماابروٹ ٹرانزٹ کیمپ وچ یہودی پناہ گزین]] [[فائل:Beit Lid Maabara 1950.jpg|سجے|thumb| بیٹ لیڈ کیمپ دے سامنے یہودی بچے۔ اسرائیل ، 1950]] عرب ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی اکثریت بالآخر جدید ریاست اسرائیل وچ ہجرت کر گئی۔ <ref name="Stillmanxxi">Stillman, 2003, p. xxi.</ref> لکھاں یہودی عارضی طور اُتے ملک دے متعدد تارکین وطن کیمپاں وچ آباد سن ۔ بعد وچ انہاں نو‏‏ں ماابروٹ (ٹرانزٹ کیمپ) وچ تبدیل کردتا گیا ، جتھ‏ے 220،000 رہائشیاں نو‏‏ں مکانات د‏‏ی رہائش فراہ‏م کيتی گئی سی۔ مابروت 1963 ء تک موجود سی۔ منتقلی کیمپاں د‏‏ی آبادی آہستہ آہستہ جذب ہوک‏ے اسرائیلی معاشرے وچ ضم ہوگئی۔ شمالی افریقی تے مشرق وسطی دے یہودیاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں نويں غالب سبھیاچار ، طرز زندگی د‏‏ی تبدیلی تے اس وچ امتیازی سلوک دے دعوے کرنے وچ سخت ایڈجسٹمنٹ کرنے وچ سخت مشکل دا سامنا کرنا پيا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="at least one specific example of such discrimination is needed (February 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === فرانس === فرانس وی اک وڈی منزل سی تے جدید فرانسیسی یہودیاں وچو‏ں تقریبا 50٪ (300،000 افراد) د‏‏ی جڑاں شمالی افریقہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ مجموعی طور اُتے ، اک اندازے دے مطابق 1956 تو‏ں 1967 دے درمیان ، الجیریا ، تیونس تے مراکش دے تقریبا 235،000 شمالی افریقی یہودی فرانس د‏‏ی سلطنت دے خاتمے تے چھ روزہ جنگ دے نتیجے وچ فرانس چلے گئے سن ۔ <ref>[[Esther Benbassa]], ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'', Princeton University Press, 1999</ref> === ریاستہائے متحدہ === ریاست ہائے متحدہ امریکا بوہت سارے مصری ، لبنانی تے شامی یہودیاں د‏‏ی منزل سی۔ == وکالت گروپ == عرب ملکاں دے یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کم کرنے والے وکالت گروپاں وچ شامل نيں: * عرب ملکاں دے یہودیاں د‏‏ی عالمی تنظیم (ڈبلیو او جے اے سی) عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودیاں دے حقوق دے حصول تے انہاں دے ازالے دے لئی کوشاں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wojac.com/#!about_us/c55t|title=WOJAC – About us|publisher=|accessdate=13 November 2014|تاريخ-الأرشيف=19 September 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090919044231/http://www.wojac.com/#!about_us/c55t|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jcpa.org/jl/jl102.htm|title=The Other Refugees: Jews of the Arab World|last=George E. Gruen|publisher=[[Jerusalem Center for Public Affairs]]|date=|accessdate=26 December 2013|archivedate=29 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029210251/http://www.jcpa.org/jl/jl102.htm}}</ref> * عرب ملکاں تو‏ں یہودیاں دے لئی انصاف <ref>[http://www.justiceforjews.com/ Justice for Jews from Arab countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405085303/http://www.justiceforjews.com/ |date=2010-04-05 }} (JJAC)</ref> * جیمینا (مشرق وسطی تے شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے والے یہودی) مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ مقیم 850،000 یہودیاں د‏‏ی تریخ تے حالت زار د‏‏ی تشہیر کردے نيں جنھاں گھر چھڈنے تے اپنی جائداد ترک کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی ، جنھاں انہاں د‏‏ی شہریت کھو لی گئی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.jimena.org/about-jimena/mission-statement-and-organizational-history/|title=JIMENA's Mission and History|publisher=JIMENA|accessdate=13 November 2014}}</ref> * ہریف (مشرق وسطی تے شمالی افریقہ نال تعلق رکھنے والی برطانیہ د‏‏ی یہودیاں د‏‏ی انجمن) عرب تے مسلم دنیا نال تعلق رکھنے والے یہودیاں د‏‏ی تریخ تے ورثے نو‏‏ں فروغ دیندا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.harif.org/|title=Harif|publisher=Harif|date=15 May 2011|accessdate=26 December 2013}}</ref> * مصر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی تاریخی سوسائٹی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hsje.org|title=Historical Society of the Jews from Egypt}}</ref> تے مصر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی بین الاقوامی تنظیم <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iajegypt.org|title=International Association of Jews from Egypt|accessdate=28 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180309165625/http://www.iajegypt.org/|archivedate=9 March 2018}}</ref> * بابل دے یہودی ہیریٹیج سنٹر <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.babylonjewry.org.il/new/english/index.html|title=Babylonian Jewry Heritage Center}}</ref> ڈبلیو او جے اے سی ، جے جے اے سی تے جمنا حالیہ برساں وچ امریکا ، کینیڈا تے برطانیہ ، علاوہ ہور سرکاری ادارےآں دے سامنے اپنے خیالات پیش کرنے دے نال نال [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل دے]] سامنے پیش ہونے وچ سرگرم عمل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://www.justiceforjews.com/geneva2008.html "JJAC at 2008 United Nations Human Rights Council in Geneva"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922142917/http://www.justiceforjews.com/geneva2008.html |date=2009-09-22 }} Justice for Jews from Arab Countries. 19 March 2008. 30 March 2008.</ref> == ہجرت بارے نظریات == === ریاستہائے متحدہ کانگرس === 2003 وچ ، {{USBill|108|hconres|311}} {{USBill|108|hconres|311}} نو‏‏ں [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان وچ ]] اسرائیل دے حامی <ref>[http://www.jpost.com/Features/In-Thespotlight/Ileana-Ros-Lehtinen-Ready-to-play-hardball Ileana Ros-Lehtinen: Ready to play hardball], ''[[دی جروشلم پوسٹ]]'', 23 December 2010, "I think she'll be terrific on Israel relations issues. I don't think there's anybody better," assessed [[Morris J. Amitay|Morrie Amitay]], former executive director of the American Israel Public Affairs Committee and currently the head of the staunchly pro-Israel Washington Political Action Committee. "She's 100 percent behind making Israel secure. I can't think of any issue affecting Israel in which she hasn't been on the right side," enthused Amitay, whose PAC has funded her campaigns generously over the years"</ref> کانگریس د‏‏ی خاتون ایلیانا روز لہٹنین نے متعارف کرایا سی۔ 2004 وچ عام قرارداداں {{USBill|108|hres|838}} تے {{USBill|108|sres|325}} اراکین تے [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|سینیٹ وچ ]] بالترتیب جیروالڈ نڈلر تے رک سینٹورم دے ذریعہ {{USBill|108|sres|325}} جاری کیتے گئے۔ 2007 وچ آسان قرارداداں {{USBill|110|hres|185}} تے {{USBill|110|sres|85}} نو‏‏ں ایوان نمائندگان تے سینیٹ وچ جاری کيتا گیا۔ ایہ قرارداداں لابی گروپ جے جے اے سی دے نال مل ک‏ے لکھی گئياں ، {{Sfn|Fischbach|2008}} جس دے بانی اسٹینلے ارمان نے 2009 وچ اس قرار داد نو‏‏ں "شاید ساڈی سب تو‏ں اہ‏م کارنامہ" قرار دتا سی ایوان نمائندگان د‏‏ی قرارداد د‏‏ی سرپرستی جیروالڈ نڈلر نے کيت‏ی سی ، جس نے انہاں قرارداداں د‏‏ی پیروی د‏‏ی سی۔ ہاؤس بل {{USBill|112|hr|6242}} نال 2012۔ 2007–08 د‏‏ی قرارداداں وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی سی کہ مشرق وسطی دے کسی وی جامع معاہدے نو‏‏ں قابل اعتبار تے پائیدار سمجھنے دے لئی ، اس معاہدے وچ تمام مہاجرین دے جائز حقوق تو‏ں متعلق تمام بقایا امور نو‏‏ں حل کرنا ہوئے گا تے جنہاں وچ یہودی ، عیسائی تے ہور آبادی شامل نيں جنہاں وچ ملکاں تو‏ں نقل مکانی کيتی گئی ا‏‏ے۔ مشرق وسطی "، تے صدر [[بارک اوباما|براک اوباما]] تے انہاں د‏‏ی انتظامیہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کردا اے کہ جدو‏ں اوہ بین الاقوامی فورمز وچ فلسطینی مہاجرین دا ذکر کردے نيں تاں یہودی تے ہور مہاجرین دا ذکر کرن۔ 2012 دے بل ، جس نو‏‏ں کمیٹی وچ منتقل کيتا گیا ، نے "عرب ملکاں دے 850،000 یہودی پناہ گزیناں" ، ہور مشرق وسطی ، شمالی افریقہ تے خلیج فارس دے عیسائیاں جداں ہور مہاجرین د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ جیرولڈ نڈلر نے 2012 وچ اپنے خیال د‏‏ی وضاحت کيتی کہ "مشرق وسطی وچ یہودی مہاجرین اُتے پیش آنے والے مصائب تے خوفناک ناانصافیاں نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ اپنے سابقہ ہ‏م وطناں دے ہتھو‏ں خوفناک غم و غصے دا سامنا کرنے والے نیڑے 1 لکھ یہودی پناہ گزیناں دے حقوق نو‏‏ں تسلیم کیتے بغیر فلسطینی پناہ گزیناں دے حقوق نو‏‏ں تسلیم کرنا محض غلط ا‏‏ے۔ "<ref name="HR 185 12">{{cite news|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Congress-considers-recognizing-Jewish-refugees|title=Congress considers recognizing Jewish refugees|newspaper=[[دی جروشلم پوسٹ]]|agency=JTA|date=2 August 2012|accessdate=3 December 2012}}</ref><ref name="Recognition House2">{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4262885,00.html|title=House members seek recognition for Jewish refugees from Arab countries|publisher=Yedioth Ahronot|date=31 July 2012|accessdate=22 September 2012}}</ref><ref name="HR 1852">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/jewish-refugees-bill-being-considered-by-u-s-house-of-representatives-1.455503|title=Jewish refugees bill being considered by U.S. House of Representatives|work=Haaretz|agency=JTA|date=2 August 2012|accessdate=22 September 2012|archivedate=26 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526080150/https://www.haaretz.com/jewish/u-s-lawmakers-push-jewish-refugees-bill-1.5275904}}</ref> ناقدین نے مشورہ دتا اے کہ ایہ مہم محض اک فلسطین مخالف "حربہ" اے ،<ref>{{citation|title=Refugee Repatriation: Justice, Responsibility and Redress|first=Megan|last=Bradley|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=978-1-107-02631-5|page=91|quote="Although this is arguably not so much an attempt to secure meaningful redress for the Mizrahi as a tactic to stymie any productive discussion of the Palestinians claims, the campaign has been well-received in the United States, with resolutions on the issue introduced in the Senate and House of Representatives in February 2007."}}</ref> جس د‏‏ی وضاحت مائیکل فش باچ نے "حتمی اسرائیلی فلسطینی امن معاہدے وچ اسرائیلی حکومت نو‏‏ں فلسطینی پناہ گزیناں دے دعوے نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کرنے دا اک حربہ ، انہاں دعوےآں وچ جنہاں وچ فلسطینی مہاجرین وی شامل نيں"۔ اسرائیل وچ 1948 تو‏ں پہلے دے اپنے گھراں تک 'حق واپسی' دا مطالبہ۔ " <ref>{{Harvard citation no brackets|Fischbach|2008}}</ref> === اسرائیلی حکومت دا مؤقف === اسرائیلی وزارت خارجہ نے 1961 دے شروع وچ ہی فلسطینیاں دے خروج دے نال یہودی خروج دے تقابل دا معاملہ اٹھایا سی۔ <ref>Israel Ministry for Foreign Affairs, Information Division. ''The Jewish Exodus from the Arab Countries, and the Arab Refugees''. 1961.</ref> 2012 وچ ، عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجرین د‏‏ی جانب تو‏ں خصوصی مہم چلا‏ئی گئی تے اس نے زور پھڑ لیا۔ اس مہم وچ اک ایسا بین الاقوامی فنڈ بنانے د‏‏ی اپیل کيتی گئی اے جو یہودی تے [[فلسطینی قوم|فلسطینی عرب]] مہاجرین دوناں نو‏ں معاوضہ فراہ‏م کرے ، تے عرب ملکاں تو‏ں یہودی پناہ گزیناں د‏‏ی حالت زار د‏‏ی دستاویز تے تحقیق کرے گی۔ اس دے علاوہ ، مہم دا ارادہ اے کہ اسرائیل وچ اک قومی دن تسلیم کيتا جائے تاکہ عرب ملکاں تو‏ں آئے ہوئے 850،000 یہودی پناہ گزیناں نو‏‏ں یاد کيتا جاسک‏‏ے ، تے نال ہی اک میوزیم تعمیر کيتا جائے جو انہاں د‏‏ی تریخ ، ثقافتی ورثے نو‏‏ں دستاویزی شکل دے سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی گواہی جمع کرے۔ 21 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ وچ عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجرین دے مسئلے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی اک خصوصی تقریب دا انعقاد کيتا گیا۔ اسرائیلی سفیر رون پروسر نے اقوام متحدہ تو‏ں "دستاویزات و تحقیق دا اک مرکز" قائم کرنے نو‏‏ں کہیا جو "850،000 کہانیاں کو" دستاویز کريں گا تے "اپنی تریخ نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی شواہد اکٹھے کريں گا" ، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ اسنو‏ں زیادہ دیر تک نظرانداز کيتا گیا سی۔ اسرائیلی نائب وزیر خارجہ ڈینی ایالون نے کہیا کہ "ہم 64 سال د‏‏ی دیر تو‏ں نيں ، لیکن سانو‏ں زیادہ دیر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔" اس تقریب وچ امریکا ، یوروپی یونین ، جرمنی ، کینیڈا ، اسپین ، تے ہنگری سمیت تقریبا دو درجن ملکاں تے تنظیماں دے سفارت کاراں نے شرکت کيتی۔ اس دے علاوہ عرب ملکاں دے یہودی وی اس تقریب وچ شریک ہوئے تے تقریر کيتی۔ === یہودی "نقبہ" داستان === ==== فلسطینی نقبہ دے نال موازنہ ==== فلسطینی نقبہ دے بیانیے دے جواب وچ ، "یہودی نقبہ" د‏‏ی اصطلاح بعض اوقات عرب اسرائیل تو‏ں یہودیاں دے ظلم و ستم تے اسرائیل ریاست دے قیام دے بعد دے عہدےآں تو‏ں کڈے جانے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اسرائیلی کالم نگار بین ڈروار یمینی ، جو خود اک میزرائ یہودی نيں ، نے لکھیا: 319 تک ، {{quote|پر ، اک ہور نقبہ اے: یہودی نقبہ۔ انہاں سالاں [سن 1940 د‏‏ی دہائی] دے دوران ، اسلامی ملکاں وچ یہودیاں دے خلاف ذبح کرنے ، جعل سازی ، جائداد ضبطی تے ملک بدری د‏‏ی اک لمبی قطار موجود سی۔ تریخ دا ایہ باب سائے وچ رہ گیا ا‏‏ے۔ یہودی نقبہ فلسطینی نقبہ تو‏ں وی بدتر سن ۔ فرق صرف اِنّا اے کہ یہودیاں نے اس نقبہ نو‏‏ں اپنے بانی اصولاں وچ تبدیل نئيں کيتا۔ برعکس.}} مصر تو‏ں یہودیاں د‏‏ی ورلڈ کانگریس دے چیئرمین پروفیسر اڈا احرونی نے "یہودی نقبہ دے بارے وچ کیہ اے ؟" دے عنوان تو‏ں اک مضمون وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ ایہ کہ عرب ریاستاں تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے بارے وچ سچائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے تو‏ں اک حقیقی امن عمل وچ مدد مل سکدی اے ، کیونجے اس تو‏ں فلسطینیاں نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے سک‏‏ے گا کہ اوہ صرف اوہی نئيں سن جنہاں دا سامنا کرنا پيا اے ، تے اس طرح انہاں دا "ظلم و ستم تے رد" دا احساس ختم ہوجائے گا۔ ہور برآں ، کینیڈا دے رکن پارلیمنٹ تے انسانی حقوق دے بین الاقوامی وکیل ارون کوٹلر نے "ڈبل نقبہ" دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے عرب ریاستاں د‏‏ی یہودی ریاست دے رد، عمل ، نويں تشکیل شدہ قوم نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد انہاں دے حملے تے انہاں د‏‏ی مقامی یہودی آبادیاں دے خلاف سزا دتے جانے اُتے تنقید د‏‏ی اے: {{quote|لہذا ، اس دا نتیجہ ، اک ڈبل نقبہ سی: نہ صرف فلسطینی عرب مصائب تے فلسطینی مہاجراں دے مسئلے د‏‏ی تخلیق دا ، بلکہ اسرائیل تے عرب ملکاں وچ یہودیاں اُتے حملے دے نال ہی ، اک دوسرے د‏‏ی تشکیل ، جس دا ناں بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ ، مہاجرین دا گروپ عرب ملکاں دے یہودی مہاجر۔}} ==== اسرائیل وچ یہودی نقبہ بیانیے اُتے تنقید ==== عراقی نژاد رین کوہن ، دے اک سابق رکن [[کنیست|کنیسٹ]] نے کہیا: "ميں ایہ کہنا اے: وچ اک پناہ گزین نئيں ہاں. وچ صیہونیت دے کہنے اُتے آیا سی ، اس سرزمین دے کھینچنے تے فدیہ دینے دے خیال د‏‏ی وجہ تاں۔ کوئی وی مہاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں میری تعریف نئيں کر رہیا ا‏‏ے۔ یمنی نژاد یسرا ئل یشاہاہو ، سابق نگریٹ اسپیکر ، لیبر پارٹی ، نے کہیا اے کہ: "ہم مہاجر نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [ہم وچو‏ں کچھ] ریاست دے پیدا ہونے تو‏ں پہلے ہی اس ملک وچ آئے سن ۔ ساڈے پاس میسنسی امنگاں سن۔ تے عراقی نژاد شلومو ہلیل ، جو نسیٹ ، لیبر پارٹی دے سابق اسپیکر وی نيں ، نے دعوی کيتا: "ميں عرب سرزمین تو‏ں یہودیاں دے چلے جانے نو‏‏ں مہاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں نئيں مندا۔ اوہ ایتھ‏ے اس لئی آئے سن کیونجے اوہ صیہونیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں چاہندے سن ۔ " مورخ ٹام سیجیو نے کہیا: "اسرائیل ہجرت کرنے دا فیصلہ اکثر اک ذا‏تی فیصلہ سی۔ ایہ فرد د‏‏ی زندگی دے مخصوص حالات اُتے مبنی سی۔ اوہ سب غریب نئيں سن ، یا 'تاریک غاراں تے تمباکو نوشی دے گڑھے وچ رہنے والے' نئيں سن ۔ تے نہ ہی اوہ ہمیشہ اپنی آبائی علاقےآں وچ ظلم و ستم ، جبر یا امتیازی سلوک دا نشانہ بنے۔ اوہ مختلف وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ہجرت کرگئے ، ملک ، وقت ، برادری تے فرد دے لحاظ تاں۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|title=1949: The First Israelis|last=Tom Segev|page=231|author-link=Tom Segev}}</ref> عراقی نژاد اسرائیلی مورخ ایو شلیم نے ، یہودی ہجرت د‏‏ی اسرائیل لہر دے بارے وچ گل کردے ہوئے ، اس نتیجے اُتے پہنچے کہ ، اگرچہ عراقی یہودی "اسرائیل تے عرب تنازعہ دا شکار" ہوئے سن ، عراقی یہودی مہاجر نئيں نيں ، ایہ کہندے ہوئے کہ "کسی نے وی سانو‏ں انہاں تو‏ں بے دخل نئيں کيتا۔ عراق ، کسی نے سانو‏ں نئيں دسیا کہ اسيں ناپسندیدہ ني‏‏‏‏ں۔ " انہاں نے مارٹن گلبرٹ د‏‏ی کتاب ، ''اسماعیل ہاؤس کے'' جائزے وچ اس معاملے نو‏‏ں بحال کيتا۔ <ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/2/8ae6559c-b169-11df-b899-00144feabdc0.html#axzz1u5I93QVU "In Ishmael's house"] ''[[Financial Times]]''. 30 August 2010</ref> یہودہ شینھاو نے عرب ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت تے فلسطینیاں دے خروج دے وچکار مشابہت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ وی کہنا اے کہ "فلسطینی پناہ گزیناں تے میزراہی تارکین وطن دے وچکار بے بنیاد تے غیر اخلاقی تشبیہات انہاں دو گروہاں دے ممبراں نو‏‏ں کسی تنازعہ تو‏ں بے دخل کردی اے ، متعدد میزرائ یہودیاں دے وقار نو‏‏ں مجروح کردی اے ، تے حقیقی یہودی - عرب مفاہمت دے امکانات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا اے کہ "مہم دے حامیاں نو‏‏ں امید اے کہ انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں فلسطینیاں نو‏‏ں 'واپسی دا حق' کہلانے والے اشارے د‏‏ی روک سیم ہوئے گی تے اسرائیل دے ذریعہ مختص فلسطینی املاک دے عوض ادائیگی کرنے دے لئی اسرائیل تو‏ں مطالبہ کيتا جائے گا۔ 'کھوئے ہوئے' اثاثےآں دا ریاستی سرپرست۔ " اسرائیلی مورخ یہوشوہ پوراتھ نے اس موازنہ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا اے کہ جتھ‏ے سطحی مماثلت پائی جاندی اے ، لیکن آبادی د‏‏ی دو تحریکاں د‏‏ی نظریا‏تی تے تاریخی اہمیت بالکل مختلف ا‏‏ے۔ پورت نے اس گل کيتی نشاندہی د‏‏ی کہ عرب ملکاں تو‏ں یہودیاں د‏‏ی نقل مکانی ، ملک تو‏ں خارج یا نئيں ، "قومی خواب د‏‏ی تکمیل" سی۔ انہاں نے ایہ وی دلیل پیش د‏‏ی اے کہ صہیونی اس مقصد دا حصول صرف یہودی ایجنسی دے ایجنٹاں ، استاداں تے 1930 د‏‏ی دہائی تو‏ں مختلف عرب ملکاں وچ کم کرنے والے استاداں د‏‏ی کوششاں دے ذریعے ہی ممکن ہويا ا‏‏ے۔ پورہت نے فلسطینی عرباں د‏‏ی 1948 د‏‏ی اڑان دے نال اس دا موازنہ بالکل ہی مختلف ا‏‏ے۔ انہاں نے فلسطین د‏‏ی پرواز دے نتیجے نو‏‏ں اک "ناپسندیدہ قومی تباہی" دے طور اُتے بیان کيتا اے جس دے نال "غیر متوقع ذا‏تی سانحات" وی پیش آئے سن ۔ اس دا نتیجہ "فلسطینی برادری دا خاتمہ ، لوکاں دے پارہ پارہ ہونا ، تے اک ایداں دے ملک دا نقصان ہويا جو ماضی وچ سی زیادہ تر عربی بولنے والے تے اسلامی سن ۔ " وزارت خارجہ دے سابق ڈائریکٹر جنرل ایلون لییل دا کہنا اے کہ بہت سارے یہودی عرب ملکاں تو‏ں فرار ہوگئے ، لیکن اوہ انھاں "پناہ گزین" نئيں کہندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی اصطلاح "ریفیوجی" د‏‏ی اصطلاح یو این ڈبلیو آر اے د‏‏ی تعریف تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ==== فلسطینیاں د‏‏ی یہودی نقبہ دے بیان اُتے تنقید ==== 21 ستمبر 2012 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] اک کانفرنس وچ ، عرب ملکاں دے یہودی مہاجرین دے معاملے اُتے [[حماس|حماس دے]] ترجمان ، سمیع ابو زہری نے تنقید کيت‏ی سی ، جس نے دسیا سی کہ عرب ملکاں تو‏ں یہودی مہاجرین در حقیقت فلسطینی بے گھر ہونے دے ذمہ دار نيں تے "وہ یہودی مہاجرین د‏‏ی بجائے مجرم ني‏‏‏‏ں۔ " ايس‏ے کانفرنس دے سلسلے وچ ، فلسطینی سیاست دان حنان اشراوی نے استدلال کيتا اے کہ عرب سرزمین نال تعلق رکھنے والے یہودی بالکل مہاجر نئيں نيں تے اسرائیل اپنے دعوے نو‏‏ں اس دے خلاف فلسطینی مہاجرین تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی استعمال کررہیا ا‏‏ے۔ اشراوی نے کہیا کہ "جے اسرائیل انہاں دا آبائی وطن اے ، تاں اوہ 'پناہ گزین' نئيں نيں اوہ تارکین وطن نيں جو یا تاں اپنی مرضی تو‏ں یا کسی سیاسی فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں واپس آئے ني‏‏‏‏ں۔" == املاک دا نقصان تے معاوضہ == لیبیا ، عراق تے مصر وچ بہت سارے یہودیاں نے اپنی دولت تے ملکیت دے وسیع حصے نو‏‏ں خروج دے اک حصے دے طور اُتے کھو دتا سی کیونجے انہاں د‏‏ی دولت نو‏‏ں ملک تو‏ں باہر منتقل کرنے اُتے سخت پابندیاں سن۔ شمالی افریقہ دے دوسرے ملکاں وچ ، صورتحال زیادہ پیچیدہ سی۔ مثال دے طور اُتے ، مراکش وچ ہجرت کرنے والےآں نو‏‏ں مراکش د‏‏ی 60 ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کرنسی اپنے نال لے جانے د‏‏ی اجازت نئيں سی ، حالانکہ عام طور اُتے اوہ جانے تو‏ں پہلے اپنی جائیداد بیچ سکدے سن ، {{Sfn|Fischbach|2008}} تے کچھ نقد رقم دا تبادلہ کرکے کرنسی د‏‏ی پابندیاں دے آس پاس کم کرنے دے اہل سن ۔ زیورات یا ہور پورٹیبل قیمتی سامان وچ ۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} This {{Sfn|Fischbach|2008}} اس دے نتیجے وچ کچھ اسکالراں نے شمالی افریقی یہودی آبادی دا قیاس کرنا شروع کيتا ، جس وچ خروج دے دو تہائی حصے اُتے مشتمل سن ، مجموعی طور اُتے وڈے وڈے املاک دا نقصان نئيں ہويا۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} اُتے ، اس اُتے رائے مختلف ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=April 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> یمنی یہودی عام طور اُتے روانگی تو‏ں پہلے اپنی ملکیت والی ملکیت بیچنے دے قابل سن ، حالانکہ ہمیشہ مارکیٹ د‏‏ی قیمتاں اُتے نئيں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Fischbach|2008}} === تخمینی قیمت === یہودی خروج دے ذریعہ ترک کيتی گئی املاک د‏‏ی قیمت دے متعدد تخمینے شائع ہوچکے نيں ، جس دے مختلف اعداد و شمار وچ کچھ ارب ڈالر تو‏ں سیکڑاں ارب تک د‏‏ی وسیع تعداد موجود ا‏‏ے۔ <ref>Peter Hirschberg, Private Property Keep Out!, Jerusalem Report 10th Anniversary, ''[[دی جروشلم پوسٹ]]'', September 1999, "In 1945 there were 870,000 Jews living in the Middle East and North Africa. By 1952, hundreds of thousands had arrived in Israel, and tens of thousands had reached Western Europe and North and South America. Estimates on the collective value of the property they left behind vary wildly – from a few billion dollars to more than $100 billion."</ref> 2006 وچ عرب ملکاں دے یہودیاں د‏‏ی عالمی تنظیم (ڈبلیو او جے اے سی) نے اندازہ لگایا سی کہ عرب ملکاں وچ چھڈ دتی گئی یہودی املاک د‏‏ی مالیت 100 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ ہوئے گی ، بعدازاں 2007 وچ انہاں دے تخمینے وچ 300 بلین ڈالر دا اضافہ کيتا گیا۔ انہاں نے ایہ وی تخمینہ لگایا کہ یہودیاں د‏‏ی ملکیت والی جائداد غیر منقولہ عرب سرزمیناں وچ اک لکھ مربع کلومیٹر (ریاست اسرائیل دے سائز تو‏ں چار گنا) اُتے چھڈ دتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="abc">{{حوالہ ویب|url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=111&LNGID=1&FID=388&PID=0&IID=2196|title=The Palestinian Refugee Issue: Rhetoric vs. Reality by Sidney Zabludoff|website=Jerusalem Center For Public Affairs|accessdate=13 November 2014|archivedate=27 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081227100514/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=111&LNGID=1&FID=388&PID=0&IID=2196}}</ref> عرب ملکاں تو‏ں یہودی خروج تے 1948 دے فلسطینیاں دے خروج دے وچکار تعلق د‏‏ی نوعیت تے وسعت وی تنازعہ دا سبب بنی ہوئی ا‏‏ے۔ وکالت گروپاں نے مشورہ دتا اے کہ دونے عملاں دے وچکار مضبوط روابط نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ دا ایہ دعویٰ وی اے کہ دونے امور نو‏‏ں شکست دینا ناانصافی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2008/jun/23/israelandthepalestinians.middleeast "A different kind of catastrophe"] ''The Guardian'', 23 June 2008.</ref> ہولوکاسٹ د‏‏ی بحالی دے ماہر سڈنی جبلوڈوف ، اسرائیلی وکالت گروپ یروشلم سینٹر برائے عوامی امور دے لئی لکھدے ہوئے دسدے نيں کہ یہودیاں نے جو 1947 تو‏ں لے ک‏ے ہن تک عرب ملکاں تو‏ں بھج نکلیا اے اس د‏ی قیمت قیمتاں دے حساب تو‏ں 700 ملین ڈالر اے جس د‏‏ی تخمینہ فی کس دولت دے حساب تو‏ں 700 ڈالر ا‏‏ے۔ اک ملین مہاجرین د‏‏ی طرف تو‏ں ، جو اج 6 بلین ڈالر دے برابر اے ، ایہ فرض کردے ہوئے کہ پورے خروج نے انہاں د‏‏ی تمام دولت نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا ا‏‏ے۔ <ref>"[http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=111&LNGID=1&FID=388&PID=0&IID=2196 The Palestinian Refugee Issue: Rhetoric vs. Reality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227100514/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DBID=1&TMID=111&LNGID=1&FID=388&PID=0&IID=2196 |date=2008-12-27 }}", Sidney Zabludoff, ''Jewish Political Studies Review'' 20:1–2 (Spring 2008)</ref> === اسرائیلی پوزیشن === اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی سرکاری حیثیت ایہ اے کہ عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجر سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، تے اوہ اپنے ملکاں وچ رہ جانے والی جائیداد دے حقوق نو‏‏ں جائز تے موجود سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="MOJ">{{حوالہ ویب|url=http://www.justice.gov.il/MOJEng/Rights+of+Jews+from+Arab+Lands/|title=Rights of Jews from Arab Lands|access-date=2020-10-02|archivedate=2012-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905192118/http://www.justice.gov.il/MOJEng/Rights+of+Jews+from+Arab+Lands/}}</ref> سن 2008 وچ ، [[راسخ العقیدہ یہودیت|آرتھوڈوکس]] سیپاردی پارٹی ، [[شاس|شا]] نے عرب ریاستاں تو‏ں یہودی پناہ گزیناں دے لئی معاوضے دے حصول دے ارادے دا اعلان کيتا سی۔ 2009 وچ ، اسرائیلی قانون سازاں نے [[کنیست|عربیہ]] تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودیاں دے لئی معاوضے د‏‏ی فراہمی دے لئی اک بل بل پیش کيتا سی تاکہ اوہ موجودہ یہودی اسرائیلی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں معاوضے د‏‏ی ضرورت تو‏ں معاوضے د‏‏ی ضرورت ہوسک‏‏ے ، جو اسرائیل دے قیام دے بعد عرب ملکاں تو‏ں بے دخل ہوگئے سن ۔ 1948 وچ تے قابل قدر جائیداد د‏‏ی اک قابل قدر رقم چھڈ ک‏‏ے۔ فروری 2010 وچ ، بل نے اپنی پہلی پڑھنے نو‏‏ں منظور کيتا۔ اس بل د‏‏ی سرپرستی ایم دے نسیم زائف (ش) نے کيت‏ی سی تے اس نے 2008 وچ [[ریاستہائے متحدہ ایوان نمائندگان|امریکی ایوان نمائندگان]] وچ منظور کيتی گئی اک قرارداد د‏‏ی پیروی کردے ہوئے کہیا سی کہ پناہ گزیناں د‏‏ی شناخت نو‏‏ں یہودیاں تے عیسائیاں تک ودھایا جائے جس د‏‏ی طرح مشرق دے دوران فلسطینیاں دے لئی وی توسیع کيتی گئی سی۔ مشرقی امن مذاکرات۔ <ref>Kliger, Rachelle [http://www.jpost.com/JewishWorld/JewishNews/Article.aspx?id=169043 Israel vies to bring Mideast Jewish refugees into talks] (18 February 2010) in ''[[دی جروشلم پوسٹ]]''</ref> == خروج دے بارے وچ فلماں == * میس ہالوانی د‏‏ی پروڈکشن تے ہدایتکاری وچ ، USA ، م ایس ''دی سن'' (1984) ''مس ہاں'' ۔ ہالوانی د‏‏ی نانی ، روزٹ حکیم د‏‏ی پروفائل ہالوانیاں نے اک اہ‏م یہودی خاندان ، جو 1959 وچ مصر چھڈ دتا سی۔ خاندانی سرپرست روزسیٹ نے اس وقت تک مصر وچ ہی رہنے دا انتخاب کيتا جدو‏ں تک کہ وڈے خاندان دے ہر فرد نو‏‏ں چھڈنے دے لئی آزاد نہ ہوئے۔ * ''دھیمیس: عرب زمیناں وچ یہودی بننے دے لئی'' (1987) ، ہدایتکار بارچ گیٹلس تے ڈیوڈ گولڈسٹین پروڈیوسر۔ مشرق وسطی وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ پیش کردا ا‏‏ے۔ * ''فرورڈٹن ریفیوجیز'' (2005) ڈیوڈ پروجیکٹ د‏‏ی اک دستاویزی فلم اے ، جس وچ عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی جلاوطنی دے واقعات نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ * پیری رہوف دے ذریعہ ''خاموشی خروج'' (2004)۔ انٹرنیشنل ہیومن رائٹس فلم فیسٹیول آف پیرس (2004) وچ منتخب تے اقوام متحدہ دے جنیوا ہیومن رائٹس سالانہ کنونشن (2004) وچ پیش کيتا گیا۔ * ''لیبیا دے آخری یہودی'' (2007) وی وین رومن - ڈین دے ذریعہ۔ ایہ بیان کردا اے کہ کس طرح یورپی استعمار ، اطالوی فاشزم تے عرب قوم پرستی دے عروج نے لیبیا د‏‏ی سیفارڈک یہودی برادری دے لاپتہ ہونے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ * "بابلیونیا تو‏ں بیورلی پہاڑیاں تک: ایران دے یہودیاں دا خروج" دستاویزی فلم۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.der.org/films/from-babylonia-to-beverly-hills.html|title=DER Documentary|publisher=|accessdate=13 November 2014}}</ref> * ''الوداع ماؤں'' ۔ ''ایگوز کے'' ڈوبنے تو‏ں متاثر مراکشی فلم == ہور ویکھو == {{portal|Judaism}} * [[یہودیاں د‏‏ی عرب سرزمین تے ایران تو‏ں روانگی تے ملک بدر ہونے دا یوم تاسیس]] * [[سفرادیم|عرب یہودی]] ، [[مسلم حکمرانی دے تحت یہودیاں د‏‏ی تریخ]] * [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|یہودی آبادی]] ** [[تاریخی یہودی آبادی دا موازنہ]] * [[یہودی آبادی بلحاظ ملک|یہودی ملک دے لحاظ سے]] * [[نازیاں دے قبضے وچ یورپ تو‏ں باہر یہودی]] * [[فلسطینی نکبت|1948 فلسطینی خروج]] * ماابارہ ، ترقیا‏ت‏‏ی شہر ، مہاجر کیمپ * ''ہفتہ اتوار دے روز آنے دے بعد'' ، [[عیسائی ہجرت]] ، مہاجر (بد نظمی) (مسلم جلاوطنی) * [[یہود دے اخراج و بیدخلیاں|یہودی مہاجر]] ، [[فلسطینی مہاجر]] ، [[صحراوی مہاجر]] ، [[یونانی مہاجر]] ، [[کرد مہاجرین|کرد مہاجر]] * [[کیکوریل خاندان]] * [[پلاچے خاندان]] == نوٹ == {{حوالے| 30em | refs= <ref name="Hopwood2002p56">{{cite book|author=Derek Hopwood|title=Egypt 1945–1990: Politics and Society|url=https://books.google.com/books?id=K5eKAgAAQBAJ&pg=PA56|date=11 March 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-86916-9|pages=56–|quote=After the Suez crisis "Some 11000 Jewish residents in Egypt were expelled or left, forced out by the considerable anti-Jewish feeling in the country. Their property was confiscated. Unfortunately some Jews were identified with Israel whether they proclaimed their allegiance to Egypt or not."}}</ref> <!--ref name=GilbertInIshmael>{{cite news |author1=David J Goldberg|title=A book review of: In Ishmael's House: A History of Jews in Muslim Lands by Martin Gilbert|url=https://www.theguardian.com/books/2010/aug/28/history-jews-muslims-martin-gilbert|newspaper=The Guardian|date=28 August 2010|quote=while it is pertinent to point out that 850,000 Jewish refugees from Arab lands have been fed, housed and absorbed by Israel since 1948 while 750,000 Palestinian refugees languish in camps, dependent on United Nations handouts}}</ref--> <!--<ref name="AdelmanBarkan2013p365">{{cite book|author1=Howard Adelman|author2=Elazar Barkan|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&pg=PT365|date=13 August 2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52690-6|pages=365–|quote="At times, Iraqi politicians candidly acknowledged that they wanted to expel their Jewish population for reasons of their own, having nothing to do with the palestinian exodus...Nuri Said described a plan to expel Jews from Iraq ...head of Jordanian government"}}</ref>--> <!--<ref name="Morris2008p412b">{{cite book|author=Benny Morris|title=1948: A History of the First Arab-Israeli War|url=https://books.google.com/books?id=CC7381HrLqcC|date=1 October 2008|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-14524-3|page=412|quote="The war indirectly created a second, major refugee problem. Partly because of the clash of Jewish and Arab arms in Palestine, some five to six hundred thousand Jews who lived in the Arab world emigrated, were intimidated into flight, or were expelled from their native countries, most of them reaching Israel, with a minority resettling in France, Britain, and the other Western countries. The immediate propellants to flight were the popular Arab hostility, including pogroms, triggered by the war in Palestine and specific governmental measures, amounting to institutionalized discrimination against and oppression of the Jewish minority communities. "}}</ref>--> <!--<ref name="AdelmanBarkan2013p365b">{{cite book|author1=Howard Adelman|author2=Elazar Barkan|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&pg=PT365|date=13 August 2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52690-6|pages=365–|quote=Meron;NYtimes (16 May 1948) :"already in some Moslem states such as Syria and Lebanon there is a tendency to regard all Jews as Zionist agents and fifth columnists...indications for...tragedy of incalculable proportions". The draconian measures contemplated and actually applied to Jewish citizens ...in the draft Arab League against Jews}}</ref>--> <!--<ref name="Mazur2012p188">{{cite book|author=Yosef Mazur|title=Zionism, Post-Zionism & the Arab Problem: A Compendium of Opinions about the Jewish State|url=https://books.google.com/books?id=4MdsqZr7YzMC&pg=PA188|year=2012|publisher=WestBow Press|isbn=978-1-4497-3641-5|pages=188– | quote=the NYtimes 16 May 1948...Jews in great danger in all Moslem Lands...900000 Jews in Africa and Asia face wrath of their foes...deteriorating Jewish security including violent incidents...according to a law drafted by the Political committee of the Arab League, all Jewish citizens of those countries......there was a clear Arab strategy to expell their Jewish citizens"...NYtimes of 17 May 1948: Protection of UN sought for Jews }}</ref>--> <!--<ref name=nyt-jews-in-danger1948>{{cite news|last1=BROWNE|first1=MALLORY|title=JEWS IN GRAVE DANGER IN ALL MOSLEM LANDS|url=http://zionism-israel.com/hdoc/Jewish_refugees_arab.htm|newspaper=New York Times|page=E4|date=16 May 1948|quote=it is feared that the repercussions' of this in Moslem countries will put the Jewish populations in many of these states in mortal peril...There are indications that the stage is being set for a tragedy of incalculable proportions....Conditions vary in the Moslem countries. They are worst in Yemen and Afghanistan, whence many Jews have fled in terror to India. Conditions in most of the countries have deteriorated in recent months, this being particularly true of Lebanon, Iran and Egypt. In the countries farther west along the Mediterranean coast, conditions are not so bad. It is feared, however, that if a full-scale war breaks out, the repercussions will be grave for Jews all the way from Casablanca to Karachi.}}</ref>--> <ref name="Tovy2014p163">{{cite book|author=Jacob Tovy|title=Israel and the Palestinian Refugee Issue: The Formulation of a Policy, 1948–1956|url=https://books.google.com/books?id=Xoz8AgAAQBAJ&pg=PA162|date=5 March 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-81077-3|page=163|quote=On Oct 1949 … Al Said raised the exchange of population concept with them (ther economic mission survey)}}</ref> <ref name="Blum1987p69">{{cite book|author=Yehuda Zvi Blum|title=For Zion's Sake|url=https://books.google.com/books?id=tlCHQ6LU988C&pg=PA68|year=1987|publisher=Associated University Presse|isbn=978-0-8453-4809-3|page=69}}</ref> <ref name=MG202>{{harvnb| Meir-Glitzenstein|2004|p=202}}: "For the first few weeks after the enactment of the law, the Zionist activists forbade registration; they were waiting for a clarification of the aliyah routes and a decision by the Israeli government as to its willingness to take in the Jews of Iraq. This ban heightened the tension in the Jewish community. On 8 April 1950, the Zionist leadership (that is, the leaders of Hehalutz and the Haganah, along with the emissaries) convened and discussed the registration issue in view of the pressure from huge numbers of people who wanted to sign up. At the end of the meeting the leadership decided to instruct the people to register and not to wait for instructions from Tel Aviv. A bomb had blown up that day in a Jewish cafe, wounding four people, and the two events were presumably related.... The activists' faith in the Zionist ideal and their zeal to implement it, combined with their confidence that Israel would not ignore the aliyah needs of Iraqi Jewry, paved the way to this decision. To inform the Jews of the decision, the leadership issued a proclamation.... The fact that the proclamation was written in the name of the State of Israel lent it added force and gave the Jews the impression that the State of Israel and the Israeli government were calling on them to leave Iraq and move to Israel."</ref> <ref name=MG204>{{harvnb | Meir-Glitzenstein|2004|p=204}}: "As stated above, this situation was a consequence of the Israeli immigration and absorption policy. Throughout this period, Israel refused to instruct its emissaries in Baghdad to limit registration for emigration and instead expressed willingness to take in all Iraqi Jews who wished to leave. But immigrants were also flooding into Israel at the time from Poland and especially from Romania, where the exit gates had unexpectedly been re-opened, and Israel was unwilling to limit aliyah from there either. Israel could not afford the initial absorption of such large numbers of immigrants and therefore set quotas based on priorities. And Poland and Romania were given priority over Iraq.... The reason given for according priority to immigration from eastern Europe was concern that the communist regimes there would close their gates and put an end to the exodus.... Ben-Gurion maintained that the Iraqi leaders were determined to get rid of the Jews who had signed up to emigrate and assumed that delaying their departure would not put an end to the process. In contrast, he was afraid that aliyah from Romania would be terminated suddenly by an order from high up, and aliyah from Poland was expected to stop at the beginning of 1951."</ref> <ref name=MG203>{{harvnb | Meir-Glitzenstein|2004|p=203}}: "The change began as a result of the immigration policy of the Israeli government: the pace of aliyah lagged far behind registration and revocation of the registrants' citizenship.<br />By September 1950, only 10,000 Jews had left; 60,000 of the 70,000 registrants were still in Iraq. The problem grew worse. By mid-November only 18,000 of 83,000 registrants had left. Matters had not improved by early January 1951: the number of registrants was up to 86,000, only about 23,000 of whom had left. More than 60,000 Jews were still waiting to leave! According to the law, Jews who had lost their citizenship had to leave Iraq within 15 days. Although in theory, only 12,000 Jews still in Iraq had completed the registration process and had their citizenship revoked, the position of the others was not very different: the Iraqi government was in no hurry to revoke their citizenship only because the rate of departure was already lagging behind the revocation of citizenship, and it did not want to exacerbate the problem.<br />Meanwhile, thousands of Jews had been fired from their jobs, had sold their property, and were waiting for Israeli aircraft, using up their meagre funds in the meantime. The thousands of poor Jews who had left or been expelled from the peripheral cities, and who had gone to Baghdad to wait for their opportunity to emigrate, were in an especially bad state. They were housed in public buildings and were being supported by the Jewish community. The situation was intolerable."</ref> <ref name=MG205>{{harvnb| Meir-Glitzenstein|2004|p=205}}: "But soon the delay in evacuating the Jews became the problem of the Iraqi state and not just that of the would-be emigrants and the emissaries. The condition of the Jews had ramifications for the overall political situation, domestic security and the Iraqi economy. The Iraqi government found that the problems of instability and turmoil not only remained unsolved but had become worse. Particularly infuriating was the awareness that the source of the problem was the Israeli government, which held the key to the volume and rate of departure of Iraqi Jewry.<br />These developments changed Iraq's attitude towards the Jews. From now on Iraq sought to get rid of everyone who had registered immediately and at almost any price. This policy was exacerbated when, in mid-September 1950, Nuri al-Said replaced Tawfiq aI-Suwaydi, who had initiated the Denaturalization Law, as prime minister. Nuri was determined to drive the Jews out of his country as quickly as possible, and when he discovered that Israel was unwilling to increase immigration quotas he suggested various ideas for expelling the Jews."</ref> <ref name=Bashkin277>{{harvnb|Bashkin|2012|p=277}}: "By 1951 Sa'id realized that the Jews were about to leave Iraq, and wanted to see them depart immediately regardless of the Palestinian question.The British report that he asked the Jordanians to stop deceiving refugees on the possibility of their being admitted to Israel and for all Arab countries to take steps to resettle them. FO 371/91635, 15 January 1951, from Sir A. Kirkbride (Amman) to Foreign Office (London) (a report on Nuri Sa'id's visit to Jordan)."</ref> <ref name=Kirkbride>{{citation|title=From the Wings: Amman Memoirs, 1947–1951|first=Alec|last=Kirkbride|publisher=Psychology Press|year=1976|isbn=978-0-7146-3061-8|pages=115–117|url= https://books.google.com/books?id=O6FRtRj_3n4C&q=nuri#v=onepage&q&f=false|quote=There was another incident about this time which embarrassed me personally and which might have had serious political consequences if the affair had not been confined to exchanges in my study at my residence. It arose from a decision of the Iraqi government to retaliate for the expulsion of Arab refugees from Palestine by forcing the majority of the Jewish community of Iraq to go to Israel. Nuri Said, the Prime Minister of Iraq, who was on a visit to Amman, came out with the astounding proposition that a convoy of Iraqi Jews should be brought over in army lorries escorted by armed cars, taken to the Jordanian-Israeli frontier and forced to cross the line. Quite apart from the certainty that the Israelis would not consent to receive the deportees in that manner, the passage of the Jews through Jordan would almost certainly have touched off serious trouble among the very disgruntled Arab refugees who were crowded into the country. Either the Iraqi Jews would have been massacred or their Iraqi guards would have had to shoot other Arabs to protect the lives of their charges. The devious method employed by Nuri Said to make the suggestion was, in itself, enough to upset the King and the cabinet, who still resented the way in which they had been left In the lurch by the Iraqi Government in the Armistice negotiations. Nuri first telephoned me asking to be received at my house with [[Samir al-Rifai|Samir Rifa'i]] to discuss an important question about Palestine. I agreed to the meeting on the natural assumption that Samlr already knew all about it. Nuri then spoke to Samlr and told him that I wanted to see both of them at my house. The latter assumed that the initiative came from myself. When we got together and Nuri made his proposal, and added the equally surprising statement that he would be responsible for the consequences, Samir and I were flabbergasted and our faces must have shown our feelings. Both of us were vexed at having been tricked into a false position. I replied at once that the matter at issue was no concern of His Majesty's Government. Samlr refused his assent as politely as possible, but Nuri lost his temper at being rebuffed and he said: 'So. you do not want to do It, do you?' Samlr snapped back, 'Of course I do not want to be party to such a crime', Nuri thereupon exploded with rage and I began to wonder what the head of the diplomatic mlsslon would do if two Prime Ministers came to blows in his study. We then broke up in disorder, but I got them out of the house while preserving a minimum of propriety.}}</ref> <ref name="Black1991p89">{{cite book|author=Ian Black|title=Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services|url=https://books.google.com/books?id=FkyMsycbemEC|year=1991|publisher=Grove Press|isbn=978-0-8021-3286-4|page=89|quote=the Iraqi government was motivated by "economic considerations, chief of which was that almost all the property of departing Jews reverted to the state treasury," and also that "Jews were seen as a restive and potentially troublesome minority that the country was best rid of."}}</ref> <ref name="Hakohen2003p124">{{cite book|author=Devorah Hakohen|title=Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After|url=https://books.google.com/books?id=fYOiPrm-6PsC&pg=PA124|year=2003|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-2990-0|page=124|quote=Said had warned the Jewish community of Baghdad to make haste; otherwise, he would take the Jews to the Borders himself}}</ref> <ref name="Gat2013p119">{{cite book|author=Moshe Gat|title=The Jewish Exodus from Iraq, 1948–1951|url=https://books.google.com/books?id=B_r3_-9ZU1YC&pg=PA119|date=4 July 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-24654-9|pages=123–125|quote = He declared to the Arab world that the despatch of large numbers of Jews was intended to expedite the collapse of the infant state of Israel, since its capacity was limited, and it could not absorb the flood of immigrants. One cannot ignore this aspect of the situation. It is highly likely that one of Nuri as-Said's motives in trying to expel large numbers of Jews was the desire to aggravate Israel's economic problems. At the same time, however, he was well aware of Israel's absorption policy, namely her capacity for absorbing immigrants on which she based her future}}</ref> <ref name="UN1949NuriSaid1949">{{Citation|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/CE955FEA5683ACCF85257512006D8E9E |accessdate=15 October 2013 |title=United Nations Conciliation Commission for Palestine, A/AC.25/SR/G/9, 19 February 1949, Meeting Between the Conciliation Commission and Nuri Es Said, Prime Minister of Iraq |quote="It would also be necessary to put an end to the bad treatment that the Jews had been victims of in Iraq during the recent months. The Prime Minister referred to the increasing difficulty of assuring the protection of the Jews resident in Iraq, under the present circumstances. In answer to an observation by Mr. de Boisanger, who wondered whether Tel Aviv was interested in the fate of the Jews of Iraq, the Prime Minister explained that he was not thinking in terms of persecution; he did not wish the Commission to receive a false impression with regard to his personal sentiments towards the Jews. But if the Jews continued to show the bad faith that they had demonstrated until the present moment, events might take place. (The Prime Minister did not clarify this warning)" |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020035641/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/CE955FEA5683ACCF85257512006D8E9E |archivedate=20 October 2013}}</ref> <ref name="Glitzenstein2004p205">{{cite book|author=Esther Meir-Glitzenstein|title=Zionism in an Arab Country: Jews in Iraq in the 1940s|url=https://books.google.com/books?id=ZU2QAgAAQBAJ|date=2 August 2004|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-76862-1|page=205|quote="in mid September 1950, Nuri al-Said replaced … as prime minister. Nuri was determined to drive the Jews out of his country as quickly as ..."}}</ref> <ref name=TOI>[http://www.timesofisrael.com/foreign-ministry-promotes-the-jewish-refugee-problem/ Changing tack, Foreign Ministry to bring 'Jewish refugees' to fore] "''It's true that many Jews found themselves in Israel without having made plans to come — they escaped from Arab countries. But they were accepted and welcomed here. To define them as refugees is exaggerated," said Alon Liel, a former director-general of the Foreign Ministry. "A refugee is a person who is expelled to another country, where he is not accepted by the government.''"</ref> <!--<ref name="Loeb2012p33">{{cite book|author=Laurence D Loeb|title=Outcaste (RLE Iran D): Jewish Life in Southern Iran|url=https://books.google.com/books?id=3x8DrcD2W0AC&pg=PA33|date=4 May 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-81277-4|page=33|quote=In 1892, several Jews were murdered in Shiraz (Alliance, 1892:52). Twenty Jews were murdered and three synagogues were burned down in 1897 (Alliance, 1897:87). Pogroms, forced conversion and expulsion swept Zarqon, Lar, Jahrom, Darab, Nobendigan, Sarvestan and Kazerun (Alliance, 1900–1910). Jews abandoned Lar and Jabrom, which were never resettled, and emigrated to Shiraz and thence to Palestine, where they joined the numerous Shirazis who had previously escaped. Just after the holiday of Sukkot in 1910, a pogrom organized by the apostate Qavam family resulted in thirteen deaths, injury, theft. vandalism and near starvation for the 6000 Jews of Shiraz (Alliance, 1910:229—245).}}</ref>--> }} == کتابیات == * Ariel, Ari (2013), Jewish-Muslim Relations and Migration from Yemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries, BRILL, ISBN 9789004265370iel, Ari (2013), Jewish-Muslim Relations and Migration from Yemen to Palestine in the Late Nineteenth and Twentieth Centuries, BRILL, <nowiki>ISBN 9789004265370</nowiki> * {{حوالہ کتاب|title=New Babylonians: A History of Jews in Modern Iraq|last=Bashkin|first=Orit|publisher=Stanford University Press|year=2012|isbn=978-0-8047-7874-9|location=Stanford, California|ref=harv}} * Chouraqui, Andre (2002), Between East and West: A History of the Jews of North Africa, ISBN 1-59045-118-X * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nnj-CgAAQBAJ&pg=PT84|title=Decolonization and the French of Algeria: Bringing the Settler Colony Home|last=Choi|first=Sung-Eun|date=2015|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-57289-9}} * Fischbach, Michael R. (2008), Claiming Jewish Communal Property in Iraq, Middle East Report, archived from the original on 15 July 2010, retrieved 5 April 2010 * Fischbach, Michael (2013), Jewish Property Claims Against Arab Countries, Columbia, ISBN 978-0-231-51781-2 * Gorman, Anthony (2003), "The Mutamassirun", Historians, State and Politics in Twentieth Century Egypt: Contesting the Nation, Psychology Press, ISBN 978-0-415-29753-0 * Laskier, Michael (1994), North African Jewry in the Twentieth Century: The Jews of Morocco, Tunisia, and Algeria, NYU Press, ISBN 978-0-8147-5072-8 * Laskier, Michael (2012), The Alliance Israelite Universelle and the Jewish Communities of Morocco, 1862–1962, SUNY Press, ISBN 978-1-4384-1016-6 * Mandel, Maud (2014), Muslims and Jews in France: History of a Conflict, Princeton University Press, ISBN 978-1-4008-4858-4 * Meir-Glitzenstein, Esther (2004), Zionism in an Arab Country: Jews in Iraq in the 1940s, Routledge, ISBN 978-1-135-76862-1 * Parfitt, Tudor (1996), The Road to Redemption: The Jews of the Yemen 1900–1950, Brill's Series in Jewish Studies vol. XVII, ISBN 9789004105447 * {{حوالہ رسالہ|first=Avi|last=Picard|date=2018|title=Building the country or rescuing the people: Ben-Gurion's attitude towards mass Jewish immigration to Israel in the mid-1950s|url=https://www.academia.edu/35608166/Building_the_country_or_rescuing_the_people_Ben-Gurions_attitude_towards_mass_Jewish_immigration_to_Israel_in_the_mid-1950s}} * Roumani, Maurice (2009), The Jews of Libya: Coexistence, Persecution, Resettlement, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-84519-367-6 * Shenhav, Yehouda (1999), "The Jews of Iraq, Zionist Ideology, and the Property of the Palestinian Refugees of 1948: An Anomaly of National Accounting" (PDF), International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, 31 (4): 605–630, doi:10.1017/s0020743800057111 * Shenhav, Yehouda (2006), The Arab Jews: A Postcolonial Reading of Nationalism, Religion, and Ethnicity, Stanford University Press, ISBN 978-0-8047-5296-1 * Shiblak, Abbas (1986), The Lure of Zion: The Case of the Iraqi Jews, Al Saqi Books * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KE1tQgAACAAJ|title=The Secret Alliance: The Extraordinary Story of the Rescue of the Jews Since World War II|last=Szulc|first=Tad|publisher=Farrar, Straus & Giroux|year=1991|isbn=978-0-374-24946-5|ref=harv|author-link=Tad Szulc}} * Toktas, Sule (2006), "Turkey's Jews and Their Immigration to Israel" (PDF), Middle Eastern Studies, 42 (3)CS1 maint: ref=harv (link) == ہور پڑھو == === پورا خطہ === * Abu Shakrah (2001). "Deconstructing the Link: Palestinian Refugees and Jewish Immigrants from Arab Countries" in Naseer Aruri (ed.), ''Palestinian Refugees: The Right of Return''. London: Pluto Press:208–216. * Cohen, Hayyim J. (1973). ''The Jews of the Middle East, 1860–1972'' Jerusalem, Israel Universities Press. {{آئی ایس بی این|0-470-16424-7}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-470-16424-7|0-470-16424-7]] * Cohen, Mark (1995) ''Under Crescent and Cross'', Princeton, Princeton University Press. * Cohen, Mark (1986) [https://www.scribd.com/doc/26543422/Mark-R-Cohen-Islam-and-the-Jews-Myth-Myth-History "Islam and the Jews: Myth, Counter-Myth, History"], ''Jerusalem Quarterly'', 38, 1986 * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1oRtAAAAMAAJ|title=The predicament of homecoming: cultural and social life of North African immigrants in Israel|last=Deshen|first=Shlomo|last2=Shokeid|first2=Moshe|publisher=Cornell University Press|year=1974|isbn=978-0-8014-0885-4}} * Eyal, Gil (2006), "The "One Million Plan" and the Development of a Discourse about the Absorption of the Jews from Arab Countries", The Disenchantment of the Orient: Expertise in Arab Affairs and the Israeli State, Stanford University Press, pp. 86–89, ISBN 978-0-8047-5403-3 * Hacohen, Dvorah (1991), "BenGurion and the Second World War", in Jonathan Frankel (ed.), Studies in Contemporary Jewry : Volume VII: Jews and Messianism in the Modern Era: Metaphor and Meaning, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-536198-8 * Goldberg, Arthur. 1999. "Findings of the Tribunal relating to the Claims of Jews from Arab Lands". in Malka Hillel Shulewitz (ed.) ''The Forgotten Millions''. London: Cassell: 207–211. * Gilbert, Sir Martin (1976). ''The Jews of Arab lands: Their history in maps''. London. World Organisation of Jews from Arab Countries: Board of Deputies of British Jews. {{آئی ایس بی این|0-9501329-5-0}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-9501329-5-0|0-9501329-5-0]] * {{حوالہ کتاب|title=In Ishmael's house: a History of Jews in Muslim Lands|last=Gilbert|first=Martin|publisher=Yale University Press|year=2010|isbn=978-0-300-16715-3|location=New Haven, Conn.|author-link=Martin Gilbert}} * Hacohen, Dvora (1994), Tochnit hamillion [The One Million Plan] ("תוכנית המיליון, תוכניתו של דוד בן-גוריון לעלייה המונית בשנים 1942- 1945"), Tel Aviv: Ministry of Defense Publishing House * Hakohen, Devorah (2003), Immigrants in Turmoil: Mass Immigration to Israel and Its Repercussions in the 1950s and After, Syracuse University Press, ISBN 978-0-8156-2969-6 * Harris, David A. (2001). ''In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979–1999''. KTAV Publishing House, Inc. {{آئی ایس بی این|0-88125-693-5}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-88125-693-5|0-88125-693-5]] * Landshut, Siegfried. 1950. ''Jewish Communities in the Muslim Countries of the Middle East''. Westport: Hyperion Press. * Levin, Itamar (2001). ''Locked Doors: The Seizure of Jewish Property in Arab Countries''. Praeger/Greenwood. {{آئی ایس بی این|0-275-97134-1}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-275-97134-1|0-275-97134-1]] * Lewis, Bernard (1984). ''The Jews of Islam''. Princeton. Princeton University Press. {{آئی ایس بی این|0-691-00807-8}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-691-00807-8|0-691-00807-8]] * Lewis, Bernard (1986). ''Semites and Anti-Semites: An Inquiry into Conflict and Prejudice'', W. W. Norton & Co. {{آئی ایس بی این|0-393-02314-1}} * {{حوالہ رسالہ|title=Zionism's Internal Others: Israel and The Oriental Jews|url=}} * Morris, Benny. Black, Ian. (1992). ''Israel's Secret Wars: A History of Israel's Intelligence Services''. Grove Press. {{آئی ایس بی این|978-0-8021-3286-4}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8021-3286-4|978-0-8021-3286-4]] * Ofer, Dalia (1991), Escaping the Holocaust illegal immigration to the land of Israel, 1939–1944, New York: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-506340-0 * Ofer, Dalia (1991), "Illegal Immigration During the Second World War: Its Suspension and Subsequent Resumption", in Jonathan Frankel (ed.), Studies in Contemporary Jewry : Volume VII: Jews and Messianism in the Modern Era: Metaphor and Meaning, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-536198-8 * <span class="citation" id="refParfitt">Parfitt, Tudor. ''Israel and Ishmael: Studies in Muslim-Jewish Relations '', St. Martin's Press, 2009. {{آئی ایس بی این|978-0-312-22228-4}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-312-22228-4|978-0-312-22228-4]]</span> * Roumani, Maurice (1977). ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', Tel Aviv, World Organization of Jews from Arab Countries, 1977 and 1983 * Schulewitz, Malka Hillel. (2001). ''The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands.'' London. {{آئی ایس بی این|0-8264-4764-3}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8264-4764-3|0-8264-4764-3]] * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GReoAAAAIAAJ|title=Genocide in the Holy Land|last=Moshe Shonfeld|publisher=Neturei Karta of the U.S.A.|year=1980}} * {{حوالہ کتاب|title=1949, the first Israelis|last=Segev|first=Tom|publisher=Henry Holt|year=1998|isbn=0-8050-5896-6|location=New York}} * Shabi, Rachel, ''We Look Like the Enemy: The Hidden Story of Israel's Jews from Arab Lands''. Bloomsbury Publishing, 2009. {{آئی ایس بی این|9780802715722}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780802715722|9780802715722]] * Shapiro, Raphael. 1984. "Zionism and Its Oriental Subjects". in Jon Rothschild (ed.) ''Forbidden Agendas: Intolerance and Defiance in the Middle East''. London: Al Saqi Books: 23–48. * Shohat, Ella. 1988. "Sephardim in Israel: Zionism from the Standpoint of its Jewish Victims". ''Social Text'' 19–20:1–35. * Stearns, Peter N. Stearns, Peter N (ed.). Encyclopedia of World History (6 ed.). The Houghton Mifflin Company/Bartleby.com. Citation * Stillman, Norman (1975). ''Jews of Arab Lands a History and Source Book''. Jewish Publication Society * Stillman, Norman (2003). ''Jews of Arab Lands in Modern Times''. Jewish Publication Society, Philadelphia. {{آئی ایس بی این|0-8276-0370-3}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8276-0370-3|0-8276-0370-3]] * Swirski, Shlomo. 1989. ''Israel The Oriental Majority''. London: Zed Books. * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=miFmQgAACAAJ|title=Prophets in Babylon: Jews in the Arab World|last=Marion Woolfson|date=1 January 1980|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-11458-0}} * Zargari, Joseph (2005). ''The Forgotten Story of the Mizrachi Jews''. Buffalo Public Interest Law Journal (Volume 23, 2004–2005). === ملک یا خطے دے مخصوص کم === ==== شمالی افریقہ ==== * ڈی فیلیس ، رینزو (1985)۔ ''اک عرب سرزمین وچ یہودی: لیبیا ، 1835–1970'' ۔ آسٹن ، یونیورسٹی آف ٹیکساس پریس۔ {{آئی ایس بی این|0-292-74016-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-292-74016-6|0-292-74016-6]] * گروین ، جارج ای (1983) تیونس د‏‏ی پریشان حال یہودی برادری (نیو یارک: امریکن یہودی کمیٹی ، 1983) * سائمن ، راہیل (1992) واشنگٹن پریس ، ''لیبیا وچ یہودی خواتین دے درمیان روایت دے اندر تبدیلی کرن'' ۔ {{آئی ایس بی این|0-295-97167-3}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-295-97167-3|0-295-97167-3]] * Goldberg, Harvey E. (1990), یہودی زندگی وچ مسلم لیبیا: حریف تے رشتے دار ، شکاگو پریس یونیورسٹی ، آئی ایس بی این <bdi> Goldberg, Harvey E. (1990), </bdi> '''مصر''' * Beinin, Joel (1998) ، مصری یہودی سبھیاچار د‏‏ی بازی ، سیاست ، تے کیلیفورنیا پریس یونیورسٹی ، جدید ڈااسپورا د‏‏ی تشکیل ، آئی ایس بی این Beinin, Joel, Joel (1998) ، مصری یہودی سبھیاچار د‏‏ی بازی ، سیاست ، تے کیلیفورنیا پریس یونیورسٹی ، جدید ڈااسپورا د‏‏ی تشکیل ، آئی ایس بی این <bdi> Beinin, Joel </bdi> * گڈرن کرمر ، [https://books.google.com/books?id=n6qjaDq1sRwC&pg=PA233 جدید یہودی یہودی ، 1914–1952] ، سیئٹل: یونیورسٹی آف واشنگٹن پریس ، 1989 * لگناڈو ، لوسیٹ (2007) ''دی مین اِنہاں وائٹ شارکسکن سوٹ: اک یہودی کنبہ دا قدیم قاہرہ تو‏ں نويں دنیا وچ خروج'' ۔ ہارپر بارہماسی۔ {{آئی ایس بی این|978-0-06-082212-5}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-06-082212-5|978-0-06-082212-5]] '''عراق''' * {{حوالہ رسالہ|author=Cohen|title=Review of "The Jewish Exodus from Iraq"|url=}} * Gat, Moshe (1997), عراق تو‏ں یہودی خروج ، 1948–1951 ، فرینک کاس ، آئی ایس بی این <bdi> Gat, Moshe (1997), </bdi> * {{حوالہ رسالہ|author=Haim|title=Aspects of Jewish Life in Baghdad under the Monarchy|url=}} * ہلیل ، شلوومو۔ 1987۔ آپریشن بابل۔ نیو یارک: ڈبل ڈے۔ * کیڈوری ، ایلی۔ 1989۔ "عراق وچ مسلماناں تے یہودیاں دے وچکار وقفہ ،" مارک کوہن تے ابراہیم ادوچ (ایڈز) ) ''عرباں وچ یہودی'' ۔ پرنسٹن: ڈارون پریس: 21–64۔ * رجوان ، نسیم (1985) ''عراق دے یہودی: تریخ تے سبھیاچار دے 3000 سال'' لندن۔ ویڈن فیلڈ تے نیکلسن۔ {{آئی ایس بی این|0-297-78713-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/0-297-78713-6|0-297-78713-6]] '''یمن''' * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXRVngEACAAJ|title=The "magic Carpet" Exodus of Yemenite Jewry: An Israeli Formative Myth|last=Meir-Glitzenstein|first=Esther|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1-84519-616-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXRVngEACAAJ|title=The "magic Carpet" Exodus of Yemenite Jewry: An Israeli Formative Myth|last=Meir-Glitzenstein|first=Esther|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1-84519-616-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xXRVngEACAAJ|title=The "magic Carpet" Exodus of Yemenite Jewry: An Israeli Formative Myth|last=Meir-Glitzenstein|first=Esther|publisher=Sussex Academic Press|year=2014|isbn=978-1-84519-616-5}} * نینی ، یہودا (1992) ، ''یمن دے یہودی 1800–1914'' ۔ ہار ووڈ اکیڈمک پبلشرز۔ {{آئی ایس بی این|3-7186-5041-X}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/3-7186-5041-X|3-7186-5041-X]] '''ہور''' * شلوزے ، یئدنسٹین (2001) لبنان دے یہودی: بقائے باہمی تے تنازعات دے وچکار۔ سسیکس {{آئی ایس بی این|1-902210-64-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/1-902210-64-6|1-902210-64-6]] * ملکا ، ایلی (اپریل 1997) مہدی د‏‏ی سرزمین وچ جیکب دے بچے: سوڈان دے یہودی۔ سائراکیز یونیورسٹی پریس۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8156-8122-9}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8156-8122-9|978-0-8156-8122-9]] {{Jews and Judaism}} {{Antisemitism topics|state=collapsed}} {{Jewish villages depopulated during the 1948 Palestine war}} {{Anti-Jewish pogroms during the 1948 Arab-Israeli War}} [[گٹھ:ویہويں صدی وچ یہودیت]] [[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]] [[گٹھ:مشرق وسطی وچ یہودی تریخ]] [[گٹھ:1948ء عرب اسرائیل جنگ]] [[گٹھ:اسرائیل نو‏‏ں ترک وطن]] [[گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت]] [[گٹھ:اسلام تے ضد سامیت]] [[گٹھ:عرب اسرائیل تنازع]] [[گٹھ:علیا]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] gplkvc3a1zwd8uessrni7hx8mu1bday 0 90525 711779 707685 2026-09-24T07:14:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711779 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Mali War | partof = the [[Insurgency in the Maghreb (2002–present)]]<!-- DO NOT ADD the War on Terror here unless you have a source to back it up --> | image = [[File:MaliWar.svg|350px]] | image_size = 350 | caption = Military situation in Mali (2020). For a detailed map, see [[Template:Mali War detailed map|here]]. | date = 16 January 2012 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=01|day1=16|year1=2012}}) | place = Northern [[مالی]] | result = ''[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]]'' * The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg rebellion]] began driving government forces out of Northern Mali in January 2012<ref>{{cite web|url=http://www.mnlamov.net/actualites/34-actualites/166-la-fin-des-operations-militaires.html|title=Communiqué N°14-04-04-2012- Fin des Opérations Militaires|publisher=Mnlamov|accessdate=12 January 2013|archive-date=16 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616153736/http://www.mnlamov.net/actualites/34-actualites/166-la-fin-des-operations-militaires.html|dead-url=yes}}</ref> * Malian president [[Amadou Toumani Touré]] is ousted in a [[2012 Malian coup d'état|coup d'état]] led by [[Amadou Sanogo]]<ref name=guardian1>{{cite news|title=Mali rebels claim to have ousted regime in coup|url=https://www.theguardian.com/world/2012/mar/22/mali-rebels-coup|work=The Guardian|date=22 March 2012|location=London|first=Afua|last=Hirsch}}</ref> * Northern Mali completely captured by rebels by April 2012, "[[ازواد]]" declared by the [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124644412359539.html|title=Tuaregs claim 'independence' from Mali|date=6 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=6 April 2012}}</ref> and briefly supported by [[Ansar Dine]]<ref name=BBC265>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004 |title=Mali Tuareg and Islamist rebels "agree on Sharia state |date=26 May 2012 |publisher=BBC News |accessdate=27 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO7JoGGO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004 |archivedate=23 November 2012}}</ref> * Islamist groups ([[Ansar Dine]], [[Al-Qaeda in Islamic Maghreb|AQIM]]<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9365390/Trouble-in-Timbuktu-as-Islamists-extend-control.html|title=Trouble in Timbuktu as Islamists extend control|last=Flood|first=Zoe|date=29 June 2012|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|quote=Ansar Dine ordered the Tuareg MNLA group to leave the historical city of Timbuktu … backed by al-Qaeda's north African branch|accessdate=6 July 2012|location=London}}</ref> and [[MOJWA]]) seize Northern Mali from MNLA and impose [[شریعت]] in the region * France and some African states intervene and help the Malian Army to re-take most of Northern Mali * Peace deal between the government and Tuareg rebels signed on 18 June 2013<ref name="peace">{{cite news|title=Mali and Tuareg rebels sign peace deal |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22961519 |publisher=BBC |date=19 June 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321062328/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-22961519 |archivedate=21 March 2015}}</ref> * Peace deal ended after Malian soldiers opened fire on unarmed protesters<ref name="aljazeera.com">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/11/mali-tuareg-fighters-end-ceasefire-2013113093234673103.html|title=Mali's Tuareg fighters end ceasefire|agency=AlJazeera|date=30 November 2013|accessdate=28 December 2013}}</ref><ref name="http">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25161049 |title=Tuareg separatist group in Mali 'ends ceasefire' |agency=BBC |date=29 November 2013 |accessdate=28 December 2013 |work=BBC News |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202065114/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-25161049 |archivedate=2 December 2013}}</ref> * Ceasefire signed on 20 February 2015 between Malian government and the [[Coordination of Azawad Movements]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-31544438|title=Mali signs UN ceasefire to end conflict with northern rebels|newspaper=BBC News|date=20 February 2015}}</ref> * Mali's leaders have rejected autonomy, but are willing to consider devolved local powers * Low-level fighting continues | combatant1 = {{flagicon|Mali}} [[Government of Mali]] * [[Military of Mali]] {{flag|France}}<br />[[Economic Community of West African States|ECOWAS]] {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flag|Benin}}<ref name="fr24" /> |{{flag|Burkina Faso}}<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/9/62330/World/International/MALI-UPDATE--Burkina-Faso,-Nigeria-to-send-troops-.aspx |title=MALI UPDATE 5: Burkina Faso, Nigeria to send troops to Mali |publisher=English.ahram.org.eg |accessdate=13 January 2013}}</ref> |{{flag|Cape Verde}}<ref name="en.apa.az" /> |{{flag|Gambia}}<ref name="en.apa.az">{{cite web|url=http://en.apa.az/news_int_l_support_mission_for_mali_to_begin__186169.html|title=APA – Int'l Support Mission for Mali to begin operations on Friday|publisher=APA|date=18 January 2013|accessdate=28 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215546/http://en.apa.az/news_int_l_support_mission_for_mali_to_begin__186169.html|archive-date=4 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |{{flag|Ghana}}<ref name="Ghana Business News">{{cite web|title=Ghana agrees to send troops to Mali|url=http://www.ghanabusinessnews.com/2013/01/14/ghana-agrees-to-send-troops-to-mali/|publisher=Ghana Business News|accessdate=18 January 2013|date=14 January 2013}}</ref> |{{flag|Guinea}}<ref name="BBC- In Days">{{cite news|title=Mali conflict: West African troops to arrive 'in days'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21029916|publisher=Mali conflict: West African troops to arrive 'in days'|accessdate=15 January 2013|date=15 January 2013}}</ref> |{{flag|Guinea-Bissau}}<ref name="en.apa.az" /> |{{flag|Ivory Coast}}<ref name="BBC- In Days" /> |{{flag|Liberia}}<ref>{{cite web|url=http://www.news.heritageliberia.net/index.php/inside-heritage/general-news/78-slides/1191-ellen-liberia-will-send-troops-to-mali-for-peace-mission |archive-url=https://archive.today/20130221230533/http://www.news.heritageliberia.net/index.php/inside-heritage/general-news/78-slides/1191-ellen-liberia-will-send-troops-to-mali-for-peace-mission |url-status=dead |archive-date=21 February 2013 |title=Ellen: Liberia Will Send Troops to Mali for Peace Mission – Heritage Newspaper Liberia |publisher=News.heritageliberia.net |accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|Niger}}<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2013/01/12/us-mali-rebels-niger-idUSBRE90B0A520130112 |title=Niger says sending 500 soldiers to Mali operation |agency=Reuters |accessdate=13 January 2013 |first=John |last=Irish |date=12 January 2013 |archivedate=13 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130113055823/http://www.reuters.com/article/2013/01/12/us-mali-rebels-niger-idUSBRE90B0A520130112}}</ref> |{{flag|Nigeria}}<ref name="reuters.com" /> |{{flag|Sierra Leone}}<ref name="WSJ- Aid Pledged">{{cite news|title=Aid Pledged to Mali as More Troops Deploy|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323783704578248002130070528|accessdate=18 January 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=17 January 2013}}</ref> |{{flag|Senegal}}<ref name="reuters.com">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/11/us-mali-rebels-partners-idUSBRE90A0UX20130111 |title=Mali says Nigeria, Senegal, France providing help |agency=Reuters |accessdate=13 January 2013 |first=Bate |last=Felix |date=11 January 2013}}</ref> |{{flag|Togo}}<ref name="fr24">{{cite news|url=http://www.france24.com/fr/20130114-mali-djihadistes-semparent-dune-ville-a-400-km-bamako-le-drian |title=Les djihadistes s'emparent d'une ville à 400&nbsp;km de Bamako |accessdate=14 January 2013 |language=fr}}</ref> }}<!-- Chad, Burundi, Gabon, South Africa, Rwanda, Tanzania and Uganda are combatants since they deploy ground troops, but ARE NOT part of ECOWAS. --> ---- {{flag|Chad}}<ref name="Courier Mail-Chad">{{cite news|title=Chad to send 2000 soldiers to Mali|url=http://www.couriermail.com.au/news/breaking-news/chad-to-send-2000-soldiers-to-mali/story-e6freoo6-1226555842447|accessdate=18 January 2013|newspaper=Courier Mail|date=17 January 2013}}</ref> <br />{{flag|Burundi}}<ref name="Africa Review">{{cite news|title=AU to hold donor conference on Mali intervention|url=http://www.africareview.com/News/AU-to-hold-donor-conference-on-Mali-intervention/-/979180/1668702/-/u8hj4h/-/index.html|accessdate=18 January 2013|newspaper=Africa Review|date=18 January 2013|archivedate=23 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423112814/http://www.africareview.com/News/AU-to-hold-donor-conference-on-Mali-intervention/-/979180/1668702/-/u8hj4h/-/index.html}}</ref> <br />{{flag|Gabon}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldpoliticsreview.com/trend-lines/12667/global-insider-despite-early-successes-france-s-mali-challenge-is-long-term |title=WPR Article &#124; Global Insider: Despite Early Successes, France's Mali Challenge is Long-Term |publisher=Worldpoliticsreview.com |date=8 March 2004 |accessdate=28 January 2013}}</ref> <br />{{flag|South Africa}}<ref name="nzweek1">{{cite news|url=http://www.nzweek.com/world/five-more-african-countries-pledge-to-send-troops-into-mali-nigerian-minister-45103/ |title=Five more African countries pledge to send troops into Mali: Nigerian minister |publisher=NZweek |accessdate=28 January 2013}}</ref> <br />{{flag|Rwanda}}<ref name="nzweek1" /> <br />{{flag|Tanzania}}<ref name="nzweek1" /> <br />{{flag|Uganda}}<ref>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/world-news/forces-capture-gao-rebel-stronghold-5327697 |title=Forces capture Gao rebel stronghold – World News |publisher=TVNZ |accessdate=28 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127175219/http://tvnz.co.nz/world-news/forces-capture-gao-rebel-stronghold-5327697 |archivedate=27 January 2013}}</ref> <br />{{flag|China}}<ref name="armyrecognition.com">{{cite web |url=http://www.armyrecognition.com/december_2013_defense_industry_military_news_uk/chinese_army_soldiers_conduct_first_mission_as_peacekeepers_in_mali_1612131.html |title=Chinese army soldiers conduct first mission as peacekeepers in Mali 1612131 – Army Recognition |publisher=Armyrecognition.com |date= |accessdate=2014-02-11 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512163358/https://www.armyrecognition.com/december_2013_defense_industry_military_news_uk/chinese_army_soldiers_conduct_first_mission_as_peacekeepers_in_mali_1612131.html |dead-url=yes }}</ref> <br />{{flag|Germany}}<ref name="dw.com">{{cite web|url=http://www.dw.com/en/bundeswehr-in-mali-dangerous-but-necessary/a-37321264|title=Bundeswehr in Mali: dangerous, but necessary? 29. جنوری 2017 |website=DW.COM |accessdate=26 July 2017}}</ref> <br />{{flag|Sweden}}<ref>{{cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|title=MINUSMA – MALI|work=Swedish Armed Forces|accessdate=18 May 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012015122/http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|archivedate=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />{{flag|Estonia}}<ref name="err.ee">{{cite web|url=https://news.err.ee/691357/estonian-government-approves-sending-50-troops-to-french-led-mali-mission|title=Estonian government approves sending 50 troops to French-led Mali mission|website=err.ee|date=22 March 2018}}</ref> <br />{{flag|Egypt}}<ref name="egypt">[https://diplomatictimes.net/2020/06/14/two-egyptian-un-peacekeepers-killed-in-attack-on-convoy-in-mali-west-africa/ Two Egyptian UN Peacekeepers Killed In Attack on Convoy in Mali West Africa]</ref> ---- '''''Supported by:'''''<br /> <!-- DO NOT list EU countries under the European Union. EU support is different than the support of the particular countries, and they offered their support independently. --> {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2013/01/14/eu-dilemma-over-malian-armed-forces-training/ |title=EU dilemma over Malian armed forces training |publisher=Euronews |date=14 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119002546/http://www.euronews.com/2013/01/14/eu-dilemma-over-malian-armed-forces-training |archivedate=19 January 2013}}</ref><ref name="BBC News">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21998398 |title=Mali Crisis: EU troops begin training mission |publisher=BBC News |date=2 April 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402191030/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21998398 |archivedate=2 April 2013}}</ref> |{{flag|Algeria}} |{{flag|Angola}}<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201302280891.html |title=Angola: Country Makes Progress in Implementing Vienna Declaration |publisher=allAfrica.com |date=28 February 2013 |accessdate=6 March 2013}}</ref> |{{flag|Australia}}<ref>{{cite web|last=Metherell|first=Lexi|title=Australia Tips 10 million in to Mali Effort|url=http://www.abc.net.au/news/2013-01-30/australia-tips-10-million-in-to-mali-effort/4490554|publisher=ABC News|accessdate=7 February 2013}}</ref> |{{flag|Bangladesh}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34812600|title=World's most dangerous peacekeeping mission|date=20 November 2015|accessdate=26 July 2017 |website=bbc.com}}</ref> |{{flag|Belgium}}<ref>{{cite news|title=Regering keurt steun aan militaire interventie in Mali goed (Belgium sends transport planes, helicopters and military personnel)|url=http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130114_085|newspaper=[[De Standaard]]|accessdate=18 January 2013|language=Dutch|date=15 January 2012}}</ref> |{{flag|Bulgaria}} |{{flag|Cambodia}} |{{flag|Canada}}<ref name="CBC News">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/politics/story/2013/01/14/pol-mali-canada-logistical-support.html |title=Canada sending C-17 transport plane to help allies in Mali |publisher=cbcnews.ca|date=14 January 2013 |accessdate=14 January 2013}}</ref><ref name="CBC Newsw">{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/2013/01/28/canadian-special-forces-on-the-ground-in-mali/ |title=Canadian special forces on the ground in Mali |work=National Post|date=28 January 2013 |accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|Comoros}}<ref>{{cite web|url=http://www.afriquejet.com/20130121318/Mali-Comoros-backs-military-intervention-in-Mali.html |title=Mali: Comoros backs military intervention in Mali |publisher=Afriquejet.com |date=21 January 2013 |accessdate=28 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130124054434/http://www.afriquejet.com/20130121318/Mali-Comoros-backs-military-intervention-in-Mali.html |archivedate=24 January 2013}}</ref> |{{flag|Czech Republic}}<ref>{{cite web|url=http://aktualne.centrum.cz/domaci/politika/clanek.phtml?id=770689|title=Czech government approved sending troops to Mali |publisher=aktuálně.cz |date=6 February 2013 |accessdate=6 February 2013}}</ref> |{{flag|Denmark}}<ref>{{cite web|title=Danmark sender transportfly ind i kampene i Mali (Denmark confirms sending transport planes to Mali skirmish)|url=http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/|work=Politiken|accessdate=18 January 2013|date=14 January 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115132351/http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/|archivedate=15 January 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>[http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/ Denmark Confirms Sending Transport Planes to Mali Skirmish] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115132351/http://politiken.dk/politik/ECE1867670/danmark-sender-transportfly-ind-i-kampene-i-mali/ |date=15 January 2013}}. ''Politiken'', 2013.</ref> |{{flag|Germany}}<ref name="AFP-Germany">{{cite news|title=Germany pledges two transport planes for Mali |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gLCZvOIyoF3XB-cZRV3sf3Nw_LYA?docId=CNG.686473089b00d35ee260e32043cd391d.1b1 |accessdate=18 January 2013 |agency=Agence France-Presse |date=16 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201200947/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gLCZvOIyoF3XB-cZRV3sf3Nw_LYA?docId=CNG.686473089b00d35ee260e32043cd391d.1b1 |archivedate=1 February 2013}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2013/jan/29/mali-nations-pledge-military-force Germany pledges third transport plane, 20&nbsp;m dollars for Mali] ''The Guardian'', Tuesday 29 January 2013</ref> |{{flag|Hungary}}<ref>{{cite web|url=http://www.kormany.hu/hu/honvedelmi-miniszterium/hirek/magyarorszag-tiz-kikepzovel-jarul-hozza-a-missziohoz |title=Magyarország tíz kiképzővel járul hozzá a misszióhoz |publisher=kormany.hu |date=14 February 2013 |language=Hungarian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729220142/http://www.kormany.hu/hu/honvedelmi-miniszterium/hirek/magyarorszag-tiz-kikepzovel-jarul-hozza-a-missziohoz |archivedate=29 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.politics.hu/20130214/defense-minister-says-hungary-seeking-involvement-in-mali-conflict/|title=Defense Minister says Hungary seeking involvement in Mali conflict|publisher=politics.hu|date=14 February 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714210310/http://www.politics.hu/20130214/defense-minister-says-hungary-seeking-involvement-in-mali-conflict/|archivedate=14 July 2014|df=dmy-all}}</ref> |{{flag|Ireland}}<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/frontpage/2013/0214/1224330015385.html |title=Irish and British join forces in Mali mission |work=The Irish Times |date=January 1970 |accessdate=13 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130214014751/http://www.irishtimes.com/newspaper/frontpage/2013/0214/1224330015385.html |archivedate=14 February 2013}}</ref> |{{flag|Italy}}<ref name="Telegraph-Italy">{{cite news|title=Mali: Italy to offer France logistical support|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9806111/Mali-Italy-to-offer-France-logistical-support.html|accessdate=18 January 2013|newspaper=The Telegraph|date=16 January 2013|location=London|first=Nick|last=Squires}}</ref> |{{flag|India}}<ref name=toi1>{{cite news|title=India pledges $100m for Mali reconstruction|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-05/india/36763465_1_mali-intervention-mali-crisis-tuaregs|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Times of India|date=5 February 2013|archivedate=4 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004232557/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-05/india/36763465_1_mali-intervention-mali-crisis-tuaregs}}</ref><ref name=toi2>{{cite news|title=India's reaction to Mali conflict differs from Syrian, Libyan crises|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/india/36741687_1_mali-army-mali-conflict-mali-crisis|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Times of India|date=4 February 2013|archivedate=31 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531185953/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-04/india/36741687_1_mali-army-mali-conflict-mali-crisis}}</ref><ref name="31 January 2013">{{cite web|title=India pledges $1 million to UN-backed mission to Mali|url=http://www.livemint.com/Politics/D6lcrpxXzETzxyUuFJYmlN/India-pledges-1-million-to-UNbacked-mission-to-Mali.html|publisher=Live Mint|accessdate=6 February 2013}}</ref><ref name=tet>{{cite news|title=India pledges USD one million to UN-backed mission to Mali|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-01-31/news/36658925_1_usd-afisma-malian-army|accessdate=6 February 2013|newspaper=The Economic Times|date=31 January 2013|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021005/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-01-31/news/36658925_1_usd-afisma-malian-army}}</ref><ref name=nti5f>{{cite news|title=India supports efforts at restoring order in Mali|url=http://www.newstrackindia.com/newsdetails/2013/02/05/424--India-supports-efforts-at-restoring-order-in-Mali-.html|accessdate=6 February 2013|newspaper=Newstrack India|date=5 February 2013|archivedate=23 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423111536/https://www.newstrackindia.com/newsdetails/2013/02/05/424--India-supports-efforts-at-restoring-order-in-Mali-.html}}</ref> |{{flag|Japan}}<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/japan-offers-new-aid-to-mali-sahel-region/1592733.html |title=Japan Offers New Aid to Mali, Sahel Region |publisher=Voice of America |date=29 January 2013 |accessdate=6 March 2013}}</ref> |{{flag|Mauritania}} |{{flag|Morocco}} |{{flag|Namibia}}<ref>{{cite web |url=http://www.az.com.na/politik/hilfe-fr-mali-zugesagt.163146.php |title=Hilfe für Mali zugesagt |publisher=Az.com.na |date=31 January 2013 |accessdate=6 March 2013 |archive-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608032006/http://www.az.com.na/politik/hilfe-fr-mali-zugesagt.163146.php |dead-url=yes }}</ref> |{{flag|Nepal}} |{{flag|Netherlands}}<ref>{{cite news|title=Nederlands transport voor Franse missie Mali |url=http://www.blikopnieuws.nl/bericht/155005/Nederlands_transport_voor_Franse_missie_Mali.html |accessdate=19 January 2013 |publisher=Nieuws.nl |date=17 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119060048/http://www.blikopnieuws.nl/bericht/155005/Nederlands_transport_voor_Franse_missie_Mali.html |archivedate=19 January 2013}}</ref> |{{flag|Poland}} |{{flag|Portugal}} |{{flag|Romania}}<ref name="Yahoo! România">{{cite web|url=http://ro.stiri.yahoo.com/militari-rom%C3%A2ni-trimi%C8%99i-%C3%AEn-misiunea-din-mali-063002488.html |title=Militari români, trimiși în misiunea din Mali |publisher=[[Yahoo!|Yahoo! România]] |date=6 February 2013 |language=Romanian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211014700/http://ro.stiri.yahoo.com/militari-rom%C3%A2ni-trimi%C8%99i-%C3%AEn-misiunea-din-mali-063002488.html |archivedate=11 February 2013}}</ref> |{{flag|Spain}}<ref>[http://www.cuartopoder.es/laespumadeldia/2013/01/13/espana-promete-ayuda-militar-y-apoyo-logistico-a-mali-en-la-guerra-contra-ansar-dine/ España confirma que intervendrá en Malí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031940/http://www.cuartopoder.es/laespumadeldia/2013/01/13/espana-promete-ayuda-militar-y-apoyo-logistico-a-mali-en-la-guerra-contra-ansar-dine/ |date=2016-03-05 }}. Cuartopoder, 2013.</ref><ref>[http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html Spain provides a transport plane.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118174648/http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html |date=2013-01-18 }}. ABC, 2013.</ref> |{{flag|Turkey}} |{{flag|Ukraine}} |{{flag|United Arab Emirates}}<ref name="rappler">{{cite web|url=http://www.rappler.com/world/20238-mali-aid-offers-pour-in-army-chief-sets-sights-on-timbuktu|title=Mali aid offers pour in; Army chief sets sights on Timbuktu|publisher=Rappler.com|accessdate=28 January 2013}}</ref> |{{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20999533|title=UK troops to assist Mali operation to halt rebel advance|publisher=BBC|date=14 February 2013|accessdate=14 January 2013}}</ref> |{{flag|United States}}<ref>{{cite web|title=US provide French air transport in Mali|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/201311813241652988.html|work=US to provide French air transport in Mali|publisher=Al Jazeera|accessdate=19 January 2013}}</ref> |{{flag|Western Sahara}} }} ---- '''''Non-state combatants:'''''<br />{{flagicon image|Bandera Provincia Carchi.svg}} [[Ganda Iso]]<br />{{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Arab Movement of Azawad|FLNA]]<ref name="FLNA">{{cite web|author=Par Europe1.fr avec AFP|url=http://www.europe1.fr/International/Mali-nouveau-groupe-arme-cree-dans-le-Nord-1027345/|title=Mali: nouveau groupe armé créé dans le Nord|publisher=Europe1.fr|accessdate=9 April 2012|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019043544/http://www.europe1.fr/International/Mali-nouveau-groupe-arme-cree-dans-le-Nord-1027345/}}</ref><ref>{{Citation|title=New north Mali Arab force seeks to "defend" Timbuktu|first1=Bate|last1=Felix|first2=Adama|last2=Diarra|agency=Reuters|date=10 April 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE83901120120410|access-date=2 October 2020|archive-date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185110/http://www.reuters.com/article/2012/04/10/ozatp-mali-north-idAFJOE83901120120410|dead-url=yes}}</ref><br />{{flagicon image|Drapeau du Mouvement pour le salut de l'Azawad.png}} [[Movement for the Salvation of Azawad|MSA]] (from 2016)<br />{{flagicon image|GATIA flag.svg}} [[GATIA]] (from 2014) | combatant2 = * {{flagicon image|MNLA flag.svg}} [[National Movement for the Liberation of Azawad]]<br />(MNLA) * Islamic Movement of Azawad<br />(MIA)<ref name="El País">{{cite web|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/01/30/actualidad/1359531971_708206.html|title=El Ejército francés se detiene ante Kidal, el feudo de la minoría tuareg de Malí|author=Ediciones El País|work=EL PAÍS|accessdate=17 December 2014}}</ref> | combatant3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[القاعدہ]] * [[Jama'at Nasr al-Islam wal Muslimin]] (2017–present) * [[Al-Mourabitoun (militant group)|Al-Mourabitoun]] (2013–17) * [[Ansar al-Sharia (Mali)|Ansar al-Sharia]] (2012–present) * [[Ansar Dine]] (2012–17)<ref>{{cite news|title=Gunfire breaks out as Tuareg rebels enter northern Mali city |url=https://montrealgazette.com/news/Gunfire+breaks+Tuareg+rebels+enter+northern+Mali+city/6391463/story.html |publisher=montrealgazette.com |date=31 March 2012 |accessdate=1 April 2012}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> * {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2012–17) * [[Macina Liberation Front]] <br /> (2015–17)<ref name="reuters">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2015/08/19/us-mali-violence-idUSKCN0QO19320150819#2K2trL5OYpi7dI0s.97|title=Mali's Islamist conflict spreads as new militant group emerges|work=Reuters|accessdate=17 November 2015}}</ref> * [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]] (2011–13)<ref name="mojwa">{{cite news|title=Tuareg-jihadists alliance: Qaeda conquers more than half of Mali|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=51578|publisher=middle-east-online.com|date=4 April 2012|accessdate=6 April 2012|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109183026/http://www.middle-east-online.com/english/?id=51578}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite news|title=Islamist group claims responsibility for Mali attack that killed 5|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/07/us-mali-attacks-group-idUSKBN0M30SN20150307|publisher=reuters.com|date=7 March 2015|accessdate=7 March 2015}}</ref> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Nigerian jihadist volunteers * [[بوکوحرام]] (2012–13){{sfnp|Comolli|2015|pp=28, 103, 171}} * [[Ansaru]] (2012–13){{sfnp|Comolli|2015|pp=28, 103, 171}} ---- {{flag|Islamic State}} * Islamic State in the Greater Sahara | commander1 = {{flagicon|Mali}} [[Assimi Goïta]] (since August 2020)<br />{{flagicon|Mali}} [[Ibrahim Boubacar Keïta]] (September 2013-August 2020)<br />{{flagicon|Mali}} [[Dioncounda Traoré]] (April 2012–September 2013)<br />{{flagicon|Mali}} [[Amadou Sanogo]] (March–April 2012)<br />{{flagicon|Mali}} [[Amadou Toumani Touré]] (until March 2012)<br />{{flagicon|Mali}} [[Sadio Gassama]] (until March)<br />{{flagicon|Mali}} [[El Haji Ag Gamou]] (until March)<br />{{flagicon|France}} [[امینیول میکخواں]]<br />{{flagicon|France}} [[فرانسوا اولاند]]<br />{{flagicon|France}} [[Pierre de Villiers]]<br />{{flagicon|France}} [[Édouard Guillaud]]<br />{{flagicon|France}} Colonel [[Thierry Burkhard]]<br />{{flagicon|France}} [[Brigade General]] [[Gregory de Saint-Quentin]]<br /> {{flagicon|Nigeria}} [[Shehu Usman Abdulkadir]]<br />{{flagicon|Niger}} [[Yaye Garba]]<br />{{flagicon|Chad}} [[Mahamat Déby Itno]]<br /> {{flagicon|Chad}} [[Abdel Aziz Hassane Adam]] {{KIA}}<br /> {{flagicon|Chad}} [[Omar Bikomb]] {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flagicon|Senegal}} [[Macky Sall]] |{{flagicon|Nigeria}} [[محمدو بوحاری]] |{{flagicon|Ivory Coast}} [[Alassane Ouattara]] |{{flagicon|Niger}} [[Mahamadou Issoufou]] |{{flagicon|Liberia}} [[George Weah]] |{{flagicon|Cape Verde}} [[Jorge Carlos Fonseca]] |{{flagicon|Guinea}} [[الفا کوندے]] |{{flagicon|Burkina Faso}} [[Roch Marc Christian Kaboré]] |{{flagicon|Togo}} [[Faure Gnassingbé]] |{{flagicon|Gambia}} [[Adama Barrow]] |{{flagicon|Sierra Leone}} [[Julius Maada Bio]] |{{flagicon|Benin}} [[Patrice Talon]] |{{flagicon|Ghana}} [[Nana Akufo-Addo]] |{{flagicon|Guinea-Bissau}} [[Umaro Sissoco Embaló]] |{{flagicon|Burundi}} [[Pierre Nkurunziza]] |{{flagicon|Chad}} [[ادریس دیبی]] |{{flagicon|Gabon}} [[علی بونگو اوندیمبا]] |{{flagicon|South Africa}} [[Cyril Ramaphosa]] |{{flagicon|Rwanda}} [[پال کگامے]] |{{flagicon|Tanzania}} [[جان موگوفلی]] |{{flagicon|Uganda}} [[یووری موسیونی]] |{{flagicon|China}} [[شی جنہاں پنگ]] |{{flagicon|Japan}} [[شینزو آبے]] |{{flagicon|Germany}} [[Frank-Walter Steinmeier]] |{{flagicon|Germany}} [[Ursula von der Leyen]] |{{flagicon|Sweden}} [[کارل شانزدہم گوستاف]] |{{flagicon|Estonia}} [[Kersti Kaljulaid]] }} ---- {{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Mohamed Lamine Ould Sidatt]] (NLFA)<br />{{flagicon image|Flag of the Arab Movement of Azawad.svg}} [[Housseine Khoulam]] (NLFA)<ref name="FLNA" /> | commander2 = {{flagicon|Azawad}} [[Bilal Ag Acherif]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Mahmoud Ag Aghaly]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Moussa Ag Acharatoumane]]<br />{{flagicon|Azawad}} [[Mohamed Ag Najem]]<ref>{{cite web|author=MISNA|url=http://www.eurasiareview.com/20012012-mali-fighting-in-north-the-new-touareg-war/|title=Mali: Fighting In North; The New Touareg War|publisher=Eurasia Review|date=20 January 2012|accessdate=7 March 2012}}</ref><br />Algabass Ag Intalla (MIA)<ref name="El País" /> | commander3 = {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Iyad Ag Ghaly]]<br />{{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Abdelhamid Abou Zeid]]{{KIA}}<ref name="bbc.com">{{cite news|title=France confirms death of Islamist commander Abou Zeid|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-21912281|publisher=bbc.com|date=23 March 2013|accessdate=23 March 2013}}</ref><ref name="lemonde.fr">{{cite news|title=L'Elysée et l'armée française ne confirment pas la mort d'Abou Zeid|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/02/28/un-chef-d-aqmi-a-ete-tue-par-l-armee-francaise-au-mali_1840892_3212.html|publisher=lemonde.fr|date=28 February 2013|accessdate=1 March 2013}}</ref><br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Abdelmalek Droukdel]]{{KIA}}<ref>{{cite web|title= Al-Qaeda chief in north Africa Abdelmalek Droukdel killed – France| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-52943692| date= 5 June 2020| website= [[BBC News Online]]| accessdate= 6 June 2020}}</ref> <br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Ahmed al-Tilemsi]]{{KIA}}<ref name="ReferenceC" /><br /> {{flagicon image|AQMI Flag.svg}} [[Omar Ould Hamaha]]{{KIA}}<ref>{{cite news|title=French air strikes kill wanted Islamist militant 'Red Beard' in Mali|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/14/us-mali-islamists-idUSBREA2D13Z20140314|publisher=reuters.com|date=14 March 2014|accessdate=14 March 2014|archivedate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001094329/http://www.reuters.com/article/2014/03/14/us-mali-islamists-idUSBREA2D13Z20140314}}</ref> | strength1 = {{flagicon|Mali}} 6,000–<br />7,000<ref>{{cite news|last=Laurence|first=Norman|title=Europe's Response to Mali Threat|url=https://blogs.wsj.com/brussels/2012/10/31/europes-response-to-mali-threat/|publisher=Wall Street Journal Blogs|accessdate=20 January 2013|date=31 October 2012}}</ref><br />(pre-war: ~12,150)<ref>{{cite news |last=Sylla |first=Coumba |title=Mali's bruised army plays second fiddle in offensive |url=http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |archive-url=http://web.archive.bibalex.org/web/20130121101756/http://za.news.yahoo.com/malis-bruised-army-plays-second-fiddle-offensive-165006560.html |url-status=dead |archive-date=21 January 2013 |accessdate=20 January 2013 |agency=Agence France-Presse |date=17 January 2013 |df=dmy-all}}</ref><br /> {{flagicon|France}} 3,000 <ref>{{cite news|title=Two French journalists abducted, killed in Mali|url=http://www.nation.com.pk/international/03-Nov-2013/two-french-journalists-abducted-killed-in-mali|accessdate=15 December 2013|newspaper=[[دی نیشن (پاکستان)]]|date=3 November 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Chad}} 2,000<ref name="Courier Mail-Chad" /> <br />{{flagicon|Nigeria}} 1,200<ref name="fr24" /><ref name="nigeriaboost">{{cite news|title=Mali army retakes key towns from rebels|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013118122039129487.html|accessdate=18 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=18 January 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Germany}} 1,000<ref name="dw.com" /> <br />{{flagicon|Togo}} 733<ref name="rappler" /> <br />{{flagicon|Sierra Leone}} 650<ref>{{cite web|url=http://graphic.com.gh/Inside-Africa/mali-conflict-donor-conference-raises-455m.html |title=Mali conflict: Donor conference raises $455m &#124; Inside Africa |publisher=Graphic.com.gh |date=29 January 2013 |accessdate=6 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201003740/http://graphic.com.gh/Inside-Africa/mali-conflict-donor-conference-raises-455m.html |archivedate=1 February 2013}}</ref> <br />{{flagicon|Burkina Faso}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Ivory Coast}} 500<ref name="rappler" /> <br />{{flagicon|Niger}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Senegal}} 500<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Netherlands}} 450<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2014/07/09/us-mali-security-dutch-idUSKBN0FE1YF20140709|title=Dutch special forces in Mali tackle changing threat: minister|work=Reuters|accessdate=17 December 2014}}</ref> <br />{{flagicon|China}} 395<ref name="armyrecognition.com" /> <br />{{flagicon|Benin}} 300<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Sweden}} 250 (2017)<ref>{{cite web|url=http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|title=Mali – MINUSMA|first=Swedish Armed|last=Forces|website=Försvarsmakten|accessdate=26 July 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012015122/http://www.forsvarsmakten.se/en/archived-pages/about/our-mission-in-sweden-and-abroad/current-missions/mali-minusma/|archivedate=12 October 2017|df=dmy-all}}</ref> <br />{{flagicon|Canada}} 250<ref name=https://globalnews.ca/news/5096319/canadian-peacekeepers-mali-french-counter-terrorism-troops /> <br />{{flagicon|Guinea}} 144<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Ghana}} 120<ref name="fr24" /> <br />{{flagicon|Estonia}} 50<ref name="err.ee" /> <br />{{flagicon|Liberia}} ~50<ref>[http://www.voanews.com/content/liberia-parliament-mali-troop-commitment/1590613.html Liberian legislature approves troop commitment to Mali] Voice of America, 25 January 2013</ref> <br />'''Total:''' 23,564+ ---- {{flagicon|European Union}} 545 ([[EUTM Mali|EUTM]])<ref name="BBC News" /><br /> {{Collapsible list |bullets = yes |title = full list |{{flagicon|France}} 207(command)<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Germany}} 73<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Spain}} 59<ref>{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2013/02/13/actualidad/1360772714_134583.html?rel=rosEP|title=España enviará 30 soldados a Malí para proteger a los instructores europeos|author=Ediciones El País|work=EL PAÍS|accessdate=17 December 2014}}</ref> |{{flagicon|UK}} 40<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Czech Republic}} 33<ref>{{cite web|url=http://aktualne.centrum.cz/czechnews/clanek.phtml?id=770780|title=Czech government approves sending troops to Mali|work=Aktuálně.cz – Víte co se právě děje|accessdate=17 December 2014}}</ref> |{{flagicon|Belgium}} 31<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Poland}} 20<ref name="BBC News" /> |{{flagicon|Italy}} 14<ref>[[:it:European Union Training Mission]]</ref> |{{flagicon|Sweden}} 14 |{{flagicon|Finland}} 10 |{{flagicon|Hungary}} 10 |{{flagicon|Ireland}} 8 |{{flagicon|Austria}} 7 |{{flagicon|Bulgaria}} 4 |{{flagicon|Greece}} 4 |{{flagicon|Slovenia}} 3 |{{flagicon|Estonia}} 2 |{{flagicon|Lithuania}} 2 |{{flagicon|Latvia}} 2 |{{flagicon|Luxembourg}} 1 |{{flagicon|Portugal}} 1 |{{flagicon|Romania}} 1<ref name="Yahoo! România" /> |}} ---- ~500 (FLNA)<ref name="FLNA" /> | strength2 = {{flagicon|Azawad}} 3,000<ref name="detials" /><ref name="dailystar.com.lb">{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/International/2012/Apr-02/168928-al-qaeda-unlikely-to-profit-from-mali-rebellion-experts.ashx#axzz1quEeCoBI|title=Al-Qaeda unlikely to profit from Mali rebellion: experts|author=Sofia Bouderbala|date=2 April 2012|work=The Daily Star|accessdate=3 April 2012}}</ref> | strength3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 1,200–3,000<ref name="france" /><ref>{{cite news|title=Analysis: French early strike shakes up Mali intervention plan|url=https://www.reuters.com/article/2013/01/13/us-mali-intervention-risks-idUSBRE90C0F520130113|agency=Reuters|date=13 January 2013|accessdate=2 October 2020|archivedate=23 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123235211/http://www.reuters.com/article/2013/01/13/us-mali-intervention-risks-idUSBRE90C0F520130113}}</ref> * Boko Haram: 100<ref>{{cite news|title=Traore readies to take over in Mali|url=http://www.news24.com/Africa/News/Traore-readies-to-take-over-in-Mali-20120411|publisher=news24.com|date=12 April 2012|accessdate=12 April 2012}}</ref> * Ansar Dine: 300<ref name="dailystar.com.lb" /> | casualties1 = {{flagicon|Mali}} 181+ killed,<ref>2 killed (17–19 January),[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html] 160 killed (24–25 January),[http://www.haaretz.com/opinion/making-sense-of-mali-1.423899] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206075147/http://www.haaretz.com/opinion/making-sense-of-mali-1.423899 |date=2013-02-06 }} 19 killed (16 February), [https://www.reuters.com/article/2012/02/17/ozatp-mali-rebellion-idAFJOE81G00Q20120217] total of 181 reported killed</ref><br /> 400 captured<ref name=Desprisonniers>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/actualite/des-prisonniers-crient-leur-detresse-08-04-2012-165945_109.php|title=Des prisonniers crient leur détresse|publisher=El Watan|date=8 April 2012|language=French|accessdate=9 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409135846/http://www.elwatan.com/actualite/des-prisonniers-crient-leur-detresse-08-04-2012-165945_109.php|archive-date=9 April 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Total:'''<br />1,000–1,500+ killed, captured or deserted (by April 2012)<ref name="detials" /> ---- {{flagicon|Mali}} 417+ killed<ref>63 killed (Jan.-March 2013),[https://web.archive.org/web/20160313110134/http://en.starafrica.com/news/63-mali-soldiers-600-islamists-killed-this-year.html] 50 killed (May 2014),[https://www.reuters.com/article/us-mali-fighting/mali-says-50-soldiers-killed-in-kidal-fighting-idUSBREA4P00220140526] 3 killed (9 Feb. 2016),[https://www.bbc.com/news/world-africa-35537974] 3 killed (12 Feb. 2016),[https://www.hindustantimes.com/world/six-un-peacekeepers-among-9-killed-in-mali-by-suspected-islamists/story-N3AWUVJe4nCF17y8Vyj0LP.html] 5 killed (27 May 2016),[https://www.france24.com/en/20160529-mali-five-un-soldiers-killed-blue-helmets-sevare] 17 killed (19 July 2016),[https://www.bbc.com/news/world-africa-36838896] 5 killed (12 Jan. 2017),[https://www.aa.com.tr/en/africa/5-malian-soldiers-killed-in-landmine-explosion/725648] 5 killed (17 June 2017),[https://www.aljazeera.com/news/2017/06/soldiers-killed-attack-mali-military-camp-170617183113559.html] 8 killed (9 July 2017),[https://www.voanews.com/africa/bodies-8-slain-soldiers-found-northern-mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923034935/https://www.voanews.com/africa/bodies-8-slain-soldiers-found-northern-mali |date=2020-09-23 }} 2 killed (14 Aug. 2017),[https://edition.cnn.com/2017/08/15/africa/un-mission-timbuktu-attacked/index.html] 1 killed (Nov. 2017),[https://www.bbc.com/news/world-africa-42120618] 14 killed (27 Jan. 2018),[https://www.aljazeera.com/news/2018/01/malian-soldiers-killed-al-qaeda-attack-army-base-180127165051479.html] 6 killed (27 Feb. 2018),[https://apnews.com/e35274718b3d44be8171f1233d954345] 41 killed (30 Sep. 2019),[https://apnews.com/3997fca217b84865815ce88e4bc05bf9] 77 killed (Nov. 2019),[https://www.voanews.com/africa/54-killed-attack-mali-military-post][https://www.voanews.com/africa/mali-army-says-24-soldiers-17-militants-killed-attack-northern-patrol] 20 killed (26 Jan. 2020),[https://www.reuters.com/article/us-mali-security/twenty-soldiers-killed-in-mali-attack-government-says-idUSKBN1ZP0H7] 9 killed (15 Feb. 2020),[https://www.bbc.com/news/world-africa-51511686] 30 killed (19 March 2020),[https://middle-east-online.com/en/around-30-mali-soldiers-killed-jihadist-attack] 25 killed (6 April 2020),[https://www.france24.com/en/20200407-25-soldiers-killed-suspected-jihadist-attack-in-northern-mali-says-government] 24 killed (15 June 2020),[https://apnews.com/ba3e87fb3fa8e257c82555f01807c6ce] 9 killed (2 July 2020),[https://www.aljazeera.com/news/2020/07/mali-soldiers-killed-ambush-army-200703174541788.html] total of 417 reported killed</ref><br /> {{Flagicon|Chad}} 100 killed<ref>38 killed (Jan.-April 2013),[http://www.dailystar.com.lb/News/International/2013/Aug-27/228933-malis-new-president-thanks-chad-for-support-against-islamists.ashx] 36 killed (May 2013-Oct. 2016),[https://www.econstor.eu/bitstream/10419/197638/1/87819276X.pdf] 9 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 2 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] 12 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] 3 killed (10 May 2020),[https://www.dw.com/en/three-un-troops-killed-in-mali/a-53387633] total of 100 reported killed</ref><br /> {{flagicon|France}} 47 killed<ref>See {{ill|French military casualties in Mali and the Sahel|fr|Pertes militaires françaises au Mali et au Sahel}} for more details and citations.</ref><br /> {{flagicon|Guinea}} 16 killed<ref>2 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 7 killed (2016),[https://www.un.org/press/en/2017/org1643.doc.htm] 4 killed (8 June 2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 3 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 16 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Niger}} 15 killed<ref>1 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 9 killed (3 Oct. 2014),[https://www.aljazeera.com/news/africa/2014/10/nine-un-peacekeepers-killed-mali-ambush-201410312210524407.html] 4 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 1 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] total of 15 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Burkina Faso}} 14 killed<ref>1 killed (2013),[https://web.archive.org/web/20160313110134/http://en.starafrica.com/news/63-mali-soldiers-600-islamists-killed-this-year.html] 3 killed (2014),[https://www.un.org/press/en/2015/org1593.doc.htm] 6 killed (2015),[https://www.un.org/press/en/2016/org1624.doc.htm] 1 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 3 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] total of 14 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Bangladesh}} 10 killed<ref>1 killed (25 May 2015),[http://www.thedailystar.net/frontpage/peacekeeper-killed-mali-88057] 2 died (15 May 2016),[https://www.thedailystar.net/city/2-bangladesh-un-peacekeepers-die-mali-storm-1224748] 3 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 4 killed (2018),[https://www.un.org/press/en/2019/org1684.doc.htm] 1 died (6 Aug. 2019),[https://www.thedailystar.net/country/bangladeshi-police-dies-united-nations-peacekeeping-mission-1782517] total of 10 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Togo}} 9 killed<ref>1 killed (2013),[http://www.malijet.com/en-direct-du-front/63505-guerre-au-mali-au-moins-1-mort-dans-les-rangs-des-togolais.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624093626/http://www.malijet.com/en-direct-du-front/63505-guerre-au-mali-au-moins-1-mort-dans-les-rangs-des-togolais.html |date=2021-06-24 }} 6 killed (2016),[https://www.un.org/press/en/2017/org1643.doc.htm] 1 killed (2017),[https://www.un.org/press/en/2018/org1663.doc.htm] 1 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 9 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Nigeria}} 5 killed<ref>2 killed (21 Jan. 2013),[http://www.irinnews.org/report/97301/islamists-kill-nigerian-soldiers-heading-to-mali] 2 killed (6 May 2013),[http://www.foxnews.com/world/2013/05/06/official-nigerian-military-plane-aiding-northern-mali-operation-crashes-in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924182524/http://www.foxnews.com/world/2013/05/06/official-nigerian-military-plane-aiding-northern-mali-operation-crashes-in/ |date=2015-09-24 }} 1 killed (2019),[https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm] total of 5 reported killed</ref><br /> {{flagicon|Netherlands}} 4 killed<ref>[https://www.thedefensepost.com/2018/06/15/netherlands-end-mali-minusma-contribution/ Netherlands to end Mali peacekeeping contribution in May]</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} 3 killed<ref name="alaraby.co.uk">{{cite web|url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2019/4/20/egyptian-peacekeeper-killed-in-mali-attack|title=Egyptian peacekeeper killed in Mali attack|accessdate=21 April 2019}}</ref><ref name="egypt" /><br /> {{flagicon|Senegal}} 3 killed<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/12/car-bomb-kills-2-un-peacekeepers-mali-20131214144813908884.html|title=Car bomb kills UN peacekeepers in Mali |website=aljazeera.com |accessdate=26 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mali-un-france-idUSKCN0HW1WN20141007|title=Senegalese peacekeeper killed in rocket attack on northern Mali base|date=7 October 2014|accessdate=26 July 2017|via=Reuters}}</ref><br /> {{flagicon|Germany}} 2 killed<ref>[https://www.reuters.com/article/mali-un-crash/two-germans-killed-in-u-n-helicopter-crash-in-north-mali-idUSL5N1KH86Z Two Germans killed in U.N. helicopter crash in north Mali]</ref><br /> {{flagicon|Sri Lanka}} 2 killed<ref name="un2019">{{Cite news|url=https://www.un.org/press/en/2020/org1707.doc.htm|title=United Nations Staff Union President Urges States to Enhance Peacekeeper Security, as Targeted Attacks Kill 424 'Blue Helmets', Civilian Personnel in Last Decade |publisher=United Nations |access-date=2020-03-30}}</ref><br /> {{flagicon|Benin}} 1 killed<ref name="un2019" /> {{flagicon|Cambodia}} 1 dead<ref name="covid-19">{{cite web|url=https://apnews.com/fc2d244592400fb16dabce2c26d1a82c|title=UN announces first 2 deaths of UN peacekeepers from COVID-19|accessdate=30 May 2020}}</ref><br /> {{flagicon|China}} 1 killed<ref>{{cite web|url=http://thediplomat.com/2016/06/chinese-peacekeeper-killed-in-mali-attack/|title=Chinese Peacekeeper Killed in Mali Attack|first=Shannon Tiezzi, The|last=Diplomat|accessdate=26 July 2017}}</ref><br /> {{flagicon|El Salvador}} 1 dead<ref name="covid-19" /><br /> {{flagicon|Portugal}} 1 killed<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/ed0e20d0963746648cad6a7a46a70063|title=Portugal says 1 of its soldiers killed in Mali terror attack|date=19 June 2017|accessdate=19 June 2017}}</ref> <br /> {{flagicon|Liberia}} 1 killed<ref name="news24.com">{{cite web|url=http://www.news24.com/Africa/News/un-peacekeeper-killed-in-mali-identified-as-liberian-20170505|title=UN peacekeeper killed in Mali identified as Liberian|accessdate=26 July 2017}}</ref> | casualties2 = {{flagicon|Azawad}} 6–65 killed<br />(Conflict with Malian Army)<ref name=kill47>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html|title=Fierce clashes between Malian army and Tuareg rebels kill 47|work=The Daily Telegraph|date=19 January 2012 |archivedate=14 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BPQ1JyfE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9026722/Fierce-clashes-between-Malian-army-and-Tuareg-rebels-kill-47.html|location=London}}</ref><ref name=Reut73>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8D407420120205|title=Mali says 20 rebels killed, thousands flee|agency=Reuters|date=5 February 2012|accessdate=7 March 2012|archivedate=1 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131101151252/http://www.reuters.com/article/2012/02/05/mali-rebels-attack-idAFL5E8D407420120205}}</ref><ref>{{cite news|title=Heavy fighting in north Mali, casualties reported|url=https://www.reuters.com/article/2012/02/17/ozatp-mali-rebellion-idAFJOE81G00Q20120217|accessdate=11 January 2013|agency=Reuters|date=7 February 2012}}</ref> ---- 26–123 killed<br />(Conflict with Islamists)<ref name=AFP306>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jd17HpOQd9fm43sEXIKYc2Okw-IQ?docId=CNG.d0196da202fadb24721b10ebdc7572ae.b61 |title=Mali: au moins 35 morts dans les affrontements islamistes/Touareg à Gao |language=French |date=30 June 2012 |agency=Agence France-Presse |accessdate=30 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122182826/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jd17HpOQd9fm43sEXIKYc2Okw-IQ?docId=CNG.d0196da202fadb24721b10ebdc7572ae.b61 |archivedate=22 January 2013}}</ref><ref name=21dead>{{cite web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hBFw8aQMUwyILkE0faoge_v3a2Tw?docId=CNG.5a399b35f2fd7797cbca9a2f17c8ca72.5a1 |title=Islamists seize north Mali town, at least 21 dead in clashes |date=27 June 2012 |accessdate=12 January 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6COAOi3jn?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hBFw8aQMUwyILkE0faoge_v3a2Tw?docId=CNG.5a399b35f2fd7797cbca9a2f17c8ca72.5a1 |archivedate=23 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref name=breaks /><ref name=someunarmed /><br /> ---- 60 captured<ref name=21dead /><ref name=someunarmed /><br /> 17–19 killed (2013) | casualties3 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 115 killed<br />(Conflict with Tuaregs)<ref name=AFP306 /><ref name=21dead /><ref name=breaks /><ref name=someunarmed /> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 625 killed<br />(French intervention) | notes = '''Displaced:''' <br />~144,000 refugees abroad<ref name="Courier Mail-Chad" /><br /> ~230,000 [[internally displaced person]]s<ref name="Courier Mail-Chad" /><br /> Total: ≈374,000<ref name="Tran- 17 January">{{cite news|last=Tran|first=Mark|title=Mali refugees flee across borders as fighting blocks humanitarian aid|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/jan/17/mali-refugees-borders-fighting-humanitarian-aid|accessdate=18 January 2013|newspaper=The Guardian|date=17 January 2013|location=London}}</ref> }} {{Campaignbox Northern Mali conflict (2012–present)}} '''مالی جنگ''' یا '''مالیئن خانہ جنگی''' تنازعات دا اک سلسلہ اے جو افریقہ وچ [[مالی|مالی دے]] شمالی تے جنوبی حصےآں دے درمیان جنوری 2012 تو‏ں شروع ہويا سی۔ 16 جنوری 2012 نو‏‏ں ، متعدد باغی گروپاں نے شمالی [[مالی|مالی دے]] لئے آزادی یا اس تو‏ں زیادہ خودمختاری دے لئی مالی حکومت دے خلاف اک لڑائی لڑنا شروع کيت‏ی سی ، جسنو‏ں انہاں نے [[ازواد]] کہیا سی۔ نیشنل موومنٹ فار لبریشن آف اوازواد (ایم این ایل اے) ، مالی دے اس علاقے نو‏‏ں [[طوراق|تیورگ عوام]] دے لئی اک آزاد وطن بنانے د‏‏ی جدوجہد کرنے والی تنظیم ، نے اپریل 2012 تک اس خطے دا کنٹرول سنبھال لیا سی۔ 22 مارچ 2012 نو‏‏ں ، صدر عمادو تومانی ٹورے نو‏‏ں صدارتی انتخابات ہونے تو‏ں اک ماہ پہلے ، بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی بغاوت دے دوران بغاوت تو‏ں برطرف کردتا گیا سی۔ <ref name="aljazeera1">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/201232251320110970.html|title=Mali soldiers say president toppled in coup – Africa|publisher=Al Jazeera|date=22 March 2012|accessdate=22 March 2012}}</ref> شورش پسند فوجیاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بحالی برائے جمہوریت تے ریاست (سی این آر ڈی آر) دے لئی قومی کمیٹی قرار دیندے ہوئے ، اقتدار سنبھال لیا تے مالی دے دستور نو‏‏ں معطل کردتا۔ <ref>Associated Press, "Coup Leader Reinstates Mali's Constitution", ''Express'', 2 April 2012. p. 8.</ref> بغاوت دے بعد عدم استحکا‏م دے نتیجے وچ ، مالی دے تن سب تو‏ں وڈے شمالی شہراں [[کڈال|کِدل]] ، [[گاو]] تے [[ٹمبکٹو]] اُتے باغیاں نے مسلسل تن دن زیر کيتا۔ 5 اپریل 2012 نو‏‏ں ، ڈوینٹازا اُتے گرفت دے بعد ، ایم این ایل اے نے کہیا کہ اس نے اپنے اہداف نو‏‏ں پورا کرلیا اے تے اسنو‏ں جارحانہ اقدام قرار دتا ا‏‏ے۔ اگلے دن ، اس نے شمالی ملک د‏‏ی آزادی نو‏‏ں ملک دے باقی حصےآں تو‏ں آزادی دا اعلان کردے ہوئے ، اس دا ناں عوض رکھ دتا۔ ابتدائی طور اُتے ایم این ایل اے نو‏‏ں اسلام پسند گروپ انصار ڈائن د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ ملیان فوج نو‏‏ں شمالی مالی تو‏ں نکالنے دے بعد ، انصار ڈائن تے متعدد چھوٹے اسلام پسند گروہاں نے سخت [[شریعت|شرعی قانون]] نافذ کرنا شروع کردتا۔ ایم این ایل اے تے اسلام پسنداں نے اک متنازعہ نويں ریاست دے لئی اپنے متضاد نظریات نو‏‏ں مصالحت کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ اس دے بعد ، ایم این ایل اے نے مغرب افریقہ وچ موومنٹ فار وحدت تے جہاد (مجو وا / مجاو) سمیت ، انصار ڈائن تے ہور اسلام پسند گروہاں دے خلاف لڑنا شروع کيتا ، جو اسلامی مغرب وچ القاعدہ دا اک جداگانہ گروپ ا‏‏ے۔ 17 جولائ‏ی 2012 تک ، ایم این ایل اے نے مالی دے شمالی علاقےآں دے بیشتر شہراں دا کنٹرول اسلام پسنداں دے ہتھو‏ں کھو دتا سی۔ مالی د‏‏ی حکومت نے شمال نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے دے لئی غیر ملکی فوجی مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 11 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[فرانسیسی مسلح افواج|فرانسیسی فوج]] نے اسلام پسنداں دے خلاف آپریشن شروع کيتا۔<ref name="france2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013111135659836345.html|title=France begins Mali military intervention|date=11 January 2013|publisher=[[الجزیرہ]]|accessdate=11 January 2013}}</ref> [[افریقی اتحاد|افریقی یونین دی]] ہور ریاستاں تو‏ں افواج نو‏‏ں فوری طور اُتے تعینات کيتا گیا سی۔ 8 فروری تک ، اسلامی اتحاد دے زیر قبضہ بین الاقوامی اتحاد د‏‏ی مدد تو‏ں ، ملیان فوج نے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ تیواریگ علیحدگی پسنداں نے وی اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی جاری رکھی اے ، حالانکہ ایم این ایل اے اُتے ایہ وی الزام عائد کيتا گیا اے کہ اوہ مالی فوج دے خلاف حملے کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130322/five-malians-killed-ambush-blamed-tuareg-army|title=Five Malians killed in ambush blamed on Tuareg: army|agency=Agence France-Presse|date=22 March 2013|accessdate=23 March 2013}}</ref> حکومت تے تیورگ باغیاں دے وچکار امن معاہدے اُتے 18 جون 2013 نو‏‏ں دستخط ہوئے ، اُتے 26 ستمبر 2013 نو‏‏ں باغیاں نے امن معاہدے تو‏ں دستبردار ہوک‏ے دعویٰ کيتا کہ حکومت نے اس معاہدے تو‏ں متعلق اپنے وعدےآں دا احترام نئيں کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Thomson Reuters Foundation|url=http://www.trust.org/item/20130927071806-0qx16/?source=dpagehead|title=Mali Tuareg separatists suspend participation in peace process|publisher=Trust.org|date=|accessdate=2014-02-11|archivedate=2015-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150107231752/http://www.trust.org/item/20130927071806-0qx16/?source=dpagehead}}</ref> لڑائی حالے وی جاری اے حالانکہ فرانسیسی افواج دے انخلا دا شیڈول ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/12/france-prepares-withdraw-mali-troops-2013122533517743742.html|title=France prepares to withdraw Mali troops – Africa|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2014-02-11}}</ref> A جنگ بندی معاہدے وچ فروری 2015 19 اُتے دستخط کيتا گیا سی [[الجزائر شہر]] ، [[الجزائر]] ، لیکن اکا دکا دہشت گردانہ حملےآں وچ ہن وی پائے جاندے نيں.<ref name="ceasefire">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=50289#.VQE-cPnF9Fw|title=Deploring ongoing violence, UN rights expert urges Malian parties to work together towards lasting peace|publisher=United Nations News Center|date=|accessdate=2015-03-12}}</ref> 15 اپریل 2015 نو‏‏ں راجگڑھ وچ امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے باوجود ، نچلی سطح اُتے لڑائی جاری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.worldpoliticsreview.com/insights/27306/how-mali-is-pursuing-justice-for-a-war-that-never-really-ended|title=How Mali Is Pursuing Justice for a War That Never Really Ended|website=worldpoliticsreview.com|accessdate=2019-10-08}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/mali|title=World Report 2019: Rights Trends in Mali|date=2019-01-04|website=Human Rights Watch|language=en|accessdate=2019-10-08}}</ref> == پس منظر == 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[طوراق|توارگ]] تے [[عرب قوم|عرب]] [[خانہ بدوش|کے خانہ بدوشاں]] نے موویمنٹ پاپولیری ڈی ایل اواز / اوازواد پیپلز موومنٹ (ایم پی اے) تشکیل دتا تے مالی دے شمالی حصے د‏‏ی آزادی دے لئی جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref name="uppsalaconflictdataprogram.wordpress.com">Backgrounder: Situation in Mali, Ralph Sundberg, 5 June 2012, [[Uppsala Conflict Data Program]], http://uppsalaconflictdataprogram.wordpress.com/2012/06/05/backgrounder-situation-in-mali/</ref> 1991 تے 1995 وچ مالی د‏‏ی حکومت دے نال امن معاہداں دے باوجود سابقہ تیاریگ جنگجوواں ، جو مالی د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے سن ، دے درمیان ودھدی ہوئی عدم اطمینان د‏‏ی وجہ تو‏ں ، 2007 وچ نويں لڑائی شروع ہوگئی۔ تاریخی طور اُتے سیکولر تے اسلام پسند گروہاں دے وچکار اتحاد نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ دشواری دا سامنا کرنے دے باوجود قومی تحریک برائے آزادی آف آزادی نے اسلامی مغرب وچ اسلام پسند گروپاں انصار ڈائن تے القاعدہ تو‏ں اتحاد کيتا تے 2012 دے شمالی مالی تنازعہ دا آغاز کيتا۔ ایم این ایل اے شورش تو‏ں پہلے قومی تحریک برائے ایمواز (ایم این اے) دے ناں تو‏ں جانے والی اک سیاسی تحریک دا اک مرکز سی۔ <ref name="apress">{{حوالہ ویب|last=Andy Morgan|url=http://thinkafricapress.com/mali/causes-uprising-northern-mali-tuareg|title=The Causes of the Uprising in Northern Mali|publisher=Think Africa Press|date=6 February 2012|accessdate=7 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120209055102/http://thinkafricapress.com/mali/causes-uprising-northern-mali-tuareg|archivedate=9 February 2012}}</ref> [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|لیبیا د‏‏ی خانہ جنگی دے]] خاتمے دے بعد ، ہتھیاراں د‏‏ی اک آمد نے انہاں دے آزادی دے مطالبے وچ تیاریگ نو‏‏ں مسلح کردتا۔ اس بغاوت د‏‏ی طاقت تے بھاری ہتھیاراں دے استعمال ، جو پچھلے تنازعات وچ موجود نئيں سن ، دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے مالیہ دے عہدیداراں تے مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ مبتلا کردتا۔ اگرچہ [[طوراق|توارگاں]] دا غلبہ اے ، اُتے ، MNLA نے دعوی کيتا اے کہ اوہ ہور نسلی گروہاں د‏‏ی وی نمائندگی کردا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2012/01/25/dans-le-nord-du-mali-les-touareg-du-mnla-lancent-un-nouveau-defi-arme-a-l-etat_1634378_3212.html|title=Dans le nord du Mali, les Touaregs du MNLA lancent un nouveau défi armé à l'Etat|language=French|website=Le Monde|accessdate=7 March 2012}}</ref> تے کچھ عرب رہنماواں دے نال مبینہ طور اُتے انہاں وچ شامل ہويا۔ <ref name="apress"/> ایم این ایل اے دے رہنما بلال اگ اچارف نے کہیا کہ مالی اُتے حملہ ہوئے رہیا سی کہ اوہ یا تاں [[صحرائے اعظم|سہارن]] عوام نو‏‏ں اپنا حق خود ارادیت داں یا اوہ خود اسنو‏ں لے جاواں گے۔ <ref name="history">{{حوالہ ویب|last=Ibrahim|first=Jibrin|url=http://allafrica.com/stories/201203260286.html|title=West Africa: Mali and the Azawad Question|publisher=allAfrica.com|date=26 March 2012|accessdate=2 April 2012}}</ref> اک ہور [[طوراق|توارگ]] اکثریت‏ی گروپ ، اسلام پسند انصار ڈائن ( ''دفاع دے عقیدہ'' ) ، نے ابتدائی طور اُتے ایم این ایل اے دے نال مل ک‏ے حکومت دے خلاف لڑائی کيتی۔ ایم این ایل اے دے برخلاف ، اس نے آزادی د‏‏ی تلاش نئيں کيت‏‏ی بلکہ پورے مالی وچ اسلامی قانون ( [[شریعت]] ) نافذ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس تحریک دے رہنما ایاد اگ غالی سن 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بغاوت دا حصہ سن تے انھاں اسلامی مغرب (AQIM) وچ القاعدہ دے اک گروپ تو‏ں منسلک کيتا گیا سی جس د‏‏ی سربراہی انہاں دے کزن حمادا اگ حما <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5it6uaNq2Rlg0TWFZ9eDufiqjpGgA?docId=CNG.1917c4fef3978cd3368f40fb9f61aca9.5a1|title=AFP: Islamist fighters call for Sharia law in Mali|date=13 March 2012|accessdate=22 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COdUsZk0?url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5it6uaNq2Rlg0TWFZ9eDufiqjpGgA?docId=CNG.1917c4fef3978cd3368f40fb9f61aca9.5a1|archivedate=23 November 2012}}</ref> دے نال نال الجزائر Département du Renseignement et de la Sécurité (DRS) د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="detials">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2012/03/20123208133276463.html|title=Mali's Tuareg rebellion: What next?|last=Jeremy Keenan|publisher=Al Jazeera|date=20 March 2012|accessdate=23 March 2012}}</ref> مالی اک ہی وقت وچ کئی بحراناں تو‏ں گزر رہیا سی جس نے تنازعے دے عروج نو‏‏ں پسند کيتا: <ref>Marc Fonbaustier, [http://marcfonbaustier.tumblr.com/post/25158046866/mali-a-case-study-of-a-complex-african-crisis Mali: A case study of a complex African crisis], ''Marcfonbaustier.tumblr.com'', June 2012</ref> * ریاستی بحران: 1962 وچ بغاوت شروع ہونے دے بعد تو‏ں ، ٹیورگ ریاست دا قیام ایم این ایل اے دا اک طویل مدتی مقصد رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، مالی اپنے علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی مستقل جدوجہد وچ رہیا ا‏‏ے۔ * غذائی بحران: مالی د‏‏ی معیشت دا بیرونی امداد اُتے انتہائی انحصار اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی معاشی برادری (ایکوواس) فوجی جنت‏ا نو‏‏ں دبانے لگی ا‏‏ے۔<ref name="ecowassanctions2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17591322|title=West African ECOWAS Leaders Impose Mali Sanctions|publisher=BBC|date=3 April 2012|accessdate=14 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202221612/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17591322|archivedate=2 February 2013}}</ref> * سیاسی بحران: بغاوت صدر دے زوال دا سبب بنی۔ == [[طوراق|توارگ]] بغاوت (جنوری تا اپریل 2012) == اس بغاوت دے پہلے حملے 16 تے 17 جنوری 2012 نو‏‏ں دور مشرقی مالی دے اک چھوٹے تو‏ں شہر منادا ميں ہوئے سن ۔ 17 جنوری نو‏‏ں ، [[اگولہوک|ایگوئلوک]] تے ٹیسالٹ وچ حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ مالی حکومت نے اگلے ہی دن تِناں شہراں اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے دا دعوی کيتا۔ 24 جنوری نو‏‏ں ، ملیان فوج دے گولہ بارود تو‏ں باہر نکل جانے دے بعد باغیاں نے اگولہوک نو‏‏ں واپس لے لیا۔ <ref name="detials"/> اگلے دن مالی حکومت نے اک بار فیر شہر اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="stratfor">{{حوالہ ویب|url=http://stratfor.com/weekly/mali-besieged-fighters-fleeing-libya|title=Mali Besieged by Fighters Fleeing Libya|publisher=Stratfor|accessdate=22 March 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COdVG10M?url=http://www.stratfor.com/weekly/mali-besieged-fighters-fleeing-libya|archivedate=23 November 2012}}</ref> مالی نے باماکو تے کٹی وچ مظاہرےآں دے دوران <ref>{{حوالہ ویب|last=Rice|first=Xan|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/056fc1e8-5ae4-11e1-a2b3-00144feabdc0.html#axzz1n4Z8DUN6|title=Mali steps up battle against Tuareg revolt|website=Financial Times|date=19 February 2012|accessdate=24 March 2012}}</ref> قبضے والے علاقے نو‏‏ں واپس لینے دے لئی ہوائی تے لینڈ کاؤنٹر آپریشن شروع کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.maliweb.net/news/insecurite/2012/03/20/article,55823.html|title=Contre la gestion de la crise du nord: Les élèves ont marché hier à Kati|language=French|publisher=Mali Web|date=20 March 2012|accessdate=24 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322215840/http://www.maliweb.net/news/insecurite/2012/03/20/article,55823.html|archivedate=22 March 2012}}</ref> اس دے بعد ملیان دے صدر عمادو طوانی ٹورé نے باغیاں دے خلاف جنگ دے لئی اپنے سینئر کمانڈراں د‏‏ی تنظیم نو کيتی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/95127/MALI-Rebellion-claims-a-president|title=Mali: Rebellion claims a president|agency=IRIN|date=22 March 2012|accessdate=2 April 2012}}</ref> یکم فروری 2012 نو‏‏ں ، ایم ایل ایل اے نے میناکا شہر دا کنٹرول اس وقت سنبھال لیا جدو‏ں ملیان فوج نے آپریشن کيتا جس نو‏‏ں انہاں نے حکمت عملی تو‏ں پِچھے ہٹنا کہیا۔ شمال وچ ہونے والے تشدد دے نتیجے وچ راجگڑھ [[بماکو|باماکو]] وچ مظاہرےآں دا مقابلہ ہويا۔ اگولہوک وچ لڑائی وچ درجناں مالین فوجی وی مارے گئے۔ 6 فروری نو‏‏ں باغی فوجاں نے علاقائی راجگڑھ [[کڈال|کدال]] اُتے حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/02/20122416445129368.html|title=Tuareg rebels attack Mali town of Kidal|date=6 February 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=25 March 2012}}</ref> 4 مارچ 2012 نو‏‏ں ، سابق باغیاں دے زیر قبضہ قصبے تسلیت دے نیڑے لڑائی دے اک نويں دور د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ اگلے ہی دن ، فوج دے تن یونٹ نے محاصرے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ترک کردتی۔ <ref name="detials"/> محاصرہ وچ آنے والے ملیان فوجیاں د‏‏ی حمایت وچ [[امریکی فضائیہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فضائیہ]] نے ای -150 ہرکیولس طیارے دے ذریعے فضائیہ تو‏ں گرا دتا۔ سی -130 دا زیادہ تر امکان [[واگادوگو|اواگادوگو]] ، [[برکینا فاسو]] ، یا [[موریتانیہ|موریطانیہ تو‏ں آیا سی]] ، ایہ دونے مشہور نيں کہ اوہ [[امریکی مسلح افواج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج دے زیر استعمال]] سن ۔ <ref name="washingtonpost">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-expands-secret-intelligence-operations-in-africa/2012/06/13/gJQAHyvAbV_story.html|title=U.S. expands secret intelligence operations in Africa|trans-title=|last=Whitlock|first=Craig|date=2012-06-13|website=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|accessdate=2014-11-06|language=}}</ref> 11 مارچ نو‏‏ں ، ایم این ایل اے نے ٹیسالٹ تے اس دے ہوائی اڈے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، تے ملیشیا د‏‏ی فوجی دستے الجزائر د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ <ref name="Trust.org2">{{cite news|url=http://www.trust.org/alertnet/news/tuareg-rebels-take-mali-garrison-town-say-sources/|title=Tuareg rebels take Mali garrison town, say sources|agency=Reuters|publisher=Trust|date=11 March 2012|accessdate=22 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6COegnEDL?url=http://www.trust.org/alertnet/news/tuareg-rebels-take-mali-garrison-town-say-sources/|archivedate=23 November 2012}}</ref> باغی[[ٹمبکٹو]] تو‏ں لگ بھگ 125 کلومیٹر دور د‏‏ی طرف ودھے تے جدو‏ں انھاں نے دیر تے گونڈام دے قصبےآں وچ لڑے بغیر داخل ہوئے تاں انہاں د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روک لیا گیاانصار ڈین نے دسیا کہ اس نے مالی الجیریا د‏‏ی سرحد اُتے کنٹرول حاصل کيتا سی۔ <ref name="mauri2">{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8EE7LD20120314?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|title=Mauritania denies collusion as Mali rebels advance|agency=Reuters|date=14 March 2012|accessdate=22 March 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114212715/https://af.reuters.com/article/maliNews/idAFL5E8EE7LD20120314?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|archivedate=14 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=AFP&nbsp;–&nbsp;Tue, 20 March 2012|url=https://news.yahoo.com/armed-islamist-group-claims-control-northeast-mali-162904447.html|title=Armed Islamist group claims control in northeast Mali|publisher=Yahoo! News|accessdate=22 March 2012}}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}</ref> === بغاوت === 21 مارچ 2012 نو‏‏ں ، فوجیاں نے وزیر دفاع سادیو گاسامہ اُتے حملہ کرنے دے دوران تنازعہ دے دوران مطمئن نئيں ہوئے جدو‏ں اوہ انہاں تو‏ں گل کرنے پہنچے۔ اس دے بعد انہاں نے وزیر د‏‏ی گڈی اُتے سنگ باری د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمپ تو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کردتا۔ اس دن دے آخر وچ ، فوجیاں نے صدارتی محل وچ دھاوا بول دتا ، تے ٹورé نو‏‏ں روپوش ہونے اُتے مجبور کيتا۔ <ref name="theprovince12">{{cite news|agency=Agence France-Presse|url=http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/|title=Mali army claims upper hand over rebels amid coup disarray|date=25 March 2012|accessdate=25 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407112444/http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/|archive-date=7 April 2012|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407112444/http://www.thisdaylive.com/articles/mali-army-claims-upper-hand-over-rebels-amid-coup-disarray/112262/}}</ref> اگلی صبح ، بحالی جمہوریت تے ریاست (سی این آر ڈی آر) د‏‏ی نويں قومی کمیٹی دے چیئرمین ، کیپٹن عمادو سانگو نے اک بیان دتا جس وچ انہاں نے اعلان کيتا کہ جنٹا نے مالی دے آئین نو‏‏ں معطل کردتا اے تے قوم دا کنٹرول سنبھال لیا ا‏‏ے۔ بغاوت کرنے والےآں نے ٹورé د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مبینہ کمزوری تو‏ں نمٹنے تے ملیان فوج دے لئی سامان د‏‏ی عدم دستیابی نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی اپنی وجوہ قرار دتا۔ CNRDR عبوری حکومت دے طور اُتے کم کرے گی جدو‏ں تک کہ اقتدار نو‏‏ں کسی نويں ، جمہوری طور اُتے منتخب حکومت نو‏‏ں واپس نہ کيتا جا سک‏‏ے۔<ref name="Reuters-power2">{{cite news|title=Renegade Mali soldiers say seize power, depose Toure|agency=Reuters|date=22 March 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE82L00620120322|accessdate=22 March 2012|archivedate=25 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725190152/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE82L00620120322}}</ref> بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت د‏‏ی "متفقہ طور اُتے مذمت" کيتی گئی ، <ref name="LM324">{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2012/03/24/au-mali-le-front-des-putschistes-se-fragilise_1675215_3212.html|title=Au Mali, le front des putschistes se fragilise|date=24 March 2012|website=Le Monde|language=French|accessdate=24 March 2012}}</ref> جس وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] ، <ref name="AJ">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012322234952301942.html|title=International condemnation for Mali coup|date=23 March 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=24 March 2012}}</ref> [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] ، تے مغربی افریقی ریاستاں د‏‏ی اقتصادی برادری (ایکوواس) ، جس دے بعد دے اعلانات 29 مارچ نو‏‏ں جدو‏ں سی این آر ڈی آر دے پاس کنٹرول چھڈنے دے لئی 72 گھنٹےآں دا وقت سی اس تو‏ں پہلے کہ لینڈ لاک ہونے والی مالی د‏‏ی سرحداں اس دے ہمسایہ ملک بند کرداں ، اس دے اثاثے مغربی افریقی معاشی تے مالیا‏تی یونین دے ذریعہ منجمد کردتے جاواں گے ، تے سی این آر ڈی آر وچ موجود افراد نو‏‏ں انہاں اُتے انجماد حاصل ہوئے گا اثاثےآں تے سفر اُتے پابندی <ref name="aljaztim">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124181943166936.html|title=Malian coup leader to restore constitution|date=1 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=31 March 2012}}</ref> ایکوواس <ref name="psotwar">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/programmes/insidestory/2012/04/201242103543735302.html|title=Is Mali heading for a split?|date=2 April 2012|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 April 2012}}</ref> تے افریقی یونین نے مالی نو‏‏ں وی معطل کردتا۔ امریکا ، [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] ، تے افریقی ترقیا‏ت‏‏ی بینک نے بغاوت اُتے ECOWAS تے اے یو دے رد عمل د‏‏ی حمایت وچ ترقیا‏ت‏‏ی امداد دے فنڈز معطل کردتے۔ <ref name="conden">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012322234952301942.html|title=International condemnation for Mali coup – Africa|publisher=Al Jazeera|date=4 October 2011|accessdate=23 March 2012}}</ref> [[آئیوری کوسٹ|کوٹ ڈی آئوئر دے]] صدر السان پیرس ، جو ایکوواس دے گردشی چیئرمین سن ، نے کہیا کہ اک بار سویلین حکومت بحال ہونے دے بعد اس فوجی بغاوت دے خلاف مداخلت کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="tim">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/03/2012331101518829540.html|title=Tuareg rebels enter key Malian town – Africa|publisher=Al Jazeera|date=4 October 2011|accessdate=1 April 2012}}</ref> برکینا فاسو دے صدر [[بلیز کمپاوغے|بلیز کمپاؤور]] نو‏‏ں [[بلیز کمپاوغے|ایکوواس]] نے [[بلیز کمپاوغے|بحالی دے]] ثالث دے طور اُتے اس بحران نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مقرر کيتا سی۔ <ref name="aljaztim"/> 6 جنوری نو‏‏ں جنٹا تے ایکوواس دے مذاکرات کاراں دے وچکار اک معاہدہ طے پایا سی ، جس وچ سانگو تے ٹور دونے استعفیٰ دین گے ، پابندیاں ختم کردتی جاواں گی ، بغاوت کرنے والےآں نو‏‏ں عام معافی دتی جائے گی ، تے اقتدار مالی اسپیکر ڈانسانڈا ٹرای د‏‏ی قومی اسمبلی نو‏‏ں دے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/International/2012/Apr-10/169703-mali-awaits-next-step-after-president-coup-leader-resign.ashx#axzz1rbYsVRxR|title=Mali awaits next step after president, coup leader resign|date=10 April 2012|website=The Daily Star|accessdate=9 April 2012}}</ref> ٹورéی دے افتتاح دے بعد ، انہاں نے تواریگ باغیاں دے خلاف "مکمل تے انتھک جنگ" لڑنے دا وعدہ کيتا جدو‏ں تک کہ اوہ شمالی ملیان شہراں اُتے اپنا کنٹرول جاری نہ کرن۔ <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/mali/9201664/Malis-new-leader-threatens-total-war-against-Tuareg-rebels.html|title=Mali's new leader threatens 'total war' against Tuareg rebels|date=13 April 2012|work=The Daily Telegraph|accessdate=14 April 2012|location=London}}</ref> === جارحیت دا سلسلہ جاری === بغاوت دے بعد د‏‏ی غیر یقینی صورتحال دے دوران ، باغیاں نے اک کاروائی شروع کيت‏ی سی جس دا مقصد مالین فوج دے ذریعہ متعدد شہراں تے فوجی کیمپاں اُتے قبضہ کرنا سی۔ اگرچہ اس مہم وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دونے شامل سن ، لیکن [[لندن یونیورسٹی|یونیورسٹی آف لندن]] دے [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن|اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقی اسٹڈیز دے]] جیریمی کینن دے مطابق ، انصر ڈائن د‏‏ی فوجی شراکت تھوڑی تھی: "ایسا ہُندا اے کہ جدو‏ں اوہ کسی شہر وچ چلے جاندے نيں تاں ، ایم این ایل اے نے فوجی اڈہ کڈ لیا - ایسا نئيں کہ اس وچ بہت زیادہ مزاحمت ہوئے۔ تے آیاد [ آغاَلی] شہر وچ جاک‏ے اپنا جھنڈا لگاندے نيں تے شریعت دے قانون دے اطراف ہر اک د‏‏ی سرپرستی کرنے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-mali-tuaregs-20120404,0,5399355.story?track=rss|title=Gains of Mali's Tuareg rebels appear permanent, analysts say|author1=Robyn Dixon|author2=Jane Labous|lastauthoramp=yes|date=4 April 2012|work=Los Angeles Times|accessdate=3 April 2012}}</ref> 30 مارچ 2012 نو‏‏ں ، باغیاں نے [[علاقہ کڈال|کدال ریجن]] دے راجگڑھ کڈال دے علاوہ [[علاقہ گاو|گاو علاقہ]] وچ آنسانگو تے بوریم اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ 31 مارچ نو‏‏ں ، گاو باغیاں دے پاس آگیا ، تے شہر وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن پرچم نمودار ہوئے۔ اگلے ہی دن ، باغیاں نے شمال وچ حکومت دے زیر انتظام آخری وڈے شہر ٹمبکٹو اُتے حملہ کيتا۔ انہاں نے تھوڑی لڑائی دے نال اس اُتے قبضہ کرلیا۔ باغیاں نے جس رفتار تے آسانی دے نال شمال دا کنٹرول سنبھالیا اس دا بہت وڈا حصہ فوج د‏‏ی بغاوت وچ پیدا ہونے والی الجھن د‏‏ی وجہ قرار دتا گیا ، جس دے نتیجے وچ [[روئٹرز|رائٹرز]] نے اسنو‏ں "اک حیرت انگیز مقصد" قرار دتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/03/31/mali-rebels-assault_n_1393415.html|title=Mali Rebels Assault Gao, Northern Garrison|author1=Cheick Dioura|author2=Adama Diarra|lastauthoramp=yes|agency=Reuters|date=31 March 2012|work=Huffington Post|accessdate=5 April 2012}}</ref> 6 اپریل 2012 نو‏‏ں ، ایہ بیان کردے ہوئے کہ اس نے اپنے تمام مطلوبہ علاقے نو‏‏ں حاصل کرلیا اے ، ایم این ایل اے نے مالی تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا ۔ اُتے ، [[افریقی اتحاد|افریقی یونین]] تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] ذریعہ اس اعلامیہ نو‏‏ں باطل قرار دے ک‏ے مسترد کردتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|publisher=BBC News|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGfVdHeO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|accessdate=28 August 2012}}</ref> == اسلام پسند – قوم پرست تنازع (جون – نومبر 2012) == اس خطے تو‏ں ملیان د‏‏ی سرکاری فوجاں دے انخلا دے بعد ، سابق باہمی جنگجوواں انصار ڈائن ، ایم او ڈبلیو اے ، تے ایم این ایل اے نے جلد ہی اک دوسرے دے نال نال عوام تو‏ں وی تنازعہ کھڑا کيتا۔ 5 اپریل 2012 نو‏‏ں ، اسلام پسند ، ممکنہ طور اُتے AQIM یا MOJWA تو‏ں ، نے گاو وچ الجزائر دے قونصل خانے وچ داخل ہوئے تے یرغمالی بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://afrique.blog.lemonde.fr/2012/04/05/les-rebelles-touareg-en-guerre-contre-al-qaida-au-maghreb-islamique/|title=Les rebelles touareg en guerre contre Al Qaida au Maghreb islamique ?|website=Le Monde|date=5 April 2012|accessdate=9 April 2012|archivedate=8 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408192345/http://afrique.blog.lemonde.fr/2012/04/05/les-rebelles-touareg-en-guerre-contre-al-qaida-au-maghreb-islamique/}}</ref> ایم این ایل اے بغیر کسی تشدد دے انہاں د‏‏ی رہائی اُتے گل گل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا ، تے اک ایم این ایل اے کمانڈر نے کہیا کہ اس تحریک نے ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں غیر مسلح کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elwatan.com/actualite/pour-liberer-les-otages-algeriens-des-negociations-avec-belmokhtar-sont-en-cours-08-04-2012-165949_109.php|title=Pour libérer les otages algériens : des négociations avec Belmokhtar sont en cours|publisher=El Watan|date=8 April 2012|language=French|accessdate=9 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120409152419/http://www.elwatan.com/actualite/pour-liberer-les-otages-algeriens-des-negociations-avec-belmokhtar-sont-en-cours-08-04-2012-165949_109.php|archivedate=9 April 2012}}</ref> 8 اپریل نو‏‏ں ، زیادہ تر عرب ملیشیا نے خود نو‏‏ں نیشنل لبریشن فرنٹ آف اوازواد (ایف این ایل اے) کہنے تو‏ں ، تیاریگ حکمرانی کيت‏ی مخالفت کرنے ، ایم این ایل اے نال جنگ کرنے تے "امن تے معاشی سرگرمیاں وچ واپسی" دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا۔ اس گروپ نے 500 جنگجوواں اُتے مشتمل ہونے دا دعوی کيتا سی۔ <ref>{{Cite news|title=New north Mali Arab force seeks to "defend" Timbuktu|first1=Bate|last1=Felix|first2=Adama|last2=Diarra|agency=Reuters|date=10 April 2012|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE83901120120410|accessdate=2 October 2020|archivedate=19 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019185110/http://www.reuters.com/article/2012/04/10/ozatp-mali-north-idAFJOE83901120120410}}</ref> 14 مئی نو‏‏ں گاو وچ مظاہرین دے نال MNLA د‏‏ی جھڑپ وچ ہوئی ، جس وچ مبینہ طور اُتے چار زخمی تے اک ہلاک ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/mali_separatists_send_group_to_talk_to_protesters/666619.html|title=Mali Separatists Send Group to Talk to Protestors|date=15 May 2012|publisher=Voice of America|accessdate=16 May 2012}}</ref> 6 جون نو‏‏ں ، کڈال دے رہائشیاں نے قصبے وچ تے ایم این ایل اے د‏‏ی حمایت وچ شریعت دے نفاذ دے خلاف احتجاج کيتا ، جس نو‏‏ں انصار ڈائن دے ممبراں نے زبردست منتشر کردتا۔ 8 جون د‏‏ی رات تک ، شہر وچ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دے باغی اک دوسرے دے خلاف خود کار ہتھیاراں تو‏ں جھڑپ ہوگئے ، اس جھڑپ وچ دو دم توڑ گئے۔ <ref name="KidalProtest2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18377168|title=Mali rebel groups 'clash in Kidal'|date=8 June 2012|publisher=BBC News|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121223052848/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18377168|archivedate=23 December 2012}}</ref> جون دے شروع وچ ، نائیجیریا دے صدر مہمدادو اسوفو نے بیان دتا کہ افغان تے پاکستانی جہادی توورگ اسلام پسند باغیاں نو‏‏ں تربیت دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20120607-foreign-jihadists-operating-trainers-northern-mali-issofou-france24-interview|title=Afghan, Pakistani jihadists 'operating in northern Mali'|date=7 June 2012|publisher=France 24}}</ref> === گاو تے اس دے بعد د‏‏ی جنگ === [[فائل:Tuareg rebel in northern Mali.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اک طوراق تکنیکی]] [[فائل:Islamist fighters in northern Mali.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اسلام پسند جنگجو]] انضمام د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہونے دے بعد ، ایم این ایل اے تے اسلام پسنداں دے وچکار جھڑپاں ودھنے لگاں ، پاور شیئرنگ معاہدے اُتے دستخط کرنے دے باوجود۔ <ref name="autogenerated22">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004|title=Mali Tuareg and Islamist rebels agree on Sharia state|date=26 May 2012|publisher=BBC News|accessdate=27 May 2012|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO7JoGGO?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18224004|archivedate=23 November 2012}}</ref> 26 جون 2012 نو‏‏ں گاو شہر وچ مظاہرے ہوئے ، جنہاں د‏‏ی اکثریت ٹیورگس نئيں اے (جداں کہ ایم این ایل اے دے مخالف اے ) ، بلکہ سونہھے تے [[فولا قوم|پھولا دے]] لوکاں جداں ذیلی سہارن گروپس ني‏‏‏‏ں۔ مظاہرین نے تیورگ باغیاں تے مالی د‏‏ی تقسیم د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مبینہ طور اُتے ایم این ایل اے دے دستےآں دے ذریعہ احتجاج دے نتیجے وچ دو افراد ہلاک ہوگئے۔ مظاہرین نے ملیان تے اسلام پسند پرچم دونے دا استعمال کيتا ، تے فرانس 24 نے اطلاع دتی اے کہ بہت سارے مقامی لوکاں نے تیورگ قوم پرستاں د‏‏ی مخالفت تے ازواد د‏‏ی علیحدگی دے نتیجے وچ اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{cite news|url=http://observers.france24.com/content/20120629-mali-backed-popular-support-islamists-drive-tuareg-separatists-north-city-gao|title=Backed by popular support, Mali's Islamists drive Tuareg from Gao|author=Peggy Brugiere|date=29 June 2012|publisher=France 24|accessdate=2 October 2020|archivedate=11 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611010918/http://observers.france24.com/content/20120629-mali-backed-popular-support-islamists-drive-tuareg-separatists-north-city-gao}}</ref> 26 جون 2012 نو‏‏ں ، تناؤ ایم این ایل اے تے موجو ڈبلیو اے دے وچکار گاو وچ آل آؤٹ لڑائی نو‏‏ں ہويا ، دونے فریقاں نے بھاری ہتھیاراں تو‏ں فائرنگ کيتی۔ لڑائی وچ ایم این ایل اے دے سکریٹری جنرل بلال اگ اچیرف زخمی ہوگئے۔ ایم این ایل اے نو‏‏ں جلد ہی شہر تو‏ں ، تے کدال تے ٹمبکٹو تو‏ں کچھ ہی دیر بعد ہی کڈ دتا گیا۔ اُتے ، ایم این ایل اے نے دسیا کہ اس نے خطے وچ کچھ پینڈو علاقےآں نو‏‏ں فورسز نو‏‏ں برقرار رکھنے تے انہاں اُتے قابو پالیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/16/world/africa/local-militia-bolsters-islamist-militants-in-mali.html?_r=1|title=As Refugees Flee Islamists in Mali, Solutions Are Elusive|author=Adam Nossiter|date=15 July 2012|work=The New York Times|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGhBsP5a?url=http://www.nytimes.com/2012/07/16/world/africa/local-militia-bolsters-islamist-militants-in-mali.html?_r=2|accessdate=28 August 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> اکتوبر 2012 تک ، ایم این ایل اے نے مناکا شہر اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھیا ، سیکڑاں افراد اسلام پسنداں د‏‏ی حکومت تو‏ں اس شہر وچ پناہ لے رہے سن ، تے الجزائر د‏‏ی سرحد دے نیڑے ٹنزواتین شہر۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.elwatan.com/international/les-limites-de-l-intervention-militaire-11-10-2012-188459_112.php|title=The limits of military intervention|last=Salima Tlemçani|date=11 October 2012|website=El Watan|archivedate=15 October 2012|language=French|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQUzSiI?url=http://www.elwatan.com/international/les-limites-de-l-intervention-militaire-11-10-2012-188459_112.php|accessdate=15 October 2012}}</ref> ايس‏ے مہینے وچ ، اک وکھ وکھ گروپ MNLA تو‏ں ٹُٹ گیا۔ اپنے آپ نو‏‏ں آزادی د‏‏ی آزادی دے لئی محاذ دا ناں دیندے ہوئے ، اس گروپ نے کہیا کہ تیورگ د‏‏ی آزادی ہن کوئی حقیقت پسندانہ مقصد نئيں اے تے انہاں نو‏ں اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی اُتے توجہ دینی ہوئے گی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|title=Mali's secular Tuareg rebels splinter, new group says independence unrealistic|author=Brahima Ouedraogo|date=24 September 2012|agency=Associated Press|work=The Star Tribune|archivedate=15 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQo1tFn?url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|accessdate=15 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ڈوینٹزا تے مونکا دا قبضہ === [[فائل:Islamist fighters in northern Mali2.PNG|thumb| شمالی مالی وچ اسلام پسند جنگجو]] یکم ستمبر 2012 نو‏‏ں ، موز ڈبلیو اے نے جنوبی قصبہ ڈونٹزا اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جو اس تو‏ں پہلے سونگھائی سیکولر ملیشیا ، گنڈا اسو دے پاس سی۔ MOWWA دے اک ترجمان نے دسیا کہ اس گروپ نے گینڈا اسو دے نال معاہدہ کيتا سی ، لیکن جدو‏ں ملیشیا آزادانہ طور اُتے کم کردی دکھادی دیندی سی ، تے اس نے اس شہر اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا سی ، تے گانڈا اسو دے نال اک مختصر تعطل دے بعد اس شہر اُتے کنٹرول حاصل کرلیا سی۔ اک بار جدو‏ں MOWWA دے فوجیاں نے شہر نو‏‏ں گھیرے وچ لیا ، مبینہ طور اُتے ملیشیا نے بغیر کسی جنگ دے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں نو‏ں مسلح کردتا گیا۔ 16 نومبر 2012 نو‏‏ں ، تیاریگ ایم این ایل اے فورسز نے قصبے نو‏‏ں دوبارہ قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ گاو دے خلاف کارروائی کيتی۔ اُتے ، دن دے اختتام تک ، اسلام پسنداں نے انہاں اُتے حملہ کرنے دے بعد ، MOAWWA فورسز دے ذریعہ طوارق نو‏‏ں پیٹا گیا۔ ملیان دے اک سیکیورٹی ذرائع نے دسیا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک درجن ایم این ایل اے جنگجو ہلاک ہوئے جدو‏ں کہ اسلام پسند صرف اک ہی ہلاک ہوئے۔ ایم این ایل اے دے اک عہدیدار نے دسیا کہ انہاں د‏‏ی افواج نے مزاوا دے 13 جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک تے 17 نو‏‏ں زخمی کردتا ، جدو‏ں کہ اوہ صرف نو زخمی ہوئے۔ <ref name="breaks">{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20121116-malian-tuaregs-Gao-MNLA-|title=New fighting breaks out in northern Mali|publisher=France 24|date=16 November 2012|accessdate=12 January 2013}}</ref> 19 نومبر 2012 نو‏‏ں ، MOJWA تے AQIM فورسز نے مشرقی قصبہ مونکا دا قبضہ ک‏ر ليا ، جو اس تو‏ں پہلے ایم این ایل اے دے پاس سی ، جس وچ دونے اطراف دے درجناں جنگجو تے شہری ہلاک ہوئے سن ۔ لڑائی دے پہلے دن ، ایم این ایل اے نے دعوی کيتا کہ اس د‏ی فورسز نے 65 اسلام پسند جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيتا ، جدو‏ں کہ اوہ صرف اک ہلاک تے 13 زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام پسنداں نے اپنی طرف تو‏ں دسیا کہ انہاں نے 100 تو‏ں ودھ ایم این ایل اے جنگجوواں نو‏‏ں ہلاک کيتا تے 20 نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ == غیر ملکی مداخلت (جنوری 2013) == [[فائل:Northern Mali conflict.svg|سجے|thumb| نقشہ جنوری 2013 وچ باغیاں دے زیر قبضہ علاقے د‏‏ی مکمل حد دکھا رہیا اے ، اس تو‏ں پہلے کہ اسنو‏ں ملیان تے فرانسیسی افواج نے دوبارہ قبضہ کرلیا سی]] [[فائل:Pro-government militia in Mali training.PNG|thumb| حکومت نواز ملیشیا دے ممبران سیورے وچ تربیت دے رہے نيں]] [[فائل:Pro-government militia in Mali training3.PNG|thumb| حکومت نواز ملیشیا دے ممبران سیورے وچ تربیت دے رہے نيں]] غیر ملکی فوجی مداخلت دے لئی مالی حکومت تے ایکوواس دونے د‏‏ی درخواستاں دے بعد ، 12 اکتوبر 2012 نو‏‏ں [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ ]] متفقہ طور اُتے ، <ref name="TapaiUN">{{حوالہ ویب|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2012/10/14/2003545138|title=UN Security Council aims for intervention in Mali|publisher=Tapai Times, via AFP|date=14 October 2012|accessdate=13 October 2012}}</ref> اقوام متحدہ دے چارٹر دے باب VII دے تحت ، <ref name="UN-UN">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43281&Cr=+mali+&Cr1=#.UHnwscWHJ8E|title=Security Council paves way for possible intervention force in northern Mali|publisher=United Nations|date=12 October 2012|accessdate=13 October 2012}}</ref> نے اک افریقی د‏‏ی منظوری دے لئی فرانسیسی قرارداد منظور کيتی۔ اسلامی عسکریت پسنداں دا مقابلہ کرنے وچ مالی د‏‏ی فوج د‏‏ی مدد دے لئی اک مشترکہ فورس۔ اس قرارداد وچ فوجی مداخلت دے لئی "تفصیلی تے قابل عمل سفارشات" دے لئی 45 دن دا وقت دتا گیا جس دا مسودہ ایکوواس تے افریقی یونین تیار کريں گا ، جس وچ 3،000 مجوزہ فوجیاں د‏‏ی اطلاع دتی گئی ا‏‏ے۔ ECOWAS دے پہلے منصوبے نو‏‏ں سفارتکاراں نے کافی تفصیل دے فقدان د‏‏ی بنا اُتے مسترد کردتا سی۔ 8 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] ذریعہ باغیاں نو‏‏ں اطلاع دتی گئی سی [[الجزیرہ|کہ]] انہاں نے کونہ شہر دے نیڑے بارہ مالیان سرکاری فوجیاں نو‏‏ں قبضہ کرلیا ا‏‏ے۔ <ref>Al Jazeera, [http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013181147990618.html Rebels capture Mali government troops], Al Jazeera, 8 January 2013</ref> ايس‏ے دن ، آر ایف آئی نے اطلاع دتی اے کہ سرکاری فوجیاں نے انتباہی گولیاں چلاواں تے کونٹہ تو‏ں ڈوونٹزا د‏‏ی طرف قدرے ترقی کيتی۔ <ref>[http://www.rfi.fr/afrique/20130108-mali-bruits-bottes-ligne-demarcation-ansar-dine-aqmi-mujao-boko-haram-al-qaida Mali : tirs de sommation sur la ligne de démarcation], Radio France Internationale. 8 January 2013</ref> === ایم این ایل اے نے ملیان حکومت دے نال اتحاد کرلیا === دسمبر تک ، ہن بے گھر ہونے والے ایم این ایل اے نے ملیان حکومت دے نال امن مذاکرات دا آغاز کيتا تے مالی دے اندر خود حکمرانی کيت‏ی درخواست دے حق وچ ازادی آزادی دے اپنے سابقہ اہداف نو‏‏ں ترک کردتا۔ جنوری 2013 وچ فرانسیسی داخلے دے بعد ، پیرس وچ ایم این ایل اے دے ترجمان موسا اگ اساریڈ (جنھاں نے آزادی تو‏ں دستبردار ہونے اُتے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|title=WebCite query result|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRQo1tFn?url=http://www.startribune.com/world/171061311.html?refer=y|archivedate=15 October 2012}}</ref> مہینے پہلے ہی ٹوٹا ہويا گروپ ایف پی اے اُتے تنقید کيت‏ی سی) نے اعلان کيتا کہ ایم این ایل اے اپنے سابق مخالفین نو‏‏ں "مدد کرنے دے لئی تیار اے " اسلام پسنداں دے خلاف لڑائی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/articles/2013/01/14/260337.html|title=Al Arabiya: Tuareg rebels ready to help French forces in Mali|accessdate=17 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117062221/http://english.alarabiya.net/articles/2013/01/14/260337.html|archivedate=17 January 2013}}</ref> اس وقت ، ایم این ایل اے کسی وڈے علاقے اُتے قابو نئيں رکھدا سی تے اوہ صرف موریتانیا ، الجیریا تے نائجر د‏‏ی سرحداں دے نیڑے پینڈو تے صحرائی علاقےآں وچ مضبوط سی ، کیونجے اسنو‏ں اسلام پسند گروہاں نے اپنے بیشتر دعویدار علاقے تو‏ں دور کردتا سی۔ اس اعلامیے دے بعد ، ایم این ایل اے نے جنوری دے آخر وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں دوبارہ جوڑ لیا ، تے اک علحدہ دھڑے د‏‏ی مدد تو‏ں ، جنوری دے آخر وچ تیسالیت تے کیدال (اسلام پسنداں دے خلاف سابقہ ایم این ایل اے دے حامی مظاہرےآں د‏‏ی جگہ) نو‏‏ں واپس لے لیا۔ === کونہ د‏‏ی لڑائی تے فرانسیسی مداخلت === [[فائل:French troops in Bamako.PNG|thumb| فرانسیسی فوجاں باماکو پہنچ گئياں]] 10 جنوری 2013 نو‏‏ں ، اسلام پسند فورسز نے 600 واقع واقع کونہ دے اسٹریٹجک قصبے اُتے قبضہ کرلیا &nbsp; راجگڑھ تو‏ں کلو میٹر ، ملیان فوج تاں۔ بعدازاں ، اک اندازے دے مطابق 1200 اسلام پسند جنگجو موپٹی دے نیڑے 20 کلومیٹر دے فاصلے اُتے پہنچ گئے ، جو مالی ملٹری کیریژن دے نیڑے واقع شہر ا‏‏ے۔ <ref name="france3">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013111135659836345.html|title=France begins Mali military intervention|date=11 January 2013|publisher=[[الجزیرہ]]|accessdate=11 January 2013}}</ref> اگلے ہی دن ، فرانسیسی فوج نے تنازعہ وچ مداخلت کردے ہوئے ، اوپریشن سرول دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/la-france-demande-une-acceleration-de-la-mise-en-place-de-la-force-internationale-au-mali_1816033_3212.html|title=Mali – la France a mené une série de raids contre les islamistes|date=12 January 2013|website=Le Monde|accessdate=13 January 2013}}</ref> تجزیہ کاراں دے مطابق فرانسیسیاں نو‏‏ں ساویری فوجی ہوائی اڈ ،ہ د‏‏ی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے منصوبہ بندی تو‏ں جلد عمل کرنے اُتے مجبور کيتا گیا ، جو 60 وچ واقع اے &nbsp; ہور کاروائیاں دے لئی کونہ دے جنوب وچ کلومیٹر دور۔ اس کارروائی وچ اسپیشل فورسز دے گزیل ہیلی کاپٹراں دا استعمال شامل سی ، جس نے موپٹی د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے والے اک اسلامی کالم نو‏‏ں روک دتا سی ، تے [[چاڈ]] وچ اک اڈے تو‏ں چلنے والے [[فرانسیسی فضائیہ|آرمی ڈی ایل ایر]] دے چار میراج 2000-D جیٹ طیارےآں دا استعمال وی شامل سی۔ گیارہويں تے بارہويں دے درمیان رات نو‏‏ں میراجس دے ذریعہ 12 اہداف آئے۔ فرانسیسی چیف آف آرمی اسٹاف ، آوارڈ گیلائڈ ، نے اعلان کيتا کہ اسلام پسند کوننا تو‏ں دستبردار ہوگئے تے شمال وچ کئی درجن کلومیٹر پِچھے ہٹ گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2013/01/12/mali-apres-la-mort-rapide-d-un-officier-l-operation-militaire-s-annonce-tres-dure_1816237_3212.html|title=Mali : après la mort rapide d'un officier, l'opération militaire s'annonce compliquée|website=Le Monde|accessdate=13 January 2013}}</ref> فضائی حملےآں وچ مبینہ طور اُتے نصف درجن اسلام پسند مسلح پک اپ ٹرک تے باغی کمانڈ سنٹر تباہ ہوگئے۔ اک فرانسیسی پائلٹ ، لیفٹیننٹ ڈیمئین بوئٹکس ، اس آپریشن دے دوران زمینی فائر تو‏ں انہاں دے حملے دا ہیلی کاپٹر گرنے دے بعد ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/140881/|title=French airstrikes destroy Mali rebel command center|publisher=Panarmenian.net|accessdate=13 January 2013}}</ref> 11 جنوری 2013 د‏‏ی رات دے دوران ، مالین فوج نے ، جسنو‏ں فرانسیسی فوجیاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، نے دعوی کيتا اے کہ اس نے کونہ نامی قصبے اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا اے ، تے دعوی کيتا اے کہ اس نے 100 تو‏ں زیادہ اسلام پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ، ملیان دے اک لیفٹیننٹ نے دسیا کہ کونا دے ارد گرد آپریشن جاری ني‏‏‏‏ں۔ اے ایف پی دے گواہاں نے کونا دے آس پاس درجناں اسلام پسند لاشاں دیکھی سن ، جنہاں وچو‏ں اک نے کہیا سی کہ اس د‏ی 46 لاشاں گنی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.liberation.fr/monde/2013/01/12/mali-un-soldat-francais-tue-dans-des-raids-helicopteres_873532|title=Mali: Hollande réunit son conseil de Défense à l'Elysée|website=Libération|accessdate=13 January 2013|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130113125009/http://www.liberation.fr/monde/2013/01/12/mali-un-soldat-francais-tue-dans-des-raids-helicopteres_873532}}</ref> فرانسیسیاں نے دسیا کہ چار باغی گاڑیاں انہاں دے فضائی حملےآں د‏‏ی زد وچ آگئياں ، <ref name="downed">{{حوالہ ویب|url=http://www.aviationweek.com/Blogs.aspx?plckBlogId=Blog:27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7&plckPostId=Blog%3A27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7Post%3Afc288939-6cb4-45dc-8edb-c96a58c0dce0|title=Gazelle Downed in French Air Raid, Soldier Killed|website=Aviation Week & Space Technology|accessdate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130112230753/http://www.aviationweek.com/Blogs.aspx?plckBlogId=Blog:27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7&plckPostId=Blog%3A27ec4a53-dcc8-42d0-bd3a-01329aef79a7Post%3Afc288939-6cb4-45dc-8edb-c96a58c0dce0|archivedate=12 January 2013}}</ref> while <ref name="downed"/> جدو‏ں کہ مالین آرمی نے دعوی کيتا اے کہ نیڑے 30 گڈیاں اُتے بمباری کيتی گئی ا‏‏ے۔ کئی کئی ملیان فوجی تے 10 عام شہری وی مارے گئے۔ MOJWA دے صدر دفاتر ، [[گاو|گاو دے]] رہائشی نے دسیا کہ شہر دا اسپتال مردہ تے زخمیاں تو‏ں مغلوب ہوگیا ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ، اک مقامی رہائشی نے کونی دے آس پاس 148 لاشاں گناں۔ [[فائل:French Mirage 2000 prepares to refuel from a U.S. Air Force KC-135 Stratotanker over Africa on Feb. 2, 2013.jpg|سجے|thumb| 2 فروری 2013 نو‏‏ں افریقی ملکاں وچ فرانسیسی میرج 2000 ایندھن لے رہیا۔]] فرانسیسی تعینا‏‏تی دے نتیجے وچ ، ایکوواس نے کہیا کہ اس نے مالی نو‏‏ں فوری طور اُتے فوجیاں نو‏‏ں تعینات کرنے دا حکم دتا اے ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا کہنا اے کہ پہلے تو‏ں طے شدہ اقوام متحدہ د‏‏ی زیرقیادت فورس نو‏‏ں مستقب‏‏ل نیڑے وچ تعینات کيتا جائے گا ، تے یوروپی یونین نے کہیا سی کہ مالی وچ فوجی تربيت‏ی دستے بھیجنے د‏‏ی تیاریاں وچ اضافہ ایم این ایل اے نے اسلام پسنداں دے خلاف کارروائی وچ شامل ہونے د‏‏ی پیش کش وی کيتی۔ 12 جنوری نو‏‏ں برطانوی حکومت نے اعلان کيتا کہ اوہ مالی وچ بنیادی طور اُتے فرانسیسی بلکہ ممکنہ طور اُتے افریقی افواج نو‏‏ں لے جانے دے لئی غیر جنگی کردار وچ دو [[شاہی فضائیہ|رائل ایئرفورس]] سی 17 ٹرانسپورٹ طیارے تعینات کررہی ا‏‏ے۔ 13 جنوری نو‏‏ں ، علاقائی سلامتی دے ذرائع نے اندالن کریم دے "کوجک" دے ناں تو‏ں عبدل کریم د‏‏ی کونہ وچ ہلاکت دا اعلان کيتا ، جو انصاردین گروپ دے اک اعلیٰ سطحی رہنما ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_un_haut_responsable_d_Ansar_Dine_tue_dans_les_combats_a_Konna_98130120131030.asp|title=ALERTE – Mali: un haut responsable d'Ansar Dine tué dans les combats à Konna|publisher=Romandie.com|accessdate=13 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072512/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_un_haut_responsable_d_Ansar_Dine_tue_dans_les_combats_a_Konna_98130120131030.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانسیسی وزیر دفاع لی ڈریان نے کہیا کہ مالی وچ نويں فضائی حملے جاری سن ، ایہ گذشتہ رات دے دوران ہويا تے اگلے دن وی ہوئے گا۔ لاری دے رہائشی نے دسیا کہ اس علاقے وچ فضائی حملے کیتے گئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=BABA AHMED and RUKMINI CALLIMACHI – The Associated Press|url=http://www.nwherald.com/mobile/article.xml/articles/2013/01/12/157ca9e72e444982b77f481c0da00fc0/index.xml|title=Northwest Herald &#124; Hundreds of French troops drive back Mali rebels|publisher=Nwherald.com|accessdate=13 January 2013}}</ref> فضائی حملےآں دا مرکز تن علاقےآں کوننا ، لاری تے ڈوینٹزا اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.alakhbar.info/5767-0-Mali-Laviation-francaise-bombarde-les-positions-du-MUJAO-a-Douentza.html|title=Alakhbar &#124; Mali: L'aviation française bombarde les positions du MUJAO à Douentza|publisher=Fr.alakhbar.info|accessdate=13 January 2013}}</ref> گاو وچ دو ہیلی کاپٹر اسلام پسنداں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کردے ہوئے دکھائے گئے۔ اک درجن ہڑتالاں نے شہر تے اس دے مضافات نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ اک رہائشی نے اطلاع دتی کہ گاؤ دے آس پاس دے تمام اسلام پسند اڈاں نو‏‏ں ہڑتالاں دے ذریعہ آپریشن تو‏ں باہر لے لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_francaises_sur_Gao_74130120131639.asp|title=Mali frappes francaises sur Gao|publisher=Romandie.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072518/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_francaises_sur_Gao_74130120131639.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانس دے فضائیہ نے کدال وچ اک اسلام پسند اڈے نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_aeriennes_francaises_pres_de_Kidal_autre_bastion_jihadiste_69130120131813.asp|title=Mali frappes aeriennes francaises pres de Kidal autre bastion jihadiste|publisher=Romandie.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118072525/http://www.romandie.com/news/n/_ALERTE___Mali_frappes_aeriennes_francaises_pres_de_Kidal_autre_bastion_jihadiste_69130120131813.asp|archivedate=18 January 2013}}</ref> فرانسیسی وزیر دفاع لی ڈریان نے اعلان کيتا اے کہ راؤفیل دے چار جنگجوواں نے گاو فضائی حملےآں وچ حصہ لیا سی۔ انہاں نے فرانس چھڈ دتا تے ہن چاڈ وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://champagne-ardenne.france3.fr/2013/01/13/ba-113-les-avions-de-chasse-rafale-prets-intervenir-au-mali-179863.html|title=Quatre Rafale de la BA 113 ont conduit des frappes aériennes près de Gao, au Mali|language=fr|publisher=France 3 Champagne-Ardenne}}</ref> دسیا گیا اے کہ انہاں حملےآں دے بعد جس نے انہاں دے ٹھکانےآں نو‏‏ں تباہ کيتا ، موجا فورس نے گاو نو‏‏ں چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1247720/1/.html|title=France pounds Islamist strongholds in northern Mali|publisher=Channel NewsAsia|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116124815/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1247720/1/.html}}</ref> رہائشیاں نے دسیا کہ گاو فضائی حملےآں وچ 60 اسلام پسند ہلاک ہوگئے۔ کچھ دوسرے گھراں وچ چھپے ہوئے سن تے رات دے وقت انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں چندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Le Figaro|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/01/14/97001-20130114FILWWW00412-mali-plus-de-60-jihadistes-tues.php|title=Mali: plus de 60 jihadistes tués|date=14 January 2013}}</ref> 14 جنوری نو‏‏ں ، اسلام پسنداں نے دیبلی 400 اُتے حملہ کيتا &nbsp; [[بماکو|باماکو دے]] شمال وچ کلومیٹر شمال وچ ، حکومت دے زیر انتظام علاقےآں وچ ۔ اوہ موریطانی سرحد تو‏ں آئے سن جتھ‏ے اوہ فضائی حملےآں تو‏ں بچنے دے لئی فرار ہوگئے سن ۔ ابو زید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا AQIM رہنما اس آپریشن د‏‏ی قیادت کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|website=Le Figaro|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/01/14/97001-20130114FILWWW00457-mali-attaque-des-islamistes-sur-la-route-de-bamako.php|title=Mali: attaque des islamistes sur la route de Bamako|date=14 January 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، اسلام پسنداں نے فرانسیسی سرزمین اُتے حملے کرنے دا وعدہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=France 24|url=http://www.france24.com/en/20130114-mali-france-intervention-terrorist-attacks|title=Mali-based Islamists pledge attacks on French soil|date=14 January 2013}}</ref> جہادیاں نے اپنے حملےآں دے چند گھنٹےآں بعد ہی دیبالی دا کنٹرول سنبھال لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Mali : revivez la quatrième journée de l'opération "Serval"|url=http://www.bfmtv.com/international/direct-mali-423820.html|publisher=BFM TV|accessdate=18 January 2013|language=French|date=14 January 2013}}</ref> 15 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر دفاع نے تصدیق د‏‏ی کہ مالی فوج نے پہلے دعوواں دے باوجود ، باغی فوجاں تو‏ں کونا نو‏‏ں دوبارہ نئيں چھڑایا ا‏‏ے۔ دراں اثنا ، رائل کینیڈا د‏‏ی ایئر فورس نے مالی دے لئی اک سی 17 ٹرانسپورٹ طیارہ وی روانہ کيتا جس طرح برطانوی سی 17 طیارےآں دے جہاز سی۔ ڈنمارک د‏‏ی پارلیمنٹ نے سی -130 ٹرانسپورٹ طیارے وچ حصہ ڈالنے دا فیصلہ کيتا تے بیلجیئم د‏‏ی حکومت نے دو سی -130 طیارے نال نال اک میڈیکل اجزاء اگسٹا اے 109 میڈیوک میڈیکل انخلاء ہیلی کاپٹر دے نال نال مالی نو‏‏ں 80 امدادی عملے بھیجنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=europe online publishing house gmbh – europeonline-magazine.eu|url=http://www.europeonline-magazine.eu/belgien-stellt-zwei-flugzeuge-und-einen-hubschrauber-fuer-mali_258627.html|title=Belgien stellt zwei Flugzeuge und einen Hubschrauber für Mali|publisher=Europeonline-magazine.eu|date=20 November 2012|accessdate=15 January 2013|language=de|archivedate=31 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131161757/http://www.europeonline-magazine.eu/belgien-stellt-zwei-flugzeuge-und-einen-hubschrauber-fuer-mali_258627.html}}</ref> === آمناس وچ یرغمالی دے بحران وچ === 16 جنوری نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ اے کیی ایم عسکریت پسنداں دے اک گروہ نے مالی تو‏ں [[الجزائر|الجیریا دی]] سرحد عبور کيت‏ی سی تے اس نے لیبیا د‏‏ی سرحد دے نیڑے آمناس وچ الجزائر / اسٹیٹوئیل / بی پی دے زیرقیاض قدرتی گیس دے فیلڈ اُتے قبضہ کرلیا سی۔ عسکریت پسنداں دے دو غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں ہلاک کرنے تے 41 غیر ملکی شہریاں نو‏‏ں یرغمال بنائے رکھنے دے بارے وچ دسیا گیا اے ، تے اس گروپ دے اک ترجمان نے دسیا اے کہ اس حملے دا مقصد انہاں ملکاں تو‏ں بدلہ لینا سی جنہاں نے مالی وچ مداخلت د‏‏ی سی۔ مبینہ طور اُتے انہاں مغویاں وچ متعدد امریکی ، جاپانی ، برطانوی ، رومانیہ ، فلپائنی تے ناروے دے شہری شامل سن ۔ الجیریا مبینہ طور اُتے عسکریت پسنداں تو‏ں مغویاں د‏‏ی رہائی د‏‏ی کوشش تے انہاں دے حصول دے لئی گل گل کر رہیا سی۔ 19 جنوری نو‏‏ں اس عسکریت پسندی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی حتمی حملے وچ 11 عسکریت پسند تے 7 مغوی ہلاک ہوگئے سن ۔ اس دے علاوہ ، 16 غیر ملکی یرغمالیاں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا ، جنہاں وچ 2 امریکی ، 2 جرمن ، تے 1 پرتگالی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Goh">{{حوالہ ویب|last=Goh|first=Melisa|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2013/01/19/169781140/hostages-militants-reported-dead-in-algerian-assault|title=Hostages, Militants Reported Dead After Assault Ends Standoff: The Two-Way|publisher=NPR|date=19 January 2013|accessdate=19 January 2013}}</ref> === ملیان شمال د‏‏ی طرف پیش قدمی === 16 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی اسپیشل فورسز نے ملیان فوج دے نال مل ک‏ے ، دیبالی شہر دے اندر جہادیاں دے چھوٹے تے موبائل گروپاں تو‏ں لڑنا شروع کيتا ، لیکن فرانسیسی وزیر دفاع نے دیبالی وچ فرانسیسی فوج د‏‏ی لڑائی د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Mali: Le Drian dément des combats au corps à corps... Vote du Parlement si l'opération française va au-delà de quatre mois, selon Hollande|url=http://www.20minutes.fr/article/1080907/direct-mali-premiers-combats-corps-a-corps-francais|publisher=20 Minutes.fr|accessdate=18 January 2013|date=17 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119020452/http://www.20minutes.fr/article/1080907/direct-mali-premiers-combats-corps-a-corps-francais|archivedate=19 January 2013}}</ref> اسی دن ، اسپین د‏‏ی حکومت نے رسد تے تربیت د‏‏ی حمایت دے مقاصد دے لئی مالی نو‏‏ں اک ٹرانسپورٹ طیارے بھیجنے د‏‏ی منظوری دے دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=España ofrece un avión de transporte para la intervención en Malí|url=http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html|website=ABC|location=Spain|accessdate=18 January 2013|date=17 January 2013|archivedate=18 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118174648/http://www.abc.es/espana/20130114/rc-espana-ofrece-avion-transporte-201301141451.html}}</ref> دراں اثنا ، جرمنی د‏‏ی حکومت نے راجگڑھ باماکو وچ افریقی فوجیاں نو‏‏ں لے جانے دے لئی دو ٹرانسال سی 160 ٹرانسپورٹ طیارے د‏‏ی شراکت د‏‏ی اجازت دتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ، اٹلی د‏‏ی حکومت نے ہوائی آوا جائی اُتے مبنی لاجسٹک سپورٹ دا وعدہ کيتا۔ مبینہ طور اُتے اس قصبے دے نیڑے اسلام پسنداں دے پائے جانے دے بعد ، 17 جنوری نو‏‏ں ، بنامبا نو‏‏ں الرٹ کردتا گیا سی۔ ملیان فوج نے فوری طور اُتے 100 فوجیاں نو‏‏ں قصبے وچ تعینات کيتا ، جنہاں نو‏ں بعد وچ تقویت ملی۔ مبینہ طور اُتے اسلام پسنداں دا اک قافلہ دیبلی تو‏ں رخصت ہويا تے ايس‏ے دن بنامبا د‏‏ی طرف جارہیا سی ، لیکن اس شہر وچ بالآخر کوئی لڑائی نئيں ہوئی۔ 18 جنوری نو‏‏ں ، ملیان فوج نے اک بیان جاری کيتا جس وچ دعوی کيتا گیا اے کہ اوہ دوبارہ کونہ اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ اس دعوے د‏‏ی تصدیق کونہ رہائشیاں تے نال ہی انصارالدین دے ترجمان نے وی کيتی۔ مقامی ذرائع دے مطابق ايس‏ے دن، باغیاں دیابالی شہر تو‏ں باہر کڈیا گیا ۔ 19 جنوری نو‏‏ں ایہ اطلاعات سامنے آئیاں کہ گاو دے رہائشیاں نے اک مقامی صحافی ، کیڈر ٹورے دے قتل دے انتقامی کارروائی وچ ممتاز اسلام پسند رہنما تے شہر دے MOJWA پولیس کمشنر ، ایلائو ٹور نو‏‏ں باز آؤٹ کردتا۔ اے ایف پی نے مقامی رپورٹس دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ اسلام پسند پہاڑی تے مشکل تو‏ں [[علاقہ کڈال|رسہ کشت علاقے]] وچ پناہ حاصل کرنے دے لئی دوسرے علاقےآں نو‏‏ں اپنے زیر اقتدار چھڈنا شروع کردتے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دن ، نائیجیریا دے شہر اوکیین دے نیڑے ، جدو‏ں اوہ مالی د‏‏ی طرف جارہے سن ، نائیجیریا دے دو فوجی ہلاک تے پنج زخمی ہوگئے۔ 20 جنوری نو‏‏ں ، امریکا نے اس تو‏ں انکار کيتا کہ انہاں نے اس تنازعہ وچ فرانسیسیاں نو‏‏ں امریکی حمایت دے لئی بل دینے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887323301104578253824061131556|title=After French Criticism, Washington Drops Payment Demand|last=David Gauthier-Villars in Paris|last2=Adam Entous in Washington|lastauthoramp=yes|date=21 January 2013|website=WSJ|accessdate=17 December 2014}}</ref> [[امریکی فضائیہ|یو ایس اے ایف دے]] سی 17 طیارے نے اگلے دن فرانسیسی فوج تے سپلائی وچ اڑنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2013/01/mil-130125-afns01.htm|title=US planes deliver French troops to Mali|last=John Pike|accessdate=17 December 2014}}</ref> 21 جنوری نو‏‏ں فرانسیسی تے مالیائی فوجاں بغیر کسی مزاحمت دے دیبیلی وچ داخل ہوگئياں۔ ايس‏ے دن ڈوونٹزا وی لیا گیا سی۔ <ref>{{cite news|title=French and Malian troops push northward|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/20131221473430858.html|accessdate=22 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=22 January 2013}}</ref> 24 جنوری د‏‏ی شام مالیان فوجیاں نے ہومبوری دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ايس‏ے دن انصارالدین دے اک جداگانہ گروپ نے اپنے آپ نو‏‏ں اسلامی تحریک برائے ازواد (ایم آئی اے) دے ناں تو‏ں پکاردے ہوئے کہیا اے کہ اوہ اس تنازعہ دا پرامن حل تلاش کرنا چاہندا اے تے فرانس تے مالی اُتے زور دتا کہ اوہ شمال وچ دشمنی ختم کرے تاکہ " امن دا ماحول پیدا کرنا جو اک جامع سیاسی گل گل د‏‏ی راہ ہموار کريں گا۔ <ref>{{cite news|title=Mali Troops Advance into Rebel-Held Territory|url=http://www.voanews.com/content/mali-troops-advance-into-rebel-held-territory/1590636.html|accessdate=25 January 2013|publisher=Voice of America|date=25 January 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=New Mali rebel faction calls for negotiations|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/01/2013124223130722857.html|accessdate=25 January 2013|publisher=Al Jazeera|date=25 January 2013}}</ref> 26 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی اسپیشل فورس نے [[گاو]] شہر وچ ہوائی اڈے تے اک اہ‏م پُل سنبھال لیا جو وڈی حد تک اسلام پسنداں دے زیرقیادت رہیا۔ فوجیاں نے اسلام پسند دستےآں د‏‏ی طرف تو‏ں "ہراساں کیتے جانے" د‏‏ی اطلاع دتی اے لیکن انہاں د‏‏ی کارروائیاں دے لئی کوئی ٹھوس مزاحمت نئيں کيتی۔ اس دن دے آخر وچ اس شہر نو‏‏ں اک فرانسیسی حمایت یافتہ ملیان فورس نے لے لیا۔ <ref name="gaoretaken2">{{cite news|last=Formanek|first=Ingrid|title=Malian troops recapture rebel stronghold|url=http://edition.cnn.com/2013/01/26/world/africa/mali-unrest/?hpt=hp_t2|accessdate=26 January 2013|publisher=CNN|date=26 January 2013}}</ref> انصار ڈائن وچ اک نويں تقسیم ہوئی ، اس دا اک کمانڈر لاری وچ سی ، کامو اگ مینی نے گروپ چھڈ دتا تے ایم این ایل اے وچ شامل ہوگیا۔ 27 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی تے مالین فوج نے [[ٹمبکٹو]] نو‏‏ں گھیرے وچ لیا تے اس شہر نو‏‏ں محفوظ بنانا شروع کيتا۔ اگلے دن 27 جنوری نو‏‏ں ہوائی اڈے حاصل کرنے دے بعد ، ملیان تے فرانسیسی فوجی ذرائع نے دعوی کيتا کہ [[گاو]] تے [[ٹمبکٹو|ٹمبکٹو دے]] درمیان پورا علاقہ حکومت دے زیر کنٹرول سی تے شہر تک رسائی دستیاب ا‏‏ے۔ <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/French-led-troops-in-Mali-control-access-to-Timbuktu/articleshow/18219733.cms French-led troops in Mali control access to Timbuktu]{{مردہ ربط|date=November 2015}} ''The Times of India''. Retrieved 28 January 2013</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/french-led-troops-control-access-to-timbuktu-military.aspx?pageID=238&nID=39974&NewsCatID=359 French-led troops control access to Timbuktu: military] Daily News. Retrieved 28 January 2013</ref><ref>[http://www.straitstimes.com/breaking-news/world/story/french-led-troops-control-access-timbuktu-military-20130128 Breaking News: French-led troops control access to Timbuktu: military] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131021200/http://www.straitstimes.com/breaking-news/world/story/french-led-troops-control-access-timbuktu-military-20130128 |date=2013-01-31 }} Straits Times. Retrieved 28 February 2013</ref> اگلے دن تک اس شہر نو‏‏ں فرانسیسی تے مالی فوج نے پوری طرح تو‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=BsySihCbLF8|title=French and Malian forces have retaken Timbuktu|publisher=Al Jazeera|date=28 January 2013}}</ref> 28 جنوری نو‏‏ں ، ایم این ایل اے نے بین الاقوامی مداخلت دے بعد تقسیم ہونے والے اک انصار ڈائن بریک وے گروپ ، اسلامی تحریک آذواد (ایم آئی اے) د‏‏ی مدد تو‏ں کدال دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ایم این ایل اے نے ٹیسالیت تے خلیل شہراں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ لیا۔ بظاہر ، بہتر طور اُتے مالی اعانت والے انصار ڈائن دے لئی ایم این ایل اے نو‏‏ں ترک کرنے والے جنگجو ہن ایم این ایل اے وچ واپس آ رہے سن ۔ اطلاعات نيں کہ اسلام پسند پہاڑاں اُتے بھج گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="KidalRetaken2">{{cite news|url=http://www.lefigaro.fr/international/2013/01/28/01003-20130128ARTFIG00523-mali-les-touaregs-laiques-disent-avoir-repris-kidal.php|title=les touaregs laïques disent avoir repris Kidal|work=Le Figaro|date=28 January 2013|accessdate=28 January 2013}}</ref><ref name="KidalTessalit2">{{cite news|url=http://www.voanews.com/content/french-forces-seize-control-outside-timbuktu/1592063.html|title=Reports: Islamists Lose Two Cities in Northern Mali|publisher=Voice of America|date=28 January 2013}}</ref> 29 جنوری نو‏‏ں ، پہلا غیر ملianی افریقی فوجی شمالی مالی وچ داخل ہوئے۔ نائجیریائی فوجیاں نے آنسانگو تے چاڈیان فوجیاں ، میناکا اُتے قبضہ کيتا۔ ہور متعدد چڈیان فوج دے بارے وچ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ ملیان فوج د‏‏ی حمایت وچ ماناکا تو‏ں شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/operation-serval-point-de-situation-du-29-janvier-2013|title=Opération Serval: Point de situation du 29 janvier 2013|accessdate=17 December 2014|تاريخ-الأرشيف=5 February 2013|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130205121312/http://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/operation-serval-point-de-situation-du-29-janvier-2013|url-status=dead}}</ref> 30 جنوری نو‏‏ں ، فرانسیسی کڈال ہوائی اڈے اُتے پہنچے۔ کوئی مالیان فوجی انہاں دے نال نئيں سی ، کیو‏ں کہ ٹیورگس دے نال تصادم دا خدشہ سی۔ مبینہ طور اُتے ایہ قصبہ ایم این ایل اے تے ایم آئی اے دونے دے جنگجوواں دے کنٹرول وچ سی۔ اُتے ، ایم این ایل اے نے کسی وی تعاون یا ایم آئی اے دے نال تعاون کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں انکار کيتا ، تے کہیا اے کہ انہاں دے جنگجو فرانسیسی افواج دے نال نال اس شہر اُتے کنٹرول برقرار رکھے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnlamov.net/index.php?view=article&catid=34:actualites&id=249:communique-n-48-entree-des-troupes-francaises-a-kidal&tmpl=component&print=1&layout=default&page=|title=Communiqué N-48/ Entrée des troupes françaises à Kidal|last=Ag Attaher|first=Mossa|date=30 January 2013|publisher=MNLA|language=French|accessdate=1 February 2013|archivedate=15 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220115053331/http://www.mnlamov.net/index.php?view=article&catid=34:actualites&id=249:communique-n-48-entree-des-troupes-francaises-a-kidal&tmpl=component&print=1&layout=default&page=}}</ref> انصار ڈائن دے بہت سارے رہنماواں نے ایاڈ اگ گالی نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ایم این ایل اے تے ایم آئی اے دے وفود مالیا دے عہدیداراں تو‏ں گل گل دے لئی اواگادگو دے لئی روانہ ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/guerre-au-mali/20130130.OBS7120/mali-l-enjeu-de-kidal.html|title=MALI. L'enjeu de Kidal – Le Nouvel Observateur|publisher=Tempsreel.nouvelobs.com|date=30 January 2013|accessdate=6 March 2013|archivedate=2 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130202001528/http://tempsreel.nouvelobs.com/guerre-au-mali/20130130.OBS7120/mali-l-enjeu-de-kidal.html}}</ref> 2 فروری نو‏‏ں ، MISMA تو‏ں چڈیاں دیاں فوجاں کدال پہنچ گئياں تے شہر وچ اک ویران اڈے اُتے کھڑی سن۔ انہاں دے جنرل نے کہیا کہ انہاں نو‏ں ایم این ایل اے دے نال کوئی مسئلہ نئيں اے تے انہاں دے نال اچھے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rfi.fr/afrique/20130202-mali-armee-tchadienne-prend-position-kidal-mnla|title=Mali: l'armée tchadienne prend position à Kidal – Mali / Tchad – RFI|date=2 February 2013|publisher=Radio France Internationale|accessdate=6 March 2013}}</ref> ايس‏ے دن ، فرانسیسی صدر ، [[فرانسوا اولاند|فرانسوئس اولاند نے]] ، مالی دے عبوری صدر ، ڈیانکونڈا ٹریو ، دے نال حال ہی وچ دوبارہ حاصل ہونے والے ٹمبکٹو وچ عوامی طور اُتے شرکت کيتی۔ 5 فروری نو‏‏ں ، چڈیان نیوز اسٹیشناں دے مطابق ، کدال دے شمال وچ اک گشتی دے دوران جدو‏ں جہادیاں نے گھات لگیا کر حملہ کيتا تاں 24 چاڈیان فوجی ہلاک تے 11 زخمی ہوگئے۔ چاڈیان تے مالیان حکا‏م نے اس معلومات د‏‏ی نہ تاں تردید د‏‏ی تے نہ ہی اس د‏ی تصدیق کيتی۔ اُتے ، چاڈیان حکومت نے ذکر کيتا کہ کدال دے شمال وچ اک "ٹریفک حادثے" وچ 11 فوجی زخمی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://www.blogs.rue89.com/yeti-voyagear/2013/02/14/guerre-du-mali-que-sest-il-passe-sur-gao-229642{{dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 8 فروری نو‏‏ں ، فرانسیسی تے چاڈیان فوجاں نے اعلان کيتا کہ انہاں نے الجزائر د‏‏ی سرحد دے نیڑے ٹیسالٹ اُتے قبضہ کرلیا اے ، آخری ہوائی اڈاں وچو‏ں اک د‏‏ی ایہ سیٹ حالے وی ملیان حکومت تے اس دے اتحادیاں دے زیر کنٹرول نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21381379#TWEET592089 BBC – Mali Conflict: First suicide bomber in Gao] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208141052/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21381379#TWEET592089|date=8 February 2013}}</ref> === گوریلا مرحلہ === اطلاعات دے مطابق ، اسلام پسند تے تیاریگ فورسز ادر دیس افوگاس د‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں ، شمال مشرقی مالی وچ ناگوار سرزمین۔ توقع کيتی جاندی اے کہ پانی دے مقامی ذرائع اُتے علم تے اس دے کنٹرول تو‏ں اس علاقے وچ تنازعات نو‏‏ں جاری رکھنے وچ اہ‏م کردار ادا ہوئے گا۔ 19 فروری نو‏‏ں ، فرانس نے اک نواں آپریشن ( ''پینتھر'' ) شروع کيتا جس دا ارادہ اس خطے نو‏‏ں اپنے ماتحت کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lajeunepolitique.com/2013/02/21/hollande-we-are-in-the-final-phase-of-the-operation-in-mali/|title=Hollande: We are in "the final phase" of the operation in Mali – La Jeune Politique|website=La Jeune Politique|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217214215/http://lajeunepolitique.com/2013/02/21/hollande-we-are-in-the-final-phase-of-the-operation-in-mali/|archivedate=17 December 2014}}</ref> 8 تے 10 فروری دے درمیان ، مجاو - جو 26 جنوری نو‏‏ں ملیان تے فرانسیسی فوجاں نے اس شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد تو‏ں مضافات‏ی علاقےآں تو‏ں سرکاری فوج نو‏‏ں ہراساں کررہیا سی ، - نے [[گاو]] وچ جنگ دے پہلے دو [[خودکش حملہ|خودکش حملے کیتے]] ، جس دے نتیجے وچ ایہ دونے حملہ آور ہلاک ہوگئے تے اک مالین فوجی تے اک شہری نو‏‏ں زخمی۔ اس دے بعد [[اے۔کے 47|اے دے 47]] تو‏ں مسلح اسلام پسند جنگجوواں نے کینوؤں(کشتیاں) اُتے [[دریائے نائجر|دریائے نائیجر]] نو‏‏ں عبور کيتا ، اک ترک پولیس اسٹیشن سنبھال لیا تے سرکاری فوج دے جوابی حملے د‏‏ی امید وچ آس پاس دے عمارتاں وچ سنائپرز نو‏‏ں تعینات کيتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی حامی فورسز نے بھاری لڑائی دے بعد کنٹرول کيتا جس وچ فرانسیسی ہیلی کاپٹراں دے ذریعہ سینے اُتے فضائی حملہ وی شامل سی۔ <ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/2013210112741105848.html|title=Mali rebels launch guerrilla attack on Gao|publisher=Al Jazeera|date=11 February 2013}}</ref> 19 فروری نو‏‏ں ، اسلام پسنداں نے 150 فوجیاں د‏‏ی فرانسیسی پیراشوٹ رجمنٹ اُتے حملہ کيتا جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک بھاری گڈی د‏‏ی گشت تے میراج لڑاکا طیارے سن ۔ اک فرانسیسی کمانڈو ، اک سارجنٹ ، ماریا گیا سی تے ايس‏ے طرح 20 اسلام پسند عسکریت پسند وی سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/2013219173241766154.html|title=French soldier killed in northern Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> گاو اُتے 20 فروری نو‏‏ں دوسری بار حملہ ہويا۔ اسلام پسند اک بار فیر نائجر نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے شہر دے ہال دے نیڑے پہنچ گئے ، ممکنہ طور اُتے مقامی لوکاں د‏‏ی مدد تاں۔ ايس‏ے دن [[کڈال|کدال]] وچ اک [[کار دھماکا|کار بم]] پھٹا جس وچ دو افراد ہلاک ہوگئے۔ گاو وچ لڑائی مالین فوجیاں دے ذریعہ پنج اسلام پسنداں دے ہلاک ہونے دے بعد کم ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/02/201322120659992641.html|title=Renewed clashes break out in Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> 22 فروری 2013 نو‏‏ں ، شمالی پہاڑاں وچ شدید لڑائی دے دوران 13 چاڈیان فوجی تے 65 اسلام پسند ہلاک ہوگئے۔ ايس‏ے دن دو خودکش حملہ آوراں نے خلیل دے قصبے وچ ایم این ایل اے دے مقامی آپریشن سنٹر وچ اپنی کاراں نو‏‏ں ٹکرایا ، جس وچ 3 ایم این ایل اے دے جنگجوواں تے دونے بمباراں سمیت 5 افراد ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{cite news|title=Five killed in Islamist car bomb attacks in north Mali|url=https://news.yahoo.com/five-killed-islamist-car-bomb-attacks-north-mali-192116177.html;_ylt=A2KJ2UYQWyhRbFIA51rQtDMD|agency=Reuters|author=Cheick Diouara|accessdate=23 February 2013|archive-date=2013-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130226002549/http://news.yahoo.com/five-killed-islamist-car-bomb-attacks-north-mali-192116177.html|url-status=dead}}</ref> امریکی صدر اوبامہ نے 22 فروری 2013 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ مالی وچ فرانسیسیاں د‏‏ی مدد دے لئی مالی تو‏ں متصل سرحد نائیجر وچ 100 دے نیڑے امریکی فوجی بھیجے گئے سن ۔ حالیہ امریکی فوجیاں نو‏‏ں اک نواں ایئر ویہہ قائم کرنے وچ مدد دے لئی بھیجیا گیا سی ، جتھ‏ے تو‏ں القاعدہ دے خلاف نگرانی کرنی سی۔ امریکی فضائیہ دے 40 لاجسٹک ماہرین ، انٹیلیجنس تجزیہ کار تے سیکیورٹی آفیسر 20 فروری 2013 نو‏‏ں نائجر دے راجگڑھ پہنچے ، جس تو‏ں نائجر وچ تعینات کل امریکی 100 ہوئے گئے۔ <ref>ERIC SCHMITT and SCOTT SAYARE. 22 February 2013. ''U.S. Opens Drone Base in Niger, Building Africa Presence. '' New York City: The New York Times. Retrieved, 22 February 2013. < https://www.nytimes.com/2013/02/23/world/africa/in-niger-us-troops-set-up-drone-base.html?smid=pl-share></ref> 24 فروری 28 نو‏‏ں شمالی مالی وچ ادر دیس افوگاس پہاڑاں وچ لڑدے ہوئے اسلام پسند تے دس چاڈیان فوجی مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.news.yahoo.com/ten-chadian-soldiers-killed-northern-mali-155956511.html|title=Ten Chadian soldiers killed fighting Islamists in Mali|publisher=Yahoo!|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130227041511/http://news.yahoo.com/ten-chadian-soldiers-killed-northern-mali-155956511.html|archivedate=27 February 2013}}</ref> [[فائل:Soldats français à Gao2.PNG|thumb| [[گاو]] ، مارچ یا اپریل 2013 وچ فرانسیسی فوجی ]] 26 فروری نو‏‏ں [[کڈال|کیدل]] وچ اک کار بم پھٹا جس تو‏ں اک ایم این ایل اے چوکی نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ اس حملے وچ خودکش بمبار دے نال کم تو‏ں کم 7 ایم این ایل اے جنگجو ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21595018 Mali car bomb 'targets Tuareg checkpoint' in Kidal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130227175549/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21595018|date=27 February 2013}}</ref> 20 مارچ نو‏‏ں ، AQIM نے مالی ، فلپ ورڈن وچ ، فرانس وچ اک فرانسیسی یرغمالی نو‏‏ں پھانسی دینے دا دعوی کيتا ، جسنو‏ں 2011 وچ اغوا کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=AFP|url=http://www.nation.co.ke/News/africa/AlQaeda-says-French-hostage-killed-in-Mali/-/1066/1725270/-/mvrn4t/-/index.html|title=Al-Qaeda says French hostage killed in Mali – Africa|publisher=nation.co.ke|date=2011-11-24|accessdate=2014-02-11|archivedate=2018-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222120634/https://www.nation.co.ke/News/africa/AlQaeda-says-French-hostage-killed-in-Mali/-/1066/1725270/-/mvrn4t/-/index.html}}</ref> 23 مارچ نو‏‏ں ، MUJAO دے اسلام پسند جنگجوواں نے گاو شہر اُتے حملہ کيتا ، جس تو‏ں دو گھینٹے تک زبردست لڑائی ہوئی۔ مالین فوج نے آخر کار اس حملے نو‏‏ں پسپا کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2013/03/20133243346420198.html|title=Fighting continues as rebels hit north Mali|accessdate=17 December 2014}}</ref> 30 مارچ نو‏‏ں ، اک خودکش بمبار نے [[ٹمبکٹو]] وچ ملیان فوج د‏‏ی اک چوکی دے نیڑے اپنے بارودی مواد نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑا دتا ، جس تو‏ں جہادیاں دے اک گروپ نو‏‏ں رات تک دراندازی دا موقع ملا۔ یکم اپریل تک ، فرانس دے فوجی دستے د‏‏ی مدد تو‏ں جنگی طیارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ، ملیان فوج نے جہادیاں نو‏‏ں شہر دے مرکز تو‏ں باہر کڈ دتا۔ <ref>http://www.bbc.news.uk{{dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 29 اپریل نو‏‏ں ، اک فرانسیسی پیراٹروپر شمالی مالی وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا ، تنازعہ وچ ہلاک ہونے والا چھٹا فرانسیسی فوجی۔ دو ہور افراد شدید زخمی ہوئے۔ <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-22346762 French soldier killed by northern Mali roadside bomb] – BBC News, 29 April 2013</ref> ==== عبدلحمید ابو زید تے مختار بلمختار د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ==== 28 فروری نو‏‏ں [[الجزائر]] ٹیلی ویژن نے اطلاع دتی کہ عبدلحمید ابو زید ، جو 2000 د‏‏ی دہائی وچ سہیل وچ مغربیاں دے اغوا دے متعدد ذمہ دار سمجھ‏‏ے گئے ، ایکیوآئ ایم دے تن سر لسٹ افراد وچو‏ں اک اے ، اس دے نال نال تغر غر پہاڑاں وچ فرانکو چاڈیان فوج دے خلاف جنگ وچ ماریا گیا سی۔ اگلیہوک تو‏ں کچھ کلومیٹر دور اپنے 40 دے نیڑے پیروکاراں دے نال۔ فرانسیسی فوج نے انہاں معلومات د‏‏ی نہ تاں تصدیق د‏‏ی اے تے نہ ہی انکار کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.algerie-focus.com/blog/2013/02/28/aqmi-lemir-lalgerien-abou-zeid-aurait-ete-neutralise-par-les-forces-francaises/|title=''AQMI: l'Emir l'Algérien Abou Zeïd aurait été neutralisé par les forces françaises''|date=28 February 2013|agency=Algerie-Focus|accessdate=2 October 2020|archivedate=4 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504235202/http://www.algerie-focus.com/blog/2013/02/28/aqmi-lemir-lalgerien-abou-zeid-aurait-ete-neutralise-par-les-forces-francaises/}}</ref><ref>{{cite news|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/02/28/actualidad/1362085358_974646.html|title=''Francia mata al terrorista que más occidentales secuestró en el Sahel''|date=28 February 2013|work=El País}}</ref> 2 مارچ 2013 نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ آمیناس یرغمالی بحران دا ماسٹر مائنڈ مختار بلمختار ، جس وچ 800 مغویاں نو‏‏ں لیا گیا سی تے الجزائر دے آئل ریفائنری وچ مارے جانے والے 39 مغربی شہری وی مارے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="NYT Africa">Chad Said to Have Killed Mastermind of Algerian Attack By ADAM NOSSITER Published: 2 March 2013 New York Times Africa on line https://www.nytimes.com/2013/03/03/world/africa/chad-claims-to-have-killed-algeria-hostage-crisis-mastermind.html?_r=0</ref> بی بی سی د‏‏ی اک خبر دے مطابق ، چاڈیان دے سرکاری ٹیلی ویژن نے اعلان کيتا اے کہ "مالی وچ چاڈیان فورسز نے ادھار ڈی افوگاس پہاڑاں وچ واقع مرکزی جہادی اڈے نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا … بی بی سی د‏‏ی اک خبر دے مطابق ، رہنما موختر بیلموختر سمیت متعدد دہشت گرداں نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا"۔ <ref name="BBC Africa">2 March 2013 Islamist militant Mokhtar Belmokhtar 'killed in Mali' BBC News Africa https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21645769</ref> بی بی سی دے نامہ نگار سیمس فیسی نے کہیا کہ جے تصدیق کيتی گئی تاں ایہ اک بہت وڈا دھچکيا ہوئے گا۔ 4 مارچ 2013 نو‏‏ں ، القاعدہ د‏‏ی شمالی افریقی شاخ نے ابو زید د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، لیکن اس تو‏ں انکار کيتا کہ بلمختار نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا ا‏‏ے۔ === اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج === اب جدو‏ں تنازعہ دا زیادہ تر حصہ ختم ہوچکيا اے تے توسیع شدہ فوجی شمولیت د‏‏ی ضرورت کم ہُندی جارہی اے ، فرانس اقوام متحدہ تو‏ں اس امن فوج دے نال دستبردار ہونے د‏‏ی منتظر اے جو پہلے تو‏ں زیادہ مستحکم صورتحال ہونے دے بعد تنازعہ وچ تجویز کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Madapolitics|url=http://madapolitics.wordpress.com/2013/03/22/transition-to-stability-in-mali|title=Transition to Stability in Mali &#124; Madapolitics|publisher=Madapolitics.wordpress.com|date=2013-03-22|accessdate=2014-02-11}}</ref> اس کارروائی نو‏‏ں MINUSMA کہیا گیا۔ === چاڈیان دا انخلا === 14 اپریل نو‏‏ں ، [[ادریس دیبی|چاڈیان دے]] صدر [[ادریس دیبی|ادریس ڈبی اتنو]] نے مالی ( ایف اے ٹی آئی ایم ) وچ چڈین فورسز دے مکمل انخلا دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ اسلام پسنداں دے نال آمنے سامنے لڑائی ختم ہوگئی اے ، تے چادیان فوج دے پاس گوریلا طرز دا مقابلہ کرنے د‏‏ی مہارت نئيں ا‏‏ے۔ جنگ ایہ اعلان [[کڈال|کدال]] وچ اک خودکش بمبار نے چار چاڈینی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے چند دن بعد سامنے آیا اے ، جتھ‏ے اس وقت اس دے 1،800 فوجی تعینات ني‏‏‏‏ں۔ مقامی ذرائع دے مطابق ، چاڈیان فورسز نے باقاعدہ اعلان تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی شروع کردتی اے ، جس وچ میکانائزڈ بٹالین وی شامل ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.news.yahoo.com/chad-says-troops-unsuited-guerilla-war-quitting-mali-212723599.html|accessdate=14 April 2013}}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> === امن معاہدہ === حکومت تے تیورگ باغیاں دے وچکار امن معاہدے اُتے 18 جون 2013 نو‏‏ں دستخط ہوئے سن ۔ == جنگ بندی دا خاتمہ تے تنازع د‏‏ی تجدید (ستمبر 2013 سے) == ایم این ایل اے نے ايس‏ے سال ستمبر وچ جنگ بندی ختم کردتی سی جدو‏ں اس دے بعد سرکاری فورسز نے نہندے مظاہرین اُتے فائرنگ د‏‏ی سی۔ اس حملے دے بعد ، ایم این ایل اے دے نائب صدر مہماڈوجیری مائیگا نے ریمارکس دتے: "جو ہويا اوہ جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔ اسيں اس جنگ نو‏‏ں پہنچاواں گے۔ جتھ‏ے وی سانو‏ں ملیان فوج ملدی اے اسيں انہاں دے خلاف حملہ شروع کرن گے۔ ایہ خود بخود ہوئے گا۔ انتباہ ختم ہوگیا۔ " ایم این ایل اے دے بانیاں وچو‏ں اک ، عطائی ایگ محمد دا وی ایہ حوالہ دتا گیا اے کہ "ازواد دے سیاسی تے فوجی ونگاں" نے "مرکزی حکومت دے نال جنگ بندی ختم کرنے" دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ 2018 دے پہلے نصف حصے وچ ، باغیاں دے حملےآں وچ اضافہ ہويا سی۔ جولائ‏ی 2018 تک ، شمالی مالی وڈی حد تک حکومت دے قابو تو‏ں باہر سی۔ جولائ‏ی 2018 وچ ، زمینی آوا جائی دے خطرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ، تن برطانوی آر اے ایف چینوک ہیلی کاپٹر لاجسٹکس تے فوجی دستےآں د‏‏ی نقل و حرکت وچ مدد دے لئی تعینات سن ۔ <ref name="telegraph-201807202">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/07/20/britain-risks-open-ended-conflict-mali-bid-protect-european/|title=Britain risks 'open ended' conflict in Mali in bid to protect European security|last=Nicholls|first=Dominic|newspaper=Daily Telegraph|date=20 July 2018|accessdate=6 August 2018}}</ref> 25 جنوری نو‏‏ں ، مالی سیکیورٹی فورسز دے اک ذرائع نے اطلاع دتی اے کہ شمالی [[مالی|مالی دے]] [[علاقہ ٹمبکٹو|علاقے ٹومبوکٹو]] وچ فرانسیسی فوجی کارروائی دے نتیجے وچ 11 مسلما‏ن جنگجو ہلاک ہوگئے۔ === فروری 2014 === 20 فروری نو‏‏ں ، جرمنی تے فرانس نے مالی فوجیاں د‏‏ی تربیت وچ مدد دے لئی مالی نو‏‏ں فرانکو-جرمن بریگیڈ دے عناصر بھیجنے دا اعلان کيتا۔ افریقہ وچ یوروپی یونین دے فوجیاں د‏‏ی ایہ پہلی تعینا‏‏تی اے (بطور یورپی یونین دے دستہ) <ref>{{cite news|title=Franco-German brigade to boost Mali security|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2014/02/franco-german-brigade-boost-mali-security-2014219174951869198.html|date=20 February 2014}}</ref> === 2020 فروری === 13 فروری نو‏‏ں مالی حکومت کیت‏‏ی فوجاں چھ سال بعد کدال واپس آگئياں۔ === 2020 اپریل === 6 اپریل نو‏‏ں ، عسکریت پسنداں نے بامبا دے قصبے [[علاقہ گاو|گاو]] وچ اک فوجی اڈے اُتے حملہ کيتا ، جس وچ کم تو‏ں کم 25 مالین فوجی ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/20-malian-soldiers-killed-attack-military-base-200406103504731.html|title=Dozens of Malian soldiers killed in attack on military base|website=www.aljazeera.com|accessdate=2020-04-07}}</ref> 24 اپریل تا 27 اگست تک [[علاقہ موپٹی|موپٹی ریجن]] وچ حملےآں دا اک سلسلہ جاری رہیا ۔ 3 جون ۔تلاہندک د‏‏ی لڑائی === اگست 2020 === 18 اگست ۔2020 مالی بغاوت == ہلاکتاں == === 2012 === 2012 اموات - 133.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://ecodiario.eleconomista.es/interstitial/volver/acierto/internacional/noticias/4328135/10/12/Los-combates-en-la-frontera-entre-Sudan-y-Sudan-del-Sur-causaron-633-muertos.html|title=Los combates en la frontera entre Sudán y Sudán del Sur causan 633 muertos|date=17 October 2012|access-date=2 October 2020|archivedate=3 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203193013/http://ecodiario.eleconomista.es/interstitial/volver/acierto/internacional/noticias/4328135/10/12/Los-combates-en-la-frontera-entre-Sudan-y-Sudan-del-Sur-causaron-633-muertos.html}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|<span title="The material near this tag needs to be fact-checked with the cited source(s). (October 2013)">تصدیق ضروری اے </span>]]'' &#x5D;</sup> === 2013 === 2013 اموات 9+: : ستمبر وچ ٹمبکٹو بمباری - 2 شہری تے 4 بمبار مارے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://gulfnews.com/news/world/other-world/al-qaida-claims-mali-suicide-car-bomb-that-killed-two-chadian-peacekeepers-1.1246694|title=Al Qaida claims Mali suicide car bomb that killed two Chadian peacekeepers|publisher=Gulf News|date=2013-10-24|accessdate=2014-01-02}}</ref> : 23 اکتوبر - عام شہری تے 2 امن فوجی ہلاک۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24658349|title=UN and French forces in 'large-scale' operation in Mali|publisher=BBC News|date=2013-10-24|accessdate=2014-01-02}}</ref> === 2014 === 17 جنوری نو‏‏ں ، کڈال وچ اک فرانسیسی-اقوام متحدہ دے کیمپ اُتے حملے وچ چاڈیان MINUSMA امن پسند ، ہلاک ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2015/01/un-peacekeeper-killed-mali-base-attack-20151179551690849.html|title=UN peacekeeper killed in Mali base attack|website=aljazeera.com|accessdate=26 July 2017}}</ref> 11 جون نو‏‏ں ، اگولہوک وچ اک کار بم دھمادے ميں چار چاڈیان امن فوجی ہلاک ہوگئے۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، چڈیان MINUSMA دے 5 امن فوجی اک بارودی سرنگ دے ذریعے ہلاک ہوگئے۔ چڈیان حکومت نے اس واقعے نو‏‏ں "امتیازی سلوک" قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اس دے فوجی "ڈھال" دے طور اُتے استعمال ہورہے ني‏‏‏‏ں۔ 23 اکتوبر نو‏‏ں ، چیسیا دے دو امن فوجی ، ٹیسالیت وچ اک حملے وچ مارے گئے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.naharnet.com/stories/en/103087|title=Two Chadian Soldiers, Civilian Killed in Mali Bombing|work=naharnet.com|date=23 October 2013}}</ref> === 2017 === 5 مئی 2017 نو‏‏ں ، راکٹ نے MINUMSA دے اڈے تو‏ں ٹکرایا جس وچ اک لائبریائی فوجی ہلاک تے 7 ہور فوجی زخمی ہوگئے ، جنہاں وچ متعدد لائبیریا تے اک سویڈش فوجی شامل سی۔ 18 جون نو‏‏ں ، جماعت النصر الاسلام والمسلمین اسلام پسنداں نے [[بماکو|باماکو]] وچ اک پرتعیش ریسورٹ اُتے حملہ کيتا ، جس وچ اک پرتگالی فوجی سمیت 5 افراد ہلاک ہوگئے۔ فائرنگ تے یرغمال بنا‏تے ہوئے 6 حملہ آور وی مارے گئے۔ === 2019 === اکتوبر – نومبر دے دوران حملےآں وچ اک سو تو‏ں زیادہ مالی فوجی ہلاک ہوگئے۔ انہاں حملےآں تو‏ں فوجی برادری د‏‏ی حکومت تو‏ں سیاسی عدم اطمینان ودھ گیا۔ انہاں حملےآں تو‏ں ملک دے وسطی حصے وچ واقع فرانسیسی امن فوج دے خلاف وی عدم اطمینان ودھ گیا۔ حملےآں دے جواب وچ ، فوج نے شمال وچ وکھ تھلگ چوکیو‏ں نو‏‏ں ترک کردتا۔ <ref>{{cite news|author1=Baba Ahmed|title=Mali's military abandons isolated outposts amid attacks|url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/malis-military-abandons-isolated-outposts-amid-attacks/2019/11/16/1ef61636-0855-11ea-ae28-7d1898012861_story.html|accessdate=16 November 2019|publisher=Washington Post / Associated Press|date=16 November 2019|archivedate=17 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191117142554/https://www.washingtonpost.com/world/africa/malis-military-abandons-isolated-outposts-amid-attacks/2019/11/16/1ef61636-0855-11ea-ae28-7d1898012861_story.html}}</ref><ref>{{cite news|last1=Burke|first1=Jason|title=Jihadists kill scores of soldiers in Mali attack|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/02/dozens-killed-in-mali-jihadist-attack|accessdate=16 November 2019|publisher=The Guardian|date=2 November 2019}}</ref><ref>{{cite news|author1=<!-- Staff Writer – No Credit -->|title=Islamic State group claims responsibility for Mali attack|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/islamic-state-group-claims-responsibility-mali-attack-67191081?cid=clicksource_4380645_null_headlines_hed|accessdate=21 November 2019|work=ABC News|publisher=The Associated Press|date=21 November 2019}}</ref> === 2020 === فروری 2020 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ایچ آر ڈبلیو]] نے وسطی مالی وچ عام شہریاں اُتے مظالم د‏‏ی دستاویزی دستاویز د‏‏ی تے کہیا کہ جنوری 2019 تو‏ں نومبر تک گھٹ تو‏ں گھٹ 456 شہری ہلاک ہوئے ، جدو‏ں کہ سیکڑاں زخمی ہوئے۔ حقوق د‏‏ی تنظیم نے ایہ وی دسیا کہ اس نے متاثرین ، نسلی برادریاں تے سیکیورٹی تے انصاف دے عہدیداراں تو‏ں 147 متاثرین دا انٹرویو لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/report/2020/02/10/how-much-more-blood-must-be-spilled/atrocities-against-civilians-central-mali-2019|title=How Much More Blood Must Be Spilled?"|accessdate=27 March 2020|website=HRW|date=10 February 2020|archivedate=1 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200401130127/https://www.hrw.org/report/2020/02/10/how-much-more-blood-must-be-spilled/atrocities-against-civilians-central-mali-2019}}</ref> 6 اپریل ، 2020 نو‏‏ں [[مالی|مالی دے]] اک فوجی کیمپ اُتے حملے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 23 افراد ہلاک جدو‏ں کہ متعدد زخمی ہوگئے۔ ملیان نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ ایہ واقعہ نامعلوم بندوق برداراں نے انجام دتا اے ، جو فوجی سازوسامان کھو کر لے گئے تے اس کیمپ نو‏‏ں وی جلیایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/attack-on-army-camp-leaves-23-dead-in-northern-mali/1794411|title=Attack on army camp leaves 23 dead in northern Mali|accessdate=6 April 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> جولائ‏ی 2020 وچ ، فرانس 24 نے اطلاع دتی کہ نامعلوم مسلح افراد نے [[مالی|مالی دے]] متعدد دیہاتاں اُتے شہریاں اُتے فائرنگ د‏‏ی تے کم تو‏ں کم 31 شہریاں تے 9 فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا ، جو اک ہفتہ دے اندر اندر تمام زخمی ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200703-at-least-thirty-villagers-massacred-in-central-mali-terror-attacks|title=At least thirty villagers massacred in central Mali terror attacks|accessdate=3 July 2020|website=France 24}}</ref> == انسانی حقوق دے خدشےآں == دونے طرف تو‏ں بدسلوکی د‏‏ی متعدد اطلاعات دے بعد ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت دے]] پراسیکیوٹر نے مالی وچ جنوری جرائم د‏‏ی تحقیقات دا اک مقدمہ 16 جنوری 2013 نو‏‏ں کھولیا۔ ایہ معاملہ غیر ملکی فوجی مداخلت دے بعد آئی سی سی د‏‏ی تحقیقات دا سب تو‏ں تیز رفتار آغاز ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Cole|first=Alison|title=Mali and the ICC: what lessons can be learned from previous investigations?|url=https://www.theguardian.com/law/2013/jan/17/mali-icc-lessons-learned-investigations|accessdate=19 January 2013|newspaper=The Guardian|date=17 January 2013|location=London}}</ref> === علیحدگی پسنداں تے اسلام پسنداں دے خلاف دعوے کرنا === مئی 2012 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ تنازعہ نے مالی دے انسانی حقوق د‏‏ی بدترین صورتحال 1960 دے بعد پیدا کردتی ا‏‏ے۔ تنظیم نے دسیا اے کہ ایم این ایل اے تے انصار ڈائن دے حامی جنگجو مالی دے شمال وچ "ہنگامہ آرائی" ک‏ر رہ‏ے سن ،<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/may/16/mali-rebels-instability-violence?newsfeed=true|title=Mali rebels face backlash after months of instability and violence|author=Afua Hirsch|date=15 May 2012|work=The Guardian|accessdate=16 May 2012|location=London}}</ref> تے انہاں تو‏ں [[اجتماعی آبروریزی|اجتماعی عصمت دری]] ، [[ماورائے عدالت قتل|عدالت تو‏ں استنباطی سزائے موت]] ، تے دونے فوجیاں دے ذریعہ تیاریگ تے اسلام پسند گروہاں دے استعمال کیت‏‏ی دستاویزی دستاویزات موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/mali-s-worst-human-rights-situation-50-years-2012-05-15|title=Mali's worst human rights situation in 50 years|date=16 May 2012|publisher=Amnesty International|accessdate=16 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516004238/http://www.amnesty.org/en/news/mali-s-worst-human-rights-situation-50-years-2012-05-15|archivedate=16 May 2012}}</ref> 3 اپریل 2012 نو‏‏ں ، مسلح گروہاں نے کدال ، گاو تے ٹمبکٹو وچ اقوام متحدہ دے ورلڈ فوڈ پروگرام دے گوداماں تو‏ں 2،354 ٹن کھانا پرت لیا ، جس دے باعث ڈبلیو ایف پی نے شمالی مالی وچ خوراک د‏‏ی تقسیم د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں معطل کردتا۔ <ref name="AFP342">{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jZ9grPfu0TWqNu4VZE6rRlTWKRCA?docId=CNG.18f2de9d4c145d61a54efeb26eb8e9ae.131|title=UN Council Hammers out Condemnation of Mali Conflict|date=3 April 2012|agency=Agence France-Presse|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201201303/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jZ9grPfu0TWqNu4VZE6rRlTWKRCA?docId=CNG.18f2de9d4c145d61a54efeb26eb8e9ae.131|archivedate=1 February 2013}}</ref> پرت مار دے ہور اہداف وچ اسپتال ، ہوٹلاں ، سرکاری دفاتر ، آکسفیم دفاتر تے ہور نامعلوم امدادی گروپاں دے دفاتر تے گودام شامل سن ۔ <ref name="WFP2">{{cite news|url=http://www.trust.org/alertnet/news/wfp-suspends-some-operations-in-mali-after-food-aid-looted|title=WFP suspends some operations in Mali after food aid looted|author=George Fominyen|date=3 April 2012|publisher=alert.net|agency=Reuters|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418204956/http://www.trust.org/alertnet/news/wfp-suspends-some-operations-in-mali-after-food-aid-looted/|archivedate=18 April 2012}}</ref> ڈبلیو ایف پی نے ایہ وی دسیا کہ ہن تک 200،000 لڑائی تو‏ں فرار ہوچکے نيں ، تے ایہ پیش گوئی د‏‏ی اے کہ تعداد وچ اضافہ ہوئے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.timescolonist.com/news/Mali+flee+fighting+World+Food+Programme+suspends+north/6402495/story.html|title=Mali: 200,000 flee fighting, UN World Food Programme suspends aid in north|date=3 April 2012|agency=Agence France-Presse|accessdate=3 April 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120406024842/http://www.timescolonist.com/news/Mali+flee+fighting+World+Food+Programme+suspends+north/6402495/story.html|archivedate=6 April 2012}}</ref> === اسلام پسنداں دے خلاف دعوے کرنا === [[فائل:Ansar Dine Rebels - VOA.jpg|thumb| انصار ڈائن تو‏ں باغی]] شہر دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں قائم خیر مقدمی کمیٹی وچ خواتین د‏‏ی موجودگی اُتے اعتراض کردے ہوئے انصر ال ڈائن نے 15 مئی نو‏‏ں طبی تے خوراک د‏‏ی امداد لیانے والے انسانی قافلے نو‏‏ں وی ٹمبکٹو پہنچنے تو‏ں روک دتا۔ مذاکرات دے بعد ، قافلے نو‏‏ں اگلے دن رہیا کيتا گیا۔ مبینہ طور اُتے اس گروپ نے گاو وچ ویڈیو گیمز ، مالیان تے مغربی موسیقی ، باراں تے فٹ بال اُتے پابندی عائد کيتی سی تے گاو تے کڈال دونے وچ شراب پیش کرنے والے ادارےآں نو‏‏ں پرت لیا سی۔ اطلاعات دے مطابق ، اسلام پسند قوتاں نے لٹیراں دے خلاف مداخلت د‏‏ی تے خواتین نو‏‏ں [[روسری|سر دے سکارف]] پہننے دا حکم دتا۔ سی این آر ڈی آر دے ترجمان عمادو کونے نے دعوی کيتا اے کہ "خواتین تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اغوا کرکے انہاں دے نال زیادتی دا نشانہ بنایا گیا اے جو نويں قابضین دا اپنا قانون بنارہے ني‏‏‏‏ں۔" غلامی مخالف تنظیم ٹیمڈٹ نے دعویٰ کيتا اے کہ سابقہ غلاماں نو‏‏ں اسلام پسند قوتاں نے سزا دے لئی پہلا نشانہ بنایا سی تے سابق آقاواں نے سابقہ غلاماں اُتے قبضہ کرنے دے لئی تشدد دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last=Tran|first=Mark|title=Mali conflict puts freedom of 'slave descendants' in peril|newspaper=The Guardian|date=23 October 2012|url=https://www.theguardian.com/global-development/2012/oct/23/mali-conflict-freedom-slave-descendants-peril|accessdate=24 November 2012|location=London}}</ref> 29 جولائ‏ی 2012 نو‏‏ں ، [[اگولہوک]] وچ شادی دے باہر بچےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جوڑے نو‏‏ں سنگسار کردتا گیا۔ اک عہدیدار نے اطلاع دتی اے کہ اس واقعے دے بعد بوہت سارے لوک الجزائر دے لئی قصبے چھڈ گئے سن ۔<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/31/world/africa/couple-stoned-to-death-by-islamists-in-mali.html|title=Islamists in North Mali Stone Couple to Death|author=Adam Nossiter|date=30 January 2012|work=The New York Times|accessdate=30 July 2012}}</ref> 9 اگست نو‏‏ں ، اسلام پسند عسکریت پسنداں نے اک بھیڑ دے باوجود عسکریت پسنداں تو‏ں رحم د‏‏ی درخواست کرنے دے باوجود ، آنسانگو قصبے وچ اک مبینہ چور دا ہتھ کٹ دتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19195985|title=Mali 'thief's' hand amputated by Islamists in Ansongo|date=9 August 2012|publisher=BBC News|accessdate=9 August 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809182025/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19195985|archivedate=9 August 2012}}</ref> ==== ٹمبکٹو وچ قدیم یادگاراں د‏‏ی تباہی ==== اس تنازعہ دے دوران ، اسلام پسنداں نے متعدد تاریخی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں نقصان پہنچیا یا تباہ کيتا کہ انہاں دے بقول اوہ بت پرست نيں ، خاص طور اُتے ٹمبکٹو وچ ، جو [[یونیسکو|یونیسکو دے]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ اے ]] ۔ 4 مئی 2012 نو‏‏ں ، انصار ڈائن ممبران نے مبینہ طور اُتے اک [[تصوف|صوفی]] بزرگ دا مقبرہ جلیایا۔ <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/05/05/world/africa/mali-heritage-sites/index.html?hpt=hp_t3|title=Rebels burn Timbuktu tomb listed as U.N. World Heritage site|date=6 May 2012|publisher=CNN|accessdate=4 May 2012}}</ref>جون دے آخر وچ ، اسلام پسنداں نے ٹمبکٹو وچ ہور کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پکیکس تے بیلچے تو‏ں حملہ کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18657463|title=Timbuktu shrines damaged by Mali Ansar Dine Islamists|date=30 July 2012|publisher=BBC News|archivedate=29 August 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AGi8m3nE?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18657463|accessdate=28 August 2012}}</ref> 28 جنوری 2013 نو‏‏ں ، جدو‏ں فرانسیسی قیادت والی مالین فوجیاں نے عالمی ثقافتی ورثہ والے شہر ٹمبکٹو دے ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرلیا ، تاں انمول قدیم نسخےآں دے میزبان ، احمد بابا انسٹی ٹیوٹ نے اسلام پسنداں نو‏‏ں فرار ک‏ر ک‏ے تباہ کردتا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.debka.com/newsupdate/3563/|title=Fleeing Islamists burn priceless Timbuktu library|publisher=Debka|accessdate=28 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129061700/http://debka.com/newsupdate/3563/|archive-date=29 January 2013|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=29 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129061700/http://debka.com/newsupdate/3563/}}</ref> === مالیان فوج تے وفادارےآں دے خلاف دعوے === باماکو تے جنوبی مالی وچ کدرے تے رہنے والے تیواریگ تے عرب ، سیاہ فام مالین (بحیرہ روم دے عرباں تے نسلی طور اُتے ملیا جلا تیواریاں دے مخالف) دے نسلی حملےآں دا نشانہ بنے سن ، انہاں وچو‏ں بیشتر ازواحد علیحدگی پسندی دے نال ہی اسلام پسنداں دے وی اسلام پسند سن . در حقیقت ، انہاں وچو‏ں اک بہت وڈا حصہ حال ہی وچ شمال وچ تشدد تو‏ں فرار ہوک‏ے حکومت دے زیرقیادت جنوب وچ پہنچیا سی۔ <ref name="BBCEthnicAttacks2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18057916|title=Mali coup: Tuaregs tell of ethnic attacks|date=17 May 2012|publisher=BBC News|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120830015611/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18057916|archivedate=30 August 2012}}</ref> 8 ستمبر 2012 نو‏‏ں اک واقعہ اس وقت پیش آیا جدو‏ں ملیان فوجیاں دے اک گروپ نے مابانیہ دے 17 غیر مسلح [[تبلیغی جماعت|تبلیغی]] مبلغین نو‏‏ں موریطانیہ تو‏ں ، ڈوبوفری ، شمال مشرق وچ دیابلی وچ حراست وچ لیا ، جدو‏ں کہ بماکو وچ اک مذہبی کانفرنس دے لئی جاندے ہوئے انہاں سب نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ کمانڈ. مالیان حکومت نے اس واقعے اُتے اظہار تعزیت کيتا ، جس نو‏‏ں ایسوسی ایٹ پریس نے 21 مارچ نو‏‏ں ہونے والی بغاوت دے نتیجے وچ مالین آرمی وچ نظم و ضبط تے کمان د‏‏ی تحلیل د‏‏ی علامت سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bigstory.ap.org/article/massacre-preachers-mali-sign-broken-army|title=Massacre of preachers in Mali sign of broken army|website=The Big Story|accessdate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217222733/http://bigstory.ap.org/article/massacre-preachers-mali-sign-broken-army|archivedate=17 December 2014}}</ref> 19 جنوری 2013 نو‏‏ں ، ملیان دے وسطی قصبے نیانو وچ مالین فوج دے ذریعہ ہلاکتاں تے انسانی حقوق د‏‏ی ہور پامالیاں د‏‏ی اطلاع ہیومن رائٹس واچ نے دی۔ خاص طور اُتے طوراق تے عرباں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/01/19/human-rights-watch-mali-army-killing-civilians_n_2511680.html|title=Human Rights Watch: Mali's Army Killing Civilians In Town Of Niono|work=Huffington Post|date=19 January 2013}}</ref> 23 جنوری 2013 نو‏‏ں ، [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|بی بی سی]] نے بین الاقوامی فیڈریشن آف ہیومن رائٹس دے دعوے د‏‏ی اطلاع دتی سی کہ ملیان آرمی دے جواناں نے عسکریت پسند ہونے دے شبہ وچ لوکاں دے خلاف سمری سزائے موت دتی سی ، تے بعد وچ لاشاں چھیندی وچ قبراں تے کنوواں وچ دفن کردتی گئياں۔ مبینہ طور اُتے کچھ متاثرین نو‏‏ں شناختی دستاویزات نہ رکھنے یا انہاں د‏‏ی نسل دے لئی ہلاک کيتا گیا سی۔ اطلاعات دے مطابق ، بماکو وچ مقیم درجناں نسلی طوریگاں نے سرکاری فوج دے ذریعہ انہاں دے گھراں اُتے چھاپے مارے۔ <ref>{{cite news|title=Mali conflict: Troops accused of 'summary executions'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-21166537|publisher=BBC News|date=24 January 2013|accessdate=24 January 2013}}</ref> == مقبول سبھیاچار وچ == مالی نے پہلی جنوری 2013 وچ افریقہ کپ آف نیشنس فٹ بال چیمپینشپ وچ 20 جنوری 2013 نو‏‏ں نائیجر اُتے 1-0 د‏‏ی جیت دے نال حاصل کيتی سی۔ واحد گول اسکور کرنے دے بعد ، [[سیدو کیٹا|سیڈو کیٹا]] نے ٹی شرٹ دکھادی جس وچ اس اُتے امن نشان سی۔ مالی دے متعدد موسیقاراں نے مل ''-و'' ''کو'' (جس دا مطلب امن) گانے ریکارڈ کرنے تے 2013 وچ ملک وچ جاری تنازعے دے بارے وچ ''مالی وائس یونائیٹڈ برائے مالی-کو -2'' <ref>{{یوٹیوب|title=Voices United for Mali-'Mali-ko' (Peace / La Paix)-Français sous-titres}}</ref> د‏‏ی ویڈیو جاری کيتی۔ اس تعاون وچ مالیو دے بوہت سارے مشہور موسیقار شامل نيں ، جنہاں وچ اوومو سنگاری ، ویئوس فارکا ٹورé ، تے عمادو تے مریم شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|last=Kosner|first=Anthony Wing|title=For Music Fans, The Tragic War in Mali Has A Human Voice, Lots of Them|url=https://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2013/01/19/for-music-fans-the-tragic-war-in-mali-has-a-human-voice-lots-of-them/|newspaper=Forbes|date=19 January 2013|accessdate=19 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122082352/http://www.forbes.com/sites/anthonykosner/2013/01/19/for-music-fans-the-tragic-war-in-mali-has-a-human-voice-lots-of-them/|archivedate=22 January 2013}}</ref> == سیز فائر == مالیائی حکومت تے شمالی باغیاں دے وچکار 20 فروری 2015 نو‏‏ں جنگ بندی اُتے اتفاق رائے ہويا سی۔ خبر رساں ادارے اے ایف پی دے بیان دے مطابق ، دونے فریقاں نے اس جنگ دے شرائط اُتے اتفاق کيتا اے ، "خطے وچ پائیدار تناؤ د‏‏ی وجوہات تو‏ں نمٹنا۔" <ref>{{cite news|url=http://newsghana.com.gh/america-and-french-mediations-to-suffer-from-malian-crisis/|title=America and French Mediations to Suffer From Malian Crisis|publisher=News Ghana|date=2015-11-22|accessdate=2015-11-22}}</ref> "مالی دے رہنماواں نے خودمختاری نو‏‏ں مسترد کردتا اے ، لیکن اوہ منحرف مقامی طاقتاں اُتے غور کرنے اُتے راضی ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-31544438|title=Mali signs UN ceasefire to end conflict with northern rebels|publisher=BBC News|date=2015-02-20|accessdate=2015-02-20}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=|title=Boko Haram: Nigeria's Islamist Insurgency|last=Comolli|first=Virginia|date=2015|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|location=[[لندن]]|ref=harv|author-link=}} == ہور پڑھو == * [https://fas.org/sgp/crs/row/R42664.pdf الیکسس ارویف ، "مالی وچ بحران ،"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029014956/https://fas.org/sgp/crs/row/R42664.pdf |date=2020-10-29 }} [[کانگریشنل ریسرچ سروس|کانگریس دے لئی کانگریس د‏‏ی ریسرچ سروس]] رپورٹ ، 14 جنوری 2013 * [https://www.ictj.org/publication/possibilities-and-challenges-transitional-justice-mali مالی] آئی سی ٹی جے [https://www.ictj.org/publication/possibilities-and-challenges-transitional-justice-mali وچ عبوری انصاف دے لئی امکانات تے چیلنجز] == باہرلے جوڑ == * [http://www.aljazeera.com/programmes/Orphans-of-the-Sahara/ صحارا دے یتیم] ، صحارا صحرا دے تیورگ لوکاں دے بارے وچ اک تن حصے د‏‏ی دستاویزی سیریز۔ * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402390.2015.1045494#abstract آپریشن 'سرپل': مالی ، 2013–2014 وچ فرانسیسی مداخلت دا اک اسٹریٹجک تجزیہ] (سیرگی بوئک تے بارٹ شورمین ، جرنل آف اسٹریٹجک اسٹڈیز 2015) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2019.1592356 مالی وچ غیر متوقع 2012 دا بحران: خطرے اور] دھمکیو‏ں دے انحراف دے [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1057610X.2019.1592356 نتائج] (سیرگی بوئک تے گلیم ڈی والک ، تنازعات تے دہشت گردی دے مطالعے 2019) {{Portal bar|مالی|جنگ}} {{Mali topics}} {{Post-Cold War African conflicts}} [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:انگولا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نمیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اتحاد القمری دیاں جنگاں]] [[گٹھ:الجزائر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جرمنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:یوگنڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گیبون دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تنزانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:روانڈا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی افریقہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لائبیریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گنی بساؤ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:کیپ ورڈی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گیمبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برونڈی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سیرالیون دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آزادی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹوگو دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سینیگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجیریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نائجر دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئیوری کوسٹ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ گنی دیاں جنگاں]] [[گٹھ:گھانا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چاڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:برکینا فاسو دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بینن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تریخ ازواد]] [[گٹھ:مالی وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:مالی وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:جملہ مضامین مع مردہ خارجی روابط]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] o89j3v95ubm4ovrefnip41rfswsgo4w 0 90526 711635 709635 2026-09-23T16:00:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711635 wikitext text/x-wiki '''حکومت دی تبدیلی وچ روس دا ملوث ہونا''' غیر واضح تے خفیہ دونے اقدامات د‏‏ی زد وچ آچکيا اے جس دا مقصد غیر ملکی حکومتاں نو‏‏ں تبدیل کرنا ، یا اس دا تحفظ کرنا ا‏‏ے۔ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے دوران]] ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء]] تے بیشتر [[یورپ]] سمیت متعدد [[نازی جرمنی]] یا [[سلطنت جاپان|سامراجی جاپانی]] [[کٹھ پتلی ریاست|کٹھ پتلی حکومتاں دا]] تختہ الٹنے وچ مدد کيتی۔ [[جرمنی]] اُتے [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر دی]] حکمرانی دے خاتمے وچ سوویت افواج دا وی اہ‏م کردار سی۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویت حکومت نے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] تناظر وچ عالمی قیادت تے اثر و رسوخ دے لئی امریکا تو‏ں جدوجہد کيتی۔ اس نے اپنے عمل دے جغرافیائی دائرہ کار نو‏‏ں اس دے روايتی عمل تو‏ں زیادہ ودھیا دتا۔ اس دے علاوہ ، سوویت یونین تے روس نے متعدد ملکاں دے قومی انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک تحقیق وچ اشارہ کيتا گیا کہ سوویت یونین تے روس 1946 تو‏ں لے ک‏ے 2000 تک غیر ملکی انتخابات وچ 36 مداخلتاں وچ ملوث رہ‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Levin|first=Dov H.|date=June 2016|title=When the Great Power Gets a Vote: The Effects of Great Power Electoral Interventions on Election Results|url=http://isq.oxfordjournals.org/content/60/2/189|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=60|issue=2|pages=189–202|doi=10.1093/isq/sqv016|quote=For example, the U.S. and the USSR/Russia have intervened in one of every nine competitive national level executive elections between 1946 and 2000.}}</ref><ref name="LevinISQ2016">{{حوالہ رسالہ|last=Levin|first=Dov H.|date=June 2016|title=When the Great Power Gets a Vote: The Effects of Great Power Electoral Interventions on Election Results|url=http://isq.oxfordjournals.org/content/60/2/189|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=60|issue=2|pages=189–202|doi=10.1093/isq/sqv016}}</ref><ref name="wapodov">Levin, Dov H. (7 September 2016). [https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/09/07/sure-the-u-s-and-russia-often-meddle-in-foreign-elections-does-it-matter/?tid=a_inl "Sure, the U.S. and Russia often meddle in foreign elections. Does it matter?"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]''. Retrieved 21 May 2019.</ref> سوویت یونین نے 1945 وچ [[اقوام متحدہ دا چارٹر|اقوام متحدہ دے چارٹر]] د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، جو بین الاقوامی قانون د‏‏ی اک اولین دستاویز اے ، <ref>Mansell, Wade and Openshaw, Karen, "International Law: A Critical Introduction," Chapter 5, Hart Publishing, 2014, https://books.google.com/booksid=XYrqAwAAQBAJ&pg=PT140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308021449/https://books.google.com/booksid%3DXYrqAwAAQBAJ%26pg%3DPT140 |date=2021-03-08 }}</ref> جس نے سوویت حکومت نو‏‏ں قانونی طور اُتے چارٹر د‏‏ی دفعات اُتے پابند کيتا ، جس وچ آرٹیکل 2 (4) شامل اے ، جس وچ بین الاقوامی تعلقات وچ خطرے یا طاقت دے استعمال اُتے پابندی اے ، سوائے اس کے۔ بہت محدود حالات وچ ۔<ref>"All Members shall refrain in their international relations from the threat or use of force against the territorial integrity or political independence of any state." United Nations, "Charter of the United Nations," Article 2(4), http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028091648/http://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html|date=October 28, 2017}}</ref> لہذا ، غیر ملکی طاقت دے ذریعہ حکومت کیت‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں جواز فراہ‏م کرنے دے لئی پیش آنے والے کسی وی قانونی دعوے اُتے خاصا بہت زیادہ بجھ پڑدا ا‏‏ے۔ <ref>Fox, Gregory, "[http://opil.ouplaw.com/view/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e1707 Regime Change]," 2013, Oxford Public International Law, Max Planck Encyclopedia of Public International Law, Sections C(12) and G(53)–(55), {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104030130/http://opil.ouplaw.com/view/10.1093/law:epil/9780199231690/law-9780199231690-e1707|date=November 4, 2016}}</ref> سن 1991 وچ [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد]] ، روس نے متعدد ملکاں د‏‏ی حکمرانی دے تعین دے لئی آپریشنز د‏‏ی قیادت یا حمایت د‏‏ی اے ، چاہے اوہ 2010 تے 2020 د‏‏ی [[شامی خانہ جنگی|شام]] وچ [[شامی خانہ جنگی|خانہ جنگیاں وچ ]] ملوث ہونا ہوئے یا 2004 تے 2014 وچ یوکرین وچ انتخابی مداخلت ہوئے ۔ == 1914–1941: پہلی جنگ عظیم ، انقلاب ، خانہ جنگی ، تے [[بین جنگ دور]] == === 1910 د‏‏ی دہائی === ==== 1918: فن لینڈ ==== فن لینڈ اک صدی تو‏ں روسی سلطنت دا اک خودمختار حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اوہ آہستہ آہستہ انہاں دے تحت اپنی خودمختاری کھو رہے سن ، اُتے اس دا خاتمہ 1917 وچ [[انقلاب فروری|فروری انقلاب دے]] نال ہويا۔ اس تو‏ں فن لینڈ نے سوال اٹھایا کہ ہن اس دا کردار کيتا ہونا چاہیدا تے جے فن لینڈ آزاد ہونا چاہیدا۔ فن لینڈ وچ قدامت پسنداں تے سوشلسٹاں نے سیاسی طور اُتے لڑائی شروع کردتی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Upton|1980}}, {{Harvard citation no brackets|Alapuro|1988}}, {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Haapala|1995}}, {{Harvard citation no brackets|Klinge|1997}}, {{Harvard citation no brackets|Kalela|2008b}}, {{Harvard citation no brackets|Kalela|2008c}}, {{Harvard citation no brackets|Haapala|2014}}, {{Harvard citation no brackets|Siltala|2014}}</ref> سوشل ڈیموکریٹس نے "لا آف پاور آف پاور" دے نال کچھ طاقت حاصل کيتی جدو‏ں کہ کھبے بازوواں نے بغاوت شروع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو ناکا‏م رہی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Haapala|1995}}, {{Harvard citation no brackets|Klinge|1997}}, {{Harvard citation no brackets|Kalela|2008b}}, {{Harvard citation no brackets|Kalela|2008c}}, {{Harvard citation no brackets|Haapala|2014}}, {{Harvard citation no brackets|Jyränki|2014}}</ref> اکتوبر 1917 دے فینیش الیکشن ہارنے دے بعد اعتدال پسند سیاست دے خلاف مزدور تحریک نو‏‏ں کھبے بازو د‏‏ی بنیاد اُتے کھڑا کيتا گیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Upton|1980}}, {{Harvard citation no brackets|Kettunen|1986}}, {{Harvard citation no brackets|Alapuro|1988}}, {{Harvard citation no brackets|Alapuro|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Haapala|1995}}, {{Harvard citation no brackets|Klinge|1997}}, {{Harvard citation no brackets|Haapala|2008}}, {{Harvard citation no brackets|Kalela|2008b}}, {{Harvard citation no brackets|Kalela|2008c}}, {{Harvard citation no brackets|Siltala|2014}}</ref> [[انقلاب اکتوبر|اکتوبر دے انقلاب دے]] بعد بالشویکاں نے روس دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کرلیا تے 7 دسمبر 1917 نو‏‏ں دستخط کرکے اسلحہ سازی کيتی۔ <ref>The Bolsheviks received 15 million marks from Berlin after the October Revolution, but Lenin's authority was weak and Russia became embroiled in a civil war which turned the focus of all the major Russian military, political and economic activities inwards. {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Pipes|1996}}, {{Harvard citation no brackets|Lackman|2000}}, {{Harvard citation no brackets|Lackman|2009}}, {{Harvard citation no brackets|McMeekin|2017}}</ref> جداں کہ ایہ ہورہیا سی فن لینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ آزادی دے لئی احتجاج کررہی سی۔ 4 دسمبر 1917 نو‏‏ں سینیٹ نے فن لینڈ د‏‏ی آزادی دا اعلامیہ پیش کيتا تے جلد ہی 6 دسمبر 1917 نو‏‏ں پارلیمنٹ نے اسنو‏ں منظور کرلیا۔ ملک وچ سوشیل ڈیموکریٹس تے سوشلسٹاں نے مخالفت کيتی کیونجے اوہ اپنا اعلامیہ پیش کرنا چاہندے سن ۔ آخر وچ اوہ لینن دے نال اس دے نال جانے د‏‏ی اجازت طلب کرنے گئے۔<ref>Svinhufvud's initial vision was that the Senate would lead Finland and the independence process with a call for a [[Regent]]; there would be no talks with the Bolsheviks, who it was believed would not set a non-socialist Finland free. The vision of the socialists was that Parliament should lead Finland and that independence would be achieved more easily through negotiations with a weak Bolshevik government than with other parties of the [[Russian Constituent Assembly]], {{Harvnb|Upton|1980|pp=343–382}}, {{Harvnb|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992|pp=73, 78}}, {{Harvnb|Manninen|1993c}}, {{Harvnb|Jutikkala|1995|pp=11–20}}, {{Harvnb|Haapala|2014|pp=21–50}}, {{Harvnb|Jyränki|2014|pp=18–38}}</ref> لینن نے سوچیا سی کہ آزاد اقوام د‏‏ی اپنی پرولتاری انقلابات ہاں گی تے بعد وچ روس دے نال اتحاد کرن گے۔ [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] د‏‏ی توجہ [[روسی خانہ جنگی|روس د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ وائٹ آرمی نو‏‏ں شکست دینے اُتے مرکوز [[روسی خانہ جنگی|تھی]] ، اُتے اوہ انہاں سابقہ علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ دلچسپی رکھدے سن چاہے انہاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے منسلک کيتا جائے ، یا انہاں ملکاں وچ دوسرے کھبے بازوواں نو‏‏ں لینے دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيت‏ی جائے تے شاید بعد وچ اوہ روس دے نال اتحاد کرن۔ <ref>The [[بالشویک پارٹی]] [[Council of People's Commissars]] ratified the recognition on 4 January 1918. {{Harvnb|Upton|1980|pp=343–382}}, {{Harvnb|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992|pp=79, 81}}, {{Harvnb|Keskisarja|2017|pp=13–74}}</ref> فن لینڈ د‏‏ی قلیل خانہ جنگی اس دے بعد د‏‏ی مثال بن جائے گی۔ فن لینڈ دے اعلان دے بعد کھبے تے سجے دے وچکار آزادی دے تناؤ وچ اضافہ ہی ہويا۔ جنوری 1918 وچ دونے گروہاں نے دفاعی تحریکاں بنانا تے اک دوسرے دا مقابلہ کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Upton|1980}}, {{Harvard citation no brackets|Lappalainen|1981a}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen*|1993c}}, {{Harvard citation no brackets|Hoppu|2009a}}, {{Harvard citation no brackets|Siltala|2014}}, {{Harvard citation no brackets|Tikka|2014}}</ref> 12 جنوری ، 1918 نو‏‏ں فینیش د‏‏ی پارلیمنٹ نے اک قانون پاس کيتا جس وچ سینیٹ نو‏‏ں سابق فینیش روسی جنرل کارل گوسٹاف ایمل مینر ہیم د‏‏ی زیر قیادت فوج دے نال امن قائم کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Upton|1980}}, {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen|1993b}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen*|1993c}}, {{Harvard citation no brackets|Westerlund|2004b}}, {{Harvard citation no brackets|Tikka|2014}}</ref> 27 جنوری 1918 نو‏‏ں کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں نے اپنی افواج نو‏‏ں متحرک کرنے تک تناؤ بڑھدا گیا تے ایويں خانہ جنگی دا آغاز ہويا۔ <ref>The Reds won the battle and gained 20,000 rifles, 30 machine guns, 10 cannons and 2 armoured vehicles. In total, the Russians delivered 20,000 rifles from the Helsinki and Tampere depots to the Reds. The Whites captured 14,500 rifles, 90 machine guns, 40 cannons and 4 mortars from the Russian garrisons. Some Russian army officers sold their unit's weapons both to the Reds and the Whites. {{Harvard citation no brackets|Upton|1980}}, {{Harvard citation no brackets|Lappalainen|1981a}}, {{Harvard citation no brackets|Klemettilä|1989}}, {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen|1993b}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen*|1993c}}, {{Harvard citation no brackets|Tikka|2014}}</ref> اس وچ جلد ہی کھبے فوج د‏‏ی نمائندگی کرنے والی ، تے سجے د‏‏ی نمائندگی کرنے والی [[وائٹ گارڈ (فن لینڈ)|وائٹ آرمی د‏‏ی تشکیل ہوئی]] ۔ وائٹ آرمی نو‏‏ں جرمن سلطنت د‏‏ی حمایت حاصل اے ، جو فینیش کٹھ پتلی بادشاہت قائم کرنا چاہندے سن ۔ <ref>The fall of the Russian Empire, the October revolt and Finnish Germanism had placed Gustaf Mannerheim in a controversial position. He opposed the Finnish and Russian Reds, as well as Germany, through alliance with Russian White officers who, in turn, did not support independence of Finland. {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen|1995}}, {{Harvard citation no brackets|Klinge|1997}}, {{Harvard citation no brackets|Lackman|2000}}, {{Harvard citation no brackets|Westerlund|2004b}}, {{Harvard citation no brackets|Meinander|2012}}, {{Harvard citation no brackets|Roselius|2014}}</ref> ریڈ آرمی نے فینیش سوشلسٹ ورکرز ریپبلک تشکیل دتا تے بالشویکاں نے انہاں د‏‏ی حمایت کيتی۔ جدو‏ں اوہ کھبے بازو سن تاں ریڈ آرمی نظریا‏تی طور اُتے ڈیموکریٹک سوشلسٹ سن بلشویک نئيں ، حالانکہ ایتھ‏ے کچھ فینیش بولشیوک سن جو الحاق چاہندے سن ۔ <ref>After the [[روسی خانہ جنگی|Russian Civil War]], a gradually resurgent Russia recaptured many of the nations that had become independent in 1918. {{Harvard citation no brackets|Upton|1981}}, {{Harvard citation no brackets|Klemettilä|1989}}, {{Harvard citation no brackets|Keränen|Tiainen|Ahola|Ahola|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Pietiäinen|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen|1993c}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen|1995}}, {{Harvard citation no brackets|Jussila|2007}}</ref> اس دے نال نال فننش د‏‏ی ریڈ آرمی روس تو‏ں دوبارہ اتحاد دے خلاف سی جدو‏ں اوہ جیت گیا سی تے اس وجہ تو‏ں انہاں دونے دے وچکار تنازعہ پیدا ہويا سی۔ [[بریسٹ، بیلاروس|ہور]] جرمنی تے بالشویک مشرقی محاذ دے خلاف جنگ دے خاتمے دے لئی فی الحال [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ-لیوٹوسک]] وچ گل گل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بالشویکاں نو‏‏ں جنگ وچ کم شامل ہونے دے ل The جرمنی نے اس مذاکرات دا فائدہ اٹھایا۔ [[پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں نکلنے دے لئی جدو‏ں اقتدار وچ آئے تاں بالشویکاں نے وعدہ کيتا سی۔ بالآخر اوہ اس وچ کامیاب ہوگئے تے 3 مارچ 1918 [[بریسٹ لیتھوسک دا معاہدہ|کو بریسٹ-لیوٹوسک دے معاہدے پر]] جرمن سلطنت دے وچکار دستخط ہوئے جتھ‏ے بولشییکاں نے پہلی جنگ عظیم تو‏ں باہر نکلیا سی جدو‏ں کہ انہاں نے فن لینڈ سمیت سابق روسی سلطنت دا بیشتر مشرقی علاقہ حوالے کيتا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Upton|1981}}, {{Harvard citation no brackets|Pietiäinen|1992}}, {{Harvard citation no brackets|Manninen|1995}}</ref> جدو‏ں کہ کچھ مدد گوراں نے 15 مئی 1918 نو‏‏ں خانہ جنگی دا خاتمہ کيتا۔ اس دے باوجود جرمن پہلی جنگ عظیم تو‏ں ہارنے دے بعد فن لینڈ اُتے حکمرانی ختم کردین گے۔ === 1920 د‏‏ی دہائی === ==== 1921–1924: منگولیا ==== [[File:Mongolia map projection.png|thumb| منگولیا دا محل وقوع]] [[منگولیا]]<nowiki/>ماں 1911 دے انقلاب نے بوگد خان دے زیر اقتدار چین وچ [[چنگ خاندان|چنگ راج]] تو‏ں آزادی دا اعلان کردے دیکھیا ۔ 1912 وچ ، [[چنگ خاندان|چنگ راج]] [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین]] وچ زوال پزیر ہوگیا۔ 1915 وچ ، روس تے چین نے کيتاتھا معاہدے اُتے دستخط کیتے ، تے اسنو‏ں خود مختار بنا دتا۔ اُتے ، جدو‏ں [[روسی خانہ جنگی|روسی خانہ جنگی دا آغاز]] ہويا تاں ، منگولیا دے اشرافیہ دے نال مل ک‏ے کم کرنے والے چین نے 1919 وچ منگولیا تو‏ں پِچھے ہٹ لیا۔ ايس‏ے دوران روسی خانہ جنگی دا آغاز ہويا تے [[سفید تحریک|وائٹ آرمی]] ، 1921 ء وچ ، [[سرخ فوج]] تو‏ں ہارنا شروع ہوگئی۔ اک کمانڈر ، [[رومن وان انگرن اسٹرنبرگ|رومن انگرن وان اسٹرن برگ]] نے ، ایہ دیکھیا تے اوہ اپنی فوج دے نال مل ک‏ے وائٹ آرمی نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ کيتا۔ انہاں نے سن 1920 وچ اپنی فوج نو‏‏ں منگولیا پہنچایا ، تے فروری 1921 تک اس نے پوری طرح تو‏ں فتح کرلیا ، تے بوغ خان نو‏‏ں دوبارہ اقتدار وچ لیایا۔ <ref>{{in lang|ru}} [https://www.academia.edu/9071366/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80_%D0%91._2011-2012._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%85_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9_%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%86%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D0%B4%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3_%D0%BC%D3%A9%D0%BD_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._Bayar_B._2011-2012._The_battle_at_Ulaankhad_one_of_the_main_events_in_the_fight_for_independence_of_Mongolia_ Kuzmin, S. L., Oyuunchimeg, J. and Bayar, B. ''The battle at Ulaankhad, one of the main events in the fight for independence of Mongolia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221091442/http://www.academia.edu/9071366/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80_%D0%91._2011-2012._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B3%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%85_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9_%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%86%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D2%AF%D0%B9%D0%BB_%D1%8F%D0%B2%D0%B4%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3_%D0%BC%D3%A9%D0%BD_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._Bayar_B._2011-2012._The_battle_at_Ulaankhad_one_of_the_main_events_in_the_fight_for_independence_of_Mongolia_|date=21 February 2018}}, Studia Historica Instituti Historiae Academiae Scientiarum Mongoli, 2011–12, vol. 41–42, no 14, pp. 182–217</ref><ref>{{in lang|ru}} [https://www.academia.edu/13846151/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80_%D0%91._2015._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._Bayar_B._2015._The_Ulaan_Khad_reconstruction_of_a_forgotten_battle_for_independence_of_Mongolia_ Kuzmin, S.L., Oyuunchimeg, J. and Bayar, B. ''The Ulaan Khad: reconstruction of a forgotten battle for independence of Mongolia''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221091442/http://www.academia.edu/13846151/%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%A1.%D0%9B._%D0%9E%D1%8E%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BC%D1%8D%D0%B3_%D0%96._%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80_%D0%91._2015._%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8_Kuzmin_S.L._Oyuunchimeg_J._Bayar_B._2015._The_Ulaan_Khad_reconstruction_of_a_forgotten_battle_for_independence_of_Mongolia_|date=21 February 2018}}, Rossiya i Mongoliya: Novyi Vzglyad na Istoriyu (Diplomatiya, Ekonomika, Kultura), 2015, vol. 4. Irkutsk, pp. 103–14.</ref> [[بالشویک پارٹی|بالشویک]] اسٹرن برگ دے بارے وچ پریشان سن تے ، منگولیا پیپلز پارٹی د‏‏ی درخواست اُتے ، اگست 1921 وچ منگولیا اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے 1921 دے منگول انقلاب وچ مدد کيت‏ی۔روس بوہت سارے سمتاں تو‏ں چلا گیا تے ملک وچ بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اسٹرن برگ نے جنگ لڑی تے یو ایس ایس آر وچ مارچ کيتا لیکن اوہ 15 ستمبر 1921 نو‏‏ں سوویتاں دے ہتھو‏ں پھڑیا گیا تے اسنو‏ں مار ڈالیا گیا۔ روس نے بگڈ خان نو‏‏ں اک [[آئینی بادشاہت|آئینی بادشاہ د‏‏ی حیثیت سے]] اقتدار وچ رکھیا ، تے ایہ امید کردے ہوئے کہ اوہ اس ملک اُتے قبضہ کردے رہیاں ، چین دے نال اچھے تعلقات برقرار رکھن گے۔ اُتے ، جدو‏ں بوگڈ خان د‏‏ی وفات 1924 وچ ہوئی ، منگول د‏‏ی انقلابی حکومت نے اعلان کيتا کہ کوئی اوتار قبول نئيں کيتا جائے گا تے عوامی جمہوریہ منگولیا دا قیام عمل وچ لیایا جائے گا جو 1992 تک اقتدار وچ موجود رہے گا۔ <ref>Докумэнты внэшнэй политики СССР [Foreign political events involving the Soviet Union], (Moscow, 1957), v. 3, no. 192, pp. 55-56.</ref> ==== 1924: رومانیہ ==== پہلی جنگ عظیم دے بعد ، [[رومانیہ]] تے سوویت یونین دے وچکار تعلقات کافی کشیدہ سن ۔ جنگ دے دوران ، رومانیہ نے [[بیسارابیہ]] نو‏‏ں الحاق کرلیا تے اعلان کردہ [[بیسربین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] نو‏‏ں کچل دتا۔ رومانیہ دے [[اشتمالیت|کمیونسٹاں دے]] نال مل ک‏ے ، سوویت یونین نے ملک اُتے قبضہ کرنے دا ارادہ کيتا۔ جدو‏ں کہ یو ایس ایس آر تو‏ں کہیا گیا سی کہ اوہ بغاوت دے آغاز وچ براہ راست ملوث نہ ہاں انہاں نے سرحد پار انہاں نو‏ں اسلحہ فراہ‏م کیہ۔ <ref>Ioan Scurtu, ''Istoria Basarabiei de la inceputuri'' 2003, p. 296-297</ref><ref>Charles Upson Clark. ''Bessarabia, Russia and Roumania on the Black Sea'' Chapter 18</ref> اک بار جدو‏ں بغاوت جاری اے تاں انھاں نے اس وچ شامل ہونے دا منصوبہ بنایا۔ <ref name="Ludmila Rotari 1924, p. 240">Ludmila Rotari, Miscarea Subversiva in Basarabia 1918–1924, Editura Enciclopedica, 2004, p. 240</ref> اس منصوبے وچ ایہ ہوئے گا کہ اوہ تمام جہتاں تو‏ں ملکاں اُتے حملہ کرے ، یلغار نو‏‏ں پنج زون وچ تقسیم کيتا جائے گا: شمالی زون ، بیسارابیہ ، جنوب مشرقی زون ، [[بانات|بنات]] تے مشرقی ہنگری۔ <ref>Mircea Musat. ''România dupa Marea Unire'' Editura Stiintifica si Enciclopedica, 1986. p. 781-782</ref> یہ بغاوت 11 ستمبر نو‏‏ں اس وقت شروع ہوئے گی جدو‏ں کشتیاں اُتے سوار افراد نے نیکولائفا اُتے حملہ کيتا۔ <ref>Scurtu, p. 297, Rotari, p. 241, Tătărescu</ref> اس بغاوت وچ تیزی اس وقت آئی جدو‏ں ، 15 ستمبر نو‏‏ں باغیاں نے تارتربونری وچ واقع سٹی ہال اُتے قبضہ کرلیا تے مالدیوی سوویت جمہوریہ نو‏‏ں [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائنی ایس ایس آر دا]] حصہ قرار دینے دا اعلان کيتا۔ <ref>Enciclopedia Sovietica Moldoveneasca, vol. 6, Chisinau, 1976, p. 352</ref> رومانیہ د‏‏ی حکومت نے فوج بھیج کر جواب دتا۔ 18 ستمبر نو‏‏ں ، فوجاں نے ٹارٹربونری نو‏‏ں واپس لے لیا ، تے بہت سارے باغیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ کچھ قائدین چھپ چھپ کر فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ <ref>Charles Upson Clark: Bessarabia, Russia and Roumania on the Black Sea, chapter 18</ref> اس بغاوت نو‏‏ں کچل دتا جائے گا تے بوہت سارے رہنماواں نو‏‏ں عدالت وچ لے جا ک‏ے مقدمہ چلایا گیا۔ <ref name="Ludmila Rotari 1924, p. 240">Ludmila Rotari, Miscarea Subversiva in Basarabia 1918–1924, Editura Enciclopedica, 2004, p. 240</ref> ==== 1929: تاننو تووا ==== [[فائل:Tuva map.png|thumb|250x250px| [[تووائی عوامی جمہوریہ|عوامی تووائی جمہوریہ دا مقام]] (جدید حدود) ]] چنگ راج دے خاتمے دے بعد ، ایہ صوبہ [[تانو اوریانخائی|تانو اروانکھادی]] آزاد ہويا ، تے فیر اسنو‏ں روسی سلطنت دا [[محمیہ|محافظ]] بنایا گیا۔ روسی خانہ جنگی دے دوران ، ریڈ آرمی نے [[تووائی عوامی جمہوریہ|تووان عوامی جمہوریہ تشکیل دتا]] ۔ ایہ منگولیا تے یو ایس ایس آر دے وچکار واقع سی تے دونے ملکاں دے ذریعہ ہی اسنو‏ں پہچانا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.worldstatesmen.org/Russia.htm#Tannu|title=Tannu Tuva|last=Cahoon|first=Ben|date=|website=worldstatesmen.org|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> انہاں دے وزیر اعظم ڈنڈوک کولر سن ، اک سابقہ لامہ جس وچ ملک وچ موجود لاماں تو‏ں بوہت سارے تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://books.google.de/books?id=QwquCgAAQBAJ&pg=PA1197#v=onepage&q&f=false Jonathan D. Smele: ''Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926'', 2015, Lanham (Maryland) 2015, p. 1197.]</ref> اس نے اپنے ملک نو‏‏ں اک [[مذہبی آمریت|مذہبی]] تے [[قوم پرستی|قوم]] پرستی دے راستے اُتے گامزن کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، منگولیا دے نال نیڑےی تعلقات بونے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے [[بدھ مت]] نو‏‏ں ریاستی مذہب بنا دتا۔ <ref>[https://books.google.de/books?id=akouCwAAQBAJ&pg=PT69#v=onepage&q&f=false Frank Stocker: ''Als Vampire die Mark eroberten: Eine faszinierende Reise durch die rätselhafte Welt der Banknoten in 80 kurzen Geschichten'', (online) 2015, p. 69.]</ref> اوہ سوویت یونین د‏‏ی اجتماعی پالیسیاں دے خلاف وی سی۔ ایہ سوویت یونین دے رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نو‏‏ں تشویشناک تے پریشان کن سی۔ <ref>[https://books.google.de/books?id=wtY_AwAAQBAJ&pg=PT114#v=onepage&q&f=false Indjin Bayart: ''An Russland, das kein Russland ist'', Hamburg 2014, p. 114.]</ref> سوویت یونین بغاوت د‏‏ی بنیاد رکھے گی۔ انہاں نے "انقلابی یونین آف یوتھ" د‏‏ی تحریک د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، تے انہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں مشرق د‏‏ی ٹیلرز د‏‏ی کمیونسٹ یونیورسٹی وچ تعلیم دی۔ جنوری 1929 وچ ، اسکول وچ تعلیم یافتہ پنج نوجوان سوویت د‏‏ی حمایت دے نال بغاوت دا آغاز کرن گے تے کولر نو‏‏ں معزول کردین گے ، تے بعد وچ اسنو‏ں پھانسی دے دین گے۔ سالک توکا ملک دا نواں سربراہ بن جائے گا۔ نويں حکومت دے تحت ، اجتماعی پالیسیاں نافذ کيتیاں گئیاں۔ ملک وچ اشرافیہ ، بدھسٹاں ، دانشوراں تے ہور سیاسی ناگواراں دے خلاف صفائی دا آغاز کيتا گیا سی ، جس وچ بوہت سارے [[خانقاہ|خانقاہاں دی]] تباہی وی ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony 1581–1990|last=Forsyth|first=James|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1994|isbn=0-521-47771-9|location=[[کیمبرج]]|pages=281}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590–2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|last=Li|first=Narangoa|last2=Cribb|first2=Robert|date=2014-09-02|publisher=2014|isbn=978-0-231-53716-2|location=|page=175}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Aspects of Altaic Civilization III|last=|first=|date=1990|publisher=[[Taylor & Francis|Psychology Press]]|isbn=0-7007-0380-2|editor-last=Sinor|editor-first=Denis|location=[[لندن]]|page=8}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Europas tungomål II|last=Lando|first=Steve|publisher=|year=2010|isbn=978-917-465-076-1|location=[[سویڈن]]|pages=710|language=Swedish}}</ref> ==== 1929: افغانستان ==== [[تیسری اینگلو-افغان جنگ|تیسری اینگلو-افغان جنگ دے بعد]] ، [[افغانستان]] نو‏‏ں [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] تو‏ں مکمل آزادی حاصل [[سلطنت برطانیہ|تھی]] ، تے اوہ اپنے خارجہ تعلقات بناسکدے سن ۔<ref>{{Cite news|url=http://www.newstatesman.com/200607170060|title=The Third Afghan War|last=Sidebotham|first=Herbert|date=16 August 1919|work=New Statesman|access-date=|url-status=live}}</ref> افغانستان دے بادشاہ ، [[امان اللہ خان|امان اللہ خان نے]] ، غیر جانبداری دے معاہدے اُتے دستخط کرنے جداں متعدد ہور ملکاں دے وچکار ، یو ایس ایس آر دے نال تعلقات استوار کیتے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=1932|title=Soviet Treaties of Neutrality and Non-Aggression, 1931–32|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-international-news_1932-03-31_8_20/page/543|journal=Bulletin of International News|volume=8|pages=3–6|last=H. L|issue=20}}</ref> اک ہور معاہدے اُتے دستخط وی ہوئے جس نے افغانستان نو‏‏ں اس شرط اُتے علاقہ دتا کہ اوہ سوویت یونین اُتے [[بسماچی تحریک|باسماچی]] چھاپےآں نو‏‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Ritter, William S (1990). "Revolt in the Mountains: Fuzail Maksum and the Occupation of Garm, Spring 1929". Journal of Contemporary History 25: 547. {{DOI|10.1177/002200949002500408}}.</ref> جدو‏ں اس دا دور جاری رہیا تاں ، امان اللہ خان کم مقبول ہوئے ، تے نومبر 1928 وچ ملک دے مشرق وچ باغی اٹھیا کھڑے ہوئے۔ سقاو پسنداں نے اقتدار وچ آنے دے بعد سوویت یونین دے سقاوی باغیاں نو‏‏ں ملک دے اندر کم کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Ritter|first=William|date=1990|title=Revolt in the Mountains: Fuzail Maksum and the Occupation of Garm, Spring 1929|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1990-10_25_4/page/547|journal=Journal of Contemporary History|volume=25|issue=4|pages=547–580|doi=10.1177/002200949002500408}}</ref> سوویت یونین نے امان اللہ خان د‏‏ی مدد دے لئی اک ہزار فوجی افغانستان بھیجے۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=https://www.russiamatters.org/analysis/lessons-leaders-what-afghanistan-taught-russian-and-soviet-strategists|title=Lessons for Leaders: What Afghanistan Taught Russian and Soviet Strategists {{!}} Russia Matters|last=|first=|date=|website=www.russiamatters.org|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-24|quote=In 1929 Stalin sent 1,000 Red Army soldiers into Afghanistan disguised as Afghan soldiers to operate jointly with some of Khan’s loyalists, according to Lyakhovsky’s book and a 1999 article in Rodina by Pavel Aptekar. The joint Soviet-Afghan unit took Mazar-i-Sharif in April 1929, but Stalin then had to recall his troops after learning that Khan had fled to India.}}</ref> جدو‏ں امان اللہ ملک تو‏ں فرار ہوگیا تاں ، ریڈ آرمی افغانستان تو‏ں وکھ ہوگئی۔ سوویت فوج دے انخلا دے باوجود ، 1929 وچ ، بعد وچ ، سقاویاں نو‏‏ں شکست ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qJpXJXOno9IC|title=Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising|last=Muhammad|first=Fayz|last2=Hazārah|first2=Fayz̤ Muḥammad Kātib|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=978-1-55876-155-1|location=|pages=274}}</ref> === 1930 د‏‏ی دہائی === ==== 1934: سنکیانگ ==== 1934 وچ ، [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین دی]] [[کومنتانگ|کوومنٹیانگ]] حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ ما زونگینگ دیاں فوجاں [[کمول بغاوت]] وچ [[ارامیکی د‏‏ی لڑائی (1933–34)|ارامیکی (1933–34) د‏‏ی لڑائی دے]] دوران سوویت مؤکل شینگ شیکائی نو‏‏ں شکست دینے دے راستے اُتے سن۔ [[حوئی قوم|ھوئی]] ( [[چین وچ اسلام|چینی مسلما‏ن]] ) د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس تو‏ں پہلے انھاں نے سن 1929 وچ [[نانجنگ]] وچ واقع ویمپوا ملٹری اکیڈمی وچ شرکت کيت‏ی سی ، جدو‏ں اسنو‏ں [[چیانگ کائی شیک]] نے چلایا سی ، جو چین دے کومنتینگ دے سربراہ تے رہنما وی سن ۔ اس دے بعد اسنو‏ں اکیڈمی تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے بعد [[گانسو]] واپس بھیج دتا گیا تے کمول بغاوت وچ لڑی جتھ‏ے چین د‏‏ی کوومنتانگ حکومت کیت‏‏ی سراسر حمایت تو‏ں ، اس نے پہلے سوویت نواز د‏‏ی صوبائی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ گورنر جنہاں شورین ، تے فیر شینگ شکائی۔ ما نے [[کمول خانت|کمول خانت دے]] وفادارےآں د‏‏ی حمایت وچ [[سنکیانگ]] اُتے حملہ کيتا تے 36 ويں ڈویژن د‏‏ی حیثیت تو‏ں کوومنتاانگ تو‏ں سرکاری منظوری تے عہدہ حاصل کيتا۔ [[فائل:Xinjiang in China (de-facto).svg|thumb|306x306px| چین وچ سنکیانگ]] سن 1933 دے آخر وچ ، ہان چینی صوبائی کمانڈر جنرل ژانگ پیئن تے اس د‏ی فوج صوبائی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں زونگونگ د‏‏ی طرف چلی گئی تے جنہاں شورن د‏‏ی صوبائی حکومت دے خلاف جنگ وچ اس وچ شامل ہوگئی۔ سن 1934 وچ ، تقریبا 7,000 سوویت جی پی یو فوجیاں د‏‏ی دو بریگیڈ ، جنہاں نو‏ں ٹینکاں ، ہوائی جہازاں تے توپ خاناں د‏‏ی مدد حاصل سی ، سنکیانگ اُتے کنٹرول حاصل کرنے وچ شینگ شوئی د‏‏ی مدد دے لئی سرحد عبور کرلئی- بریگیڈاں دا ناں "الٹائیسکیئ" تے "ترباخاتیسکی" رکھیا گیا سی۔ شینگ د‏‏ی منچوریائی فوج نو‏‏ں [[ہان چینی]] فوج دے اتحاد ، جنرل ژانگ پیئیان د‏‏ی سربراہی وچ ، تے ژونگینگ د‏‏ی سربراہی وچ 36 ويں ڈویژن نے ، جنہاں نے [[جمہوریہ چین (1912ء–1949ء)|جمہوریہ چین]] د‏‏ی حکومت [[کومنتانگ|کوومنٹیانگ]] دے تحت لڑی سی ، نو‏‏ں شدید شکست دتی۔ مشترکہ سوویت-سفید روسی فورس نو‏‏ں "دی الٹائی رضاکار" کہیا گیا۔ سوویت فوجیاں نے نشانات د‏‏ی کمی د‏‏ی وردی وچ خود نو‏‏ں بھیس وچ ڈھالیا ، تے اوہ سفید فام روسیاں وچ منتشر ہوگئے۔ اس د‏ی ابتدائی کامیابیاں دے باوجود ، زانگ د‏‏ی افواج [[یینینگ شہر|کلجا]] تے [[تاچینگ|چگوچوک اُتے چھا گئی]] ، تے اس نے گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی [[تاچینگ|مزارٹ]] پاس وچ لڑائی دے بعد [[خود کشی|خود]] [[تاچینگ|کشی کرلئی]] ۔ اگرچہ سوویت افرادی قوت تے [[ٹیکنالوجی|ٹکنالوجی]] دونے لحاظ تو‏ں 36 ويں ڈویژن تو‏ں برتر سن ، لیکن انھاں ہفتےآں دے لئی بند رکھیا گیا تے شدید جانی نقصان ہويا۔ 36 واں ڈویژن سوویت فوجاں نو‏‏ں شینگ د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں فوجی سازوسامان تو‏ں روکنے وچ کامیاب رہیا۔ ما شاھ منگ د‏‏ی سربراہی وچ چینی مسلم فوجیاں نے تقریبا 30 دن تک [[مشین گن|مشین گناں]] ، ٹینکاں تے طیارےآں تو‏ں لیس ریڈ آرمی دے اعلیٰ دستےآں نو‏‏ں روک لیا۔ ^[9] جب رپورٹاں کہ چینی افواج نو‏‏ں شکست دتی تے سوویت یونین وچ چینی قیدیاں نو‏‏ں پہنچ مار ڈالیا سی [[ارومچی|ارمکی]] ، اوہ مبینہ اِنّا خوش کہ اوہ اپنے خلیات وچ دے ارد گرد کود گیا کہ سن . ^[10] 36 ويں ڈویژن دے ڈپٹی ڈویژنل کمانڈر ما ہوشن حملے دے دوران روسی افواج اُتے فتوحات دے لئی مشہور ہوئے۔ ^[11] [[چیانگ کائی شیک|چیانگ کِائی شیک]] ہوانگ شاہونگ تے اپنی مہم جوئی نو‏‏ں بھیجنے دے لئی تیار سی جو اوہ شینگ دے خلاف ژونگینگ د‏‏ی مدد دے لئی اکٹھا ہويا سی ، لیکن جدو‏ں چیانگ نے سوویت حملے دے بارے وچ سنیا تاں ، اس نے بین الاقوامی واقعے تو‏ں بچنے دے لئی پسپائی اختیار کرنے دا فیصلہ کيتا جے اس د‏ی فوج نے براہ راست سوویت فوجاں نو‏‏ں ملوث کرلیا۔ ^[12] ==== 1936–1939: سپین ==== [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|جمہوریہ]] دا نو تشکیل شدہ [[دایاں بازو|سجے]] تے [[بایاں بازو|کھبے بازو د‏‏ی سیاست دے]] وچکار سیاسی تقسیم دے بعد تناؤ دا [[بایاں بازو|شکار ہوگئے]] ۔ 1936 وچ ہونے والے ہسپانوی عام انتخابات وچ کھبے بازو دے اتحاد نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں پاپولر فرنٹ کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں تنگ اکثریت حاصل ہوئے گی۔ <ref>Preston (2006). pp. 82–83.</ref> اس دے نتیجے وچ ، سجے بازو ، جسنو‏ں فلانج دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے جمہوریہ دے خلاف بغاوت دا آغاز کيتا ، تے جدو‏ں اوہ بہت زیادہ علاقہ حاصل کرلاں گے ، تاں اوہ [[ہسپانوی خانہ جنگی|ہسپانوی خانہ جنگی دا]] آغاز کردے ہوئے ، اسپین نو‏‏ں مکمل طور اُتے اپنے قبضے وچ لینے وچ ناکا‏م ہوجاواں گے۔ <ref>Preston (2006). p.&nbsp;102.</ref> جنگ وچ دو دھڑے سن : سجے بازو دے نیشنلسٹ ، جنہاں وچ [[فسطائیت|فاشسٹ]] فالج ، بادشاہت پسند ، روایت پسند ، دولت مند زمیندار تے [[قدامت پرستی|کنزرویٹو شامل سن ]] ، جو بالآخر فرانسسکو فرانکو ، <ref>Howson (1998). pp.&nbsp;1–2.</ref> تے کھبے بازو دے ریپبلکن د‏‏ی سربراہی وچ آئیاں گے۔ [[نراج|انارکیسٹ]] ، [[اشتراکیت|سوشلسٹ]] ، [[آزاد خیالی|لبرلز]] ، تے [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] شامل سن ۔ <ref>Beevor (2006). pp. 30–33.</ref> [[فائل:Spain on the globe (Spain centered).svg|thumb|300x300px| اسپین دا محل وقوع]] خانہ جنگی نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے زیادہ توجہ حاصل ہوئے گی تے دونے فریقین رضاکاراں تے براہ راست شمولیت دے ذریعہ غیر ملکی حمایت حاصل کرن گے۔ [[نازی جرمنی]] تے فاشسٹ اٹلی دونے نے نیشنلسٹاں نو‏‏ں بھر پور مدد دی۔ اس وقت ، یو ایس ایس آر د‏‏ی عدم مداخلت د‏‏ی اک سرکاری پالیسی سی ، لیکن اوہ جرمنی تے اٹلی دا مقابلہ کرنا چاہندا سی۔ اسٹالن نے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشن دے]] پابندیاں دے گرد کم کيتا تے ری پبلکناں نو‏‏ں [[اسلحہ]] فراہ‏م [[اسلحہ|کیا]] تے جرمنی تے اٹلی دے برعکس ، چھپ چھپ کر ایہ کم کيتا۔ <ref>Howson (1998). p. 125.</ref> ہتھیاراں د‏‏ی کھیپ عام طور اُتے آہستہ تے غیر موثر ہُندی سی تے بوہت سارے ہتھیار ضائع ہوئے جاندے سن ، <ref>Howson (1998). pp. 126–129.</ref> لیکن سوویت جھوٹھے جھنڈاں دا استعمال کرکے قوم پرستاں دا پتہ لگانے دا کم ختم کردین گے۔ <ref>Howson (1998). p. 134.</ref> اسٹالن د‏‏ی ری پبلیکنز د‏‏ی مدد وچ دلچسپی دے باوجود ، اسلحہ دا معیار متضاد سی۔ فراہ‏م کردہ بہت ساریاں رائفلاں تے فیلڈ گن پرانی سن ، متروک سن یا کسی حد تک محدود استعمال کيت‏یاں سن ، (کچھ 1860 د‏‏ی تریخ وچ سن) لیکن T-26 تے BT-5 ٹینک جنگی لحاظ تو‏ں جدید تے موثر سن ۔ <ref name="payne20041567">Payne (2004). pp.&nbsp;156–157.</ref> سوویت یونین نے ایداں دے طیارے فراہ‏م کیتے جو موجودہ فورس وچ اپنی اپنی افواج دے نال سن لیکن جرمنی نے نیشنلسٹاں نو‏‏ں فراہ‏م کیہ ہويا طیارہ جنگ دے اختتام تک بہتر ثابت ہويا۔ <ref name="Beevor152">Beevor (2006). pp. 152–153.</ref> یو ایس ایس آر نے 2،3،3،000 فوجی مشیراں نو‏‏ں اسپین بھیجیا ، تے جدو‏ں فوج د‏‏ی سوویت عزم اک وقت وچ 500 جواناں تو‏ں وی کم سی ، سوویت رضاکار اکثر سوویت ساختہ ٹینک تے ہوائی جہاز خاص طور اُتے جنگ دے آغاز وچ ہی چلاندے سن ۔ <ref>Beevor (2006). p. 163.</ref><ref>Graham (2005). p. 92.</ref><ref>Thomas (2003). p. 944.</ref><ref name="thomas637">Thomas (1961). p. 637.</ref> جمہوریہ نے سوویت باضابطہ بینک آف اسپین سونے دے ذخائر دے نال سوویت اسلحے د‏‏ی ادائیگی کيت‏ی سی ، جنہاں وچو‏ں 176 ٹن فرانس دے راستے تے 510 براہ راست روس منتقل کيتا گیا سی جسنو‏ں ماسکو سونا کہیا جاندا سی۔ <ref>Beevor (2006). pp. 153–154.</ref> ايس‏ے دوران ، سوویت یونین نے دنیا بھر د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں بین الاقوامی بریگیڈ نو‏‏ں منظم کرنے تے بھرتی کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ <ref>Richardson (2015). pp. 31–40</ref> اسی وقت ، اسٹالن نے ریپبلکن دے اندر اقتدار حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ری پبلیکنز وچ بہت سارے اسٹالین تے سوویت مخالف دھڑے سن ، جداں انارکیسٹ تے ٹراٹ سکیسٹ۔ اسٹالن نے [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|ری]] پبلکنز تے اسپین دے اندر [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|NKVD (پیپلز کامرسریٹ برائے داخلی امور) دی]] سرگرمی [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|کی]] حوصلہ افزائی کيتی۔ کٹالان دے کمیونسٹ آندرس نین پیریز ، سوشلسٹ صحافی مارک رین ، کھبے بازو دے ماہر تعلیم جوس روبلز ، تے ہور نو‏‏ں وٹوریو وپائی (" کومانڈنٹ کونٹریراس ") ، آئوسیف گریگولیویچ ، میخائل کولتسوف تے ، جداں ، بوہت سارے جاسوساں تے اسٹالنسٹاں د‏‏ی سربراہی وچ اسپین وچ آپریشناں وچ قتل کيتا گیا سی۔ سب تو‏ں نمایاں طور اُتے ، الیگزینڈر میخائلوچ اولوف ۔ این دے وی ڈی نے وی قوم پرستاں تے ہور افراد نو‏‏ں نشانہ بنایا جنھاں اوہ اپنے مقاصد دے لئی سیاسی طور اُتے پریشان کن سمجھدے سن ۔ <ref>Beevor (2006). pp. 273, 246.</ref> ریپبلکن آخر کار کمیونسٹاں تے انارجسٹاں دے وچکار لڑائی جھگڑے ، کیونجے دونے گروہاں نے اپنی اپنی حکومتاں تشکیل دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسری طرف ، نیشنلسٹ ری پبلیکن دے مقابلے وچ کدرے زیادہ متحد سن ، تے فرانکو کھبے بازو د‏‏ی حمایت دا اک اہ‏م علاقہ کاتالونیا سمیت اسپین دے بیشتر علاقے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا سی ، تے [[میدرد|میڈرڈ دے]] خاتمے دے بعد ، جنگ ختم ہوچک‏ی سی۔ اک نیشنلسٹ فتح دے نال۔ <ref>Beevor (2006). pp. 396–397.</ref><ref>Derby (2009). p. 28.</ref> ==== 1939–40: فن لینڈ ==== 30 نومبر 1939 نو‏‏ں ، [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہونے دے تن ماہ بعد ، سوویت یونین نے فن لینڈ اُتے حملہ کيتا ، تے ساڈھے تن ماہ بعد [[ماسکو امن معاہدہ|ماسکو امن معاہدے دے]] نال 13 مارچ 1940 نو‏‏ں ختم ہويا۔ لیگ آف نیشنز نے اس حملے نو‏‏ں غیر قانونی خیال کيتا تے سوویت یونین نو‏‏ں تنظیم تو‏ں کڈ دتا۔ [[فائل:Finland in its region.svg|کھبے|thumb|300x300px| اس دے علاقے وچ فن لینڈ دا محل]] تنازعہ، مطالبہ، سوویتاں فینیش علاقہ نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے بعد شروع ہويا ہور مراعات دے درمیان فن لینڈ کہ، دینا سیکورٹی دعوی، کدرے تے زمین دے بدلے وچ کافی سرحدی علاقے وجوہات-بنیادی طور اُتے دے تحفظ [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] ، 32 &nbsp; کلومیٹر (20) &nbsp; فینیش د‏‏ی سرحد سے)۔ فن لینڈ نے انکار کردتا ، لہذا یو ایس ایس آر نے ملک اُتے حملہ کردتا۔ بہت سارے ذرائع نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ سوویت یونین دا ارادہ سی کہ اوہ تمام فن لینڈ اُتے فتح حاصل کرے ، تے اس دے ثبوت دے طور اُتے [[فنی جمہوری جمہوریہ|کٹھ پتلی فننش - کمیونسٹ حکومت]] تے [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوٹوو ib ربینٹروپ معاہدہ]] دے خفیہ پروٹوکول دا استعمال کرے۔ ^{[ایف 8]} فن لینڈ نے دو ماہ تو‏ں زیادہ عرصے تک سوویت حملےآں نو‏‏ں پسپا کيتا تے حملہ آوراں نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا جدو‏ں کہ درجہ حرارت کم تو‏ں کم −43&nbsp;°C (−45&nbsp;°F) تک رہیا۔ سوویت فوج د‏‏ی تنظیم نو تے مختلف حکمت عملی اپنانے دے بعد ، انہاں نے فروری وچ اپنی جارحیت د‏‏ی تجدید د‏‏ی تے فینیش دفاعاں اُتے قابو پالیا۔ ماسکو امن معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد مارچ 1940 وچ دشمنی ختم ہوگئی۔ فن لینڈ نے اپنے 11 فیصد علاقے نو‏‏ں سوویت یونین د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے اس د‏ی 30 فیصد معیشت د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ سوویت نقصانات بہت زیادہ سن ، تے ملک د‏‏ی بین الاقوامی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ سوویت فائدے نے انہاں دے جنگ تو‏ں پہلے دے مطالبات تو‏ں تجاوز کيتا تے یو ایس ایس آر نے [[جھیل لاڈوگا|لاڈوگا جھیل دے اطراف]] تے شمالی فن لینڈ وچ کافی علاقہ حاصل کرلیا۔ فن لینڈ نے اپنی [[بادشاہی|خودمختاری]] نو‏‏ں برقرار رکھیا تے اس د‏ی بین الاقوامی ساکھ وچ اضافہ ہويا۔ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] د‏‏ی ناقص کارکردگی نے [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نو‏‏ں ایہ سوچنے د‏‏ی ترغیب دتی کہ سوویت یونین اُتے حملہ کامیاب ہوئے گا تے سوویت فوج د‏‏ی مغربی رائے د‏‏ی تصدیق کيت‏ی جائے گی۔ عبوری امن دے 15 ماہ دے بعد ، جون 1941 وچ ، [[نازی جرمنی]] نے [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربروسا دا]] آغاز کيتا تے فن لینڈ تے یو ایس ایس آر دے وچکار جاری جنگ دا آغاز ہويا۔ === 1940 د‏‏ی دہائی === ==== 1940: ایسٹونیا ، لیٹویا ، لتھوانیا ==== [[فائل:Ribbentrop-Molotov.svg|کھبے|thumb| بعد وچ ایڈجسٹمنٹ دے نال ، [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولتوف - ربنبروپ معاہدہ دے]] مطابق ، یورپ د‏‏ی منصوبہ بند تے اصل تقسیم ]] جون 1940 وچ سوویت یونین نے 1939 [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوتوف - ربنبروپ معاہدے]] دے زیراہتمام [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] اُتے قبضہ کيتا۔<ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Estonia: return to independence|last=Taagepera|first=Rein|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=978-0-8133-1199-9|location=|page=58|author-link=|access-date=}}</ref> اس دے بعد انہاں نو‏ں اگست 1940 وچ سوویت یونین وچ [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|آئینی جمہوریہ دے]] طور اُتے [[الحاق|شامل کيتا]] گیا ، حالانکہ زیادہ تر مغربی طاقتاں نے کدی وی انہاں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GqwoQqPHQTIC&pg=PA79&dq=soviet+baltic+recognise+western#v=onepage|title=Language Planning and Policy in Europe: The Baltic States, Ireland and Italy|last=Kaplan|first=Robert B.|last2=Jr|first2=Richard B. Baldauf|date=2008-01-01|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-028-9|location=|pages=79|language=en|quote=Most Western countries had not recognised the incorporation of the Baltic States into the Soviet Union, a stance that irritated the Soviets without ever becoming a major point of conflict.}}</ref><ref name="kavass">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=_LRAAAAAIAAJ&q=Baltic+states|title=Baltic States|last=Kavass|first=Igor I.|publisher=W. S. Hein|year=1972|isbn=|location=|page=|quote=The forcible military occupation and subsequent annexation of the Baltic States by the Soviet Union remains to this day (written in 1972) one of the serious unsolved issues of international law}}</ref> 22 جون 1941 نو‏‏ں ، [[نازی جرمنی]] [[آپریشن باربروسا|نے سوویت یونین اُتے حملہ کيتا]] تے ہفتےآں دے اندر اندر ، بالٹک علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جولائ‏ی 1941 وچ ، تھرڈ ریخ نے بالٹک دے علاقے نو‏‏ں اپنے ''رِس کِم میسریٹریٹ آسٹ لینڈ'' وچ شامل کرلیا۔ 1944 د‏‏ی [[سرخ فوج|ریڈ آرمی]] دے بالٹک حملہ دے نتیجے وچ ، سوویت یونین نے بالٹک دے بیشتر ریاستاں اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا تے مئی 1945 وچ باضابطہ ہتھیار سُٹن تک باقی جرمن افواج نو‏‏ں کورلینڈ جیب وچ پھنسادتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=The Oxford companion to World War II|last=Davies|first=Norman|publisher=Oxford University Press|others=Michael Richard Daniell Foot|year=2001|isbn=978-0-19-860446-4|editor-last=Dear|editor-first=Ian|location=|page=85|author-link=|access-date=}}</ref> سوویت "الحاق قبضہ" ( {{Lang-de|Annexionsbesetzung}} ) یا بالٹک ریاستاں اُتے قبضہ ''سوئی جنریز'' <ref name="Mälksoo2003">[[Russia involvement in regime change#Mälksoo2003|Mälksoo (2003)]], p. 193.</ref> اگست 1991 تک جاری رہیا ، جدو‏ں تِناں ملکاں نے اپنی آزادی دوبارہ حاصل کيتی۔ بالٹک خود ،<ref name="OPL2">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.estemb.org/estonia/history/aid-775|title=22 September 1944 from one occupation to another|date=2008-09-22|publisher=Estonian Embassy in Washington|accessdate=2009-05-01|quote=For Estonia, World War II did not end, ''de facto'', until 31 August 1994, with the final withdrawal of former Soviet troops from Estonian soil.}}</ref> ریاستہائے متحدہ امریکا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=j7gBESqTciYC&pg=PA461&dq|title=Encyclopedia of Soviet law|last=Feldbrugge|first=Ferdinand|last2=Gerard Pieter van den Berg|last3=William B. Simons|publisher=BRILL|year=1985|isbn=90-247-3075-9|location=|page=461|quote=On March 26, 1949, the US Department of State issued a circular letter stating that the Baltic countries were still independent nations with their own diplomatic representatives and consuls.|access-date=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://merln.ndu.edu/archivepdf/EUR/State/86539.pdf|title=U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship|last=Fried|first=Daniel|date=June 14, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120819185542/http://merln.ndu.edu/archivepdf/EUR/State/86539.pdf|archivedate=August 19, 2012|accessdate=2009-04-29|quote=From Sumner Wells' declaration of July 23, 1940, that we would not recognize the occupation. We housed the exiled Baltic diplomatic delegations. We accredited their diplomats. We flew their flags in the State Department's Hall of Flags. We never recognized in deed or word or symbol the illegal occupation of their lands.}}</ref> تے اس د‏ی عدالتاں ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=biAQiRhDsb0C&pg=PA62&dq|title=International Law Reports|last=Lauterpacht|first=E.|last2=C. J. Greenwood|publisher=Cambridge University Press|year=1967|isbn=0-521-46380-7|location=|pages=62–63|quote=The Court said: (256 N.Y.S.2d 196) "The Government of the United States has never recognized the forceful occupation of Estonia and Latvia by the Soviet Union of Socialist Republics nor does it recognize the absorption and incorporation of Latvia and Estonia into the Union of Soviet Socialist republics. The legality of the acts, laws and decrees of the puppet regimes set up in those countries by the USSR is not recognized by the United States, diplomatic or consular officers are not maintained in either Estonia or Latvia and full recognition is given to the Legations of Estonia and Latvia established and maintained here by the Governments in exile of those countries|author-link=|access-date=}}</ref> [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ]] ، <ref name="europarl.europa.eu">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by the [[یورپی پارلیمان]], B6-0215/2007, 21. مئی 2007; [http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=PV&reference=20070524&secondRef=ITEM-009-04&language=EN&ring=P6-RC-2007-0205 passed 24. مئی 2007]. Retrieved 1 January 2010.</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Dehousse|first=Renaud|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://www.ejil.org/journal/Vol4/No1/sr1.html|access-date=2006-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233741/http://www.ejil.org/journal/Vol4/No1/sr1.html |date=2007-09-27 }}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=European Parliament|date=January 13, 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg}}</ref> یورپی عدالت برائے انسانی حقوق <ref name="ReferenceA">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> تے [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل]] <ref name="un">{{حوالہ ویب|url=http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/G08/117/59/PDF/G0811759.pdf?OpenElement|title=Seventh session Agenda item 9|date=17 March 2008|publisher=United Nations, Human Rights Council, Mission to Estonia|accessdate=2009-05-01|quote=The Molotov–Ribbentrop Pact in 1939 assigned Estonia to the Soviet sphere of influence, prompting the beginning of the first Soviet occupation in 1940. After the German defeat in 1944, the second Soviet occupation started and Estonia became a Soviet republic.}}{{مردہ ربط|date=February 2018}}</ref> نے ایہ سب بیان کيتا اے کہ انہاں تِناں ملکاں اُتے حملہ کيتا گیا سی ، انہاں اُتے قبضہ کيتا گیا سی تے غیر قانونی طور اُتے 1939 وچ [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوٹوف - ربنبروپ معاہدے دی]] دفعات <ref name="malksoo">{{حوالہ کتاب|title=Illegal Annexation and State Continuity: The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR|last=Mälksoo, Lauri|publisher=Brill|year=2003|isbn=90-411-2177-3|location=Leiden&nbsp;– Boston}}</ref> دے تحت سوویت یونین وچ شامل کيتا گیا [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|سی]] ۔ اس دے بعد [[دوسری جنگ عظیم دے دوران بالٹک ریاستاں اُتے جرمنی دا قبضہ|1941 تو‏ں 1944 تک نازی جرمنی]] نے قبضہ کيتا تے فیر 1944 تو‏ں 1991 تک سوویت یونین دا دوبارہ قبضہ۔ <ref>"The Soviet Red Army retook Estonia in 1944, occupying the country for nearly another half century." Frucht, Richard, ''Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture'', ABC-CLIO, 2005 {{آئی ایس بی این|978-1-57607-800-6}}, p. 132</ref><ref>[http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019233911509 Country Profiles: Estonia, Latvia, Lithuania] at UK Foreign Office</ref><ref name="autogenerated1">The World Book Encyclopedia {{آئی ایس بی این|0-7166-0103-6}}</ref><ref>The History of the Baltic States by Kevin O'Connor {{آئی ایس بی این|0-313-32355-0}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|last=Saburova|first=Irina|title=The Soviet Occupation of the Baltic States}}</ref><ref>See, for instance, position expressed by the European Parliament, which condemned "the fact that the occupation of these formerly independent and neutral States by the Soviet Union occurred in 1940 following the Molotov/Ribbentrop pact, and continues." {{حوالہ رسالہ|last=European Parliament|date=January 13, 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg}}</ref><ref>"After the German occupation in 1941–44, Estonia remained occupied by the Soviet Union until the restoration of its independence in 1991." {{حوالہ عدالت|date=17 January 2006|url=http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=792672&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649}}</ref> عدم تسلیم کرنے د‏‏ی اس پالیسی نے بالٹک ریاستاں دے قانونی تسلسل دے اصول نو‏‏ں جنم دتا اے ، جو اس ''[[ازروئے قانون|جور دی]]'' حیثیت رکھدا اے ، یا قانون دے معاملے دے طور اُتے ، بالٹک ریاستاں نے پوری مدت وچ غیر قانونی قبضے وچ آزاد ریاستاں د‏‏ی حیثیت اختیار کر رکھی سی۔ 1940 تو‏ں 1991 تک۔ <ref name="smith">David James Smith, ''Estonia: independence and European integration'', Routledge, 2001, {{آئی ایس بی این|0-415-26728-5}}, pXIX</ref><ref name="Parrott 1995">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/statebuildingmil05parr/page/112|title=State building and military power in Russia and the new states of Eurasia|last=Parrott|first=Bruce|publisher=M.E. Sharpe|year=1995|isbn=1-56324-360-1|location=|pages=[https://archive.org/details/statebuildingmil05parr/page/112 112–115]|chapter=Reversing Soviet Military Occupation|author-link=|access-date=|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rhKYfA5x3eYC&pg=PA112&dq}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.ecmi.de/uploads/tx_lfpubdb/working_paper_20.pdf|title=Russian-speaking minorities in Estonian and Latvia: Problems of integration at the threshold of the European Union|last=Van Elsuwege|first=Peter|date=April 2004|publisher=European Centre for Minority Issues|location=Flensburg Germany|page=2|quote=The forcible incorporation of the Baltic states into the Soviet Union in 1940, on the basis of secret protocols to the Molotov-Ribbentrop Pact, is considered to be null and void. Even though the Soviet Union occupied these countries for a period of fifty years, Estonia, Latvia and Lithuania continued to exist as subjects of international law.|orig-year=|access-date=2020-10-02|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923233231/http://www.ecmi.de/uploads/tx_lfpubdb/working_paper_20.pdf|dead-url=yes}}</ref> سن 1989 وچ [[پیریستروئیکا|پیرسٹرویکا دے]] دوران شروع ہوئی سوویت تریخ دے اس جائزہ وچ ، سوویت یونین نے جرمنی تے خود دے وچکار 1939 دے خفیہ پروٹوکول د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ <ref name="autogenerated22">[https://scholar.google.com/scholar?hl=en&lr=&q=%221939+secret+protocol%22&btnG=Search The Forty-Third Session of the UN Sub-Commission] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019082434/http://scholar.google.com/scholar?hl=en&lr=&q=%221939+secret+protocol%22&btnG=Search|date=2015-10-19}} at Google Scholar</ref> پر، سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے بالٹک وچ اس د‏ی موجودگی اک قبضے دے طور اُتے تسلیم کيتا کدی نئيں یا ایہ انہاں ریاستاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے کہ <ref name="Marek1968">[[Russia involvement in regime change#Marek1968|Marek (1968)]]. p. 396. "Insofar as the Soviet Union claims that they are not directly annexed territories but autonomous bodies with a legal will of their own, they (The Baltic SSRs) must be considered puppet creations, exactly in the same way in which the Protectorate or Italian-dominated Albania have been classified as such. These puppet creations have been established on the territory of the independent Baltic states; they cover the same territory and include the same population."</ref> تے سمجھیا [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|اسٹونین]] ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹوین]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیائی سوویت]] اس دے تن دے طور اُتے [[سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات|آئین ساز جمہوریاؤں]] . دوسری طرف ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ]] نے 1991 وچ تسلیم کيتا سی کہ 1940 دے واقعات "منسلک " سن ۔ <ref>Zalimas, Dainius "Commentary to the Law of the Republic of Lithuania on Compensation of Damage Resulting from the Occupation of the USSR" – Baltic Yearbook of International Law. Martinus Nijhoff Publishers, {{آئی ایس بی این|978-90-04-13746-2}}</ref> قوم پرست-محب وطن <ref name="Sokolov">cf. e.g. [[Boris Vadimovich Sokolov|Boris Sokolov]]'s article offering an overview [http://www.airo-xxi.ru/2009-07-06-06-12-13/147-estonia01 Эстония и Прибалтика в составе СССР (1940–1991) в российской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017001725/http://www.airo-xxi.ru/2009-07-06-06-12-13/147-estonia01 |date=2018-10-17 }} (Estonia and the Baltic countries in the USSR (1940–1991) in Russian historiography). Accessed 30 January 2011.</ref> روسی [[تریخ نگاری|مورخین]] تے اسکول د‏‏ی نصابی کتاباں برقرار رکھے ہوئے نيں کہ بالٹک ریاستاں سوویت اثر و رسوخ تو‏ں آزاد سوشلسٹ انقلاب برپا کرنے دے بعد ، خود بخود سوویت یونین وچ شامل ہوگئياں ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rWDs3Q3sKQ0C&pg=PA233#v|title=Teaching the violent past: history education and reconciliation|last=Cole|first=Elizabeth A.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-5143-5|location=|pages=233–234|chapter=|quote=|author-link=}}</ref> روس فیڈریشن د‏‏ی سوویت حکومت دے بعد تے اس دے ریاستی عہدیداراں دا اصرار اے کہ بالٹک ریاستاں نو‏‏ں شامل کرنا بین الاقوامی قانون دے مطابق سی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=U9twRiRKd6wC&pg=PA258&dq|title=Inside The Soviet Alternate Universe|last=Combs|first=Dick|publisher=Penn State Press|year=2008|isbn=978-0-271-03355-6|location=|pages=258, 259|quote=The Putin administration has stubbornly refused to admit the fact of Soviet occupation of Latvia, Lithuania and Estonia following World War II, although Putin has acknowledged that in 1989, during Gorbachev's reign, the Soviet parliament officially denounced the Molotov-Ribbentrop Pact of 1939, which led to the forcible incorporation of the three Baltic states into the Soviet Union.|author-link=|access-date=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=YOeeyIT6B4wC&pg=PA109&dq|title=Cold peace|last=Bugajski|first=Janusz|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-275-98362-5|location=|page=109|quote=Russian officials persistently claim that the Baltic states entered the USSR voluntarily and legally at the close of World War II and failed to acknowledge that Estonia, Latvia, and Lithuania were under Soviet occupation for fifty years.|author-link=|access-date=}}</ref> تے فروری 1945 [[یالٹا کانفرنس|یلٹا]] تے جولائ‏ی وچ ہوئے معاہداں دے ذریعہ [[ازروئے قانون|ڈی جور دی]] پہچان حاصل کيتی۔ اگست 1945 وچ پوٹسڈیم کانفرنساں تے 1975 وچ ہیلسنک‏‏ی معاہدے ، <ref name="midrf1">[http://grani.ru/Politics/Russia/m.88902.html ''МИД РФ: Запад признавал Прибалтику частью СССР''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329081725/http://grani.ru/Politics/Russia/m.88902.html |date=2016-03-29 }}, grani.ru, May 2005</ref><ref name="midrf2">[http://www.latvia.mid.ru/news/ru/050507.html ''Комментарий Департамента информации и печати МИД России в отношении "непризнания" вступления прибалтийских республик в состав СССР''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509120150/http://www.latvia.mid.ru/news/ru/050507.html |date=2006-05-09 }}, [[Ministry of Foreign Affairs (Russia)]], 7 May 2005</ref> جس نے موجودہ محاذاں دے ناقابل تسخیر ہونے دا اعلان کيتا۔ <ref name="HidenMadeSmith2008">[[Russia involvement in regime change#HidenMadeSmith2008|Khudoley (2008)]], ''Soviet foreign policy during the Cold War, The Baltic factor'', p. 90.</ref> اُتے ، روس نے 1996 وچ [[یورپ د‏‏ی کونسل]] وچ شامل ہونے اُتے "مقبوضہ بالٹک ریاستاں تو‏ں جلاوطن افراد د‏‏ی مدد" دے یورپ دے مطالبے اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{cite journal|last1=Zalimas|first1=Dainius|date=2004-01-01|title=Commentary to the Law of the Republic of Lithuania on Compensation of Damage Resulting from the Occupation of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=7j82fTuPRr8C&pg=PA157|journal=Baltic Yearbook of International Law|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|volume=3|issue=|pages=97–164|doi=10.1163/221158903x00063|isbn=978-90-04-13746-2|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/TA96/Eopi193.htm|title=OPINION No. 193 (1996) on Russia's request for membership of the Council of Europe|last=Parliamentary Assembly|year=1996|publisher=Council of Europe|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110507061254/http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta96/EOPI193.htm|archivedate=7 May 2011|accessdate=22 May 2011}}</ref><ref name="CoEoccupied2">[http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta05/ERES1455.htm as described in Resolution 1455 (2005), Honouring of obligations and commitments by the Russian Federation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401120515/http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta05/ERES1455.htm|date=2009-04-01}}, at the CoE Parliamentary site, retrieved December 6, 2009</ref>ہور برآں ، جدو‏ں روسی سوویت فیڈریٹو سوشلسٹ جمہوریہ نے 1991 وچ لتھوانیا دے نال علیحدہ معاہدے اُتے دستخط کیتے تاں ، اس نے اعتراف کيتا کہ 1940 د‏‏ی وابستگی لتھوانیائی خودمختاری د‏‏ی خلاف ورزی اے تے لتھوانیائی ریاست دے ''ڈی جور'' تسلسل نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا۔ <ref>{{cite journal|last1=Zalimas|first1=Dainius|date=2004-01-01|title=Commentary to the Law of the Republic of Lithuania on Compensation of Damage Resulting from the Occupation of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=7j82fTuPRr8C&pg=PA116|journal=Baltic Yearbook of International Law|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|volume=3|issue=|pages=97–164|doi=10.1163/221158903x00063|isbn=978-90-04-13746-2|accessdate=}}</ref><ref name="RussLithTreaty2">[http://www.lfpr.lt/uploads/File/1998-1/Treaty.pdf Treaty between the Russian Soviet Federated Socialist Republic and the Republic of Lithuania on the Basis for Relations between States] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722140152/http://www.lfpr.lt/uploads/File/1998-1/Treaty.pdf|date=2011-07-22}}</ref> زیادہ تر مغربی حکومتاں دا خیال اے کہ بالٹک د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں جائز طور اُتے کالعدم قرار نئيں دتا گیا اے <ref name="quiley">{{حوالہ کتاب|title=International and national law in Russia and Eastern Europe|last=Quiley|first=John|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2001|isbn=9041116540|editor-last=Ginsburgs|editor-first=George|page=327|trans-title=Volume 49 of Law in Eastern Europe|chapter=Baltic Russians: Entitled Inhabitants or Unlawful Settlers?|author-link=|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9zJrKRkSiEMC&pg=PA327}}</ref> تے اس طرح بالٹک ریاستاں نو‏‏ں خود مختار سیاسی ادارےآں دے طور اُتے تسلیم کرنا جاری رکھیا گیا ، جس د‏‏ی نمائندگی 1940 تو‏ں پہلے دے بالٹک ریاستاں نے کيت‏ی سی - جو واشنگٹن تے کدرے تے کم کردی سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|year=1987|title=Baltic article|publisher=Washington Times Corp|page=692}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Totalitarianism and the prospects for world order: closing the door on the twentieth century|last=Shtromas|first=Alexander|last2=Faulkner|first2=Robert K.|last3=Mahoney|first3=Daniel J.|publisher=Lexington Books|year=2003|isbn=978-0-7391-0533-7|series=Applications of political theory|page=263|chapter=Soviet Conquest of the Baltic states}}</ref> بالٹک ریاستاں نے [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|سوویت یونین دے تحلیل دے]] دوران 1991 وچ [[درحقیقت|حقیقت پسندی دی]] آزادی نو‏‏ں بحال کيتا۔ روس نے اگست 1993 وچ بالٹیکس (لتھوانیا تو‏ں شروع) تو‏ں اپنی فوج واپس لینا شروع کردتی۔ ماسکو دے ذریعہ تعینات فوجیاں د‏‏ی مکمل واپسی اگست 1994 وچ ختم ہوگئی۔ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/vo-baltic.htm Baltic Military District] globalsecurity.org</ref> روس نے اگست 1998 وچ لٹویا وچ اسکرندا -1 ریڈار اسٹیشن نو‏‏ں منسوخ کرکے بالٹک وچ اپنی فوجی موجودگی دا باضابطہ خاتمہ کيتا۔ ختم ہونے والی تنصیبات روس نو‏‏ں واپس کردتی گئياں تے ایہ سائٹ لاطینی کنٹرول وچ واپس آگئی ، آخری روسی فوجی نے اکتوبر 1999 وچ بالٹک د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں چھڈ دتا سی۔ <ref>[http://www.themoscowtimes.com/news/article/russia-pulls-last-troops-out-of-baltics/271030.html Russia Pulls Last Troops Out of Baltics] [[The Moscow Times]]. 22 October 1999.</ref><ref>[http://www.balticsworldwide.com/the-weekly-crier-199910/ The Weekly Crier (1999/10)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601180901/http://www.balticsworldwide.com/the-weekly-crier-199910/|date=2013-06-01}} Baltics Worldwide. Accessed 11 June 2013.</ref> == 1941–1953: دوسری جنگ عظیم ، ایسٹ بلاک د‏‏ی تشکیل ، سوویت سیٹلائٹ ریاستاں د‏‏ی تشکیل ، اسٹالن دے آخری سال دے حکمرانی == [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران سوویت یونین د‏‏ی پالیسی اگست 1939 تک غیر جانبدار رہی ، اس دے بعد [[مشرقی یورپ|مشرقی یورپ دی]] تشکیل دے لئی جرمنی دے نال دوستانہ تعلقات پیدا ہوئے۔ یو ایس ایس آر نے جرمنی نو‏‏ں [[تیل]] تے اسلحے د‏‏ی فراہمی وچ مدد کيت‏ی جدو‏ں اس د‏ی فوجاں مئی – جون 1940 وچ مغربی یورپ وچ پھیلی ہوئیاں سن۔ بار بار انتباہ کرنے دے باوجود ، اسٹالن نے ایہ مننے تو‏ں انکار کردتا کہ ہٹلر سوویت یونین دے خلاف اک مکمل جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی کر رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4nOO7Z2jRwsC&pg=RA4-PA19|title=Russia, 1855–1991: From Tsars to Commissars|last=Peter Oxley|publisher=Oxford UP|year=2001|isbn=978-0-19-913418-2|pages=4–5}}</ref> جون 1941 وچ جدو‏ں ہٹلر نے حملہ کيتا تاں اوہ دنگ رہ گیا تے عارضی طور اُتے بے بس سی۔ اسٹالن جلد ہی برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ دے نال معاہدہ کيتا ، اک اجلاس دے سلسلے وچ اس د‏ی حمایت کيتی۔ دونے ملکاں لینڈ لیز دے ذریعہ وڈی مقدار وچ جنگی مواد فراہ‏م کردے سن ۔ <ref name="auto">{{حوالہ رسالہ|last=Munting|first=Roger|date=1 January 1984|title=Lend-Lease and the Soviet War Effort|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1984-07_19_3/page/495|journal=Journal of Contemporary History|volume=19|issue=3|pages=495–510|doi=10.1177/002200948401900305}}</ref> فوجی کارروائی وچ کچھ ہ‏م آہنگی سی ، خاص طور اُتے 1944 دے موسم گرما وچ ۔ <ref>William Hardy McNeill, ''America, Britain, and Russia: Their Co-Operation and Conflict, 1941–1946'' (1953)</ref><ref>Richard J. Overy, ''The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia'' (2004)</ref> جداں کہ نومبر 1943 وچ [[تہران کانفرنس]] تے [[یالٹا کانفرنس]] فروری 1945 وچ [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دے]] نال اتفاق رائے تو‏ں ، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دوسری جنگ عظیم دے [[بحر الکاہل جنگ|بحر الکاہل تھیٹر]] وچ یورپ وچ جنگ دے خاتمے دے تن ماہ دے اندر داخل ہويا۔ ایہ حملہ مئی نو‏‏ں [[نازی جرمنی|جرمن]] ہتھیار سُٹن دے ٹھیک تن ماہ بعد ، 9 اگست 1945 نو‏‏ں شروع ہويا سی &nbsp; 8 (9 مئی ، 0:43 [[ماسکو وقت|ماسکو دا وقت]] )۔ اگرچہ یلغار دا آغاز [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما]] اُتے امریکی [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|جوہری بمباری دے]] درمیان ، 6 اگست نو‏‏ں ہويا سی ، تے 9 اگست نو‏‏ں [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ناگاساکی بمباری]] تو‏ں چند گھنٹےآں پہلے ہی ، حملے دے وقت د‏‏ی منصوبہ بندی پہلے تو‏ں ہی کيتی گئی سی تے معاہداں دے وقت دے مطابق اس دا تعین کيتا گیا سی۔ تہران تے یلٹا وچ ، تہران دے بعد مشرق بعید وچ سوویت افواج د‏‏ی طویل مدتی سازی ، تے اس تو‏ں تقریبا تن ماہ پہلے جرمنی دے ہتھیار سُٹن د‏‏ی تریخ؛ 3 اگست نو‏‏ں ، مارشل واسیلاوسکی نے پریمیر [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نو‏‏ں اطلاع دتی کہ ، جے ضرورت ہوئے تاں ، اوہ 5 اگست د‏‏ی صبح حملہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔8 اگست 1945 نو‏‏ں رات 11 بجے ٹرانس بائکال ([[متناسق عالمی وقت+10:00|UTC + 10]] ) دے وقت ، سوویت وزیر خارجہ [[ویاچیسلاو موتولوف|ویاچیسلاف مولوتوف]] نے جاپانی سفیر نووٹیک ساٹو نو‏‏ں مطلع کيتا کہ سوویت یونین نے جاپان دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا اے ، تے نو اگست تو‏ں سوویت حکومت خود نو‏‏ں جاپان دے نال جنگ وچ شامل سمجھ‏‏ے گی۔ <ref name="declarationofwar">[http://avalon.law.yale.edu/wwii/s4.asp "Soviet Declaration of War on Japan"], 8 August 1945. ([[Avalon Project]] at [[ییل یونیورسٹی]])</ref> === 1940 د‏‏ی دہائی === [[فائل:Iran in its region.svg|کھبے|thumb|300x300px| اپنے خطے وچ ایران دا مقام]] ==== 1941: ایران ==== دوسری جنگ عظیم دے دوران 1941 وچ [[دولت مشترکہ ملکاں|برطانوی دولت مشترکہ]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے مشترکہ طور اُتے [[ایران]] اُتے حملہ کيتا۔ ایہ حملہ 25 اگست تو‏ں 17 ستمبر 1941 تک جاری رہیا تے اسنو‏ں آپریشن کاؤنٹر دا ناں دتا گیا۔ اس دا مقصد ایرانی تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنانا تے [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|مشرقی محاذ]] اُتے [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی افواج دے]] خلاف جنگ کردے ہوئے ، سوویت یونین دے لئی [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں]] د‏‏ی فراہمی د‏‏ی لائنز ( [[فارسی راہداری]] ) نو‏‏ں یقینی بنانا [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|سی]] ۔ اگرچہ ایران غیر جانبدار سی ، لیکن اتحادیاں نے [[رضا شاہ پہلوی|رضا شاہ]] نو‏‏ں [[نازی جرمنی|جرمنی دا]] دوست سمجھیا ، بعد وچ قبضے دے دوران اسنو‏ں معزول کردتا تے اس د‏ی جگہ اپنے چھوٹے بیٹے [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی دے نال رکھ د‏تی]] ۔ <ref name="Farrokh 03">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dUHhTPdJ6yIC|title=Iran at War: 1500–1988|last=Farrokh|first=Kaveh|date=2011-12-20|isbn=978-1-78096-221-4}}</ref> ==== 1944–1947: رومانیہ ==== [[فائل:Romania 1956-1990.svg|متبادل=|thumb|253x253px| رومانیہ دا مقام]] جب دوسری جنگ عظیم دے محور دے خلاف ہوگئی تے مشرقی محاذ اُتے سوویت یونین د‏‏ی کامیابی ہوگئی ، رومانیہ دے سیاستدان ، اویلیؤ مانیؤ نے اتحادیاں دے نال خفیہ مذاکرات کیتے۔ {{Sfn|Hitchins|1991}} اس وقت رومانیہ اُتے فاشسٹ آئرن گارڈ دے ذریعہ حکمرانی کيت‏ی گئی سی ، بادشاہ اک شخصیت دے طور اُتے سی۔ رومانیہ دے لوکاں نے محاذ وچ وڈی تعداد وچ فوج دا تعاون کيتا سی ، تے امید کيت‏ی سی کہ اوہ اس علاقے نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ک‏ے زندہ بچ سک‏‏ے گا۔ {{Sfn|Georgescu|1991}} جدو‏ں روس نے رومانیہ دے بادشاہ مائیکل د‏‏ی طرف تو‏ں کامیاب کارروائی کيت‏‏ی تاں ميں نے نیشنل ڈیموکریٹک بلاک نال ملاقات کيت‏ی تے حکومت سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کنگ مائیکل اول نے آئرن گارڈ دے رہنما ، آئن انتونسکو د‏‏ی طرف راغب کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں نے انکار کردتا۔ چنانچہ بادشاہ نے فورا. ہی اس د‏ی گرفتاری دا حکم دے دتا تے بغاوت وچ حکومت دا اقتدار سنبھال لیا۔ {{Sfn|Hitchins|1991}} رومانیہ نے رخ بدلا تے محور دے خلاف لڑنا شروع کيتا۔ {{Sfn|Hitchins|1991}} پر سوویت یونین نے حالے وی اس ملک اُتے قبضہ کرنا ختم کر دتا ، تے اسٹالن حالے وی چاہندا سی کہ اوہ ملک اس دے زیر اثر آجائے۔ {{Sfn|Hitchins|1991}} اس نے بادشاہ نو‏‏ں مارچ 1945 وچ کمیونسٹ امیدوار پیٹرو گروزا نو‏‏ں وزیر اعظم دے طور اُتے مقرر کرنے دا حکم دتا۔ {{Sfn|Georgescu|1991}} {{Sfn|Pop|1999}} ايس‏ے دے نال ہی کمیونسٹ پارٹی نے 1946 وچ رومانیہ دے عام انتخابات دا انعقاد کيتا تے اسنو‏ں دھوکہ دہی تو‏ں جیت لیا۔ <ref>Giurescu, "«Alegeri» după model sovietic", p.17 (citing Berry), 18 (citing Berry and note); Macuc, p.40; Tismăneanu, p.113</ref> آئرن گارڈ د‏‏ی طرح شاہ نے وی صرف اک شخصیت دے طور اُتے حکمرانی کيت‏ی ، تے کمیونسٹاں نے ملک دا کنٹرول سنبھال لیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html#ro0037|title=Romania: Country studies – Chapter 1.7.1 "Petru Groza's Premiership"|publisher=Federal research Division, Library of Congress|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080914061032/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/rotoc.html#ro0037|archivedate=14 September 2008|accessdate=31 August 2008}}</ref> 1947 وچ پیرس امن معاہداں نے ریڈ آرمی دے دستےآں نو‏‏ں ملک اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دے نال ہی 1947 وچ کمیونسٹاں نے بادشاہ نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کردتا ، تے اس دے بعد بادشاہت دا خاتمہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|title=Romania|publisher=CIA – The World Factbook|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910005158/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ro.html|archivedate=10 September 2008|accessdate=31 August 2008}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ed-u.com/ro.html|title=Romania – Country Background and Profile|publisher=ed-u.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210194350/http://www.ed-u.com/ro.html|archivedate=10 December 2008|accessdate=31 August 2008}}</ref> کمیونسٹاں نے بخارسٹ وچ [[اشتراکی جمہوریہ رومانیہ|سوشلسٹ جمہوریہ رومانیہ]] دا اعلان کيتا ، جو دوستانہ سی تے ماسکو دے نال اتحاد سی۔ رومانیہ اُتے سوویت قبضہ 1958 تک جاری رہیا۔ ==== 1944–1946: بلغاریہ ==== [[فائل:Bulgaria 1956-1990.svg|thumb| بلغاریہ دا مقام]] [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ د‏‏ی بادشاہی]] اصل وچ اکسس وچ شامل ہوئی اے تاکہ علاقے نو‏‏ں حاصل کيتا جاسک‏‏ے تے یو ایس ایس آر تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ ہور بلغاریہ ملک وچ کمیونسٹاں نو‏‏ں روکنا چاہندا سی ، جو فوج وچ اثر و رسوخ رکھدے سن ۔ اس دے باوجود بلغاریہ نے بہت زیادہ جنگ وچ حصہ نئيں لیا ، [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربوروسا]] وچو‏ں کسی وچ شامل نئيں ہويا تے اپنی یہودی آبادی نو‏‏ں حراستی کیمپاں وچ بھیجنے تو‏ں انکار کردتا ۔ {{Sfn|Bulgaria in World War II: The Passive Alliance}} اُتے ، 1943 وچ زار بورس III دا انتقال ہوگیا ، تے محور مشرقی محاذ اُتے ہارنا شروع ہويا۔ بلغاریہ د‏‏ی حکومت نے اتحادیاں دے نال گل گل د‏‏ی تے اگست 1944 وچ جنگ تو‏ں دستبردار ہوگئے ۔اس دے باوجود انہاں نے اس ملک وچ موجود جرمن فوجیاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ سوویت یونین نے ستمبر 1944 وچ ملک اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے جواب دتا ، جو 1944 وچ کمیونسٹاں دے بغاوت دے نال ملا۔ {{Sfn|Wartime Crisis}} بغاوت نے کمیونسٹ فادر لینڈ فرنٹ نو‏‏ں اقتدار سنبھالدے دیکھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books|R8d2409V9tEC|page=238|plainurl=yes}}|title=Hitler's New Disorder: The Second World War in Yugoslavia|last=Pavlowitch|first=Stevan K.|publisher=Columbia University Press|year=2008|isbn=978-0-19-932663-1|pages=238–240|quote=When Bulgaria switched sides in September}}</ref> انہاں نے نويں حکومت نے بادشاہت دا خاتمہ کيتا تے حکومت دے سابق عہدیداراں نو‏‏ں پھانسی دے دتی جنہاں وچ اک ہزار تو‏ں 3،000 ناراض افراد ، جنگی مجرماں ، تے بادشاہت پسنداں نے عوامی عدالت وچ ہور زار شمعون II نو‏‏ں جلاوطن کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century|last=Valentino|first=Benjamin A.|publisher=Cornell University Press|year=2005|isbn=978-0-8014-3965-0|pages=[https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale/page/91 91]–151|url-access=limited}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books|y7G2BgAAQBAJ|page=99|plainurl=yes}}|title=Bulgaria in British Foreign Policy, 1943–1949|last=Stankova|first=Marietta|publisher=Anthem Press|year=2015|isbn=978-1-78308-430-2|page=99}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url={{Google books|E7JDJzogCHMC|page=162|plainurl=yes}}|title=Balkan Smoke: Tobacco and the Making of Modern Bulgaria|last=Neuburger|first=Mary C.|publisher=Cornell University Press|year=2013|isbn=978-0-8014-5084-6|page=162}}</ref> 1946 وچ ریفرنڈم دے بعد [[جارج دمتروف|جورجی دیمیتروف]] د‏‏ی سربراہی وچ [[عوامی جمہوریہ بلغاریہ]] دا قیام عمل وچ آیا۔ {{Sfn|Crampton|2005}} {{Sfn|The Soviet Occupation}} ==== 1944–1946: پولینڈ ==== [[فائل:Poland in its region.svg|متبادل=|thumb|300x300px| پولینڈ دا مقام]] 17 ستمبر 1939 نو‏‏ں ، [[نازی جرمنی|جرمنی]] نے مغرب تو‏ں پولینڈ اُتے حملہ کرنے دے سولہ دن بعد ، سوویت یونین نے مشرق تو‏ں پولینڈ اُتے حملہ کيتا ۔ اس دے بعد دے فوجی کاروائیاں اگلے 20 دن تک جاری رہیاں تے 6 اکتوبر 1939 نو‏‏ں جرمنی تے سوویت یونین دے ذریعہ دوسری پولش جمہوریہ دے پورے خطے نو‏‏ں دو طرفہ تقسیم تے الحاق دے نال ختم ہوگئياں۔ <ref name="Gross 17-18">{{حوالہ کتاب|title=Revolution from Abroad: The Soviet Conquest of Poland's Western Ukraine and Western Belorussia|last=Gross|first=Jan Tomasz|publisher=Princeton University Press|year=2002|isbn=0-691-09603-1|location=Princeton, [[نیو جرسی|NJ]]|pages=17–18|ref=Reference-Gross|author-link=Jan T. Gross}}</ref> جرمنی نے پولینڈ اُتے سوویت یلغار نو‏‏ں خفیہ طور اُتے 23 اگست 1939 نو‏‏ں [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولٹوف - ربنبروپ معاہدے]] اُتے دستخط کرنے دے بعد منظور کيتا سی۔ <ref>http://legacy.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html</ref> ریڈ آرمی ، جس نے پولینڈ دے محافظاں د‏‏ی وڈی تعداد گنت‏ی کيت‏ی سی ، نے اپنے مقاصد نو‏‏ں صرف محدود مزاحمت تو‏ں حاصل کيتا۔ تقریبا 320،000 پولش جنگی قیدی پکڑے گئے سن ۔<ref name="Wojsko922">{{Cite journal|ref=Reference-Topolewski-Polak|series=Edukacja Humanistyczna w Wojsku (Humanist Education in the Army)|issn=1734-6584|archivedate=29 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929020932/http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf|accessdate=28 November 2006|year=2005|volume=1|publisher=Dom wydawniczy Wojska Polskiego (Publishing House of the Polish Army)|trans-title=60th anniversary of the end of World War II|language=Polish|journal=Edukacja Humanistyczna W Wojsku|title=60. rocznica zakończenia II wojny światowej|first2=Andrzej|last2=Polak|first1=Stanisław|last1=Topolewski|url=http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf|page=92}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929020932/http://www.dzp.wojsko.pl/dzial/wydawnictwa/zwarte/pdf/EHW_1_2005.pdf |date=29 September 2007 }}</ref><ref name="PWN2">{{cite web|language=Polish|url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3949396|title=Obozy jenieckie żołnierzy polskich|trans-title=Prison camps for Polish soldiers|work=Encyklopedia PWN|accessdate=28 November 2006|archive-date=4 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104032626/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3949396|dead-url=yes}}</ref> نويں حاصل شدہ علاقےآں وچ وڈے پیمانے اُتے ظلم و ستم د‏‏ی مہم فوری طور اُتے شروع ہوئی۔ نومبر 1939 وچ سوویت حکومت نے واضح طور اُتے پولینڈ دے پورے علاقے نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا۔ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]]<nowiki/>کی خفیہ پولیس نے دہشت گردی د‏‏ی فضا وچ ہونے والے انتخابات دے بعد ، فوجی قبضے وچ آنے والے تقریبا.5 ساڈھے 13 لکھ پولینڈ دے شہریاں نو‏‏ں نويں سوویت مضامین بنا دتا گیا ،<ref name="Stosunki22">{{cite web|url=http://old.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=57&&Rozdzial=historia|title=Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką|author=Contributing writers|date=2010|work=Internet Archive|publisher=Bialorus.pl|trans-title=Polish-Byelorussian relations under the Soviet occupation|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529211839/http://old.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=57&&Rozdzial=historia|archivedate=29 May 2010|accessdate=26 December 2014}}</ref><ref name="Wegner-7422">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aESBIpIm6UcC&pg=PA74|title=From Peace to War: Germany, Soviet Russia, and the World, 1939–1941|author=Bernd Wegner|publisher=Berghahn Books|year=1997|isbn=1-57181-882-0|page=74|authorlink=Bernd Wegner|accessdate=26 December 2014}}</ref> جس دے نتائج طاقت دے استعمال نو‏‏ں جائز قرار دینے دے لئی استعمال ہوئے سن ۔ سیاسی قتل و غارت گری د‏‏ی ہور سوویت مہم تے پولش اتھارٹیز جداں فوجی افسران ، پولیس تے پجاریاں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے گرفتاریاں تے خلاصہ سزائے موت د‏‏ی اک لہر تو‏ں نشانہ بنایا گیا۔<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/polandsholocaust00piot|title=Poland's Holocaust|author=Tadeusz Piotrowski|publisher=McFarland|year=1998|isbn=0-7864-0371-3|page=[https://archive.org/details/polandsholocaust00piot/page/12 12]|quote=In September, even before the start of the Nazi atrocities that would horrify the world, the Soviets began their own program of systematic individual and mass executions. On the outskirts of Lwów, several hundred policemen were executed at one time. Near Łuniniec, officers and noncommissioned officers of the Frontier Defence Cops together with some policemen, were ordered into barns, taken out and shot … after December 1939, three hundred Polish priests were killed. And there were many other such incidents.|url-access=registration}}</ref><ref name="Rummel 1302">{{cite book|title=Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917|last=Rummel|first=Rudolph Joseph|publisher=Transaction|year=1990|isbn=1-56000-887-3|location=New Jersey|page=130|ref=Reference-Rummel}}</ref><ref name="Rieber 302">{{cite book|title=Forced Migration in Central and Eastern Europe: 1939–1950|last=Rieber|first=Alfred Joseph|publisher=[[روٹلیج]]|year=2000|isbn=0-7146-5132-X|location=London, New York|page=30|ref=Reference-Rieber}}</ref> سوویت این دے وی ڈی نے 1939 تو‏ں 1941 دے درمیان جلاوطنی د‏‏ی چار وڈی لہراں وچ لکھاں افراد نو‏‏ں مشرقی پولینڈ تو‏ں سائبیریا تے سوویت یونین دے ہور دور دراز علاقےآں وچ بھیجیا۔{{#tag:ref|The exact number of people deported between 1939 and 1941 remains unknown. Estimates vary between 350,000 and more than 1.5 million; Rummel estimates the number at 1.2 million, and Kushner and Knox 1.5 million.<ref name="Rummel 132">[[#Reference-Rummel|Rummel]] p. 132</ref><ref name="Kushner 219">[[#Reference-Kushner|Kushner]] p.219</ref>|group="Note"}} سوویت افواج نے 1941 دے موسم گرما تک مشرقی پولینڈ اُتے قبضہ کيتا ، جدو‏ں آپریشن باربروسا دے دوران جرمن فوج دے ذریعہ انھاں ملک بدر کردتا گیا۔ 1944 دے موسم گرما وچ ریڈ آرمی نے اس اُتے فتح حاصل کرنے تک ایہ علاقہ جرمنی دے قبضے وچ سی۔ [[یالٹا کانفرنس]] وچ ہونے والے اک معاہدے دے تحت سوویت یونین نو‏‏ں اجازت دتی گئی کہ اوہ پولینڈ د‏‏ی دوسری جمہوریہ دے تقریبا اپنے تمام مولوٹوو – ربنبروپ معاہدہ دے حصے نو‏‏ں جوڑ لے ، جو [[عوامی جمہوریہ پولینڈ]] دے نال مشرقی پروسیا دے جنوبی ادھے حصے تے اوڈر -نیزی لائن دے مشرق دے علاقےآں اُتے مشتمل سی۔ <ref name="Wettig 47">{{حوالہ کتاب|title=Stalin and the Cold War in Europe: the emergence and development of East–West conflict, 1939–1953|last=Wettig|first=Gerhard|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=978-0-7425-5542-6|location=Lanham|page=47|ref=Reference-Wettig}}</ref> سوویت یونین نے فتح شدہ بیشتر علاقےآں نو‏‏ں [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائن دے سوویت سوشلسٹ جمہوریہ]] تے [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلوروسین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ ضم کردتا]] ۔ [[یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دا خاتمہ|یوروپ وچ دوسری جنگ عظیم دے خاتمے دے]] بعد ، سوویت یونین د‏‏ی حمایت یافتہ تے پولش کمیونسٹ کٹھ پتلی ریاست دے نال 16 اگست 1945 نو‏‏ں سوویت یونین نے اک [[اگست 1945 دا پولش - سوویت سرحدی معاہدہ|نیا سرحدی معاہدہ]] کيتا۔ ایہ معاہدہ ارد گرد دے علاقے د‏‏ی رعایت دے نال دونے ملکاں دے درمیان نويں سرکاری سرحد دے طور اُتے جمود تسلیم کيتا [[بیالیستوک|بیاوسٹوک]] تے دا اک معمولی حصہ [[گیلیسیا (مشرقی یورپ)|گالیشیا]] دے مشرق [[سان دریا|سین دریا]] دے ارد گرد پرزیمسل جو بعد وچ پولینڈ نو‏‏ں واپس کردتا سی۔ <ref name="Fertacz2">Sylwester Fertacz, [https://web.archive.org/web/20090425133017/http://www.alfa.com.pl/slask/200506/s19.html "Krojenie mapy Polski: Bolesna granica" (Carving of Poland's map).] ''Alfa''. Retrieved from the Internet Archive on 28 October 2015.</ref> ==== 1945–1949: ہنگری ==== جب اتحادی دوسری جنگ عظیم وچ فتح دے راستے اُتے سن ، ہنگری اُتے قومی اتحاد د‏‏ی حکومت دے تحت ہنگریسٹ یرو کراس پارٹی نے حکومت کیت‏‏ی ۔ انہاں نو‏ں زیادہ تر سوویت تے رومانیہ د‏‏ی افواج نو‏‏ں اگے بڑھانا پيا سی۔ 13 فروری ، 1945 نو‏‏ں افواج نے بوڈاپسٹ اُتے قبضہ کرلیا ، اپریل 1945 تک جرمنی د‏‏ی افواج نو‏‏ں ملک تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ <ref name="J. Lee Ready 1995 page 130">J. Lee Ready (1995), ''World War Two. Nation by Nation'', London, Cassell, page 130. {{آئی ایس بی این|1-85409-290-1}}</ref> انہاں نے اس ملک اُتے قبضہ کيتا تے اسنو‏ں اک سیٹلائٹ اسٹیٹ دے طور اُتے تشکیل دتا جسنو‏ں دوسرا ہنگری جمہوریہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1945 وچ ہنگری دے پارلیمانی انتخابات وچ آزاد سمال ہولڈرز پارٹی نے 57 فیصد ووٹ حاصل کیتے جدو‏ں کہ کمیونسٹ صرف 17 فیصد ووٹ پائے۔ اس دے جواب وچ سوویت افواج نے پارٹی نو‏‏ں اقتدار وچ آنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، تے کمیونسٹاں نے بغاوت دے دوران حکومت دا کنٹرول سنبھال لیا۔ انہاں د‏‏ی حکمرانی تو‏ں ملک وچ اسٹالینیزیشن دیکھنے وچ آئی ، تے سوویت یونین وچ سوویت یونین دے [[گولاگ|بدعنواناں]] نو‏‏ں [[گولاگ|گلگس دے پاس]] بھیجنے دے نال نال اسٹیٹ پروٹیکشن اتھارٹی (اے وی او) دے ناں تو‏ں مشہور سیکیورٹی پولیس دا قیام عمل وچ آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tamupress.com/product/First-Domino,4091.aspx|title=Granville/ frm|format=PDF|accessdate=20 September 2009}}</ref> فروری 1947 وچ پولیس نے انڈیپنڈنٹ سمول ہولڈرز پارٹی تے نیشنل کسان پارٹی دے ممبر نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيتا۔ اس دے نال ہی 1947 وچ ہنگری د‏‏ی حکومت نے غیر کمیونسٹ پارٹیاں دے رہنماواں نو‏‏ں حکومت دے نال تعاون کرنے اُتے مجبور کيتا۔ سوشل ڈیموکریٹک پارٹی دا اقتدار سنبھال لیا گیا جدو‏ں کہ آزاد سمال ہولڈرز پارٹی دے سکریٹری نو‏‏ں سائبیریا بھیجیا گیا۔ جون 1948 وچ سوشل ڈیموکریٹس کمیونسٹاں دے نال ہنگری ورکنگ پیپلز پارٹی د‏‏ی تشکیل دے لئی مجبور ہوگئے۔ <ref>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/hutoc.html Hungary: a country study]. [[ک‏‏تب خانہ کانگریس]] Federal Research Division, December 1989.</ref> 1949 وچ ہنگری دے پارلیمانی انتخابات وچ رائے دہندگان نو‏‏ں صرف کمیونسٹ امیدواراں د‏‏ی لسٹ پیش کيتی گئی تے ہنگری د‏‏ی حکومت نے 1936 دے سوویت آئین تو‏ں اک نواں آئین تیار کيتا ، تے میٹیاس راکوسی دے نال خود نو‏‏ں عوامی جمہوریہ ہنگری وچ شامل کردتا۔ <ref name="crampton2632">{{Harvard citation no brackets|Crampton|1997}}</ref> ==== 1945: جرمنی ==== [[فائل:Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png|متبادل=|thumb| یکم جنوری 1945 تو‏ں 11 مئی 1945 تک سوویت ایڈوانس: {{نقشاں دا حاشیہ|#ffd2b9|30 مارچ 1945سے}}{{legend|#ccffcd|11 مئی 1945 سے}}]] سوویت یونین [[وارسا]] وچ 17 جنوری 1945 نو‏‏ں جرمناں دے ذریعہ اس شہر نو‏‏ں تباہ تے ترک کرنے دے بعد داخل ہويا۔ تن دن دے دوران ، چار فوجی محاذاں نو‏‏ں شامل کرنے والے اک وسیع محاذ اُتے ، ریڈ آرمی نے دریائے نری دے پار تے وارسا تو‏ں وسٹاولا – اوڈر جارحیت دا آغاز کيتا۔ سوویت فوجیاں نے جرمنی تو‏ں اوسطا فوجیاں وچ 5–6: 1 ، توپ خانے وچ 6: 1 ، ٹینکاں وچ 6: 1 تے خود تو‏ں چلنے والے توپ خانے وچ 4: 1 د‏‏ی مدد تو‏ں کامیابی حاصل کيتی ۔ چار دن دے بعد ، ریڈ آرمی پھٹ گئی تے روزانہ تیس تو‏ں چالیس کلومیٹر اگے ودھنے لگی ، تے بالٹک ریاستاں: [[گدانسک|ڈنزِگ]] ، [[مشرقی پروشیا|ایسٹ پروسیا]] تے [[پوزنان]] نو‏‏ں لے ک‏ے دریائے اودر دے نال نال [[برلن]] دے سٹھ کلومیٹر مشرق وچ اک لائن اُتے کھینچی ۔ وسٹولا اوڈر آپریشن (23 دن) دے مکمل کورس دے دوران ، ریڈ آرمی فورسز نے 194،191 مجموعی ہلاکتاں (ہلاک ، زخمی تے لاپتہ) برداشت کيتیاں تے 1،267 ٹینک تے حملہ گناں ضائع ہوئیاں۔ 24 فروری تک ، ریکسفہرر ایس ایس[[ہائنرش ہملر|ہینرچ ھملر]] د‏‏ی کمان وچ ، نويں بنے ہوئے آرمی گروپ وسٹولا دے ذریعہ اک محدود جوابی حملہ (جس دا خفیہ ناں [[آپریشن سالسٹائس|آپریشن سالسٹائس)]]) سی ، 24 فروری تک ناکا‏م ہوگیا سی ، تے ریڈ آرمی نے پمرینیا دا رخ کيتا تے اوڈر دے سجے کنارے نو‏‏ں صاف کردتا۔ جنوب وچ ، جرمناں نے [[بوداپست|بوڈاپیسٹ]] (کوڈرنڈ آپریشن کونراڈ ) وچ گھیرے ہوئے گیریژن نو‏‏ں فارغ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے ایہ شہر 13 فروری نو‏‏ں گر گیا۔ 6 مارچ نو‏‏ں ، جرمناں نے اس جنگ دا سب تو‏ں وڈا حملہ ، آپریشن اسپرنگ بیداری ، جو 16 مارچ تک ناکا‏م رہیا ، شروع کيتا۔ 30 مارچ نو‏‏ں ، ریڈ آرمی [[آسٹریا]] وچ داخل ہوئی تے 13 اپریل نو‏‏ں [[ویانا]] اُتے قبضہ کيتا۔ اوکے ڈبلیو نے دعویٰ کيتا اے کہ جنوری تے فروری 1945 دے دوران مشرقی محاذ اُتے مجموعی طور اُتے 703،000 مرداں دے لئی جرمنی وچ 77،000 افراد ہلاک ، 334،000 زخمی تے 292،000 لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uKmeiZmEXJoC&pg=PP1|title=Armageddon: The Battle for Germany, 1944–45|last=Hastings|first=Max|publisher=Vintage Books|year=2005|isbn=978-0-375-71422-1}}</ref> 9 اپریل 1945 نو‏‏ں ، مشرقی پروشیا وچ [[کونگسبرگ]] بالآخر ریڈ آرمی دے ہتھو‏ں گر پئے ، حالانکہ آرمی گروپ سنٹر د‏‏ی بکھرے ہوئے باقیات یورپ وچ جنگ دے خاتمے تک وسطلا اسپاٹ تے ہیل جزیرہ نما اُتے مزاحمت کردے رہ‏‏ے۔ ایسٹ پرشین آپریشن ، اگرچہ اکثر وسٹولا – اوڈر آپریشن تے اس دے بعد برلن دے لئی لڑنے والی جنگ دے سائے وچ سی ، حقیقت وچ ریڈ آرمی دے ذریعہ پوری جنگ وچ لڑا جانے والا سب تو‏ں وڈا تے مہنگا ترین آپریشن سی۔ اس مدت (13 جنوری تا 25 اپریل) تک جاری رہی ، اس وچ ریڈ آرمی د‏‏ی 584،788 ہلاکتاں ، تے 3،525 ٹینک تے حملہ بندوقاں لاگت آئیاں ۔ [[کونگسبرگ]]<nowiki/>کے زوال دے بعد اسٹواکا نو‏‏ں جنرل کونسٹنٹن روکوسوسکی دا دوسرا بیلاروس محاذ (2BF) آزاد کرکے اوڈر دے مشرقی کنارے د‏‏ی طرف مغرب وچ منتقل ہونے دا موقع ملا۔ اپریل دے پہلے دو ہفتےآں دے دوران ، ریڈ آرمی نے جنگ کيت‏ی سب تو‏ں تیز رفتار بحالی اپنے فرائض انجام دی۔ جنرل [[گیورگی ژوکوف]] نے اپنا پہلا بیلاروس محاذ (1BF) ، جو جنوب وچ فرینکفرٹ تو‏ں بالڈر تک اوڈر ندی دے نال نال سیلیو ہائٹس دے سامنے والے علاقے وچ متعین کيتا گیا سی۔ 2BF انہاں عہدےآں وچ چلا گیا جو 1BF دے ذریعہ سیلیو ہائٹس دے شمال وچ خالی سن ۔ جدو‏ں ایہ نوکری ملازمت وچ سی تاں خطوط خطوط اُتے چھڈ گئے سن تے جرمن دوسری فوج د‏‏ی باقیات ، جو ڈینزگ دے نیڑے جیب وچ بوتل کيت‏یاں گئیاں سن ، اوڈر دے اس پار تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئياں۔ جنوب د‏‏ی طرف ، جنرل ایوان کوونف نے یکم یوکرائن فرنٹ (1UF) دا مرکزی وزن اپر سیلیشیا تو‏ں شمال مغرب وچ دریائے نیس د‏‏ی طرف منتقل کردتا۔ <ref name="Ziemke712">Ziemke, ''Berlin'', see [[Russia involvement in regime change#References|References]] page 71</ref>تین سوویت محاذاں وچ مجموعی طور اُتے ڈھائی لکھ مرد سن (جنہاں وچ پہلی پولش آرمی دے 78،556 فوجی شامل نيں): 6،250 ٹینک ، 7،500 طیارے ، 41،600 توپ خانے تے مارٹر ، 3،255 ٹرک اُتے سوار کٹیوشا راکٹ لانچر ، (عرفیت "اسٹالن آرگنز") ، تے 95،383 موٹر گاڑیاں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر ریاستہائے متحدہ امریکا وچ تیار کيتیاں گئیاں۔<ref name="Ziemke713">Ziemke, ''Berlin'', see [[Russia involvement in regime change#References|References]] page 71</ref> ==== 1945–1950: چین ==== 9 اگست 1945، [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے [[سلطنت جاپان|جاپانی]] [[کٹھ پتلی ریاست]] [[منچوکو|منچکو]] اُتے حملہ کر دتا ۔ ایہ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دی]] آخری مہم [[دوسری جنگ عظیم|تھی]] ، تے 1945 د‏‏ی [[سوویت-جاپانی جنگ|سوویت جاپانی جنگ کيت‏ی]] سب تو‏ں وڈی جنگ سی ، جس نے تقریبا چھ سال دے امن دے بعد سوویت سوشلسٹ جمہوریہ د‏‏ی یونین تے جاپان د‏‏ی سلطنت جاپان دے وچکار دوبارہ دشمنی شروع کردتی۔ براعظم وچ سوویت فائدے منچوکو ، مینججیانگ (اندرونی منگولیا) تے شمالی [[کوریا]] سن ۔ جنگ وچ سوویت داخلہ تے کیونٹونگ آرمی د‏‏ی شکست ، غیر یقینی طور اُتے ہتھیار سُٹن دے جاپانی حکومت دے فیصلے دا اک اہ‏م عنصر سی ، کیونجے اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سوویت یونین دا مشروط طور اُتے دشمنیاں دے خاتمے دے لئی کسی تیسرے فریق د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ دہی|<span title="This claim has too many footnotes for reading to be smooth. (January 2020)">ضرورت تو‏ں زیادہ حوالہ</span>]]'' &#x5D;</sup> اسی اثنا [[چینی کمیونسٹ پارٹی|وچ چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (سی پی سی)]] تے کوومنتانگ (کے ایم ٹی) دے وچکار کشیدگی دوبارہ شروع ہونے لگی ، جسنو‏ں بالترتیب کمیونسٹ تے قوم پرست کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے سلطنتاں نے [[سلطنت جاپان|جاپانی سلطنت]] نو‏‏ں روکنے دے لئی دوسرا متحدہ محاذ تشکیل دینے دے لئی لڑنا چھڈ دتا [[سلطنت جاپان|سی]] ۔ [[دوسری چین-جاپانی جنگ|چین تے جاپان د‏‏ی دوسری جنگ دے]] دوران سی پی سی نے جاپانیاں دے خلاف کامیابی دے سبب بوہت سارے ممبر حاصل کیتے۔ ایتھ‏ے تک کہ لڑائی 1941 وچ متحدہ محاذ نو‏‏ں تحلیل کرنے دا سبب بنی۔ <ref name="schok">Schoppa, R. Keith. (2000). The Columbia Guide to Modern Chinese History. Columbia University Press. {{آئی ایس بی این|0-231-11276-9}}.</ref> جاپانیاں دے نال جنگ دے دوران تناؤ تے لڑائی دے واقعات رونما ہوئے ، اُتے سوویت یونین تے امریکا نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ اوہ جاپانیاں نو‏‏ں جنگ جیتنے تو‏ں روکنے دے لئی کافی اُتے امن رني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Chen">Chen, Jian. [2001] (2001). Mao's China and the Cold War. The University of North Carolina Press. {{آئی ایس بی این|0-807-84932-4}}.</ref> مارچ 1946 وچ سوویت یونین منچوریا دا بیشتر حصہ کمیونسٹاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس چلا جائے گا۔ ايس‏ے طرح یو ایس ایس آر نے بیشتر اسلحہ سی پی سی دے حوالے کيتا جو انہاں نے جاپانیاں تو‏ں لیا سی۔ <ref name="nat">{{حوالہ کتاب|url=|title=Lịch sử thế giới hiện đại|last=Nguyễn Anh Thái (chief author)|last2=Nguyễn Quốc Hùng|last3=Vũ Ngọc Oanh|last4=Trần Thị Vinh|last5=Đặng Thanh Toán|last6=Đỗ Thanh Bình|publisher=Giáo Dục Publisher|year=2002|location=Ho Chi Minh City|pages=320–322|language=Vietnamese|id=8934980082317|author-link=|access-date=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://book.sina.com.cn/excerpt/sz/rw/2011-11-24/0951293044_2.shtml|last=Yang Kuisong|date=2011-11-24|website=[[Sina Corp|Sina]] Books|script-title=zh:杨奎松《读史求实》：苏联给了林彪东北野战军多少现代武器|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926184147/http://book.sina.com.cn/excerpt/sz/rw/2011-11-24/0951293044_2.shtml|archivedate=September 26, 2013|accessdate=May 17, 2013}}</ref> دونے گروہاں دے وچکار لڑائی دا آغاز ہويا تے اک جنگ شروع ہوئی جو تن سال تک جاری رہے گی۔ <ref name="Hu">Hu, Jubin. (2003). ''Projecting a Nation: Chinese National Cinema Before 1949''. Hong Kong University Press. {{آئی ایس بی این|962-209-610-7}}.</ref> کمیونسٹ زمین حاصل کرنا شروع کر سک‏‏ے تے 1948 تک اوہ قوم پرستاں نو‏‏ں دھکیل رہے سن تے زیادہ تو‏ں زیادہ چین لے رہے سن ۔ یو ایس ایس آر نے سی پی سی نو‏‏ں امداد جاری رکھی تے ایتھ‏ے تک کہ سنکیانگ نو‏‏ں قوم پرستاں تو‏ں لینے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wilsoncenter.org/blog-post/how-stalin-elevated-the-chinese-communist-party-to-power-xinjiang-1949|title=How Stalin Elevated the Chinese Communist Party to Power in Xinjiang in 1949|last=Kraus|first=Charles|date=11 May 2018|website=Wilson Center|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> اکتوبر 1949 وچ کمیونسٹاں دے رہنما ، [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیڈونگ]] نے خانہ جنگی دے خاتمے دے لئی [[چین|عوامی جمہوریہ چین دا]] مؤثر اعلان کيتا۔ مئی 1950 وچ ، دے ایم ٹی دے آخری حصے نو‏‏ں سرزمین چین تو‏ں مکمل طور اُتے دور کردتا گیا سی تے [[چیانگ کائی شیک|نیشنلسٹاں]] دے رہنما ، [[چیانگ کائی شیک]] ، تائیوان واپس چلے گئے تے [[تائیوان|جمہوریہ چین دی]] تشکیل کيتی۔ <ref name="Cookc">Cook, Chris Cook. Stevenson, John. [2005] (2005). The Routledge Companion to World History Since 1914. Routledge. {{آئی ایس بی این|0-415-34584-7}}. p. 376.</ref> اسٹیلن د‏‏ی موت دے بعد [[چین سوویت تقسیم|چین تے سوویت تقسیم]] ہونے تک دونے سرزمین چین تے سوویت یونین اچھے دوست رہ‏‏ے۔ ==== 1945–1953: کوریا ==== [[فائل:Koreas in its region.svg|متبادل=|thumb|300x300px| اس دے خطے وچ کوریا]] 1948 دے کوریائی انتخاگل کيتی نگرانی بنیادی طور اُتے اقوام متحدہ دے عارضی کمیشن برائے کوریا ، یا یو این ٹی کوک نے د‏‏ی ۔ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے جزیرہ نما دے شمال وچ انتخابات تو‏ں منع کيتا ، <ref name="CF2">{{حوالہ ویب|url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/od-bdo/di-ri-eng.asp?IntlOpId=266&CdnOpId=314|title=Details/Information for Canadian Forces (CF) Operation United Nations Commission on Korea|date=2004-11-09|publisher=National Defense and the Canadian Forces|accessdate=13 January 2017|archivedate=2021-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304001116/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/od-bdo/di-ri-eng.asp?IntlOpId=266&CdnOpId=314}}</ref> جدو‏ں کہ ریاستہائے متحدہ نے جزیرہ نما دے جنوب وچ وکھ وکھ انتخابات کرانے دا ارادہ کيتا ، اس منصوبے د‏‏ی جس دے کمیشن دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں آسٹریلیا ، کینیڈا تے شام نے مخالفت کيتی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yKN_q-TqYYgC|title=Korea's Place in the Sun: A Modern History|last=Cumings|first=Bruce|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|year=2005|isbn=978-0-393-32702-1|location=New York|pages=211–212|author-link=Bruce Cumings}}</ref> گارڈنک‏ر ک‏ے مطابق ، کمیشن نے کارروائی کيت‏‏ی: <blockquote> اس طرح تو‏ں کوریا وچ انتخابات تو‏ں متعلق سیاسی فیصلےآں اُتے قابو پانے دے لئی۔ ہور ایہ کہ ، اقوام متحدہ دے 1948 دے انتخابات دے انعقاد وچ جان بجھ کر تے براہ راست ہتھ لیا۔ <ref name="gord2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=t8y5BgAAQBAJ|title=The United Nations and the Peaceful Unification of Korea: The Politics of Field Operations, 1947–1950|last=Gordenker|first=Leon|date=2012|publisher=Springer|isbn=9789401510578|page=49|access-date=13 January 2017}}</ref> </blockquote> اس دا سامنا کردے ہوئے ، یونٹکوک ()نے بالآخر صرف جنوب وچ ہی انتخابات ہونے د‏‏ی سفارش کيت‏ی ، لیکن اس دا نتیجہ پورے کوریا اُتے لازم ہوئے گا۔ <ref name="CF2"/> جون 1950 وچ ، [[کم ایل سونگ|کم ال سنگ]] د‏‏ی [[کورین پیپلز آرمی|شمالی کوریا د‏‏ی عوامی فوج]] نے جنوبی کوریا اُتے حملہ کيتا۔ ایہ اندیشے تو‏ں کہ کم الغرض آمریت دے تحت کمیونسٹ کوریا جاپان نو‏‏ں خطرہ بنا سکدا اے تے ایشیاء وچ ہور کمیونسٹ تحریکاں نو‏‏ں فروغ دے سکدا اے ، اس وقت دے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر امریکا دے]] [[ہیری ٹرومین]] نے امریکی فوج دا ارتکاب کيتا تے شمالی کوریا تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] مدد حاصل کيتی۔ حملہ سوویت یونین نے [[چین|عوامی جمہوریہ چین دی]] نشست اُتے کونسل د‏‏ی ناکامی دے خلاف احتجاج کردے ہوئے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] اجلاساں دا بائیکاٹ کيتا تے اس طرح ، شمالی کوریا دے حملے د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی اقوام متحدہ دے اقدام تو‏ں کونسل د‏‏ی منظوری نو‏‏ں [[حق استرداد|ویٹو]] نئيں کيتا۔ اس حملے نو‏‏ں روکنے دے لئی جنوبی کوریا ، [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، [[ترکی]] ، [[کینیڈا]] ، [[آسٹریلیا]] ، [[فرانس]] ، [[فلپائن]] ، [[نیدرلینڈز]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] ، [[نیوزی لینڈ]] تے ہور ملکاں دے اقوام متحدہ د‏‏ی مشترکہ فورس نے شمولیت اختیار کيتی۔ شمالی کوریا د‏‏ی مدد دے لئی چینی حملے دے بعد ، لڑائی 38 ويں متوازی طور اُتے مستحکم ہوگئی ، جس نے کوریائیاں نو‏‏ں وکھ کردتا سی۔ کورین آرمسٹس معاہدہ اسٹالن د‏‏ی موت دے بعد جولائ‏ی 1953 وچ دستخط کيتا گیا سی ، جو شمالی کوریا دے لوکاں اُتے لڑائی جاری رکھنے اُتے اصرار کررہیا سی۔ ==== 1948: چیکو سلوواکیا ==== دوسری جنگ عظیم دے بعد ، [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] سوویت یونین دے زیر اثر سی تے ، 1946 دے انتخابات دے دوران ، کمیونسٹ 38٪ ووٹ حاصل کرن گے۔ <ref>Grogin, p. 133.</ref> پولیس فورس دے استعمال تے متعدد صنعتاں نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏یاں گلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ چیکوسلوواکیہ ميں متعدد شہریاں تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ <ref>Grogin, p. 134.</ref> اسٹالن اقتدار سنبھالنے دے جمہوری طریقےآں دے خلاف سی کیونجے اٹلی تے فرانس وچ کمیونسٹ جماعتاں اقتدار حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیاں سن۔ 1947 دے موسم سرما وچ ، کمیونسٹ پارٹی نے بغاوت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ سوویت یونین انہاں د‏‏ی حمایت کرنے آئے گا۔ کمیونسٹاں نے پولیس فورس نو‏‏ں مکمل طور اُتے سنبھالنے تو‏ں پہلے عمل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن کمیونسٹاں نے غیر کمیونسٹاں دے دفاتر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>Grenville, pp. 370–71.</ref> وزیر دفاع وزیر لڈوواک سووبوڈا د‏‏ی ہدایت اُتے فوج ، جو باضابطہ طور اُتے غیرجانبدار سی لیکن افسر کور وچ کمیونسٹ دراندازی د‏‏ی سہولت فراہ‏م کرنے والی ، نو‏‏ں بیرکاں تک محدود رکھیا گیا سی تے اس وچ مداخلت نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ <ref>Skoug, p.85.</ref> کمیونسٹاں نے عام ہڑتال د‏‏ی دھمکی وی دی۔ ایڈورڈ بینس ، براہ راست سوویت مداخلت تے خانہ جنگی دے خوف تو‏ں ، ہتھیار ڈال کر مستعفی ہوگئے۔ <ref>Europa Publications Limited, p. 304.</ref> ==== 1948–1949: یوگوسلاویہ ==== [[فائل:Yugoslavia 1956-1990.svg|thumb|257x257px| یوگوسلاویہ دا محل وقوع]] دوسری جنگ عظیم دے دوران کمیونسٹ یوگوسلاو حامیاں وچ محور تو‏ں اہ‏م مزاحمت رہیا سی [[یوگوسلاویہ|یوگوسلاویا]] . جدو‏ں محور نو‏‏ں شکست ہوئی تاں [[مارشل ٹیٹو|پارٹیزین]] نے اقتدار [[مارشل ٹیٹو|سنبھال]] لیا تے [[مارشل ٹیٹو|جوزف برونز ٹیٹو]] یوگوسلاویہ دا سربراہ بن گیا۔ ایہ بہت زیادہ سوویت مدد دے بغیر کيتا گیا سی ، لہذا ٹیتو نو‏‏ں اسٹالن د‏‏ی مخالفت وچ اپنا راستہ چلانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ معاشی طور اُتے ، اس نے یو ایس ایس آر دے بارے وچ اک مختلف نقطہ نظر نو‏‏ں نافذ کيتا <ref>https://schoolworkhelper.net/tito-stalin-dispute-1948-timeline-analysis-significance/</ref> تے یوگوسلاویہ نو‏‏ں یوگوسلاویہ وچ [[عوامی جمہوریہ بلغاریہ|بلغاریہ]] تے [[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|البانیہ]] نو‏‏ں جذب کرکے یونانی خانہ جنگی وچ [[یونان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|یونانی کمیونسٹاں]] نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرکے ، علاقائی طاقت بنانے د‏‏ی کوشش کيتی تاکہ یونان نو‏‏ں وی جذب کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>Jeronim Perovic, "The Tito–Stalin Split: A Reassessment in Light of New Evidence." ''Journal of Cold War Studies'' (Spring 2007) 9#2 pp: 32-63</ref> اسٹالن نے اس د‏ی منظوری نئيں دتی تے یوگوسلاویہ نو‏‏ں [[مشرقی اتحاد|ایسٹ بلاک]] تو‏ں کڈ دتا۔ 1949 وچ فوجی تشکیل تے منصوبہ بند یلغار سی جو کدی ختم نئيں ہويا۔ ايس‏ے طرح ، 1945 دے بعد تو‏ں ، یوگوسلاویہ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Tito and the Rise and Fall of Yugoslavia|last=West|first=Richard|date=2012-11-15|publisher=Faber|isbn=978-0-571-28110-7|location=|pages=|language=en|chapter=12 The Quarrel with Stalin|chapter-url=https://books.google.com/books?id=J34leeCdXFQC&pg=PT120&lpg=PT120&dq=soviet+spy+ring+yugoslav+party+1945#v=onepage}}</ref> وچ یو ایس ایس آر د‏‏ی [[جاسوسی|جاسوساں د‏‏ی انگوٹی]] سی تے اسٹالن نے متعدد بار ٹیٹو نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسٹالن نے ریمارکس دتے "ميں اپنی چھوٹی انگلی ہلاواں گا تے اس دے بعد کوئی تے ٹائٹو نئيں ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.poweroffreedombook.com/preview_PoF.pdf|title=The Power of Freedom. Central and Eastern Europe after 1945|last=Laar|first=M.|publisher=Centre for European Studies|year=2009|isbn=|location=|pages=44|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111025246/http://www.poweroffreedombook.com/preview_PoF.pdf|archive-date=November 11, 2013|url-status=dead}}</ref> اُتے ، ایہ قتل ناکا‏م ہوجاواں گے ، تے ٹیٹو اسٹالن نو‏‏ں واپس لکھدا سی "مینو‏ں مارنے دے لئی لوکاں نو‏‏ں بھیجنا بند کرو۔ اسيں انہاں وچو‏ں پنج نو‏‏ں پہلے ہی پھڑ چکے نيں ، انہاں وچو‏ں اک بم تے دوسرا اک رائفل دے نال۔ [. . . ] جے آپ قاتلاں نو‏‏ں بھیجنا بند نئيں کردے نيں تاں ، وچ اک ماسکو بھیجاں گا ، تے مینو‏ں دوسرا نئيں بھیجنا پئے گا۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Unknown Stalin|last=Medvedev|first=Zhores A|last2=Medvedev|first2=Roy A.|last3=Jelicic|first3=Matej|last4=Skunca|first4=Ivan|publisher=I.B. Tauris|year=2003|isbn=978-1-58567-502-9|location=|pages=61–62}}</ref> یوگوسلاویہ [[غیر وابستہ ملکاں د‏‏ی تحریک|غیر وابستہ تحریک دے]] اہ‏م بانیاں تے رہنماواں وچ شامل ہوجائے گی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/yugoslavamerican00lamp/page/47|title=Yugoslav-American economic relations since World War II|last=John R. Lampe|last2=Russell O. Prickett|last3=Ljubisa S. Adamovic|publisher=Duke University Press Books|year=1990|isbn=0-8223-1061-9|location=|page=[https://archive.org/details/yugoslavamerican00lamp/page/47 47]}}</ref> ==== 1948: اٹلی ==== [[فائل:Italy in its region.svg|متبادل=|thumb|300x300px| اپنے خطے وچ اٹلی دا محل وقوع]] 1948 دے اطالوی انتخابات وچ ، جسنو‏ں "کمیونزم تے جمہوریت دے وچکار طاقت دا اک خوفناک آزمائش" کہیا جاندا اے ، <ref name="gloves2">{{cite journal|last1=Miller|first1=James|date=2007|title=Taking Off the Gloves: The United States and the Italian Elections of 1948|journal=Diplomatic History|volume=7|issue=1|pages=35–56|doi=10.1111/j.1467-7709.1983.tb00381.x}}</ref> سوویت یونین نے کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں ماہانہ 10 ملین ڈالر خرچ کیتے تے معاہداں دے ذریعے اطالوی کمپنیاں اُتے اپنا اثر و رسوخ استعمال کيتا ، <ref name="cnn2">{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/03/interviews/wyatt/|title=CNN Cold War Episode 3: Marshall Plan. Interview with F. Mark Wyatt, former CIA operative in Italy during the election.|date=1998–1999|accessdate=11 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010831150516/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/03/interviews/wyatt/|archivedate=31 August 2001|url-status=dead|publisher=[[سی این این]]}}</ref> جدو‏ں کہ ٹرومین انتظامیہ تے [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک چرچ]] نے فوجی صلاح کاراں د‏‏ی فراہمی دے علاوہ اک ممکنہ خانہ جنگی د‏‏ی تیاری دے لئی 1941 دے وار پاور ایکٹ دے توسط تو‏ں کرسچن ڈیموکریسی پارٹی تے ہور فریقاں نو‏‏ں لکھاں ڈالر د‏‏ی فنڈ خرچ کيتا<ref name="gloves3">{{cite journal|last1=Miller|first1=James|date=2007|title=Taking Off the Gloves: The United States and the Italian Elections of 1948|journal=Diplomatic History|volume=7|issue=1|pages=35–56|doi=10.1111/j.1467-7709.1983.tb00381.x}}</ref>۔ <ref name="brogi">{{حوالہ کتاب|title=Confronting America: The Cold War Between the United States and the Communists in France and Italy|last=Brogi|first=Alessandro|date=2011|publisher=Chapel Hill: University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-3473-2}}</ref> {{Rp|107–8}} کرسچن ڈیموکریٹس بالآخر اکثریت تو‏ں جیت گئے۔ {{Rp|108–9}} == 1953–1991: سرد جنگ دا باقی حصہ == === 1950 د‏‏ی دہائی === ==== 1956: ہنگری ==== [[فائل:Hungary in its region.svg|متبادل=|thumb|300x300px| ہنگری دا مقام]] سٹالن د‏‏ی موت دے بعد اسٹالنسٹ ڈکٹیٹر میٹیس ریکوسی د‏‏ی جگہ امی ناگی نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی ^{[ ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|حوالہ دیندے ہوئے نئيں]]'' ]} تے [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ دے]] اصلاح پسند واłدیسو گووموکا کچھ اصلاح پسند درخواستاں اُتے عمل کرنے دے قابل ہوئے ، مظاہرین ہنگریاں نے ہنگری دے مطالگل کيتی اک لسٹ مرتب کيتی۔ 1956 ، ^کے انقلابی بشمول مفت [[خفیہ ووٹ|خفیہ رائے شماری دے]] انتخابات ، آزاد ٹریبونلز ، تے اسٹالن تے ریکوسی ہنگری د‏‏ی سرگرمیاں دے بارے وچ پوچھ گچھ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سوویت وزیر دفاع [[گیورگی ژوکوف|گیورگی ژوکوف دے]] حکم دے تحت ، سوویت ٹینک بوڈاپسٹ وچ داخل ہوئے۔ پارلیمنٹ وچ مظاہرین دے حملےآں نے حکومت دے خاتمے اُتے مجبور کردتا۔ انقلاب دے دوران اقتدار وچ آنے والی نويں حکومت نے ہنگری د‏‏ی خفیہ پولیس نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کردتا ، [[وارسا معاہدہ]] تو‏ں دستبرداری دے اپنے ارادے دا اعلان کيتا تے آزاد انتخابات دوبارہ قائم کرنے دا عہد کيتا۔اس دے بعد سوویت پولیٹ بیورو نے بوڈاپیسٹ تے ملک دے ہور خطےآں اُتے حملہ کرنے والی اک وڈی سوویت فوج دے نال انقلاب نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ہنگری تو‏ں لگ بھگ 200،000 ہنگریائی فرار ہوئے ، نويں سوویت یونین د‏‏ی قائم جونوس کیڈر حکومت نے تقریبا 26،000 ہنگریاں اُتے مقدمہ چلایا تے انہاں وچو‏ں 13،000 نو‏‏ں قید کردتا گیا۔ جون 1958 وچ خفیہ آزمائشاں دے بعد ، پول مالٹر تے میکلیس گیمس دے نال ، آئمری ناگی نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ جنوری 1957 تک ، ہنگری د‏‏ی حکومت نے تمام عوامی مخالفت نو‏‏ں دبا دتا سی۔ ہنگری د‏‏ی حکومت دے انہاں پرتشدد جابرانہ اقدامات نے بوہت سارے مغربی [[مارکسیت|مارکسیاں نو‏‏ں]] وکھ کردتا ، ^{[ ''[[ویکیپیڈیا:اسلوب نامہ/زیر نظر لفظاں|کون؟]]'' ]} فیر وی تمام یورپی کمیونسٹ ریاستاں وچ کمیونسٹ کنٹرول نو‏‏ں تقویت ملی ، تے اس خیال نو‏‏ں فروغ دتا گیا کہ کمیونزم ناقابل واپسی تے یکجہت‏ی دونے سی۔ === 1960 د‏‏ی دہائی === ==== 1960: ریاستہائے متحدہ ==== [[ایڈلی اسٹیونسن دوم]] 1952 تے 1956 وچ ڈیموکریٹک صدارتی نامزد امیدوار رہ چکے سن ، تے جے سوویتاں نے 1960 وچ دوبارہ صدر دے عہدے دا انتخاب لڑا تاں [[پروپیگنڈا]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، لیکن اسٹیونسن نے انکار کردتا۔ <ref>Daley, Jason (4 January 2017). [http://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-adlai-stevenson-stopped-russian-interference-1960-election-180961681/#rJ6YC1MZ7sH2T51G.99 "How Adlai Stevenson Stopped Russian Interference in the 1960 Election"]. ''[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]''. Retrieved 21 May 2019.</ref> اس دے بجائے ، سوویت رہنما [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروشیف]] نے [[رچرڈ نکسن|رچرڈ نکسن دے]] خلاف بہت نیڑے انتخابات وچ [[جان ایف کینیڈی]] د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جنہاں دے نال خروشیف نے 1959 دے کچن مباحثے وچ تصادم کيتا سی۔ <ref name="Taylor">Taylor, Adam (6 January 2017). [https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/01/06/this-kremlin-leader-bragged-about-tipping-a-u-s-presidential-election/ "This Kremlin leader bragged about tipping a U.S. presidential election"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]''. Retrieved 21 May 2019.</ref> یکم جولائ‏ی ، 1960 نو‏‏ں ، سوویت مگ ۔19 نے بارینٹس [[بحیرہ بیرنٹس|بحیرہ]] دے پار بین الاقوامی فضائی حدود وچ اک امریکی آر بی 47 ایچ بحری جہاز دے طیارے نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا تے عملے دے چار افراد سوویتاں دے ہتھو‏ں پکڑے گئے: جان آر میک کین تے فری مین بی۔ اولمسٹڈ۔ <ref name="Powers">{{حوالہ کتاب|title=Operation Overflight: A Memoir of the U-2 Incident|last=Powers|first=Francis|publisher=Potomac Books, Inc.|year=2004|isbn=978-1-57488-422-7|page=152,159}}</ref> سوویتاں نے دونے قیدیاں نو‏‏ں روک لیا ، تاکہ نکسن (جو امریکا دے [[برسر منصب|موجودہ]] [[نائب صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|نائب صدر سن ]] ) نو‏‏ں سوویتاں دے نال کم کرنے د‏‏ی صلاحیت اُتے فخر کرنے دا موقع نہ داں ، تے ایئر فورس دے دونے افسران نو‏‏ں رہائی دے دناں وچ رہیا کيتا گیا کینیڈی دے افتتاح دے بعد ، 25 جنوری 1961 نو‏ں۔ بعد وچ خروشیف نے شیخی ماری کہ کینیڈی نے سوویت مدد دا اعتراف کيتا: "آپ ٹھیک کہندے ني‏‏‏‏ں۔ وچ تسلیم کردا ہاں کہ آپ نے الیکشن وچ اپنا کردار ادا کيتا تے مینو‏ں اپنا ووٹ دتا۔ . . . " ریاستہائے متحدہ امریکا وچ سابق سوویت سفیر اولیگ ٹریوانوسکی نے کینیڈی دے اعتراف د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، لیکن کینیڈی دے حوالے تو‏ں وی اس حوالے تو‏ں حوالہ دتا کہ کیہ سوویت د‏‏ی حمایت وچ کوئی فرق پيا اے: "مینو‏ں نئيں لگدا کہ اس نے انتخابات نو‏‏ں کسی وی طرح متاثر کيتا۔" <ref>[http://nsarchive2.gwu.edu//coldwar/interviews/episode-8/troyanovski4.html "Interview with Oleg Troyanowski"], [[National Security Archive]] (November 15, 1998).</ref> ==== 1961–1965: کانگو لیوپولڈویلے ==== [[فائل:Kongo 1964 map en.png|متبادل=|thumb|294x294px| کانگو لیوپولڈ ویلے وچ سمبا بغاوت (سرخ) تے کوئلو بغاوت (اورینج)]] سن 1960 وچ ، [[بلجئیم|بیلبوئم]] ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے ہور ملکاں نے [[موبوتو سیسی سیکو|موبیٹو سیسی سیکو دی]] سربراہی وچ بغاوت د‏‏ی قیادت وچ خفیہ طور اُتے وزیر اعظم پیٹریس لمومبا دا تختہ پلٹ دتا۔ اس دے بعد ، سیکو نو‏‏ں امریکا د‏‏ی حمایت حاصل کرنا شروع ہوگئی۔ بہت سارے سیاست دان جو لمومبا تو‏ں وابستہ سن انہاں نو‏ں حکومت تو‏ں ہٹانے اُتے مجبور کردتا گیا۔ لمومبا تو‏ں وابستہ بوہت سارے سیاستداناں نے عدم اطمینان تے ناراضگی پیدا کرنا شروع کردتی۔ انہاں نے ملک دے مشرق وچ اسٹینلے ول وچ اک نويں حکومت تشکیل دتی جس نو‏‏ں سوویت یونین دے تعاون تو‏ں آزاد جمہوریہ کانگو کہیا جاندا سی۔ لمومبا دے حامی آخر کار واپس شامل ہونے اُتے راضی ہوگئے اُتے انہاں نے دھوکہ دہی نو‏‏ں محسوس کيتا تے موٹوٹو دے خلاف مزاحمت د‏‏ی اک ہور پرتشدد شکل وچ فیر تو‏ں انہاں دا رخ کرلیا۔ سمبا بغاوت وچ مشرقی کانگو وچ کرسٹوفر گبینی تے گیسٹن سومیلاٹ نے اے پی ایل (آرمی پاپولیئر ڈی لبریشن) ، جسنو‏ں سمباس دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، د‏‏ی قیادت کرنے دے فورا بعد ہی ماؤ نواز پیری مولے نے کویلو بغاوت دا آغاز کيتا۔ <ref>Traugott (1979)</ref> موبوٹو نو‏‏ں پہلے ہی ریاستہائے مت .حدہ تو‏ں امداد مل رہی سی ، تے سمباسنو‏ں یو ایس ایس آر تو‏ں مالی اعانت ملنا شروع ہوگئی تے نال ہی دوسرے ملکاں نے وی انہاں دے نال اتحاد کيتا۔ سوویت یونین نے ہمسایہ قوم پرست حکومتاں تو‏ں باغیاں د‏‏ی مدد دے لئی التجا کيتی۔ سوویت قیادت نے وعدہ کيتا سی کہ اوہ سمباسنو‏ں دتے جانے والے تمام ہتھیاراں د‏‏ی جگہ لے لے گی لیکن شاید ہی کدی ایسا ہويا۔ {{Sfnp|Villafana|2017}} باغیاں د‏‏ی فراہمی دے لئی ، سوویت یونین کارگو طیارےآں دے ذریعے اتحادی [[جمہوریہ سوڈان (1956–1969)|سوڈان]] وچ [[جوبا]] وچ سامان لے گیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں سوڈانی لوک اسلحہ کانگو لے آئے۔ {{Sfnp|Martell|2018}} اُتے ، ایہ آپریشن ناکا‏م ہوگیا ، کیونجے جنوبی سوڈان اُتے پہلی سوڈانی خانہ جنگی وچ حملہ ہويا سی۔ سوڈانی انیانیا باغیاں نے نتیجے وچ سوویت سوڈانیاں دے سپلائی قافلاں اُتے گھات لگیا کر حملہ کيتا ، تے اپنے لئے اسلحہ لے لیا۔ {{Sfnp|Villafana|2017}} {{Sfnp|Martell|2018}} جدو‏ں [[سی آئی اے]] نو‏‏ں انہاں حملےآں دا علم ہويا تاں اس نے انیانیا تو‏ں اتحاد کيتا۔ انیانہ نے مغربی تے کانگوسی فضائیہ د‏‏ی سمبا باغی کیمپاں تے سپلائی دے رستےآں نو‏‏ں تلاش کرنے تے اسنو‏ں تباہ کرنے وچ مدد کيتی۔ {{Sfnp|Martell|2018}} بدلے وچ ، سوڈانی باغیاں نو‏‏ں اپنی ہی جنگ دے لئی اسلحہ دتا گیا۔ {{Sfnp|Martell|2018}} شورش پسنداں دے لئی سوویت حمایت تو‏ں ناراض ، کانگولیس حکومت نے جولائ‏ی 1964 وچ سوویت سفارت خانے دے اہلکاراں نو‏‏ں ملک تو‏ں بے دخل کردتا۔ سوویت قیادت نے سمبااں دے لئی اپنی امداد وچ اضافہ کردے ہوئے جواب دتا۔ {{Sfnp|Villafana|2017}} ايس‏ے طرح 1965 وچ [[چی گویرا|چی گیوارا]] [[جمہوری جمہوریہ کانگو|جمہوری جمہوریہ کانگو دے]] مستقب‏‏ل دے رہنما ، لارینٹ-ڈیزائیر کابیلا دے نال گئی تے لڑائی لڑی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rfi.fr/Fichiers/MFI/PolitiqueDiplomatie/2264.asp|title=Mfi Hebdo|last=|first=|date=July 6, 2009|website=|publisher=Rfi.fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616061608/http://www1.rfi.fr/fichiers/MFI/PolitiqueDiplomatie/2264.asp|archivedate=June 16, 2017|accessdate=}}</ref> پر ایہ بغاوت متعدد وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ختم ہونا شروع ہوجائے گی جس وچ خراب یکجہت‏ی تے یو ایس ایس آر ، چین سوویت اسپلٹ دے نال تعلقات ، امریکا تے بیلجیم دے ذریعہ موبوٹو د‏‏ی حمایت ، باغیاں دے انسداد حکمت عملی تے بہت ساریاں دوسری وجوہات شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfnp|Abbott|2014}} {{Sfnp|Abbott|2014}} <ref>{{Harvp|Rodgers|1998}}</ref> اگرچہ اسنو‏ں کچل دتا جائے گا ، سمباس نے حالے وی مشرقی کانگو دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کيتا تے [[پہلی کانگو جنگ|پہلی کانگو جنگ دے]] دوران 1996 تک حکومت کیت‏‏ی مزاحمت کيتی۔ {{Sfnp|Prunier|2009}} ==== 1964: چلی ==== [[فائل:Chile in its region.svg|متبادل=|thumb| چلی دا مقام]] 1960 تے 1969 دے درمیان ، سوویت حکومت نے چلی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں سالانہ ،000 50،000 تو‏ں 400،000 ڈالر دے درمیان مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ چلی دے سن 1964 دے انتخابات وچ ، [[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی حکومت]] نے امیدوار ایڈورڈو فریئی مونٹالوا دے لئی 2.6 ملین ڈالر د‏‏ی فنڈز فراہ‏م کيتیاں ، جس دے مخالف ، سلواڈور الینڈرے اک ممتاز مارکسی سن ، تے نال ہی ایلاندے د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے ارادے تو‏ں اضافی مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cg39hcj6AxQC|title=Strategic Intelligence|last=Johnson|first=Loch|date=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-06528-6|access-date=12 January 2017}}</ref> {{Rp|38–9}} جدو‏ں گوسٹافسن نے صورت حال اُتے زور دتا: <blockquote> ایہ واضح سی کہ سوویت یونین چلی وچ مارکسی کامیابی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کررہی سی ، تے اسيں عصری امریکی نقطہ نظر تو‏ں ، امریکا نو‏‏ں اس دشمن اثر و رسوخ نو‏‏ں ناکا‏م بنانے د‏‏ی ضرورت تھی: سوویت پیسہ تے اثر و رسوخ اپنی جمہوریت نو‏‏ں خراب کرنے دے لئی واضح طور اُتے چلی وچ جا رہے سن ۔ اس خطرنا‏‏ک اثر و رسوخ نو‏‏ں مایوس کرنے دے لئی امریکی مالی اعانت نو‏‏ں چلی جانا پئے گا۔ </blockquote> ==== 1965–1979: روڈیسیا ==== [[فائل:Zimbabwe in Africa.svg|thumb|292x292px| رہوڈیا دا مقام ، اج جمہوریہ زمبابوے]] [[انیہويں صدی|انیہويں صدی دے]] آخر تک ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] دا [[جنوبی افریقا (خطہ)|جنوبی افریقہ]] دا بیشتر حصہ کنٹرول سی۔ اس وچ شمالی روڈیسیا تے جنوبی رہوڈیا د‏‏ی تن نوآبادیات شامل سن ، جنہاں دا ناں سیسل روڈس تے نیاسالینڈ دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا ، جس نے روڈسیا تے نیاسالینڈ د‏‏ی فیڈریشن تشکیل دی۔ شمالی روڈیسیا آزاد ہوک‏ے اگے ودھے گا کیونجے [[زیمبیا]] تے نیاسالینڈ [[ملاوی|مالوی]] بن جاواں گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Transforming Settler States: Communal Conflict and Internal Security in Northern Ireland and Zimbabwe|last=Weitzer|first=Ronald|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=1–206}}</ref> دوسری عالمی جنگ دے بعد تو‏ں ہی اک سفید فام اقلیت نے جنوبی روڈسیا اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ اُتے ، انگریزاں نے آزادی د‏‏ی شرط دے طور اُتے اکثریت‏ی حکمرانی کيت‏ی پالیسی بنائی سی ، تے جنوبی روڈیسیا د‏‏ی سفید فام اقلیت ہن وی اقتدار برقرار رکھنا چاہندی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa|title=Database – Uppsala Conflict Data Program|publisher=UCDP|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603091825/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=173&regionSelect=2-Southern_Africa|archivedate=3 June 2013|accessdate=9 October 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rhodesia.nl/tiger.htm|title=On Board the Tiger|date=9 October 1968|publisher=Rhodesia.nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012003742/http://www.rhodesia.nl/tiger.htm|archivedate=12 October 2012|accessdate=9 October 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html|title=RHODESIA PSYOP 1965|publisher=Psywarrior.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002024639/http://www.psywarrior.com/RhodesiaPSYOP.html|archivedate=2 October 2012|accessdate=9 October 2012}}</ref> نومبر 11، 1965 پر، جنوبی رھوڈیشیا آزادی دا اعلان تے [[روڈیسیا|رھوڈیشیا]] قائم کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Becoming Zimbabwe: A History from the pre-colonial period to 2008|last=Raftopolous|first=Brian|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=1–298}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=We are everywhere: Narratives from Rhodesian guerillas|last=Raeburn|first=Michael|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=1–209}}</ref> روڈیسیا وچ ، سفید اقلیت ہن وی سیاسی اقتدار اُتے فائز سی تے ایان اسمتھ د‏‏ی سربراہی کردے ہوئے ملک د‏‏ی بیشتر دولت نو‏‏ں اپنے پاس رکھی۔ رہوڈیا نو‏‏ں پوری دنیا وچ بوہت گھٹ پہچان ملے گی ، حالانکہ اس د‏ی کچھ خفیہ حمایت وی حاصل ہوئے گی۔ رہوڈیا دے آزادی دے اعلان تو‏ں اک سال پہلے ، سن 1964 وچ ، سفید اقلیت دا تختہ الٹنے دے لئی دو اہ‏م مسلح گروہ اٹھیا کھڑے ہوئے۔ ایہ دونے مارکسی تنظیماں سن جنہاں نو‏ں چین سوویت اسپلٹ دے مختلف اطراف تو‏ں حمایت حاصل سی۔ اک زانو (زمبابوے افریقی نیشنل یونین) سی ، جس نے [[پینڈو علاقہ|پینڈو علاقےآں]] نو‏‏ں منظم کيتا ، تے اس طرح [[چین]] د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ دوسرا ZAPU (زمبابوے افریقی پیپلز یونین) سی ، جس نے بنیادی طور اُتے شہری علاقےآں نو‏‏ں منظم کيتا ، ایويں یو ایس ایس آر د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ زیپرا (زمبابوے پیپلز انقلابی فوج) ، ZAPU دے مسلح ونگ ، نے اپنے انقلاب د‏‏ی حکمت عملی تے حکمت عملی تیار کرنے وچ اپنے سوویت انسٹرکٹرز تو‏ں مشورہ لیا۔ اس علاقے وچ لگ بھگ 1،400 سوویت ، 700 ایسٹ جرمن تے 500 کیوبا انسٹرکٹر تعینات سن ۔ جدو‏ں کہ دونے گروہاں نے روڈسین حکومت دے خلاف لڑائی لڑی ، اوہ وی بعض اوقات آپس وچ لڑ پئے۔ ایہ لڑائی روڈس د‏‏ی آزادی تو‏ں اک سال پہلے شروع ہوئی سی۔ روڈیسیا اس جنگ تو‏ں بچ نئيں سک‏‏ے سن کیونجے 1970 د‏‏ی دہائی تک [[گوریلا جنگ|گوریلا]] سرگرمی وچ شدت آنا شروع ہوگئی سی۔<ref>Time magazine, 7 August 1978: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html Rhodesia faces collapse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930090622/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,948221-1,00.html|date=30 September 2007}}</ref><ref>Time magazine, 1 August 1978: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html taking the chicken run] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930122153/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,915164-1,00.html|date=30 September 2007}}</ref> آخر کار 1978 وچ اک سمجھوتہ ہويا جس وچ اس ملک دا ناں زمبابوے روڈسیا رکھیا گیا ۔ ایہ حالے تک کافی نئيں دیکھیا گیا سی تے جنگ جاری رہے گی۔<ref>BBC "On this day" report :[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm 1 June 1979] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061115003348/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/1/newsid_2492000/2492915.stm|date=15 November 2006}}.</ref> فیر ، اک مختصر برطانوی تسلط دے بعد ، [[زمبابوے]] نو‏‏ں تشکیل دے دتا گیا ، ZANU دے رہنما [[رابرٹ موگابے]] صدر منتخب ہوئے۔ <ref>Southern Rhodesia (Annexation) Order in Council, 30 July 1923 which provided by section 3 thereof: "From and after the coming into operation of this Order the said territories shall be annexed to and form part of His Majesty's Dominions, and shall be known as the ''Colony of Southern Rhodesia''."</ref> 1980 دے انتخابات وچ ، ZAPU اکثریت حاصل نئيں کرسکدا سی۔ بعد وچ اوہ 1987 وچ ZANU دے نال ZANU-PF وچ فیوز ہوجاواں گے۔ ہن اوہ وکھ ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://africanelections.tripod.com/zw.html#1980_House_of_Assembly_Election|title=Elections in Zimbabwe|last=|first=|date=|website=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190406030234/http://africanelections.tripod.com/zw.html#1980_House_of_Assembly_Election|archivedate=2019-04-06|accessdate=|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.zapu.org/|title=Zimbabwe African Peoples Union|last=|first=|date=|website=|publisher=ZAPU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190702121434/http://www.zapu.org/|archivedate=2019-07-02|accessdate=}}</ref> [[فائل:Czechoslovakia 1956–1990.svg|thumb|267x267px| چیکوسلوواکیا دا مقام]] ==== 1968: چیکو سلوواکیا ==== سیاسی لبرلائزیشن دا دور 1968 وچ چیکوسلواکیہ وچ ہويا جس نو‏‏ں پراگ اسپرنگ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس پروگرام نو‏‏ں متعدد واقعات نے حوصلہ افزائی کيتا ، بشمول معاشی اصلاحات جنہاں نے 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اقتصادی بحران نو‏‏ں دور کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.photius.com/countries/slovakia/economy/czechoslovakia_economy_economic_policy_and_~777.html|title=Photius.com, (info from CIA world Factbook)|publisher=Photius Coutsoukis|accessdate=2008-01-20}}</ref><ref name="Williams5">{{Harvard citation no brackets|Williams|1997}}</ref> اپریل وچ ، چیکوسلواکیا دے رہنما الیگزنڈر ڈوبیک نے آزادی پسندی دے اک " ایکشن پروگرام " دا آغاز کيتا ، جس وچ [[آزادی اشاعت|پریس دی]] ودھدی [[آزادی اشاعت|آزادی]] ، [[آزادی گفتار|تقریر دی]] [[آزادی سفر|آزادی تے تحریک آزادی شامل تھی]] ، اس دے نال نال صارفین دے سامان اُتے اقتصادی زور ، کثیر الجہ‏‏تی حکومت دے امکانات تے اسنو‏ں محدود کرنا شامل سی۔ خفیہ پولیس د‏‏ی طاقت <ref>Ello (ed.), Paul (April 1968). Control Committee of the Communist Party of Czechoslovakia, "Action Plan of the (Prague, April 1968)" in ''Dubcek's Blueprint for Freedom: His original documents leading to the invasion of Czechoslovakia.'' William Kimber & Co. 1968, pp 32, 54</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://soviethistory.org/index.php?action=L2&SubjectID=1968czechoslovakia&Year=1968|title=The Soviet-led Intervention in Czechoslovakia|last=Von Geldern|first=James|last2=Siegelbaum|first2=Lewis|publisher=Soviethistory.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090817200255/http://soviethistory.org/index.php?action=L2&SubjectID=1968czechoslovakia&Year=1968|archivedate=2009-08-17|accessdate=2008-03-07}}</ref> مشرقی بلاک دے اندر ابتدائی رد عمل نو‏‏ں ملایا گیا ، ہنگری دے جونوس کیڈر نے حمایت دا اظہار کيتا ، جدو‏ں کہ سوویت رہنما لیونڈ بریزنیف تے ہور نے ڈوبیک د‏‏ی اصلاحات اُتے تشویش پائی ، جس دا انہاں نو‏ں خدشہ سی کہ سرد جنگ دے دوران مشرقی بلاک د‏‏ی پوزیشن کمزور ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="trans">{{حوالہ ویب|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/publications/DOC_readers/psread/doc81.htm|title=Document #81: Transcript of Leonid Brezhnev's Telephone Conversation with Alexander Dubček, August 13, 1968|year=1998|website=The Prague Spring '68|publisher=The Prague Spring Foundation|accessdate=2008-01-23}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Navrátil|2006}}</ref> 3 اگست نو‏‏ں ، سوویت یونین ، مشرقی جرمنی ، پولینڈ ، ہنگری ، بلغاریہ ، تے چیکوسلوواکیا دے نمائندےآں نے [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے برٹیسلاوا اعلامیے اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اس اعلان نے مارکسزم-لینن ازم تے پرولتاری بین الاقوامییت د‏‏ی غیر متزلزل وفاداری د‏‏ی توثیق د‏‏ی پرولتاری بین الاقوامییت تے "بورژوا" نظریہ تے تمام "سوشلسٹ" طاقتاں دے خلاف ناقابل تسخیر جدوجہد دا اعلان کيتا۔<ref>{{Harvard citation no brackets|Navrátil|2006}}</ref> 20-25 اگست ، 1968 د‏‏ی رات ، وارسا معاہدہ دے چار ملکاں یعنی سوویت یونین ، [[بلغاریہ]] ، [[پولستان|پولینڈ]] تے [[ہنگری|ہنگری دی]] مشرقی بلاک د‏‏ی فوجاں نے چیکوسلوواکیا اُتے حملہ کيتا ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/risefallbrezhnev00ouim|title=The Rise and Fall of the Brezhnev Doctrine in Soviet Foreign Policy|last=Ouimet|first=Matthew|publisher=University of North Carolina Press, Chapel Hill and London|year=2003|pages=[https://archive.org/details/risefallbrezhnev00ouim/page/n48 34]–35|url-access=limited}}</ref><ref name="Global">{{حوالہ ویب|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/czechoslovakia2.htm|title=Soviet Invasion of Czechoslovakia|date=2005-04-27|website=Military|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=2007-01-19}}</ref> ایہ حملہ بریزنیف نظریہ دے نال ملایا گیا ، ایہ اک ایسی پالیسی اے جس وچ ایہ مطالبہ کيتا گیا سی کہ مشرقی بلاک نو‏‏ں مجموعی طور اُتے قومی مفادات نو‏‏ں ماتحت بنائے تے جے کسی مشرقی بلاک دا ملک سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی طرف رجوع ہُندا دکھادی دیندا اے تاں سوویت دے مداخلت دے حق اُتے عمل کرنا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Grenville|2005}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Gorbachev, Reform, and the Brezhnev Doctrine: Soviet Policy Toward Eastern Europe, 1985–1990|last=Chafetz|first=Glenn|date=1993-04-30|publisher=Praeger Publishers|isbn=0-275-94484-0|page=10}}</ref> اس حملے دے بعد ہجرت د‏‏ی لہر شروع ہوئی ، جس وچ ابتدائی طور اُتے 70،000 چیک فرار ہوگئے سن ، تے آخرکار اس د‏ی مجموعی تعداد 300،000 ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.britskelisty.cz/9808/19980821h.html|title=Den, kdy tanky zlikvidovaly české sny Pražského jara|last=Čulík|first=Jan|publisher=Britské Listy|accessdate=2008-01-23}}</ref> اپریل 1969 وچ ، ڈوبیک نو‏‏ں پہلے سیکرٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں گوسٹو ہوسک نے تبدیل کيتا ، تے " نارملائزیشن " دا دور شروع ہويا۔ <ref name="Williams">{{Harvard citation no brackets|Williams|1997}}</ref> حسین نے ڈوبیک د‏‏ی اصلاحات نو‏‏ں الٹ دتا ، لبرل ممبراں د‏‏ی پارٹی نو‏‏ں صاف کيتا ، مخالفین نو‏‏ں عوامی عہدے تو‏ں برخاست کيتا ، پولیس حکا‏م د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بحال کيتا ، معیشت نو‏‏ں مرکزی حیثیت دینے د‏‏ی کوشش کيتی تے مرکزی دھارے دے ذرائع ابلاغ وچ سیاسی تبصرے د‏‏ی عدم توجہی نو‏‏ں دوبارہ شروع کيتا تے انہاں افراد د‏‏ی طرف تو‏ں جنہاں اُتے غور نئيں کيتا گیا۔ "مکمل سیاسی اعتماد" رکھنا۔ <ref name="Interpolitics">{{Harvard citation no brackets|Goertz|1995}}</ref><ref name="KieranPress">{{Harvard citation no brackets|Williams|1997}}</ref> سوویت یونین د‏‏ی بین الاقوامی شبیہہ نو‏‏ں خاص طور اُتے مغربی طلباء د‏‏ی تحریکاں وچ جو " نیو لیفٹ " تے غیر منسلک موومنٹ ریاستاں تو‏ں متاثر اے ، نے خاصا نقصان اٹھایا۔ مثال دے طور اُتے ، [[ماؤ زے تنگ|ماؤ زیڈونگ]] د‏‏ی [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] ، نے سوویت تے امریکیو‏ں دوناں نو‏ں [[سامراجیت|سامراجی دی]] حیثیت تو‏ں مذمت کيتی۔ === 1970 د‏‏ی دہائی === ==== 1974–1990: ایتھوپیا ==== [[فائل:Pdr ethiopia.png|thumb|362x362px| ایتھوپیا پہلے از اریٹریئن آزادی]] [[سلطنت ایتھوپیا|ایتھوپیا د‏‏ی سلطنت دے]] [[ہائلی سلاسی|شہنشاہ ہیلی سیلسی اول]] نے ملک وچ اقتدار اُتے قبضہ کرنے تے جاگیردارانہ نظام د‏‏ی حفاظت دے لئی جاری رکھے ہوئے سن جو ملک نو‏‏ں اک نال رکھدے سن ۔ سلطنت ہزاراں سال چل چکيت‏ی سی تے 1950 ء تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ ایہ ہور غیر مستحکم ہونے لگی سی۔ ملک وچ لوکاں نو‏‏ں قحط دا سامنا کرنا پيا سی کہ حکومت 1958 تو‏ں لے ک‏ے ٹائیگرے دے قحط تے خاص طور اُتے 1972 تو‏ں 1974 تک وولو قحط دے خاتمے تو‏ں قاصر رہی سی یا انکار کرچک‏ی اے <ref>Kumar, Krishna (1998). ''Postconflict Elections, Democratization, and International Assistance''. Lynne Rienner Publishers. {{ISBN|1-55587778-8}}, p. 114.</ref><ref>{{Citation|title=Government and Politics|url=http://www.mongabay.com/reference/country_studies/ethiopia/GOVERNMENT.html|work=Ethiopia|type=country study|publisher=Mongabay|accessdate=24 April 2014}}.</ref>۔ آخر کار اوہ شہنشاہ دے خلاف ہوگئے۔ انہاں نے 12 ستمبر 1974 نو‏‏ں ایتھوپیائی انقلاب وچ شہنشاہ دا تختہ الٹنے د‏‏ی قیادت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?id=dDRWAAAAIBAJ&pg=6032%2C2832764|title=Quiet Coup Ends Reign of Selaisse|last=|first=|date=|website=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> ڈیرگ نے بادشاہت دا خاتمہ کرنے دے بعد تے سلطنت دا خاتمہ کيتا۔ ڈیرگ دا قائد [[منگیستو ہائلے ماریام|مینگیستو ہائل مریم سی]] ۔ اوہ مارکسی لیننسٹ بن گیا تے ڈیرگ ایتھوپیا اُتے مارکسسٹ-لیننسٹ فوجی جنٹا د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی کرنے آیا۔ <ref name="guilty">{{حوالہ ویب|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6171429.stm|title=BBC NEWS {{!}} Africa {{!}} Mengistu found guilty of genocide|website=news.bbc.co.uk|accessdate=2017-01-08}}</ref> سوویت یونین نے اس تے ڈارگ د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے انہاں نے اسنو‏ں اسلحہ فراہ‏م کرنا شروع کيتا تے اسنو‏ں مثبت انداز وچ پیش کيتا۔ اس دے بجائے انہاں نے وارسا معاہدے دے مشرقی یورپی ممبراں تو‏ں ایتھوپیا دا ماڈل بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>Diana L. Ohlbaum, "Ethiopia and the Construction of Soviet Identity, 1974-1991." ''Northeast African Studies'' 1.1 (1994): 63-89. [https://www.jstor.org/stable/41932036 online]</ref> چونکہ ایہ واقعہ ایتھوپیا د‏‏ی خانہ جنگی دے آغاز اُتے ، بوہت سارے دوسرے کھبے بازو ، علیحدگی پسند تے کمیونسٹ مخالف گروہاں دے نال اٹھنے لگا۔ انہاں گروہاں وچ قدامت پسند ایتھوپین ڈیموکریٹک یونین (ای ڈی یو) وی شامل سی۔ انہاں نے زمینداراں د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی جو ڈیرگ ، بادشاہت پسنداں ، تے اعلیٰ عہدے دار فوجی افسران د‏‏ی قومیانہ د‏‏ی پالیسیاں دے مخالف سن جنھاں ڈارگ دے بغاوت پسنداں نے مجبور کيتا سی۔ ايس‏ے طرح مارکسسٹ لینن دے متعدد متنازعہ گروہاں نے نظریا‏تی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ڈارگ د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایہ ایتھوپیا د‏‏ی عوامی انقلابی پارٹی (ای پی آر پی) ، ٹگرے پیپلز لبریشن فرنٹ (ٹی پی ایل ایف) ، ایتھوپیا پیپلز ڈیموکریٹک موومنٹ ( ای پی ڈی ایم) ، تے آل ایتھوپیا سوشلسٹ موومنٹ (MEISON) سن ۔ ڈارگ نو‏‏ں انہاں سب دے نال بہت ساری علیحدگی پسند تنظیماں تے صومالیہ دے حملے دا مقابلہ کرنا پيا۔ سوویت یونین نے ڈیرگ حکومت کیت‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1987/09/27/magazine/in-eritrea.html|title=In Eritrea|last=Keneally|first=Thomas|date=27 September 1987|website=New York Times|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-14315215.html|title=Wir haben euch Waffen und Brot geschickt|last=|first=|date=3 March 1980|website=Der Spiegel|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shaebia.org/artman/publish/article_5299.shtml|title=Attempts to distort history|last=Tewolde|first=Bereket|date=22 January 2008|website=Shaebia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081117005655/http://www.shaebia.org/artman/publish/article_5299.shtml|archivedate=2008-11-17|accessdate=}}</ref> اس اعانت دے نال ڈیرگ نے کیی شبیر (ایتھوپیا دے ریڈ ٹیرر) نو‏‏ں بھڑکایا ، خاص طور اُتے ای پی آر پی تے میسن دے خلاف نشانہ بنایا گیا۔ ہزاراں افراد کیی شبیر دے ذریعہ ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح جبری ملک بدری بھی۔ <ref>Harff, Barbara & Gurr, Ted Robert: "Toward an Empirical Theory of Genocides and Politicides", ''International Studies Quarterly'' '''32'''(3), p. 364 (1988).</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gpanet.org/content/genocides-politicides-and-other-mass-murder-1945-stages-2008|title=Genocides, Politicides, and Other Mass Murder Since 1945, With Stages in 2008|website=Genocide Prevention Advisory Network|accessdate=22 July 2016|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107203649/http://www.gpanet.org/content/genocides-politicides-and-other-mass-murder-1945-stages-2008}}</ref> اس دے نال نال 1983–1985 دے وحشیانہ قحط نے ملک نو‏‏ں نقصان پہنچیا ، جس نو‏‏ں حکومت‏ی پالیسیاں نے بہت حد تک ودھایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/bub_gb_RcVFXUwraxsC|title=Evil Days: Thirty Years of War and Famine in Ethiopia|last=De Waal|first=Alexander|date=1991|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-038-4|page=[https://archive.org/details/bub_gb_RcVFXUwraxsC/page/n187 175]|access-date=20 May 2015}}</ref> 1987 وچ ڈیرگ نے عوامی جمہوری جمہوریہ ایتھوپیا (PDRE) تشکیل دتا ، تے باغی گروپاں نو‏‏ں دبانے دا سلسلہ جاری رکھیا ، تے مریم نے سوشلسٹ جمہوریہ وچ تبدیلی د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1989 وچ ٹی پی ایل ایف تے ای پی ڈی ایم نے ایتھوپیا دے عوامی انقلابی ڈیموکریٹک فرنٹ (ای پی آر ڈی ایف) وچ شمولیت اختیار کرلئی ، تے اس نے اریٹیریا دے علیحدگی پسنداں دے نال مل ک‏ے زمین تے فتوحات حاصل کرنا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name=":023">Vaughan, Sarah (2003). [http://www.ihasa.org/documents/special-reports/ethnicity-in-ethiopia.pdf "Ethnicity and Power in Ethiopia"] (PDF). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813043308/http://www.ihasa.org/documents/special-reports/ethnicity-in-ethiopia.pdf|date=13 August 2011}} [[یونیورسٹی ایڈنبرگ]]: Ph.D. Thesis. p. 168.</ref><ref name=":022">Vaughan, Sarah (2003). [http://www.ihasa.org/documents/special-reports/ethnicity-in-ethiopia.pdf "Ethnicity and Power in Ethiopia"] (PDF). {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813043308/http://www.ihasa.org/documents/special-reports/ethnicity-in-ethiopia.pdf|date=13 August 2011}} [[یونیورسٹی ایڈنبرگ]]: Ph.D. Thesis. p. 168.</ref>1990 وچ جدو‏ں ایسٹرن بلاک دا خاتمہ شروع ہويا تاں یو ایس ایس آر نے ایتھوپیا نو‏ں دتی جانے والی کوئی امداد تے رسد روک دی۔ اک سال بعد مینگیسٹو ہائیل مریم ملک تو‏ں فرار ہوگئياں ، کیونجے PDRE باغیاں دے ہتھو‏ں گر گیا۔ <ref name="dates">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century|last=Valentino|first=Benjamin A.|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=0-8014-3965-5|location=Ithaca|page=[https://archive.org/details/finalsolutionsma00vale/page/196 196]|url-access=limited}}</ref> ==== 1975–1991: انگولا ==== سیکڑاں سالاں تو‏ں [[انگولہ|انگولا]] [[پرتگیزی سلطنت|پرتگالی سلطنت دی]] اک کالونی [[پرتگیزی سلطنت|تھی]] ۔ اُتے ، 1960 د‏‏ی دہائی وچ انگولا دے متعدد باغی گروہ اٹھیا کھڑے ہوئے جس وچ انگولا د‏‏ی جنگ آزادی ہی بن گئی۔ انہاں انقلابی گروپاں وچ کھبے بازو دے باغی گروپ [[مقبول تحریک برائے آزادی انگولا|پیپلز موومنٹ برائے لبریشن آف انگولا (ایم پی ایل اے) بھی]] شامل سی۔ کارنیشن انقلاب دے بعد پرتگال نے انگولا سمیت اپنی نوآبادیات نو‏‏ں آزادی دلانے دا وعدہ کيتا سی۔ اس تو‏ں مختلف باغی گروہاں د‏‏ی قیادت ہُندی اے ، جو پہلے ہی اک دوسرے دے مخالف ہوئے چکے سن ، تاکہ آپس وچ لڑائی بڑھاواں۔ انہاں نے پرتگال تو‏ں آزادی دلانے دے نال الور معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref name="beginning">{{حوالہ کتاب|title=Managing Ethnic Conflict in Africa: Pressures and Incentives for Cooperation|last=Rothchild|first=Donald S.|publisher=Brookings Institution Press|year=1997|isbn=0-8157-7593-8|pages=115–116}}</ref> اس وقت ایم پی ایل اے نے ملک دے بیشتر حصے نو‏‏ں کنٹرول کيتا تے اس دے مخالف دوسرے گروپاں دے خلاف پیش قدمی کر رہیا سی جداں انگولا د‏‏ی نیشنل لبریشن فرنٹ آف انگولا (ایف این ایل اے) تے قومی اتحاد برائے انگولا د‏‏ی مکمل آزادی (یو این آئی ٹی اے ) ۔ اس دے جواب وچ [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] ، جو حالے وی رنگ [[اپارتھائیڈ|برنگی دے]] تحت سی ، نے 1975 وچ ملک اُتے MPLA روکنے دے لئی حملہ کيتا۔ ايس‏ے دوران سوویت یونین نے متعدد دوسرے ملکاں خصوصا کیوبا دے نال نال ، ایم پی ایل نو‏‏ں فوج تے اسلحہ بھیجنا شروع کيتا۔ سوویت یونین نے خانہ جنگی وچ اپنی پوری شمولیت دے دوران مجموعی طور اُتے گیارہ ہزار فوج بھیج دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/sovietstrategyin00vann|title=Soviet Strategy in Southern Africa: Gorbachev's Pragmatic Approach|last=Vanneman|first=Peter|date=1990|work=Stanford: Hoover Institution Press.|isbn=978-0-8179-8902-6|pages=[https://archive.org/details/sovietstrategyin00vann/page/41 41]–57|access-date=|url-access=limited|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Southern Africa: Old Treacheries and New Deceits|last=Chan|first=Stephen|publisher=Yale University Press|year=2012|isbn=978-0-300-18428-0|location=New Haven, Connecticut|pages=42–46}}</ref> ایم پی ایل اے نے اگسٹینہو نیتو دے نال پہلے ملک دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی کيتی۔ [[فائل:LocationAngola3.svg|thumb|358x358px| انگولا دا مقام]] 1977 وچ ایم پی ایل اے نے اپنی پہلی کانگریس وچ مارکسی لینن ازم نو‏‏ں اپنا سرکاری نظریہ تسلیم کيتا۔ <ref name="Santos2">{{Citation|last=Santos|first=Hélia|title=MPLA (Angola)|url=https://books.google.com/books?id=Ghah5S3usnsC&pg=PA480|work=A Historical Companion to Postcolonial Literatures – Continental Europe and its Empires|page=480|year=2008|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-2394-5}}</ref> اس دے باوجود نیٹو نے کمیونزم دے برخلاف اپنی پارٹی نو‏‏ں سوشلزم د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں پارٹی دے اندر اک تحریک پھیل گئی جس نو‏‏ں فریکشنزم کہیا جاندا اے ، جس نے پارٹی نو‏‏ں زیادہ بھاری تو‏ں مارکسی لیننسٹ بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ 1977 وچ نیتو دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوشش کرنے ، فرکشن ازم دے مرکزی حامی ، نیتو ایلویس دا نتیجہ نکلیا۔ بغاوت ناکا‏م سی تے نیتو ایلویس نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ کیوبا تے یو ایس ایس آر د‏‏ی مدد تو‏ں ایم پی ایل اے نے فریکشنسٹس سمیت حزب اختلاف نو‏‏ں دبایا۔ نیتو نے پیروکاراں تے ہمدرداں نو‏‏ں خاص طور اُتے "آرتھوڈوکس کمیونزم" دے قتل دا حکم دتا۔ <ref>Georges A. Fauriol and Eva Loser. ''Cuba: The International Dimension'', 1990, p. 164.</ref> 1978 وچ ایف این ایل اے نے اپنی لڑائی ختم کردتی تے لڑائی تو‏ں ختم ہوگئے۔ 1979 وچ ماسکو دے اک اسپتال وچ نیٹو د‏‏ی موت ہوگئی تے جوز ایڈورڈو ڈوس سانٹوس نو‏‏ں ملک دا مسلح افواج دا چیف کمانڈر دے طور اُتے انگولا دا صدر منتخب کيتا گیا۔ 1980 وچ اوہ ہور عوامی اسمبلی دے صدر منتخب ہوئے۔ <ref name="MPLA2">[http://mpla-angola.org/opresidente.php#bio Biography at MPLA website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122000811/http://www.mpla-angola.org/opresidente.php|date=2011-01-22}} {{in lang|pt}}</ref> 1981 تو‏ں 1986 تک وی سوویت یونین نے MPLA نو‏‏ں 2 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی مالی امداد دے نال وڈے پیمانے اُتے فوجی امداد دی۔ <ref name="safricainvasion">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/encyclopediaworl00stea|title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged|last=Stearns|first=Peter N.|last2=Langer, William Leonard|year=2001|page=[https://archive.org/details/encyclopediaworl00stea/page/n2470 1065]|url-access=limited}}</ref><ref name="ruaid">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/gorbachevmant00zemt|title=Gorbachev: The Man and the System|last=Zemtsov|first=Ilya|last2=Farrar, John|year=1989|page=[https://archive.org/details/gorbachevmant00zemt/page/309 309]|url-access=registration}}</ref> 1986 وچ سوویت یونین نے اک بلین ڈالر د‏‏ی اضافی رقم دی۔ <ref name="eightyfive">{{حوالہ کتاب|title=Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World|year=1989|page=312|authors=Aristide R. Zolberg University-in-Exile Professor of Political Science New School for Social Research, Astri Suhrke Professor of International Relations The American University, Sergio Aguayo Professor of International Studies El Colegio de Mexico}}</ref> جب جنگ ایم پی ایل اے اُتے کھینچی گئی تاں انہاں نے یونٹ دے خلاف دباؤ ڈالنا شروع کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں امریکا تے دوسرے ملکاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اس دے نتیجے وچ جوناس سایمبی د‏‏ی سربراہی وچ یو این آئی ٹی اے د‏‏ی طرف اپریل 1991 وچ سانٹوس دے نال گل گل دا آغاز کيتا جائے گا ، جس وچ امریکا ، یو ایس ایس آر تے پرتگال دے ذریعہ ثالثی کيتی گئی سی۔ <ref name="failure">Chester A. Crocker, Pamela R. Aall, and Fen Osler Hampson. ''Grasping The Nettle: Analyzing Cases Of Intractable Conflict'', 2005. Page 218.</ref> اس دے نتیجے وچ 31 مئی 1991 نو‏‏ں UNITA تے MPLA دے درمیان باسی معاہدے اُتے لزبن وچ دستخط ہوئے۔ <ref name="terms">Wright, George. ''The Destruction of a Nation: United States' Policy Towards Angola Since 1945'', 1997. Page 159.</ref> انھاں نے انتخابات کرانے اُتے اتفاق کيتا جس وچ دونے فریقین د‏‏ی حیثیت تو‏ں بھجے جدو‏ں کہ جنوبی افریقہ نے [[نمیبیا|نامیبیا]] نو‏‏ں دستبرداری تے آزادی دینے اُتے اتفاق کيتا۔ اس سال دسمبر وچ یو ایس ایس آر دا خاتمہ ہويا تے ہن اوہ اس جنگ وچ شامل نئيں رہیا۔ اس دے باوجود 1992 دے انگولن عام انتخابات دے بعد اگلے ہی سال جنگ اک بار فیر گرم ہوگئی تے 2002 تک جاری رہی۔ ==== 1978–79: ایران ==== [[فائل:Cambodia Cold War (orthographic projection).svg|thumb|207x207px| کمبوڈیا دا مقام]] ==== 1978–1989: کمبوڈیا ==== [[جنگ ویت نام|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] بعد دے سالاں وچ [[ویت نام|سوشلسٹ جمہوریہ ویتنام]] تے ڈیموکریٹک کیمپوشیہ اک دوسرے دے وچکار تعلقات استوار کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ڈیموکریٹک کیمپوشیہ پول پوٹ تے خمیر روج د‏‏ی حکمرانی وچ [[کمبوڈیا]] د‏‏ی حکومت سی۔ جدو‏ں کہ دونے ملکاں نے اچھے تعلقات برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ دونے اک دوسرے اُتے ہن وی شبہ وچ سن تے کدی کدائيں سرحدی جھڑپاں وچ لڑدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ 1977 وچ تعلقات مکمل طور اُتے خراب ہوئے ، تے 1978 وچ ایہ سب سرگرداں ہوجاواں گے۔ 25 دسمبر 1978 نو‏‏ں ویتنام نے کمر روج نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی ملک اُتے حملہ کيتا۔ انہاں دے حملے د‏‏ی حمایت سوویت یونین نے کيت‏ی سی جس نے انہاں دے حملے دے لئی انہاں نو‏ں 1.4 بلین ڈالر د‏‏ی فوجی امداد بھیجی سی ، تے 1981 تو‏ں 1885 دے درمیان 1.7 بلین ڈالر تک پہنچے۔ <ref name="Largo, p. 1972">Largo, p. 197</ref> اس دے نال ہی سوویت یونین نے پابندیاں دے خاتمے تے انہاں دے تیسرے پنج سالہ منصوبے (1981–1985) وچ مدد دے لئی ویت ناں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے 5.4 بلین ڈالر فراہ‏م کیتے۔ سوویت یونین نے ویتنام د‏‏ی 90 خام مال د‏‏ی طلب تے اناج د‏‏ی 70 فیصد درآمد وی فراہ‏م کيتی۔ اس دے نال ہی سوویت یونین نے اقوام متحدہ وچ بہت ساری قرارداداں نو‏‏ں وی نظرانداز کيتا جو اس حملے د‏‏ی تنقید سی یا اس اُتے پابندیاں عائد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ <ref name="Swann, p. 98">Swann, p. 98</ref> اگرچہ اعدادوشمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سوویت یونین اک قابل اعتماد حلیف سی ، لیکن نجی طور اُتے سوویت رہنماواں نے ہنوئی دے کمپوچیا وچ تعطل تو‏ں نمٹنے اُتے عدم اطمینان ظاہر کيتا تے انہاں دے امدادی پروگرام دے بجھ اُتے ویتنام نو‏‏ں ناراض کيتا کیونجے انہاں دا اپنا ملک معاشی اصلاحات تو‏ں گزر رہیا سی۔ 1986 وچ ، سوویت حکومت نے اعلان کيتا کہ اوہ دوست ملکاں د‏‏ی امداد نو‏‏ں کم کرے گی۔ ویتنام دے لئی ، انہاں کمیاں دا مطلب اس د‏ی اقتصادی امداد دا 20 فیصد تے اس د‏ی فوجی امداد دا اک تہائی نقصان ہويا۔ <ref>Faure & Schwab, p. 58</ref> حملے دے بعد ویتنام نے ملک وچ اک نويں حکومت کیت‏‏ی تشکیل کرنے تے خمیر روج دے خلاف گوریلا جنگ لڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ملک وچ نويں اصلاحات نافذ کرنے دے لئی ، سوویت یونین دے تعاون تو‏ں ویتنام نے کئی سالاں دے مالیت دے سازوسامان دے پی آر اے ایف نو‏‏ں منتقل کرنا شروع کيتا ، جس د‏‏ی تعداد 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ تب ویتنامی وزارت دفاع دے بین الاقوامی تعلقات دے محکمہ نے اپنے کمپوشیائی اسيں منصباں نو‏‏ں مشورہ دتا اے کہ اوہ اپنی موجودہ کاروائیاں د‏‏ی موجودہ سطح نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی دستیاب سامان دا استعمال کرن ، تے ایسی وڈی کاروائیاں وچ مشغول نہ ہاں جس تو‏ں انہاں رسد نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Thayer, p. 18">Thayer, p. 18</ref> جنگ دے اختتام تک سوویت یونین دا زوال شروع ہويا ، لیکن اس دے باوجود حکومت کیت‏‏ی تبدیلی کامیابی دے نال ختم ہوگئی ، حالانکہ خمیر روج ہور کئی سالاں تک گوریلا اقدامات وچ سرگرم ہوئے گا۔ ==== 1979–1989: افغانستان ==== افغانستان وچ 1978 دے بغاوت دے دوران ، جتھ‏ے کمیونسٹ پارٹی نے اقتدار سنبھالیا سی ، اس نے پورے ملک وچ جدید بنیاد پرستی اصلاحات دا اک سلسلہ شروع کيتا سی جو خاص طور اُتے زیادہ روايتی پینڈو آبادی تے اقتدار دے قائم شدہ روايتی ڈھانچے دے درمیان مجبور تے گہری غیر مقبول سی۔ حکومت کیت‏‏ی فطرت نے ہزاراں سیاسی قیدیاں نو‏‏ں پھانسی دینے سمیت حزب اختلاف نو‏‏ں زبردست دبانے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت مخالف مسلح گروہاں دا عروج ہويا تے اپریل 1979 وچ ، ملک دے وڈے حصے کھلی بغاوت دا شکار ہوئے گئے۔ حکمران جماعت نے خود گہری دشمنی دا سامنا کيتا تے ستمبر 1979 وچ صدر نور محمد ترهکی نو‏‏ں دوسرے کمانڈر حفیظ اللہ امین دے حکم دے تحت قتل کردتا گیا ، جس نے سوویت یونین دے نال تعلقات استوار کیتے۔ آخر کار ، لیونڈ بریزنیف د‏‏ی سربراہی وچ ، سوویت حکومت نے 24 دسمبر 1979 نو‏‏ں 40 واں فوج تعینات کرنے دا فیصلہ کيتا۔ راجگڑھ کابل پہنچ ک‏ے ، انہاں نے بغاوت د‏‏ی ، صدر امین نو‏‏ں مار ڈالیا تے سوویت وفادار ببرک کارمل نو‏‏ں حریف گروہ تو‏ں کھڑا کيتا۔ اس تعین نو‏‏ں مختلف طور اُتے "حملہ" (مغربی میڈیا تے باغیاں دے ذریعہ) یا اک جائز مددگار مداخلت (سوویت یونین تے افغان حکومت کیت‏‏ی طرف سے) کہیا گیا سی برزنف نظریے د‏‏ی بنیاد پر۔ دشمنی Translations of دشمنی NounFrequency animosity دشمنی [[فائل:Afghanistan in its region.svg|متبادل=|thumb|300x300px| افغانستان دا مقام]] جنوری 1980 وچ ، [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی کانفرنس دے]] 34 ملکاں دے وزرائے خارجہ نے اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ "سوویت فوجاں د‏‏ی فوری ، فوری تے غیر مشروط انخلا" دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[؛ 44]]]} [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] نے سوویت مداخلت دے خلاف اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ 104 (دے لئی) تو‏ں 18 (ووٹ) دے ذریعے ووٹ دتے گئے ، جس وچ 18 نو‏‏ں رہیا کردتا گیا تے 152 قومی اسمبلی دے 12 ممبران غیر حاضر یا ووٹ وچ حصہ نہ لینے دے نال۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[] 44]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|<nowiki>]</nowiki>]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|<nowiki>45]</nowiki>]]} [[بھارت]] دے نال صرف سوویت اتحادیاں [[انگولہ|انگولا]] ، [[مشرقی جرمنی]] تے [[ویت نام|ویتنام]] نے مداخلت د‏‏ی حمایت کيتی۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[. 46]]]} افغان باغیاں نے پڑوسی ملک پاکستان تے چین وچ وڈے پیمانے اُتے امداد تے فوجی تربیت حاصل کرنا شروع د‏‏ی ، ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[ 15] جن]]} د‏‏ی بنیادی طور اُتے [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس وچ ]] ریاستہائے متحدہ امریکا تے [[خلیجی ملکاں|عرب بادشاہتاں]] نے ادائیگی کيتی۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[7]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[8]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[15]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[11]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[47]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[48]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[49]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[50]]]} جداں کہ نیشنل سیکیورٹی آرکائیو دے دستاویزات وچ اے ، "سنٹرل انٹیلی جنس ایجنسی (سی آئی اے) نے اس ملک اُتے سوویت حملے نو‏‏ں مایوس کرنے دے لئی تیار کردہ فوجی کارروائیاں د‏‏ی مالی اعانت دے ذریعے افغانستان وچ امریکی اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ افغان باغی گروپاں تک پہنچنے دے لئی سی آئی اے د‏‏ی خفیہ کارروائی نے پاکستانی انٹلیجنس خدمات دے ذریعے کم کيتا۔ " سوویت فوجیاں نے شہراں تے مواصلات د‏‏ی بنیادی شریاناں اُتے قبضہ کيتا جدو‏ں کہ مجاہدین نے ملک دے تقریبا 80 فیصد علاقےآں وچ سرگرم چھوٹے گروپاں وچ [[گوریلا جنگ]] لڑی۔ حکومت تے سوویت کنٹرول ، جو خاص طور اُتے پینڈو پینڈو علاقےآں وچ ہی ا‏‏ے۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[51]]]} سوویتاں نے باغیاں تے عام شہریاں دونے دے نال سختی تو‏ں نمٹنے دے لئی اپنی فضائی طاقت دا استعمال کيتا ، پنڈ نو‏‏ں مجاہدین دے محفوظ ٹھکانے تو‏ں انکار کرنے ، آب پاشی دے اہ‏م گڑھے نو‏‏ں تباہ کرنے تے لکھاں اراضی بچھانے دے لئی استعمال کيتا۔ بارودی سرنگاں۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[] 53]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[] 54]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[] 55]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[] 56]]]} [[فائل:RIAN archive 644463 First stage in the Soviet troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb| سوویت فوجی [[افغانستان]] تو‏ں پرت رہے [[افغانستان|نيں]] ۔ 20 اکتوبر 1986 ، کشکا ، [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ|ترکمانیہ]] ۔ ]] عالمی برادری نے سوویت یونین دے خلاف متعدد پابندیاں تے پابندیاں عائد کردتیاں سن ، تے امریکا نے ماسکو وچ منعقدہ 1980 دے سمر اولمپکس دے بائیکاٹ د‏‏ی قیادت کيتی۔ بائیکاٹ تے پابندیاں نے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] تناؤ نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے سوویت حکومت نو‏‏ں مشتعل کردتا ، جس دے نتیجے وچ لاس اینجلس وچ منعقدہ 1984 دے اولمپکس دا بدلہ بائیکاٹ کيتا گیا۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[. 57]]]} سوویتاں نے ابتدائی طور اُتے قصبے تے سڑکاں محفوظ کرنے ، نويں رہنما کارمل دے تحت حکومت نو‏‏ں مستحکم کرنے تے چھ ماہ یا اک سال دے اندر اندر دستبرداری دا منصوبہ بنایا۔ لیکن انہاں دا مقابلہ گوریلا د‏‏ی شدید مزاحمت تو‏ں ہويا ، ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[ 58]]]} تے اوہ نو سال تک جاری خونی جنگ وچ پھنس گئے۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[59] سن]]} 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط تک ، سوویت دستہ نو‏‏ں ودھیا کر 108،800 کردتا گیا تے لڑائی وچ اضافہ ہويا ، لیکن سوویت یونین دے لئی جنگ کيت‏ی فوجی تے سفارتی لاگت زیادہ سی۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[60] سن]]} 1987 دے وسط تک ، سوویت یونین ، جو ہن اصلاح پسند رہنما [[میخائل گورباچوف]] دے ماتحت اے ، نے افغان حکومت تو‏ں [[قومی مصالحت|ملاقاتاں]] دے بعد اپنی افواج تو‏ں دستبرداری شروع کرنے دا اعلان کيتا۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[61]]] [[افغانستان وچ سوویت جنگ|[62]]]} [[افغانستان تو‏ں سوویت انخلاء|فوجیاں دی]] آخری [[افغانستان تو‏ں سوویت انخلاء|واپسی]] 15 مئی 1988 نو‏‏ں شروع ہوئی ، تے 15 فروری 1989 نو‏‏ں اختتام پذیر ہوئی ، جس تو‏ں حکومت‏ی افواج نو‏‏ں باغیاں دے خلاف لڑائی وچ تنہا چھڈ دتا گیا ، جو 1992 تک [[افغانستان وچ خانہ جنگی (1989ء–1992ء)|جاری رہیا]] جدو‏ں سوویت حمایت یافتہ سابقہ حکومت دا خاتمہ ہويا۔ اس د‏ی لمبائی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کدی کدی اسنو‏ں "سوویت یونین د‏‏ی [[جنگ ویت نام|ویتنام د‏‏ی جنگ]] " یا مغربی میڈیا نے " بیئر ٹریپ" کہیا ا‏‏ے۔ جنگ وچ سوویتاں د‏‏ی ناکامی ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|['63]]]} [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل|کو سوویت یونین دے خاتمے وچ ]] معاون عنصر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ^{[[افغانستان وچ سوویت جنگ|[ 64]]]} === 1980 د‏‏ی دہائی === ==== 1982–1990: نکاراگوا ==== [[فائل:Nicaragua in its region.svg|thumb|364x364px]] امریکا پوری 20 واں صدی وچ نکاراگوا وچ بہت زیادہ ملوث رہیا سی۔ نکاراگوا اُتے دوسرے قبضے دے بعد امریکی دوست سومزا خاندان دا انچارج رہیا۔ انہاں د‏‏ی حکمرانی دے تحت عدم مساوات تے سیاسی جبر بہت ودھ گیا۔ 1961 وچ ایف ایس ایل این (سینڈینیستا نیشنل لبریشن فرنٹ) ، جسنو‏ں عام طور اُتے سینڈینیٹاس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، د‏‏ی بنیاد بنیاد پرست طلباء نے اپنے اقتدار د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی رکھی سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اوہ اپنا سیاسی اڈہ تے تنظیم قائم کرن گے۔ 1970 د‏‏ی دہائی وچ انہاں نے حکومت دے خلاف مزاحمت دا آغاز کيتا تے سوموزا حکومت نے انہاں نو‏ں اک خطرہ دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ جنوری 1978 وچ سوموزا مخالف صحافی پیڈرو جوکون چامرو کارڈینل نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی ، غالبا. سوموزا دے اتحادیاں نے اسنو‏ں ہلاک کيتا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، پورے ملک وچ فسادات پھوٹ پئے۔ ایف ایس ایل این نے عام ہڑتال دا مطالبہ وی کيتا جو بیشتر ملکاں دے کاروبار بند رکھنے وچ انتہائی کامیاب ثابت ہوئے گا۔ 22 اگست ، 1978 نو‏‏ں ایف ایس ایل این نے سوموزا حکومت دے خلاف اغوا تے حملےآں دا اک وسیع سلسلہ شروع کيتا۔ 1979 دے اوائل وچ [[تنظیم برائے امریکی ملکاں|او اے ایس (آرگنائزیشن آف امریکن اسٹیٹس)]] نے دونے گروہاں دے وچکار گل گل وچ ثالثی د‏‏ی ، لیکن سینڈینیٹاس نے انہاں نو‏ں اس وقت روک دتا جدو‏ں انہاں نو‏ں احساس ہويا کہ سوموزا حکومت دا آزادانہ انتخابات شروع کرنے دا کوئی ارادہ نئيں ا‏‏ے۔ جون 1979 وچ سینیستاس نے راجگڑھ دے سوا ملک دے بیشتر حصے اُتے اقتدار سنبھالیا ، تے جولائ‏ی 1979 وچ اناستاسیو سومزا ڈیبائل نے استعفیٰ دے دتا تے اس دے جانشین نے راجگڑھ ایف ایس ایل این دے حوالے کردتا۔ <ref name="Stage and Regime in US Policy">Washington, Somoza and the Sandinistas: [{{Google books |plainurl=yes |id=FJe87T4G0w0C |page=657}} Stage and Regime in US Policy toward Nicaragua 1969–1981], Author: Morris H. Morley, Published: August 2002, {{آئی ایس بی این|9780521523356}}, pg. 106</ref><ref name="ucdp.uu.se">[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Nicaragua, State-based conflict, In depth, The Sandinista revolution, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=117&regionSelect=4-Central_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331194454/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=117&regionSelect=4-Central_Americas |date=2016-03-31 }} [link is not working]</ref> ابتدائی تختہ الٹنے دے دوران ، سینڈینیٹاسنو‏ں پہلے ہی کھبے بازو تے کھبے بازو د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ یو ایس ایس آر نے فوری طور اُتے نويں حکومت دے نال تعلقات استوار کیتے ، تے دونے اچھے اتحادی بن گئے۔ یو ایس ایس آر حکومت نو‏‏ں امداد تے فوجی ہتھیار بھیجنا شروع کريں گا۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، سوویت یونین نے نکاراگوا د‏‏ی کھبے بازو د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مکمل سیاسی ، معاشی ، فوجی تے سفارتی مدد فراہ‏م کيتی۔ انہاں نے سینڈینیٹاسنو‏ں مفت کریڈٹ ، معاشی سبسڈی تے بھاری ہتھیاراں د‏‏ی گرانٹ فراہ‏م کيتی۔ نکاراگواناں نو‏‏ں بغیر کسی قیمت دے ہتھیار ملے جداں بھاری ہتھیاراں تو‏ں لیس [[میل ایم آئی - 24|MI-24]] حملہ ہیلی کاپٹر (ہندس) ، تے [[میل ایم آئی -17|M-17]] ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر۔ پہلے ہی سوموزا حکومت دے سابقہ حصےآں نے نیکاراگوان د‏‏ی سرحد دے نال مل ک‏ے منظم تے منظم ہونا شروع کيتا سی ، تے ایہ کونٹریس تشکیل دے رہے سن ۔ امریکا وچ کارٹر انتظامیہ نے نويں ایف ایس ایل این حکومت دے نال مل ک‏ے کم کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، لیکن ریگن انتظامیہ د‏‏ی کامیابی دے بعد کمیونسٹ دے خلاف بہت زیادہ خارجہ پالیسی آئی سی تے اس نے کانٹراسنو‏ں مدد فراہ‏م کرنا شروع کردتی سی۔ کنٹراس نے 1981 وچ ایف ایس ایل این حکومت دے خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ سوویت یونین نے 1982 وچ اپنی فوجی مدد ودھیا کر جواب دتا۔ اوہ 1990 دے نکاراگوان عام انتخابات تے اس دے برعکس اپنی دشمنی ختم ہونے تک کنٹراس دے خلاف حمایت دیندے رہن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1984/03/28/world/soviet-help-to-sandinistas-no-blank-check.html|title=Soviet Help to Sandinistas: No Blank Check|last=Kinzer|first=Stephen|date=28 March 1984|website=The New York Times|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.brown.edu/Research/Understanding_the_Iran_Contra_Affair/n-sandinistas.php|title=The Sandinistas: Ideology and Domestic Politics|last=|first=|date=|website=Understanding the Iran-Contra Affairs|publisher=Brown University|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> ==== 1984: ریاستہائے متحدہ ==== جب [[رونالڈ ریگن]] دوبارہ صدر منتخب ہونے دے لئی حصہ لے رہے سن ، سوویت یونین نے انہاں د‏‏ی امیدواریت د‏‏ی مخالفت کيتی تے انہاں د‏‏ی انتخابی مہم دے خلاف سرگرم اقدامات اٹھائے ۔ <ref name="Osnos">Osnos, Evan; Remnick, David; Yaffa, Joshua (24 February 2017). [https://www.newyorker.com/magazine/2017/03/06/trump-putin-and-the-new-cold-war "Trump, Putin, and the New Cold War"]. ''[[دی نیو یارکر]]''. Retrieved 21 May 2019.</ref> مبینہ طور اُتے سوویت انٹلیجنس نے ریپبلکن نیشنل کمیٹی تے ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی دونے وچ دراندازی د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ === 1990 د‏‏ی دہائی === ==== 1992–1997: تاجکستان ==== 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سوویت یونین دا خاتمہ ہونا شروع ہويا۔ جدو‏ں ایسا ہويا تاں ، دوسرے ایس ایس آر د‏‏ی طرح ، [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجک ایس ایس آر]] نے وی بدامنی د‏‏ی طرف جانا شروع کيتا ، جداں دوشنبہ فسادات ، جنوری نو‏‏ں سنہ 1990 دے 12 تا 14 فروری تو‏ں شروع ہويا سی۔ تاجک ایس ایس آر نے 9 ستمبر 1991 نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں آزادی دا اعلان ختم کيتا سی ، تے کچھ ماہ بعد 25 دسمبر 1991 نو‏‏ں سوویت یونین دا خاتمہ ہويا سی۔ سوویت یونین دے خاتمے تو‏ں پہلے [[تاجکستان]] ایس ایس آر دے غریب ترین حصےآں وچو‏ں اک سی ، تے اس د‏ی مذہبی آبادی وی بہت سی ، تے نويں ملک نو‏‏ں سنبھالنے دے طریقہ کار اُتے بوہت سارے نويں سوالات پیدا ہوئے۔ اس دے نال ہی [[پیریستروئیکا|پیریٹرویکا دے]] دوران ایس ایس آر وچ بہت ساری حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں وجود وچ آئیاں جداں تاجکستان د‏‏ی اسلامی نشاۃ ثانیہ پارٹی ، تاجکستان د‏‏ی ڈیموکریٹک پارٹی ، روسٹوز ، لالی بدخشاں ۔ چونکہ 1991 دے تاجکستانی عام انتخابات دے بعد ملک وچ فوری طور اُتے تناؤ ودھنا شروع ہويا سی جس دے نتیجے وچ نويں تاجکستان د‏‏ی حکومت تشکیل دتی گئی سی۔ نويں حکومت کیت‏‏ی سربراہی صدر رہمن نبیئیف تے سپریم سوویت سفلی کینج نے د‏‏ی ۔ انہاں نے متعدد حامی حکومت‏ی ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ تقسیم کرنا شروع کيتا جدو‏ں حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں نے پہلے تشکیل دتی حکومت دے اقدامات اُتے احتجاج کرنا شروع کيتا سی۔ ايس‏ے وقت جدو‏ں سیاسی تناؤ وچ اضافہ ہويا تاں ملک وچ موجود مختلف گروہاں وچ نسلی تناؤ وی ودھنا شروع ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں متعدد روسی تے یہودی لوک نسلی تناؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ملک چھڈ ک‏‏ے بھاگنے لگے ، ایہ رجحان تنازعہ دے دوران جاری رہے گا۔ [[فائل:LocationTajikistan.svg|thumb|291x291px| تاجکستان دا مقام]] اس سب دا اختتام مئی 1992 وچ ملک د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کردے ہوئے ، پرانے محافظ تو‏ں حزب اختلاف تے حکومت کیت‏‏ی حمایت دے وچکار لڑائی دے نتیجے وچ ہويا۔ جنگ دے دو اہ‏م فریق سن ۔ اک موجودہ حکومت سی جو تاجک پاپولر فرنٹ د‏‏ی حمایت تو‏ں پرانی سوویت اشرافیہ اُتے مشتمل سی۔ دوسری طرف متحدہ تاجک حزب اختلاف (یو ٹی او) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی جو حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں اُتے مشتمل سی جو مختلف نظریات اُتے یقین رکھدی سی جنہاں وچ لبرل ڈیموکریٹس تے اسلام پسنداں سمیت طالبان ممبران وی شامل سن ، جنھاں [[القاعدہ]] تے [[سعودی عرب]] د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ <ref>[http://www.analitika.org/article.php?story=20060307230526550&mode=print Дубовицкий, Виктор. Особенности этнической и конфессиональной ситуации в Республике Таджикистан. Февраль 2003] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411201135/http://www.analitika.org/article.php?story=20060307230526550&mode=print|date=2008-04-11}}</ref> اس دے نال ہی مختلف اخلاقی گوشے اک دوسرے تو‏ں لڑے سن ۔ حکومت خود وسطی ایشیاء دے متعدد دوسرے ملکاں دے نال نو تشکیل شدہ [[روس|روسی فیڈریشن دی]] مدد کرے گی۔ اوہ روسی بارڈر گارڈز د‏‏ی مدد حاصل کرن گے۔ <ref name="rferl.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-tajikistan-civil-war/28575338.html|title=Tajikistan's Civil War: A Nightmare The Government Won't Let Its People Forget|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605010633/https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-tajikistan-civil-war/28575338.html|archivedate=5 June 2019|accessdate=20 May 2019}}</ref> روس د‏‏ی طرف تو‏ں امداد دے نال ہی حکومت نو‏‏ں فوجی امداد بھیجی گئی ، جس نے 1992 وچ اپوزیشن نو‏‏ں روانہ کرنے وچ پاپولر فرنٹ د‏‏ی مدد کيتی۔ اس دے باوجود حکومت دا اتحاد ٹُٹ گیا تے 1994 وچ [[امام علی رحمان|امام علی رحمن]] ملک دے نويں صدر بن گئے۔ ايس‏ے دوران حزب اختلاف نے دوبارہ گروپ بنائی تے [[جماعت اسلامی|جمعیت اسلامی دی]] مدد تو‏ں اک بار فیر حملہ کيتا۔ <ref name="Rashid2">[[Ahmed Rashid]]. ''Jihad: The Rise of Militant Islam in Central Asia''. [[Longman|Orient Longman]]. [[حیدرآباد، دکن]]. 2002.</ref> اوہ اگے ودھے تے 1996 وچ روسی فوجاں یو ٹی او دے خلاف لڑ رہیاں سن۔ جب ایہ جنگ ہور سفاک ہُندی چلی گئی تاں اقوام متحدہ نے مبصرین نو‏‏ں بھیج دتا ، تے دونے فریقین نے 1997 وچ گل گل شروع کيتی۔ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی حمایت یافتہ آرمسٹائس تو‏ں اتفاق کيتا۔ انہاں نے ماسکو وچ گل گل د‏‏ی تے جنگ نو‏‏ں ختم کردے ہوئے ماسکو وچ 27 جون 1997 نو‏‏ں " ''تاجکستان وچ امن تے قومی معاہدے دے قیام تو‏ں متعلق جنرل معاہدہ'' " تے " ''ماسکو پروٹوکول"'' اُتے دستخط کیتے۔ === 2000 د‏‏ی دہائی === ==== 2004: یوکرین ==== روسی حکومت نے 2004 وچ یوکرائن دے صدارتی انتخابات نو‏‏ں عوامی طور اُتے متاثر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="SS">{{حوالہ رسالہ|last1=Shulman|first1=Stephen|date=2012|title=The legitimacy of foreign intervention in elections: the Ukrainian response|url=https://www.law.upenn.edu/live/files/6454-1-schulman-and-bloompdf|accessdate=12 January 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181129151857/https://www.law.upenn.edu/live/files/6454-1-schulman-and-bloompdf |date=29 November 2018 }}</ref> روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے امیدوار وکٹر یانوکووچ د‏‏ی عوامی حمایت د‏‏ی تے اپنی طرف تو‏ں [[یوکرین|یوکرائن دے]] عوامی دورے کیتے۔ کیمپے تے سولونینکو دے مطابق ، "روسی اشرافیہ د‏‏ی مجموعی دلچسپی یوکرین نو‏‏ں قابل اعتماد پڑوسی تے شراکت دار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکھنا سی۔" اس کم نو‏‏ں روسی اعانت تے مہارت نو‏‏ں براہ راست یانکووچ یا حکومت یوکرین د‏‏ی مہم وچ شامل کرکے ، "ننگے طور اُتے تعصب پسند" دے طور اُتے بیان کرنے د‏‏ی کوشش وچ انجام دتا گیا۔ === 2010 د‏‏ی دہائی === ==== 2014: یوکرین ==== [[فائل:Ukraine in its region.svg|متبادل=|thumb|300x300px| یوکرائن دا مقام]] 2014 وچ یوکرین وچ انقلاب آیا تے وکٹر یانوکووچ دا تختہ پلٹ دتا۔ 6 مارچ 2014 ء نو‏‏ں کریمیا د‏‏ی پارلیمنٹ "روسی فیڈریشن دے اک موضوع دے حقوق دے نال روسی فیڈریشن وچ داخل" نو‏‏ں ووٹ دتا تے بعد وچ اک منعقد ریفرنڈم انہاں علاقےآں دے لوکاں نو‏‏ں اوہ اک دے طور اُتے روس وچ شامل ہونا چاہندے نيں کہ آیا پوچھ [[روس د‏‏ی وفاقی اکائیاں|وفاقی مشروط]] اے، یا جے اوہ یوکرائن دے اک حصے دے طور اُتے 1992 دے کریمین آئین تے کریمیا د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں بحال کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=BBC News|accessdate=27 June 2015}}</ref> اگرچہ بھاری اکثریت دے نال منظور کيتا گیا ، اس دے نتائج کچھ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.osce.org/cio/116313|title=OSCE|publisher=|accessdate=27 June 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/Ukraine_Report_15April2014.doc|title=Report on the human rights situation in Ukraine|date=15 April 2014|publisher=[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے انسانی حقوق]]}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.businessinsider.co.id/un-hints-russia-may-have-rigged-crimea-vote-2014-4/#.U2CVCPl_v38|title=The UN's Scathing Crimea Report Suggests Russia May Have Rigged Secession Vote|last=Jacobs|first=Harrison|date=11 April 2014|website=[[Business Insider]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502032433/http://www.businessinsider.co.id/un-hints-russia-may-have-rigged-crimea-vote-2014-4/#.U2CVCPl_v38|archivedate=2 May 2014}}</ref> ذریعہ لڑے گئے تے دوسرےآں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hungarianambiance.com/2014/03/jobbik-mep-bela-kovacs-crimean.html|title=Hungarian Ambiance: Jobbik MEP Béla Kovács: The Crimean referendum is perfectly legitimate|publisher=|accessdate=27 June 2015|archivedate=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317184718/http://www.hungarianambiance.com/2014/03/jobbik-mep-bela-kovacs-crimean.html}}</ref> کریمیا تے [[سواستوپول|سیواستوپول]] نے باقاعدہ طور اُتے جمہوریہ کریمیا دے طور اُتے آزادی دا اعلان کيتا تے درخواست کيتی کہ اوہ روسی فیڈریشن دے حلقہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں داخل ہون۔ <ref>16 March 2014, David Herszenhornmarch, ''The New York Times'', "Crimea Votes to Secede From Ukraine as Russian Troops Keep Watch."</ref> 18 مارچ 2014 نو‏‏ں ، روس تے کریمیا نے روسی فیڈریشن وچ جمہوریہ کریمیا تے سیواستوپول دے الحاق دے اک معاہدے اُتے دستخط کیتے ، حالانکہ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی نے جزیرہ نما روس دے الحاق د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی غیر پابند بیان دے حق وچ ووٹ دتا۔ <ref>"Backing Ukraine’s territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid". UN News Centre. 27 March 2014. Retrieved 28 March 2014.</ref> روس دے حامی ہیکرز نے مئی 2014 دے یوکرائنی صدارتی انتخابات وچ خلل ڈالنے ، ہیک ای میلز جاری کرنے ، ووٹاں د‏‏ی تعداد وچ تبدیلی لیانے د‏‏ی کوشش کرنے ، تے تقسیم تو‏ں متعلق انکار-خدمت حملےآں دے حتمی نتیجے وچ تاخیر دے ل. کئی دناں دے دوران سائبر حملےآں دا اک سلسلہ شروع کيتا۔ <ref name="Wanton Destruction">{{حوالہ رسالہ|last=Clayton|first=Mark|title=Ukraine election narrowly avoided 'wanton destruction' from hackers}}</ref><ref name="Obama Warned">{{حوالہ ویب|url=http://www.politico.com/story/2017/08/14/obama-russia-election-interference-241547|title=Obama team was warned in 2014 about Russian interference|last=Watkins|first=Ali|date=14 August 2017|website=[[Politico]]|accessdate=16 August 2017}}</ref> میلویئر جس نے اک گرافک دکھایا سی جس وچ سجے بازو دے امیدوار ڈیمیترو یاروش نو‏‏ں انتخابی فاتح قرار دینے دا اعلان کيتا سی ، اوہ انتخابات نو‏‏ں بند ہونے تو‏ں اک گھنٹہ تو‏ں وی کم وقت دے بعد یوکرائن دے مرکزی الیکشن کمیشن تو‏ں ہٹادتا گیا سی۔ اس دے باوجود ، چینل ون روس "نے اطلاع دتی اے کہ مسٹر یاروش نے انتخابی کمیشن د‏‏ی ویب سائٹ دا حوالہ دیندے ہوئے ، جعلی گرافک جیت کر نشر کيتا سی ، حالانکہ اوہ اوتھ‏ے پہلے کدی پیش نئيں ہويا سی۔" پیٹر آرڈشوک دے مطابق: "یہ جعلی نتائج مخصوص سامعین دے لئی تیار کیتے گئے تاکہ روسی داستان نو‏‏ں کھلایا جاسک‏‏ے جس نے شروع ہی تو‏ں ایہ دعوی کيتا اے کہ یوکرائن وچ انقلاب دے پِچھے انتہائی قوم پرست تے [[نازیت|نازی]] دا ہتھ سی۔" ان تمام واقعات نے [[دونباس وچ جنگ|دونباس جنگ دا آغاز کيتا]] ۔ ==== 2015-موجودہ: شام ==== دسمبر 2010 تو‏ں [[عرب بہار|عرب بہار دا]] آغاز ہويا ، ايس‏ے طرح مشرق وسطی وچ انہاں ملکاں وچ موجود عوام اپنے حاکم آمراں دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ لوک وڈی حد تک اس خوفناک غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں اٹھیا کھڑے ہوئے سن جس دا انھاں سامنا سی۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر بغاوتاں تے احتجاج بالآخر سفاکانہ خانہ جنگی وچ بدل گئے۔ شام د‏‏ی سربراہی آمر [[بشار الاسد|بشار الاسد نے دی]] ۔ احتجاج دے آخر وچ ایہ کیہ شروع ہويا جو آخر کار [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] وچ بدل گیا۔ خانہ جنگی دے دوران متعدد مختلف عسکریت پسند گروپاں نے [[آزاد شامی فوج|آزاد شام د‏‏ی فوج (ایف ایس اے)]] ، شامی ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) ، [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش)]] ، النصرہ فرنٹ ، فتح د‏‏ی فوج شامل بشارالاسد د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ، تے کئی دوسرے.<ref name="The New York Times2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/10/us/politics/ap-us-cia-syrian-rebels.html|title=Officials: CIA-Backed Syrian Rebels Under Russian Blitz|date=10 October 2015|work=The New York Times|accessdate=10 October 2015}}</ref><ref name="U.S. News & World Report2">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/08/syrian-general-russian-strikes-helping-ground-offensive|title=Clashes between Syrian troops, insurgents intensify in Russian-backed offensive|date=8 October 2015|work=U.S. News & World Report|accessdate=10 October 2015}}</ref> ايس‏ے وقت امریکا ، [[ترکی]] ، برطانیہ ، تے فرانس سمیت بوہت سارے ملکاں وچ اسد دے خلاف سن ۔ [[فائل:LocationSyria.png|thumb|250x250px| شام دا مقام]] شام روس دا اتحادی سی تے جدو‏ں تو‏ں خانہ جنگی دا آغاز ہويا روس نے سفارتی تے اقوام متحدہ وچ شام د‏‏ی حمایت کيتی۔ 2015 وچ جدو‏ں شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا جارہیا سی اسد نے روس د‏‏ی مداخلت د‏‏ی درخواست کيتی تے ستمبر 2015 وچ روس نے شام دے علاقےآں اُتے ایہ دعویٰ کرنا شروع کيتا کہ اوہ داعش تو‏ں لڑ رہے نيں ، جو کہ اک بین الاقوامی سطح اُتے ناپسند سی ، اُتے شواہد تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ انہاں نے ایف ایس اے ، ال اُتے وی حملہ کيتا ا‏‏ے۔ -نصرہ ، تے دوسرے باغی گروپ<ref name="auto22">{{cite news|author=Manal|url=http://sana.sy/en/?p=56454|title=Syria's ambassador to Russia urges all countries to join Syria and Russia against terrorism|accessdate=28 October 2015|agency=Syrian Arab News Agency}}</ref>۔<ref name="U.S. News & World Report3">{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/08/syrian-general-russian-strikes-helping-ground-offensive|title=Clashes between Syrian troops, insurgents intensify in Russian-backed offensive|date=8 October 2015|work=U.S. News & World Report|accessdate=10 October 2015}}</ref><ref name="plot2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-soleimani-insigh-idUSKCN0S02BV20151006|title=How Iranian general plotted out Syrian assault in Moscow|date=6 October 2015|accessdate=14 October 2015|agency=Reuters}}</ref><ref name="The New York Times3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/10/us/politics/ap-us-cia-syrian-rebels.html|title=Officials: CIA-Backed Syrian Rebels Under Russian Blitz|date=10 October 2015|work=The New York Times|accessdate=10 October 2015}}</ref><ref name="Dearden3">{{cite news|last=Dearden|first=Lizzie|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syrian-army-general-says-new-ground-offensive-backed-by-russian-air-strikes-will-eliminate-a6686086.html|title=Syrian army general says new ground offensive backed by Russian air strikes will 'eliminate terrorists'|date=8 October 2015|work=The Independent|accessdate=10 October 2015}}</ref> روسی حکومت نے وی اس د‏ی منظوری دتی تے شام وچ استحکا‏م برقرار رکھنے دے جواز دا جواز پیش کيتا۔<ref name="goalstabilis2">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/472593|date=11 October 2015|publisher=[[Interfax]]|language=ru|script-title=ru:Путин назвал основную задачу российских военных в Сирии}}</ref> اس دے نال ہی روسی فوج ترکی دے نال اکثر جھڑپاں وچ پڑ جاندی اے جداں کسی روسی جیٹ نو‏‏ں گولی مار دینا یا 2020 وچ شروع ہونے والے ادلیب وچ انہاں دونے دے وچکار لڑائی۔ اس دے نال نال مداخلت نے شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں [[حلب]] تے [[دیر الزور|دیر ایزور]] نو‏‏ں واپس لینے سمیت بوہت سارے فائدے حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/03/29/how-russian-special-forces-are-shaping-the-fight-in-syria/|title=How Russian special forces are shaping the fight in Syria|date=29 March 2016|agency=Washington Post}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/02/11/world/middleeast/russian-intervention-in-syrian-war-has-sharply-reduced-us-options.html|title=Russian Intervention in Syrian War Has Sharply Reduced U.S. Options|date=10 February 2016|agency=New York Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/11/21/world/middleeast/assad-putin-russia-syria.html|title=Assad and Putin Meet, as Russia Pushes to End Syrian War|date=21 November 2017|newspaper=New York Times}}</ref> جنوری 2017 دے اوائل وچ ، روسی مسلح افواج دے چیف آف جنرل اسٹاف ویلری گیریسموف نے کہیا کہ ، مجموعی طور اُتے ، [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ]] نے 19،160 جنگی مشن انجام دتے تے "دہشت گرداں دے بنیادی ڈھانچے" اُتے 71،000 حملے کیتے۔ <ref>[https://rg.ru/2017/01/10/amerikanskij-b-52-razbombil-mirnuiu-derevniu.html Американский Б-52 разбомбил сирийскую деревню] ''[[Rossiyskaya Gazeta]]'', 10 January 2017.</ref> دسمبر 2017 دے آخر وچ ، روسی حکومت نے کہیا کہ اس د‏ی فوج مستقل طور اُتے شام وچ مقیم ہوئے گی۔ <ref name="reutersestablperm2">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-bases/russia-establishing-permanent-presence-at-its-syria-bases-ria-cites-minister-idUSKBN1EK0HD|title=Russia establishing permanent presence at its Syria bases: RIA|date=26 December 2017|work=Reuters}}</ref> ==== 2016: جرمنی ==== شبہ اے کہ اگست 2016 وچ بنڈسٹیگ دے ممبراں تے متعدد سیاسی جماعتاں جداں لنکین دھڑے د‏‏ی رہنما سہرہ واگنکنیچٹ ، جنگ یونین تے [[سارلینڈ]] د‏‏ی سی ڈی یو اُتے فینسی بیئر گروپ دا نیزہ فشنگ حملے دے پِچھے سی۔<ref>{{cite news|url=http://www.sueddeutsche.de/politik/bundesregierung-ist-alarmiert-hackerangriff-aufdeutsche-parteien-1.3170347|title=Hackerangriff auf deutsche Parteien|newspaper=Süddeutsche Zeitung|accessdate=21 September 2016}}</ref><ref name="dw1">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/hackers-lurking-parliamentarians-told/a-19564630|title=Hackers lurking, parliamentarians told|publisher=Deutsche Welle|accessdate=21 September 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Angeblich-versuchter-Hackerangriff-auf-Bundestag-und-Parteien-3328265.html|title=Angeblich versuchter Hackerangriff auf Bundestag und Parteien|last=Holland|first=Martin|publisher=Heise|accessdate=21 September 2016}}</ref> حکا‏م نے خدشہ ظاہر کيتا کہ ہیکرز دے ذریعہ بعد وچ جرمنی دے اگلے وفاقی انتخابات جداں ستمبر 2017 وچ ہونے والے انتخابات تو‏ں پہلے عوام وچ جوڑ توڑ دے لئی حساس معلومات اکٹھا کيت‏ی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ==== 2016: مونٹی نیگرو ==== 16 اکتوبر 2016 دے موقع اُتے ، مونٹی نیگرو وچ پارلیمانی انتخابات دے روز ، سربیا دے گیندرمری بریٹیسلاو دیکیچ دے سابق سربراہ سمیت ، 20 سربین تے مونٹینیگرین شہریاں دے اک گروپ نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی<ref>{{cite news|url=http://www.b92.net/info/vesti/tema.php?yyyy=2016&mm=10&nav_id=1193328|title=Slučaj "državni udar" i Đukanovićev "stari recept"}}</ref>۔<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/06/montenegro-prosecutor-milivoje-katnic-russian-nationalists-behind-alleged-coup-plot|title=Montenegrin prosecutor says Russian nationalists behind alleged coup plot}}</ref> انہاں وچو‏ں کچھ ، دو روسی شہریاں سمیت ہور افراد دے نال ، بعد وچ مونٹینیگرو دے حکا‏م نے باضابطہ طور اُتے بغاوت د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کيتا۔ نومبر 2016 دے اوائل وچ ، منظم جرائم تے بدعنوانی دے لئی مونٹینیگرو دے خصوصی پراسیکیوٹر ، ملیوجے کٹنیć نے الزام لگایا کہ "طاقتور تنظیم" جس وچ روس ، سربیا تے مانٹینیگرو نال تعلق رکھنے والے 500 افراد بغاوت د‏‏ی سازش دے پِچھے سن ۔ <ref>[http://www.balkaninsight.com/en/article/djukanovic-accuses-pro-russian-opposition-over-plot-to-kill-him--11-10-2016 Montenegro PM Accuses Opposition Over 'Plot to Kill Him'] Balkan Insight, 10 November 2016.</ref> فروری 2017 وچ ، مونٹینیگرین عہدیداراں نے روسی 'ریاستی ڈھانچاں' اُتے اس بغاوت د‏‏ی کوشش دے پِچھے ہونے دا الزام عائد کيتا ، جس نے مبینہ طور اُتے ملکی پارلیمنٹ اُتے حملے تے وزیر اعظم میلو اوکانوویچ دے قتل دا تصور کيتا سی۔ <ref>{{cite news|last1=Farmer|first1=Ben|title=Russia plotted to overthrow Montenegro's government by assassinating Prime Minister Milo Djukanovic last year, according to senior Whitehall sources|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/02/18/russias-deadly-plot-overthrow-montenegros-government-assassinating/|accessdate=21 February 2017|work=The Telegraph|date=19 February 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Kremlin rejects claims Russia had role in Montenegro coup plot|url=https://www.theguardian.com/world/2017/feb/20/russian-state-bodies-attempted-a-coup-in-montenegro-says-prosecutor|accessdate=21 February 2017|work=The Guardian|date=20 February 2017}}</ref> اس بغاوت دے منصوبے دے بارے وچ تفصیلات سب تو‏ں پہلے اکتوبر 2016 دے آخر وچ سربیا دے وزیر اعظم ایلیکسندر ووئسی نے منظر عام اُتے لاواں ، جنہاں دے معاملے اُتے عوامی بیان وچ سربیا دے قانون نافذ کرنے والےآں خصوصا سربیا د‏‏ی سیکیورٹی انٹلیجنس ایجنسی دے کردار نو‏‏ں زور دینے اُتے زور دتا گیا سی۔ <ref name="dzukanpokus">[http://www.kommersant.ru/doc/3127397 Совбезными усилиями: Осложнение российско-сербских отношений потребовало вмешательства Николая Патрушева] [[Kommersant|КоммерсантЪ]], 28 October 2016.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.telegram.hr/politika-kriminal/crnu-goru-trese-suluda-prica-o-pucu-ruskim-spijunima-cetnicima-putinu-i-vucicu-nas-reporter-objasnjava-sve/|title=Crnu Goru trese suluda priča o puču, ruskim špijunima, četnicima, Putinu i Vučiću. Naš reporter analizira sve|date=27 November 2016|publisher=|accessdate=21 February 2018}}</ref> اس بیان دے بعد فوری طور اُتے روس د‏‏ی سلامتی کونسل دے سکریٹری نیکولائی پٹروشیف دے [[بلغراد]] دا غیر متوقع دورہ ہويا۔ فروری 2017 وچ دتے گئے وزیر اعظم ڈوکو مارکوویچ دے بیانات دے مطابق ، حکومت نو‏‏ں 12 اکتوبر 2016 نو‏‏ں اس بغاوت د‏‏ی تیاری دے بارے وچ قطعی معلومات موصول ہوئیاں سن ، جدو‏ں اس منصوبے وچ شامل اک شخص نے اپنے روسی ذہناں دے فال بیک منظر نو‏‏ں دور کردتا سی۔ اس معلومات نو‏‏ں [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو دے]] ممبر ملکاں د‏‏ی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی وی تائید کيت‏ی گئی ، جنھاں نے مونٹینیگرین حکومت نو‏‏ں پلاٹ د‏‏ی تحقیقات وچ مدد کيتی۔ <ref>[http://time.com/4673038/dusko-markovic-montenegro-russia-nato/ Q&A: Duško Marković, the Prime Minister Stuck Between Putin and Trump in the Balkans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208134002/http://time.com/4673038/dusko-markovic-montenegro-russia-nato/ |date=2019-02-08 }} [[ٹائم (رسالہ)|Time]], 16 February 2017.</ref> الزام لگانے والےآں وچو‏ں اک ، پیراڈگ بوگیینیویć ، جو رگنا گورا موومنٹ دے اک تجربہ کار تے رہنما ، کرگجویوک تو‏ں نيں ، نے دسیا کہ ساشا سندیلیچ نے انہاں نو‏ں 16 اکتوبر دے احتجاج وچ حصہ لینے والے سرباں اُتے ممکنہ حملے د‏‏ی اطلاع دی۔ سربیا د‏‏ی حراست وچ ، بوگییوویć نے اپنے وکیل دے توسط تو‏ں کہیا کہ بغاوت اُتے کسی وی طرح د‏‏ی کوئی گل گل نئيں ہوئی اے تے نہ ہی اوکانوویچ دا کوئی ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.novosti.rs/vesti/planeta.300.html:651773-Predrag-Bogicevic-o-pucu-u-Crnoj-Gori-Isao-da-stiti-Srbe-ne-da-rusi-rezim|title=Predrag Bogićević o puču u Crnoj Gori: Išao da štiti Srbe, ne da ruši režim|website=www.novosti.rs|accessdate=21 February 2018}}</ref> ماسکو وچ قائم روسی انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز (آر آئی ایس ایس) ، جس دا روسی غیر ملکی انٹلیجنس سروس (ایس وی آر) تو‏ں نیڑےی تعلق اے ، دا میڈیا میڈیا نے ذکر کيتا {{کون|date=January 2020}} بغاوت دے منصوبے وضع کرنے وچ ملوث تنظیماں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تاں۔ نومبر 2017 دے اوائل وچ ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے ، آر آئی ایس ایس دے ڈائریکٹر ، لیونڈ پی ریشٹنیکو نو‏‏ں ، برطرف کردتا۔<ref>[https://theins.ru/politika/49316 Кремлевский спрут. Часть 2. Как ГРУ пыталось организовать переворот в Черногории] theins.ru, 24 March 2017.</ref><ref>[https://korrespondent.net/world/3777194-orhanyzatory-perevorota-v-chernohoryy-uchastvovaly-v-anneksyy-kryma-smy Организаторы переворота в Черногории участвовали в аннексии Крыма – СМИ] Корреспондент.net, 21 November 2016.</ref> ==== 2016: برطانیہ ==== برطانیہ انتخابی کمیشن ، برطانیہ د‏‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی سبھیاچار منتخب کمیٹی د‏‏ی طرف تو‏ں تحقیقات جاری اے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.standard.co.uk/news/politics/election-watchdog-launches-probe-into-russian-meddling-in-brexit-vote-a3674251.html|title=Electoral Commission launches probe into Russian meddling in Brexit vote using Twitter and Facebook|last=Gillett|first=Francesca|date=2 November 2017|website=Evening Standard}}</ref> ، تے [[ریاستہائے متحدہ سینٹ|امریکی سینیٹ]] وچ مبینہ روسی مداخلت اُتے [[بریگزٹ]] 23 جون 2016 دا سروے <ref>'UK investigates Brexit campaign funding amid speculation of Russian meddling' (1 November 2017) [https://www.reuters.com/article/us-britain-eu-investigation/uk-investigates-brexit-campaign-funding-amid-speculation-of-russian-meddling-idUSKBN1D157I Reuters]. 'The UK's election watchdog has now questioned Google over Russian meddling in Brexit' (28 November 2017) [http://www.businessinsider.de/electoral-commission-probe-google-over-russian-meddling-in-brexit-2017-11?r=UK&IR=T Business Insider] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403185658/http://www.businessinsider.de/electoral-commission-probe-google-over-russian-meddling-in-brexit-2017-11?r=UK&IR=T |date=2019-04-03 }}. P Wintour, 'Russian bid to influence Brexit vote detailed in new US Senate report' (10 January 2018) [https://www.theguardian.com/world/2018/jan/10/russian-influence-brexit-vote-detailed-us-senate-report Guardian]</ref> ==== 2016: ریاستہائے متحدہ ==== اکتوبر 2016 وچ ، امریکی حکومت نے روس اُتے الزام لگایا کہ اوہ 2016 د‏‏ی ریاستہائے متحدہ دے انتخابات وچ ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی (ڈی این سی) د‏‏ی ہیکنگ تے [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نو‏‏ں اس دے دستاویزات لیک کرنے سمیت متعدد حکمت عملیاں دا استعمال کردے ہوئے مداخلت کررہیا اے ، جس دے بعد انہاں نے میڈیا اُتے ایہ گل فاش کردتی۔ <ref name="Ackerman_Thielman">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/technology/2016/oct/07/us-russia-dnc-hack-interfering-presidential-election|title=US officially accuses Russia of hacking DNC and interfering with election|last=Ackerman|first=Spencer|last2=Thielman|first2=Sam|accessdate=7 October 2016}}</ref><ref name="perezschleifer">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnn.com/2016/10/07/politics/us-blames-russia-for-targeting-election-systems/index.html|title=US accuses Russia of trying to interfere with 2016 election|last=Perez|first=Evan|last2=Schleifer|first2=Theodore|date=18 October 2016|publisher=[[سی این این]]|accessdate=2019-05-21}}</ref> روس نے کسی وی طرح د‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-administration-announces-measures-to-punish-russia-for-2016-election-interference/2016/12/29/311db9d6-cdde-11e6-a87f-b917067331bb_story.html|title=Obama administration announces measures to punish Russia for 2016 election interference|last1=Ryan|first1=Missy|date=29 December 2016|newspaper=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|accessdate=30 December 2016|last2=Nakashima|first2=Ellen|last3=DeYoung|first3=Karen}}</ref> اس دے جواب وچ ، 29 دسمبر 2016 نو‏‏ں ، صدر [[بارک اوباما|براک اوباما]] نے 35 روسی سفارت کاراں نو‏‏ں ملک تو‏ں کڈ دتا تے روسی ادارےآں تے افراد اُتے پابندیاں ودھیا دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-punishes-russia-over-election-hacking-with-sanctions-1483039178|title=U.S. Sanctions Russia Over Election Hacking; Moscow Threatens to Retaliate|last=Lee|first=Carol E.|last2=Sonne|first2=Paul|date=29 December 2016|accessdate=2019-05-21}}</ref> جنوری 2017 وچ ، برطانوی انٹیلیجنس ٹپ آف دے بعد <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/jan/07/russia-us-election-hacking-uk-intelligence|title=UK intelligence gave US key tipoff about Russian hacking, report says|last=Borger|first=Julian|date=7 January 2017|newspaper=[[دی گارڈین]]|accessdate=2019-05-21}}</ref>، <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/06/vladimir-putin-accused-us-intelligence-report-ordering-broadinfluencecampaign/|title=US concludes Vladimir Putin ordered campaign to influence US election 'after British intelligence tip-off'|last=Lawler|first=David|date=7 January 2017|newspaper=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|accessdate=2019-05-21}}</ref> امریکی انٹلیجنس کمیونٹی نے " اعلیٰ اعتماد " دا اظہار کيتا کہ روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے 2016 دے امریکی انتخابات وچ مداخلت دے لئی تیار کردہ اثرورسوخ مہم دا حکم دتا ، جس تو‏ں امریکا وچ اعتماد نو‏‏ں کم کيتا جائے ۔ جمہوری عمل ، سکریٹری [[ہیلری کلنٹن|ہلیری کلنٹن]] دے امکانات نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ نو‏‏ں]] جیتنے وچ مدد فراہ‏م کرن۔ <ref name="Declassified Report2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2017/01/06/us/politics/document-russia-hacking-report-intelligence-agencies.html|title=Intelligence Report on Russian Hacking|date=6 January 2017|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=8 January 2017|page=11|quote=We assess Russian President Vladimir Putin ordered an influence campaign in 2016 aimed at the U.S. presidential election. Russia’s goals were to undermine public faith in the U.S. democratic process, denigrate Secretary Clinton, and harm her electability and potential presidency. We further assess Putin and the Russian Government developed a clear preference for President-elect Trump. We have high confidence in these judgments.}}</ref> ==== 2017: فرانس ، جرمنی ==== ٹرینڈ مائیکرو تو‏ں متعلق محققاں نے 2017 وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی جس وچ فینسی بیئر د‏‏ی [[امینیول میکخواں|ایمانوئل میکرون]] تے [[انگیلا میرکل|اینجلا مرکل دی]] انتخابی مہم تو‏ں متعلق گروپاں نو‏‏ں نشانہ بنانے د‏‏ی کوششاں دا خاکہ پیش کيتا گیا۔ رپورٹ دے مطابق ، انہاں نے اپنی سائٹ اُتے فشینگ تے میلویئر انسٹال کرنے د‏‏ی کوشش دے نال میکرون مسانو‏ں نشانہ بنایا۔ فرانسیسی سرکاری سائبر سیکیورٹی ایجنسی اے این ایس آئی نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ایہ حملے ہوئے ، لیکن اے پی ٹی 28 د‏‏ی ذمہ داری د‏‏ی تصدیق نئيں ہوسکی<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-cyber-idUSKBN17Q200|title=Macron campaign was target of cyber attacks by spy-linked group|author=Eric Auchard|date=24 April 2017|accessdate=27 April 2017|website=Reuters.com}}</ref>۔ اے پی ٹی گروپ نے [[مارین لوپاں|میرین لی پین نو‏‏ں]] نشانہ نئيں بنایا ، جس نے فرانسیسی انتخابات وچ روس د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں ہور ظاہر کيتا ، چونکہ پوتن نے سیاسی تے مالی دونے طرح دے فائدے دے لئی میرین لی پین د‏‏ی فتح وچ اپنی دلچسپی تے امیداں دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/010eec62-30b5-11e7-9555-23ef563ecf9a|title=Putin awaits return on Le Pen investment|date=May 4, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505120813/https://www.ft.com/content/010eec62-30b5-11e7-9555-23ef563ecf9a|archivedate=May 5, 2017}}</ref> رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ اس دے بعد انہاں نے جرمن کونراڈ ایڈنور فاؤنڈیشن تے فریڈرک ایبرٹ فاؤنڈیشن نو‏‏ں نشانہ بنایا ، انہاں گروپاں نو‏‏ں جو بالترتیب انجیلا مرکل دے کرسچن ڈیموکریٹک یونین تے حزب اختلاف د‏‏ی سوشل ڈیموکریٹک پارٹی تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ فینسی بیئر نے میلویئر دے لنکس دے نال فشنگ ای میلز بھیجنے دے لئی 2016 دے آخر وچ جعلی ای میل سرور مرتب کيتا۔ <ref>{{cite news|url=https://global.handelsblatt.com/politics/russia-linked-hackers-target-german-political-foundations-755236|title=Russia-linked Hackers Target German Political Foundations|date=26 April 2017|publisher=Handelsblatt|accessdate=2 October 2020|archivedate=12 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812110552/https://global.handelsblatt.com/politics/russia-linked-hackers-target-german-political-foundations-755236}}</ref> ==== 2019 – موجودہ: وینزویلا ==== [[فائل:Venezuela in its region.svg|کھبے|300x300px]] سنہ 2019 وچ وینزویلا دے صدارتی بحران دے دوران ، روس نے [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سفارتی ، منطقی تے فوجی مدد فراہ‏م د‏‏ی ا‏‏ے۔ [[روئٹرز|خبر]] رساں ادارے [[روئٹرز]] نے دسیا اے کہ واگنر گروپ تو‏ں وابستہ روسی باڑے فوجی مادورو د‏‏ی حکومت دا دفاع کرنے دے لئی وینزویلا وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.businessinsider.com/russia-linked-military-contractors-in-venezuela-to-protect-maduro-2019-1?r=US&IR=T|title=Private military contractors linked to Russia are reportedly in Venezuela to protect Maduro|website=Business Insider|accessdate=25 January 2019}}</ref> ریاستہائے متحدہ آرمی وار کالج دے پروفیسر رابرٹ ایلس نے روس د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م کردہ 400 ویگنر گروپ دے فوجیاں نو‏‏ں "نیکلس مادورو دا محل محافظ" قرار دتا۔ <ref name="ComoSeria">{{حوالہ ویب|url=https://www.elmundo.es/internacional/2019/02/04/5c56e08b21efa0380b8b4665.html|title=¿Cómo sería una invasión de Estados Unidos en Venezuela?|last=Pardo, Paul|date=4 February 2019|website=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|language=es|accessdate=5 February 2019}}</ref> کریملن دے ترجمان دمتری پیسکوف نے روسی فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی تردید کردے ہوئے اسنو‏ں "جعلی خبر" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scmp.com/news/world/americas/article/2183898/russia-denies-sending-mercenaries-protect-venezuela-president|title=Russia denies sending mercenaries to protect Venezuela's president|date=28 January 2019|website=South China Morning Post}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/politics/russia-warns-against-foreign-interference-in-venezuela/1377041|title=Russia warns against foreign interference in Venezuela|date=28 January 2019|website=[[Anadolu Agency]]}}</ref> دسمبر 2018 وچ جوہری ہتھیاراں تو‏ں بھرپور دو روسی طیارے وینزویلا وچ اترے سن جس وچ ''رائٹرز'' نے "میڈورو د‏‏ی سوشلسٹ حکومت کیت‏‏ی حمایت دا مظاہرہ" کہیا سی۔ <ref name="RussianPlanes2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics/russian-air-force-planes-land-in-venezuela-carrying-troops-report-idUSKCN1R50NB|title=Russian air force planes land in Venezuela carrying troops: report|date=24 March 2019|work=Reuters|accessdate=24 March 2019}}</ref> 23 مارچ 2019 نو‏‏ں ، دو روسی طیارے 99 فوجی تے 35 دے نال وینزویلا وچ داخل ہوئے &nbsp; ٹن مٹیریل <ref name="RussianPlanes3">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics/russian-air-force-planes-land-in-venezuela-carrying-troops-report-idUSKCN1R50NB|title=Russian air force planes land in Venezuela carrying troops: report|date=24 March 2019|work=Reuters|accessdate=24 March 2019}}</ref>۔ [[کاراکاس]] وچ روسی سفارت خانے نال تعلق رکھنے والی الیکسی سیریڈین نے کہیا کہ ایہ دونے طیارے "مادورو دے دفاعی سازوسامان نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش دا حصہ سن ، جس وچ روس تو‏ں خریدتا گیا سوکھئی لڑاکا طیارے تے اینٹی ایرکرافٹ سسٹم وی شامل نيں"۔<ref name="Footprint3">{{cite news|title=As Maduro confronts a crisis, Russia's footprint in Venezuela grows: Moscow is seizing an opportunity to stick a finger in Washington's eye, experts say|author=Zuñiga, Mariana and Anthony Faiola|date=30 March 2019|work=The Washington Post|via=ProQuest}}</ref> 29 مارچ نو‏‏ں ، روسی ہیلی کاپٹراں دے لئی اک فلائٹ سمیلیٹر سنٹر وینزویلا وچ لانچ کيتا گیا <ref>{{cite news|url=https://www.msn.com/es-pe/noticias/otras/rusia-abre-centro-de-formación-militar-para-pilotos-de-helicópteros-en-venezuela/ar-BBVptdA|title=Rusia abre centro de formación militar para pilotos de helicópteros en Venezuela|date=29 March 2019|work=MSN|accessdate=30 March 2019|language=es}}</ref>، تے اک ہور فلائٹ سمیلیٹر سینٹر د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی اے ، ايس‏ے طرح روسی اسلحہ تیار کرنے دے لئی اک پلانٹ وی تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="Footprint2">{{cite news|title=As Maduro confronts a crisis, Russia's footprint in Venezuela grows: Moscow is seizing an opportunity to stick a finger in Washington's eye, experts say|author=Zuñiga, Mariana and Anthony Faiola|date=30 March 2019|work=The Washington Post|via=ProQuest}}</ref> روس وینزویلا نو‏‏ں اسلحہ ، خصوصی دستے تے فوجی مشیر فراہ‏م کردا اے ، تے وینزویلا دے جزیرے اُتے سائبر جنگ دے لئی اک اڈہ زیر تعمیر ا‏‏ے۔<ref name="AtOdds2">{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/us-eu-at-odds-over-new-sanctions-against-venezuela/4869617.html|title=US, EU at odds over Venezuela sanctions|author=Arostegui, Martin|date=10 April 2019|accessdate=10 April 2019|publisher=VOA News}}</ref> ڈیوسدادو کابیلو نے کہیا کہ طیارےآں د‏‏ی آمد نو‏‏ں میڈورو دے ذریعہ منظور تے اختیار دتا گیا سی۔<ref name="DeputyConfirms2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics-planes/venezuelan-socialist-party-deputy-confirms-two-planes-landed-from-russia-idUSKCN1R62RA|title=Venezuelan Socialist Party deputy confirms two planes landed from Russia|date=25 March 2019|work=Reuters|accessdate=26 March 2019}}</ref> روسی امور خارجہ د‏‏ی ترجمان ماریا زاخارووا نے وی وینزویلا وچ فوجی جواناں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے ایہ دلیل پیش د‏‏ی کہ دونے ملکاں نے مئی 2001 وچ صدور پوتن تے شاویز دے ذریعے فوجی تعاون تو‏ں متعلق دو طرفہ معاہدہ کيتا سی۔<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/russia-confirms-its-military-personnel-arrived-in-venezuela/2019/03/27/253df080-5069-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html|title=Russia confirms its military personnel arrived in Venezuela|date=27 March 2019|access-date=27 March 2019|agency=Washington Post|accessdate=2 October 2020|archivedate=27 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327091250/https://www.washingtonpost.com/world/europe/russia-confirms-its-military-personnel-arrived-in-venezuela/2019/03/27/253df080-5069-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/41368|title=President Vladimir Putin had talks with Venezuelan President Hugo Chavez in the Kremlin|date=14 May 2001|website=Kremlin.ru|accessdate=28 March 2019|quote=The Presidents were present at the ceremony of signing inter-governmental documents: an agreement on military-technical cooperation, on cooperation in fighting illegal drug trafficking and a protocol on creating a mechanism of political dialogue and cooperation between Russia and the Andes Community.}}</ref> قومی اسمبلی دے صدر [[خوآن گوائیڈو|جوآن گائڈے]] نے اعلان کيتا کہ غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں "درآمد" کيتا گیا اے کیونجے مادورو د‏‏ی حکومت نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی مسلح افواج اُتے اعتماد نئيں اے <ref>{{cite news|url=http://efectococuyo.com/principales/guaido-sobre-nuevo-megaapagon-hablan-de-sabotaje-pero-tienen-militarizadas-instalaciones-electricas/|title=Guaidó sobre nuevo megaapagón: Hablan de sabotaje pero tienen militarizadas instalaciones eléctricas|date=26 March 2019|accessdate=26 March 2019|agency=Efecto Cocuyo|language=Spanish}}</ref>۔ قومی اسمبلی دے نائب ولیمز ڈیویلہ نے کہیا کہ قومی اسمبلی "وینزویلا وچ غیر ملکی افواج دے دخول" د‏‏ی تحقیقات کرے گی ، کیونجے وینزویلا دے آئین دا تقاضا اے کہ مقننہ غیر ملکی فوجی مشناں نو‏‏ں مجاز بنائے تے روسی فوج د‏‏ی آمد "وینزویلا د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی خلاف ورزی" سی۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20190324/461210616315/militares-rusos-copan-la-escena-en-jornada-libre-para-maduro-y-guaido.html|title=Militares rusos copan la escena en jornada libre para Maduro y Guaidó|author=González, Ron|date=24 March 2019|work=[[La Vanguardia]]|access-date=24 March 2019|language=Spanish|trans-title=Russian military take over the stage on a free day for Maduro and Guaidó}}</ref> [[تنظیم برائے امریکی ملکاں|امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی تنظیم]] نے روس د‏‏ی فوج د‏‏ی تعینا‏‏تی نو‏‏ں "وینزویلا د‏‏ی خودمختاری دے لئی نقصان دہ فعل" قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/26/russias-deployment-of-military-planes-to-venezuela-sparks-us-backlash-a64962|title=Russia's Deployment of Military Planes to Venezuela Sparks U.S. Backlash|date=26 March 2019|work=[[The Moscow Times]]|access-date=26 March 2019}}</ref> اپریل 2019 وچ ، [[مالٹا]] نے روسی طیارےآں نو‏‏ں مدورو د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی فراہمی دے لئی اپنی فضائی حدود استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے [[مالٹا|سے]] انکار کردتا۔<ref>{{cite news|url=http://www.el-nacional.com/noticias/mundo/malta-niega-permiso-paso-aviones-militares-rusos_279753|title=Malta niega permiso de paso a aviones militares rusos|date=19 April 2019|work=El Nacional|accessdate=20 April 2019|language=es}}</ref> روس نے مالٹا دے اقدامات نو‏‏ں "غیر دوستانہ" قرار دیندے ہوئے متنبہ کيتا اے کہ اوہ دونے ملکاں دے وچکار دوطرفہ تعلقات وچ اسنو‏ں مدنظر رکھے گا۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.independent.com.mt/articles/2019-04-22/local-news/Russia-describes-Malta-s-refusal-to-allow-planes-to-overfly-air-space-as-unfriendly-6736207051|title=Russia describes Malta's refusal to allow planes to overfly air space as 'unfriendly'|last=|first=|date=22 April 2019|work=The Independent Malta|access-date=25 April 2019}}</ref> [[وال اسٹریٹ جرنل|وال اسٹریٹ جرنل دے]] اک مضمون وچ دسیا گیا اے کہ روس دے ریاستی دفاعی ٹھیکیدار نے جون وچ وینزویلا وچ روسٹیک عملے وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں "اس قبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ مسٹر مادورو د‏‏ی حکومت دے پاس پچھلے معاہداں تو‏ں وابستہ ہور روسٹیک خدمات دے لئی ادائیگی جاری رکھنے دا نقد نئيں اے "۔<ref name="wsjRostecdozens2">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/in-a-blow-to-maduro-russia-withdraws-key-defense-support-to-venezuela-11559486826|title=In a Blow to Maduro, Russia Withdraws Key Defense Support to Venezuela|last=Grove|first=Thomas|date=2 June 2019|work=Wall Street Journal|access-date=9 June 2019|issn=0099-9660}}</ref> نامعلوم ذرائع دے مطابق ، روسی کارکناں د‏‏ی تعداد "کئی سال پہلے ماسکو تے کاراکاس دے وچکار تعاون دے عروج پر" اک ہزار تو‏ں محض چند درجن رہ گئی سی "۔<ref name="wsjRostecdozens3">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/in-a-blow-to-maduro-russia-withdraws-key-defense-support-to-venezuela-11559486826|title=In a Blow to Maduro, Russia Withdraws Key Defense Support to Venezuela|last=Grove|first=Thomas|date=2 June 2019|work=Wall Street Journal|access-date=9 June 2019|issn=0099-9660}}</ref> ڈونلڈ ٹرمپ نے [[ٹویٹر]] اُتے اعلان کيتا: "روس نے سانو‏ں آگاہ کيتا اے کہ انہاں نے اپنے بیشتر لوکاں نو‏‏ں وینزویلا تو‏ں ہٹا دتا اے "<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics-trump-idUSKCN1T42FY|title=Trump: Russia told U.S. 'most of their people' have left Venezuela|date=3 June 2019|work=Reuters|access-date=9 June 2019}}</ref>۔ روزٹک نے اطلاع دتی اے کہ اخبار دے ذریعہ شائع ہونے والی تعداد نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://efectococuyo.com/internacionales/rostec-niega-retirada-de-especialistas-militares-rusos-de-venezuela/|title=Rostec niega retirada de especialistas militares rusos de Venezuela|date=3 June 2019|website=Efecto Cocuyo|language=es|accessdate=9 June 2019}}</ref><ref name="reutersKemlindismisses2">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics-trump-kremlin-idUSKCN1T511S|title=Kremlin dismisses Trump tweet on alleged Venezuela withdrawal|date=4 June 2019|work=Reuters|access-date=9 June 2019}}</ref> تے روسی ترجمان دمتری پیسکوف ، نے پریس دے سامنے اظہار خیال کيتا کہ اوہ ٹرمپ دے نال رابطے وچ نئيں رہے نيں: "یہ اخباری ذرائع تو‏ں متعلق معلومات دے اک حالاندی حوالہ اے ، کیونجے اوتھ‏ے روسی طرف تو‏ں اس بارے وچ کوئی سرکاری پیغام نئيں سی "۔<ref name="reutersKemlindismisses3">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics-trump-kremlin-idUSKCN1T511S|title=Kremlin dismisses Trump tweet on alleged Venezuela withdrawal|date=4 June 2019|work=Reuters|access-date=9 June 2019}}</ref> خبر رساں ادارے آر آئی اے دے مطابق ، روس د‏‏ی وزارت خارجہ نے کچھ اظہار کيتا روز بعد انہاں دے ملک د‏‏ی ضرورت سی تاں ہور فوجی ماہر بھیجنے دے لئی تیار اے، اک ہور روسی پریس، تاس وزارت کہہ روس وینزویلا وچ فوجی د‏‏ی تعداد وچ اضافہ نو‏‏ں مسترد نئيں کيتا کہ حوالے تو‏ں دسیا.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-venezuela-military-idUSKCN1T80IF|title=Moscow ready to send more military specialists to Venezuela if needed: RIA|date=7 June 2019|work=Reuters|access-date=9 June 2019}}</ref> 26 جون نو‏‏ں ، روس نے اپنے فوجی ٹیکنیشناں نو‏‏ں واپس لینے دا اعلان کيتا جو مارچ تو‏ں وینزویلا وچ سن ۔ کراکس وچ روسی سفارت خانے دے مطابق ، "روس نے وینزویلا دے اعلیٰ سطح دے سامان نو‏‏ں پہنچایا جس وچ باقاعدگی تو‏ں دیکھ بھال د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ روسی ماہرین نے وینزویلا دے عملے نو‏‏ں تکنیکی تربیت فراہ‏م کيتی۔ اطلاع دے برعکس ، ایہ روسی فوج د‏‏ی موجودگی نئيں سی بلکہ بحالی دے معاہداں د‏‏ی تکمیل سی۔ " <ref>{{cite news|url=https://www.france24.com/en/20190626-russia-withdraw-military-technicians-venezuela-wednesday-embassy|title=Russia to withdraw military 'technicians' from Venezuela on Wednesday: embassy|date=26 June 2019|work=France 24}}</ref> ستمبر وچ ، دو روسی طیارے جنہاں دے بارے وچ کہیا گیا سی کہ تکنیکی ماہرین نو‏‏ں لے ک‏ے وینزویلا پہنچے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-venezuela-specialists-idUSKBN1WA2FJ|title=Russian military specialists arrive in Venezuela to service equipment: Interfax|date=25 September 2019|work=Reuters|access-date=2019-09-25}}</ref> 10 دسمبر نو‏‏ں ، نیڑے چالیس روسی فوجیاں دا اک گروہ شانسی Y-8 طیارے اُتے رن وے اُتے لینڈنگ دے دوران ، [[بولیبار (ریاست)|بولیور دے]] کینیما پہنچیا ، جو نیشنل پارک وچ داخلے دا کم کردا ا‏‏ے۔ مقامی لوکاں نے یقین دلایا کہ فوجیاں نے وینزویلا د‏‏ی مسلح افواج د‏‏ی وردی پہن رکھی اے تے انہاں نے مائکروویو سازوسامان ، سیٹلائٹ اینٹینا ، سگنل روکنے والے تے ہور آلات دے نال خانے وی اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=https://www.infobae.com/america/venezuela/2019/12/16/los-rusos-instalaron-equipos-y-drones-en-venezuela-con-ayuda-de-un-jefe-indigena-y-la-complicidad-de-militares-chavistas/|title=Los rusos instalaron equipos y drones en Venezuela con ayuda de un jefe indígena y la complicidad de militares chavistas|last1=Barráez|first1=Sebastiana|date=16 December 2019|accessdate=23 December 2019|agency=[[Infobae]]|language=Spanish}}</ref> 2020 وچ وینزویلا د‏‏ی قومی اسمبلی دے وفد کمیٹی دے انتخاب دے دوران ، روس نے قومی اسمبلی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لوئس پاررا د‏‏ی تقرری دا خیرمقدم کيتا۔ روسی وزارت خارجہ نے کہیا کہ اس تقرری تو‏ں وینزویلا د‏‏ی سیاسی جدوجہد نو‏‏ں آئینی میدان وچ واپس آنے وچ معاون ثابت ہوئے گا جس تو‏ں جاری بحران دا پرامن راستہ مل سک‏‏ے گا<ref>{{Cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/americas/russia-praises-election-of-venezuelan-parliament-chief/1694472|title=Russia praises election of Venezuelan parliament chief|last=Teslova|first=Elena|date=7 January 2020|work=[[Anadolu Agency]]|access-date=7 January 2020|url-status=live}}</ref>۔ حزب اختلاف دے نمائندےآں نے اس د‏ی مذمت کيتی کہ روس نے وینزویلا وچ اپنے کاروبار وچ بہتری لیانے دے لئی پیرا د‏‏ی مدد کيت‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا ، جس وچ تیل دے معاہداں تے کان کنی د‏‏ی ہور مراعات وچ روسی حصص یافتگان د‏‏ی شرکت وچ اضافہ کرنا اے جس نو‏‏ں قومی اسمبلی تو‏ں منظوری درکار اے تے ایہ گیوڈ دے نال نئيں ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.abc.es/internacional/abci-rusia-intenta-negociar-contratos-petroleros-parlamento-controlado-maduro-202001110223_noticia.html|title=Rusia intenta negociar contratos petroleros con el parlamento controlado por Maduro|last=|first=|date=2020-01-11|website=[[ABC (newspaper)|ABC]]|language=es|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-11}}</ref> وینزویلا دے میڈیا نے 7 مئی نو‏‏ں میکوٹو بے چھاپے دے بعد اطلاع دتی سی کہ روسی اسپیشل آپریشن فورسز مڈورو د‏‏ی بغیر پائلٹ فضائی گڈیاں د‏‏ی نگرانی وچ مدد کر رہیاں نيں۔ === 2020 === ==== 2020: ریاستہائے متحدہ ==== 13 فروری 2020 نو‏‏ں امریکی انٹلیجنس عہدیداراں نے ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹی دے ممبراں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ ٹرمپ نو‏‏ں دوبارہ منتخب کرنے دے لئی روس 2020 دے انتخابات وچ مداخلت کر رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/a55930e0a02d2e21d8ed2be7bc496a6f|title=FBI official: Russia wants to see US 'tear ourselves apart'|work=[[Associated Press]]|date=2020-02-24|accessdate=2020-02-26|last=Tucker|first=Eric|quote=One intelligence official said lawmakers were not told that Russia was working directly to aid Trump. But other people familiar with the meeting said they were told the Kremlin was looking to help Trump's candidacy. The people spoke on condition of anonymity to discussed the classified briefing.}}</ref> انٹیلی جنس برادری دے اعلیٰ سکیورٹی اہلکار تے قومی انٹلیجنس دے قائم مقام ڈائریکٹر جوزف مگویر دے معاون شیلبی پیئرسن نے بریفنگ دی۔ کمیٹی تو‏ں متعلق ٹرمپ دے اتحادیاں نے انہاں نتائج نو‏‏ں چیلنج کيتا ، تے ٹرمپ بریفنگ دے بارے وچ جاننے اُتے ناراض ہوئے کیونجے انہاں نو‏ں یقین اے کہ ڈیموکریٹس اپنے خلاف معلومات نو‏‏ں "ہتھیار سُٹ سکدے نيں"۔ اس نے بریفنگ آنے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی اس نے میگویئر نو‏‏ں سزا دتی تے کچھ دن بعد اس نے رچرڈ گرینل نو‏‏ں میگویر د‏‏ی جگہ لینے دے لئی مقرر کيتا۔ <ref name="Goldman_Barnes_Haberman_Fandos_2/20/2020">{{حوالہ ویب|last=Goldman|first=Adam|last2=Barnes|first2=Julian E.|last3=Haberman|first3=Maggie|last4=Fandos|first4=Nicholas|title=Lawmakers Are Warned That Russia Is Meddling to Re-elect Trump|website=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=February 20, 2020|url=https://www.nytimes.com/2020/02/20/us/politics/russian-interference-trump-democrats.html|accessdate=February 26, 2020}}</ref><ref name="Acosta_Cohen_Bash_Herb_2/20/2020">{{حوالہ ویب|last=Acosta|first=Jim|last2=Cohen|first2=Zachary|last3=Bash|first3=Dana|last4=Herb|first4=Jeremy|title=Russia is looking to help Trump win in 2020, election security official told lawmakers|publisher=[[سی این این]]|date=February 20, 2020|url=https://www.cnn.com/2020/02/20/politics/trump-russia-intelligence-2020/index.html|accessdate=February 26, 2020}}</ref><ref name="Nakashima_Harris_Dawsey_Gearan_2/20/2020">{{حوالہ ویب|last=Nakashima|first=Ellen|last2=Harris|first2=Shane|last3=Dawsey|first3=Josh|last4=Gearan|first4=Anne|title=Senior intelligence official told lawmakers that Russia wants to see Trump reelected|website=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=February 20, 2020|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/after-a-congressional-briefing-on-election-threats-trump-soured-on-acting-spy-chief/2020/02/20/1ed2b4ec-53f1-11ea-b119-4faabac6674f_story.html|accessdate=February 26, 2020}}</ref> ''بلومبرگ نیوز'' نے جنوری 2020 وچ رپورٹ کيتا سی کہ امریکی انٹلیجنس تے قانون نافذ کرنے والے ادارےآں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی جا رہی اے کہ کیہ روس 2020 دے انتخابات وچ خلل ڈالنے د‏‏ی مہم دے اک حصے دے طور اُتے جو بائیڈن نو‏‏ں کمزور کرنے دے لئی نامعلوم معلومات نو‏‏ں فروغ دینے وچ ملوث سی۔ <ref name="bloomberg-jan20202">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-01-10/u-s-probes-if-russia-targeting-biden-in-2020-election-meddling|title=U.S. Probes If Russia Is Targeting Biden in 2020 Election Meddling|first=Chris|last=Strohm|date=January 10, 2020|accessdate=January 10, 2020|work=[[بلومبرگ نیوز]]}}</ref> اگلے مہینے ، اسٹونین د‏‏ی خارجہ انٹلیجنس سروس نے متنبہ کيتا کہ روس اکتوبر 2020 وچ [[جارجیا|جارجیائی]] پارلیمانی انتخابات دے نال نال نومبر وچ امریکی انتخابات وچ وی مداخلت کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/russia-will-try-meddle-2020-u-s-election-intelligence-report-n1134446|title=Russia will try to meddle in 2020 U.S. election, intelligence report says|work=[[NBC News]]|date=February 12, 2020|accessdate=February 12, 2020|last=Kube|first=Courtney}}</ref>۔ 21 فروری 2020 نو‏‏ں ، ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' نے اطلاع دتی کہ ، نامعلوم امریکی عہدیداراں دے مطابق ، روس سینیٹر برنی سینڈرس د‏‏ی نامزدگی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوشش وچ ڈیموکریٹک پرائمری وچ مداخلت کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="wapo-2020-02-212">{{cite news|title=Bernie Sanders briefed by U.S. officials that Russia is trying to help his presidential campaign|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/bernie-sanders-briefed-by-us-officials-that-russia-is-trying-to-help-his-presidential-campaign/2020/02/21/5ad396a6-54bd-11ea-929a-64efa7482a77_story.html|work=The Washington Post|date=February 21, 2020}}</ref> == ہور ویکھو == * [[حکومت وچ تبدیلی]] * [[غیر ملکی انتخابی مداخلت]] * [[سوویت یونین دے ذریعہ غیر ملکی مداخلت]] * [[سوویت یونین د‏‏ی فوجی تریخ]] * [[حکومت کیت‏‏ی تبدیلی وچ امریکا د‏‏ی شمولیت]] * [[حکومت کیت‏‏ی تبدیلی وچ وینزویلا د‏‏ی شمولیت|وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تبدیلی وچ شمولیت]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ روسی جاسوس]] * [[ریاستہائے متحدہ وچ سوویت جاسوس]] * [[بالٹک ریاستاں اُتے سوویت قبضہ (1940)|بالٹک ریاستاں دا سوویت قبضہ]] == نوٹ == {{حوالے|group=Note}} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:سیاسی طاقت وچ تغیر]] [[گٹھ:روس د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:روس دے خارجہ تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] ofofrxz4siev5xwswsjfyz7ts5svkd2 0 90527 711820 709362 2026-09-24T11:46:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711820 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=Venezuelan protests (2014–present)|side2={{Flagicon|Venezuela}} '''[[Government of Venezuela]]''' * [[Armed Forces of Venezuela|Bolivarian National Armed Forces (FANB)]] ** [[Venezuelan National Guard]] * [[Bolivarian National Police]] ** Public Order Service ---- '''[[Great Patriotic Pole]]'''<br />{{small |([[United Socialist Party of Venezuela|PSUV]], [[Communist Party of Venezuela|PCV]], [[People's Electoral Movement (Venezuela)|MEP]], [[Tupamaro (Venezuela)|MRT]] and others)}}<br /> ---- '''Pro-government paramilitaries''' {{small |([[Colectivo (Venezuela)|Colectivos]])}}<br /> ---- '''Pro-government demonstrators''' * Pro-government students|arrests={{flatlist| * 3,689 {{small|(2014)}} * 410 {{small|(2015)}} * 2,732 {{small|(2016)}}<ref name="FORO2016arrest">{{cite web|title=Reporte sobre la represióndel Estado Venezolano Año 2016|url=https://www.scribd.com/document/336897065/Foro-Penal-registro-2-732-arrestos-politicos-en-2016|publisher=Foro Penal Venezolano|accessdate=9 February 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114527/https://www.scribd.com/document/336897065/Foro-Penal-registro-2-732-arrestos-politicos-en-2016|dead-url=yes}}</ref> * 4,848 {{small|(2017)}}<ref>{{cite news|title=Foro Penal: Van 4848 arrestos durante la represión de las protestas|url=http://www.lapatilla.com/site/2017/07/28/foro-penal-van-4848-arrestos-durante-la-represion-de-las-protestas/|accessdate=29 July 2017|work=[[La Patilla]]|date=28 July 2017|language=es-ES}}</ref> * 956 {{small|(2019)}}<ref name="LPinfo" /><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/29/venezuela-juan-guaido-tarek-saab-investigation|title=Venezuelan attorney general orders Guaidó investigation as crisis deepens|website=The Guardian|accessdate=29 January 2019}}</ref> }}|fatalities={{flatlist| * 43 {{small|(2014)}}<ref name=Faria>{{cite web|last1=Faria|first1=Javier|title=Venezuelan teen dies after being shot at anti-Maduro protest|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/25/us-venezuela-protests-idUSKBN0LS29K20150225|website=Reuters|accessdate=26 February 2015}}</ref><ref name=Usborne>{{cite news|last1=Usborne|first1=David|title=Dissent in Venezuela: Maduro regime looks on borrowed time as rising public anger meets political repression|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/dissent-in-venezuela-maduro-regime-looks-on-borrowed-time-as-rising-public-anger-meets-political-repression-10070607.html|website=The Independent|accessdate=26 February 2015}}</ref> * 1 {{small|(2015)}}<ref>{{cite news|last1=Neuman|first1=William|title=Police Kill Boy During Protest in Venezuela|url=https://www.nytimes.com/2015/02/25/world/americas/police-kill-boy-during-protest-in-venezuela.html?_r=0|accessdate=25 February 2015|agency=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=24 February 2015}}</ref> * 12 {{small|(2016)}}<ref name="2016deaths">{{plainlist|1= {{bullet}}{{cite news|last1=Polanco|first1=Anggy|last2=Ramirez|first2=Carlos|title=Two Venezuelan police officers killed in protest|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-protests-idUSKCN0WV2K3|accessdate=3 April 2016|agency=[[روئٹرز]]|date=29 March 2016}}<br /> {{bullet}}{{cite news|title=Venezuela Investigating Death of Protester as Unrest Rises |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuela-investigating-death-protester-unrest-rises-39821804 |accessdate=14 June 2016 |agency=[[اے بی سی نیوز]] |date=13 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613201843/http://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuela-investigating-death-protester-unrest-rises-39821804 |archivedate=13 June 2016}}<br /> {{bullet}}{{cite news|title=Extraoficial: Tres fallecidos habrían dejado saqueos en Cumaná|url=http://www.lapatilla.com/site/2016/06/14/extraoficial-tres-fallecidos-habrian-dejado-saqueos-en-cumana/|accessdate=14 June 2016|agency=[[La Patilla]]|date=14 June 2016}}<br /> {{bullet}}{{cite news|title=Con multitudinarias marchas, oposición venezolana presionó a Maduro para que reactive referendo|url=http://www.ambito.com/860181-con-multitudinarias-marchas-oposicion-venezolana-presiono-a-maduro-para-que-reactive-referendo|accessdate=27 October 2016|work=[[Ámbito Financiero]]|date=26 October 2016}} {{bullet}}{{cite news|last1=Ramirez|first1=Maria|last2=Polanco|first2=Anggy|title=Troops, vigilantes patrol after Venezuela unrest, three dead|url=https://www.yahoo.com/news/troops-vigilantes-guard-streets-venezuela-unrest-152046462--business.html|accessdate=20 December 2016|work=[[روئٹرز]]|date=19 December 2016}} }}</ref> * 164 {{small|(2017)}}<ref name="RUNRUN">{{cite news|title=INFOGRAFÍA {{!}} FOTOS, INFOGRAFÍA Y MAPA &#124; Venezuela: 6.729 protestas y 157 fallecidos desde el 1 de abril de 2017|url=https://www.observatoriodeconflictos.org.ve/destacado/venezuela-6-729-protestas-y-157-fallecidos-desde-el-1-de-abril-de-2017|accessdate=24 May 2017|work=[[Runrunes]]|date=23 May 2017|archivedate=4 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171104195038/http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/destacado/venezuela-6-729-protestas-y-157-fallecidos-desde-el-1-de-abril-de-2017}}</ref><ref name="FINALbbc">{{cite news|title=Venezuela soldier held over queue killing|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42537345|accessdate=2 January 2018|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=1 January 2018}}</ref> * 13 {{small|(2018)}}<ref>{{cite news|title=Ola de saqueos estremece a Venezuela, van 107 casos en once días|url=https://www.lapatilla.com/site/2018/01/12/ola-de-saqueos-estremece-a-venezuela-van-107-casos-en-once-dias/|accessdate=13 January 2018|work=[[La Patilla]]|date=12 January 2018|language=es-ES}}</ref><ref>{{cite web|author=Mariana Zuniga, Caracas |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/15/several-dead-operation-arrest-rogue-venezuela-pilot-oscar-perez/ |title=Several dead in operation to arrest rogue Venezuela pilot Óscar Pérez |publisher=Telegraph.co.uk |date=2018-01-15 |accessdate=2018-07-06}}</ref> * 43 {{small|(2019)}}<ref name="LPinfo">{{cite news |title=Brutal represión del régimen de Maduro ha dejado 43 asesinados y 956 detenciones arbitrarias desde el #21Ene |url=https://www.lapatilla.com/2019/01/29/brutal-represion-del-regimen-de-maduro-ha-dejado-43-asesinados-y-956-detenciones-arbitrarias-desde-el-21ene/ |accessdate=29 January 2019 |work=[[La Patilla]] |date=29 January 2019 |language=es-ES}}</ref> }}|injuries={{flatlist| * 5,285 {{small|(2014)}}<ref name= SVCOconflict>{{cite web | title =Conflictividad social en Venezuela en marzo de 2014 | trans-title = Social conflict in Venezuela in March 2014 | language = es | archivedate = 13 April 2014 | url = http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/tendencias-de-la-conflictividad/conflictividad-social-en-venezuela-en-marzo-de-2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140413140708/http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/tendencias-de-la-conflictividad/conflictividad-social-en-venezuela-en-marzo-de-2014 |publisher=Observatorio Venezolano de Conflictividad Social}}</ref><ref name=TRIBUNA>{{cite news|title=Venezuela: Paramilitares atacaron 1 de cada 3 protestas|url=http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html|accessdate=24 April 2014|newspaper=Tribuna (Puerto Rico)|date=9 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424070409/http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html|archive-date=24 April 2014|url-status=dead|archivedate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424070409/http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html}}</ref> * 13,050 {{small|(2017)}}<ref name="ENmay50">{{cite news|title=Capriles afirmó que protestas han dejado más de 50 muertos y 13000 heridos|url=http://www.el-nacional.com/noticias/oposicion/capriles-afirmo-que-protestas-han-dejado-mas-muertos-13000-heridos_183143|accessdate=21 May 2017|work=[[El Nacional (Caracas)|El Nacional]]|date=19 May 2017|language=es}}</ref> * 228+ {{small|(2019)}}<ref>{{cite news |last1=Croucher |first1=Shane |title=Venezuela latest: Clashes claim lives as Russia backs Maduro and U.S. "stands ready to support" opposition leader |url=https://www.newsweek.com/venezuela-riots-guaido-maduro-trump-regime-change-1302882 |accessdate=24 January 2019 |work=[[نیوزویک]] |date=24 January 2019 |language=en}}</ref> }}|casualties2=|casualties1=|howmany2=Hundreds of thousands of pro-government demonstrators<ref>{{cite news| title = Vargas Llosa to visit Venezuela to back anti-Maduro groups|url= https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26844957 | accessdate=12 April 2014|newspaper=News | publisher = BBC|date=1 April 2014}}</ref>|howmany1=Hundreds of thousands to over 1 million opposition protesters<ref>{{cite news|last = Lopez |first=Linette|title=Why The United States Has Done Nothing About Venezuela | url = http://www.businessinsider.com/why-the-us-wont-touch-venezuela-2014-4 |accessdate= 12 April 2014|newspaper=Business Insider|date = 11 April 2014}}</ref><ref>{{cite news|title = Protesters in Venezuela Press Government| url = https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304834704579401612202743396 | accessdate =12 April 2014|newspaper=The Wall Street Journal|date=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title= Venezuelans protest en masse in rival rallies|url= http://www.theborneopost.com/2014/02/24/venezuelans-protest-en-masse-in-rival-rallies/ | accessdate =12 April 2014|newspaper= Borneo Post |date=24 February 2014}}</ref><ref name="PAPmillion">{{cite news|last1=Martín|first1=Karina|title=Despite Government Obstacles, Over a Million Venezuelans March on Caracas|url=https://panampost.com/karina-martin/2016/09/01/despite-government-obstacles-over-a-million-venezuelans-march-on-caracas/|accessdate=2 September 2016|agency=[[PanAm Post]]|date=1 September 2016}}</ref> * Tens of thousands of student protesters<ref>{{cite news|title= Venezuela: Tens of thousands march in anti-government protests |url= https://articles.latimes.com/2014/mar/02/world/la-fg-wn-venezuela-protest-marches-caracas-20140302 | accessdate= 12 April 2014| newspaper= The Los Angeles Times|date=2 March 2014}}</ref><ref name =barefoot>{{cite news|title = Barefoot in Venezuela |url= http://www.newsweek.com/barefoot-venezuela-246637 | accessdate = 17 April 2014| publisher = Reuters | newspaper = Newsweek |date = 17 April 2014}}</ref>|leadfigures2=[[File:Coat of arms of Venezuela.svg|15px]] '''[[Government of Venezuela]]''' * President [[نکولاس مادورو]] * [[Diosdado Cabello]] * [[Miguel Rodríguez Torres]] (defected) * [[Elías Jaua]] * [[Jorge Arreaza]] * [[Luisa Ortega Díaz]] (defected)|leadfigures1=[[File:Popular Will Logo.gif|25px]] '''[[Popular Will]]''' * [[Leopoldo López]] * [[David Smolansky]] * [[خوآن گوائیڈو]] ---- [[File:Vente Venezuela.png|25px]] '''[[Vente Venezuela]]''' * [[María Corina Machado]] ---- '''[[Movimiento Estudiantil (Venezuela)|Movimiento Estudiantil]]''' * [[Juan Requesens]] * [[Rafaela Requesens]] ---- [[File:Emblema Primero Justicia.svg|25px]] '''[[Justice First]]''' * [[Henrique Capriles]] ---- '''[[Fearless People's Alliance]]''' * [[Antonio Ledezma]] ---- '''Others''' * [[Lilian Tintori]] ---- '''National Equilibrium''' * [[Óscar Alberto Pérez|Óscar Pérez]] {{KIA}} ---- '''Constitutionalist officials''' * [[Luisa Ortega Díaz]] (2017-)|side1='''[[Democratic Unity Roundtable|Venezuelan opposition]]'''<br />{{small |([[Popular Will|VP]], [[Justice First|PF]], [[A New Era|UNT]], [[Democratic Action (Venezuela)|AD]], [[COPEI]] and others)}} ---- * '''[[Movimiento Estudiantil (Venezuela)|Movimiento Estudiantil]]'''<br />{{small|(Student opposition organization)}} ---- '''Resistencia'''<br />{{small|(built street barricades called "guarimbas")}}<br /> '''National Equilibrium''' <small>(2017–18)</small><br /> ---- '''Anti-government protesters''' * Anti-government students ---- * Constitutionalists ** Military and police units loyal to [[Constitution of Venezuela|1999 Constitution]] *** Brigade 21 ** Dissenting officials|partof=the [[crisis in Venezuela]]|result=|status=Ongoing|methods=|goals=|coordinates=|place=Venezuela, worldwide|date=12 February 2014 – ''ongoing''<br />({{Age in years, months, weeks and days | year1= 2014 | month1 = 2| day1=12}})|caption={{collapsible list |title=<center>{{small|Images from top to bottom and from left to right:}}</center> |1=<center>{{flatlist|{{small|Opposition march in [[کاراکاس]] on 12 February 2014, Protesters perched on a statue of [[سائمن بولیور]] in May 2014, A woman wearing a banner reading ''Never Forget'' on the first anniversary of protests on 12 February 2015, Millions marching in Caracas on 26 October 2016, The [[Mother of All Marches]] on 19 April 2017.}} }} </center> }}|image={{Photomontage | photo1a = 2014 Venezuelan Protests (12F).jpg | photo1b = | photo1c = | photo1d = | photo1e = | photo2a = Protesters Bolivar Statue.jpg | photo2b = Liberty 12 February 2015 Venezuelan protest (cropped).jpg | photo2c = | photo2d = | photo2e = | photo3a = Venezuela protest 26 October (size diff).jpg | photo3b = Mother of All Marches - Holding Flag.jpg | photo3c = | photo3d = | photo3e = | photo4a = | photo4b = | photo4c = | photo4d = | photo4e = | photo5a = | photo5b = | photo5c = | photo5d = | photo5e = | photo6a = | photo6b = | photo6c = | photo6d = | photo6e = | photo7a = | photo7b = | photo7c = | photo7d = | photo7e = | position = center | size = 300 | spacing = 2 | color = | border = 2 | color_border = }}|image_size=350px}} سن 2014 وچ ، [[وینیزویلا|وینزویلا]] وچ مظاہرےآں ، سیاسی مظاہرےآں تے شہری بغاوت دا اک سلسلہ ملک دے اعلیٰ سطح اُتے شہری تشدد ، [[افراط زر]] ، تے بنیادی سامان تے خدمات د‏‏ی دائمی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع ہويا۔<ref>{{cite news|title=Venezuela Inflation Hits 16-Year High as Shortages Rise|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-11-07/venezuela-inflation-hits-16-year-high-as-shortages-rise.html|accessdate=16 February 2014|newspaper=Bloomberg|date=7 November 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela's Maduro says 2013 annual inflation was 56.2 pct|url=https://www.reuters.com/article/2013/12/30/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230|accessdate=19 January 2014|newspaper=Reuters|date=30 December 2013|archivedate=16 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116190842/http://www.reuters.com/article/2013/12/30/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/05/venezuela-is-falling-apart/481755/|title=Venezuela Is Falling Apart|last=Toro|first=Moisés Naím, Francisco|date=2016-05-12|website=The Atlantic|language=en-US|accessdate=2019-03-03}}</ref> انہاں بدتر حالات دے بارے وچ وضاحتاں مختلف ہُندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.truthdig.com/articles/why-venezuela-reporting-is-so-bad/|title=How Biased Western Reportage Has Harmed Venezuela|website=Truthdig: Expert Reporting, Current News, Provocative Columnists|accessdate=2019-03-03}}</ref> جس اُتے قیمتاں اُتے سخت قابو <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html|title=Inflation rate (consumer prices)|website=[[کتاب حقائق عالم]]|accessdate=26 February 2014|archivedate=17 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517061323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html}}</ref><ref name="economist.com2">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|accessdate=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[دی اکنامسٹ]]}}</ref> تے طویل مدتی ، وسیع تر [[سیاسی بدعنوانی|سیاسی بدعنوانی دے]] نتیجے وچ بنیادی سرکاری خدمات د‏‏ی کم فنڈنگ دا الزام عائد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.jacobinmag.com/2017/07/venezuela-maduro-helicopter-attack-psuv-extractivism-oil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302110257/https://www.jacobinmag.com/2017/07/venezuela-maduro-helicopter-attack-psuv-extractivism-oil|archivedate=2019-03-02|title=Being Honest About Venezuela|date=2019-03-02|accessdate=2019-03-03}}</ref> جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا [[مونیکا اسپیر|مینیکا سپیئر دے]] قتل دے بعد جنوری وچ مظاہرے ہوئے ، <ref name="MostDangerous"/><ref name="WhatTheHeck">{{حوالہ ویب|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-02-18/what-the-heck-is-going-on-in-venezuela-could-the-maduro-regime-fall|title=What the Heck Is Going on in Venezuela? (Could the Maduro Regime Fall?)|publisher=Business week|date=18 February 2014|accessdate=21 February 2014}}</ref> [[سان کریستوبال، تاچیرا|سن کرسٹبل]] وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ فروری دے اک طالب علم <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/these-countries-have-the-fastest-shrinking-populations-in-the-world/ss-AAHQgjP?li=BBnbcA1#image=21|title=These countries have the fastest-shrinking populations in the world|website=www.msn.com|accessdate=2019-10-02}}</ref> عصمت دری د‏‏ی کوشش دے بعد فروری وچ سن 2014 ء دے مظاہرے اس واقعے دے نال شروع ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ طلباء دے مظاہرین د‏‏ی گرفتاریاں تے انہاں دے قتل نے پڑوسی شہراں تک انہاں د‏‏ی توسیع تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name="AttemptedRape2">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|newspaper=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|accessdate=24 February 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26477526|title=San Cristobal: The birthplace of Venezuela's protests|website=BBC News|accessdate=7 March 2016}}</ref> اس سال دے ابتدائی مہینےآں وچ مظاہرین تے سرکاری فوج دے وچکار وڈے مظاہرےآں تے پرتشدد جھڑپاں د‏‏ی خصوصیت رہی سی جس دے نتیجے وچ تقریبا 4 4،000 گرفتاریاں تے 43 افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی سی ، بشمول حکومت دے حامی تے مخالفین دونے۔ <ref>"A total of 42 people, both supporters and opponents of the government, have died in the protest-related violence which followed." [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-27715622 "Venezuela: Leopoldo Lopez must stand trial, judge rules"] by [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]] News.</ref> 2014 دے اختتام تے 2015 تک ، مسلسل قلت تے تیل د‏‏ی کم قیمتاں دے باعث نويں سرے تو‏ں احتجاج شروع ہويا۔ <ref name="SVCOprotest22">{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|accessdate=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015}}</ref> سن 2016 تک وینزویلا دے پارلیمانی انتخابات تے 2016 دے ریفرنڈم دے آس پاس ہونے والے واقعات دے بعد ہونے والے تنازعہ دے بعد احتجاج ہويا۔ یکم ستمبر 2016 نو‏‏ں ، مظاہرےآں دا سب تو‏ں وڈا مظاہرہ ہويا ، جس وچ 10 لکھ تو‏ں زیادہ وینزویلاین ، یا پوری قوم د‏‏ی 3٪ تو‏ں زیادہ افراد [[نکولاس مادورو|صدر مادورو دے]] خلاف دوبارہ انتخاب دے مطالبے دے لئی جمع ہوئے گئياں ، اس پروگرام نو‏‏ں "سب تو‏ں وڈا مظاہرے" دے طور اُتے بیان کيتا گیا۔ وینزویلا د‏‏ی تریخ "۔ 21 اکتوبر 2016 نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف جھکاؤ والی قومی انتخابی کونسل (سی این ای) دے ذریعے ریفرنڈم د‏‏ی معطلی دے بعد ، اپوزیشن نے اک ہور احتجاج دا اہتمام کيتا جو 26 اکتوبر 2016 نو‏‏ں کيتا گیا سی ، جس وچ وینزویلا دے 12 لکھ تو‏ں زیادہ افراد شریک سن ۔ <ref name="AMBITO2">{{cite news|title=Con multitudinarias marchas, oposición venezolana presionó a Maduro para que reactive referendo|url=http://www.ambito.com/860181-con-multitudinarias-marchas-oposicion-venezolana-presiono-a-maduro-para-que-reactive-referendo|accessdate=27 October 2016|work=[[Ámbito Financiero]]|date=26 October 2016}}</ref> سنہ 2016 دے آخر وچ کچھ سب تو‏ں وڈے مظاہرےآں دے بعد ، اپوزیشن تے حکومت دے درمیان ویٹیکن د‏‏ی ثالثی تو‏ں گل گل د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی تے بالآخر جنوری 2017 وچ ناکا‏م ہوگئی۔ <ref name="LAHT19jan20172">{{cite news|title=Latin American Herald Tribune – After Venezuela Government Fails to Honor Commitments, Vatican Pulls Out of Dialogue It Sponsored|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2429464&CategoryId=10717|accessdate=20 January 2017|work=[[Latin American Herald Tribune]]|date=19 January 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225211616/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2429464&CategoryId=10717}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[ڈوئچے ویلے]]|title=Venezuela's opposition walks away from Vatican-backed talks|url=http://www.dw.com/en/venezuelas-opposition-walks-away-from-vatican-backed-talks/a-36672319|accessdate=9 December 2016|date=7 December 2016}}</ref> حکومت دے حامی سپریم ٹریبیونل آف جسٹس آف وینزویلا دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، جدو‏ں وینزویلا دے حامی سپریم ٹریبونل نے حزب اختلاف د‏‏ی زیرقیادت قومی اسمبلی دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی تے احتجاج مسترد کردتا گیا ، اُتے اس اقدام نو‏‏ں الٹا دتا گیا ، تب تک 2017 دے پہلے مہینےآں وچ وینزویلا دا آئینی بحران پیدا ہونے تک مظاہرےآں اُتے اکتفا کم ہويا۔ کچھ دن بعد ، مظاہرے "2014 وچ بدامنی د‏‏ی لہر دے بعد سب تو‏ں زیادہ متحرک" بن گئے۔ <ref>{{cite news|title=Venezuela accused of ‘self-coup’ after Supreme Court shuts down National Assembly|url=http://www.buenosairesherald.com/article/225180/venezuela-accused-of-%E2%80%98selfcoup%E2%80%99-after-supreme-court-shuts-down-national-assembly|accessdate=1 April 2017|work=[[Buenos Aires Herald]]|date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Venezuela’s Descent Into Dictatorship|url=https://www.nytimes.com/2017/03/31/opinion/venezuelas-descent-into-dictatorship.html?_r=0|accessdate=1 April 2017|work=The New York Times|date=31 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.skynews.com.au/news/world/sthamerica/2017/04/01/venezuela-clashes--self-inflicted-coup---oas.html|title=Venezuela clashes 'self-inflicted coup': OAS|accessdate=1 April 2017|publisher=[[Sky News Australia]]|date=1 April 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225042527/https://www.skynews.com.au/news/world/sthamerica/2017/04/01/venezuela-clashes--self-inflicted-coup---oas.html}}</ref><ref name="ABC17grown2">{{cite news|last1=Goodman|first1=Joshua|title=Venezuela's Maduro blasts foe for chemical attack comments|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuelas-maduro-blasts-foe-chemical-attack-comments-46695565|accessdate=10 April 2017|work=[[اے بی سی نیوز]]|agency=[[Associated Press]]|date=9 April 2017|language=en}}</ref> وینزویلا دے 2017 ء دے مظاہرےآں دے دوران ، 25 لکھ تو‏ں لے ک‏ے 60 لکھ مظاہرین وچ شامل تمام مظاہرےآں د‏‏ی ماں ۔ قومی اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں مئی 2018 دے صدارتی انتخابات نو‏‏ں کالعدم قرار دینے تے [[خوآن گوائیڈو|جان گائڈے نو‏‏ں]] قائم مقام صدر قرار دینے دے بعد ، جنوری دے شروع وچ ہی 2019 دے احتجاج دا آغاز ہويا ، جس دے نتیجے وچ صدارتی بحران پیدا ہويا ۔ مظاہرےآں ، [[دھرنا|دھرنے]] تے [[بھکھ ہڑتال|بھکھ ہڑتالاں]] اُتے مشتمل اکثریت احتجاج پرامن رہیا اے ، <ref name="SVCOprotestINFO2">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/}}</ref><ref>{{cite news|title=Universitarios del Táchira levantaron la huelga de hambre|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140715/universitarios-del-tachira-levantaron-la-huelga-de-hambre|accessdate=16 July 2014|agency=El Universal|date=15 July 2014}}</ref> اگرچہ مظاہرین دے چھوٹے گروہ سرکاری املاک ، جداں عوامی عمارتاں تے عوامی آوا جائی اُتے حملےآں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ گورمباس نامی ڈب کيتی گئی ، سڑک اُتے لگائے جانے والے ''رستےآں کی'' رکاوٹاں کھڑی کرنا ، 2014 وچ احتجاج د‏‏ی اک متنازعہ شکل سی۔ <ref name="BBCStreetblockades">{{حوالہ ویب|title=Street blockades divide opinion in Venezuela|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26366809|publisher=BBC.com|accessdate=8 April 2014}}</ref><ref name="Cawthorne2">{{cite news|last1=Cawthorne|first1=Andrew|last2=Ore|first2=Diego|title=Chilean is first foreign fatality in Venezuela unrest|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-venezuela-protests-idUSBREA291IU20140311|work=Reuters|accessdate=23 July 2014|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924194615/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-venezuela-protests-idUSBREA291IU20140311}}</ref><ref name="CEPR">{{حوالہ ویب|last=Johnston|first=Jake|title=Venezuela: Who Are They and How Did They Die?|url=http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-who-are-they-and-how-did-they-die-new|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]]|accessdate=23 July 2014|archivedate=23 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323152844/http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-who-are-they-and-how-did-they-die-new}}</ref><ref>{{cite news|last=Sanchez|first=Nora|title=Murió mujer en una barricada en Mérida|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140310/murio-mujer-en-una-barricada-en-merida|newspaper=El Universal|accessdate=6 April 2014}}</ref>اگرچہ ابتدائی طور اُتے مظاہرے بنیادی طور اُتے متوسط تے اعلیٰ طبقے دے ذریعہ کیتے گئے سن ، <ref name="Neuman12">{{cite news|last1=Neuman|first1=William|title=Slum Dwellers in Caracas Ask, What Protests?|url=https://www.nytimes.com/2014/03/01/world/americas/slum-dwellers-in-caracas-ask-what-protests.html?_r=0|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=6 June 2014}}</ref> وینزویلا وچ صورتحال بگڑدے ہی نچلے طبقے د‏‏ی وینزویلاین جلدی تو‏ں شامل ہوگئی۔ [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] د‏‏ی حکومت نے احتجاج نو‏‏ں غیر جمہوری [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش قرار دتا<ref name="Kurmanaev2">{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}</ref><ref name="Edition.cnn.com2">{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|work=CNN|date=20 November 2013|accessdate=21 February 2014}}</ref> " [[فسطائیت|فاشسٹ]] " حزب اختلاف دے رہنماواں تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرف نال کیندی گئی]] ۔ <ref name="GUARD16may20162">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/19/venezuela-unrest-nicolas-maduro-protests|title=President says Venezuela won't be next to fall, but he may not have a choice|date=19 May 2016|work=the Guardian|agency=''[[دی گارڈین]]''|last1=Watts|first1=Jonathan|accessdate=26 May 2016}}</ref> [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ دارانہ نظام]] تے اس د‏ی حکومت اُتے "معاشی جنگ" دے نتیجے وچ افراط زر د‏‏ی شرح تے سامان د‏‏ی کمی نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی قیاس آرائی دا الزام لگانا۔ <ref name="NYTmaduro">Nicolas Maduro. 1 April 2014. [https://www.nytimes.com/2014/04/02/opinion/venezuela-a-call-for-peace.html?_r=0 Venezuela: A Call for Peace]. ''The New York Times.'' Retrieved: 3 April 2014.</ref><ref name="Edition.cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|website=CNN|date=20 November 2013|accessdate=21 February 2014}}</ref> اگرچہ ماڈورو ، جو سابق [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونین]] رہنما نيں ، دا کہنا اے کہ اوہ پرامن احتجاج د‏‏ی حمایت کردے نيں ، <ref name="comision">{{حوالہ ویب|url=http://www.el-nacional.com/politica/Maduro-pedira-AN-comision-verdad_0_361164009.html|title=Maduro pedirá a la AN una "comisión de la verdad|publisher=El-Nacional|date=23 February 2014|accessdate=17 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727081013/http://www.el-nacional.com/politica/Maduro-pedira-AN-comision-verdad_0_361164009.html|archivedate=27 July 2014}}</ref> وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں تو‏ں نمٹنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] <ref name="AIabuses2">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] ، <ref name="HRWpfp">{{حوالہ ویب|title=Punished for Protesting|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/venezuela0514_reportcover_web.pdf|publisher=Human Rights Watch|accessdate=6 May 2014|archivedate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513223338/http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/venezuela0514_reportcover_web.pdf}}</ref> ورگی تنظیماں دے مطابق ، [[اقوام متحدہ]] جداں تنظیماں دے مطابق ، وینزویلا دے حکا‏م مبینہ طور اُتے ربڑ دے چھراں تے آنسو گیس دے استعمال تو‏ں گرفتار مظاہرین اُتے براہ راست گولہ بارود دے استعمال تے تشدد دا واقعہ پیش آئے [[نگہبان حقوق انسانی|نيں]] ۔ <ref name="UN22oct">{{حوالہ ویب|title=Venezuela: UN rights chief calls for immediate release of opposition leader, politicians|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=49120#.VEc4WZPF8Q5|website=United Nations|accessdate=22 October 2014}}</ref> نے وینزویلا د‏‏ی حکومت اُتے [[سیاسی قیدی|سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی د‏‏ی جانے والی]] گرفتاریاں دا الزام عائد کيتا اے ، خاص طور اُتے چاکاؤ دے سابق میئر تے پاپولر ول دے رہنما ، لیوپولڈو لوپیز ، جنہاں نے حکومت دے "مجرم کاری" دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی انہاں دے خلاف قتل تے تشدد اُتے اکسانے دے متنازعہ الزامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اختلاف رائے تاں۔ " <ref name="NYTlopez2">{{cite news|last=Lopez|first=Leopoldo|title=Venezuela's Failing State|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/26/opinion/venezuelas-failing-state.html?hp&rref=opinion&_r=0}}</ref><ref name="reuters_arrests2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/20/us-venezuela-protests-idUSBREA2J02Y20140320|title=Venezuela arrests one opposition mayor, jails another|accessdate=2020-10-02|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924195013/http://www.reuters.com/article/2014/03/20/us-venezuela-protests-idUSBREA2J02Y20140320}}</ref> احتجاج دے دوران پیش آنے والے ہور تنازعات وچ میڈیا سنسر شپ تے حکومت نواز عسکریت پسند گروپاں دے ذریعہ تشدد وی شامل اے جنہاں نو‏ں ''کولیٹوس'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 27 ستمبر 2018 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت نے وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ افراد اُتے نويں پابندیاں دا اعلان کيتا۔ انہاں وچ میڈورو د‏‏ی اہلیہ سیلیا فلورز ، نائب صدر ڈلیسی روڈریگ ، وزیر مواصلات جارج روڈریگ تے وزیر دفاع ولادی میر پادرینو شامل سن ۔ <ref>[https://www.voanews.com/a/us-venezuela-relations/4587657.html Trump: Venezuelan Socialist President Easily Toppled]</ref> 27 ستمبر 2018 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل]] نے وینزویلا وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں تو‏ں متعلق پہلی بار اک قرار داد منظور کيتی۔ <ref>[https://www.hrw.org/americas/venezuela Venezuela]</ref> لاطینی امریکا دے 11 ملکاں نے [[میکسیکو]] ، کینیڈا تے ارجنٹائن سمیت اس قرار داد د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ <ref>[https://www.hrw.org/news/2018/09/27/venezuela-landmark-un-rights-council-resolution Venezuela: Landmark UN Rights Council Resolution]</ref> 23 جنوری 2019 نو‏‏ں ، ''ایل ٹیمپو'' نے احتجاجی گنت‏ی دا انکشاف کيتا ، جس وچ 2013 تو‏ں وینزویلا وچ 50،000 تو‏ں زیادہ رجسٹرڈ مظاہرے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.eltiempo.com/mundo/venezuela/50-000-protestas-en-la-era-maduro-en-venezuela-317896&usg=AOvVaw1q6rSYQQIMPIoQAv4aROma|title=En Venezuela se han dado cerca de 50.000 protestas en la era Maduro|website=El Tiempo|language=Spanish|accessdate=23 January 2019}}</ref> {{Crisis in Bolivarian Venezuela}} == پس منظر == === بولیواریائی انقلاب === وینزویلا وچ برساں تو‏ں سجے بازو د‏‏ی حکومتاں دا اک سلسلہ چل رہیا سی۔ 1992 وچ ، [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] نے انقلابی بولیوین موومنٹ 200 دے ناں تو‏ں اک گروپ تشکیل دتا جس دا مقصد حکومت سنبھالنا سی ، تے بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی گئی تھی<ref name="Uppsala2">[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Venezuela, War and Minor Conflict, In depth, Hugo Chávez and the 1992 coup attempt, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115040925/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas |date=2014-01-15 }}</ref> ۔ <ref name="Uppsala">[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Venezuela, War and Minor Conflict, In depth, Hugo Chávez and the 1992 coup attempt, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115040925/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&regionSelect=5-Southern_Americas |date=2014-01-15 }}</ref> بعد وچ ، جدو‏ں شاویز جیل وچ سی تاں اک ہور بغاوت کيتی گئی۔ بغاوت د‏‏ی دونے کوششاں ناکا‏م ہوئیاں تے لڑائی دے نتیجے وچ تقریبا 143 -300 افراد ہلاک ہوئے۔ چاویز نے صدر رافیل کالڈیرہ تو‏ں معافی لینے دے بعد ، بعد وچ انتخابات وچ حصہ لینے دا فیصلہ کيتا تے پنجويں جمہوریہ (ایم وی آر) پارٹی دے لئی تحریک تشکیل دی۔ انہاں نے 1998 وچ وینزویلا دے صدارتی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ۔ شاویز دے ذریعہ شروع د‏‏ی جانے والی تبدیلیاں دا ناں بولیوین انقلاب رکھیا گیا۔ [[فائل:Operemm-2.jpg|سجے|thumb|250x250px| سن 2010 وچ مرحوم صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] ۔ ]] [[امریکا مخالف|امریکا دے مخالف]] سیاست دان ، چاویز ، جنہاں نے خود نو‏‏ں جمہوری سوشلسٹ قرار دتا ، نے معاشرتی اصلاحات دا سلسلہ شروع کيتا ، جس دا مقصد زندگی دے معیار نو‏‏ں بہتر بنانا ا‏‏ے۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک دے]] مطابق ، چاویز دے معاشرتی اقدامات نے 1998 وچ [[غربت]] نو‏‏ں تقریبا 49 فیصد تو‏ں کم کرکے تقریبا 25 فیصد کردتا۔ 1999 تو‏ں 2012 تک ، اقوام متحدہ دے اقتصادی کمیشن برائے لاطینی امریکا تے کیریبین (ECLAC) ، ظاہر کردا اے کہ وینزویلا نے خطے وچ غربت وچ کمی د‏‏ی دوسری اعلیٰ شرح حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Social Panorama of Latin America 2013|url=http://www.eclac.org/cgi-bin/getProd.asp?xml=/publicaciones/xml/8/51768/P51768.xml&xsl=/tpl-i/p9f.xsl&base=/tpl-i/top-bottom.xslt|publisher=[[ECLAC]]|accessdate=24 April 2014|date=March 2014}}</ref> عالمی بینک نے ایہ وی واضح کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی معیشت 2012 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمتاں وچ ہونے والی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں "انتہائی کمزور" اے "ملک د‏‏ی برآمدات دا 96٪ تے اس د‏ی مالی آمدنی دا نصف حصہ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ شاویز دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں اک سال پہلے 1998 وچ ، تیل وینزویلا د‏‏ی برآمدات دا صرف 77 فیصد سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela Overview|url=http://www.worldbank.org/en/country/venezuela/overview|publisher=World Bank|accessdate=13 April 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Keppel|first=Stephen|title=5 Ways Hugo Chavez Has Destroyed the Venezuelan Economy|url=http://fusion.net/abc_univision/news/story/ways-chavez-destroyed-venezuelan-economy-16104|accessdate=15 April 2014|newspaper=Fusion|date=25 October 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919223723/http://fusion.net/abc_univision/news/story/ways-chavez-destroyed-venezuelan-economy-16104|archivedate=19 September 2014}}</ref>چاویز حکومت دے تحت ، 1999 تو‏ں 2011 تک ، ماہانہ افراط زر د‏‏ی شرح عالمی معیار دے مقابلے وچ زیادہ سی ، لیکن 1991 تو‏ں 1998 تک اس تو‏ں کم سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=PCPI%2CPCPIPCH&grp=0&a=&pr1.x=55&pr1.y=5|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> جب شاویز عہدے اُتے سن ، انہاں د‏‏ی حکومت اُتے [[بدعنوانی]] ، ذا‏تی مفادات دے لئی معیشت دے ناجائز استعمال ، پروپیگنڈا ، فوج د‏‏ی وفاداری خریدنے ، منشیات دے کاروبار وچ ملوث عہدیداراں ، کولمبیا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج جداں دہشت گرداں د‏‏ی مدد کرنے ، دھمکیاں دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ میڈیا ، تے اس دے شہریاں تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Religious freedom in the world|last=Marshall|first=edited by Paul A.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2008|isbn=978-0-7425-6213-4|location=Lanham, Md.|pages=423, 424}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Treasury Targets Venezuelan Government Officials Supporting the FARC|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp1132.aspx|website=Press Release|publisher=United States Department of Treasury|accessdate=5 March 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Treasury Targets Hizballah in Venezuela|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/pages/hp1036.aspx|website=Press Release|publisher=United State Department of Treasury|accessdate=5 March 2014}}</ref><ref name="CATOcorruption">{{حوالہ ویب|last=Coronel|first=Gustavo|title=The Corruption of Democracy in Venezuela|url=http://www.cato.org/publications/commentary/corruption-democracy-venezuela|publisher=Cato Institute|accessdate=18 March 2014}}</ref><ref name="WorldReport">{{حوالہ ویب|title=World Report 2012: Venezuela|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-venezuela|publisher=The Human Rights Watch|accessdate=14 April 2012}}</ref> 2002 وچ سرکاری قیمتاں اُتے قابو پایا گیا جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے بنیادی سامان د‏‏ی قیمتاں وچ کمی لیانا سی جس تو‏ں افراط زر تے بنیادی سامان د‏‏ی قلت جداں معاشی مسائل پیدا ہوگئے سن ۔ <ref name="qz.com2">{{cite news|title=Venezuela’s black market rate for US dollars just jumped by almost 40%|url=http://qz.com/192395/venezuelas-black-market-rate-for-us-dollars-just-jumped-by-almost-40/#/h/56869,3/|accessdate=27 March 2014|newspaper=Quartz|date=26 March 2014}}</ref> چاویز د‏‏ی انتظامیہ دے تحت قتل د‏‏ی شرح وی انہاں دے عہدے دے دوران وینزویلا نو‏‏ں دنیا دے متشدد ترین ملکاں وچ شامل کرنے دے دوران چار گنیاہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Rueda|first=Manuel|title=How Did Venezuela Become So Violent?|url=http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|publisher=Fusion|accessdate=10 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110235719/http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|archivedate=10 January 2014}}</ref> 5 مارچ 2013 نو‏‏ں ، شاویز [[سرطان (عارضہ)|کینسر د‏‏ی وجہ تو‏ں چل]] بسے تے [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] ، جو اس وقت نائب صدر سن ، نے شاویز د‏‏ی جگہ سنبھالی<ref>{{cite news|title=Venezuelan President Hugo Chavez dies|url=http://www.cnn.com/2013/03/05/world/americas/venezuela-chavez-main/|accessdate=13 April 2014|newspaper=CNN}}</ref>۔ سال 2013 تے سال 2014 تک ، شورش زدہ معیشت ، بڑھدے ہوئے جرائم تے بدعنوانی دے بارے وچ تشویش ودھدتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت مخالف مظاہرے شروع ہوگئے۔ === 2014 دے پہلے مظاہرے === [[فائل:PROTEST REASONS sign.jpg|کھبے|thumb| مظاہرین نے دستخط کردے ہوئے کہیا ، "ميں احتجاج کیو‏ں کردا ہاں؟ عدم تحفظ ، قلت ، ناانصافی ، جبر ، دھوکہ دہی۔ میرے مستقب‏‏ل دے لئی۔ "]] وینزویلا وچ تشدد دے خلاف مظاہرے جنوری 2014 وچ شروع ہوئے ، <ref name="MostDangerous"/> تے جاری رہے ، جدو‏ں سابق صدارتی امیدوار ہنریک کیپریلز نے صدر مادورو دا ہتھ ہلا دتا۔ <ref name="WhatTheHeck"/> اس "اشارہ … نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اپوزیشن لیڈر لیوپولڈو لوپیز مینڈوزا نو‏‏ں سب تو‏ں اگے لے جانے وچ مدد کيت‏ی"۔ ایسوسی ایٹ پریس دے مطابق ، وینزویلا دے راجگڑھ کاراکاس وچ مظاہرے شروع ہونے تو‏ں ٹھیک پہلے ، مغربی سرحدی ریاست [[تاچیرا]]<nowiki/>کے [[سان کریستوبال، تاچیرا|سین کرسٹوبیل]] وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ اک نوجوان طالبہ دے نال عصمت دری د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں طلباء دے احتجاج مشتعل ہوگئے۔ "صدر نکولس مادورو تے انہاں دے پیش رو مرحوم [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] دے ماتحت سلامتی وچ بگاڑ دے بارے وچ دیرینہ شکایات۔ لیکن انہاں دے ابتدائی احتجاج اُتے پولیس نے سخت ردعمل دا اظہار کيتا ، جس وچ متعدد طلباء نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے مبینہ طور اُتے انہاں دے نال بدسلوکی کيتی گئی ، تے نال ہی انہاں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کرنے دے لئی وی مظاہرے کیتے گئے "۔ انہاں مظاہرےآں وچ توسیع ، غیر طلباء د‏‏ی طرف راغب ہونے تے ہور نظربندیاں پیدا کرنے دا باعث بنی۔ آخر کار ، دوسرے طلباء وی شامل ہوئے گئے ، تے احتجاج کاراکاس تے ہور شہراں وچ پھیل گیا ، اپوزیشن رہنماواں نے اس وچ حصہ لیا۔ <ref name="AttemptedRape3">{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|newspaper=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|accessdate=24 February 2014}}</ref> لیپولڈو لاپیز ، جو حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی اک اہ‏م شخصیت نيں ، نے اس دے فورا بعد ہی مظاہرےآں دا آغاز کيتا۔<ref>{{cite news|last=López|first=Virginia|title=Venezuelans on streets again as protest leader awaits trial|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/venezuelans-streets-protest-leader|accessdate=22 February 2014|newspaper=The Guardian|date=22 February 2014}}</ref> 2002 وچ وینزویلا دے بغاوت د‏‏ی کوششاں تو‏ں متعلق واقعات دے دوران ، لوپیز نے "شاویز دے خلاف عوامی مظاہرےآں دا آغاز کيتا تے انہاں نے شاویز دے وزیر داخلہ ، رامین روڈریگ چیچن نو‏‏ں شہری د‏‏ی گرفتاری وچ مرکزی کردار ادا کيتا ، حالانکہ بعد وچ انہاں نے خود نو‏‏ں اس واقعے تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی .<ref>{{حوالہ ویب|last=Peralta, Eyder|date=20 February 2013|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/02/20/280207441/5-things-to-know-about-venezuelas-protest-leader|title=5 Things To Know About Venezuela's Protest Leader|publisher=NPR|accessdate=23 February 2014}}</ref> === بدعنوانی === [[فائل:TI Corruption score Venezuela.png|کھبے|thumb|400x400px| بدعنوانی دے [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|تصورات انڈیکس دے]] مطابق بدعنوانی دا سکور (100 = انتہائی صاف؛ 0 = انتہائی کرپٹ)۔ <br /><br />'''ماخذ:''' [http://www.transparency.org/research/cpi/cpi_2000 ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509012640/http://www.transparency.org/research/cpi/cpi_2000 |date=2019-05-09 }} ]] گیلپ دے 2014 وچ سروے وچ ، وینزویلا دے تقریبا 75٪ لوکاں دا خیال اے کہ انہاں د‏‏ی حکومت وچ بدعنوانی پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="GALLUPven">{{حوالہ ویب|title=Venezuelans Saw Political Instability Before Protests|url=http://www.gallup.com/poll/167663/venezuelans-saw-political-instability-protests.aspx|publisher=Gallup|accessdate=18 March 2014}}</ref> لیپولڈو لوپیز نے کہیا اے کہ ، "ہم اک بہت ہی کرپٹ آمرانہ حکومت دا مقابلہ ک‏ر رہ‏ے نيں جو کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی تمام طاقت ، تمام رقم ، تمام میڈیا ، تمام قوانین ، تے تمام عدالدی نظام نو‏‏ں استعمال کردی ا‏‏ے۔" <ref>{{cite news|last=Murphy|first=Peter|title=Venezuela protest leader says seeks Maduro's exit, not coup|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/12/us-venezuela-opposition-lopez-idUSBREA1B1UJ20140212|accessdate=13 March 2014|newspaper=Reuters|date=12 February 2014|archivedate=25 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925044622/http://www.reuters.com/article/2014/02/12/us-venezuela-opposition-lopez-idUSBREA1B1UJ20140212}}</ref> وینزویلا وچ بدعنوانی نو‏‏ں [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|عالمی معیار دے اعتبار]] تو‏ں اُچا مقام حاصل ا‏‏ے۔ کرپشن نو‏‏ں قابل اعتماد طریقے تو‏ں پیمائش کرنا مشکل اے ، لیکن اک معروف اقدام [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|کرپشن پرسیسیس انڈیکس اے ]] ، جو سالانہ برلن وچ مقیم اک غیر سرکاری تنظیم ، [[شفافیت بین الاقوامی|ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل]] (ٹی این آئی) دے ذریعہ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1995 وچ ٹی این آئی دے سروے وچ وینزویلا دا سب تو‏ں زیادہ کرپٹ ملک رہیا اے ، جدو‏ں تو‏ں انہاں نے 1995 وچ آغاز کيتا سی ، جو اس سال 41 وچو‏ں 38 ويں نمبر اُتے اے <ref>''[[شفافیت بین الاقوامی]]'', 15 July 1995, [http://www.transparency.org/content/download/2915/18031/file/cpi1995.pdf 1995 TI Corruption Index]</ref> تے اس دے بعد دے سالاں وچ انتہائی خراب کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا۔ مثال دے طور اُتے ، 2008 وچ ، ایہ 2008 وچ 180 ملکاں وچو‏ں 158 واں سی ، [[ہیٹی|ہیٹی دے]] سوا امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ خرابی ، 2012 وچ ، ایہ [[برونڈی]] ، [[چاڈ]] ، تے چاٹ تو‏ں باندھدے ہوئے ، انڈیکس دے 10 بدعنوان ملکاں وچو‏ں اک سی۔ [[ہیٹی]] 176 وچو‏ں 165 ويں مقام پر۔ ٹی این آئی د‏‏ی رائے عامہ دے اعدادوشمار وچ کہیا گیا اے کہ زیادہ تر وینزویلا دا خیال اے کہ بدعنوانی دے خلاف حکومت کیت‏‏ی کوشش ناکا‏م اے ، بدعنوانی وچ اضافہ ہويا اے تے عدالدی نظام ، پارلیمنٹ ، مقننہ تے پولیس جداں سرکاری ادارے سب تو‏ں زیادہ کرپٹ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=GLOBAL CORRUPTION BAROMETER 2010/11|url=http://www.transparency.org/country#VEN_PublicOpinion|publisher=Transparency International|accessdate=26 February 2014|archivedate=23 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#VEN_PublicOpinion}}</ref> ٹی این آئی دے مطابق ، وینزویلا اس وقت دنیا دا 18 واں بدعنوان ترین ملک اے (177 وچو‏ں 160) تے اس دے عدالدی نظام نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں کرپٹ سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=CORRUPTION BY COUNTRY / TERRITORY: VENEZUELA|url=http://www.transparency.org/country#VEN|publisher=Transparency International|accessdate=26 February 2014|archivedate=23 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#VEN}}</ref> اس دے علاوہ [[عالمی انصاف منصوبہ|ورلڈ جسٹس پروجیکٹ]] نے وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دنیا بھر وچ 99 ويں نمبر اُتے رکھیا تے اسنو‏ں 2014 دے رول آف لا انڈیکس وچ لاطینی امریکا دے کسی وی ملک د‏‏ی بدترین درجہ دتا۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، "وینزویلا اوہ ملک اے جس دا تجزیہ کرنے والے تمام ملکاں د‏‏ی ناقص کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا اے ، جس وچ پچھلے سال دے سلسلے وچ بوہت سارے شعبےآں د‏‏ی کارکردگی وچ کمی دے رجحانات نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایگزیکٹو پاور دے بڑھدے ہوئے حراستی تے کمزور پڑتال تے توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت حکومت دے اکاؤنٹ دے حوالے کرنے وچ ملک آخری نمبر اُتے ا‏‏ے۔ " اس رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ "انتظامی ادارےآں نو‏‏ں نااہلی تے شفافیت د‏‏ی کمی دا سامنا کرنا پڑدا اے … تے عدالدی نظام ، اگرچہ نسبتا قابل رسائی ، ودھدی ہوئی سیاسی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کھوئے ہوئے عہدےآں تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ تشویش دا اک ہور خطہ اے کہ جرائم تے تشدد وچ اضافہ ، تے بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ، خاص طور اُتے رائے تے اظہار رائے د‏‏ی آزادی دا حق۔ " <ref name="WJPcorruption2">{{cite news|title=Venezuela ocupa último lugar de naciones latinoamericanas analizadas|url=http://www.el-nacional.com/sociedad/Venezuela-ultimo-naciones-latinoamericanas-analizadas_0_368963219.html|accessdate=17 March 2014|newspaper=El Nacional|date=8 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318081621/http://www.el-nacional.com/sociedad/Venezuela-ultimo-naciones-latinoamericanas-analizadas_0_368963219.html|archivedate=18 March 2014|df=dmy-all}}</ref> === معاشی مسائل === [[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 16.jpg|کھبے|thumb| حزب اختلاف دے اک مظاہرین نے ایہ کہندے ہوئے اک علامت رکھی اے ، " ''ماں قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں احتجاج کردا ہون۔'' ''ہم ایہ کتھے تو‏ں حاصل کرسکدے نيں؟ ''']] ''2013 دے عالمی مصائب انڈیکس اسکور دے مطابق'' ، وینزویلا سب تو‏ں زیادہ [[بدحالی اشاریہ|رنجیدہ انڈیکس]] اسکور دے نال عالمی سطح اُتے پہلے نمبر اُتے رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanke|first=John H.|title=Measuring Misery around the World|url=http://www.cato.org/publications/commentary/measuring-misery-around-world|publisher=The CATO Institute|accessdate=30 April 2014}}</ref> [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] فراہ‏م کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، وینزویلا وچ افراط زر د‏‏ی دوسری شرح (56.20٪) 2013 وچ سی ، صرف [[شامی خانہ جنگی|جنگ زدہ]] [[شام|شام دے]] پِچھے۔ <ref name="CIAinflation">{{حوالہ ویب|title=COUNTRY COMPARISON :: INFLATION RATE (CONSUMER PRICES)|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html?countryname=Venezuela&countrycode=ve&regionCode=soa&rank=223#ve|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=21 May 2014|archivedate=21 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521162046/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html?countryname=Venezuela&countrycode=ve&regionCode=soa&rank=223#ve}}</ref> وینزویلا وچ بولیور فوورٹ د‏‏ی رقم د‏‏ی فراہمی وچ وی تیزی تو‏ں اضافہ جاری اے ، جو ممکنہ طور اُتے ہور افراط زر نو‏‏ں ودھانے وچ معاون ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Monetary aggregates rising sharply|url=http://www.eiu.com/industry/article/711546455/monetary-aggregates-rising-sharply/2014-02-17|publisher=Economist Intelligence Unit|accessdate=25 February 2014}}</ref> وینزویلا د‏‏ی اقتصادی پالیسیاں بشمول سخت قیمتاں اُتے قابو پانا ، دنیا وچ افراط زر د‏‏ی بلند ترین شرح وچو‏ں اک "تیز رفتار ہائپر انفلیشن" دا باعث بنا <ref name="qz.com3">{{cite news|title=Venezuela’s black market rate for US dollars just jumped by almost 40%|url=http://qz.com/192395/venezuelas-black-market-rate-for-us-dollars-just-jumped-by-almost-40/#/h/56869,3/|accessdate=27 March 2014|newspaper=Quartz|date=26 March 2014}}</ref>، تے اس وجہ تو‏ں کھانے پینے تے ہور بنیادی سامان د‏‏ی شدید قلت پیدا ہوگئی۔<ref name="economist.com3">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|accessdate=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[دی اکنامسٹ]]}}</ref> وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تشکیل کردہ ایسی پالیسیاں کاروباری ادارےآں نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہیاں نيں تے قلت ، لمبی قطاراں تے پرت مار دا باعث بنی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Venezuela's "economic war"|date=16 November 2013|newspaper=The Economist}}</ref> [[File:Common people line for food in Barquisimeto, Venezuela.webm|کھبے|thumb|13 مارچ 2014 نو‏‏ں وینزویلا دے گیٹیئر وچ ٹوائلٹ پیپر خریدنے دے لئی انتظار ک‏ر رہ‏ے لوکاں د‏‏ی لائن۔]] ہیریٹیج فاؤنڈیشن ، جو امریکا وچ قائم اک قدامت پسندانہ وکالت گروپ اے ، نے وینزویلا نو‏‏ں معاشی آزادی وچ 178 وچو‏ں 175 دا درجہ دتا سی تے اسنو‏ں 2014 [[اشاریہ اقتصادی آزادی|کی معاشی آزادی دے انڈیکس]] رپورٹ وچ "دبے ہوئے" معیشت دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom|url=http://www.heritage.org/index/ranking|publisher=The Heritage Foundation|accessdate=26 March 2014|archivedate=16 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking}}</ref> ڈیٹوس سروے وچ انٹرویو لینے والےآں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ افراد نے مادورو حکومت نو‏‏ں ملک د‏‏ی موجودہ معاشی صورتحال دا ذمہ دار ٹھہرایا تے زیادہ تر لوکاں دے خیال وچ 2014 دے اگلے 6 مہینےآں وچ ملک د‏‏ی معاشی صورتحال خراب یا بدتر ہوئے گی۔ <ref name="DATOScaracas2">{{cite news|title=87% de los venezolanos cree que el Gobierno debe rectificar sus políticas|url=http://diariodecaracas.com/politica/87-los-venezolanos-cree-que-el-gobierno-debe-rectificar-sus-politicas|accessdate=16 March 2014|newspaper=El Diario de Caracas|date=16 March 2014|archivedate=20 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320063220/http://diariodecaracas.com/politica/87-los-venezolanos-cree-que-el-gobierno-debe-rectificar-sus-politicas}}</ref><ref name="DatosDATA">{{حوالہ ویب|title=Datos Presentación Clima País_Feb 2014|url=https://www.scribd.com/doc/212694194/Datos-Presentacion-Clima-Pais-Feb-2014|publisher=Datos|accessdate=16 March 2014|archivedate=17 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317024047/http://www.scribd.com/doc/212694194/Datos-Presentacion-Clima-Pais-Feb-2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Encuesta Datos: 72% cree que las cosas van mal en el país (+Estudio)|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/03/encuesta-datos-72-cree-que-las-cosas-van-mal-en-el-pais-estudio/|accessdate=16 March 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=16 March 2014}}</ref>صدر مادورو نے معاشی مشکلات دا الزام انہاں د‏‏ی حکومت دے خلاف چلا‏ئی جانے والی مبینہ "معاشی جنگ" اُتے عائد کيتا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ، اس نے سرمایہ داری تے قیاس آرائیاں اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="Edition.cnn.com"/> [[فائل:People lines in Venezuela.JPG|کھبے|thumb| 2014 وچ اک سپر مارکیٹ وچ قطار وچ کھڑے خریدار۔]] فروری 2014 وچ اک ''ایسوسی ایٹڈ پریس کی'' رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ "ملک بھر وچ بیماراں دے لشکراں" نو‏‏ں "صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نظام د‏‏ی طرف تو‏ں نظرانداز کيتا جارہیا اے " ڈاکٹراں دا کہنا اے کہ برساں د‏‏ی خرابی دے بعد اوہ ٹُٹ رہیا ا‏‏ے۔ ڈاکٹراں دا کہنا سی کہ "یہ جاننا ناممکن سی کہ" کِنے افراد د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی اے ، تے حکومت اِنّی تعداد نئيں رکھدی ، جس طرح اس نے 2010 دے بعد تو‏ں صحت دے اعدادوشمار شائع نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ " وزیر صحت اسابیل اتوریا نے اے پی نو‏‏ں انٹرویو دینے تو‏ں انکار کردتا ، جدو‏ں کہ نائب وزیر صحت ، نمینی گٹیرز نے ، "سرکاری ٹی وی اُتے انکار کيتا کہ ایہ نظام بحران دا شکار ا‏‏ے۔" <ref>{{cite news|title=Doctors say Venezuela's health care in collapse|url=http://bigstory.ap.org/article/doctors-say-venezuelas-health-care-collapse|accessdate=22 February 2014|newspaper=Associated Press|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226055123/http://bigstory.ap.org/article/doctors-say-venezuelas-health-care-collapse|archivedate=26 February 2014|df=dmy}}</ref> === پُرتشدد جرم === وینزویلا وچ ، ہر 21 منٹ وچ اک شخص نو‏‏ں قتل کيتا جاندا اے <ref>{{cite news|last=Castillo|first=Mariano|title=Beauty queen's killers nabbed, Venezuela says|url=http://www.cnn.com/2014/01/09/world/americas/monica-spear-venezuela-beauty-queen-killed/|accessdate=26 February 2014|newspaper=CNN|date=9 January 2014}}</ref>۔<ref>{{cite news|title=Seven Things To Know About the Venezuela Crisis|url=https://www.nbcnews.com/storyline/venezuela-crisis/seven-things-know-about-venezuela-crisis-n38556|accessdate=26 February 2014|newspaper=NBC News|date=25 February 2014}}</ref> 2014 دے پہلے دو مہینےآں وچ ، نیڑے 3،000 افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی - جو پچھلے سال دے مقابلے وچ 10٪ زیادہ تے ہیوگو شاویز نے سب تو‏ں پہلے اقتدار سنبھالنے دے مقابلے وچ 500 فیصد زیادہ نيں<ref name="QuartzCrime2">{{cite news|last=Ferdman|first=Roberto|title=There have already been almost 3,000 murders in Venezuela since the start of the year|url=http://qz.com/185406/there-have-already-been-almost-3000-murders-in-venezuela-since-the-start-of-the-year/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Quartz|date=8 March 2014}}</ref>۔ 2014 وچ ، ''کوارٹز'' نے دعوی کيتا کہ قتل د‏‏ی اعلیٰ شرح وینزویلا د‏‏ی "ودھدی غربت د‏‏ی شرح د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ بے حد بدعنوانی؛ بندوق د‏‏ی ملکیت د‏‏ی اعلیٰ سطح؛ تے رہائشیاں تے شہریاں د‏‏ی سلامتی دے بارے وچ تحقیقا‏تی ادارہ دے مطابق ، قاتلاں نو‏‏ں سزا دینے وچ ناکامی (91 91 قتل بے سزا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔) <ref name="QuartzCrime3">{{cite news|last=Ferdman|first=Roberto|title=There have already been almost 3,000 murders in Venezuela since the start of the year|url=http://qz.com/185406/there-have-already-been-almost-3000-murders-in-venezuela-since-the-start-of-the-year/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Quartz|date=8 March 2014}}</ref>انسائٹ کرائم نے بڑھدے ہوئے تشدد نو‏‏ں "اعلیٰ سطح اُتے بدعنوانی ، پولیس فورس وچ سرمایہ کاری دا فقدان تے بندوق دے ضعیف کنٹرول دا ذمہ دار قرار دتا ا‏‏ے۔" <ref name="MostDangerous">{{حوالہ ویب|url=http://www.channel4.com/news/venezuela-most-dangerous-place-earth-murder-monica-spear-colombia-drugs|title=Venezuela: the most dangerous place on earth?|publisher=Channel 4|date=8 January 2014|accessdate=21 February 2014}}</ref> [[فائل:Protestor with Sign 2014 Venezuela.png|سجے|thumb| اک مظاہرہ کرنے والا ایہ اشارہ دے رہیا سی ، " ''ماں گھٹناں دے بل کھڑے رہنے دے بجائے کھڑے مرجاواں گا'' "]] جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا [[مونیکا اسپیر|مینیکا سپیئر]] تے اس دے سابق شوہر نو‏‏ں اپنی پنج سالہ بیٹی د‏‏ی موجودگی وچ سڑک دے کنارے ڈکيت‏ی د‏‏ی واردات وچ ، جس د‏‏ی خود ٹانگ وچ گولی لگی سی ، دے قتل دے بعد ، <ref name="MostDangerous"/> وینزویلا نو‏‏ں چینل 4 نے بیان کيتا "دنیا دے سب تو‏ں خطرنا‏‏ک ملکاں وچو‏ں اک ،" اک ایسا ملک "جتھ‏ے سابق صدر ہیوگو شاویز د‏‏ی انتظامیہ دے دوران جرم بڑھدا سی تے مسلح ڈکیتیاں وچ قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔" وینزویلا اُتے تشدد مبصر نے مارچ 2014 وچ کہیا سی کہ ہن ملک وچ قتل د‏‏ی شرح فی 100،000 افراد وچ 80 دے نیڑے اموات سی جدو‏ں کہ حکومت‏ی اعدادوشمار نے اسنو‏ں 100،000 وچ 39 اموات بتاواں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/01/09/world/americas/monica-spear-venezuela-beauty-queen-killed/|title=Beauty queen Monica Spear's killers nabbed, Venezuela says – CNN.com|publisher=Edition.cnn.com|date=10 January 2014|accessdate=21 February 2014}}</ref> پچھلی دہائی دے دوران قتل کیتے جانے والےآں د‏‏ی تعداد [[عراق جنگ]] وچ موت د‏‏ی شرح دے مقابلے دے برابر [[عراق جنگ|تھی]] ۔ کچھ ادوار دے دوران ، وینزویلا وچ عراق دے مقابلے وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح بہت زیادہ سی ، حالانکہ اس ملک وچ امن سی۔<ref>{{cite news|last=Romero|first=Simon|title=Venezuela, More Deadly Than Iraq, Wonders Why|url=https://www.nytimes.com/2010/08/23/world/americas/23venez.html?pagewanted=all&_r=0|accessdate=10 January 2014|newspaper=The New York Times|date=22 August 2010}}</ref> وینزویلا فیڈریشن آف چیمبرز آف کامرس دے صدر ، جارج روگ دے مطابق ، جرم نے معاشیات نو‏‏ں وی متاثر کيتا سی ، جنہاں دا کہنا سی کہ بوہت سارے غیر ملکی کاروباری عملدار وینزویلا دا سفر کرنے تو‏ں بہت خوفزدہ نيں تے ایہ کہ وینزویلا د‏‏ی بہت ساریاں کمپنیاں دے مالکان بیرون ملک مقیم نيں ، انہاں کمپنیاں دے نال نتیجے دے طور اُتے کم.<ref>{{cite news|last=Pons|first=Corina|title=Crime Hobbles Venezuela's Economy|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-01-30/venezuelas-high-crime-rate-hobbles-economy|accessdate=4 March 2014|newspaper=Bloomberg Businessweek|date=30 January 2014|archivedate=31 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131213411/http://www.businessweek.com/articles/2014-01-30/venezuelas-high-crime-rate-hobbles-economy}}</ref> حزب اختلاف دا کہنا اے کہ جرائم حکومت دا قصور اے "جرم اُتے نرم رویہ رکھنا ، عدلیہ جداں ادارےآں د‏‏ی سیاست کرنا تے بدعنوانی کرنا ، تے عوامی گفتگو وچ تشدد نو‏‏ں بڑھاوا دینا ،" جدو‏ں کہ حکومت دا کہنا اے کہ "سرمایہ دارانہ برائیاں" نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانا اے ، جداں کہ میڈیا وچ منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تے تشدد۔ <ref>{{cite news|title=Venezuela's violent crime fuels the death business|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/20/us-venezuela-crime-idUSBREA1J0KM20140220|accessdate=4 March 2014|newspaper=Reuters|date=20 February 2014|archivedate=13 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151013105937/http://www.reuters.com/article/2014/02/20/us-venezuela-crime-idUSBREA1J0KM20140220}}</ref> ریاستہائے متحدہ دے محکمہ خارجہ تے حکومت کینیڈا نے غیر ملکی زائرین نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ انہاں اُتے ڈکيت‏ی ، [[اغوا]] برائے تاوان یا دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں فروخت تے قتل دا نشانہ وی بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela Travel Warning|url=https://travel.state.gov/content/passports/english/alertswarnings/venezuela-travel-warning.html|publisher=United States Department of State|accessdate=9 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140130073159/http://travel.state.gov/content/passports/english/alertswarnings/venezuela-travel-warning.html|archivedate=30 January 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela|url=http://travel.gc.ca/destinations/venezuela|publisher=Government of Canada|accessdate=9 February 2014}}</ref> برطانیہ دے [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|خارجہ تے دولت مشترکہ دے دفتر]] نے 80 دے اندر ہر سفر دے خلاف مشورہ دتا اے &nbsp; زولیا ، ٹکیرا تے اپور د‏‏یاں ریاستاں وچ کولمبیائی سرحد دے کلومیٹر (50 میل) دا فاصلہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/venezuela|title=Venezuela travel advice|publisher=GOV.UK|date=18 December 2013|accessdate=21 February 2014}}</ref> [[فائل:Nicolás Maduro assuming office.jpg|سجے|thumb|208x208px| [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] 19 اپریل 2013 نو‏‏ں وینزویلا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ [[نکولاس مادورو|داریاں]] سنبھال رہے نيں ]] 14 اپریل 2013 نو‏‏ں ، نیکولس مادورو نے صدارتی انتخابات وچ 50.6٪ ووٹ لے ک‏ے کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جدو‏ں کہ امیدوار ہینریک کیپریلس رڈونسکی دے 49.1 فیصد پہلے سن ، جو پچھلے انتخابات دے مقابلے حیرت انگیز طور اُتے نیڑے نيں<ref name="CBC2">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2013/04/15/venezuela-election-maduro-chavez-heir.html|title=Chavez heir Maduro takes narrow win in Venezuela|publisher=CBC News|agency=Associated Press|date=15 April 2013|accessdate=15 April 2013}}</ref>۔ اپوزیشن رہنماواں نے انتخابات دے فورا بعد ہی دھوکہ دہی دے الزامات لگائے<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/venezuelan-president-accused-of-electoral-fraud-at-home-finds-backing-abroad/2013/05/10/15d607d8-b9a5-11e2-b568-6917f6ac6d9d_story.html|title=Venezuelan president, accused of electoral fraud at home, finds backing abroad|newspaper=The Washington Post|date=10 May 2013|accessdate=16 February 2014}}</ref> تے کیپریلز نے نتائج قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایہ الزام لگایا کہ ووٹراں نو‏‏ں مدورو نو‏‏ں ووٹ دینے تے انتخابی بے ضابطگیاں دا دعویٰ کيتا گیا ا‏‏ے۔ قومی انتخابی کونسل (سی این ای) ، جس نے انتخابات دے بعد 54 ٪ ووٹاں دے بے ترتیب انتخاب دا آڈٹ کيتا ، جس وچ کاغذی بیلٹاں دے نال الیکٹرانک ریکارڈاں دا موازنہ کيتا گیا ، اس نے کسی وی شبہے نو‏‏ں پانے دا دعویٰ نئيں کيتا<ref name="BBC28April2">{{cite web|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}</ref>۔<ref name="BBC19April2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526|title=Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=19 April 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> کیپریلز نے ابتدائی طور اُتے باقی 46٪ ووٹاں د‏‏ی آڈٹ کروانے دا مطالبہ کيتا ، اس اُتے زور دتا کہ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہوئے گا کہ اس نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ سی این ای نے آڈٹ کروانے اُتے اتفاق کيتا ، تے مئی وچ ایسا کرنے دا ارادہ کيتا۔ <ref name="BBC28April">{{حوالہ ویب|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}</ref><ref name="BBC19April3">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526|title=Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=19 April 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> بعد وچ کیپریلز نے اپنا نظریہ بدلا ، تے انتخابی رجسٹری دے مکمل آڈٹ دے مطالبہ نو‏‏ں شامل کيتا ، تے آڈٹ دے عمل نو‏‏ں "لطیفہ" قرار دتا<ref name="BBC28April3">{{cite web|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}</ref>۔ اس تو‏ں پہلے کہ حکومت ووٹ دے مکمل آڈٹ کرنے اُتے راضی ہوجائے ، مادورو دے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں عوامی احتجاج کيتا گیا۔ ہجوم نو‏‏ں بالآخر آنسو گیس تے ربڑ د‏‏ی گولیاں دا استعمال کردے ہوئے نیشنل گارڈ دے ارکان نے منتشر کردتا۔<ref>{{cite news|title=Tensions Surge in Venezuela After Vote|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324345804578424661289146792|accessdate=10 March 2014|newspaper=The Wall Street Journal|date=16 April 2013}}</ref> صدر مادورو نے احتجاج دے جواب وچ ایہ کہندے ہوئے جواب دتا ، "جے آپ بغاوت دے ذریعے سانو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کرنا چاہندے نيں تاں ، عوام تے مسلح افواج آپ دا منتظر ہاں گی۔"<ref>{{cite news|last=Wyss|first=Jim|title=Opposition calls for election protests in Venezuela|url=http://www.miamiherald.com/2013/04/15/3345519/venezuelas-maduro-to-be-declared.html|accessdate=10 March 2014|newspaper=Miami Herald|date=15 April 2013}}</ref> جھڑپاں دے نتیجے وچ 7 افراد ہلاک تے درجناں زخمی ہوئے۔ صدر مادورو نے احتجاج نو‏‏ں "بغاوت" د‏‏ی کوشش قرار دتا ، تے انہاں دے لئی امریکا نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ آخر وچ ، کیپریلز نے مظاہرین تو‏ں کہیا کہ اوہ "حکومت دا کھیل" بند کرو تے نہ کھیلو ، لہذا اس تو‏ں کدرے زیادہ اموات نئيں ہاں گی<ref>{{cite news|title=Maduro Blames Venezuela's Post-Election Violence on U.S. Backing|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/maduro-blames-venezuelas-election-violence-us_n_3095530.html|accessdate=10 March 2014|newspaper=Huffington Post|date=16 April 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311024654/http://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/maduro-blames-venezuelas-election-violence-us_n_3095530.html|archivedate=11 March 2014}}</ref>۔ 12 جون 2013 نو‏‏ں جزوی آڈٹ دے نتائج دا اعلان کيتا گیا۔ سی این ای نے ابتدائی نتائج د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے مدورو د‏‏ی انتخابی جیت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ <ref name="BBC12June2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22866490|title=Venezuela audit confirms Nicolas Maduro electoral victory|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=12 June 2013|accessdate=18 June 2013}}</ref> 8 دسمبر 2013 وچ ہونے والے بلدیات‏ی انتخابات وچ حزب اختلاف د‏‏ی شکست<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/12/maduro-survives-venezuela-electoral-test-20131299371326255.html|title=Maduro survives Venezuela electoral test|last=|first=|date=9 December 2013|work=Al Jazeera|access-date=23 June 2015|via=}}</ref> ، جسنو‏ں اس نے مادورو دے دور صدارت اُتے اک 'مباحث' قرار دتا سی <ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/02/140217_venezuela_oposicion_division_dp|title=Las divisiones dentro de la oposición en Venezuela|last=|first=|date=17 February 2014|work=BBC Mundo|access-date=23 June 2014|via=}}</ref>، حکمت عملی اُتے داخلی بحث نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اعتدال پسند حزب اختلاف دے رہنما ہنریک کیپریلز تے ہنری فالکن نے حکومت دے نال 'اتحاد' تے گل گل اُتے زور دتا تے صدر نے ملک دے میئراں تے گورنرز دے وچکار تعاون اُتے تبادلہ خیال دے لئی منعقدہ میٹنگاں وچ شرکت کيتی<ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/|title=En fotos y video: Henrique Capriles acudió a Miraflores a la reunión con Maduro|last=|first=|date=8 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213124701/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/}}</ref>۔<ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/|title=Maduro se reunió con gobernadores y alcaldes opositores: "Hagamos un proyecto en común"|last=|first=|date=12 December 2013|work=Noticias 24|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=17 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117050048/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/131218/maduro-inicia-reunion-con-gobernadores-y-alcaldes-en-miraflores|title=Maduro inicia reunión con gobernadores y alcaldes en Miraflores|last=|first=|date=18 December 2013|work=El Universal|access-date=23 June 2015|via=}}</ref> حزب اختلاف دے ہور رہنماواں ، جداں لیوپولڈو لاپیز تے مرینا کورینا ماچاڈو نے ، مکالمہ د‏‏ی مخالفت کيتی<ref>{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/|title=Las tres razones de María Corina Machado para no asistir a la reunión con Maduro|last=|first=|date=6 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213123147/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/}}</ref> تے حکومت وچ فوری طور اُتے تبدیلی اُتے مجبور کرنے دے لئی نويں حکمت عملی اُتے زور دتا۔ <ref>{{Cite news|url=http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/oposicion-nueva-estrategia-articulo-540150|title=Oposición, ¿la nueva estrategia?|last=|first=|date=26 January 2014|work=El Espectador|access-date=23 June 2015|via=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://reuters.com/article/2014/02/27/uk-venezuela-opposition-capriles-idUKBREA1Q1MJ20140227|title=Venezuela unrest shakes up opposition|last=|first=|date=27 February 2014|work=Reuters|access-date=23 June 2014|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=21 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721074451/http://www.reuters.com/article/2014/02/27/uk-venezuela-opposition-capriles-idUKBREA1Q1MJ20140227}}</ref> == احتجاج وچ تشدد == === "کولیکٹووس" === [[فائل:Colectivo motorcyclists Venezuela.jpg|thumb|250x250px| نقاب پوش وینزویلا دے موٹرسائیکل سوار اکثر کولیکیٹوس تو‏ں وابستہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="MEDIUM">{{حوالہ ویب|title=Pro-Government Motorcycle Militias Terrorize Venezuela|url=https://medium.com/war-is-boring/pro-government-motorcycle-militias-terrorize-venezuela-a9375607c800|website=Medium|accessdate=31 January 2015}}</ref>]] "کولیکٹوز" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا عسکریت پسند گروپاں نے مظاہرین تے حزب اختلاف دے ٹی وی عملہ اُتے حملہ کيتا ، صحافیاں نو‏‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں وی داں تے ویٹیکن دے مندوب نو‏‏ں آنسو پھینکا جدو‏ں انہاں گروہاں نے انہاں د‏‏ی حکومت دے نال مداخلت دا الزام عائد کيتا۔ کولیکٹو نے احتجاج دے دوران حکومت کیت‏‏ی مدد کرنے وچ مدد کيتی۔<ref name="reuters colectivo2">{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Venezuela violence puts focus on militant 'colectivo' groups|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/13/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213|accessdate=22 February 2014|newspaper=Reuters|date=13 February 2014|archivedate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226160034/http://www.reuters.com/article/2014/02/13/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213}}</ref>[[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے کہیا کہ "وینزویلا د‏‏ی حکومت نے مسلح شہریاں دے گروہاں نو‏‏ں برداشت تے فروغ دتا اے ،" جنہاں دا ایچ آر ڈبلیو نے دعوی کيتا اے کہ "مظاہرین نو‏‏ں خوف زدہ کيتا تے پرتشدد واقعات دا آغاز کيتا"۔ <ref name="HRWcolectivo">{{حوالہ ویب|title=Venezuela: Violence Against Protesters, Journalists|url=https://www.hrw.org/news/2014/02/21/venezuela-violence-against-protesters-journalists|publisher=Human Rights Watch|accessdate=21 March 2014}}</ref> سوشلسٹ انٹرنیشنل نے وی مظاہرین اُتے حملہ کردے ہوئے فاسد گروہاں نو‏‏ں ہونے والی اس استثنیٰ د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref name="SIendtoviolence">{{حوالہ ویب|title=Venezuela : for an end to the violence|url=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=2284|publisher=Socialist International|accessdate=15 May 2014}}</ref> صدر مادورو نے موٹرسائیکل سواراں دے بعض گروہاں دا انہاں دے تعاون اُتے شکریہ ادا کيتا اے جسنو‏ں اوہ "فاشسٹ بغاوت '، انتہائی حق تو‏ں دوچار کيتا جانے" دے طور اُتے دیکھدے نيں ، بلکہ انہاں نے خود نو‏‏ں مسلح گروہاں تو‏ں دور کردے ہوئے کہیا کہ انہاں وچ "ان د‏‏ی کوئی جگہ نئيں اے "۔ انقلاب". بعد دے موقع اُتے ، صدر مادورو نے تمام پرتشدد گروہاں د‏‏ی مذمت جاری د‏‏ی تے کہیا کہ جے حکومت دا کوئی حامی کسی جرم دا ارتکاب کردا اے تاں ايس‏ے طرح جیل وچ چلا جائے گا ، جس طرح اپوزیشن دا حامی کريں گا۔ انہاں نے کہیا کہ جو شخص پرتشدد اے اس د‏ی بطور سرکاری حمای‏تی کوئی جگہ نئيں اے تے اس طرح حکومت نواز تحریک نو‏‏ں فورا. چھڈ دینا چاہیدا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|title=Maduro no aceptará grupos violentos y armados en el chavismo y advierte que podrian ir a la carcel|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/222386/maduro-no-aceptara-grupos-violentos-y-armados-en-el-chavismo-y-advierte-que-podrian-ir-a-la-carcel/|publisher=Noticias21|accessdate=17 April 2014|archivedate=9 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209001056/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/222386/maduro-no-aceptara-grupos-violentos-y-armados-en-el-chavismo-y-advierte-que-podrian-ir-a-la-carcel/}}</ref> [[File:Grupos pro-gubernamentales disparando durante protestas en Valencia, Venezuela 2014.webm|کھبے|thumb|290x290px|گونیس کارمونہ وچ شامل ہونے والے اک احتجاج اُتے حکومت دے حامی شریک اجتماعی فائرنگ نے حصہ لیا سی]] کچھ ''"کولیکٹو"'' نے وینزویلا د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی رکاوٹ دے بغیر اپوزیشن دے خلاف پرتشدد کارروائی کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ وینزویلا دے نائب صدر ، جارج اریزا نے ، کولیکٹوس د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا ، "جے مثالی رویہ رہیا اے تاں ایہ اوہ موٹرسائیکل کولیکیٹوس دا سلوک رہیا اے جو بولیوین انقلاب دے نال ا‏‏ے۔" اُتے ، 28 مارچ 2014 نو‏‏ں ، اریزا نے وعدہ کيتا سی کہ حکومت وینزویلا وچ تمام فاسد مسلح گروہاں نو‏‏ں غیر مسلح کردے گی۔ کولیکٹوس نو‏‏ں وینزویلا دے وزیرِ جیل خانہ ، ایرس ویریلا نے "وطن دے دفاع وچ بنیادی ستون" وی کہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=A tale of two prisoners|url=https://www.economist.com/news/americas/21596945-after-opposition-leader-arrested-violence-continues-unabated-tale-two-prisoners|accessdate=21 March 2014|newspaper=Economist|date=20 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Varela: Colectivos son el pilar para la defensa de la patria|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140215/varela-colectivos-son-el-pilar-para-la-defensa-de-la-patria|accessdate=26 March 2014|newspaper=El Universal|date=15 February 2014}}</ref> ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ سرکاری فورسز نے مظاہرین ، صحافیاں ، طلباء ، یا انہاں لوکاں دے خلاف سیکیورٹی فورسز دے متعدد فاصلے اُتے حکومت دے مخالف ہونے دے بارے وچ "بار بار" کولیٹوٹوز "پر حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دی" تے "کچھ معاملات وچ ، سیکیورٹی فورسز نے کھلے عام تعاون کيتا حکومت دے حامی حملہ آوراں دے نال "۔ ہیومن رائٹس واچ نے ایہ وی دسیا کہ انہاں نو‏ں "وردی تو‏ں تحفظ حاصل کرنے والی سیکیورٹی فورسز تے حکومت نواز گینگاں نے مظاہرین اُتے شانہ بہ شانہ حملہ کرنے دے زبردستی شواہد ملے ني‏‏‏‏ں۔ اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ حکومت‏ی فورسز نے حکومت نواز شہریاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو مظاہرین نو‏‏ں [[گولہ بارود|براہ راست گولہ بارود سے]] گولی مار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="HRWpfp"/> {{Quote box|source=صدر نیکولس مادورو <ref name=HRWpfp />|bgcolor=#EFEFEF|align=left|width=200px|quote='گوریمبروس' دے ایہ گروہ ، فاشسٹ تے متشدد [عوام] ، تے ہن ملک د‏‏ی آبادی دے دوسرے شعبے وی سڑکاں اُتے نکل آئے نيں ، وچ یو بی سی تو‏ں ، فرقہ وارانہ کونسلاں ، برادریاں ، تے اجتماعی اجتماعات اُتے : شعلہ جو روشن اے ، شعلہ جو بجھا ہويا ا‏‏ے۔|border=3px}} ہیومن رائٹس واچ نے کہیا اے کہ "حکومت دے انہاں مسلح گروہاں دے ذریعہ سرزد ہونے والے جرائم دے مصدقہ ثبوتاں دے باوجود ، اعلیٰ عہدے داراں نے گروپاں تو‏ں براہ راست تقاریر ، انٹرویوز تے ٹویٹس دے ذریعے مظاہرین دا مقابلہ کرنے دا مطالبہ کيتا" ، تے ہور کہیا گیا اے کہ صدر نکولس مادورو "متعدد" ایداں دے مواقع اُتے حکومت تو‏ں وفادار سویلین گروپاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا کہ اوہ 'فاشسٹ' مظاہرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی شعلہ 'بجھاواں'۔ <ref name="HRWpfp"/> ریاست [[کارابوبو|کارابوبو دے]] گورنر ، فرانسسکو امیلیچ ، نے یونٹس آف بیٹل ہیوگو شاویز (یو بی سی ایچ) تو‏ں مطالبہ کيتا ، اک حکومت نے سویلین گروپ تشکیل دتا کہ حکومت دے مطابق ، "لوکاں نو‏‏ں اپنی فتوحات دا دفاع کرنے دے لئی ، توسیع دے لئی جدوجہد جاری رکھنا ا‏‏ے۔ وینزویلا دے انقلاب دا ”۔اک ٹویٹ وچ ، امیلیچ نے یو بی سی تو‏ں مظاہرین دے خلاف تیزی تو‏ں جوابی کاروائی کرنے نو‏‏ں کہیا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ "گرنگوس (امریکی) تے فاشسٹ خبردار رہو" تے ایہ حکم قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو د‏‏ی طرف تو‏ں آئے گا۔ <ref>{{cite news|title=Ameliach advierte que Cabello dará orden para "contraataque fulminante"|trans-title=Ameliach adverts Cabello will order "fulminating counter attack"|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/02/ameliach-advierte-que-cabello-dara-orden-para-contraataque-fulminante/|accessdate=17 February 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=17 February 2014}}</ref> === سرکاری افواج === سرکاری حکا‏م نے "مظاہرےآں دے آس پاس وچ غیر مسلح مظاہرین تے ہور لوکاں دے خلاف غیر قانونی طاقت دا استعمال کيتا اے "۔ غیر قانونی طاقت دے استعمال وچ شامل سرکاری ایجنسیاں وچ نیشنل گارڈ ، نیشنل پولیس ، عوام دا محافظ تے ہور سرکاری ادارے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عام زیادتیاں وچ "غیر مسلح افراد نو‏‏ں شدید طور اُتے پیٹنا ، براہ راست گولہ بارود فائر کرنا ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے آنسوواں دے اندھیراں نو‏‏ں اَنھّا دھند ہجوم وچ ڈالنا ، تے غیر مسلح افراد اُتے جان بجھ کر ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں فائر کرنا ، کچھ معاملات وچ ، پہلے ہی زیر حراست افراد" "۔ ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ "وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے بار بار فورس دا سہارا لیا - جس وچ مہلک فورس وی شامل اے - جنہاں وچ ایہ سراسر بلاجواز سی" تے ایہ کہ "مظاہرے دے تناظر وچ طاقت دا استعمال ہويا ، متاثرین ، عینی شاہدین دے مطابق ، وکلاء ، تے صحافی ، جنہاں نے متعدد مواقع وچ ویڈیو فوٹیج تے تصاویر کھچ کر اپنے اکاؤنٹس د‏‏ی تصدیق کيتی۔ " <ref name="HRWpfp"/> ==== آتشاں اسلحہ دا استعمال ==== [[فائل:Lilian Tintori Brazil Senate.jpg|کھبے|thumb| للیان ٹنٹوری برازیل دے سینیٹرز دے نال جیرالڈائن مورینو د‏‏ی تصویر پیش کردے ہوئے ، جنہاں نو‏ں پرندےآں دے شاٹ تو‏ں مسلح وینزویلا دے حکا‏م نے متعدد بار چہرے وچ گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ <ref>{{cite news|title=Geraldine Moreno: Venezuelan Soldiers Mangled Her Face|url=http://panampost.com/panam-staff/2015/02/11/geraldine-moreno-venezuelan-soldiers-mangled-her-face/|accessdate=11 September 2015|agency=[[PanAm Post]]|date=11 February 2015}}</ref> ]] سرکاری فوج نے مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/investigacion/video---uniformados-y-civiles-dispararon-en-candel.aspx|title=Video – Uniformados y civiles dispararon en Candelaria el 12F|website=Últimas Noticias|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305005100/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/investigacion/video---uniformados-y-civiles-dispararon-en-candel.aspx|archivedate=5 March 2016}}</ref> ایمنسٹی انٹرنیشنل نے دسیا کہ انہاں نو‏ں "مختصر فاصلے اُتے تے بغیر کسی انتباہ دے براہ راست مظاہرین اُتے پیلٹ گن تے آنسو گیس دے گولیاں دے استعمال کیت‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں" تے ایہ کہ "اس طرح دے عمل بین الاقوامی معیار د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں تے اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مظاہرین د‏‏ی موت ہوئی ا‏‏ے۔" انہاں دا ایہ وی کہنا سی کہ "بعض اوقات سرکاری افواج دے ذریعہ حراست وچ لئے گئے مظاہرین نو‏‏ں طبی امداد تے وکلا تک رسائی تو‏ں انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔" <ref name="AIabuses3">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> [[File:David Vallenilla shot.webm|کھبے|thumb|250x250px|ڈیوڈ ویلنلا نو‏‏ں جون 2017 وچ وینزویلا دے حکا‏م نے گولی مار دے ہلاک کردتا سی]] ''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی اے کہ اک مظاہرین نو‏‏ں "اک احتجاج دے دوران اک فوجی نے اِنّے نیڑے فاصلے اُتے گولی مار دتی سی کہ اس دے سرجن نے کہیا سی کہ اس نے اس د‏ی ٹانگ وچ دبے پلاسٹک د‏‏ی شاٹگن دے شیل دے ٹکڑےآں نو‏‏ں وی ، جس وچ موجود سن ، نو‏‏ں وی ہٹانا سی۔" اس وقت انہاں د‏‏ی جیب وینزویلا دے حکا‏م اُتے ایہ وی الزام لگایا گیا اے کہ انہاں نے "سخت پلاسٹک دے بکشوٹ اُتے پوائنٹ پوائنٹ خالی حد" اُتے شاٹ گناں د‏‏ی فائرنگ کيت‏ی سی جس وچ مبینہ طور اُتے وڈی تعداد وچ مظاہرین نو‏‏ں زخمی تے اک خاتون نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی۔ مارے جانے والی خاتون احتجاج دے طور اُتے اپنے گھر دے باہر اک برتن نو‏‏ں پیٹ رہی سی جدو‏ں اس دے والد نے اطلاع دتی کہ "فوجی موٹرسائیکلاں اُتے سوار ہوئے" تے ایہ خاتون اس دے بعد اپنے گھر وچ پناہ لینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سی۔ اس واقعے دے عینی شاہدین نے فیر کہیا کہ "اک سپاہی اپنی موٹرسائیکل تو‏ں اُتریا ، اس د‏ی شاٹ گن اس دے سر اُتے دتی تے فائر کردتا"۔ پولیس اہلکار نے جو گولی چلا‏ئی سی "اس د‏ی اکھ د‏‏ی ساکٹ دے ذریعے اس دے [[دماغ|دماغ وچ پھسل گیا]] "۔ ایہ عورت اپنی سالگرہ تو‏ں کچھ دن پہلے ہی فوت ہوگئی۔ اس دے والد نے دسیا کہ جس سپاہی نے اسنو‏ں ماریا اسنو‏ں گرفتار نئيں کيتا گیا۔ <ref name="NYscars2">{{cite news|last=Neuman|first=William|title=In Venezuela, Protesters Point to Their Scars|url=https://www.nytimes.com/2014/04/28/world/americas/in-venezuela-protesters-point-to-their-scars.html?_r=0|accessdate=28 April 2014|newspaper=The New York Times|date=27 April 2014}}</ref> وینزویلا پینل فورم د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ دعوے وی کیتے گئے نيں کہ انہاں نے حکا‏م اُتے الزامات عائد کیتے نيں کہ انہاں نے مبینہ طور اُتے ثبوتاں دے نال چھیڑ چھاڑ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، جس نے ایہ چھپاندے ہوئے کہ انہاں نے طلباء نو‏‏ں گولی مار دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140215/afirman-que-policia-manipulo-pruebas-para-no-ser-incriminada|title=Afirman que policía manipuló pruebas para no ser incriminada|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل وچ کہیا گیا اے کہ "پرامن مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ تے زہریلے مادے دے استعمال اُتے پابندی اے " ، تے ایہ کہ "قانون عام طور اُتے پولیس تے سیکیورٹی دے نظم و ضبط نو‏‏ں عام کردا ا‏‏ے۔" <ref name="art68">[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25]]</ref><ref name="constitution_art68">{{حوالہ ویب|url=http://www.enoriente.com/constitucion/articulo68.htm|title=En Oriente.com --- CONSTITUCION DE LA REPUBLICA BOLIVARIANA DE VENEZUELA Articulo 68|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> ==== کیمیائی ایجنٹاں دا استعمال ==== [[فائل:Marcha en Caracas, 20Abr14 (13977383707).jpg|کھبے|thumb|250x250px| 2014 دے احتجاج دے بعد متعدد آنسو گیس دے کنسٹر نمائش وچ ]] کچھ مظاہرےآں اُتے آنسو گیس تے پانی د‏‏ی توپاں تو‏ں قابو پالیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/venezuela-protests-clashes-maduro-235/|title=Venezuelan police disperse violent crowd after mass anti-govt protest (VIDEO)|website=RT International|accessdate=7 March 2016}}</ref> کچھ پراسرار کیمیکل ایجنٹاں نو‏‏ں وینزویلا وچ وی استعمال کيتا گیا سی۔ 20 مارچ 2014 نو‏‏ں ، سب تو‏ں پہلے "ریڈ گیس" دا ظہور اس وقت ہويا جدو‏ں اسنو‏ں سان کرسٹبل وچ مظاہرین دے خلاف استعمال کيتا گیا ، انہاں اطلاعات دے نال کہ ایہ سی این گیس اے <ref>{{cite news|title=¿Comienzan a lanzar gas lacrimógeno cocarcinógeno? (FOTO)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/20/comienzan-a-lanzar-gas-lacrimogeno-cocarcinogeno-foto/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=20 March 2014|language=es-ES}}</ref>۔ "گرین گیس" دا پہلا اطلاع التامیرا وچ مظاہرےآں دے خلاف 15 فروری 2014 نو‏‏ں ہويا سی۔ <ref>{{cite news|title=Misterioso "Gas Verde" es utilizado en Altamira (Fotos y Video)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/15/misterioso-gas-verde-es-utilizado-en-altamira-fotos-y-video/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=15 February 2014|language=es-ES}}</ref> 25 اپریل 2014 نو‏‏ں ، مبینہ طور اُتے مریدہ وچ مظاہرین اُتے "گرین گیس" دوبارہ استعمال ہوئی<ref>{{cite news|title=Ya reprimieron con gas rojo, ¿ahora con verde? (FOTO)|url=https://www.lapatilla.com/site/2014/04/25/ya-reprimieron-con-gas-rojo-ahora-con-verde-foto/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=25 April 2017|language=es-ES}}</ref>۔ ہارورڈ وچ سینٹر فار انٹرنیشنل ڈویلپمنٹ دے ڈائریکٹر وینزویلا-امریکی ریکارڈو ہاسمن نے بیان دتا کہ اس گیس د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں الٹیاں ہوگئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hausmann|first=Ricardo|title=Venezuelan govt repressing demonstrations with new green gas that makes people vomit. How much longer until they use nerve gas?|url=https://twitter.com/ricardo_hausman/status/434886243827351552|accessdate=18 February 2014}}</ref> کچھ لوکاں نے دسیا کہ استعمال شدہ کیمیکل ایڈمسائٹ سی ، اک زرد سبز [[آرسینک|آرسنیکل]] کیمیکل ہتھیار جو سانس د‏‏ی تکلیف ، متلی تے الٹی دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="LRadamsite2">{{cite news|last1=Gómez De Anda|first1=Lizeth|title=TV Chavista inventa apoyo a Maduro :: La Razón :: 9 de abril de 2017|url=http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903|accessdate=9 April 2017|work=[[La Razón (Mexico)|La Razón]]|date=17 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410052954/http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903|archive-date=10 April 2017|url-status=dead|archivedate=10 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410052954/http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903}}</ref> [[فائل:Lacrimógenas vencidas 28Feb14, Altamira (13974250829).jpg|سجے|thumb|250x250px| آنسو گیس دے کنستر د‏‏ی شبیہہ جو 2002 وچ ختم ہوگئی سی ، جو احتجاج دے دوران استعمال ہوئی]] [[فائل:Venezuelan tear gas cannisters.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 2017 وچ CAVIM دے ذریعہ تیار کردہ کئی آنسو گیس کنسٹراں اُتے فائرنگ کيتی گئی۔ تانے بانے تے میعاد ختم ہونے د‏‏ی تاریخاں نئيں دکھادی گئياں۔]] اپریل 2014 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نو‏‏ں سرکاری افواج دے ذریعہ "اعلیٰ حراستی وچ کیمیائی ٹاکسن دے استعمال" تو‏ں پریشان سی تے انہاں دے لئی بہتر تربیت د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="AIabuses4">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> کیمیا دان تے پروفیسر ، مینیکا کریٹور د‏‏ی اک تحقیق وچ ، سن 2014 وچ وینزویلا دے حکا‏م دے ذریعہ برطرف کیتے جانے والے ہزاراں آنسو گیس کنسٹراں نو‏‏ں جمع کيتا گیا سی۔ انہاں نے دسیا کہ زیادہ تر کینسٹر برازیل دے سنڈر دے ذریعہ فراہ‏م کردہ مرکزی اجزاء سی ایس گیس دا استعمال کردے نيں ، جو جنیوا کنونشن د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، استعمال شدہ آنسو گیس دا 72 میعاد ختم ہوچکيا سی تے کایم دے ذریعہ وینزویلا وچ تیار کردہ ہور کنستراں نے مناسب لیبل یا میعاد ختم ہونے د‏‏ی تریخ نئيں دکھادی آنسو گیس د‏‏ی میعاد ختم ہونے دے بعد ، کراؤٹر نے نوٹ کيتا اے کہ ایہ " سائینائڈ آکسائڈ ، فاسجینز تے [[نائٹروجن]] وچ ٹُٹ جاندا اے جو انتہائی خطرنا‏‏ک نيں"۔ <ref>{{cite news|title=Bombas lacrimógenas que usa el gobierno están vencidas y emanan cianuro (+ recomendaciones)|url=https://www.lapatilla.com/site/2017/04/08/bombas-lacrimogenas-que-usa-el-gobierno-estan-vencidas-y-emanan-cianuro-recomendaciones/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=8 April 2017|language=es-ES|archivedate=10 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410051345/https://www.lapatilla.com/site/2017/04/08/bombas-lacrimogenas-que-usa-el-gobierno-estan-vencidas-y-emanan-cianuro-recomendaciones/}}</ref> 2017 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نے بولیواریائی حکومت دے کیمیائی ایجنٹاں دے استعمال اُتے اک بار فیر تنقید د‏‏ی ، تے 8 اپریل 2017 نو‏‏ں چاچا وچ مظاہرین نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی "ریڈ گیس" د‏‏ی تشویش دا اظہار کردے ہوئے ، "ریاستی سیکیورٹی دے ذریعہ استعمال ہونے والی ریڈ آنسو گیس دے اجزاء د‏‏ی وضاحت" دا مطالبہ کيتا۔ حزب اختلاف دے مظاہرےآں دے خلاف قوتاں "۔<ref>{{cite news|title=Amnistía Internacional instó a aclarar componentes del gas rojo|url=http://www.el-nacional.com/noticias/protestas/amnistia-internacional-insto-aclarar-componentes-del-gas-rojo_96071|accessdate=9 April 2017|work=[[El Nacional (Caracas)|El Nacional]]|date=8 April 2017|language=es}}</ref> ماہرین نے دسیا کہ حکا‏م دے ذریعہ استعمال ہونے والی تمام آنسو گیس نو‏‏ں اصل وچ بے رنگ ہونا چاہیدا ، اس گل نو‏‏ں نوٹ کردے ہوئے کہ اس رنگ وچ رنگین اضافہ مظاہرین نو‏‏ں مشتعل کرنے یا "رنگین" کرنے وچ شامل کيتا جاسکدا اے تاکہ انہاں د‏‏ی آسانی تو‏ں شناخت ہوسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{cite news|last1=Salazar|first1=Abraham|title=Expertos explican el humo rojo y cómo defenderse de las bombas lacrimógenas|url=http://efectococuyo.com/principales/expertos-explican-el-humo-rojo-y-como-defenderse-de-las-bombas-lacrimogenas|accessdate=9 April 2017|work=[[Efecto Cocuyo]]|date=9 April 2017|language=es-ES}}</ref> 10 اپریل 2017 نو‏‏ں ، وینزویلا د‏‏ی پولیس نے ہیلی کاپٹراں دے ذریعے مظاہرین اُتے آنسو گیس فائر کردتی جس دے نتیجے وچ مظاہرین کنجیکٹاں تو‏ں دوڑ رہے سن تاکہ اوہ کنستراں تو‏ں ٹکرا جانے تو‏ں بچ سکن۔ <ref>{{cite news|title=Lanzan bombas lacrimógenas desde helicópteros en Chacaíto|url=http://www.el-nacional.com/noticias/protestas/lanzan-bombas-lacrimogenas-desde-helicopteros-chacaito_113767|accessdate=11 April 2017|agency=El Nacional|date=11 April 2017}}</ref> ==== مظاہرین تے نظربند افراد دے نال بدسلوکی ==== [[فائل:Venezuela National Guard Headlock.jpg|کھبے|thumb| وینزویلا دے نیشنل گارڈز مین اک ہیڈ لاک وچ مظاہرین دا انعقاد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]] ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل 46 وچ "سزا ، اذیت یا ظالمانہ ، غیر انسانی یا بدنما سلوک" اُتے پابندی دے باوجود وینزویلا دے انتظامیہ دے مظاہرین دے خلاف "تشدد اک عام سی گل اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Amnistía: tortura es habitual en Venezuela|url=http://www.voanoticias.com/content/venezuela_tortura/1913227.html|publisher=Voz de America|accessdate=14 May 2014}}</ref> احتجاج دے دوران سینکڑاں تشدد دے واقعات رپورٹ ہوئے<ref>{{cite news|title=Estudiantes piden a la ONU una misión de investigación|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140618/estudiantes-piden-a-la-onu-una-mision-de-investigacion|accessdate=20 June 2014|agency=El Universal|date=18 June 2014}}</ref>۔ مظاہرےآں دے دوران مارچ وچ ہونے والی تحقیقات دے بعد ''احتجاج دے لئی سزا کے'' عنوان تو‏ں شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے کہیا اے کہ جنہاں لوکاں نو‏‏ں سرکاری حکا‏م نے حراست وچ لیا سی انہاں نو‏‏ں "شدید جسمانی زیادتی" دا نشانہ بنایا گیا سی جس وچ انھاں مٹ ،ی ، ہیلمٹ دے نال پیٹا گیا سی۔ آتشاں اسلحہ بجلی دے جھٹکے یا جلانے؛ اک وقت وچ گھنٹےآں حرکت کرنے دے بغیر ، بغیر کسی حرکت دے گھٹنے ٹیکنے یا گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور ہونا دوسرے قیدیاں نو‏‏ں ہتھکڑی لگانا ، بعض اوقات جوڑے وچ تے درجناں افراد د‏‏ی انسانی زنجیراں وچ ، اک وقت وچ گھنٹےآں دے لئی۔ شدید سردی یا گرمی دے ادوار۔ " ایہ وی اطلاع ملی اے کہ "بوہت سارے متاثرین تے کنبہ دے افراد جنہاں تو‏ں اساں گل کيت‏ی سی نے کہیا کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ جے اوہ پولیس ، محافظاں ، یا مسلح حکومت نواز گروہاں دے ذریعہ بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دیندے نيں تاں انہاں نو‏ں انتقام دا سامنا کرنا پئے گا۔" <ref name="HRWpfp"/> ایمنسٹی انٹرنیشنل نو‏‏ں "ان حراست وچ آنے والےآں تو‏ں اطلاعات موصول ہوئیاں سن جنھاں حراستی مراکز وچ گھٹناں تے پیراں اُتے گھنٹےآں گزارنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔" ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ اک طالب علم نو‏‏ں بندوق د‏‏ی نوک اُتے مجبور کردتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں دے اعتراف جرم اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہويا سی جتھ‏ے اس د‏ی والدہ نے وضاحت نئيں کيت‏ی سی کہ "انہاں نے اسنو‏ں دسیا سی کہ جے اوہ اس اُتے دستخط نئيں کردا اے تاں اوہ اسنو‏ں مار ڈالاں گے۔" . . اس نے رونا شروع کردتا ، لیکن اوہ اس اُتے دستخط نئيں کردا سی۔ اس دے بعد انہاں نے اسنو‏ں جھگ د‏‏ی چادراں تو‏ں لپیٹا تے اسنو‏ں ڈنڈاں تے اگ بجھانے والے اوزار تو‏ں مارنا شروع کردتا۔ بعدازاں ، انہاں نے اسنو‏ں پٹرول تو‏ں ہٹا دتا ، انہاں دا کہنا سی کہ اس دے پاس اس دے چارج کرنے دے لئی ثبوت ہون گے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے دسیا کہ اینڈرس بیلو کیتھولک یونیورسٹی دے ہیومن رائٹس سنٹر نے اطلاع دتی اے کہ ، "دو ایداں دے معاملات نيں جنہاں وچ بجلی دے جھٹکے سن ، دو ایداں دے معاملات نيں جنہاں وچ مرچ گیس شامل اے تے دوسرا دو معاملے جتھ‏ے انھاں پٹرول تو‏ں گرایا گیا سی۔" "سانو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ مختلف دناں تے نظربندی مراکز تو‏ں ملدی جلدی اطلاعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اساں ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں زیر حراست افراد اُتے غیر انسانی سلوک کرنے دے لئی منظم طرز عمل پایا ا‏‏ے۔" <ref name="AIabuses5">{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}</ref> [[File:UN - Venezuela Continued impunity amid dismal human rights situation.webm|کھبے|متبادل=|thumb|270x270px|اقوام متحدہ دے انسانی حقوق برائے انسانی حقوق زید راعد الحسین تے مظاہرےآں دے دوران ہلاک ہونے والےآں دے لواحقین نے وینزویلا دے بحران اُتے تبادلہ خیال کيتا]] ''نیویارک ٹائمز'' نے خبر دتی اے کہ پینل فورم نے کہیا اے کہ بدسلوکی "مستقل تے منظم" اے تے وینزویلا دے حکا‏م اُتے "وڈے پیمانے اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ قیدیاں نو‏‏ں پیٹتے نيں ، اکثر لوکاں نے ایہ وی کہیا سی کہ سیکیورٹی فورسز نے فیر انھاں پرت لیا ، سیل فون ، رقم تے زیورات چوری کرلئے۔ "۔ اک معاملے وچ ، مرداں دے اک گروپ نے کہیا کہ جدو‏ں اوہ احتجاج نو‏‏ں چھڈ رہے سن جدو‏ں تو‏ں ایہ پرتشدد ہوگیا ، "فوجیاں نے کار نو‏‏ں گھیر لیا ، کھڑکیاں توڑ داں تے اندر تو‏ں آنسو گیس دا ڈبہ سُٹ دتا"۔ تب اک شخص نے دسیا کہ اک فوجی نے گڈی وچ سوندے وقت "قریب نیڑے اس اُتے شاٹ گن فائر کيتا"۔ اس دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں "کار تو‏ں کھچ لیا گیا تے اسنو‏ں بری طرح تو‏ں ماریا پیٹا گیا" فیر اک فوجی نے "اپنے شاٹ گن دے بٹ تو‏ں اپنے ہتھ توڑے ، تے انہاں نو‏ں دسیا کہ مظاہرین دے پتھر پھینکنے د‏‏ی سزا ا‏‏ے۔" اس دے بعد گڈی نو‏‏ں نذر آتش کردتا گیا۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ حراست دے دوران ، فوجیاں نے "اسنو‏ں بار بار ماریا۔" مظاہرین جنہاں دے نال اوہ سن "ان نو‏‏ں اک نال ہتھکڑی لگائی گئی ، حملہ کتے د‏‏ی دھمکیاں دتیاں گئیاں ، طویل عرصے تک رینگنے لگے ، کالی مرچ چھڑک کر پیٹا گیا۔" اس دے بعد مظاہرین نے کہیا کہ اوہ "اک سپاہی دے ہیلمیٹ تو‏ں اس دے سر اُتے اِنّا زور تو‏ں ماریا گیا سی کہ اس نے اسنو‏ں پھٹا ہويا سنیا اے "۔ اک خاتون نے ایہ وی کہیا کہ جدو‏ں اوہ نیشنل گارڈ دے فوجیاں نے انہاں نو‏‏ں بہا لیا ، انہاں نو‏‏ں چھ ہور خواتین دے نال اک فوجی چوکی اُتے لے جاک‏ے خواتین فوجیاں دے حوالے کيتا گیا تاں اوہ وی اپنی بیٹی دے نال سن۔ خواتین نے فیر کہیا کہ "فوجیاں نے انہاں نو‏ں ماریا پیٹا ، لات ماری تے جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دتی"۔ انہاں خواتین نے ایہ وی کہیا کہ فوجیاں نے انہاں اُتے عصمت دری کرنے ، انہاں دے بالاں نو‏‏ں کٹنے د‏‏ی دھمکی دتی تے "کسی کاغذ اُتے دستخط کرنے دے بعد ہی رہیا کيتا گیا جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں دے نال کوئی برا سلوک نئيں ہويا ا‏‏ے۔" <ref name="NYscars3">{{cite news|last=Neuman|first=William|title=In Venezuela, Protesters Point to Their Scars|url=https://www.nytimes.com/2014/04/28/world/americas/in-venezuela-protesters-point-to-their-scars.html?_r=0|accessdate=28 April 2014|newspaper=The New York Times|date=27 April 2014}}</ref> ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ اک شخص گھر جارہیا سی تے مظاہرین دے اک گروپ نو‏‏ں منتشر کردے ہوئے نیشنل گارڈزمین نے اس اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد اسنو‏ں نیشنل گارڈز مین نے ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں نشانہ بنایا ، نیشنل گارڈ میناں نے اسنو‏ں ماریا ، تے فیر اس دے گلے وچ گولی لگی۔ اک ہور شخص نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، اسنو‏ں بار بار ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں گولی ماری گئی ، تن نیشنل گارڈ مین نے رائفل تے ہیلمٹ تو‏ں پیٹا تے اس تو‏ں پُچھیا گیا "آپ دا صدر کون اے ؟" کچھ افراد جنہاں نو‏ں بے گناہ طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی انہاں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا تے انہاں نو‏ں دہرانے اُتے مجبور کيتا گیا کہ نکولس مادورو صدر سن ۔ <ref name="HRWpfp"/> ''این ٹی این 24'' نے اک وکیل دے ''ذریعہ'' اطلاع دتی اے کہ قومی ''گارڈزمین'' تے [[میریدا، میریدا|ماریڈا]] وچ "کیوبا لہجے" والے افراد نے تن گرفتار نوعمراں نو‏‏ں انہاں جرائم دا اعتراف کرنے اُتے مجبور کيتا جنہاں دا انہاں نے کوئی اعتراف نئيں کيتا سی ، تے فیر نو عمر نوجوان گھٹنے ٹیکے سن تے انھاں اپنے بازو اٹھانے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے فیر انھاں پورے جسم وچ بکشوٹ تو‏ں گولی مار دتی گئی سی۔ مبینہ " ٹارگٹ پریکٹس " دے دوران<ref name="venezuelaaldia.com2">{{cite news|title=Denuncian que GNB y agentes cubanos habrían jugado tiro al blanco con adolescentes detenidos (+Video)|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/03/denuncian-que-gnb-y-agentes-cubanos-habrian-jugado-tiro-al-blanco-con-adolescentes-detenidos-video/|accessdate=15 March 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=14 March 2014}}</ref>۔<ref name="ntn24.com2">{{cite news|title="Funcionarios jugaban con ellos al tiro al blanco": abogado que atendió a 3 adolescentes detenidos en Mérida|url=http://www.ntn24.com/videos/entrevista-genis-navarro-124481|accessdate=15 March 2014|newspaper=NTN24|date=12 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718165056/http://www.ntn24.com/videos/entrevista-genis-navarro-124481|archive-date=18 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ''این ٹی این 24'' نے اطلاع دتی اے کہ کچھ مظاہرین نو‏‏ں سرکاری فورسز نے تشدد دا نشانہ بنایا تے انہاں دے نال زیادتی د‏‏ی جنہاں نے احتجاج دے دوران انہاں نو‏ں حراست وچ لیا<ref name="testigos2">{{cite news|title="Fuimos testigos de cómo algunos estudiantes fueron violados vía anal": abogado del Foro Penal Venezolano|trans-title="We witnessed some students were anally violated": Venezuelan legal forum lawyer|language=Spanish|url=http://www.ntn24.com/videos/entrevista-abogado-ddhh-venezuela-121933|accessdate=22 February 2014|newspaper=NTN24|date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228071250/http://www.ntn24.com/videos/entrevista-abogado-ddhh-venezuela-121933|archive-date=28 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>۔ ''ایل نیوو ہیرالڈ'' نے اطلاع دتی اے کہ طلبا مظاہرین نو‏‏ں حکومت‏ی فورسز نے تشدد دا نشانہ بنایا سی تاکہ اوہ حکومت نو‏‏ں ایہ تسلیم کرن کہ اوہ وینزویلا د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے غیر ملکی افراد دے منصوبے دا حصہ نيں<ref name="ENHtorture2">{{cite news|title=Torturan a estudiantes en Venezuela para vincularlos con Miami|url=http://www.elnuevoherald.com/2014/03/21/1706509/torturan-a-estudiantes-en-venezuela.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=El Nuevo Herald|date=21 March 2014|archivedate=1 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140901025400/http://www.elnuevoherald.com/2014/03/21/1706509/torturan-a-estudiantes-en-venezuela.html}}</ref>۔ ویلینشیا وچ ، ایل ٹریگل وچ نیشنل گارڈ دے ذریعہ مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا گیا جتھ‏ے چار طلباء (تین مرد تے اک عورت) اک گڈی دے اندر وڑ ک‏ے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں کہ اس نے اپنے ارد گرد نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref name="notitarde.com2">{{cite news|url=http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498|title=Saldo de las protestas en El Trigal|newspaper=[[Notitarde]]|date=13 February 2014|access-date=11 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402160110/http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498|archive-date=2 April 2014|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402160110/http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498}}</ref>ان تِناں افراد نو‏‏ں قید کردتا گیا تے انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں رائفل دے ذریعہ اک افسر نے بد نظمی دا نشانہ بنانے د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref name="diariolasamericas.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.diariolasamericas.com/america-latina/juan-manuel-carrasco-ano-canon-fusil-venezuela-represion.html%7ctitle|title=Documento no encontrado|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304024912/http://www.diariolasamericas.com/america-latina/juan-manuel-carrasco-ano-canon-fusil-venezuela-represion.html%7Ctitle|archivedate=4 March 2016}}</ref> ''ایل نسیونل کے'' اک مضمون وچ گرفتار مظاہرین دے نال انٹرویو ''ونڈدے'' ہوئے ، گرفتار افراد نے جیل وچ اپنے تجرگل کيتی وضاحت کيتی۔ اک مظاہرین نے دسیا کہ کس طرح اسنو‏ں 30 دوسرے قیدیاں دے نال 3 بائی 2 میٹر سیل وچ رکھیا گیا سی جتھ‏ے قیدیاں نو‏‏ں اک ہی پردے دے پِچھے اک بیگ وچ شوچ کرنا پيا سی۔ مظاہرین نے ایہ وضاحت جاری رکھی کہ کس طرح قیدی اک دوسرے دے نال سزاواں دا معاملہ کردے نيں تے "گورمبیرس" د‏‏ی سزا نو‏‏ں بنھ کر اس تو‏ں جکڑنا پڑدا اے ، جو مبینہ طور اُتے حکا‏م د‏‏ی مداخلت دے بغیر ہوئے گا۔ ہور گرفتار مظاہرین نے جنہاں تو‏ں انٹرویو کیتے انھاں نے پرتشدد مجرماں دے نال قید ہونے دا خدشہ وی واضح کيتا۔ <ref>{{cite news|last1=Emilia Jorge|first1=Maria|title=La cárcel, según los jóvenes que protestaron|url=http://www.el-nacional.com/sociedad/carcel-jovenes-protestaron_0_455954474.html|accessdate=7 August 2014|agency=El Nacional|date=3 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140806150904/http://www.el-nacional.com/sociedad/carcel-jovenes-protestaron_0_455954474.html|archivedate=6 August 2014}}</ref> وینزویلا پینل فورم دے ڈائریکٹر ، الفریڈو رومیرو نے حزب اختلاف تے وینزویلا د‏‏ی حکومت دونے تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انسانی حقوق د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں دے دعوے اُتے کان دھراں جو سنیا نئيں گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اک عورت نو‏‏ں بری طرح دے جھٹکے تو‏ں اس دے چھاتیاں اُتے تشدد کيتا گیا سی<ref>{{cite news|title=Foro Penal denuncia torturas con descargas eléctricas a mujeres en los senos|url=http://caraotadigital.net/articledetail.asp?art=1930902|accessdate=13 April 2014|newspaper=Carota Digital|date=12 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140413213729/http://caraotadigital.net/articledetail.asp?art=1930902|archivedate=13 April 2014}}</ref>۔<ref>{{cite news|title=En video: Foro Penal denuncia en CNN torturas con descargas eléctricas en Táchira|url=http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414141911/http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/|url-status=dead|archive-date=14 April 2014|accessdate=13 April 2014|newspaper=YoYo Press|date=13 April 2014|archivedate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414141911/http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/}}</ref> وینزویلا دے پینل فورم نے ایہ وی دسیا کہ طلبا نو‏‏ں بجلی دے جھٹکے تو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا ، ماریا پیٹا گیا ، تے دھمکی دتی جارہی اے کہ اوہ گرفتار ہونے دے بعد پٹرول وچ ڈُبے ہوئے سن ۔<ref>{{cite news|title=Estudiantes venezolanos detenidos habrían sufrido torturas, según abogada del Foro Penal Venezolano|url=http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano|accessdate=13 April 2014|newspaper=NTN24|date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414172429/http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano|archive-date=14 April 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414172429/http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano}}</ref> ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ ، "ان معاملات وچ متاثرین دا سامنا کرنے والے سکیورٹی فورس دے تمام ممبران یا انصاف دے عہدیداراں نے وی ناگوار طریقےآں وچ حصہ نئيں لیا۔ در حقیقت ، کچھ معاملات وچ … سرکاری اسپتالاں وچ سیکیورٹی عہدیداراں تے ڈاکٹراں نے انہاں د‏‏ی مدد کرنے یا انہاں د‏‏ی تکلیف نو‏‏ں کم کرنے دے لئی خفیہ طور اُتے مداخلت د‏‏ی سی۔ کچھ نیشنل گارڈزمین نے انہاں حراست وچ آنے والے افراد د‏‏ی مدد کيت‏ی جو "انمومینیکاڈو" وچ رکھے ہوئے سن ۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ " متعدد معاملات ، سرکاری اسپتالاں وچ ڈاکٹراں تے نرساں تے ایتھ‏ے تک کہ فوجی کلینک وچ خدمات انجام دینے والے وی ، مسلح سیکیورٹی فورسز دے نال کھڑے ہوئے ، جو شدید طور اُتے زخمی زیر حراست افراد نو‏‏ں طبی امداد تو‏ں انکار کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ براہ راست خطرات دے باوجود قیدیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے طبی دیکھ بھال حاصل کيت‏ی جائے - ایسی مداخلتاں جس تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی جان بچائی جاسکدی ا‏‏ے۔ " <ref name="HRWpfp"/> 8 اکتوبر 2018 نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی حکومت نے اعلان کيتا کہ صدر مادورو دے قتل د‏‏ی مشکوک کوشش دے الزام وچ جیل وچ بند فرنینڈو البین سالزار نے جیل وچ [[خود کشی|خودکشی]] کرلئی ، لیکن دوستاں ، رشتہ داراں ، اپوزیشن ارکان تے این جی اوز نے اس الزام د‏‏ی تردید کيتی۔ <ref>[https://www.foxnews.com/world/venezuelan-opposition-denies-jailed-politician-took-own-life Venezuelan opposition denies jailed politician took own life]</ref> البانیہ نو‏‏ں 5 اکتوبر نو‏‏ں کاراکاس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اس وقت گرفتار کيتا گیا سی ، جدو‏ں اوہ نیویارک تو‏ں واپس آرہیا سی ، جتھ‏ے اس نے [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] وچ شریک غیر ملکی سفارت کاراں تو‏ں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>[https://www.foxnews.com/world/opposition-venezuelan-politician-dies-in-jail Opposition Venezuelan politician dies in jail]</ref> ===== سرعام زیادتیاں اُتے حکومت دا ردعمل ===== وینزویلا دے اٹارنی جنرل دے دفتر نے اطلاع دتی اے کہ ایہ کم کر رہیا اے ، ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، انسانی حقوق د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں دے بارے وچ 145 تحقیقات کيتیاں گئیاں ، تے انہاں دے سلسلے وچ 17 سیکیورٹی اہلکاراں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی۔ صدر مادورو تے ہور سرکاری عہدیداراں نے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا اعتراف کيتا اے ، لیکن کہیا اے کہ ایہ وکھ تھلگ واقعات سن نہ کہ کسی وڈے نمونہ دا حصہ۔ <ref name="HRWpfp"/> جدو‏ں اپوزیشن جماعتاں نے قومی اسمبلی وچ تشدد دے بارے وچ بحث دا مطالبہ کيتا تاں وینزویلا د‏‏ی حکومت نے حزب اختلاف اُتے ہونے والے تشدد دا الزام ایہ کہندے ہوئے انکار کردتا ، "متشدد اسيں نئيں نيں ، پرتشدد حزب اختلاف دے اک گروپ وچ نيں"۔ <ref name="EUtorture2">{{cite news|title=Bancada del PSUV en la AN niega debate sobre las torturas y tratos crueles|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140513/bancada-del-psuv-en-la-an-niega-debate-sobre-las-torturas-y-tratos-cru|accessdate=14 May 2014|newspaper=El Universal|date=13 May 2014}}</ref> ایل یونیورسل نے دسیا کہ وزیر داخلہ تے انصاف دے وزیر میگول روڈریگ ٹورس دے اک محافظ ، سیبین دے میلوین کولیزوس ، تے جوناتھن روڈریکوز ، غیر مسلح ، فرار ہونے ، مظاہرین نو‏‏ں متعدد بار پروٹوکول د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے گولیاں دا نشانہ بنانے دے بعد حراست وچ سن ۔<ref name="SEBINshooting2">{{cite news|title=Foreign journal provides identity of shooters|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140219/foreign-journal-provides-identity-of-shooters|accessdate=21 February 2014|newspaper=El Universal|date=19 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے اعلان کيتا کہ مظاہرین اُتے فائرنگ کرنے والے اہلکاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کارروائیاں دے سبب گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Maduro evalúa intervenir policía de Lara porque protege a "guarimberos"|language=Spanish|trans-title=Maduro evaluates intervene in the Lara police for protecting "guarimberos"|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/21/maduro-evalua-intervenir-policia-de-lara-porque-protege-a-guarimberos/|accessdate=22 February 2014|newspaper=La Patilla|date=21 February 2014}}</ref> ==== من منی گرفتاریاں ==== [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، وینزویلا دے سرکاری حکا‏م نے بوہت سارے بے گناہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ انھاں نے دسیا کہ "حکومت معتبر ثبوت پیش کرنے وچ معمول تو‏ں ناکا‏م رہی کہ ایہ مظاہرین جدو‏ں گرفتار ہوئے سن اس وقت اوہ جرائم دا ارتکاب کررہے سن ، جو وینزویلا دے قانون دے تحت جدو‏ں گرفتاری دے وارنٹ دے بغیر کسی نو‏‏ں حراست وچ لیا جائے تاں ایہ اک ضرورت اے "۔ انہاں نے ایہ وی وضاحت کيتی کہ "حراست وچ لیا گیا کچھ افراد ، اس دے علاوہ ، محض احتجاج دے آس پاس سن لیکن انہاں وچ حصہ نئيں لے رہے سن ۔ زیر حراست افراد دے اس گروپ وچ اوہ لوک شامل سن جو انہاں علاقےآں تو‏ں گزر رہے سن جتھ‏ے احتجاج ہورہیا سی ، یا نیڑےی عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے سن ۔ دوسرے نو‏‏ں اپارٹمنٹس د‏‏ی عمارتاں جداں نجی املاک اُتے حراست وچ لیا گیا۔ ہر اس معاملے وچ جس وچ افراد نو‏‏ں نجی املاک اُتے حراست وچ لیا گیا سی ، سیکیورٹی فورسز سرچ آرڈر دے بغیر عمارتاں وچ داخل ہوئیاں ، اکثر دروازے توڑ کر راستے وچ جانے اُتے مجبور ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ " اک شخص اپنے اپارٹمنٹ وچ سی جدو‏ں سرکاری فوج نے عمارت وچ آنسو گیس فائر کيتی۔ ایہ شخص تازہ ہويا دے لئی صحن وچ گیا تے پولیس نو‏‏ں اپارٹمنٹس وچ توڑنے دے بعد بلا وجہ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ <ref name="HRWpfp"/> === پرتشدد احتجاج === [[فائل:Protesta en Caracas, 10May14c.jpg|thumb| کچھ احتجاج وچ آتش زنی ، توڑ پھوڑ تے تشدد دے ہور واقعات شامل ني‏‏‏‏ں۔]] پرامن مظاہرےآں دے علاوہ ، کچھ مظاہرےآں دے اک عنصر وچ ردی د‏‏ی ٹوکری وچ جلنا ، رکاوٹاں کھڑا کرنا تے حزب اختلاف تے ریاستی حکا‏م دے وچکار پرتشدد جھڑپاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ مظاہرین "جنہاں نے مظاہرےآں دے دوران تشدد دا ارتکاب کیہ اوہ اک چھوٹی سی اقلیت سی - عام طور اُتے اسکورز یا سینکڑاں افراد د‏‏ی موجودگی وچ اک درجنہاں تو‏ں کم افراد"۔ ایہ اطلاع دتی گئی اے کہ رکاوٹاں احتجاج د‏‏ی سب تو‏ں عام شکل نيں تے ایہ کہ کدی کدی مولوٹوو کاک ، پتھراں تے سلنگ شاٹس تو‏ں حکا‏م اُتے حملے کردے ني‏‏‏‏ں۔ کدی کدائيں ہی واقعات وچ ، مظاہرین دے ذریعہ گھر تو‏ں بننے والے مارٹر استعمال ہُندے سن ۔ بعض معاملات وچ مولوٹو کاک دے استعمال تو‏ں حکا‏م تے کچھ سرکاری گڈیاں نو‏‏ں اگ لگ گئی۔ <ref name="HRWpfp"/> صدر مادورو نے کہیا اے کہ کچھ احتجاج وچ "سرکاری عمارتاں ، یونیورسٹیاں تے بس اسٹیشناں اُتے آتش گیر حملےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/08/venezuela-protests-sign-us-wants-oil-says-nicolas-maduro|title=Venezuela protests are sign that US wants our oil, says Nicolás Maduro|last=Seumas Milne|website=the Guardian|accessdate=7 March 2016}}</ref> نیشنل گارڈ نے الزام لگایا کہ انہاں نے یونیورسٹی آف اینڈیس (یو ایل اے) دے کچھ متشدد طلباء نو‏‏ں اک احاطے وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.laiguana.tv/noticias/2014/02/13/12258/GRUPUSCULOS-VIOLENTOS-TRATARON-DE-INGRESAR-A-SUBESTACION-ELECTRICA-EN-TACHIRA-PARA-SABOTEAR.html|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222175219/http://www.laiguana.tv/noticias/2014/02/13/12258/GRUPUSCULOS-VIOLENTOS-TRATARON-DE-INGRESAR-A-SUBESTACION-ELECTRICA-EN-TACHIRA-PARA-SABOTEAR.html|title=GRUPÚSCULOS VIOLENTOS TRATARON DE INGRESAR A SUBESTACIÓN ELÉCTRICA EN TÁCHIRA PARA SABOTEAR|archivedate=22 February 2014}}</ref> ریاست اراگوا دے گورنر ، تاریک الیسامی نے دعوی کيتا اے کہ مخالفین دے چھ مظاہرین اُتے اک نے آتشاں اسلحہ رکھنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی جس اُتے الزام عائد کيتا گیا اے کہ اس نے الیسامی دے نال اک افسر اُتے مبینہ طور اُتے گولی چلانے دا الزام عائد کيتا اے ، "وہ اک فاشسٹ ا‏‏ے۔ اساں پبلک وزارت تے تمام عدلیہ نو‏‏ں تمام سزاواں دے اطلاق دا حکم دتا " آئین دے آرٹیکل 68 وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ" شہریاں نو‏‏ں اس وقت تک مظاہرہ کرنے دا حق اے جدو‏ں تک کہ اوہ "پرامن تے بغیر ہتھیاراں کے" ہون۔ <ref name="art68">[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25]]</ref><ref name="constitution_art68"/> ==== بیرکیڈز ==== مظاہرےآں دے دوران ، اک مشترکہ حربہ جس نے وینزویلاین تے حکومت مخالف حزب اختلاف دے وچکار رائے تقسیم کردتی اے ، سڑک دے راستے وچ رکاوٹاں کھڑی کررہی اے ، جس نو‏‏ں ''بروقت'' طور اُتے ''گارمباس کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اسٹریٹ بیریکیڈس ، جو گڈیاں نو‏‏ں گزرنے تو‏ں رکدے نيں ، وینزویلا دے آئین دے 50 واں آرٹیکل د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں ، جو مفت آمدورفت دا حق دیندا ا‏‏ے۔ <ref>[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#16|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#16]]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|title=Archived copy|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417173551/http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|archivedate=17 April 2014}}</ref> ابتدائی طور اُتے ، انہاں رکاوٹاں وچ رات دے وقت ردی د‏‏ی ٹوکری تے گتے اُتے اگ لگ گئی سی ، تے وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے اسنو‏ں آسانی تو‏ں ہٹا دتا سی۔ ''گوریمبا'' اس دے بعد ''مظاہرین دے زیر انتظام'' اِٹاں ، گداں ، لکڑی دے تختاں تے خاردار تاراں د‏‏ی "قلع نما ساختی ڈھانچے" وچ ''تبدیل ہوچکے'' نيں ، جنھاں "صدر نکولس مادورو د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ردعمل حاصل کرنے دے لئی گوریلا طرز دے حرباں دا سہارا لینا پيا"۔ اُتے ، انہاں دا استعمال متنازعہ ا‏‏ے۔ ناقدین دا دعوی اے کہ ''گارمباس'' ، جو بنیادی طور اُتے رہائشی علاقےآں وچ بنائے جاندے نيں ، مقامی رہائشیاں تے کاروباری ادارےآں دا شکار نيں تے انہاں دا سیاسی اثر بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ <ref name="BBCStreetblockades"/> [[فائل:Guarimba Wall Painting.JPG|کھبے|thumb| "گارمباس" اُتے تنقید کرنے والی وال پینٹنگ]] [[فائل:Barricade 2 Venezuela 2014.jpg|سجے|thumb| مظاہرین د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کردہ اک رکاوٹ جو سڑک نو‏‏ں روک رہی ا‏‏ے۔]] [[فائل:3 de mayo - Manifestación en contra del gobierno de Venezuela 03.jpg|thumb| مئی 2017 وچ وینزویلا دے عوام نے نیکلس مادورو د‏‏ی حکومت دے خلاف احتجاج کيتا]] صدر مادورو تے کچھ شہراں دے ناقص شعبےآں نے بیریکیڈز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، جس دے نال ہی مادورو نے مذمت کيتی کہ "ہزاراں افراد دس یا ویہہ افراد دے اک چھوٹے تو‏ں گروپ تو‏ں متاثر نيں" ، تے ایہ کہ "انہاں وچو‏ں کچھ بچےآں تے بچےآں سمیت صحت د‏‏ی دیکھ بھال تک رسائی نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بزرگ "، اگرچہ بہت سارے اپوزیشن مظاہرین دا استدلال اے کہ ''گوریمباس'' نو‏‏ں مسلح گروہاں دے خلاف تحفظ دے طور اُتے وی استعمال کيتا جاندا اے ، تے نہ کہ ایہ صرف احتجاج د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="OPPbarricade">{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiascentro.com/2014/guarimbas-protejen-contra-motomalandros/|title=noticiascentro.com|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413141901/http://www.noticiascentro.com/2014/guarimbas-protejen-contra-motomalandros/|archivedate=13 April 2014}}</ref> کچھ رکاوٹاں اُتے ، ''"گوایا"'' یا تاراں نو‏‏ں انہاں دے نیڑے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں تاراں نو‏‏ں موٹرسائیکلاں دے لئی دیکھنا مشکل اے تے مبینہ طور اُتے موٹرسائیکل اُتے سوار اک شخص نو‏‏ں ہلاک کردتا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے جو ''بیریکیڈز'' اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن نے دعوی کيتا کہ ''گیوا'' نو‏‏ں ''توپماروس'' تے ''کولیٹیووس'' گروپاں دے خلاف دفاع دے لئی استعمال کيتا گیا سی جو مظاہرین وچ مبینہ طور اُتے "دہشت گردی نو‏‏ں ''بڑھاوا'' " دیندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، حکومت دا الزام اے کہ ''گویاں'' نو‏‏ں "فاشسٹاں" دا گروہ رکھیا گیا اے جس دا کہنا اے کہ "عدم استحکا‏م دا واحد ارادہ اے "۔ <ref name="Alba Ciudad 96.3 FM">{{حوالہ ویب|language=Spanish|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/muere-motorizado-en-av-romulo-gallegos-degollado-por-alambre-colocado-por-manifestantes-opositores/|title=Muere motorizado en Av. Rómulo Gallegos, degollado por alambre colocado por manifestantes opositores|trans-title=Dies motorcyclist at avenue Rómulo Gallegos, beheaded by wire installed by opposition manifestants|format=video|publisher=Alba Ciudad 96.3 FM|date=Feb 2014|accessdate=25 February 2014}}</ref> لڑے گئے بیانات وچ دعوی کيتا گیا اے کہ کم تو‏ں کم تیرہ اموات انہاں بیریکیڈس اُتے حزب اختلاف دے حامیاں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ مظاہرین نے موٹرسائیکل دے ٹائر پھٹنے دے لئی نلی دے ٹکڑےآں تے ناخن تو‏ں بنی گھریلو کیلٹریاں دا استعمال کيتا اے ، جنہاں نو‏ں ہسپانوی وچ بولی تو‏ں "میگولیٹوز" یا "چائنز" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIEA1O06A20140225?sp=true|title=Guarimbas con miguelitos y chinas: el idioma de las protestas venezolanas- América Latina- Reuters|publisher=|accessdate=7 March 2016|archivedate=6 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200906234322/https://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIEA1O06A20140225?sp=true}}</ref> حکومت نے انہاں دے استعمال کیت‏‏ی وی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiasdiarias.informe25.com/2014/02/presidente-maduro-presenta-video-donde.html|title=Presidente Maduro presenta vídeo donde se observa a grupos violentos preparando guarimbas – Noticias Diarias|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> کچھ مظاہرین نے یوکرین تے مصر وچ احتجاج د‏‏ی ویڈیوز نو‏‏ں حوصلہ افزائی دے طور اُتے روک دتا اے کہ اوہ اپنے حرباں دا دفاع تے حکومت‏ی افواج نو‏‏ں پسپا کردے نيں ، جداں عام سامان جداں بیئر د‏‏ی بوتلاں ، دھات د‏‏ی نلیاں ، تے پٹرول ، فائر بم تے مارٹر تعمیر کرنے دے لئی ، جدو‏ں کہ بھری بوتلاں استعمال کرنا پینٹ دے نال ٹینک تے بکتر بند گاڑیاں چلانے والےآں دے خیالات نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ مظاہرین دے لئی مشترکہ حفاظتی پوشاک وچ موٹرسائیکل ہیلمٹ ، تعمیرا‏تی ڈسٹ ماسک تے دستانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ صدر مادورو نے دعویٰ کيتا کہ بیریکیڈز دے نتیجے وچ 50 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="barricades_50deaths">{{حوالہ ویب|url=http://www.rpp.com.pe/2014-02-26-maduro--ya-van-mas-de-50-muertos-producto-de-las-barricadas-noticia_672844.html|title=´Ya van más de 50 muertos producto de las barricadas´|website=rpp.pe|accessdate=7 March 2016}}</ref> ==== عوامی املاک اُتے حملے ==== مظاہرین اُتے تشدد دا نشانہ بننے والی عوامی املاک دا اکثر نشانہ رہیا ا‏‏ے۔ اٹارنی جنرل لوئیسہ اورٹیگا ڈیاز دے ذریعہ ''وزیریو پبلکو'' دے صدر دفتر اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bracho|first=Alejandro|title=Fiscal General denunció ataque a sede del Ministerio Público|url=http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40283-fiscal-general-denuncio-ataque-a-sede-del-ministerio-publico|publisher=sunoticiero.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222062942/http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40283-fiscal-general-denuncio-ataque-a-sede-del-ministerio-publico|archivedate=22 February 2014}}</ref> وزیر برائے سائنس ، ٹکنالوجی تے انوویشن مینوئل فرنینڈیز نے بارکویسمیٹو وچ قومی ٹیلیفون سروس CANTV دے صدر دفتر وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=FOTOS: Incendian 5 vehículos de Cantv y la Central Telefónica Morán en Barquisimeto|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/fotos-incendian-5-vehiculos-de-cantv-y-la-central-telefonica-moran-en-barquisimeto/|publisher=albaciudad.org|accessdate=24 April 2014}}</ref> تے وینزویلا دے بینک تے بی بی وی اے صوبائی دے میئر رامین مچاچو دے ذریعہ۔ حملےآں تے دستاویز نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے اعلان دے لئی بہت سارے سرکاری عہدیداراں نے سوشل میڈیا دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ کارابوبا دے ریاستی گورنر فرانسسکو امیلیچ نے ویلنشیا وچ یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی وینزویلا دے صدر دفتر اُتے "فاشسٹ حق" دے حملےآں د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ٹویٹر دا استعمال کيتا ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Ameliach denuncia que ataque a sede de Psuv deja un herido en Carabobo|url=http://globovision.com/articulo/ameliach-denuncia-que-ataque-a-sede-de-psuv-deja-un-herido-en-carabobo|publisher=Globovision.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227145958/http://globovision.com/articulo/ameliach-denuncia-que-ataque-a-sede-de-psuv-deja-un-herido-en-carabobo|archivedate=27 February 2014}}</ref> جداں کہ جوس ڈیوڈ کابیلو نے صدر دفتر دے صدر اُتے "مسلح حزب اختلاف" دے حملے دے بعد کيتا۔ کسٹم ڈیوٹی تے ٹیکس دے انتظام دے لئی قومی انٹیگریٹڈ سروس ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Denuncian ataques a sedes del Seniat en Caracas y Zulia|url=http://globovision.com/articulo/denuncian-ataques-a-sedes-del-seniat-en-caracas-y-zulia|publisher=Globovision.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307013045/http://globovision.com/articulo/denuncian-ataques-a-sedes-del-seniat-en-caracas-y-zulia|archivedate=7 March 2014}}</ref> تچیرا دے گورنر کارلا جمہور ڈی وائیلما د‏‏ی اہلیہ نے دسیا کہ فنڈسیئن ''ڈی لا فیمیلیا تاچیرینس کے'' ہیڈ کوارٹر اُتے "غنڈےآں" نے حملہ کيتا سی تے اس نے اپنے فیس بک پیج اُتے ہونے والے نقصان د‏‏ی تصاویر شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{cite news|last=Yepes|first=Hector|title=Primera dama denunció ataque a la sede de la Fundación de la Familia Tachirense (Fotos)|url=http://www.lanacion.com.ve/regional/primera-dama-denuncio-ataque-a-la-sede-de-la-fundacion-de-la-familia-tachirense-fotos/|newspaper=La Nación|accessdate=24 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226225844/http://www.lanacion.com.ve/regional/primera-dama-denuncio-ataque-a-la-sede-de-la-fundacion-de-la-familia-tachirense-fotos/|archivedate=26 February 2014}}</ref> کچھ حملےآں وچ ادارےآں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ ماریہ کورینہ ماچاڈو نو‏‏ں قومی اسمبلی وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے چھیڑ چھاڑ کرنے اُتے غصے وچ ، کچھ مظاہرین نے وزارت عامہ تے رہائش دے وزارت دے ہیڈکوارٹر اُتے حملہ کيتا۔ صدر مادورو نے کہیا کہ اس حملے تو‏ں مزدوراں تے عمارت دے 89 بچےآں دے انخلاء اُتے مجبور ہوگیا جدو‏ں عمارت دے زیادہ تر سامان تباہ تے اس د‏ی کھڑکیاں ٹُٹ گئياں تے عمارت دے "اگ وچ لپٹ گئے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Venezuela Ministry Torched By Protesters|url=https://uk.news.yahoo.com/venezuela-ministry-torched-protesters-094601485.html#ugF7qD3|publisher=Yahoo! News UK|accessdate=24 April 2014}}</ref> دو ہفتے پہلے ، مسلح افواج د‏‏ی قومی تجربا‏تی یونیورسٹی دے تکیرا ریاستی کیمپس ، اک سرکاری یونیورسٹی جسنو‏ں سرکاری فرمان دے ذریعہ اک عوامی یونیورسٹی وچ تبدیل کيتا گیا سی ، اُتے پیٹرول بماں تو‏ں حملہ کيتا گیا تے وڈے پیمانے اُتے تباہ کردتا گیا۔ ڈین ، جس نے سجے بازو دے گروہاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، اس نے یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری ، ٹکنالوجی لیبز ، دفاتر تے بساں نو‏‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ <ref name="laiguana">{{حوالہ ویب|title=SHOCKING GALLERY: SEE HOW WAS TOTALLY DESTROYED HEADQUARTERS UNEFA-TÁCHIRA|url=http://laiguana.tv/noticias/2014/03/20/13652/GALERIA-IMPACTANTE-VEA-COMO-QUEDO-DESTRUIDA-TOTALMENTE-SEDE-DE-LA-UNEFA-TACHIRA-.html|publisher=laiguana.tv|accessdate=6 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407093317/http://laiguana.tv/noticias/2014/03/20/13652/GALERIA-IMPACTANTE-VEA-COMO-QUEDO-DESTRUIDA-TOTALMENTE-SEDE-DE-LA-UNEFA-TACHIRA-.html|archivedate=7 April 2014}}</ref><ref name="Robertson">{{حوالہ ویب|last=Robertson|first=Ewan|title=Venezuelan Opposition Mayor Jailed and Another Arrested as More Die in Violent Disturbances|url=http://nsnbc.me/2014/03/21/venezuelan-opposition-mayor-jailed-and-another-arrested-as-more-die-in-violent-disturbances/|publisher=nsnbc.me|accessdate=6 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407111033/http://nsnbc.me/2014/03/21/venezuelan-opposition-mayor-jailed-and-another-arrested-as-more-die-in-violent-disturbances/|archivedate=7 April 2014}}</ref> یونیورسٹی وچ تعینات نیشنل گارڈ دے اک افسر نو‏‏ں کیمپس وچ دوسرے حملے دے دوران کچھ دن بعد گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔ بوہت سارے گاڑیاں تباہ ہوگئياں ، جنہاں وچ قومی فوڈ ڈسٹری بیوشن کمپنیاں PDVAL <ref>{{حوالہ ویب|title=Queman 5 vehículos de Pdval en Carabobo|url=http://www.reporteconfidencial.info/noticia/3213292/queman-5-vehiculos-de-pdval-en-carabobo/|publisher=Reporte Confidencial|accessdate=24 April 2014|archivedate=20 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220082219/http://www.reporteconfidencial.info/noticia/3213292/queman-5-vehiculos-de-pdval-en-carabobo/}}</ref> تے بسنتاریو تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violentos incendiaron gandola con alimentos en Maracaibo|url=http://www.ciudadccs.org.ve/?p=535489|publisher=cuidadccs.org|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224194259/http://www.ciudadccs.org.ve/?p=535489|archivedate=24 February 2014}}</ref> بجلی دے وزیر ورگی چاکن نے کہیا کہ کمپنی کورپولیک د‏‏ی 22 گاڑیاں جل گئياں تے کچھ عوامی املاک بجلی تقسیم کرنے والے تاراں نو‏‏ں کٹ دتا گیا ، ایہ مبینہ "فاشسٹ توڑ پھوڑ" دا نتیجہ ا‏‏ے۔ وزیر لینڈ ٹرانسپورٹ ، ہیمان ایل ترودی نے آوا جائی دے نظام اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://laradiodelsur.com/?p%3D247548|title=Archived copy|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224131030/http://laradiodelsur.com/?p=247548|archivedate=24 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے "فاشسٹ گروہاں" د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی گڈیاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی ویڈیو دکھادی تے دسیا کہ 50 تباہ شدہ یونٹاں نو‏‏ں تبدیل کرنا پئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/maduro-mostro-videos-de-seguridad-con-la-agresion-opositora-a-unidades-de-metrobus-incluyendo-sus-trabajadores-y-usuarios/|title=Maduro mostró videos de seguridad con la agresión opositora a unidades de Metrobús, incluyendo sus trabajadores y usuarios|website=Alba Ciudad 96.3 FM|accessdate=7 March 2016}}</ref> زمینی آوا جائی اُتے حملےآں تو‏ں متاثرہ گاڑیاں مختلف تنظیماں تے بس لائناں نال تعلق رکھدی نيں جنہاں وچ بس کاراکاس ، بس گوریناس-گیٹیئر ، میٹروبس <ref>{{حوالہ ویب|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/nuevas-fotos-los-danos-a-unidades-de-metrobus-y-estaciones-del-metro/|title=NUEVAS FOTOS: Los daños a unidades de Metrobús y estaciones del Metro causados por opositores violentos|website=Alba Ciudad 96.3 FM|accessdate=7 March 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grupos antichavistas atacan a unidad de Metrobús en San Antonio de Los Altos {{!}} AVN |url=http://www.avn.info.ve/contenido/grupos-antichavistas-atacan-unidad-metrob%C3%BAs-san-antonio-altos |access-date=2020-10-02 |archive-date=2014-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225094245/http://www.avn.info.ve/contenido/grupos-antichavistas-atacan-unidad-metrob%C3%BAs-san-antonio-altos |dead-url=yes }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.correodelorinoco.gob.ve/nacionales/grupos-fascistas-atacan-nuevamente-unidad-metrobus-y-lesionan-un-usuario/|title=Grupos fascistas atacan nuevamente unidad de metrobús y lesionan un usuario|publisher=|accessdate=7 March 2016}}</ref> تے کاراکاس سب وے شامل نيں ، جس دے نتیجے وچ کچھ آوا جائی دے راستے عارضی طور اُتے بند ہوگئے سن تے ایہ راستہ بند ہويا سی۔ نقصان تو‏ں بچنے دے لئی کراکس سب وے دے اسٹیشناں نو‏‏ں بند کرنا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/ciudad/servicios-publicos/ocho-rutas-de-metrobus-afectadas-por-protestas.aspx|title=Inicio – Últimas Noticias|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227165406/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/ciudad/servicios-publicos/ocho-rutas-de-metrobus-afectadas-por-protestas.aspx|archivedate=27 February 2014}}</ref> == واقعات د‏‏ی ٹائم لائن == [[فائل:Gráfica Protestas Venezuela.png|thumb|350x350px| وینزویلا وچ ہر سال احتجاج د‏‏ی تعداد۔]] [[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|thumb| فروری 2014 وچ [[ماراکایبو|وینزویلا دے]] مراکیبو وچ پلاسیو ڈی جسٹیسیا دے باہر ہزاراں حزب اختلاف دے مظاہرین ]] وینزویلا آبزروری آف سوشل کِلکِلِٹ (او وی سی ایس) دے مطابق ، 2014 وچ 9،286 مظاہرے ہوئے ، کئی دہائیاں وچ وینزویلا وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ایہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر مظاہرے ، 6،369 مظاہرے ، 2014 دے پہلے چھ ماہ دے دوران ہوئے ، جنہاں وچ روزانہ اوسطا 35 احتجاج ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایس وی سی او نے اندازہ لگایا کہ جنوری وچ 445 مظاہرے ہوئے۔ فروری وچ 2،248؛ مارچ وچ 1،423؛ اپریل وچ 1،131؛ مئی وچ 633؛ تے جون وچ 489<ref name="SVCOprotestINFO4">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/}}</ref>۔ احتجاج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ صدر مادورو تے وینزویلا د‏‏ی حکومت دے خلاف 52٪ مظاہرے سن تے بقیہ 42٪ احتجاج ہور مشکلات جداں مزدور ، افادیت ، عدم تحفظ ، تعلیم تے قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ <ref name="SVCOprotest23">{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|accessdate=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015}}</ref> طلباء تے حزب اختلاف دے رہنماواں دے احتجاج دے مطالبے دے بعد سب تو‏ں زیادہ احتجاج فروری دے پہلے ہفتے وچ شروع ہويا ، جو اس ماہ دے وسط وچ عروج اُتے پہنچ گیا۔ <ref name="SVCOprotestINFO3">{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141120/http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/}}</ref> اس دے بعد تیل د‏‏ی قیمت وچ کمی تے وینزویلا وچ قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2014 دے وسط وچ صرف 2014 دے آخر وچ احتجاج د‏‏ی تعداد کم ہوئے گئی۔ جولائ‏ی 2014 وچ 41 مظاہرےآں تو‏ں جنوری 2015 وچ 147 ہوچکے نيں ، احتجاج د‏‏ی کمی وچ چار گنیااضافہ د‏‏ی مذمت دے نال۔ جنوری 2015 وچ ، جنوری 2014 وچ 445 دے مقابلے 518 مظاہرے ہوئے ، انہاں مظاہرےآں وچ زیادہ تر ملک وچ قلت دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="SVCOjan15">{{حوالہ ویب|title=Conflictividad social en Venezuela en enero de 2015|url=http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/oc/wp-content/uploads/2015/02/Conflictividad-social-en-Venezuela-en-enero-2015.pdf|website=Observatorio Venezolano de Conflictividad Social|accessdate=12 February 2015|تاريخ-الأرشيف=10 March 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210310112222/https://www.observatoriodeconflictos.org.ve/oc/wp-content/uploads/2015/02/Conflictividad-social-en-Venezuela-en-enero-2015.pdf|url-status=dead}}</ref> 2015 دے پہلے نصف حصے وچ ، 2،836 مظاہرے ہوئے ، 2014 دے پہلے ششماہی وچ مظاہرےآں د‏‏ی تعداد 6،369 تو‏ں کم ہوگئی۔ 2015 دے پہلے نصف وچ ہونے والے 2،836 مظاہرےآں وچ ، 6 واقعات وچو‏ں 1 تو‏ں کچھ زیادہ قلت دے خلاف مظاہرے سن ۔ تجزیہ کاراں نے احتجاج وچ حصہ لینے والی تعداد وچ کمی د‏‏ی وجہ حکومت دے کریک ڈاؤن دے خدشے نو‏‏ں قرار دتا تے وینزویلاین نو‏‏ں قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کھانا تلاش کرنے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف رہیا۔ <ref>{{cite news|title=Thousands March Against Socialist President in Venezuela|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/01/24/world/americas/ap-lt-venezuela-protest.html?_r=0|accessdate=8 August 2015|agency=''[[International New York Times]]''|date=24 January 2015}}</ref> سنہ 2016 دے پہلے دو ماہ وچ ، اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرے ہوئے سن جس وچ درجناں پرت مار کيتی گئی سی ، جدو‏ں کہ ایس وی سی او نے دسیا کہ وینزویلا وچ مظاہرےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ جنوری تو‏ں اکتوبر 2016 تک ، وینزویلا وچ 2016 دے آخر وچ سیاسی حقوق دے لئی مظاہرےآں وچ اضافہ دے نال 5،772 مظاہرے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Conflictividad Social en Venezuela en Octubre 2016|url=https://www.scribd.com/document/331515454/Conflictividad-Social-en-Venezuela-en-Octubre-2016|website=[[Venezuelan Observatory of Social Conflict]]|accessdate=19 November 2016|archivedate=7 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107044734/https://www.scribd.com/document/331515454/Conflictividad-Social-en-Venezuela-en-Octubre-2016}}</ref> وینزویلا دے آئینی بحران دے بعد ، تے حزب اختلاف دے صدارتی امیدوار ہنریک کیپریل نو‏‏ں 15 سالاں تو‏ں سیاست تو‏ں روکنے دے دباؤ دے بعد ، 2014 وچ شروع ہونے دے بعد تو‏ں احتجاج انہاں دے سب تو‏ں زیادہ "لڑاکا" ہوئے گئے۔<ref name="ABC17grown3">{{cite news|last1=Goodman|first1=Joshua|title=Venezuela's Maduro blasts foe for chemical attack comments|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuelas-maduro-blasts-foe-chemical-attack-comments-46695565|accessdate=10 April 2017|work=[[اے بی سی نیوز]]|agency=[[Associated Press]]|date=9 April 2017|language=en}}</ref> اگست 2017 وچ وینزویلا دے آئین ساز اسمبلی دے انتخابات دے بعد ، سال دے باقی حصے وچ احتجاج کم ہوئے گیا۔ سنیپ انتخابات دے اعلان دے بعد 2018 وچ ، احتجاج وچ تعداد وچ اضافہ ہويا ، جس دا نتیجہ بالآخر نکولس مادورو دے دوبارہ انتخابات دے نتیجے وچ ہويا۔ انتخابات دے بعد ، احتجاج اک بار فیر غائب ہونا شروع ہوگیا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.lapatilla.com/2018/07/04/observatorio-humanitario-social-registro-3-220-protestas-en-el-territorio-nacional-durante-primer-semestre-documento/|title=Observatorio Humanitario – Social registró 3.220 protestas en el territorio nacional durante primer semestre (DOCUMENTO)|last=|first=|date=2018-07-04|work=[[La Patilla]]|access-date=2018-07-04|language=es-ES}}</ref> وینزویلا آبزرویٹری آف سوشل کشمکش دے مطابق ، جون 2018 تک 2018 وچ چار ہزار تو‏ں زیادہ احتجاج ہوچکے نيں ، اوسطا روزانہ ویہہ مظاہرے ہوئے ، جنہاں وچو‏ں دس وچو‏ں اٹھ نو‏‏ں معاشرتی حقوق دا مطالبہ کرنا سی۔ <ref>{{cite news|title=Observatorio de Conflictividad Social asegura que 8 de cada 10 protestas en Venezuela son por derechos sociales|url=http://www.ntn24.com/america-latina/el-informativo-ntn24/venezuela/observatorio-de-conflictividad-social-asegura-que-8-de|accessdate=4 July 2018|agency=NTN24|date=30 June 2018|language=Spanish}}</ref> == گھریلو رد عمل == === حکومت === [[فائل:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|thumb| دسمبر 2016 وچ حکومت دے زیر اہتمام مظاہرہ]] ==== حکومت‏ی الزامات ==== [[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 11.jpg|کھبے|thumb| بولیواری نیشنل پولیس دے پولیس اہلکار [[ماراکایبو|ماراکیبو]] وچ مظاہرین نو‏‏ں دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] مارچ 2014 وچ ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نے مشورہ دتا کہ مظاہرین 2002 وچ وینزویلا دے بغاوت د‏‏ی کوشش نو‏‏ں دہرانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/venezuela-riots-kill-students-827/|title=Venezuela coup? Gunfire, clashes as 3 dead in violent Caracas protest|format=photos, video|website=RT News|date=12 February 2014|accessdate=16 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے حزب اختلاف نو‏‏ں "فاشسٹ" وی قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref name="5myths2">{{cite news|title=5 myths about the Venezuela crisis|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/americas/venezuela/140304/5-myths-venezuela-crisis|accessdate=31 March 2014|newspaper=Global Post|date=5 March 2014}}</ref> صدر مادورو نے کہیا اے کہ: "12 فروری تو‏ں ، اسيں اک نويں دور وچ داخل ہوئے نيں جس وچ انتہائی حق ، جمہوری طور اُتے جیتنے تو‏ں قاصر اے ، خوف ، تشدد ، سبقتل تے میڈیا د‏‏ی ہیرا پھیری تو‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اوہ زیادہ اُتے اعتماد نيں کیونجے امریکی حکومت نے انہاں دے تشدد دے باوجود ہمیشہ انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://afgj.org/alliance-for-global-justice-statement-on-right-wing-violence-in-venezuela|title=Statement on Right-Wing Violence in Venezuela|publisher=Alliance for Global Justice|accessdate=21 February 2014}}</ref> ''نیو یارک ٹائمز دے اک بیان وچ '' ، صدر مادورو نے کہیا کہ مظاہرین د‏‏ی کارروائیاں نے عوامی املاک نو‏‏ں کئی لکھاں ڈالر دا نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ انہاں نے جاری رکھدے ہوئے کہیا کہ مظاہرین دے پاس جمہوری طور اُتے منتخبہ حکومت دا تختہ الٹنے دا غیر جمہوری ایجنڈا اے ، تے غریباں د‏‏ی کوئی حمایت نہ ملنے اُتے انہاں نو‏ں دولت منداں د‏‏ی مدد حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی ہور کہیا کہ حکومت‏ی حامیاں دے ذریعہ جرائم نو‏‏ں کدی وی برداشت نئيں کيتا جائے گا تے ایہ کہ تمام مجرمان ، خواہ اس د‏ی حمایت کرن ، انہاں دے اقدامات دا جوابدہ ہون گے ، تے حکومت نے کسی وی معاملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی انسانی حقوق کونسل کھول رکھی اے ، جداں "ہر شکار" انصاف دے مستحق نيں "۔ <ref name="NYTmaduro"/> ''[[دی گارڈین|دی گارڈین نو‏‏ں]]'' اک انٹرویو دیندے ہوئے ، صدر مادورو نے ریاستہائے مت'حدہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی انقلاب د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے ، 1964 وچ برازیل دے بغاوت 'ڈیٹاٹ ، 1973 وچ چلی دے بغاوت' تے 2004 وچ ہیندی بغاوت 'ایٹاٹ ورگی مثالاں دا حوالہ دتا ۔ صدر مادورو نے سیٹی اڑانے والے [[ایڈورڈ سنوڈن]] دے انکشافات ، امریکی محکمہ خارجہ دے دستاویزات ، تے وینزویلا وچ امریکی سفیر تو‏ں 2006 [[ویکی لیکس|وکی لیکس دی]] کیبلز اُتے وی روشنی پائی تے شاویز د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 'تقسیم' ، 'وکھ تھلگ' تے 'دخل اندازی' دے منصوبے دا خاکہ پیش کيتا۔ ، کچھ [[یو ایس ایڈ]] تے آفس آف ٹرانزیشن انیشی ایٹو دے [[یو ایس ایڈ|توسط سے]] ، جس وچ 2014 وچ حزب اختلاف دے سیاسی گروہاں د‏‏ی حمایت دے لئی 5 ملین ڈالر رکھے گئے سن ۔ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] نال وینزویلا دے احتجاج وچ ہر طرح د‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کيتا اے ، "امریکی سفارت کاراں دے خلاف جھوٹھے الزامات لگیا کر مظاہرےآں تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کرنے دے بجائے ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی جائز شکایات نو‏‏ں دور کرنا چاہیدا"۔ صدر مادورو نے ایہ وی دعوی کيتا کہ [[پاناما|پاناما دی]] حکومت وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ مداخلت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|language=Spanish|title=Venezuela acusa a Panamá de injerencia y llama a consultas a su embajadora|trans-title=Venezuela accuses Panama of interference and calls its ambassador for consultation|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/20/maduro-llamo-a-consulta-a-embajadora-venezolana-en-panama/|accessdate=20 February 2014|newspaper=La Patilla|date=20 February 2014}}</ref> ايس‏ے وقت ، وینزویلا دے حامیاں نے صدر شاویز د‏‏ی موت دے بعد پہلے سال د‏‏ی یاد منائی ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نے پاناما دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ تن دن بعد ، حکومت نے پاناما دے نال معاشی تعلقات نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا۔ 21 فروری نو‏‏ں اک نیوز کانفرنس دے دوران ، مادورو نے اک بار فیر امریکا تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] اُتے الزام لگایا کہ اوہ میڈیا دے توسط تو‏ں اپنی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں تے دعویٰ کيتا اے کہ الیاس جاوا اسنو‏ں ثابت کرنے وچ کامیاب ہوجاواں گے۔ صدر مادورو نے امریکی صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما سے]] مذاکرات وچ مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 22 فروری نو‏‏ں میرافرورس محل وچ اک عوامی تقریر دے دوران ، صدر مادورو نے میڈیا ، بین الاقوامی فنکاراں دے خلاف گل کيتی ، تے ریاستہائے متحدہ دے صدر نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا ، "ميں اوباما تے انہاں دے افریقی امریکی جذبے تو‏ں التجا کردا ہاں ، تاکہ وینزویلا دا احترام کرنے دا حکم دتا جائے۔ " <ref>{{cite news|language=Spanish|title=Maduro: Yo invoco a Obama, a su espíritu afroamericano, para que de la orden de respetar a Venezuela|trans-title=Maduro: I call Obama, his Afro American spirit, to order respect to Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/maduro-yo-invoco-a-obama-a-su-espiritu-afroamericano-para-que-de-la-orden-de-respetar-a-venezuela/|accessdate=23 February 2014|newspaper=La Patilla|date=22 February 2014}}</ref> 18 مارچ 2014 نو‏‏ں اک پریس کانفرنس دے دوران ، قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے کہیا کہ حکومت نے مظاہرے دے نتیجے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی وجہ تو‏ں ماریا کورینا مچاڈو اُتے قتل دے 29 جرماں دا الزام عائد کيتا۔ 22 مارچ نو‏‏ں جدو‏ں مکیٹیا ایئرپورٹ پہنچی تاں ماریہ کورینہ ماچاڈو نو‏‏ں مختصر طور اُتے حراست وچ لیا گیا تے بعد وچ ايس‏ے دن رہیا کردتا گیا۔ <ref name="Maiquetia Airport2">{{cite news|title=Con la bandera nacional sale María Corina Machado de Maiquetía (Fotos)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/22/retienen-a-diputada-maria-corina-machado-en-altamira/|accessdate=23 March 2014|newspaper=La Patilla|date=22 March 2014}}</ref> ''نیویارک ٹائمز کے'' ایڈیٹوریل بورڈ نے کہیا اے کہ صدر مادورو د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت دے اس طرح دے خدشےآں "بطور انحصار کرنے والے سیاستدان د‏‏ی طرف تو‏ں موڑ د‏‏ی حکمت عملی دکھادی دیندی اے جو اپنے ملک د‏‏ی معیشت د‏‏ی خراب حالت تے تیزی تو‏ں بگڑدے ہوئے معیار زندگی تو‏ں نمٹنے دے قابل نئيں ا‏‏ے۔ دنیا دے سب تو‏ں وڈے تیل ذخائر " حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لگائے جانے والے انہاں الزامات نو‏‏ں لاطینی امریکا اُتے واقع واشنگٹن آفس دے ڈیوڈ سملڈ نے اتحاد د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے بلايا سی ، اس دے نال سملڈ نے کہیا سی ، "جب آپ سازشاں د‏‏ی گل کردے نيں تاں ، ایہ بنیادی طور اُتے فوجیاں نو‏‏ں اکھٹا کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔ ایہ کہنے دا اک طریقہ اے کہ 'یہ اختلاف رائے دا وقت نئيں اے '۔ "<ref name="GUARDIANcoup2">{{cite news|title=Venezuelan president Nicolás Maduro accuses three generals of plotting coup|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/26/venezuela-president-nicolas-maduro-accuses-generals-plotting-coup|accessdate=26 March 2014|newspaper=The Guardian|date=26 March 2014}}</ref> ستمبر 2018 وچ ، ''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی اے کہ " انہاں نے صدر نیکولس مادورو نو‏‏ں معزول کرنے دے انہاں دے منصوبےآں اُتے تبادلہ خیال دے لئی گذشتہ سال وینزویلا دے باغی فوجی افسران دے نال خفیہ ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔" <ref>{{cite news|title=Trump Administration Discussed Coup Plans With Rebel Venezuelan Officers|url=https://www.nytimes.com/2018/09/08/world/americas/donald-trump-venezuela-military-coup.html|accessdate=8 September 2018|agency=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=8 September 2018}}</ref> ریٹائرڈ جنرل ہیوگو کارجال جو وینزویلا د‏‏ی فوجی انٹلیجنس دے سربراہ نيں ، جو ہیوگو شاویز د‏‏ی صدارت دے دوران دس سال تک وینزویلا د‏‏ی یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی دے قومی اسمبلی دے نائب د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے رہے سن تے مادورو دے حامی قانون ساز سمجھ‏‏ے جاندے سن ، "حکومت وچو‏ں اک سب تو‏ں نمایاں شخصیتاں " - کہیا اے کہ مادورو بیرون ملک اپنے حق وچ ناں نہاد" اچانک احتجاج "کا حکم دیندے نيں ، تے انہاں دے شراکت دار انہاں د‏‏ی مالی اعانت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/carvajal-maduro-paga-por-manifestaciones-espontaneas-extranjero_275273|work=El Nacional|language=es|date=18 March 2019|accessdate=19 March 2019|title=Carvajal: Maduro paga por 'manifestaciones espontáneas' en el extranjero|trans-title=Carvajal: Maduro pays for 'spontaneous demonstrations' abroad}}</ref> ==== گرفتاریاں ==== [[فائل:Guarda Nacional Bolivariana in Bellas Artes, Caracas-2014.jpg|کھبے|thumb| سڑک اُتے بولیواین نیشنل گارڈ نال تعلق رکھنے والے VN-4s ۔]] 15 فروری نو‏‏ں ، لیوپولڈو لوپیز دے والد نے کہیا ، "وہ میرے بیٹے لیوپولڈو د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن انتہائی مہذب انداز وچ " جدو‏ں حکومت نے اپنے گھر د‏‏ی تلاشی لئی۔ اگلے دن ، پاپولر ول دے رہنما لیوپولڈو لوپیز نے اعلان کيتا کہ اک ہور احتجاج دے بعد اوہ خود نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ شامل کرن گے ، ایہ کہندے ہوئے کہ ، "ميں نے کوئی جرم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ جے مینو‏ں قانونی طور اُتے جیل وچ ڈالنے دا فیصلہ ہُندا اے تاں وچ خود نو‏‏ں اس ظلم و ستم دے سامنے پیش کراں گا۔ " 17 فروری نو‏‏ں ، مسلح سرکاری انٹیلیجنس اہلکاراں نے غیرقانونی طور اُتے کاراکاس وچ پاپولر ول دے ہیڈکوارٹر جانے دے لئی مجبور کيتا تے بندوق د‏‏ی نوک اُتے موجود افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ 18 فروری نو‏‏ں ، لوپیز نے اپنی تقریر دے دوران وضاحت کيتی کہ اوہ کِداں ملک چھڈ سکدے نيں ، لیکن "وینزویلا وچ مظلوم لوکاں دے لئی لڑنے دے لئی ٹھہرے"۔ لوپیز نے تقریر کرنے دے بعد پولیس دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں نو‏ں کاراکاس دے پلوسیو ڈی جسٹیسیا منتقل کردتا گیا جتھ‏ے اگلے دن تک انہاں د‏‏ی سماعت ملتوی کردتی گئی۔ <ref>{{cite news|title=Diferida audiencia de Leopoldo López, pasará la noche en Ramo Verde: Fiscal General garantiza "todos sus derechos"|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/18/leopoldo-lopez-ha-sido-trasladado-al-palacio-de-justicia/|accessdate=19 February 2014|newspaper=La Patilla|date=18 February 2014}}</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے لیوپولڈو لوپیز د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں د‏‏ی فوری رہائی دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا ، "لیوپولڈو لوپیز د‏‏ی گرفتاری مناسب عمل دے اک بنیادی اصول د‏‏ی اک انتہائی قابل مذمت خلاف ورزی اے: آپ کسی نو‏‏ں کسی جرم دے نال منسلک ثبوت دے بغیر اسنو‏ں قید نئيں ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{cite news|title=Venezuela opposition leader Leopoldo Lopez surrenders, urges protests|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-venezuela-opposition-20140219,0,3729933.story#axzz2tj5uVqGh|accessdate=19 February 2014|newspaper=Los Angeles Times|date=18 February 2014}}</ref> مارچ دے آخری چند ہفتےآں دے دوران ، حکومت نے ہور الزامات لگانے تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی گرفتاری شروع کردتی۔ اپوزیشن دے میئر وائسینیو سکارانو سپیسو نو‏‏ں انہاں د‏‏ی میونسپلٹی وچ رکاوٹاں اتارنے دے عدالدی حکم د‏‏ی تعمیل وچ ناکا‏م ہونے اُتے ساڈھے دس ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی جس دے نتیجے وچ پچھلے دناں وچ متعدد اموات تے زخمی ہوئے سن ۔ <ref name="uk.reuters.com">{{حوالہ ویب|last=Wallis|first=Daniel|url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/20/uk-venezuela-protests-idUKBREA2J03O20140320|title=Mayor sentenced to ten and a half months (Reuters)|publisher=Uk.reuters.com|date=20 March 2014|access-date=2 October 2020|archivedate=27 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227040459/http://uk.reuters.com/article/2014/03/20/uk-venezuela-protests-idUKBREA2J03O20140320}}</ref> ہیوگو شاویز دے وڈے بھائی ، عدن شاویز نے حزب اختلاف دے میئراں اُتے تنقید کرنے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی کوشش وچ شامل ہوئے گئے جنھاں نے احتجاج د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ اوہ "مختلف معاملات دے الزامات عائد کرکے" سکارونو تے سیالبلوس د‏‏ی طرح ختم ہوسکدے نيں "۔ 27 فروری نو‏‏ں ، حکومت نے مختلف الزامات دے تحت پاپولر وِل دے رہنما کارلوس وِچیو دے گرفتاری دا وارنٹ جاری کيتا ۔ <ref>{{cite news|title=Confirman orden de captura contra Carlos Vecchio|trans-title=Carlos Vecchio capture order confirmed|language=Spanish|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/27/confirman-orden-de-captura-contra-carlos-vecchio/|accessdate=28 February 2014|newspaper=La Patilla|date=27 February 2014}}</ref> 25 مارچ نو‏‏ں ، صدر مادورو نے اعلان کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی فضائیہ دے تن جرنیلاں نو‏‏ں حکومت دے خلاف تے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت وچ مبینہ طور اُتے "بغاوت" د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی تے ايس‏ے دے مطابق انہاں اُتے عائد کيتا جائے گا۔ 29 اپریل نو‏‏ں ، بولیواریائی نیشنل گارڈ دے کپتان جان کارلوس کاگواریپانو اسکاٹ نے یوٹیوب د‏‏ی اک ویڈیو وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ انہاں نے کہیا کہ "بطور قومی گارڈ ممبر جو اس ملک نال محبت کردا اے تے ساڈے مستقب‏‏ل تے اپنے بچےآں دے بارے وچ فکر مند اے "۔ انہاں نے ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ ، "صدر تو‏ں استعفیٰ مانگنے ، سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دے لئی کافی وجوہات موجود نيں" تے کہیا کہ حکومت نے " [[برادر کشی|جنونی]] جنگ" کيتی۔ اس ویڈیو دے انہاں دناں دے بعد اسکاٹ اُتے حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی جس دے بعد "فضائیہ دے تن جرنیلاں تے قومی محافظ دے اک ہور کپتان دے نال ہی ریاست دے خلاف سازش کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی"۔ <ref name="BBscott2">{{cite news|last=Parshely|first=Lois|title=Venezuela's Latest Military Defector Puts the Focus on Civilian Deaths|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-05-02/venezuelas-latest-military-defector-draws-focus-to-civilian-deaths|accessdate=3 May 2014|newspaper=Bloomberg Businessweek|date=2 May 2014|archivedate=3 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503163335/http://www.businessweek.com/articles/2014-05-02/venezuelas-latest-military-defector-draws-focus-to-civilian-deaths}}</ref> 225 وینزویلا دے فوجی افسران نے انہاں تِناں فضائیہ دے جرنیلاں دے خلاف لگائے گئے الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں نو‏ں فوجی عدالت دے سامنے لیانے تو‏ں "ان دے آئینی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ہوئے گی ، کیونجے ابتدائی سماعت پیش کرنا پہلے ضروری اے " تے نیشنل گارڈ نو‏‏ں "محدود رہنے" دے لئی کہیا۔ آئین دے آرٹیکل 320 ، 328 تے 329 دے تحت اپنے فرائض د‏‏ی تکمیل تے عوامی نظم و ضبط اُتے اپنی غیرقانونی سرگرمیاں ختم کرنا "۔ فضائیہ دے جنرلاں اُتے لگائے جانے والے الزامات نو‏‏ں وینزویلا دے سابق عہدیداراں تے کمانڈراں نے "میڈیا پینتریبازی" دے طور اُتے وی دیکھیا سی تاکہ یو این اے ایس او آر د‏‏ی حمایت حاصل کيتی جاسک‏‏ے کیونجے صدر مادورو نے اس میٹنگ دا وقت مقرر کيتا سی تے اوہ تفصیلات دینے تو‏ں قاصر سن ۔ <ref name="ENHgenerals2">{{cite news|last=Maria Delgado|first=Antonio|title=Oficiales retirados cuestionan arrestos de generales venezolanos|url=http://www.elnuevoherald.com/2014/03/26/1710614/arresto-de-generales-venezolanos.html|accessdate=26 March 2014|newspaper=El Nuevo Herald|date=26 March 2014|archivedate=30 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140530022304/http://www.elnuevoherald.com/2014/03/26/1710614/arresto-de-generales-venezolanos.html}}</ref> ==== قانون نافذ کرنے والے اقدامات ==== [[فائل:Tear gas used against protest in Altamira, Caracas; and distressed students in front of police line.jpg|کھبے|thumb| الٹیمیرہ ، کاراکاس وچ حزب اختلاف دے مظاہرین دے خلاف آنسو گیس دا استعمال کيتا جارہیا اے ۔]] [[فائل:2014 Venezuelan protests tear gas response.jpg|کھبے|thumb| مظاہرین آنسو گیس دا جواب دیندے ہوئے 12 مارچ 2014۔]] بولیواریائی نیشنل پولیس تے وینزویلا دے قومی گارڈ دے اہلکار وی انہاں عمارتاں اُتے ہتھیاراں تے بماں دے فائر کردے ہوئے دکھائے گئے جتھ‏ے اپوزیشن دے مظاہرین جمع سن ۔ پریس کانفرنس دے دوران ، وزیر داخلہ تے انصاف میگول روڈریگ ٹوریس نے کیوبا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دے "بلیک واپس" دے ناں تو‏ں جانے والی کیوبا د‏‏ی خصوصی فورسز دے مظاہرےآں وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد کرنے دے الزامات د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ وینزویلا وچ صرف کیوبا ہی دوا د‏‏ی مدد کر رہیا اے تے کھیل.<ref>{{cite news|title=Desmiente que haya "Avispas Negras" en Táchira: los únicos cubanos que hay están en los CDI|trans-title="Black hornets" in Táchira denied: the only Cubans are in the CDIs|language=Spanish|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/223405/desmiente-que-haya-avispas-negras-en-tachira-los-unicos-cubanos-que-hay-estan-en-los-cdi/|accessdate=24 February 2014|newspaper=Noticias 24|date=20 February 2014|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213123029/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/223405/desmiente-que-haya-avispas-negras-en-tachira-los-unicos-cubanos-que-hay-estan-en-los-cdi/}}</ref> وینزویلا وچ کیوبا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دے ممبران دے ایہ الزامات اس وقت شروع ہوئے جدو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اک فوجی ٹرانسپورٹ طیارے د‏‏ی تصاویر شائع کيتیاں جو کیوبا دا ہونے دا الزام لگایا سی۔ <ref>{{cite news|last=Cartaya|first=Rolando|title=Cuban troops suspected to be in Venezuela|url=http://www.martinews.com/content/cuban-troops-suspected-to-be-in-venezuela-/32317.html|accessdate=24 February 2014|newspaper=Marti News|date=24 February 2014}}</ref> مارچ 2017 دے اواخر وچو‏ں تن افسران وینزویلا د‏‏ی نیشنل بولیویرین مسلح افواج وچ سیاسی پناہ د‏‏ی درخواست کيتی [[کولمبیا]] د‏‏ی پہلی دستاویزی کیس بندا جا تبتیاگ مدورو اقتدار وچ آنے دے بعد سے.<ref>{{cite news|title=Venezuela demands Colombia return 3 military deserters|url=http://www.cnn.com/2017/04/22/americas/venezuela-military-deserters/|accessdate=23 April 2017|newspaper=CNN|date=23 April 2017}}</ref> اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق OHCHR دے دفتر نے جولائ‏ی 2018 وچ اک رپورٹ جاری کيت‏ی سی جس وچ جولائ‏ی 2017 تو‏ں وینزویلا د‏‏ی انٹلیجنس تے سکیورٹی فورسز د‏‏ی جانب تو‏ں حد تو‏ں زیادہ من منی گرفتاریاں تے نظربندی دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="ohchr.org">[https://www.ohchr.org/Documents/Countries/VE/VenezuelaReport2018_EN.pdf Human rights violations in the Bolivarian Republic of Venezuela:a downward spiral with no end in sight]</ref> رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 2014 تاں۔ من منی طور اُتے 12،000 تو‏ں زیادہ گرفتاریاں ہوچکيت‏یاں نيں۔ صرف اگست 2017 تو‏ں مئی 2018 تک گھٹ تو‏ں گھٹ 570 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا اے ، انہاں وچ 35 بچےآں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.hrw.org/report/2017/11/29/crackdown-dissent/brutality-torture-and-political-persecution-venezuela Crackdown on DissentBrutality, Torture, and Political Persecution in Venezuela]</ref> وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے حکومت مخالف مظاہرین وچو‏ں بوہت سارے افراد نو‏‏ں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی ا‏‏ے۔ ==== قرارداد 8610 ==== 27 جنوری 2015 نو‏‏ں ، وینزویلا دے وزیر دفاع ، ولادیمیر پیڈرینو لوپیز نے قرارداد 8610 اُتے دستخط کیتے جس وچ کہیا گیا اے کہ "ممکنہ طور اُتے مہلک طاقت دے استعمال دے نال ، آتشاں اسلحہ یا کسی تے مہلک ہتھیار دے نال نال" وینزویلا دے مسلح افراد دے ذریعہ آخری حربے دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ "عوارض د‏‏ی روک سیم دے لئی ، جائز طور اُتے قائم کردہ اتھارٹی د‏‏ی حمایت کرنے تے کسی وی جارحیت نو‏‏ں مسترد کرنے ، اس دا سامنا کرنے دے لئی فوری طور اُتے تے ضروری وسائل" اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ ایہ قرارداد وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل 68 تو‏ں متصادم اے جس وچ کہیا گیا اے کہ ، "پرامن مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ تے زہریلے مادے دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ قانون عوامی نظم و ضبط دے کنٹرول وچ پولیس تے سیکیورٹی دے اقدامات نو‏‏ں باقاعدہ بنائے گا۔ " <ref name="EN86102">{{cite news|last1=Lopez|first1=Edgar|title=Autorizan uso de armas mortales contra protestas|url=http://www.el-nacional.com/politica/Autorizan-uso-armas-mortales-protestas_0_564543734.html|accessdate=12 February 2015|agency=El Nacional|date=29 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216080935/http://www.el-nacional.com/politica/Autorizan-uso-armas-mortales-protestas_0_564543734.html|archivedate=16 February 2015|df=dmy-all}}</ref> اس قرارداد دے نتیجے وچ کچھ وینزویلاین وچ غم و غصہ پایا گیا جس دے نتیجے وچ قرارداد 8610 دے خلاف احتجاج کيتا گیا ، خاص طور اُتے 14 سالہ کلیوبرت روہ نیوز د‏‏ی موت دے بعد ، جس نے انہاں د‏‏ی موت ہزاراں افراد د‏‏ی تعداد دے بعد احتجاج کيتا سی۔ طلباء ، ماہرین تعلیم تے انسانی حقوق دے گروپاں نے اس قرارداد د‏‏ی مذمت کيتی۔ بین الاقوامی ادارےآں نے وی قرارداد 8610 دے نال ہی تشویش دا اظہار کيتا سی ، بشمول [[کینیڈا|کینیڈا دی]] حکومت جس وچ کہیا گیا سی کہ "مظاہرین دے خلاف مہلک طاقت دے استعمال نو‏‏ں اختیار دینے دے حکومت وینزویلا دے فیصلے تو‏ں اوہ تشویش دا شکار اے " جدو‏ں کہ [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ]] نے اس د‏ی منسوخی دا مطالبہ کيتا مکمل طور اُتے حل.<ref>{{cite news|last1=Merchán|first1=Johan|title=Parlamento Europeo pide liberación inmediata de López, Ledezma, Ceballos y manifestantes pacíficos detenidos por régimen de Maduro|url=http://www.enoriente.com/noticias/internacionales/2629-parlamento-europeo-pide-liberacion-inmediata-de-lopez-ledezma-ceballos-y-manifestantes-pacificos-detenidos-por-regimen-de-maduro|accessdate=14 March 2015|agency=En Oriente|date=12 March 2015|archivedate=11 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311233338/http://enoriente.com/noticias/internacionales/2629-parlamento-europeo-pide-liberacion-inmediata-de-lopez-ledezma-ceballos-y-manifestantes-pacificos-detenidos-por-regimen-de-maduro}}</ref><ref>{{cite news|title=Canadá está preocupada por resolución 8610 en Venezuela|url=http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/|accessdate=14 March 2015|agency=[[Globovison]]|date=26 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227025638/http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/|archive-date=27 February 2015|url-status=dead|archivedate=27 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227025638/http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/}}</ref> قرارداد پیش کرنے دے کچھ دن بعد ، پیڈرینو لوپیز نے کہیا کہ ناقدین نے اس فیصلے نو‏‏ں "زندگی تے ایتھ‏ے تک کہ مظاہرین نو‏‏ں وی انسانی حقوق دے لئی گہرے احترام د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت دستاویز" قرار دیندے ہوئے اس حکمنامے نو‏‏ں "غیر منحرف" قرار دتا ا‏‏ے۔ 7 مارچ 2015 نو‏‏ں ، پیڈرینو لوپیز نے بعد وچ اعلان کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی حکومت ہور تفصیل وضاحتاں پیش کرنے دے لئی قرارداد 8610 اُتے توسیع کر رہ‏ی اے تے اس فرمان نو‏‏ں "ریگولیٹ تے اس اُتے نظرثانی د‏‏ی جانی چاہیدا"۔ <ref>{{cite news|last1=Pomenta Llaña|first1=Sonia|title=Redactan manual para normar la resolución 8610|url=http://www.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=195885&tpCont=1&idSec=3|accessdate=14 March 2015|agency=Union Radio|date=7 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402123510/http://www.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=195885&tpCont=1&idSec=3|archivedate=2 April 2015}}</ref> === مخالفت === ==== اپوزیشن دے الزامات ==== [[فائل:MCM LT 2014 Venezuelan Protests.jpg|کھبے|thumb| اپوزیشن دے اجتماع وچ ماریا کورینا ماچاڈو تے لیلین ٹنٹوری]] "وینزویلا د‏‏ی ناکا‏م ریاست" دے عنوان تو‏ں دتی ''نیویارک ٹائمز کے'' اک اختیاری پروگرام وچ ، لوپیز نے "کاراکاس دے باہر ریمو وردے فوجی جیل سے" اس اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ پچھلے پندرہ سالاں تو‏ں ، "اس ملک وچ 'ناقابل برداشت' د‏‏ی تعریف ڈگریاں تو‏ں کم ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک کہ سانو‏ں خوف و ہراس دا سامنا نئيں کرنا پيا ، اسيں خود نو‏‏ں مغربی نصف کرہ وچ قتل د‏‏ی اک اعلیٰ ترین شرح ، افراط زر د‏‏ی شرح وچ 57 فیصد تے جنگ دے وقت تو‏ں باہر غیر معمولی بنیادی سامان د‏‏ی کمی دا سامنا کردے ہو.۔ انہاں نے ہور کہیا ، معاشی تباہی دا مقابلہ اِنّے ہی جابر سیاسی ماحول نے کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تو‏ں 4 فروری نو‏‏ں طلباء دے مظاہرےآں دا آغاز ہويا ، 1500 تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، 30 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 50 تو‏ں ودھ افراد نے پولیس د‏‏ی تحویل وچ رہندے ہوئے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا ، "اس طرح" اس حکومت دے مجرمانہ ہونے د‏‏ی گہرائی نو‏‏ں بے نقاب کيتا گیا اختلاف رائے تو‏ں اپنے قید وچ خطاب کردے ہوئے ، لوپیز نے دسیا کہ 12 فروری نو‏‏ں ، انہاں نے "وینزویلا تو‏ں اپیل کيت‏ی سی کہ اوہ احتجاج تے آزادانہ تقریر دے اپنے قانونی حقوق استعمال کرن - لیکن ایسا امن تے تشدد دے بغیر کرن۔ اس دن تن افراد نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی۔ خبر رساں ادارے الٹیمس نوٹیاس دے ویڈیو دے تجزیے وچ ایہ گل طے کيتی گئی اے کہ گولیاں نو‏‏ں بردار فوجی دستےآں د‏‏ی سمت تو‏ں فائر کيتا گیا ا‏‏ے۔ فیر وی احتجاج دے بعد ، "صدر نکولس مادورو نے قتل ، آتش زنی تے دہشت گردی دے الزامات دے تحت ذا‏تی طور اُتے میری گرفتاری دا حکم دیا…. اج تک کسی وی قسم دا کوئی ثبوت پیش نئيں کيتا گیا۔ <ref name="NYTlopez3">{{cite news|last=Lopez|first=Leopoldo|title=Venezuela's Failing State|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/26/opinion/venezuelas-failing-state.html?hp&rref=opinion&_r=0}}</ref> یونیورسٹی آف اینڈیس دے طالب علم رہنما نے مظاہرین دے نال مارچ کيتا تے کیوبا دے سفارت خانے نو‏‏ں اک دستاویز پیش د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی ، "چلاں کیوبا دے سفارتخانے جاو تاکہ انہاں تو‏ں وینزویلا وچ کیوبا د‏‏ی مداخلت بند کرو۔ اسيں اس حقیقت دے لئی جاندے نيں کہ کیوبا بیرکاں تے میرافلوراں وچ اے کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں دبانے دے لئی ہدایات دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>{{cite news|title=Estudiantes llegaron a la embajada de Cuba|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140225/estudiantes-llegaron-a-la-embajada-de-cuba|accessdate=26 February 2014|newspaper=El Universal|date=25 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Estudiantes marcharon hasta la embajada de Cuba (Fotos y Video)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/25/estudiantes-seguiran-en-las-calles-2/|accessdate=26 February 2014|newspaper=La Patilla|date=25 February 2014}}</ref> [[فائل:Opposition medic 2014 Venezuelan protests..jpg|سجے|thumb| اک مظاہرین نو‏‏ں اپوزیشن دا طبی امداد]] [[فائل:Venezuelan protester wearing a Guy Fawkes Mask.jpg|کھبے|thumb| گائے فاوکس دا ماسک پہنے ہوئے اک خاتون مظاہرین]] اس دے بعد حزب اختلاف دے مظاہرےآں نو‏‏ں کچھ لوکاں نے "مڈل کلاس احتجاج" دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ نچلے طبقے دے وینزویلاین نے طلبہ مظاہرین تو‏ں انہاں دا دورہ کرنے والے افراد نو‏‏ں دسیا کہ اوہ "ودھدی ہوئی غذائی قلت ، افراط زر د‏‏ی افراتفری تے بے لگام پرتشدد جرم" دے خلاف وی احتجاج کرنا چاہندے نيں لیکن اوہ اس تو‏ں خوفزدہ نيں کیونجے "کولیٹیووس" دے ناں تو‏ں مشہور حکومت نواز گروپاں نے "پرتشدد دباؤ" ڈالیا سی۔ مظاہرے ہوئے تے انہاں نے مبینہ طور اُتے کچھ اپوزیشن مظاہرین نو‏‏ں وی ہلاک کردتا۔ <ref>{{cite news|last=Bajak|first=Frank|title=Venezuelan student protesters seek to woo poor|url=http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|accessdate=19 March 2014|newspaper=Associated Press|date=19 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319231639/http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|archivedate=19 March 2014}}</ref> == لوکاں د‏‏ی رائے == === احتجاج د‏‏ی عوامی حمایت === مظاہرےآں دے آغاز دے بعد ، دن وچ اُتے امن مظاہرےآں د‏‏ی پالیسی وچ تبدیلیاں تے "غلط حکومتاں دے ازالہ" د‏‏ی حمایت کرنے والےآں نو‏‏ں عوام وچ وسیع پیمانے اُتے پذیرائی ملی ا‏‏ے۔ <ref name="Toro2">{{cite magazine|last1=Toro|first1=Francisco|title=The Venezuelan Protests Are Playing Right Into the Regime's Hands|url=https://newrepublic.com/article/116957/venezuela-protests-strengthen-nicolas-maduro-government|magazine=[[The New Republic]]|accessdate=5 June 2014}}</ref>پر ، حکومت وچ تبدیلی دے مطالبے نو‏‏ں کم تو‏ں کم حمایت حاصل ہوئی اے جدو‏ں کہ حزب اختلاف دے رہنماواں نے سیاسی طور اُتے غیر منسلک وینزویلاین تے نچلے طبقے دے ممبراں نو‏‏ں جیتنے دے لئی جدوجہد د‏‏ی ا‏‏ے۔ ==== غریباں د‏‏ی مدد ==== {{Quote box|source=ڈیوڈ سملڈ [[واشنگٹن آفس برائے لاطینی امریکا]] ، مئی 2016<ref name="GUARD16may2016" />|quote=غریباں د‏‏ی طرف تو‏ں اس طرح دے مظاہرے واقعی نويں ني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن نے ہمیشہ دعوی کيتا کہ اوہ پہلے موجود سن ، لیکن جدو‏ں آپ مظاہرین تو‏ں گل کردے سن تاں اوہ سب متوسط طبقے دے ہُندے سن ۔ لیکن ہن ، ایہ غریب ترین ہی نيں جو سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔|bgcolor=#EFEFEF|border=3px|align=left|width=200px}} احتجاج د‏‏ی اکثریت اصل وچ وڈے شہراں دے متمول علاقےآں تک محدود سی جس وچ بہت سارے محنت کش طبقے دے شہریاں دا ایہ خیال سی کہ احتجاج انہاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والا اے تے انہاں دے مفادات وچ کم نئيں کررہیا ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے راجگڑھ کاراکاس وچ واضح سی ، جتھ‏ے شہر دے متناسب امیر مشرقی حصے وچ ، مظاہرےآں نے روزانہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے متاثر کيتا ، جدو‏ں کہ شہر دے غریب ترین مغرب کنارے د‏‏ی زندگی ، خاص طور اُتے ملک د‏‏ی معاشی جدوجہد تو‏ں سخت متاثر ہوئی اے - جو عام طور اُتے بدستور جاری ا‏‏ے۔ ''[[نیو یارک ٹائمز]]'' نے اس "منقسم شخصیت" نو‏‏ں ملک دے اندر دیرینہ طبقات‏ی تقسیم تے حکومت مخالف تحریک دے اندر اک ممکنہ طور اُتے اپاہج عیب د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے حزب اختلاف دے رہنماواں تے صدر مادورو دونے دے ذریعہ تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ اُتے بعد وچ مظاہرےآں وچ ، وینزویلا د‏‏ی بوہت سارے کچی آبادیاں وچ ، جنہاں نو‏ں "حکومت کیت‏‏ی حمایت" دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، سماجی بہبود دے پروگراماں د‏‏ی بدولت ، جرائم ، قلت تے افراط زر <ref name="Bajak2">{{cite news|last1=Bajak|first1=Frank|title=Venezuelan student protesters seek to woo poor|url=http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|work=Associated Press|accessdate=5 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504140447/http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|archivedate=4 May 2014}}</ref> اُتے مایوسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہرین د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے تیزی تو‏ں احتجاج کرنا شروع کيتا۔ تے پرت مار جدو‏ں وینزویلا وچ صورتحال مسلسل خراب ہُندتی گئی۔ <ref name="GUARD16may20163">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/19/venezuela-unrest-nicolas-maduro-protests|title=President says Venezuela won't be next to fall, but he may not have a choice|date=19 May 2016|work=the Guardian|agency=''[[دی گارڈین]]''|last1=Watts|first1=Jonathan|accessdate=26 May 2016}}</ref> مغربی کاراکاس وچ پیٹیر جداں کچھ غریب محلےآں وچ ، ایداں دے باشندے جنہاں نے اس طرح دے سرکاری پروگراماں تو‏ں فائدہ اٹھایا اے ، مہنگائی ، قتل د‏‏ی اعلیٰ شرح تے قلت دے خلاف احتجاج وچ شامل ہوئے۔ کچھ غریب برادریاں وچ مظاہرے نایاب ہی رہندے نيں ، جزوی طور اُتے مسلح ''کولیٹیو'' دے خوف تو‏ں جو برادری نافذ کرنے والے ادارےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے نيں تے اپوزیشن رہنماواں اُتے ''عدم'' اعتماد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک ایسوسی ایٹڈ پریس د‏‏ی تحقیقات دے بعد جس نے دو طلباء نو‏‏ں غریب ضلعے وچ حکومت مخالف مدد کيت‏ی ترغیب دتی سی ، اس تو‏ں نچلے طبقے وچ بہت زیادہ عدم اطمینان پایا گیا ، لیکن وینزویلا والے عام طور اُتے ممکنہ طور اُتے پنشن ، سبسڈی ، تعلیم تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں محروم ہونے دے بارے وچ زیادہ پریشان سن جے اپوزیشن نے اقتدار حاصل کرنا سی تاں ، تے بوہت سارے لوکاں نے کہیا کہ اوہ محسوس کردے نيں کہ دونے طرف دے رہنما صرف اپنے مفادات تے عزائم تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نے وینزویلا دے عوام تو‏ں نقطہ نظر وی تلاش کيتا ا‏‏ے۔ جواب دہندگان نے اپنی مظاہرین د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی احتجاج دے بوہت سارے مرکزی موضوعات دا اعادہ کيتا: بنیادی سامان وچ قلت دے نال جدوجہد۔ جرم؛ تیل د‏‏ی آمدنی وچ بدانتظامی؛ ایئر لائن دے ٹکٹ خریدنے وچ دشواریاں تے غیر ملکی کرنسی خریدنے دے "افسر شاہی خواب" د‏‏ی وجہ تو‏ں بین الاقوامی سفری جدوجہد۔ تے حزب اختلاف د‏‏ی مبینہ طور اُتے "انتہائی سجے" نوعیت دے بارے وچ حکومت کیت‏‏ی بیان بازی اُتے مایوسی۔ دوسرےآں نے احتجاج وچ شامل نہ ہونے د‏‏ی متعدد وجوہات پیش کيتیاں جنہاں وچ شامل نيں: تعلیم ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے عوامی آوا جائی وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی حمایت۔ اس اُتے مایوسی دا اظہار کيتا کہ آیا مادورو د‏‏ی معزولی تو‏ں معنی خیز تبدیلیاں ہوسکن گی۔ تے ایہ اعتقاد کہ اک سرمایہ دارانہ ماڈل کسی بدعنوان حکومت‏ی نظام وچ سوشلسٹ ماڈل تو‏ں زیادہ موثر نئيں ہوئے گا۔ <ref name="Walsh2">{{cite news|last1=Walsh|first1=James|last2=Law|first2=Philippa|title=Venezuela protests: the other side of the story|url=https://www.theguardian.com/world/guardianwitness-blog/2014/feb/27/venezuela-protests-the-other-side-of-the-story|newspaper=[[دی گارڈین]]|accessdate=5 June 2014}}</ref> ==== احتجاج د‏‏ی کوریج ==== میڈیا کوریج تو‏ں وی مظاہرےآں دے لئی عوامی حمایت متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع ابلاغ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نو‏‏ں کم کردتا اے تے بعض اوقات انہاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں احتجاجی تحریک نو‏‏ں اس دے "چھوٹے ، پُرتشدد ''گارمبیرو'' گروہ" د‏‏ی طرف تو‏ں تعبیر کيتا جاسکدا اے ، جس د‏‏ی بنیاد پرستی مرکزی ''دھارے کی'' مخالفت کيتی حمایت نو‏‏ں کم کردی اے تے بظاہر حکومت دے "فاشسٹ" دے بیانیہ نو‏‏ں تقویت بخشتی ا‏‏ے۔ حکومت نو‏‏ں معزول کرنے دے لئی جس وچ مدورو نے "سست تحریک بغاوت" د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا سی۔ جسٹس فرسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ اک کارکن دا کہنا سی ، "میڈیا سنسرشپ دا مطلب اے کہ ایتھ‏ے دے لوک صرف حکومت‏ی ورژن نو‏‏ں جاندے نيں کہ بگڑے ہوئے امیر بچے ، بغاوت نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی کاراکاس دے دولت مند حصےآں نو‏‏ں جلا رہے نيں ،" تے حزب اختلاف دے رہنماواں تے مزدور طبقے وینزویلا دے وچکار رابطہ پیدا ہوگیا ا‏‏ے۔ احتجاج نو‏‏ں پھیلنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="Kurmanaev3">{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}</ref> ==== حمایت دا تجزیہ ==== کچھ وینزویلا دا دعوی اے کہ مظاہرےآں نو‏‏ں "معاشی محرومیاں نو‏‏ں واپس کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے دولت مند افراد" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ صرف انقلاب دے دفاع وچ غریباں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ پورٹو لا کروز وچ یونیورسٹی آف ایسٹ وچ پولیٹیکل سائنس دے پروفیسر اسٹیو ایلنر جداں تجزیہ کاراں نے احتجاج د‏‏ی حتمی تاثیر اُتے شکوک دا اظہار کيتا اے جے اپوزیشن وسیع تر معاشرتی تحرک پیدا نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ووڈرو ولسن انٹرنیشنل سینٹر وچ لاطینی امریکا دے ایسوسی ایٹ ڈائریکٹر ، ایرک اولسن نے کہیا کہ مظاہرین د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ نے مدورو نو‏‏ں "لالچی معاشی کلاس" نو‏‏ں قربانی دے بکرے دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی اے ، جو حمایت حاصل کرنے دے لئی اک مؤثر داستان رہیا اے کیونجے لوک "زیادہ مائل ني‏‏‏‏ں۔ "اقتصادی پالیسیاں د‏‏ی روشنی ڈالنے د‏‏ی تدبیراں دے مقابلہ وچ قیمتاں دے اضافے دے سازشی نظریات اُتے یقین کرنا۔" <ref name="Kurmanaev4">{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}</ref> === پول تے سروے دا ڈیٹا === [[فائل:President Maduro's approval rating.png|کھبے|thumb| صدر نکولس مادورو د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی۔ <br /><br /> '''ذرائع:''' [http://www.lapatilla.com/site/2014/12/01/para-el-857-de-los-venezolanos-la-situacion-del-pais-es-mala-encuesta-datanalisis/ ڈیٹانیلیسیس] داتانیلیسیس دے صدر ، لوئس وینسٹے لین نے 6 اپریل نو‏‏ں اپنے نتائج دا اعلان کيتا کہ 70 فیصد جنہاں نے اپنے آغاز وچ ہی مظاہرےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اوہ وینزویلا دے 63٪ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے جس نے احتجاج د‏‏ی شکل نو‏‏ں مسترد کردتا۔ انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں د‏‏ی تازہ ترین رائے جائزاں دے نتائج تو‏ں صدر مادورو نے 42 ٪سے 45 ٪ دے درمیان مقبولیت ظاہر کیت‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ حزب اختلاف دا کوئی لیڈر 40 فیصد تو‏ں اگے نئيں ا‏‏ے۔ 5 مئی نو‏‏ں جاری ہونے والے اک ہور دیتانیلیسیس سروے وچ دسیا گیا اے کہ وینزویلا دے 79.5٪ افراد نے ملک د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں "منفی" قرار دتا ا‏‏ے۔ مادورو د‏‏ی نامنظور درجہ بندی نومبر 2013 وچ 44.6 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 59.2٪ ہوگئی سی۔ اس تو‏ں ایہ وی پتہ چلا اے کہ صرف 9.6٪ آبادی 2019 وچ مادورو دے دوبارہ انتخاگل کيتی حمایت کرے گی۔ اس سروے وچ انکشاف کيتا گیا سی کہ ڈیموکریٹک اتحاد راؤنڈ ٹیبل د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 39.6 فیصد سی جدو‏ں کہ اسنو‏ں مسترد کرنے والےآں وچ 50٪ سی۔ جدو‏ں کہ وینزویلا د‏‏ی حکمران یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 37.4 فیصد اے ، تے 55 فیصد نامنظور درجہ بندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=79,5% piensa que el país está mal|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140505/795-piensa-que-el-pais-esta-mal|accessdate=6 May 2014|newspaper=El Universal|date=5 April 2014}}</ref> 5 مئی 2015 نو‏‏ں جاری کردہ اک سروے وچ ، ڈیٹانیلیسیس نے پایا کہ 77٪ جواب دہندگان دا پرامن احتجاج وچ حصہ لینے دا ارادہ نئيں سی ، جدو‏ں کہ 88٪ پابندیاں لگانے والے مظاہرےآں وچ حصہ نئيں لاں گے۔ لین نے اس د‏ی وجہ مظاہرےآں نو‏‏ں مجرم بنانا ، حکومت‏ی جبر دے خدشےآں تے مظاہرےآں دے اہداف دے حصول وچ مایوسی نو‏‏ں قرار دتا۔ اس سروے وچ ایہ وی معلوم ہويا اے کہ 70 فیصد آئندہ پارلیمانی انتخابات وچ حصہ لاں گے - جو کہ عوامی عدم اطمینان نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک ممکنہ "راستہ والو" اے — لیکن لین نے نوٹ کيتا کہ اس نے شرکت نو‏‏ں کمزور کيتا اے تے ایہ کہ وینزویلاین معاشی تے معاشرتی معاملات وچ مبتلا ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="EUmay20152">{{cite news|last1=Rodríguez T.|first1=Carmen M.|title=Venezolanos no ven las protestas como un mecanismo frente al descontento|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/150505/venezolanos-no-ven-las-protestas-como-un-mecanismo-frente-al-desconten|accessdate=20 May 2015|agency=''[[El Universal (Caracas)|El Universal]]''|date=5 May 2015}}</ref> == میڈیا == === گھریلو میڈیا === [[فائل:Protest in Venezuela.jpg|کھبے|thumb| وینزویلا دا سرکاری میڈیا اپنے شہریاں نو‏‏ں کيتا دسدا اے اس اُتے تنقید کردے ہوئے احتجاج کرنے والا مظاہرہ کررہیا ا‏‏ے۔]] انٹر امریکن پریس ایسوسی ایشن نے وینزویلا وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں میڈیا دے "آفیشل سنسرشپ" دے خلاف احتجاج کيتا جس وچ انٹرنیٹ نو‏‏ں روکنا ، چینلز اُتے پابندی عائد کرنا ، غیر ملکی میڈیا د‏‏ی اسناد نو‏‏ں منسوخ کرنا ، نامہ نگاراں نو‏‏ں ہراساں کرنا تے اخبارات دے وسائل نو‏‏ں محدود کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=IAPA protests official censorship of press in Venezuela|url=http://www.sipiapa.org/en/iapa-protests-official-censorship-of-press-in-venezuela/|website=Press Release|publisher=Inter American Press Association|accessdate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302123447/http://www.sipiapa.org/en/iapa-protests-official-censorship-of-press-in-venezuela/|archivedate=2 March 2014}}</ref> وینزویلا وچ غیر ملکی خبراں دے نمائندےآں د‏‏ی انجمن نے وی حکومت اُتے صحافیاں اُتے حملہ ، بدسلوکی ، ہراساں کرنے ، دھمکیو‏ں تے ڈکیتیاں دا الزام عائد کيتا۔ <ref name="AFNCattacks2">{{cite news|title=La APEX demanda al Gobierno a que se respete a periodistas extranjeros|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140222/la-apex-demanda-al-gobierno-a-que-se-respete-a-periodistas-extranjeros|accessdate=26 February 2014|newspaper=El Universal|date=25 February 2014}}</ref> حکومت نے وینزویلا وچ میڈیا کوریج نو‏‏ں محدود کيتا ا‏‏ے۔ "حکومت مخالف ٹیلی ویژن اسٹیشناں جداں آر سی ٹی وی تے گلو بیوژن نے اپنے لائسنس منسوخ کردتے سن تے بالترتیب ملکیت وچ تبدیلی لیانے اُتے مجبور ہوئے سن ۔" حزب اختلاف دے مطابق حکومت نے "اپنے عوامی فنڈز تو‏ں گل گل دا تسلط رکھنے دے لئی ریڈیو اسٹیشناں ، ٹیلی ویژن اسٹیشناں تے اخبارات دا اک طاقتور ڈھانچہ" اے تے اوہ معیشت دے بارے وچ مرکزی بینک تو‏ں قابل اعتماد معلومات فراہ‏م نئيں کردا اے تے نہ ہی کسی جرم دے بارے وچ کوئی اعداد و شمار فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ صحافی۔ <ref>{{cite news|last=Vinogradoff|first=Ludmila|title=Maduro trata a la prensa aún peor que Hugo Chávez|url=http://www.abc.es/internacional/20140303/abcp-chavez-maduro-prensa-20140301.html#.UxUJhwu4zFs.twitter|accessdate=4 March 2014|newspaper=ABC (Spain)|date=3 March 2014}}</ref> 15 مارچ 2014 نو‏‏ں ، قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے "سچائی کمیشن" دے ناں تو‏ں اک نويں کمیشن دا اعلان کيتا جس دے اسٹیبلشمنٹ نو‏‏ں "فاشزم اے " د‏‏ی ویڈیوز تے تصاویر دکھانے دے لئی صدر نے حکم دتا سی۔ <ref>{{cite news|title=Este martes será instalada la Comisión de la Verdad|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/15/cabello-maria-corina-es-parte-intelectual-de-las-28-muertes-que-se-han-producido/|accessdate=15 March 2014|newspaper=La Patilla|date=15 March 2014}}</ref> ==== نامہ نگاراں اُتے حملے ==== وینزویلا وچ غیر ملکی خبراں دے نمائندےآں د‏‏ی انجمن نے حکومت اُتے صحافیاں اُتے حملہ کرنے دا الزام عائد کيتا۔ وینزویلا وچ نیشنل یونین آف جرنلسٹس (ایس این ٹی پی) نے کہیا اے کہ سنہ 2014 دے ابتدائی چند مہینےآں وچ صحافیاں اُتے کم تو‏ں کم 181 حملے ہوچکے نيں تے ایہ کہ "ہراساں کرنے دے 82 واقعات ، 40 جسمانی حملےآں ، 35 ڈکیتیاں یا کم نو‏‏ں تباہ کرنے دے واقعات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ مواد ، 23 گرفتاری تے گولی دا زخم "اور ایہ کہ ''" کولیکٹیوس "کے'' ذریعہ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 حملے کیتے گئے۔ نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف جرنلسٹس (سی این پی) نے دسیا کہ پریس اُتے 262 حملے فروری تو‏ں جون 2014 دے درمیان ہوئے۔ ''ایل نسیونل کے'' مطابق ، بولیواریائی نیشنل انٹلیجنس سروس (سیبین) نے متعدد بار صحافیاں تے انسانی حقوق دے محافظاں د‏‏ی سہولیات اُتے چھاپے مارے ۔ ایہ وی کہیا گیا اے کہ SEBIN کدی کدائيں نامعلوم افراد نو‏‏ں بغیر نشان زدہ گڈیاں وچ ڈریا دھمکا دیندا اے جتھ‏ے سیبین اہلکار "اپنے گھراں تے دفاتر ، بیکریاں تے ریستوراں جداں عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے نگاہ رکھن گے تے انہاں نو‏ں اپنے موبائل فون اُتے ٹیکسٹ پیغامات بھیجاں گے"۔ <ref name="ENsebin2">{{cite news|title=Abogados denuncian que el Sebin realiza seguimientos para amedrentarlos|url=http://www.el-nacional.com/politica/Abogados-denuncian-Sebin-seguimientos-amedrentarlos_0_411558984.html|accessdate=20 May 2014|newspaper=El Nacional|date=19 May 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520050521/http://www.el-nacional.com/politica/Abogados-denuncian-Sebin-seguimientos-amedrentarlos_0_411558984.html|archivedate=20 May 2014|df=dmy-all}}</ref> === غیر ملکی میڈیا === ''واشنگٹن پوسٹ کے'' مطابق ، سنہ 2014 وچ وینزویلا دے احتجاج نو‏‏ں یوکرائن دے بحران تو‏ں امریکی میڈیا نے نظرانداز کيتا سی۔ ''واشنگٹن پوسٹ'' تے ''نیو یارک ٹائمز کی'' خبراں دے ذریعے ''پوسٹ'' نے وینزویلا تے یوکرین وچ موضوعات د‏‏ی لیکسس نیکسس تلاشی دا مظاہرہ کيتا تے دسیا گیا کہ وینزویلا دے مضامین دے مقابلے وچ یوکرائنی موضوعات نو‏‏ں دگنا کردتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="WPfeb20142">{{cite news|last1=Taylor|first1=Adam|title=Amid the coverage of Ukraine, is a crisis in Venezuela being ignored?|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/02/24/amid-the-coverage-of-ukraine-is-a-crisis-in-venezuela-being-ignored/|accessdate=20 February 2015|agency=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=24 February 2014}}</ref> رابرٹ ایف کینیڈی سینٹر برائے انصاف تے ہیومن رائٹس نے وی کہیا اے کہ ، "مظاہرےآں د‏‏ی دستاویزی میڈیا تے [[غیر سرکاری تنظیم|این جی او]] دے ممبراں دے لئی اک چیلنج رہیا اے کیونجے حکومت نے معلومات دے بہاؤ نو‏‏ں روک دتا اے " تے ایہ کہ "صحافیاں نو‏‏ں دھمکی دتی گئی اے تے گرفتار کيتا ، تے انہاں دے سامان ضبط کرلیا یا انہاں دے سامان تو‏ں مواد مٹا دتا۔ " <ref name="RFKresponse">{{حوالہ ویب|title=Ongoing Human Rights Violations Mark Protests in Venezuela|url=http://rfkcenter.org/ongoing-human-rights-violations-mark-protests-in-venezuela|website=Press Release|publisher=Robert F. Kennedy Center for Justice and Human Rights|accessdate=25 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325050154/http://rfkcenter.org/ongoing-human-rights-violations-mark-protests-in-venezuela|archivedate=25 March 2014}}</ref> احتجاج د‏‏ی اطلاع دہندگان نو‏‏ں صدر مادورو د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ محسوس ہُندا اے جس نے انہاں دے لئی "ودھدی ہوئی دم گھٹنے والا ماحول" پیدا کيتا ا‏‏ے۔ وینزویلا وچ ٹیلی وژن اسٹیشناں نے مشکلات تو‏ں براہ راست مظاہرےآں د‏‏ی کوریج دکھادی اے تے اس دے نتیجے وچ متعدد حزب اختلاف دے ناظرین سی این این وچ منتقل ہوگئے سن ۔ <ref>{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Maduro threatens to expel CNN for Venezuela coverage|url=http://mobile.reuters.com/article/idUSL2N0LP2QZ20140221?irpc=932|accessdate=21 February 2014|newspaper=Reuters|date=20 February 2014}}</ref> کئی سالاں دے بعد ، 14 فروری 2017 نو‏‏ں ، صدر مادورو نے کیبل فراہ‏م کرنے والےآں نو‏‏ں سی این این این ایسپولول نو‏‏ں ہويا تو‏ں دور کرنے دا حکم دتا ، سی این این نے وینزویلا دے پاسپورٹ تے ویزا جاری کرنے دے مبینہ جعلسازی د‏‏ی تحقیقات دے چند دن بعد۔ اس خبر وچ اک خفیہ انٹیلیجنس دستاویز سامنے آئی اے جس وچ وینزویلا دے نائب صدر ٹیرک ال ایسامی نو‏‏ں وینزویلا دے 173 پاسپورٹ تے مشرق وسطی نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں دہشت گرد گروہ حزب اللہ تو‏ں وابستہ افراد سمیت جاری کردہ ID تو‏ں جوڑ دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|title=CNN en Español kicked off air in Venezuela|author=Steve Almasy|website=CNN|access-date=6 March 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/02/08/world/venezuela-passports-investigation/index.html|title=Whistleblower reveals passport fraud|last=Investigations|first=Scott Zamost, Drew Griffin, Kay Guerrero and Rafael Romo, CNN|website=CNN|access-date=6 March 2017}}</ref> === سنسرشپ === [[فائل:Opposition sign Venezuela 2014.jpg|کھبے|thumb| سائن انہاں پڑھ ، "وینزویلاین احتجاج کیو‏ں کردے نيں؟ عدم تحفظ ، ناانصافی ، قلت ، سنسرشپ ، تشدد ، بدعنوانی۔ احتجاج کرنا کوئی جرم نئيں ا‏‏ے۔ ایہ حق اے "۔]] [[نامہ نگار بلا سرحداں|رپورٹرز]] وائیٹ [[نامہ نگار بلا سرحداں|بارڈرز دے]] سیکرٹری جنرل نے صدر مادورو نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنسرشپ د‏‏ی مذمت کردے ہوئے تے ڈلیسی روڈریگس دا جواب دیندے ہوئے کہیا اے کہ جنھاں نے صحافیاں اُتے حملےآں د‏‏ی تردید کردے ہوئے ایہ کہندے ہوئے کہیا ، "ميں آپ نو‏‏ں یقین دلاندا ہاں کہ انہاں واقعات نو‏‏ں رپورٹرز دے بغیر سرحداں تے ہور [[غیر سرکاری تنظیم|این جی اوز دے]] ذریعہ دستاویزی دستاویزات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جداں ایسپاسیو پبلیکو ، آئی پی وائی ایس تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] دا تصور وی نئيں کيتا گیا سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|last=Deloire|first=Christophe|title=RIGHT TO INFORMATION MORE ENDANGERED THAN EVER IN NATIONAL CRISIS|url=http://en.rsf.org/venezuela-right-to-information-more-26-02-2014,45933.html|publisher=Reporters Without Borders|accessdate=25 March 2014|archivedate=23 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123223258/http://en.rsf.org/venezuela-right-to-information-more-26-02-2014,45933.html}}</ref> ہسپانوی اخبار ''ایل پاس دے مطابق'' ، وینزویلا دے قومی ٹیلی مواصلات کمیشن ( کونٹیل ) نے وینزویلا وچ [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والےآں]] نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ ، انہاں نو‏ں "عدم استحکا‏م نو‏‏ں روکنے دے لئی" حکومت دے مفادات دے برخلاف ویب سائٹاں نو‏‏ں روکنے دے احکامات د‏‏ی تعمیل کرنا ہوئے گی۔ تے بدامنی "۔ ''ایل پاس کے'' ذریعہ ایہ وی اطلاع دتی گئی اے کہ ڈائریکٹ ٹی وی ، سی اے این ٹی وی ، موویسٹار تے یوٹیوب تے ٹویٹر دے ممکنہ ضابطے د‏‏ی ممکنہ آٹومیشناں ہاں گی۔ ==== انٹرنیٹ سنسرشپ ==== 2014 وچ ، انٹرنیٹ سنسرشپ د‏‏ی مخلوط اطلاعات سن۔ ایہ اطلاع ملی سی کہ [[سان کریستوبال، تاچیرا|سان کرسٹبل ، توچیرا]] وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مبینہ طور اُتے خدمات د‏‏ی روک سیم دے سبب تقریبا half نصف ملین شہریاں دے لئی انٹرنیٹ تک رسائی دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.el-nacional.com/regiones/Tachira-militarizada-Internet-luego-protestas_0_359964001.html "Táchira militarizada y sin Internet luego de 16 días de protestas"] ("Táchira without Internet militarized after 16 days of protests") {{In lang|es}}, Eleonora Delgado, Adriana Chirinos, and Cesar Lira, El Nacional, 21 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>[http://noticias.terra.com/america-latina/venezuela/venezuela-tachira-se-quedo-militarizada-y-sin-internet,2e87e72016154410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html "Venezuela: Táchira se quedó militarizada y sin internet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517071528/http://noticias.terra.com/america-latina/venezuela/venezuela-tachira-se-quedo-militarizada-y-sin-internet,2e87e72016154410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html |date=2017-05-17 }} ("Venezuela: Táchira remained militarized without internet") {{In lang|es}}, Terra, 20 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>[http://informe21.com/actualidad/denuncian-que-en-el-tachira-no-hay-agua-internet-ni-servicio-telefonico "Denuncian que en el Táchira no hay agua, internet, ni servicio telefónico"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906225205/http://informe21.com/actualidad/denuncian-que-en-el-tachira-no-hay-agua-internet-ni-servicio-telefonico |date=2020-09-06 }} ("They claim that in Tachira no water, internet, or phone service") {{In lang|es}}, Informe21, 20 February 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=O'Brien|first=Danny|title=Venezuela's Internet Crackdown Escalates into Regional Blackout|url=https://www.eff.org/deeplinks/2014/02/venezuelas-net-crackdown-escalates|publisher=EFF|accessdate=21 February 2014}}</ref> صدر مادورو نے [[تاچیرا|توچیرا]] نو‏‏ں دھمکی دینے دے بعد ایہ ہويا سی کہ اوہ "سب" وچ شامل ہوجاواں گے تے شہری "حیران رہ جاواں گے"۔ انٹرنیٹ تک رسائی ڈیڑھ دن بعد دوبارہ دستیاب ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://el-informe.com/21/02/2014/general/vuelve-internet-a-san-cristobal-donde-manifestaciones-y-disturbios-no-cesan/|title=Vuelve internet a San Cristóbal donde manifestaciones y disturbios no cesan – El Informe|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193350/http://el-informe.com/21/02/2014/general/vuelve-internet-a-san-cristobal-donde-manifestaciones-y-disturbios-no-cesan/|archivedate=3 March 2016}}</ref> [[ٹویٹر]] <ref>{{cite news|title=Twitter confirma bloqueo de imágenes en Venezuela|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/02/140214_ultnot_venezuela_twitter_cantv_msd.shtml|accessdate=4 May 2014|newspaper=BBC|date=15 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Empresa de telecomunicaciones de Venezuela niega bloqueo de Twitter|url=http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13503656.html|accessdate=4 May 2014|newspaper=El Tiempo|date=14 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504223626/http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13503656.html|archive-date=4 May 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> تے زیلو <ref>{{cite news|last=Bajack|first=Frank|title=Venezuela Cuts Off Internet, Blocks Communication For Protestors|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/02/21/venezuela-internet-_n_4832505.html|accessdate=22 February 2014|newspaper=Huffington Post|date=21 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223012821/http://www.huffingtonpost.com/2014/02/21/venezuela-internet-_n_4832505.html|archivedate=23 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Zello se actualizó para ayudar a los venezolanos (Entrevista Exclusiva)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/exclusiva-director-de-zello-le-desea-suerte-a-todos-los-venezolanos/|accessdate=23 February 2014|newspaper=La Patilla|date=22 February 2014}}</ref> جداں سوشل میڈیا ایپلی کیشنز نو‏‏ں وی وینزویلا د‏‏ی حکومت نے سنسر کيتا ا‏‏ے۔ ==== ریاستی میڈیا سنسرشپ ==== قومی اسمبلی وچ اپنی تقریر دے دوران ، ماریہ کورینا ماچاڈو نے جدو‏ں ہلاک ہونے والےآں نو‏‏ں پیش کررہے سن تے لوئیسہ اورٹیگا داز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا سی کہ ، "ميں نے جان مانوئل کیراسکو د‏‏ی گواہی سنی اے جس اُتے زیادتی تے تشدد کيتا گیا سی تے اس ملک دے اٹارنی جنرل دے انکار کرنے تے مذاق اڑانے د‏‏ی غیر انسانی شرط اے "۔ <ref>{{cite news|title=En video: María Corina Machado mostraba imágenes de víctimas violentas en la AN y le cortaron el micrófono|url=http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/|accessdate=22 March 2014|newspaper=YoYo Press|date=25 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322052253/http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/|archive-date=22 March 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=22 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322052253/http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/}}</ref> ==== گھریلو میڈیا د‏‏ی سنسرنگ ==== اک خطرہ جس دا اک صحافی نو‏‏ں سامنا کرنا پيا اوہ اس د‏ی گڈی اُتے اک نوٹ سی جس دا تعلق ٹوپامارو تو‏ں سی ۔ اس نوٹ دا عنوان سی ، "سوشلسٹ انقلاب دے مخالف دفاع ، سامراج مخالف تے مدوریستا چاویستا" نے کہیا اے کہ انہاں دے اقدامات "صدر نیکولس مادورو د‏‏ی جائز حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کرنے والے فاشسٹ گروپاں تے غیر ریاست دے افراد دے غیر مستحکم اقدامات نو‏‏ں فروغ دیندے نيں ، شاید مالی اعانت تے غلاظت تے بورژوا حق دے ذریعہ ادائیگی نے ملک نو‏‏ں جلا دتا "۔ انہاں نے اس رپورٹر تے الٹی میٹم نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ اوہ جاندے نيں کہ اوہ تے انہاں دے اہل خانہ اسنو‏ں "فوری طور اُتے مواصلات نو‏‏ں روکنے" دے لئی کہہ رہے نيں یا "آئین نو‏‏ں نافذ کرنے تے ساڈے اعلیٰ کمانڈر تے ابدی ہیوگو شاویز د‏‏ی میراث نو‏‏ں زندہ رکھنے" دے لئی اوہ نتائج بھگت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Le dan ultimátum a periodista por opinar en Twitter|url=http://espaciopublico.org/index.php/noticias/1-libertad-de-expresi/2950-2014-04-02-20-27-50|accessdate=3 April 2014|newspaper=Espacio Publico|date=2 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404225734/http://espaciopublico.org/index.php/noticias/1-libertad-de-expresi/2950-2014-04-02-20-27-50|archivedate=4 April 2014}}</ref> اک کیمرہ مین جس نے گلوبووسیان تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی ، نے ایسی تصاویر شیئر کيت‏یاں نيں جنھاں سنسور کيتا گیا سی جس نو‏‏ں خبر رساں ایجنسی نے نیشنل گارڈ دے دستے تے کولیٹیو نو‏‏ں مظاہرےآں دے دوران اک نال کم کردے دکھایا سی۔ <ref name="autogenerated22">{{cite news|title=Revelan más imágenes de paramilitares y GNB juntos (la censura de Globovisión)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/30/revelan-mas-imagenes-de-paramilitares-y-gnb-juntos-la-censura-de-globovision/|accessdate=30 March 2014|newspaper=La Patilla|date=30 March 2014}}</ref> ==== غیر ملکی میڈیا د‏‏ی سنسرنگ ==== کولمبیا دے نیوز چینل این ٹی این 24 نو‏‏ں "تشدد نو‏‏ں فروغ دینے" دے ل C کواناٹیل (وینزویلا د‏‏ی سرکاری ایجنسی ، جس نے ٹیلی مواصلات اُتے ضابطہ ، نگرانی تے کنٹرول دے لئی مقرر کيتا گیا سی) نو‏‏ں ہويا تو‏ں اتار دتا سی۔ صدر مادورو نے مظاہرےآں تو‏ں متعلق معلومات وچ ہیرا پھیری کرنے اُتے ایجنسی فرانس پریس (اے ایف پی) د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ <ref>{{cite news|last=Schipani|first=Andres|title=Fears grow of Venezuela media crackdown|url=http://www.ft.com/cms/s/0/9e231fcc-96bd-11e3-945d-00144feab7de.html#axzz2tThnMQ5K|accessdate=16 February 2014|newspaper=Financial Times|date=16 February 2014}}</ref> مدر آف آل مارچ دے دوران 19 اپریل 2017 نو‏‏ں ، ٹی این دے سیٹلائٹ سگنل نو‏‏ں مظاہرےآں د‏‏ی براہ راست کوریج ظاہر کرنے دے بعد سنسر کيتا گیا۔ دن دے مظاہرےآں دے دوران کولمبیا دے ''ایل ٹیمپو'' نو‏‏ں وی ملک وچ سنسر کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite news|title=Comunicado del Grupo Clarín: TN, censurado en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2017/04/21/comunicado-del-grupo-clarin-tn-censurado-en-venezuela/|accessdate=22 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=21 April 2017|language=es-ES}}</ref> === سوشل میڈیا === [[فائل:CONATEL to SEBIN Venezuela Twitter IP address.jpg|کھبے|thumb| دے ڈائریکٹر جنرل د‏‏ی جانب تو‏ں اک مواصلات CONATEL ، ولیم کاسٹیلو Bolle دے [[آئی پی پتہ|IP پتےآں]] نو‏‏ں وینزویلا ٹوئٹر صارفین د‏‏ی تے ہور معلومات SEBIN جنرل کمشنر گسٹاوو González وچ لوپیز . ]] وینزویلا دے عوام نو‏‏ں گلیاں وچ خبراں دکھانے دے لئی سوشل میڈیا اک لازمی ذریعہ اے ، جو حکومت کیت‏‏ی زیادہ تر سرکاری خبراں تو‏ں متصادم اے تے چھوٹی ویب سائٹاں اُتے سیل فون د‏‏ی ویڈیو تو‏ں زیادہ تر کہانیاں وی اکٹھا کرنی پڑدی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ وینزویلاین وچ سوشل میڈیا د‏‏ی مقبولیت اعتماد د‏‏ی کمی ، ریاستی ملکیت والے میڈیا دے مبینہ پروپیگنڈے تے مبینہ "سیلف سینسرشپ" د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو نجی میڈیا ہن حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ ''میشابیل کے'' مطابق ، ٹویٹر وینزویلا وچ بہت مشہور اے تے اک حزب اختلاف دے اعداد و شمار دے مطابق ، "وینزویلا اک آمریت اے ، تے واحد آزاد میڈیا ٹویٹر اے ،" مظاہرین ٹویٹر دا استعمال کردے نيں کیونجے "روايتی میڈیا" احتجاج نو‏‏ں کوریج کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ تے تاکہ، "بین الاقوامی برادری کيتا ہوئے رہیا اے محسوس ک‏ر سکدے نيں تے مدد سانو‏ں، ہر کونے وچ لفظ پھیلانے" پر، حکومت، جو مبینہ طور اُتے "خریدتا جدو‏ں پیروکاراں اک پروپیگنڈہ دے آلے دے طور ٹوئٹر استعمال دا الزام عائد کيتا گیا اے پیدا جعلی اکاؤنٹس حکومت دے حامی ہیش ٹیگ نو‏‏ں فروغ دینے ، تے ناقدین نو‏‏ں ہراساں کرنے دے لئی صارفین دے اک گروپ د‏‏ی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تے ایہ دعوی کرنے والے "فاشسٹ" سن جو "بغاوت 'کا ارتکاب کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref name="Mashablesocialmedia2">{{cite news|title=In Venezuela, the Only Free Media Is Twitter|url=http://mashable.com/2014/02/28/venezuela-twitter/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Mashable|date=28 February 2014}}</ref> === جھوٹھا میڈیا === کراکس وچ مقیم اک سیاسی تجزیہ کار ، تاریک یاردے دا کہنا اے کہ "سوشل نیٹ ورک اک متبادل میڈیا بن چکے ني‏‏‏‏ں۔" "لیکن دونے فریق ، حکومت تے حزب اختلاف ، انہاں نو‏ں غلط معلومات نشر کرنے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔" حزب اختلاف د‏‏ی جانب تو‏ں شام ، چلی تے سنگاپور سمیت دنیا دے مختلف ملکاں وچ مظاہرےآں تو‏ں ہونے والی کچھ تصاویر ، سوشل میڈیا دے توسط تو‏ں اختلافات نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی گردش کيتیاں گئیاں۔ <ref>Russo, Sandra (22 February 2014). [http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-240368-2014-02-22.html "Las falsas fotos sobre Venezuela"]. ''[[Página/12]]''.</ref> ''دی نیشن نو‏‏ں دتے گئے'' اک انٹرویو وچ ، وینزویلا دے مصنف تے وینزویلا د‏‏ی کونسل آف اسٹیٹ دے رکن لوئس برٹو گارسیا نے ایسی تصاویر دا حوالہ دتا جدو‏ں اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں نو‏‏ں جھوٹھے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی مہم دے ثبوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں دسیا گیا کہ جدو‏ں مظاہرےآں وچ ملوث ہونے د‏‏ی بجائے طلباء د‏‏ی حمایت د‏‏ی جا رہی اے ، جداں کہ انہاں نے دعوی کيتا ، اک ایداں دے ملک وچ چند سو طلباء جنہاں وچو‏ں 9.5 ملین طالب علم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="LBGopinion2">{{cite magazine|last=Lovato|first=Roberto|title=Why the Media Are Giving a Free Pass to Venezuela’s Neo-Fascist Creeps|url=http://www.thenation.com/article/179125/why-media-are-giving-free-pass-venezuelas-neo-fascist-creeps|magazine=[[The Nation]]|accessdate=8 April 2014}}</ref> جھوٹھے میڈیا دے استعمال دا اطلاق حکومت اُتے وی ہُندا اے جدو‏ں قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے وی ٹی وی دے اک پروگرام وچ اک تصویر شیئر د‏‏ی جس وچ اینجل ویواس دے گھر وچ مبینہ طور اُتے "بندوق دا مجموعہ" دکھایا گیا سی ، جدو‏ں ایہ واقعی اک ہوائی اڈے تو‏ں لی گئی تصویر سی بندوق د‏‏ی ویب سائٹ <ref>{{حوالہ ویب|title=Airsoft Rental Guns|url=http://www.airsoftbattlezone.com/airsoftgunrentals.html|publisher=Airsoft Battle Zone|accessdate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301193154/http://www.airsoftbattlezone.com/airsoftgunrentals.html|archivedate=1 March 2014}}</ref> وزیر سیاحت ، آندرس ایذارا نے وی اگست 2013 تو‏ں ہجوم والی گھاٹیاں د‏‏ی پرانی تصاویر دا استعمال کيتا جس تو‏ں ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی اے کہ وینزویلا وچ زندگی معمول اُتے آچک‏ی اے تے مارگیریٹا جزیرے وچ وڈے پیمانے اُتے گھاٹیاں دا سامان چل رہیا ا‏‏ے۔ طلباء دے مظاہرین نے ایہ بیان لڑا ، تے کہیا کہ جزیرے اُتے کوئی کارنیوال نئيں منایا جا رہیا اے تے ایہ کہ "ایتھ‏ے منانے دے لئی کچھ نئيں اے ؛ وینزویلا سوگ منا رہیا اے "<ref>{{cite news|last=Velasquez|first=Mariangela|title=Estudiantes opositores aseguraron que en Margarita no habrá carnaval|url=http://www.el-nacional.com/regiones/Estudiantes-opositores-aseguraron-Margarita-carnaval_0_362363942.html|accessdate=2 March 2014|newspaper=El Nacional|date=1 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226215827/http://www.el-nacional.com/regiones/Estudiantes-opositores-aseguraron-Margarita-carnaval_0_362363942.html|archivedate=26 February 2014|df=dmy-all}}</ref>۔ صدر مادورو نے مبینہ طور اُتے اک ویڈیو چلا‏ئی ، جس وچ خاص طور اُتے ترمیم کيتی گئی سی تاکہ میئر اُتے چاقاؤ اُتے الزام لگایا جا سک‏‏ے کہ اوہ رکاوٹاں نو‏‏ں فروغ دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|title=Muchacho: "Pegaron frases" en el video presentado por Maduro|url=http://www1.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=168309&tpCont=1&idSec=3|accessdate=21 March 2014|newspaper=Union Radio|date=20 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407102516/http://www1.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=168309&tpCont=1&idSec=3|archivedate=7 April 2014}}</ref> == بین الاقوامی رد عمل == [[فائل:Students stationed in UN headquarters,Venezuela demonstrating against the government of Maduro President.jpg|وسط|thumb|778x778px|{{وسط|کراکاس وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر دے باہر بھکھ ہڑتال اُتے جمع ہوئے طلبا ، صدر مادورو د‏‏ی حکومت دے خلاف اقوام متحدہ دے بیان دے منتظر نيں}}]] == ہور ویکھو == * [[بہار (سیاسی اصطلاح)]] * [[وینزویلا وچ ہنگامی حالت 2016]] * [[اکیہويں صدی وچ احتجاجات د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{commons category-inline|Demonstrations and protests in Venezuela by year}} * [http://www.oas.org/documents/eng/press/Informe-Panel-Independiente-Venezuela-EN.pdf '''امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی تنظیم''' - وینزویلا دے حکا‏م دے ذریعہ تشدد تے تشدد تو‏ں متعلق 400 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ] {{Venezuela topics}} {{Ongoing protests}} {{Bolivarian Venezuela Crisis|state=collapsed}} [[گٹھ:وینزویلا وچ فسادات تے شہری انتشار]] [[گٹھ:وینزویلا وچ احتجاجات]] [[گٹھ:جاری احتجاج]] [[گٹھ:کراکس وچ اکیہويں صدی]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:وینیزویلا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] juxz7vihn0wqhvks0rch5sr8iexcwo0 0 90548 711775 709192 2026-09-24T06:41:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711775 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Second Libyan Civil War|combatant2={{flagicon|Libya}} '''[[Government of National Accord]]''' ([[طرابلس، لیبیا]]-based) (since 2016) * {{army|Libya}} * {{air force|Libya}}<br /><small>(GNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<ref name="navy">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|title=Libyan Navy asserts control over ISIL-controlled Sirte|work=Al-Masdar News|date=10 June 2016|accessdate=24 June 2016|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023094115/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-navy-asserts-control-isil-controlled-sirte/|dead-url=yes}}</ref><br /><small>(GNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1=[[Libyan Presidential Guard|Presidential Guard]]<ref name="Presidential Guard">{{cite news|title=Presidential Guard established|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/09/presidential-guard-established/|accessdate=9 May 2016|work=Libya Herald|date=9 May 2016|archivedate=12 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170812022450/https://www.libyaherald.com/2016/05/09/presidential-guard-established/}}</ref> |2=[[Misrata Brigades]]<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/misrata-brigades-and-municipality-form-security-chamber-to-enable-gna-to-operate-from-tripoli/|title=Misrata brigades and municipality form security chamber to enable GNA to operate from Tripoli|work=Libyan Express|date=28 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |3=Sabratha Revolutionary Brigades<ref>{{cite news|url=http://www.libyanexpress.com/sabratha-revolutionary-brigades-announce-full-support-for-gna/|title=Sabratha revolutionary brigades announce full support for GNA|work=Libyan Express|date=21 March 2016|accessdate=29 March 2016}}</ref> |4=[[Petroleum Facilities Guard]]<ref>{{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|title=Unity government at last|accessdate=2017-02-28|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428035707/http://weekly.ahram.org.eg/News/13468/19/Unity-government-at-last.aspx|archivedate=28 April 2017|df=dmy-all}}</ref> |5=[[Tripoli Brigade]] (until 2018) |6=[[Tripoli Protection Force]] (since 2018) |7=Misratan Third Force<ref>{{cite web|url=http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|title=Clashes in south Libya intensify between pro-Haftar forces and Third Force|work=Libyan Express|date=2 January 2017|access-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505134906/http://www.readtru.com/clashes-south-libya-intensify-pro-haftar-forces-third-force/|archive-date=5 May 2018|url-status=dead}}</ref> |8=[[Tuareg militias of Ghat]]<ref name="TuaregToubou" /> |9={{flagicon image|Flag of the Toubou Front for the Salvation of Libya.svg}} [[Toubou Front for the Salvation of Libya]]<ref name="TuaregToubou">{{cite news|url=http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/|title=Tabu and Tuareg announce their support for GNA|work=Libyaprospect|date=4 April 2016|accessdate=24 April 2016|archivedate=20 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420192511/http://libyaprospect.com/index.php/2016/04/04/tabu-and-tuareg-announce-their-support-for-gna/}}</ref> |10=Chadian rebels ([[Front for the Change and Unity in Chad|FACT]]<ref name="Aberfoyle 1">{{cite web |url=https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |title=Rebel or Mercenary? A Profile of Chad’s General Mahamat Mahdi Ali |first=Andrew |last=McGregor |work=Aberfoyle International Security |date=7 September 2017 |accessdate=1 March 2019 |archive-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043634/https://www.aberfoylesecurity.com/?p=4010 |dead-url=yes }}</ref>, [[Military Command Council for the Salvation of the Republic|CCMSR]]<ref name="Aberfoyle 1" />, [[Union of Resistance Forces|URF]]<ref name="crisis group 1">{{cite web|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/chad/au-tchad-lincursion-des-rebelles-devoile-les-fragilites-du-pouvoir |title= Rebel Incursion Exposes Chad's Weaknesses |author= |work=Crisis Group |date=13 February 2019 |accessdate=16 May 2019}}</ref> and [[Union of Forces for Democracy and Development|UFDD]]<ref name="crisis group 1" />) }} {{flagicon|Syrian opposition}} [[Syrian Interim Government]] (since 2019)<ref name="Xinhuasyrianrebels">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|title=300 pro-Turkey Syrian rebels sent to Libya to support UN-backed gov't: watchdog – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229131630/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/29/c_138664951.htm|dead-url=yes}}</ref><br />{{flag|Turkey}} (since 2020)<ref>{{cite news |title=France's Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/france-macron-slams-turkey-criminal-role-libya-200630090915443.html |work=Al Jazeera |date=30 June 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=France-Turkey spat over Libya arms exposes NATO’s limits |url=https://apnews.com/045a9b8eb0f7eb5adc33d1303fafa95d |agency=Associated Press |date=5 July 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Turkey warns Egypt over Libya and lashes out at Macron’s role |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/07/23/world/turkey-warns-egypt-libya-lashes-emmanuel-macrons-role/ |work=Japan Times |date=20 July 2020}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Italy}}<ref>{{cite web |title=End of Tripoli siege raises fears of full-scale proxy war in Libya |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/26/libyan-standoff-risks-dragging-egyptian-military-into-regions-cold-war |website=The Guardian |accessdate=26 June 2020}}</ref><ref name="auto3">{{cite news |title=Di Maio assures Al-Sarraj of Italy's support for GNA and political track |url=http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 |accessdate=6 May 2020 |publisher=Alwasat |date=6 May 2020 |archivedate=13 May 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513101652/http://en.alwasat.ly/news/libya/282431 }}</ref> |2= {{flag|Qatar}}<ref name="Qatar">{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/13/abdulrahman-sewehli-thanks-qatari-emir-for-his-support/|title=Abdulrahman Sewehli thanks Qatari Emir for his support.|date=13 March 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |3= {{flag|Sudan}}<ref name="Sudan">{{cite news|url=https://www.libyaherald.com/2017/05/01/sudan-reiterates-support-for-presidency-council-but-concerned-about-darfuri-rebels-in-libya/|title=Sudan reiterates support for Presidency Council but concerned about Darfuri rebels in Libya|date=1 May 2017|accessdate=11 August 2017|work=Libya Herald|archivedate=12 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012040401/https://www.libyaherald.com/2017/05/01/sudan-reiterates-support-for-presidency-council-but-concerned-about-darfuri-rebels-in-libya/}}</ref> (until 2019) <br />'''Diplomatic support:''' |7= {{flag|United Nations}} |8= {{flag|European Union}}<ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/al-serraj-and-mogherini-discuss-more-eu-support-for-gna/|title=Al-Serraj and Mogherini discuss more EU support for GNA|work=Libya Express}}</ref> (except France, Greece and Cyprus) |9= {{flag|Tunisia}}<ref>{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |accessdate=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archivedate=21 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya }}</ref> |10= {{flag|Algeria}}<ref name="Algeria">{{cite news|work=[[Libya Herald]]|title=Serraj on another Algeria visit seeking solution to Libyan political impasse|date=25 December 2016|url=https://www.libyaherald.com/2016/12/26/serraj-on-another-algeria-visit-seeking-solution-to-libyan-political-impasse/|accessdate=2 October 2020|archivedate=12 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012041159/https://www.libyaherald.com/2016/12/26/serraj-on-another-algeria-visit-seeking-solution-to-libyan-political-impasse/}}</ref> |11= {{flag|Italy}}<ref name="auto3" /> |12= {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200418-libya-foreign-ministry-britain-stands-with-gna |title=Libya Foreign Ministry: ‘Britain stands with GNA’ |accessdate=23 April 2020 |issue=18 April 2020}}</ref> |13= {{flag|United States}}<ref>{{cite web |title=US Ambassador Norland reaffirms partnership with GNA Libya and urges all parties in Libya to support peace. |url=https://twitter.com/USAEmbassyLibya/status/1264952123915190279 |website=Twitter |publisher=U.S. Embassy – Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=US Ambassador Reaffirms Partnership with GNA, Urges All Parties to Support Peace |url=https://www.facebook.com/236838689712543/posts/3194952647234451/ |website=Facebook |publisher=U.S. Embassy Libya |accessdate=26 May 2020}}</ref> |14= {{flag|Iran}}<ref>[https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/ Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government] [[Middle East Monitor]], June 17,2020</ref> |15= {{flag|Malta}}<ref name="timesofmalta2020-07-25">{{cite news |last1=Martin |first1=Ivan |title=Malta teams up with Turkey in an attempt to make Libya stable |url=https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |work=[[Times of Malta]] |date=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725205804/https://timesofmalta.com/articles/view/malta-teams-up-with-turkey-in-an-attempt-to-make-libya-stable.806733 |archivedate=25 July 2020}}</ref>}} ---- {{Flagicon |Libya}} '''[[National Salvation Government]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web|url=http://uk.mobile.reuters.com/article/idukkcn0x22md?irpc=932|title=Libya's self-declared National Salvation government stepping down|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/02/libya-army-spokesman-egypt-unite-elections-hifter.html|title=Can Cairo talks succeed in uniting Libya's divided armed forces?|first=George|last=Mikhail|date=15 February 2018|publisher=Al Monitor}}</ref> * [[Libya Shield Force]]<ref name="dawn">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/perspective/alarabiya-studies/2014/08/25/Libyan-Dawn-Map-of-allies-and-enemies.html |title=Libyan Dawn: Map of allies and enemies|publisher=Al Arabiya|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014}}</ref> * [[Libya Revolutionaries Operations Room|LROR]]<ref name="dawn" /> * Libyan National Guard<ref name="Aziziya Clashes">{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/03/21/lna-targets-tripoli-and-zuwara-but-pulls-back-troops-in-aziziya-area/#axzz3V7Q4Daou|title=LNA targets Tripoli and Zuwara but pulls back troops in Aziziya area|work=Libya Herald|date=21 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/lyobserver/posts/668024193302664|title=Libya Observer|work=Libya Observer|date=10 March 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/16/ghwells-libyan-national-guard-militia-joining-fighting-in-south/|date=16 April 2017|publisher=Libya Herald|title=Ghwell's Libyan National Guard militia joining fighting in south}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|Qatar}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Qatar" /> |2= {{flag|Sudan}} (2014–16)<ref>{{cite news|url=http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|title=Sudan militarily backs Libyan rebels: Bashir to Youm7|date=23 March 2015|accessdate=24 March 2015|work=The Cairo Post|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615142541/http://www.thecairopost.com/news/143075/news/sudan-militarily-backs-libyan-rebels-bashir-to-youm7|archivedate=15 June 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="Sudan" /> |3= {{flag|Turkey}} (2014–16)<ref name="egyptuae" /><ref name="Turkey">{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libya-turkey-agree-resuming-signed-security-training-programs|title=Libya, Turkey agree on resuming signed security training programs|date=25 May 2017|accessdate=11 August 2017}}</ref> |4= {{flag|Iran}}<ref>{{cite news|work=[[Libya Herald]]|date=22 June 2017|title=LNA's Mismari accuses Sudan, Qatar and Iran of backing terrorism in Libya|url=https://www.libyaherald.com/2017/06/22/lnas-mismari-accuses-sudan-qatar-and-iran-of-backing-terrorism-in-libya/|accessdate=2 October 2020|archivedate=16 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516194025/https://www.libyaherald.com/2017/06/22/lnas-mismari-accuses-sudan-qatar-and-iran-of-backing-terrorism-in-libya/}}</ref> (allegedly) }} ---- Anti-ISIL coalition: * {{flag|United States}}<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/16/world-powers-prepared-arm-un-backed-libyan-government|title=World powers prepared to arm UN-backed Libyan government|first=Patrick|last=Wintour |date=16 May 2016|accessdate=2 August 2016|work=The Guardian}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/16/uk-and-other-world-powers-say-ready-to-arm-libya/|title=Britain and other world powers say ready to arm Libya in fight against Isil|work=Telegraph|date=16 May 2016|accessdate=23 April 2017}}</ref> * {{flag|Italy}}<ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/story/defense/international/mideast-africa/2016/08/11/libya-italy-special-forces-isis/88567660/|title=Italy Reportedly Sends Special Forces to Libya|publisher=}}</ref> * {{flag|France}}<ref name="JazeeraFUKUSLibya">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|accessdate=2 August 2016}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} '''[[Shura Council of Benghazi Revolutionaries|Shura Council of<br />Benghazi Revolutionaries]]'''<br /> (2014–17)<ref>{{cite web |url=http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |title=٢٨ قتيلا من قوات الصاعقة ببنغازى منذ بدء الاشتباكات مع أنصار الشريعة |trans-title=Twenty-eight Al-Saiqa fighters killed in Benghazi since the beginning of clashes with Ansar al-Sharia |publisher=[[Youm7]] |date=29 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802162940/http://www1.youm7.com/News.asp?NewsID=1795827 |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.alarabonline.org/?id=29011 |title=تدهور الوضع الأمني في بنغازي وطرابلس نذير حرب جديدة |trans-title=Worsening of security in Benghazi and Tripoli as new war approaches |publisher=[[Al-Arab]] |date=27 July 2014 |accessdate=26 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809025344/http://www.alarabonline.org/?id=29011 |archivedate=9 August 2014}}</ref><br />{{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[al-Qaeda in the Islamic Maghreb]]<br /> (2014–17)<ref name="longwarjournal1">{{cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2018/03/american-forces-kill-senior-al-qaeda-leader-in-libya.php|title=American forces kill senior al Qaeda leader in Libya |work=Long War Journal|date=28 March 2018|publisher=28 March 2018|author=Bill Roggio and Alexandra Gutowski}}</ref> {{Collapsible list |title= SCBR<br />militia: |1= {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} [[Ansar al-Sharia (Libya)|Ansar al-Sharia]]<br />(2014–17)<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/libyan-islamist-group-ansar-al-sharia-says-it-is-dissolving-idUSKBN18N0YR|title=Libyan Islamist group Ansar al-Sharia says it is dissolving|date=27 May 2017|publisher=Reuters|accessdate=21 October 2017}}</ref> |2= [[Libya Shield 1]]<br />(2014–16) |3= [[February 17th Martyrs Brigade]] |4= [[Rafallah al-Sahati Brigade]] }} {{Collapsible list |title= Others: |1= {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Shura Council of Mujahideen in Derna]] (2014–18) |2=[[Ansar al-Sharia (Derna, Libya)|Ansar al-Sharia (Derna)]] (2014–18) |3=[[Abu Salim Martyrs Brigade|Abu Salim Martyrs]]<br />(2014–15) |4={{flagicon|Libya}} [[Benghazi Defense Brigades]]<ref>{{cite web|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|work=The Libya Observer|date=2 June 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/benghazi-defense-brigades-advance-toward-benghazi/|title=Benghazi Defense Brigades advance toward Benghazi|work=Libyan Express|date=16 July 2016|accessdate=14 August 2016}}</ref> |5={{flagicon image|Variant flag of the Islamic State.svg}} [[Ajdabiya Revolutionaries Shura Council]] (2015–16)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well'|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php|website=The Long War Journal|date=19 June 2015|accessdate=1 July 2015}}</ref> |6={{flagicon|Libya}} [[Derna Protection Force]]}}|casualties4=8,788 killed<ref name="Body Count" /><ref>{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20180102-death-toll-in-libya-last-year-was-433/|title=Death toll in Libya last year was 433|date=2 January 2018|website=Middle East Monitor|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/human-rights-solidarity-about-4000-people-were-victims-armed-fighting-libya-2018|title=Human Rights Solidarity: About 4000 people were victims of armed fighting in Libya in 2018|publisher=Libya Observer|access-date=12 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|title=Death toll of fighting in Libyan capital rises to 1,093: WHO – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-02|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803032715/http://www.xinhuanet.com/english/2019-07/16/c_138229584.htm|dead-url=yes}}</ref>{{Update inline|reason=Inadequate coverage of casualties in the sources plus recent rapid battlefield changes|date=June 2020}}<br />20,000 injured (as of May 2015)<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/|title=LIBYA 2015/2016|publisher=Amnesty International}}</ref>{{Update inline|reason=Casualty report is over 4 years old...|date=December 2019}}|strength3=|strength2=|strength1=|commander3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Abu Nabil al-Anbari]]{{KIA}} (Top ISIL leader in Libya)<ref>{{cite web |title=Islamic State leadership in Libya |url=http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |website=TheMagrebiNote |date=22 April 2015 |accessdate=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702024822/http://themaghrebinote.com/2015/04/22/islamicstateleadershiplibya/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=defense>{{cite web|url=http://www.defense.gov/News/News-Releases/News-Release-View/Article/633221/statement-from-pentagon-press-secretary-peter-cook-on-nov-13-airstrike-in-libya?source=GovDelivery |title=Statement from Pentagon Press Secretary Peter Cook on Nov. 13 airstrike in Libya > U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE > News Release View |publisher=Defense.gov |date= |accessdate=10 December 2015}}</ref><br />{{flagdeco|Islamic State in Iraq and the Levant}} Abu Hudhayfah al-Muhajir<ref>{{cite web|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/12/pentagon-islamic-state-has-lost-its-safe-haven-in-sirte-libya.php|title=Pentagon: Islamic State has lost its safe haven in Sirte, Libya|first=Thomas|last=Joscelyn|work=Long War Journal|date=7 December 2016|accessdate=9 December 2016}}</ref><br />(ISIL governor of Wilayat Tripolitania)|commander2={{flagicon|Libya}} [[فائز السراج]]<br />(Chairman of the Presidential Council and Prime minister)<br />{{flagicon|Libya}} [[Fathi Bashagha]]<br />(Minister of Interior)<br />{{flagicon|Libya}} [[Salah Eddine al-Namrush]]<br />(Minister of Defence)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Mohammad Ali al-Haddad]]<br />(Chief of the General Staff of the [[Libyan Armed Forces|Libyan Army]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} [[Abdul Hakim Abu Hawliyeh]] (Chief of the [[Libyan Navy]]) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Col. [[Rida Issa]] (Commander of Libyan Navy) {{small| (GNA-aligned)}}<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Osama Juwaili]]<br />(Commander of the Western Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Abubaker Marwan]]<br />(Commander of Tripoli Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Maj. Gen. [[Mohamed Elhadad]]<br />(Commander of the Central Military Zone)<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan National Army.svg}} Gen. [[Ali Kanna]]<br />(Commander of the Southern Military Zone)<br /> ---- {{flagicon|Libya}} [[Nouri Abusahmain]] (2014–16)<br />(President of the [[General National Congress (2014)|GNC]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Khalifa al-Ghawil]] (2015–17)<br />([[وزیر اعظم]])<ref>{{cite web|url=http://www.libyaherald.com/2015/04/02/hassi-change-his-mind-hands-over-to-ghwell/#axzz3cZfYc7vX|title=Hassi changes his mind, hands over to Ghwell|work=Libya Herald|date=2 April 2015|accessdate=9 June 2015}}</ref><br />{{flagicon|Libya}} [[Sadiq Al-Ghariani]]<br />([[مفتی اعظم]]) ---- {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Abu Khalid al Madani{{KIA}}<br />(Ansar al-Sharia Leader)<ref>{{cite web |title=Ansar al Sharia Libya fights on under new leader |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/ansar-al-sharia-libya-fights-on-under-new-leader.php |website=The Long War Journal |date=30 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mokhtar Belmokhtar]]<br />(Commander of [[Al-Mourabitoun (jihadist group)|Al-Mourabitoun]], believed dead)<ref>{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb says Mokhtar Belmokhtar is 'alive and well' |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/06/al-qaeda-in-the-islamic-maghreb-says-mokhtar-belmokhtar-is-alive-and-well.php |website=The Long War Journal |date=19 June 2015 |accessdate=2 July 2015}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Musa Abu Dawud{{KIA}} (AQIM southern Zone commander)<ref name="longwarjournal1" /> {{flagicon image|Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg}} Mohamed al-Zahawi{{KIA}}<ref name="al-Zahawi">{{cite news|title=Leader of Libyan Islamists Ansar al-Sharia dies of wounds|url=https://www.reuters.com/article/2015/01/23/us-libya-security-idUSKBN0KW1MU20150123|publisher=Reuters|date=23 January 2015|accessdate=23 January 2015|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924212741/http://www.reuters.com/article/2015/01/23/us-libya-security-idUSKBN0KW1MU20150123}}</ref><br />(Former Ansar al-Sharia Leader)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ateyah Al-Shaari]] [[Shura Council of Mujahideen in Derna|DMSC]] / [[Derna Protection Force|DPF]] leader<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Wissam Ben Hamid{{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/01/06/wissam-ben-hamid-dead-says-arrested-ansar-spokesman-13-militants-reported-to-have-blown-themselves-up/|title=Wissam Ben Hamid dead says arrested Ansar spokesman; 13 militants reported to have blown themselves up|date=6 January 2017 |work=Libyan Herald |accessdate=4 February 2017}}</ref><br />(Libya Shield 1 Commander)<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Salim Derby{{KIA}}<br />(Commander of [[Abu Salim Martyrs Brigade]])<ref>{{cite news|title=Islamists clash in Derna, Abu Sleem leader reported killed|url=http://www.libyaherald.com/2015/06/10/islamists-clash-in-derna-abu-sleem-commander-wounded-possibly-killed/#axzz3ckcj48tF|work=Libya Herald|date=10 June 2015|accessdate=11 June 2015|archivedate=10 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610131359/http://www.libyaherald.com/2015/06/10/islamists-clash-in-derna-abu-sleem-commander-wounded-possibly-killed/#axzz3ckcj48tF}}</ref>|commander1={{flagicon|Libya}} [[Aguila Saleh Issa]]<br />(President of [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]])<br />{{flagicon|Libya}} [[Abdullah al-Thani]]<br />([[وزیر اعظم]])<ref>[[Abdullah al-Thani|Libya Prime Minister]]</ref><br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Field marshal (Libya)|FM]] [[Khalifa Haftar]]<br />(High Commander of the ''[[Libyan National Army|LNA]]'')<br />{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} Gen. [[Abdulrazek al-Nadoori]] (Chief of the General Staff of the [[Libyan National Army|LNA]]) <br />{{Flagicon image|Libyan Special Forces Emblem.svg}} Col. [[Wanis Abu Khamada]]<br />(Commander of [[Libyan Special Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Ground Forces.svg}} Brig. Gen. [[Almabrook Suhban]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Ground Forces]])<br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Air Force.svg}} Brig. Gen. [[Saqr Geroushi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Air Force]]) {{small| (LNA-aligned)}} <br />{{flagicon image|Flag of the Libyan Navy.svg}} Adm. [[Faraj al-Mahdawi]]<br />(Chief of Staff of the [[Libyan Navy]]) {{small|(LNA -aligned)}}<br />{{flagicon|Libya|1977}} [[Saif al-Islam Gaddafi]]<br />(Candidate for President of Libya)|combatant3={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[داعش|ISIL]]'''<br /> (2014–16)<ref name="Derna">{{cite web|url=http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900|title=Libyan city declares itself part of Islamic State caliphate|work=CP24|accessdate=29 January 2015|archive-date=28 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128063740/http://www.cp24.com/world/libyan-city-declares-itself-part-of-islamic-state-caliphate-1.2093900}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Barqa]]<ref name="spiegel.de">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/world/islamic-state-expanding-into-north-africa-a-1003525.html|title=Islamic State Expanding into North Africa|place=Hamburg, [[جرمنی|DE]]|date=18 November 2014|work=Der Spiegel|accessdate=25 November 2014}}</ref><ref name="ISIS comes to Libya">{{cite news|title=ISIS comes to Libya |url=http://www.cnn.com/2014/11/18/world/isis-libya/ |accessdate=20 November 2014 |publisher=CNN|date=18 November 2014}}</ref> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Tarabulus]]<ref name=nytimes14feb15 /> * [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|Wilayat Fezzan]]<ref name=nytimes14feb15>{{cite news|title=Islamic State Sprouting Limbs Beyond Its Base|url=https://www.nytimes.com/2015/02/15/world/middleeast/islamic-state-sprouting-limbs-beyond-mideast.html?_r=1|work=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=14 February 2015|accessdate=13 March 2015|first1=Eric|last1=Schmitt|first2=David D.|last2=Kirkpatrick}}</ref> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[Al-Qaeda in the Islamic Maghreb|AQIM]] (2014–2015;<ref name="Stanford">{{cite web|title=Al Qaeda in the Islamic Maghreb|url=https://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/65|publisher=Stanford University|date=1 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|title=Al-Qaeda in Islamic Maghreb backs ISIS|date=2 July 2014|publisher=Al Monitor|access-date=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311212809/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/07/aqim-declaration-support-isis-syria-maghreb.html|archive-date=11 March 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> alleged in 2016<ref>{{cite news|title=ISIS, Al Qaeda In Africa: US Commander Warns Of Collaboration Between AQIM And Islamic State Group|url=http://www.ibtimes.com/isis-al-qaeda-africa-us-commander-warns-collaboration-between-aqim-islamic-state-2304240|work=International Business Times|date=12 February 2016}}</ref>) }}|combatant1={{flagicon|Libya}}{{flagicon image|Coat of arms of Libya Tobruk Government.svg}} '''[[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]]''' ([[طبرق]]-based)<ref name="peacedeal">{{cite news|title=Rival Libyan factions sign UN-backed peace deal|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/12/libya-rival-parliaments-sign-backed-deal-151217131709056.html|accessdate=17 December 2015|work=Al Jazeera|date=17 December 2015}}</ref><ref name="Times of Malta">{{cite news|title=Libya's rival factions sign UN peace deal, despite resistance |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20151217/world/libyan-factions-meet-to-sign-un-peace-deal.596042|accessdate=17 December 2015|work=[[Times of Malta]]|date=17 December 2015}}</ref> * {{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Libyan National Army]]<ref name="ABC News">{{cite news |accessdate=21 May 2014|url-status=live|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123 |title=2 Ranking Libyan Officials Side With Rogue General |date=20 May 2014 |first1=Esam |last1=Mohamed |first2=Maggie |last2=Michael |publisher=[[اے بی سی نیوز]] |archivedate=26 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526020155/https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyan-lawmakers-meet-secret-amid-standoff-23798123}}</ref><ref name="Special forces join Libya's Dignity">{{cite news |first1=Ayman |last1=al-Warfalli |first2=Ulf |last2=Laessing|agency=Reuters|url-status=live |url=https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |title=Libyan special forces commander says his forces join renegade general|date=19 May 2014|accessdate=22 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521071351/https://www.reuters.com/article/2014/05/19/us-libya-violence-idUSBREA4G04A20140519 |archivedate=21 May 2014}}</ref> * {{air force|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> * {{navy|Libya}}<br /><small>(LNA–aligned)</small> {{Collapsible list |title= Others: |1= [[Zintan Brigade|Zintan brigades]]<ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27">{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/#axzz39dcDm2Q5 |title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield |newspaper=Libya Herald |date=5 August 2014 |accessdate=7 August 2014 |author=Abdul-Wahab, Ashraf |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808101117/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/ |archivedate= 8 August 2014}}</ref> |2= {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Justice and Equality Movement|JEM]]<ref>{{cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|title=Sudanese rebel group acknowledges fighting for Khalifa Haftar's forces in Libya|work=Libya Observer|date=10 October 2016|access-date=2 October 2020|archive-date=29 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429110814/https://www.libyaobserver.ly/news/sudanese-rebel-group-acknowledges-fighting-khalifa-haftar%E2%80%99s-forces-libya|dead-url=yes}}</ref> (from 2016) |3={{flagicon image|Flag of Darfur Liberation Front.svg}} [[Sudan Liberation Movement/Army|SLM/A-Minnawi]]<ref>{{cite news|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna|title=Sudanese rebels are fighting alongside Dignity Operation in Libya’s Derna|first=Safa|last=Alharath|work=Libya Observer|date=17 June 2018|accessdate=29 December 2018|archivedate=28 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181228130851/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/sudanese-rebels-are-fighting-alongside-dignity-operation-libya%E2%80%99s-derna}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2019/01/20/terror-suspects-killed-in-large-lna-operation-in-south-libya/ |title=Terror suspects killed in large LNA operation in south Libya |first=Jamal|last=Adel |work=Libya Herald |date=19 January 2019 |accessdate=28 February 2019}}</ref> |4= {{flagicon|Libya|1977}} [[Gaddafi loyalists]]<ref>{{Cite news|title=Gaddafi loyalists join West in battle to push Islamic State from Libya|work=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|date=7 May 2016|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/05/07/gaddafi-loyalists-join-west-in-battle-to-push-islamic-state-from/}}</ref> * {{flagicon|Libya|1977}} [[Popular Front for the Liberation of Libya]] * Warshefana militias<br /><ref name="Warshefana-Zintanis seize Camp 27" /><ref>{{cite news|work=[[دی گارڈین]]|title=After six years in jail, Gaddafi's son Saif plots return to Libya's turbulent politics|date=6 December 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/06/saif-gaddafi-libya-politics-son-muammar|quote=The Warshefana tribal militia, Gaddafi loyalists who controlled some of the area around Tripoli, were routed last month by rival forces from Zintan}}</ref><ref name="libyanexpress.com">{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/|title=Jordan arming Libya's Haftar with armored vehicles and weapons|date=23 May 2019}}</ref> }} {{flagicon|United Arab Emirates}} [[متحدہ عرب امارات]]<ref name="UAE-Egypt">{{cite news |title=UAE and Egypt behind bombing raids against Libyan militias, say US officials |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/26/united-arab-emirates-bombing-raids-libyan-militias |work=The Guardian |date=26 August 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Libya migrant attack: UN investigators suspect foreign jet bombed centre |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-50302602 |publisher=BBC News |date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE drone strike on factory near Tripoli killed 8 civilians: HRW |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/uae-strike-tripoli-factory-killed-civilians-hrw-200429173012775.html |work=Al Jazeera |date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791 |publisher=BBC News |date=27 August 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Egypt}} [[مصر]] <small>(limited airstrikes against ISIL, 2014–17)</small><ref name="UAE-Egypt" /><ref>{{cite news |title=Is Egypt bombing the right militants in Libya? |url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-security-analysis/is-egypt-bombing-the-right-militants-in-libya-idUSKBN18R2GE |agency=Reuters |date=31 May 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt's parliament approves troop deployment to Libya |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/egypt-legislators-vote-deploying-troops-libya-200720141515828.html |work=Al Jazeera |date=20 July 2020}}</ref><br /> {{flagicon|Russia}} [[Wagner Group]]<br />(since 2018)<br /><ref>{{cite news |title=Wagner, shadowy Russian military group, 'fighting in Libya' |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52571777 |accessdate=26 May 2020 |publisher=BBC |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/11/05/world/middleeast/russia-libya-mercenaries.html|title=Russian Snipers, Missiles and Warplanes Try to Tilt Libyan War|first=David D.|last=Kirkpatrick|date=5 November 2019|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/number-of-russian-mercenaries-fighting-for-haftar-in-libya-rises-to-1400-report-says/|title=Number of Russian mercenaries fighting for Haftar in Libya rises to 1400, report says|date=16 November 2019}}</ref><ref>{{cite news |title=Macron slams Turkey's 'criminal' role in Libya, Putin's ambivalence |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-oil-russia-macron/macron-slams-turkeys-criminal-role-in-libya-putins-ambivalence-idUSKBN2402KB |agency=Reuters |date=29 June 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mobile.reuters.com/article/worldNews/idUSKBN16H2DM|title=Exclusive: Russian private security firm says it had armed men in east Libya|date=13 March 2017|publisher=Reuters}}</ref><br />{{flag|Sudan}} ([[Rapid Support Forces|RSF]])<ref name="deWaal_Hemeti">{{cite news | last1= de Waal | first1=Alex | title= Sudan crisis: The ruthless mercenaries who run the country for gold | date= 20 July 2019 |newspaper= [[بی بی سی نیوز]] | url= https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |accessdate= 21 July 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190721231109/https://www.bbc.com/news/world-africa-48987901 |archivedate= 21 July 2019 |url-status=live}}</ref> (since 2019)<br />{{flag|Syria}}<br />(since 2020)<ref>{{cite news |last1=Vohra |first1=Anchal |title=It’s Syrian vs. Syrian in Libya |url=https://foreignpolicy.com/2020/05/05/libya-civil-conflict-syrian-mercenaries-turkey-russia-gna-haftar/ |accessdate=26 May 2020 |publisher=Foreign Policy |date=5 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pamuk |first1=Humeyra |title=U.S. says Russia is working with Syria's Assad to move militia to Libya |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-usa-syria/u-s-says-russia-is-working-with-syrias-assad-to-move-militia-to-libya-idUSKBN22J301 |accessdate=26 May 2020 |publisher=Reuters |date=7 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=First fighter of Russian-backed Syrian mercenaries killed in Libya’s battles, and number of recruits jumps to 450 |url=https://www.syriahr.com/en/?p=166414 |accessdate=26 May 2020 |publisher=SOHR |date=24 May 2020}}</ref><br /> {{Collapsible list |title= Support: |1= {{flag|United Arab Emirates}}<ref name="egyptuae">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html |title=Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes |work=The New York Times|date=25 August 2014 |accessdate=25 August 2014|author1-link=David D. Kirkpatrick |last1=Kirkpatrick |first1=David D |last2=Schmitt |first2=Eric}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/04/10/uae-restates-support-for-hafter-and-lna/|title=UAE restates support for Hafter and LNA|work=Libya Herald|date=10 April 2017}}</ref> |2= {{flag|Israel}}<br /> (''allegedly'')<ref>{{cite web |last1=Silverstein |first1=Richard |title=Haftar: Israeli secret aid to Libya's strongman reveals a new friend in Africa |url=https://www.middleeasteye.net/opinion/haftar-israeli-secret-aid-libyas-strongman-reveals-new-friend-africa |website=Middle East Eye |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya's Haftar 'provided with Israeli military aid following UAE-mediated meetings with Mossad agents' |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/7/24/libyas-haftar-provided-with-israeli-weaponry-following-uae-mediated-meetings |website=The New Arab |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya’s Haftar had lengthy meeting with Israeli intelligence officer |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180703-libyas-haftar-had-lengthy-meeting-with-israeli-intelligence-officer/ |website=Middle East Monitor |accessdate=26 February 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya: Flight data places mysterious planes in Haftar territory |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-flight-data-places-mysterious-planes-haftar-territory-190527205819893.html |website=Al Jazeera |accessdate=26 February 2020}}</ref> |3= {{flag|Russia}} <ref>{{Cite news|publisher=[[بلومبرگ نیوز]]|date=21 December 2016|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/putin-promotes-libyan-strongman-as-new-ally-after-syria-victory|title=Putin Promotes Libyan Strongman as New Ally After Syria Victory}}</ref><ref name="russiahaftar">{{cite news|work=[[Middle East Eye]]|date=30 January 2017|title=Russia's secret plan to back Haftar in Libya|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-russias-secret-plan-libya-2129027228|first=Malek|last=Bachir|accessdate=3 April 2017}}</ref> |4= {{flag|France}}<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/.premium-from-sudan-to-algeria-a-new-arab-spring-plundered-by-armies-and-elites-1.7111234|title=Analysis From Bouteflika to Bashir, Powers Shift. But the Second Arab Spring Is Far From Breaking Out|first=Zvi|last=Bar'el|date=13 April 2019|publisher=|accessdate=15 April 2019|via=Haaretz}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/frances-double-game-in-libya-nato-un-khalifa-haftar/|title=France’s double game in Libya|first=Paul|last=Taylor|date=17 April 2019|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france-idUSKCN1RU1X6|title=Tripoli interior ministry accuses France of supporting Haftar, ends cooperation|date=18 April 2019|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://time.com/5779348/war-libya-global-conflict/ |title=‘Our Hearts Are Dead.’ After 9 Years of Civil War, Libyans Are Tired of Being Pawns in a Geopolitical Game of Chess |website=time.com |date=12 February 2020 |access-date=2020-05-25}}</ref> |5= {{flag|Saudi Arabia}}<ref>{{cite web|title=UAE, Saudi Arabia aiding Libya eastern forces, blacklisting Qatar for alleged support for other Libyans|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|work=The Libya Observer|accessdate=13 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805222215/https://www.libyaobserver.ly/opinions/uae-saudi-arabia-aiding-libya-eastern-forces-blacklisting-qatar-alleged-support-other|archive-date=5 August 2017|url-status=dead}}</ref> |6= {{flag|Chad}}<ref>{{cite news|work=Libyan Express|url=http://www.libyanexpress.com/khalifa-haftar-says-egypt-and-chad-are-his-top-supporters/|date=6 September 2016|title=Khalifa Haftar says Egypt and Chad are his top supporters}}</ref> |7= {{flag|Jordan}}<br /><small>(2014–16, 2019–present)<br /><ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref name="JordanGNA">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|work=[[The Jordan Times]] |date=20 August 2017|accessdate=25 August 2017}}</ref><ref name="libyanexpress.com" /></small> |8= {{flag|Belarus}}<ref>{{cite web|url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil.558161|title=Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons – UN experts|first=Allied Newspapers|last=Ltd|website=Times of Malta|accessdate=18 May 2019}}</ref><ref>[https://42.tut.by/532414 Беларусь увайшла ў спіс найбуйнейшых сусветных экспарцёраў зброі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209162358/https://42.tut.by/532414 |date=2020-02-09 }} — Tut.by, 21 лютага 2018</ref> |9= {{flag|Iran}}<br />(''allegedly, since 2019'')<ref>{{cite news |title=Israel claims Iran is sending weapons to Libya's UAE-backed militia leader, Khalifa Haftar |url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/21/israel-claims-iran-is-sending-weapons-to-libyas-haftar |accessdate=26 May 2020 |publisher=The New Arab |date=21 May 2020 |archivedate=12 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612112901/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/5/21/israel-claims-iran-is-sending-weapons-to-libyas-haftar }}</ref><br /> '''Diplomatic support:''' |14= {{flag|Greece}}<ref>[https://greece.greekreporter.com/2019/12/22/greeces-foreign-minister-nikos-dendias-visits-libya/ Greece’s Foreign Minister Nikos Dendias Visits Libya], Dendias noted that Haftar’s position is aligned with Greece’s.</ref> |15= {{flag|Cyprus}} |16= {{flag|Morocco}}<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1287799412094390275?s=20|title=Moroccan Foreign Minister: The visit of Aqila Saleh is important and there are constructive Libyan initiatives |date=20 July 2020|accessdate=20 July 2020}}</ref>}}|partof=the [[عرب سرما]] and the [[Libyan Crisis (2011–present)|Libyan Crisis]]|status=[[جاری تنازعات د‏‏ی لسٹ]] * As of June 2020 the [[Government of National Accord]] controls most of the [[طرابلس، علاقہ]] region including the capital [[طرابلس، لیبیا]], and parts of the [[فزان]] region. The HoR or LNA controls all of the [[برقہ]] and parts of [[فزان]] and [[طرابلس، علاقہ]] regions. * As of August 2020 60–70% of the Libyan population lives in areas controlled by the GNA. 30–40% of the Libyan population lives in areas controlled by the HoR or LNA<ref>{{cite news |last1=Eravcı |first1=Professor. Dr. Hacı Mustafa |title=Türkiye yerel yapıları meşru zemine çekiyor |url=https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor |accessdate=2020-10-02 |archivedate=2020-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101200/https://www.dirilispostasi.com/politika/turkiye-yerel-yapilari-mesru-zemine-cekiyor }}</ref>|combatants_header=[[List of armed groups in the Libyan Civil War|Main belligerents]]|result=|place=[[لیبیا]]|date=16 May 2014–2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=16|year1 =2014}})|caption=Military situation in Libya on <!-- do not change the date unless the map has been manually updated; the map does not auto-update -->11 June 2020<div style="text-align: left;">{{legend|#ebc0b3|Under the control of the [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] and the [[Libyan National Army]]}}{{legend|#cae7c4|Under the control of the [[Government of National Accord]] (GNA) and different [[militia]]s forming the [[Libya Shield Force]]}}{{legend|#afc6e9|Controlled by local forces}} (For a more detailed map, see [[Template:Libyan Civil War detailed map|military situation in the Libyan Civil War]])</div>|image_size=400px|image=[[File:Libyan Civil War.svg|400px]]|campaignbox={{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}}} '''دوسری لیبیا خانہ جنگی''' <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|title=Libya's Second Civil War: How did it come to this?|website=Conflict News|accessdate=22 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/|archivedate=20 March 2015}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|last=National Post View|date=24 February 2015|website=National Post|accessdate=22 March 2015}}</ref> حریف دھڑاں دے وچکار [[لیبیا|لیبیا دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی جاری تنازع ا‏‏ے۔ 2014 وچ پھوٹ پڑنے دے بعد ، ہن ایہ زیادہ تر درمیان اے: * [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|ایوان نمائندگان]] ، جو کم ٹرن آؤٹ (18 فیصد) دے نال [[2014 لیبیا دے پارلیمانی انتخابات|2014 وچ منتخب ہويا سی]] ، [[طبرق|ٹوبوک]] منتقل ہوئے [[طبرق|گیا]] ، جس نے مارشل [[خلیفہ ہفتار]] نو‏‏ں [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دا]] [[کمانڈر انہاں چیف|کمانڈر انچیف]] ، پورے لیبیا د‏‏ی سرزمین اُتے اپنی خودمختاری بحال کرنے دے مشن دے نال مقرر کيتا ۔ * راجگڑھ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس وچ ]] قائم وزیر اعظم [[فائز السراج|فیاض السراج]] د‏‏ی سربراہی وچ [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|قومی معاہدہ د‏‏ی حکومت]] ، ناکا‏م فوجی بغاوت تے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تبروک منتقل کرنے دے بعد قائم ہوئی۔ [[جنرل نیشنل کانگریس]] ، جو مغربی لیبیا وچ مقیم اے تے مختلف ملیشیاواں د‏‏ی مدد تو‏ں [[قطر]] تے [[ترکی]] د‏‏ی حمایت حاصل [[ترکی|ہے]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|accessdate=6 January 2015|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128054646/http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j}}</ref> ابتدائی طور اُتے 2014 دے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں قبول کيتا گیا سی ، لیکن انھاں سپریم آئینی دے بعد مسترد کردتا گیا سی۔ عدالت نے لیبیا وچ تبدیلی تے ایچ آر آر انتخابات دے لئی روڈ میپ تو‏ں متعلق اک ترمیم نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ ^[13] ایوان نمائندگان (یا کونسل آف ڈپٹی) مشرقی تے وسطی لیبیا دے کنٹرول وچ اے تے اسنو‏ں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی د‏‏ی وفاداری حاصل اے ، تے [[مصر]] تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] فضائی حملےآں وچ اس د‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ آئینی ترامیم دے بارے وچ تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور، طرابلس وچ GNC تو‏ں دفتر لینے تو‏ں انکار <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> جس تو‏ں مسلح اسلام پسند گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی [[مصراتہ]] . اس دے بجائے ، ہوبر نے توبرک وچ اپنی پارلیمنٹ قائم کيتی ، جسنو‏ں جنرل حفتر د‏‏ی افواج دے زیر کنٹرول ا‏‏ے۔ دسمبر 2015 وچ ، اسکرت وچ مذاکرات دے بعد لیبیا دے سیاسی معاہدے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes 'historic' signing of Libyan Political Agreement|last=|first=|date=|website=|publisher=UN|accessdate=}}</ref> اُتے دستخط ہوئے ، جس دے نتیجے وچ طرابلس ، ٹوبروک ، تے دوسری جگہاں اُتے واقع حریف سیاسی کیمپاں دے وچکار طویل مذاکرات ہوئے سن جو حکومت دے قومی معاہدے دے طور اُتے متحد ہونے اُتے راضی ہوگئے سن ۔ 30 مارچ 2016 نو‏‏ں ، جی این اے دے سربراہ فیاض سراج طرابلس پہنچے تے جی این سی د‏‏ی مخالفت دے باوجود اوتھ‏ے تو‏ں کم کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/30/chief-libyas-un-backed-government-fayez-sarraj-arrives-tripoli|title=Chief of Libya's new UN-backed government arrives in Tripoli|last=Stephen|first=Chris|date=30 March 2016|website=The Guardian|accessdate=28 December 2018}}</ref> جی این اے د‏‏ی اتھارٹی ایچ او آر دے ذریعہ غیر تسلیم شدہ اے ، کیو‏ں کہ دونے فریقین دے لئی قابل قبول تفصیلات اُتے حالے تک اتفاق رائے نئيں ہويا ا‏‏ے۔ ان تِناں دھڑاں دے علاوہ ، ایہ نيں: انصار الشریعہ د‏‏ی سربراہی وچ بنغازی انقلابیاں د‏‏ی اسلامک شوریٰ کونسل ، جس نو‏‏ں جی این سی د‏‏ی حمایت حاصل سی تے 2017 وچ بن [[بنغازی|غازی]] وچ اسنو‏ں شکست ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|title=Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet|website=Libya Herald|date=18 November 2014|accessdate=14 June 2015|تاريخ-الأرشيف=3 February 2015|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20150203215502/http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR|url-status=dead}}</ref> دولت اسلامیہ عراق تے لیونٹ (داعش) دے لیبیا صوبے ؛ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won't work|website=Foreign Policy|date=6 March 2015}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref> دیرنا وچ مجاہدین د‏‏ی شوری کونسل نے جس نے جولائ‏ی 2015 وچ داعش نو‏‏ں [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] تو‏ں کڈ دتا سی تے بعد وچ خود توبرک حکومت نے دیرنا وچ 2018 وچ شکست کھادی سی۔ <ref name="ISIL expelled from Derna">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibtimes.co.uk/isis-libya-islamic-state-driven-out-derna-stronghold-by-al-qaeda-linked-militia-1506241|title=Isis in Libya: Islamic State driven out of Derna stronghold by al-Qaeda-linked militia|website=International Business Times UK|accessdate=4 July 2015}}</ref> ہور دوسرے مسلح گروہ تے ملیشیا جنہاں د‏‏ی بیعت اکثر تبدیل ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ مئی 2016 وچ ، جی این اے تے جی این سی نے داعش تو‏ں [[سرت|سرت دے]] آس پاس تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشترکہ کارروائی دا آغاز کيتا سی۔ اس جارحیت دے نتیجے وچ داعش نے لیبیا وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے تمام اہ‏م علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا سی۔ <ref name="OffensiveSeized">{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|website=Libya Herald|title=Misratans report they have recaptured Abu Grain from IS|accessdate=16 May 2016|date=16 May 2016|تاريخ-الأرشيف=2 January 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200102211708/https://www.libyaherald.com/2016/05/16/misratans-report-they-have-recaptured-abu-grein-from-is/|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/06/libyan-forces-retake-port-isil-bastion-sirte-160611131347272.html|title=Freed Gaddafi loyalists found dead in Libya's Tripoli|publisher=Al Jazeera|date=12 June 2016|accessdate=24 June 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN0YL1V0|title=Libyan security forces pushing Islamic State back from vicinity of oil terminals|publisher=Reuters|accessdate=2016-05-31|date=2016-05-31}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|title=Al-Bunyan Al-Marsoos captures Harawa district, says will free Sirte in two days|website=The Libya Observer|accessdate=2016-12-07|date=2016-06-09|تاريخ-الأرشيف=2018-06-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180628154212/https://www.libyaobserver.ly/news/al-bunyan-al-marsoos-captures-harawa-district-says-will-free-sirte-two-days|url-status=dead}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13V15R|title=Libyan forces clear last Islamic State hold-out in Sirte|publisher=Reuters|accessdate=6 December 2016}}<br /><br />{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/africa/2016/12/06/libyan-forces-seize-last-daesh-positions-in-sirte|title=Libyan forces seize last Daesh positions in Sirte|website=Daily Sabah|date=6 December 2016|accessdate=6 December 2016}}</ref> بعد وچ سنہ 2016 وچ ، خلیفہ الغوث د‏‏ی وفادار قوتاں نے فیاض السراج تے جی این اے د‏‏ی صدارتی کونسل دے خلاف بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyanexpress.com/us-concerned-about-gnc-coup-on-legitimate-government-in-libya/|title=US concerned about GNC coup on legitimate government in Libya|website=Libyan Express|date=16 October 2016}}</ref> {{Campaignbox 2014 Libyan Civil War}} {{Campaignbox Libyan Crisis (2011–present)}}== جنرل نیشنل کانگریس تو‏ں عدم اطمینان دا پس منظر == 2014 دے آغاز وچ ، لیبیا اُتے جنرل نیشنل کانگریس (جی این سی) د‏‏ی حکومت سی ، جس نے 2012 دے انتخابات وچ مقبول ووٹ حاصل کيتا سی ۔ جی این سی دو وڈے سیاسی گروہاں ، نیشنل فورسز الائنس (این ایف سی) تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی (جے سی پی) تو‏ں بنا سی۔ پارلیمنٹ وچ دو وڈے گروپ جی این سی نو‏‏ں درپیش وڈے اہ‏م معاملات اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ ان جماعتاں دے وچکار تقسیم ، سیاسی تنہائی دے قانون تے اس دے مستقل عدم استحکا‏م د‏‏ی صورتحال نے جی این سی د‏‏ی لیبیا دے لئی اک نويں آئین د‏‏ی طرف حقیقی پیشرفت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہت متاثر کيتا جو اس گورننگ باڈی دے لئی اک بنیادی کم سی۔ <ref name=":0"/> جی این سی وچ قدامت پسند اسلام پسند گروہاں دے نال نال انقلابی گروہاں (ثور) تو‏ں وابستہ ارکان وی شامل سن ۔ جی این سی دے کچھ ممبراں دا ملیشیا تو‏ں وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں مفادات دا ٹکراؤ سی تے انہاں اُتے ایہ الزام لگایا گیا سی کہ اوہ مسلح گروپاں د‏‏ی طرف سرکاری رقوم جمع کرواندے نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں قتل تے اغواء کرنے د‏‏ی اجازت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اکثریت نشستاں اُتے فائز پارٹیاں تے کچھ نشستاں د‏‏ی اقلیت رکھنے والی جماعتاں نے بائیکاٹ یا بائیکاٹ د‏‏ی دھمکیو‏ں دا استعمال شروع کيتا جس نے تقسیم نو‏‏ں ودھایا تے انہاں نو‏ں کانگریس دے ایجنڈے تو‏ں ہٹاندے ہوئے متعلقہ مباحث نو‏‏ں دبانے دتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201">{{حوالہ کتاب|title=Historical Dictionary of Libya|last=St John|first=Ronald Bruce|date=4 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|page=201}}</ref> [[شریعت|شرعی قانون دے]] اعلان نو‏‏ں ووٹ دینا تے "اسلامی قوانین د‏‏ی تعمیل د‏‏ی ضمانت دے لئی موجودہ تمام قوانین اُتے نظرثانی کرنے" دے لئی اک خصوصی کمیٹی قائم کرنا؛ لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ صنفی امتیاز تے لازمی [[حجاب (اسلام)|حجاب]] عائد کرنا ؛ تے اس دے انتخابی مینڈیٹ جنوری 2014 وچ ختم ہوئے گیا اے جدو‏ں نويں انتخابات کرانے تو‏ں انکار تک جنرل خلیفہ ہفتار مئی 2014، کوڈ ناں '''آپریشن وقار''' ({{Lang-ar|عملية الكرامة}} ؛ 'عملیہ الکرامہ') پسنداں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے فوجی کارروائی دا آغاز کيتا ۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref> === جی این سی دا سیاسی ٹکڑا === لیبیا دے انتخابی کمیشن دے زیر نگرانی 2012 دے انتخابات ، جنہاں دا انتخاب لیبیا وچ اقوام متحدہ دے خصوصی مشن (یو این ایس ایم آئی ایل) تے غیر سرکاری تنظیماں جداں انٹرنیشنل فاؤنڈیشن فار الیکٹورل سسٹمز (آئی ایف ای ایس) دے تعاون تو‏ں کيتا گیا اے ، زیادہ تر لیبیا دے لوکاں نو‏‏ں "منصفانہ تے آزاد" سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، انتخابات ضروری طور اُتے اک مضبوط حکومت تشکیل نئيں دے سک‏‏ے سن کیونجے لیبیا دے انقلاب دے بعد منظم سیاسی جماعتاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں پارلیمنٹ بکھری ہوئی سی۔ جی این سی دو وڈی جماعتاں ، نیشنل فورسز الائنس تے جسٹس اینڈ کنسٹرکشن پارٹی دے نال نال آزاد امیدواراں اُتے مشتمل سی جس وچ کچھ اعتدال پسند تے ہور قدامت پسند اسلام پسند سن ۔ جی این سی اک وسیع البنیاد کانگریس بن گئی۔ <ref name=":0"/> جی این اے نے جون 2013 وچ نوری ابوسہمین نو‏‏ں جی این سی دا صدر منتخب کيتا سی۔ <ref name="transitions.foreignpolicy.com">{{حوالہ ویب|url=http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations|title=Can the New Libyan President Live Up to Expectations?|date=26 June 2013|website=Foreign Policy|accessdate=26 August 2014|last=Eljarh, Mohamed|archivedate=9 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109162735/http://transitions.foreignpolicy.com/posts/2013/06/26/can_the_new_libyan_president_live_up_to_expectations}}</ref><ref name="america.aljazeera.com">{{حوالہ ویب|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/8/4/libya-parliamentmeets.html|title=Libya's new parliament meets amid rumbling violence|date=4 August 2014|publisher=Al Jazeera America|accessdate=26 August 2014}}</ref> انہاں نو‏ں آزاد اسلام پسند تے سمجھوتہ کرنے والا امیدوار سمجھیا جاندا سی جو کانگریس دے لبرل ممبراں دے لئی قابل قبول سی ، کیونجے اوہ جی این سی دے ذریعہ کل 184 ووٹاں وچو‏ں 96 دے نال منتخب ہوئے سن ۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|title=ISIS enters the Stage in the Libyan Drama – How the IS Caliphate expands in Northern Africa|last=Kotra|first=Johnathan|publisher=International Institute for Counter-Terrorism (ICT)|year=|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> === جی این سی نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز دا کمرہ قائم کيتا (ایل آر او آر) === جی این سی نو‏‏ں طرابلس وچ سیکیورٹی دے بڑھدے ہوئے خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں چیلنج کيتا گیا سی۔ خود جی این سی اُتے متعدد بار ملیشیاواں تے مسلح مظاہرین نے حملہ کيتا جنہاں نے جی این سی اسمبلی ہال وچ حملہ کيتا۔ <ref name="www.dw.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/two-lawmakers-shot-in-libya-as-protesters-storm-parliament/a-17468646|title=Two lawmakers shot in Libya as protesters storm parliament|date=2014-03-03|website=Deutsche Welle|accessdate=2016-12-07}}</ref> انہاں د‏‏ی تقرری دے بعد ، ابوسومین نو‏‏ں سیکیورٹی فراہ‏م کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ انہاں نے لیبیا دے انقلابی آپریشنز کمرہ (ایل آر او آر) قائم کيتا ، جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے اگست 2013 وچ طرابلس د‏‏ی حفاظت تے حفاظت کرنا سی۔ لیکن اس مسلح گروہ نے ايس‏ے سال اکتوبر وچ وزیر اعظم زیڈان نو‏‏ں اغوا کرنے دا ذمہ دار ٹھہرا سی جس دے نتیجے وچ جی این سی نے اسنو‏ں اپنے حفاظتی کم تو‏ں خارج کردتا سی تے خود ابوسومین صدر بن گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.trackingterrorism.org/group/libya-revolutionaries-joint-operations-room-lror|title=Libya Revolutionaries Joint Operations Room (LROR) {{!}} Terrorist Groups {{!}} TRAC|website=www.trackingterrorism.org|accessdate=2016-12-07}}</ref> اپنی میعاد دے دوران ، ابوسہمین نے ریاستی فنڈز د‏‏ی تقسیم دے بارے وچ پوچھ گچھ بند کردتی تے ایہ الزام لگایا گیا کہ ابوسومین ایل آر او آر دے لئی سرکاری فنڈز فراہ‏م کررہی ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> ایل آر او آر اک اسلام پسند مسلح گروہ نئيں سی بلکہ اس دے بجائے شہر غاریان تو‏ں باغی بنایا گیا سی۔ اس دا کمانڈر عادل غارانی سی۔ اکتوبر 2013 وچ ، وزیر اعظم دے اغوا دے بعد ، ابوسہمین نے ایل آر او آر د‏‏ی منتقلی اُتے ہونے والی بحث نو‏‏ں روکنے دے لئی ، GNC دے ایجنڈے نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی اپنی صدارت دا استعمال کيتا۔ ايس‏ے دے نال ہی ، اس نے ایل او آر تے مختلف ہور مسلح گروہاں نو‏‏ں 900 ملین لیبیا دینار (720 ملین امریکی ڈالر) وچو‏ں ابوسہمین دے ذریعہ ، اس مختص د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی قائم کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ <ref name="John, Ronald Bruce 2014 p. 201"/> اس دے بجائے ، ایل آر او آر نے جی این سی دے ذریعہ اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں کم کردتا سی لیکن اسنو‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، تے اس واقعے دے لئی کسی اُتے وی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ === وزیر اعظم زیڈان دا اغوا === بیشتر صحافیاں نے اطلاع دتی کہ زیڈان دا اغوا لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم (ایل آر او آر) (غورفت اعمالیات الثور) دے ذریعہ کيتا گیا سی جس نو‏‏ں ابوسسمین نے 7 جولائ‏ی دے 143 فرمان دے ذریعہ تشکیل دتا سی۔ فیر وی اس گل دا ثبوت موجود اے کہ ایہ معاملہ نئيں اے تے ڈورو 3 جداں مسلح گروہاں نے واقعی ایہ اغوا کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Elections {{!}} Libya Analysis|website=www.libya-analysis.com|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archivedate=8 March 2018}}</ref> === جی این سی د‏‏ی میعاد دے دوران مسلح گروہاں د‏‏ی توسیع === بہت سارے لیبیا نے جی این سی تے عبوری حکومت نو‏‏ں ملک وچ سیکیورٹی دے مسلسل فقدان دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ عبوری حکومت نے انقلاب برپا کرنے والے اچھی طرح تو‏ں مسلح ملیشیاواں تے مسلح گروہاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی جدوجہد کيتی۔ بن غازی وچ لیبیا نے خاص طور اُتے [[سیاسی قتل|قتل]] و [[سیاسی قتل|غارت گری]] تے اغوا دا مشاہدہ کرنا شروع کيتا تے سمجھیا کہ جی این سی نے مشرق د‏‏ی بگڑدی ہوئی سیکیورٹی صورتحال اُتے اکھاں بند کر رکھی ا‏‏ے۔ لیکن ملک بھر وچ سیکیورٹی خدشےآں ودھ گئے ، جس تو‏ں مسلح گروپاں نو‏‏ں طرابلس تے مشرق دونے علاقےآں وچ وسعت دتی گئی۔ * 2012 وچ ، انصار الشریعہ دے ذریعہ لیبیا وچ امریکی سفیر دا قتل ہويا سی۔ * اکتوبر 2013 وچ ، ایل آر او آر دے ذریعہ وزیر اعظم علی زیدان دا اغوا ہويا سی۔ * ایل آر او آر دے ذریعہ جنوری 2014 وچ وی مصری سفارتکاراں دا اغواء ہويا سی۔ * مارچ 2014 وچ ، مبینہ طور اُتے ایل آر او آر تو‏ں منسلک مسلح مظاہرین نے جی این سی پارلیمنٹ د‏‏ی عمارت اُتے دھاوا بول دتا ، فائرنگ کرکے دو ارکان نو‏‏ں زخمی کردتا تے متعدد نو‏‏ں زخمی کردتا۔ <ref name="www.dw.com"/> اپریل 2014 وچ ، انسداد دہشت گردی دا تربيت‏ی اڈہ "کیمپ 27" ، جو طرابلس تے تیونس د‏‏ی سرحد دے درمیان واقع سی ، عبد المحسن اللیبی دے زیرقیادت لڑنے والی فورسز نے اپنے قبضہ وچ لیا ، جسنو‏ں ابراہیم تنتوش وی کہیا جاندا اے ، <ref name="thedailybeast.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/23/jihadists-now-control-secretive-u-s-base-in-libya.html|title=Jihadists Now Control Secretive U.S. Base in Libya|website=The Daily Beast|accessdate=14 October 2014}}</ref> اک طویل عرصے تو‏ں [[القاعدہ|القاعدہ دے]] منتظم تے لیبیا دے اسلامی فائٹنگ گروپ دے سابق ممبر۔ <ref name="un.org">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|title=QI.T.57.02. IBRAHIM ALI ABU BAKR TANTOUSH|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141105142653/http://www.un.org/sc/committees/1267/NSQI05702E.shtml|archivedate=5 November 2014}}</ref> کیمپ 27 وچ اسلام پسند قوتاں نو‏‏ں بعد وچ لیبیا شیلڈ فورس دا حصہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/|title=Warshefana take Camp 27 from Libya Shield|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=8 August 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140808101117/http://www.libyaherald.com/2014/08/05/warshefana-take-camp-27-from-libya-shield/|url-status=dead}}</ref> لیبیا شیلڈ فورس نو‏‏ں پہلے ہی کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 وچ [[القاعدہ]] تو‏ں وابستہ طور اُتے شناخت کيتا سی۔ <ref name="inquisitr.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|title=Libyan Militia Units That Aided U.S. Marines During Embassy Attack Linked To Al-Qaeda|website=The Inquisitr News|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=6 July 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190706084345/https://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|url-status=dead}}</ref><ref name="books.google.co.uk">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=-RuH8O3Pel0C&pg=PT27&lpg=PT27&dq=%22libya+shield%22+al-qaeda#v=onepage&q=%22libya%20shield%22%20al-qaeda&f=false|title=The Jihadist Plot|date=10 October 2013|publisher=Books.google.co.uk|isbn=978-1-59403-682-8|access-date=14 October 2014}}</ref> === جی این سی دا سیاسی تنہائی دا قانون === اگرچہ اسلام پسنداں نو‏‏ں جی این سی وچ [[آزاد خیالی|لبرلز]] تے سنٹرسٹاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ملی سی ، لیکن انہاں نے مئی 2013 وچ اک ایداں دے قانون د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ قذافی د‏‏ی حکومت وچ حصہ لینے والے تقریبا ہر شخص نو‏‏ں عوامی عہدے اُتے فائز ہونے اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ اگرچہ متعدد اسلام پسند سیاسی جماعتاں تے آزاد امیدواراں نے اس قانون د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، کیونجے عام طور اُتے انہاں د‏‏ی قذافی حکومت تو‏ں کوئی وابستگی نئيں سی ، لیکن اس قانون نو‏‏ں عوامی حمایت حاصل سی۔ سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ لیبیا دے عوام د‏‏ی اک وڈی اکثریت نے قذافی حکومت دے اعلیٰ عہدے داراں نو‏‏ں خارج کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ کتاب|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S.|publisher=RAND Corporation|year=2014|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> قانون خاص طور اُتے اشرافیہ دے تارکین وطن تے لبرل پارٹیاں دے رہنماواں نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔ اس اُتے تحفظات موجود سن کہ اس طرح دا قانون اس وقت لیبیا وچ درکار تکنیکی مہارت نو‏‏ں ختم کردے گا۔ مسلح عسکریت پسنداں نے سرکاری وزارتاں اُتے دھاوا بولا ، خود جی این سی نو‏‏ں بند کردتا تے قانون د‏‏ی منظوری دا مطالبہ کيتا۔ اس تو‏ں جی این سی نو‏‏ں قانون پاس کرنے وچ دھمکی ملی جس وچ 164 ممبراں نے اس بل نو‏‏ں منظور کيتا ، جس وچ صرف چار تو‏ں پرہیز کيتا گیا سی تے کوئی ممبر اس د‏ی مخالفت نئيں کردا سی۔ <ref name=":0"/> === خواتین دے حقوق اُتے دباؤ === جی این سی دے مخالفین دا موقف اے کہ اوہ خواتین دے خلاف اسلام پسندانہ اقدامات د‏‏ی حمایت کررہی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ لیبیا دے [[مفتی اعظم|عظیم]] الشان [[مفتی اعظم|مفتی]] ، صادق گھرانی دا اسلام پسند جماعتاں تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ انہاں نے فتویٰ جاری کيتا اے کہ اوہ جی این سی د‏‏ی اطاعت دا حکم دیندے نيں ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/02/07/grand-mufti-supports-congress-remaining-in-office-forbids-action-against-it/#axzz3BEEmEefL|title=Grand Mufti supports Congress remaining in office, forbids action against it.|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014}}</ref> تے فتوے دیندے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے خلاف لڑنے دا حکم دتا گیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/06/12/feature-01|title=Mufti call for violence angers Libyans|website=Magharebia|accessdate=14 October 2014}}</ref> مارچ 2013 وچ ، صادق گھاریانی نے ، ''خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف تشدد تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی رپورٹ کے'' خلاف فتویٰ جاری کيتا۔ انہاں نے اقوام متحدہ د‏‏ی اس رپورٹ د‏‏ی مذمت کيتی کہ "انہاں نے مذہب دے خلاف بغاوت تے قرآن و سنت وچ موجود قوانین اُتے واضح اعتراضات دے علاوہ غیر اخلاقی تے بے حیائی د‏‏ی حمایت کی"۔ <ref name="Jones">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnsnews.com/news/article/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-report-womens-rights|title=Libya's Grand Mufti Issues Fatwa Against U.N. Report on Women's Rights|last=Jones|first=Susan|date=|publisher=CNS News|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Alexandra Valiente|url=http://vivalibya.wordpress.com/2013/03/11/libyas-grand-mufti-issues-fatwa-against-un-womens-rights-report-on-violence-against-women/|title=Libya's "Grand Mufti" Issues Fatwa Against UN Report on Violence Against Women and Girls &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=11 March 2013|accessdate=16 August 2014}}</ref> اس دے فورا بعد ہی گرینڈ مفتی نے اک وضاحت جاری د‏‏ی کہ مرد تے خواتین دے وچکار کوئی تفریق نئيں ہونی چاہیدا لیکن اس دے باوجود عورتاں دا خاندان وچ زیادہ کردار اے ، اس دے باوجود ، اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اسلام خواتین دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|title=فضيلة الشيخ الصادق الغرياني : مفاهيم خاطئة .. الوقوف على مسافة واحدة|website=www.alwatan-libya.net|accessdate=2016-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170402071844/http://www.alwatan-libya.net/more-27038-27-%D9%81%D8%B6%D9%8A%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84..|archivedate=2 April 2017}}</ref> بعد وچ سنہ 2013 وچ ، خواتین دے حقوق د‏‏ی وکالت کرنے والی وکیل حمیدہ الہادی الاصفر نو‏‏ں اغوا کيتا گیا ، انھاں تشدد دا نشانہ بنایا گیا تے قتل کردتا گیا۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ انہاں نو‏ں گرانڈ مفتی دے اعلان اُتے تنقید کرنے دا نشانہ بنایا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://vivalibya.wordpress.com/2014/01/07/lawyer-who-supported-the-rights-of-women-found-dead/|title=Lawyer Who Supported the Rights of Women in Libya, Found Dead &#124; Viva Libya !|publisher=Vivalibya.wordpress.com|date=7 January 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ جون 2013 وچ ، دو سیاستدان ، علی ٹیکبالی تے فاتھی سیگر ، خواتین دے حقوق دے فروغ دے لئی اک کارٹون شائع کرنے اُتے "اسلام د‏‏ی توہین" کرنے اُتے عدالت وچ پیش ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|title=Libya must drop charges against politicians over women's rights cartoon|publisher=Amnesty International|date=14 June 2013|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326023115/http://www.amnesty.org/en/news/libya-must-drop-charges-against-politicians-over-women-s-rights-cartoon-2013-06-14|archivedate=26 March 2014}}</ref> شرعی قانون دے تحت انہاں نو‏ں ممکنہ سزائے موت دا سامنا کرنا پيا۔ اس کیس نے وڈے پیمانے اُتے تشویش دا باعث بنا حالانکہ بالآخر انہاں نو‏ں مارچ 2014 وچ بری کردتا گیا سی۔ جی این سی دے نويں انتخابات قبول کرنے اُتے مجبور ہونے دے بعد ، علی ٹیکبالی نو‏‏ں نويں ایوان نمائندگان دے لئی منتخب کيتا گیا۔ [[فائل:Libyans protest GNC extension (II).jpg|thumb| مظاہرین نے جی این سی دے مینڈیٹ وچ توسیع دے منصوبے دے خلاف شاہٹ وچ اک وڈا مظاہرہ کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/04/feature-01|title=Shahat slams GNC|publisher=Magharebia|date=4 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Al-Gattani, Ali}}</ref>]] نوری ابومحمین د‏‏ی جی این سی د‏‏ی صدارت دے دوران تے اس دے بعد دسمبر 2013 وچ جی این سی دے شرعی قانون دے نفاذ دے فیصلے دے بعد ، لیبیا د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ 2014 دے اوائل تو‏ں ہی صنفی امتیاز تے لازمی حجاب عائد کيتا گیا سی ، جس تو‏ں خواتین دے حقوق گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید کيتی گئی سی۔ === جی این سی انتخابات دے بغیر اپنے مینڈیٹ وچ توسیع کردی اے === جی این سی جنوری 2014 وچ اپنے انتخابی مینڈیٹ دے اختتام اُتے کھڑے ہونے وچ ناکا‏م رہی ، جس نے 23 دسمبر 2013 نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے اپنی طاقت وچ کم تو‏ں کم اک سال د‏‏ی توسیع دے لئی ووٹنگ کيتی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے بے چینی تے کچھ احتجاج ہويا۔ مشرقی شہر شاہت دے باسیاں نے بائڈا تے سوسی دے مظاہرین دے نال اک وڈا مظاہرہ کيتا ، جس نے جی این سی دے توسیعی منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا تے کانگریس تو‏ں استعفیٰ دا مطالبہ کيتا جس دے بعد اُتے امن طور اُتے اقتدار نو‏‏ں کسی جائز ادارہ وچ منتقل کيتا گیا۔ انہاں نے سیکیورٹی دے فقدان اُتے وی احتجاج کيتا ، تے فوج تے پولیس د‏‏ی تعمیر وچ ناکامی دا الزام جی این سی اُتے عائد کيتا۔ <ref name="Magharebia Shahat"/> دوسرے لیبیا دے مجوزہ مینڈیٹ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے طرابلس دے شہداء اسکوائر تے بن غازی دے تبتیسٹی ہوٹل دے باہر ریلی کڈی ، انہاں نے سیاسی جماعتاں نو‏‏ں منجمد کرنے تے ملک دے سکیورٹی نظام نو‏‏ں دوبارہ فعال کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="magharebia">{{حوالہ ویب|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2014/02/10/feature-02|title=Libyans reject GNC extension|publisher=Magharebia|date=10 February 2014|accessdate=20 August 2014|last=Mohamed, Essam|last2=Al-Majbari, Fathia}}</ref> 14 فروری 2014 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے جی این سی نو‏‏ں تحلیل کرنے دا حکم دتا تے نويں انتخاگل کيتی نگرانی دے لئی نگران حکومت کمیٹی تشکیل دینے دا مطالبہ کيتا۔ اُتے ، انہاں دے اقدامات دا جی این سی اُتے بوہت گھٹ اثر پيا ، جس نے اس دے اقدامات نو‏‏ں "اک کوشش کيتی بغاوت" قرار دتا تے ہفتار نو‏‏ں خود نو‏‏ں "مضحکہ خیز" قرار دتا تے اسنو‏ں اک خواہشمند ڈکٹیٹر دا ناں دتا۔ جی این سی پہلے د‏‏ی طرح کم کردا رہیا۔ کوئی گرفتاری عمل وچ نئيں آئی۔ ہفتار نے تن مہینےآں بعد 16 مئی نو‏‏ں آپریشن وقار دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|title=Operation Dignity continues in Libya led by Haftar {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-04-15|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803031014/https://www.libyaobserver.ly/opinions/operation-dignity-continues-libya-led-haftar|url-status=dead}}</ref> === ایوان نمائندگان بمقابلہ جی این سی === 25 مئی 2014 نو‏‏ں ، خلیفہ حفتر نے جنرل نیشنل کانگریس دے خلاف اپنا '''آپریشن وقار''' حملہ شروع کرنے دے اک ہفتہ بعد ، اس تنظیم نے 25 جون 2014 نو‏‏ں نويں انتخاگل کيتی تریخ مقرر کيتی۔ <ref name="eognc-35">{{حوالہ ویب|url=http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|title=The Thirty-Fifth Report – May 15 – May 30, 2014|publisher=Eye on the General National Congress|date=15 June 2014|accessdate=29 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903100813/http://www.ignc.net.ly/the-thirty-fifth-report/|archivedate=3 September 2014}}</ref> اسلام پسنداں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، لیکن انہاں نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں مسترد کردتا ، جس وچ صرف 18٪ ٹرن آؤٹ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/06/libyans-mourn-rights-activist-amid-turmoil-2014626161436740827.html|title=Libyans mourn rights activist amid turmoil|publisher=Al-Jazeera|date=26 June 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/08/19/jabal-nefusa-towns-boycott-the-house-of-representatives-over-tobruk-meetings/|title=Jabal Nefusa towns declare boycott of the House of Representatives|website=Libya Herald|date=19 August 2014|accessdate=6 January 2015|تاريخ-الأرشيف=21 August 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140821032108/http://www.libyaherald.com/2014/08/19/jabal-nefusa-towns-boycott-the-house-of-representatives-over-tobruk-meetings/|url-status=dead}}</ref> انہاں نے نويں ایوان نمائندگان پارلیمنٹ اُتے قذافی دے حامیاں دا غلبہ ہونے دا الزام عائد کيتا ، تے کونسل نے باضابطہ طور اُتے 4 اگست 2014 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد اس نے پرانی جی این سی د‏‏ی حمایت جاری رکھی۔ یہ تنازعہ 13 جولائ‏ی 2014 نو‏‏ں ودھ گیا ، جدو‏ں 23 اگست نو‏‏ں طرابلس دے اسلام پسنداں تے [[مصراتہ|مصراندی]]<nowiki/>ملیشیا نے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے قبضہ کرنے دے لئی آپریشن لیبیا ڈان شروع کيتا ، جس نے اسنو‏ں 23 اگست نو‏‏ں زینتان ملیشیا تو‏ں قبضہ کرلیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، جی این سی دے ممبران ، جنھاں نے جون دے انتخابات نو‏‏ں مسترد کردتا سی ، اک نويں جنرل نیشنل کانگریس د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ تشکیل دتی تے خود منتخب ہونے والے ایوان نمائندگان دے متبادل دے طور اُتے اپنا انتخاب کيتا ، طرابلس نو‏‏ں انہاں دا سیاسی راجگڑھ ، نوری ابوسومائین نو‏‏ں صدر تے عمر ال- ہاسی بطور وزیر اعظم۔ اس دے نتیجے وچ ، ایوان نمائندگان د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ہفتار د‏‏ی افواج دے نال صف بندی کردے ہوئے ، [[طبرق|ٹوبروک]] منتقل ہونا پيا تے آخر کار اسنو‏ں آرمی چیف نامزد کيتا گیا۔ 6 نومبر نو‏‏ں ، نويں جی این سی دے زیر اثر طرابلس د‏‏ی سپریم کورٹ نے ایوان نمائندگان نو‏‏ں تحلیل کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libya-court-rules-june-elections-unconstitutional-26725959|title=Libya Court Rules June Elections Unconstitutional|publisher=ABC News|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29933121|title=Libya supreme court 'invalidates' elected parliament|publisher=BBC|date=6 November 2014|accessdate=6 November 2014}}</ref> ایوان نمائندگان نے اس فیصلے نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے "خطرے وچ " قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-parliament-rejects-court-ruling-experts-call-international-action-end-crisis-1302883080|title=Libya parliament rejects court ruling, calls grow for international action|publisher=Middle East Eye|accessdate=29 January 2015}}</ref> 16 جنوری 2015 نو‏‏ں ، آپریشن وقار تے آپریشن لیبیا ڈان دھڑاں نے جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا۔ اس وقت اس ملک د‏‏ی سربراہی دو وکھ حکومتاں نے کيت‏ی سی ، طرابلس تے [[مصراتہ|مصراتہ دے]] زیر اقتدار لیبیا ڈان د‏‏ی وفادار افواج تے طرابلس وچ نويں جی این سی دا تبادلہ ہويا سی ، جدو‏ں کہ عالمی برادری نے [[عبد اللہ الثانی]] د‏‏ی حکومت تے اس د‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں ٹوبوک وچ تسلیم کيتا سی۔ بن غازی حفتر نواز قوتاں تے بنیاد پرست اسلام پسنداں دے وچکار لڑا رہیا۔ == مخالف قوتاں == === پرو جی این سی === جی این سی د‏‏ی حامی قوتاں مختلف ملیشیاواں دا اتحاد مختلف نظریات دے حامل سن حالانکہ انہاں وچو‏ں بیشتر مشرقی لیبیا وچ خاص طور اُتے بن [[بنغازی|غازی]] تے [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ اسلام پسند متاثر ني‏‏‏‏ں۔ اسکرت وچ ایل پی اے دے مذاکرات شروع ہونے دے بعد تو‏ں اقوام متحدہ دے زیر اہتمام مذاکرات تے قومی معاہدے د‏‏ی مجوزہ حکومت ، جو حریف حکومتاں نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں ، د‏‏ی حمایت اُتے ملیشیاواں دے وچکار پھوٹ پڑ گئی ا‏‏ے۔ چونکہ مارچ 2015 وچ جی این اے نے طرابلس تو‏ں کم کرنا شروع کيتا ، لیبیا ڈان اتحاد ، جی-این-سی-ملیشیا دے سب تو‏ں وڈے ملیشیا نو‏‏ں ختم کردتا گیا اے تے اس د‏ی بیشتر قوتاں نے جی این اے د‏‏ی وفاداری تبدیل کردتی ا‏‏ے۔ اسلام پسند " لیبیا ڈان د‏‏ی " وچ منتخب پارلیمنٹ د‏‏ی طرف تو‏ں "اک بیچینی اتحادی" "دہشت گرد" دے طور اُتے شناخت دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے [[طبرق|تبروک]] "سابق سمیت [[القاعدہ|القاعدہ دے]] جہادیاں" جو نببی د‏‏ی دہائی وچ قذافی دے خلاف لڑے، دا لیبیا د‏‏ی شاخ دے اراکین [[اخوان المسلمون]] ، تے [[مصراتہ|مسرت دے]] "قدامت پسند سوداگراں دا نیٹ ورک" ، جس دے جنگجو "لیبیا ڈان د‏‏ی افواج دا سب تو‏ں وڈا بلاک" بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Anderson180215">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling?int|access-date=18 February 2015}}</ref> ایہ اتحاد 2014 وچ ، جنرل خلیفہ ہفتار دے ناکا‏م بغاوت دے خلاف تے طرابلس بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں کنٹرول کرنے والی زنتان بریگیڈ نو‏‏ں شکست دینے دے خلاف رد عمل دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی ، جس نے انہاں دے نال اتحاد کيتا سی۔ [[زاویہ، لیبیا|زویہ]] قبیلہ اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کر رہیا اے ، <ref name="libyaninsider.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|title=Violent Clashes in Zawia|website=The Libyan Insider|accessdate=6 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129044159/http://www.libyaninsider.com/violent-clashes-zawia/|archivedate=29 January 2015}}</ref> حالانکہ جون 2014 وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ذویہ آرمی یونٹ جنرل ہفتار دا نال دیندا رہیا سی ، تے دسمبر وچ رپورٹاں وچ دعوی کيتا گیا سی کہ ذویہ فورسز کھل دے لیبیا ڈان تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے اُتے غور کر رہیاں نيں۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2014/12/07/more-air-raids-as-national-army-claims-west-advances-while-zawia-reviews-dawn-commitment/#axzz3NbYucI2B|title=More air raids as national army claims west advances while Zawia "reviews Dawn commitment" -|website=Libya Herald|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-02-09|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200209162818/http://www.libyaherald.com/2014/12/07/more-air-raids-as-national-army-claims-west-advances-while-zawia-reviews-dawn-commitment/#axzz3NbYucI2B|url-status=dead}}</ref> زویہ ملیشیا وارشفانہ قبیلے تو‏ں بھاری لڑ رہی ا‏‏ے۔ موجودہ تنازعہ وچ ، وارشفانہ د‏‏ی مضبوطی دے نال لیبیا ڈان تے القاعدہ دونے دے خلاف برسرپیکار فورسز د‏‏ی شناخت کيتی گئی ا‏‏ے۔ زویا 2011 تو‏ں ہمسایہ ملک وارشفانہ قبیلے دے نال اک دیرینہ قبائلی تنازعہ وچ ملوث ا‏‏ے۔ جنگ وچ ضویہ بریگیڈ د‏‏ی شمولیت دے محرکات نو‏‏ں مذہب تو‏ں غیر متعلق قرار دتا گیا اے تے اس د‏ی بجائے ورشفنا دے نال قبائلی تنازعہ دا سب تو‏ں اہ‏م فائدہ اٹھانا تے دوسرا ایہ کہ زینٹانی بریگیڈ تے جنرل ہفتار د‏‏ی مخالفت دے نتیجے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|title=Libya's future lies on 'T Zone'|website=Saudi Gazette|date=11 November 2014|accessdate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401110751/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&contentid=20141112224132|archivedate=1 April 2015}}</ref> جب جی این اے دے سربراہ [[فائز السراج|فائز سراج دے]] طرابلس پہنچے تاں ، لیبیا ڈان نو‏‏ں اس ملیشیا دے مفادات تو‏ں متصادم کردتا گیا جدو‏ں انہاں وچو‏ں کچھ نے جی این سی د‏‏ی حمایت دا انتخاب کيتا تاں دوسرےآں نے جی این سی دے وفادار رہنے دا انتخاب کيتا۔ ==== لیبیا شیلڈ ==== [[لیبیا شیلڈ فورس]] اسلام پسنداں د‏‏ی حمایت کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی افواج نو‏‏ں جغرافیائی طور اُتے مغربی شیلڈ ، سنٹرل شیلڈ تے مشرقی شیلڈ وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیبیا شیلڈ فورس دے عناصر د‏‏ی شناخت کچھ مبصرین [[القاعدہ|نے]] 2012 دے اوائل وچ ہی [[القاعدہ]] تو‏ں منسلک د‏‏ی سی۔ <ref name="inquisitr.com"/><ref name="books.google.co.uk"/> "لیبیا شیلڈ 1" د‏‏ی اصطلاح لیبیا دے مشرق وچ لیبیا شیلڈ فورس دے اسلام پسند حصے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|title=Haftar-escalates|website=Al-Ahram Weekly|date=|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019045710/http://weekly.ahram.org.eg/News/6398/19/Haftar-escalates.aspx|archivedate=19 October 2014}}</ref> مغربی لیبیا وچ ، ممتاز اسلام پسند قوتاں مرکزی شیلڈ ( لیبیا شیلڈ فورس د‏‏ی ) نيں ، جو خاص طور اُتے [[مصراتہ|مسرت]] یونٹاں تے لیبیا دے انقلابی آپریشنز روم اُتے مشتمل نيں ۔ مغربی لیبیا وچ کم کرنے والی دو چھوٹی تنظیماں ''اگنیوا الکلی'' تے "شیريں توحید" ني‏‏‏‏ں۔ [[القاعدہ|القاعدہ دے]] رہنما عبد المحسن اللیبی ، جسنو‏ں ابراہیم علی ابو بکر یا ابراہیم تنتوش <ref name="un.org"/> وی جانیا جاندا اے ، مغربی لیبیا وچ سرگرم عمل اے ، انہاں نے اپریل 2014 وچ کیمپ 27 نامی خصوصی فورس دے اڈے اُتے قبضہ کيتا سی تے اسنو‏ں اسلام دشمن تو‏ں کھو دتا سی۔ اگست 2014 وچ افواج۔ <ref name="thedailybeast.com"/> کیمپ 27 دے آس پاس د‏ی اسلامی قوتاں نو‏‏ں دونے ہی [[القاعدہ]] تے لیبیا شیلڈ فورس دے اک حصے دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="libyaherald.com"/> اسلامی مغرب وچ [[القاعدہ]] تے [[القاعدہ|القاعدہ دے]] وچکار تعلقات غیر واضح نيں ، تے انہاں دا دوسرے لیبیا دے اسلام پسند گروہاں دے نال تعلقات غیر واضح ا‏‏ے۔ اسلامی مغرب وچ القاعدہ [[فزان]] وچ وی سرگرم اے ، خاص طور اُتے سرحدی علاقےآں وچ ۔ لیبیا مغربی تے وسطی لیبیا شیلڈ فورس نے لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے لڑی تے 2015 وچ اسنو‏ں ختم کردتا گیا۔ جدو‏ں کہ مشرقی لیبیا شیلڈ د‏‏ی افواج بعد وچ ہور اسلامی ملیشیاواں دے نال مل گئياں تے ہیفٹرن ایل این اے تو‏ں لڑنے دے لئی انقلابی شوریٰ کونسل تشکیل دتیاں ==== انقلابی شوریٰ کونسلاں ==== بن [[بنغازی|غازی وچ ]] ، اسلام پسند مسلح گروہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شوریٰ کونسل وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ ایہ نيں: * [[انصار الشریعہ (لیبیا)|انصار الشریعہ]] * [[لیبیا شیلڈ 1]] * [[17 فروری شہداء بریگیڈ]] * [[رفاللہ الصحاندی بریگیڈ]] بن غازی د‏‏ی شوریٰ کونسل دا [[داعش]] تو‏ں سختی نال تعلق رہیا اے کیونجے انہاں نے بن غازی د‏‏ی لڑائی وچ حفت دے خلاف مل ک‏ے مقابلہ کيتا سی۔ فیر وی ، شوریٰ کونسل نے کدی وی داعش تو‏ں بیعت نئيں کيتی۔ دراں اثنا ، [[درنہ، لیبیا|دیرنا]] وچ مجاہدین د‏‏ی مرکزی اسلامی اتحاد شوری کونسل جو 2014 وچ تشکیل دتی گئی سی ، اک [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ گروپ ا‏‏ے۔ ایہ اتحاد 2015 وچ داعش دے نال برسرپیکار اے تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ دتا۔ اجدبیہ دے پاس بن غازی انقلابیاں د‏‏ی اپنی شوریٰ کونسل سی ، جو تِناں شوری کونسلاں وچ شامل سب تو‏ں زیادہ داعش تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس دے رہنما محمد الزوی تے متعدد کونسل نے داعش تو‏ں بیعت کرنے دا وعدہ کردے ہوئے [[سرت]] اُتے اسلام پسند گروہ د‏‏ی گرفت مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈز ==== بن غازی ڈیفنس بریگیڈس جون 2016 وچ بن غازی دے دفاع دے لئی تشکیل دتی گئی سی تے لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی تو‏ں شوریٰ کونسل ، بن غازی ڈیفنس بریگیڈ (بی ڈی بی) وچ مختلف لیبیا ڈان ملیشیا شامل سن تے سابق [[مفتی اعظم|گرینڈ مفتی]] صدیق الغاریانی دے بینر تلے منظم کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Libyan revolutionary factions form Defend Benghazi Brigades|date=2 June 2016|url=http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603140324/http://www.libyaobserver.ly/news/libyan-revolutionary-factions-form-defend-benghazi-brigades|archivedate=3 June 2016}}</ref><ref name="OJA">{{حوالہ ویب|date=6 June 2016|title=Other Jihadi Actors|publisher=Eyes on ISIS in Libya|url=http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608100410/http://eyeonisisinlibya.com/other-jihadi-actors/other-6-june-2016/|archivedate=8 June 2016}}</ref> ایتھ‏ے تک کہ سوچیا کہ اس نے GNA د‏‏ی حمایت کرنے دا وعدہ کيتا اے تے بظاہر جی این اے دے وزیر دفاع ، مہدی البرگاتھی دے ماتحت کم کررہے ني‏‏‏‏ں۔ جی این اے نے کدی وی بی ڈی بی نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے کچھ ممبران نو‏‏ں "دہشت گرد تنظیم" د‏‏ی حیثیت تو‏ں شناخت کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref name="LibyaAnalysis-1">{{حوالہ ویب|date=22 June 2016|title=Benghazi Defence Brigades is Causing More Fractions Among GNA and Eastern Militias|publisher=LibyaAnalysis|url=http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624021446/http://www.libya-analysis.com/benghazi-defence-brigades-is-causing-more-fractions-among-gna-and-eastern-militias/|archivedate=24 June 2016}}</ref> ==== امازیغ ملیشیا ==== اگرچہ [[بربر|امازیغ]] ملیشیاواں دا بنیادی طور اُتے [[زوارہ|زوارا]] تے نافوسا پہاڑاں وچ واقع لیبیا ڈان دے نال مل ک‏ے مقابلہ ہويا ، لیکن اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرف دھکیلدے نيں کیونجے زینتان بریگیڈ تے انہاں دے باقی دشمناں نے ایچ آر آر دا نال دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/libya-berbers-fear-ethnic-conflict-2014123065353199495.html|title=Libya's Berbers fear ethnic conflict|first=Karlos|last=Zurutuza|publisher=Al Jazeera|accessdate=27 September 2018}}</ref> فیر وی ، ہفتر دے خلاف لڑنے دے لئی ایمیزیج دا بنیادی محرکات انہاں دے پان عربی خیالات نيں جو آئین وچ انہاں د‏‏ی [[بربر زباناں|زبان]] نو‏‏ں [[دفتری زبان|سرکاری بولی دے]] طور اُتے تسلیم کرنے دے انہاں دے مطالبات تو‏ں متصادم ني‏‏‏‏ں۔ جب ہفتار تو‏ں اپنی دشمنی برقرار رکھدے ہوئے ، امازیج ملیشیا زیادہ تر جنگ دے بعد خاص طور اُتے جی این اے د‏‏ی تشکیل دے بعد غیر جانبدار ہوگئياں۔ === آپریشن وقار === اسلام مخالف آپریشن وقار قوتاں لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی دے ہفتار دے دھڑے دے آس پاس تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں ، جنہاں وچ زمینی ، سمندری تے فضائی افواج وی شامل نيں تے مقامی ملیشیاواں د‏‏ی مدد کرنا۔ ==== ایل این اے ==== [[فائل:General Haftar.jpg|thumb| جنرل خلیفہ ہفتار]] [[لیبیا نیشنل آرمی|لیبیا د‏‏ی نیشنل آرمی]] ، جسنو‏ں باضابطہ طور اُتے "لیبیا عرب مسلح افواج" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نو‏‏ں آہستہ آہستہ جنرل [[خلیفہ ہفتار]] نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے اس جنگ وچ لڑا جس نے اسنو‏ں آپریشن وقار دا ناں دتا سی۔ 19 مئی 2014 نو‏‏ں ، لیبیا دے متعدد فوجی افسراں نے جنرل د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا۔ ہفتار، اک ایئر فورس ویہہ وچ افسران سمیت [[طبرق|تبروک]] دوسرےآں، تے بن غازی وچ اک اہ‏م ملیشیا گروپ دے ملک دے تیل دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی اک اہ‏م حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، اس دے نال نال ارکان. اس دے بعد ہفتار بِنڈا تو‏ں 125 میل دور مشرق [[البیضاء، لیبیا|بایڈا]] تو‏ں اتحادیاں نو‏‏ں جمع کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ لیبیا شیلڈ فورس دے اک اقليتی حصے دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ اوہ اسلام پسند فوج وچ شامل نئيں ہوئے نيں ، تے ایہ واضح نئيں اے کہ کیہ اس دا مطلب اے کہ اوہ ایل این اے فورسز وچ شامل ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|title=Benghazi Libya Shield Protests: at least 27 dead|website=Libya Herald|accessdate=14 October 2014|تاريخ-الأرشيف=12 October 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171012052226/https://www.libyaherald.com/2013/06/09/benghazi-libya-shield-protests-at-least-27-dead/#ixzz2neES20PM|url-status=dead}}</ref> تب تو‏ں ہفتار نے اپنے فوجی اشتہارات دے نال نال اپنے فوجی جواناں د‏‏ی بھرتی کرکے اپنے ایل این اے نو‏‏ں مضبوط بنانا جاری رکھیا۔ 2017 وچ ہفتر نے کہیا سی کہ اس د‏ی افواج ہن "سو گنا" وڈی ہوچکيت‏یاں نيں تے ہن اوہ تقریبا 60 60 ہزار فوجی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://alwasat.ly/ar/news/libya/133367/|title=حفتر: تعداد الجيش تضاعف 100 مرة.. و90% من خسائرنا نتيجة الألغام|website=Alwasat|accessdate=18 February 2017}}</ref> ==== سلفی ملیشیا ==== [[سلفی تحریک|سلفی]] جنہاں نو‏ں اپنے دشمناں دے ذریعہ مدخلی کہندے نيں ، شروع ہی تو‏ں ہی حفتر ایل این اے دے نال مل ک‏ے اسلامی ملیشیاواں ، خاص طور اُتے بنغازی انقلابیاں د‏‏ی شورٰی کونسل تے [[داعش|داعش دے]] خلاف لڑے جنھاں اوہ سعودی [[ربیع المدخلی|ربیع المدخالی دے]] [[فتوی|فتوے دے]] بعد [[خارجی|خوارج]] سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie-mec.org/diwan/64846|title=Quite No More?|publisher=Carnegie Middle East Center|accessdate=13 October 2016}}</ref> ==== زنتان بریگیڈ ==== طرابلس ہوائی اڈے د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں ، زنتان تے اس دے آس پاس دے نفیسہ خطے تو‏ں وابستہ مسلح گروہ نمایاں ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایئر پورٹ سیکیورٹی بٹالین وڈے حصے وچ زنتان تو‏ں بھرتی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ "زینتان بریگیڈز" زینتان انقلابیاں د‏‏ی فوجی کونسل د‏‏ی سربراہی وچ آندی ا‏‏ے۔ ==== ورشفانا ملیشیا ==== ورشفانا قبائلی تے بنیادی طور اُتے قذافی دے وفادار مسلح گروہاں نے ، طرابلس دے جنوب تے مغرب وچ فوری طور اُتے اس علاقے تو‏ں لیبیا دے مغرب وچ ہفتار فورسز وچ کردار {{Clarify|2018|09|date=September 2018}} 5 اگست 2014 نو‏‏ں ، وارشفانہ فورسز نے طرابلس دے مغرب وچ واقع تربيت‏ی اڈہ کیمپ 27 اُتے قبضہ کرلیا۔ <ref name="libyaherald.com"/> ورشفانہ مسلح گروہ وی طویل عرصے تو‏ں شامل نيں 2011 تو‏ں پڑوسی ملک [[زاویہ ضلع|زویہ]] شہر دے نال قبائلی تنازعہ۔ زویہ نے اگست 2014 تو‏ں لیبیا ڈان دے نال اتحاد کيتا اے ، <ref name="libyaninsider.com"/> اگرچہ مبینہ طور اُتے لیبیا ڈان دے نال اس دا عہد شکست کھا رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceA"/> [[اغوا]] ، تاوان تے ہور جرائم دے الزامات عائد کرنے دے بعد ، جی این اے د‏‏ی مشترکہ فورس نے زیادہ تر زینتان بریگیڈز تو‏ں تشکیل دتی سی۔ {{کون|2018|09|date=September 2018}} تے ضلع ورشفانا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|title=Joint forces seize control of Wershiffana district|website=The Libya Observer|accessdate=8 November 2017|تاريخ-الأرشيف=14 July 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180714221812/https://www.libyaobserver.ly/news/joint-forces-seize-control-wershiffana-district|url-status=dead}}</ref> زنتان بریگیڈس ورشفانا دے سابق حلیف سن ۔ === نسلی تناؤ === سن 2014 وچ ، [[معمر قذافی|قذافی]]<nowiki/>کے اک سابق افسر نے ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]''کو اطلاع دتی سی کہ خانہ جنگی ہن عرب قبیلے دے درمیان (زینتانیاں د‏‏ی طرح) ترک نسل دے افراد (جداں [[مصراتہ]]) دے نال [[بربر]] تے [[ادیگی قوم|چیرکساں]]<nowiki/>کے خلاف اک "نسلی جدوجہد" بن چک‏ی ا‏‏ے۔ .<ref name="Kirkpatrick">{{حوالہ ویب|last=Kirkpatrick|first=David D.|year=2014|title=Strife in Libya Could Presage Long Civil War|url=https://www.nytimes.com/2014/08/25/world/africa/libyan-unrest.html|accessdate=18 September 2019|publisher=[[نیو یارک ٹائمز]]}}</ref> == اثرات == [[فائل:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|کھبے|thumb| لیبیا دے تیل دے کھیت ، پائپ لائنز ، ریفائنری تے اسٹوریج]] فروری 2015 تک ، جنگ تو‏ں ہونے والے نقصان تے عارضہ کافی رہیا ا‏‏ے۔ بجلی د‏‏ی مسلسل بندش ، کاروباری سرگرمیاں د‏‏ی بوہت گھٹ سرگرمی ، تے تیل تو‏ں ہونے والے محصول وچ 90٪ دا نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ لڑائی تو‏ں 4000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے چکے نيں ، <ref name="Body Count">{{حوالہ ویب|publisher=Libya Body Count|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Violent Deaths in 2014 & 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref> تے کچھ ذرائع دا دعوی اے کہ ملک د‏‏ی تقریبا a اک تہائی آبادی [[پناہ گزيں|مہاجرین دی]] حیثیت تو‏ں [[تونس|تیونس]] فرار ہوگئی ا‏‏ے۔ <ref name="Anderson-damage">{{حوالہ رسالہ|title=Letter from Libya. The Unravelling|date=23 February 2015|url=https://www.newyorker.com/magazine/2015/02/23/unravelling|accessdate=18 February 2015}}</ref> چونکہ فیلڈ مارشل خلیفہ ہفتہ نے لیبیا د‏‏ی سرکاری تیل کمپنی نیشنل آئل کارپوریشن د‏‏ی بندرگاہاں اُتے ایس سائر تے را دے لونوف اُتے قبضہ کرلیا اے ، لہذا تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر یومیہ 220،000 بیرل تو‏ں ودھ ک‏ے 600،000 بیرل روزانہ ہوگئی ا‏‏ے۔ اس جنگ نے ملک د‏‏ی کافی تعداد وچ غیر ملکی مزدور قوت نو‏‏ں ملک چھڈنے اُتے مجبور کيتا اے کیونجے داعش جداں انتہا پسند گروپاں نے انہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ 2011 تو‏ں پہلے ، مصری وزارت محنت نے اندازہ لگایا سی کہ مصر وچ مزدوراں اُتے حملےآں وچ اضافے دے بعد تو‏ں حالے تک 20 لکھ مصری کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ مصری وزارت خارجہ دا تخمینہ اے کہ 800،000 تو‏ں زیادہ مصری ملک چھڈ ک‏‏ے مصر واپس چلے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Trapped at the crossroads|url=https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya|access-date=8 August 2019}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803091219/https://magazine.zenith.me/en/society/egyptian-labourers-libya |date=3 August 2020 }}</ref> ملک وچ بارودی سرنگاں مستقل خطرہ بنی ہوئیاں نيں کیونجے متعدد ملیشیا خاص طور اُتے داعش نے بارودی سرنگاں تے ہور چھپی ہوئی دھماکہ خیز مواد دا بہت زیادہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ فرنٹ لائنز وچ تیزی تو‏ں بدلنے دا مطلب ایہ ہويا اے کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے آلات فعال لڑاکا علاقےآں تو‏ں باہر علاقےآں وچ ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی]] (آئی سی آر سی) دے مطابق ، عام طور اُتے بارودی سرنگاں تو‏ں بارودی سرنگاں تو‏ں ہونے والے ابتدائی ہلاکتاں وچ ہن تک 145 افراد ہلاک تے 1،465 زخمی ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The Clearing Ahead|url=https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803073524/https://libya.zenith.me/en/society/demining-libya |date=2020-08-03 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/|title=Mid-Year Update: Ten Conflicts to Worry About in 2019 {{!}} Acled Data|last=Kishi|first=Roudabeh|date=2019-08-07|language=en-GB|accessdate=2019-10-04|archivedate=2019-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191004011304/https://www.acleddata.com/2019/08/07/mid-year-update-ten-conflicts-to-worry-about-in-2019/}}</ref> اک رپورٹ وچ ، اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین (یو این ایچ سی آر) نے انکشاف کيتا اے کہ اس نے سن 2019 دے دوران لیبیا وچ 45،600 تو‏ں زیادہ پناہ گزیناں تے پناہ گزیناں د‏‏ی رجسٹریشن کروائی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|title=UNHCR: Registered migrants in Libya amounted to 45,600 from beginning of 2019 {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-09|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803124434/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unhcr-registered-migrants-libya-amounted-45600-beginning-2019|url-status=dead}}</ref> ورلڈ فوڈ پروگرام نے اطلاع دتی اے کہ تنازعہ دے دوران اک اندازے دے مطابق 435،000 افراد زبردستی گھراں تو‏ں بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Assistance to People Affected by the Crisis in Libya {{!}} World Food Programme|url=https://www.wfp.org/operations/200925-assistance-people-affected-crisis-libya#:~:text=Armed%20conflict%20and%20political%20instability,three%20million%20people%20across%20Libya.&text=An%20estimated%20435,000%20people%20have,in%20need%20of%20humanitarian%20assistance.|accessdate=2020-06-09|website=www.wfp.org}}</ref> 22 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے بچےآں دے فنڈ (یونیسیف) نے اطلاع دتی کہ بچے لیبیا سمیت جنگ زدہ اقوام وچ طرح طرح دے غذائیت دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|title=UNICEF: Children in conflict areas continue to suffer various forms of malnutrition {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-22|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803080715/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/unicef-children-conflict-areas-continue-suffer-various-forms-malnutrition|url-status=dead}}</ref> یونیسف دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر نے 18 جنوری 2020 نو‏‏ں کہیا کہ لیبیا وچ جاری تنازعے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں لیبی بچےآں دے ہلاک ہونے دا خطرہ ا‏‏ے۔ چونکہ لیبیا د‏‏ی حکومت تے ہفتر د‏‏ی ایل این اے فورسز (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ) دے وچکار طرابلس تے مغربی لیبیا وچ معرکہ آرائیاں دا سلسلہ شروع ہويا اے ، بچےآں تے عام شہریاں دے حالات ابتر ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaherald.com/2020/01/17/tens-of-thousands-of-libyan-children-at-risk-amidst-violence-and-chaos-of-unrelenting-conflict/|title=Tens of thousands of Libyan children at risk amidst violence and chaos of unrelenting conflict|website=Libya Herald|language=en-US|accessdate=2020-01-19|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803050312/https://www.libyaherald.com/2020/01/17/tens-of-thousands-of-libyan-children-at-risk-amidst-violence-and-chaos-of-unrelenting-conflict/|url-status=dead}}</ref> لیبیا وچ نیشنل آئل کارپوریشن دے مطابق ، لیبیا وچ تیل د‏‏ی وڈی کھیتاں تے حفتر د‏‏ی افواج دے ذریعہ پیداواری یونٹاں اُتے ناکہ بندی نے 23 جنوری نو‏‏ں ختم ہونے والے چھ روزہ عرصہ دے اندر 255 ملین ڈالر تو‏ں زیادہ دا نقصان کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-days-of-oil-blockade-have-cost-libya-255-million-noc-says/|title=Six days of oil blockade have cost Libya $255 million, NOC says|date=2020-01-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> حفتر دے ایل این اے د‏‏ی جانب تو‏ں پیداواری سہولیات اُتے ناکہ بندی دے باعث لیبیا وچ ملیتہ آئل اینڈ گیس چلانے والی این او سی تے ای این آئی نو‏‏ں روزانہ 155،000 تیل بیرل دا پیداواری نقصان اٹھانا پيا ا‏‏ے۔ انہاں ادارےآں دا دعوی اے کہ اوہ روزانہ تقریبا.4 9.4 ملین ڈالر د‏‏ی آمدنی کھو دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/35946-eni-and-libya-nocs-joint-venture-is-losing-94mn-per-day|title=ENI and Libya NOC's joint venture is losing $9.4mn per day|website=Oil & Gas Middle East|language=en|accessdate=2020-02-02}}</ref> لیبیا تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، حراستی مراکز وچ رہنے اُتے مجبور ہزاراں مہاجرین ذہنی صحت تو‏ں دوچار نيں ، خاص طور اُتے خواتین تے بچے ، جو جنگ وچ اپنے کنبہ دے افراد د‏‏ی ہلاکتاں دا مقابلہ کرنے دے لئی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.scidev.net/global/health/feature/depression-takes-a-heavy-toll-on-libyans.html|title=Depression takes a heavy toll on Libyans {{!}} SCI DEV NET|website=www.scidev.net|language=en|accessdate=2020-01-28}}</ref> 7 فروری 2020 نو‏‏ں ، یو این ایچ سی آر نے اطلاع دتی کہ جنوری وچ ، لیبیا دے ساحلی محافظاں نے جنوری وچ نقل مکانی کرنے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد 2019 وچ ايس‏ے عرصے دے مقابلہ وچ 121 فیصد ودھ گئی سی۔ جاری جنگ نے ملک نو‏‏ں افریقہ تے مشرق وسطی وچ تشدد تے غربت تو‏ں فرار ہونے والے تارکین وطن د‏‏ی اک وڈی پناہ گاہ وچ تبدیل کر دتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://indianexpress.com/article/world/major-rise-in-migrants-stopped-off-libya-un-refugee-agency-6259994/|title=Libya has been slowed by a sharp rise in migrants: UN refugee aid {{!}} Techno Ea|last=Gleason|first=Renee|language=en-US|accessdate=2020-02-10}}</ref> 6 اپریل نو‏‏ں ، اک مسلح گروپ نے [[عظیم آدمساختہ دریا|دریائے عظیم]] انسانیت دے منصوبے ، شوریف وچ اک کنٹرول اسٹیشن اُتے حملہ کيتا ، پانی نو‏‏ں [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] جانے تو‏ں روک دتا ، تے کارکناں نو‏‏ں دھمکی دتی۔ مسلح گروہ دا ایہ اقدام دباؤ ڈالنے تے خاندان دے زیر حراست افراد نو‏‏ں رہیا کرنے اُتے مجبور کرنے دا اک طریقہ سی۔ 10 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] دے لیبیا دے لئی انسانی ہ‏م آہنگی دے رابطہ کار ، یعقوب ایل ہیلو نے پانی د‏‏ی فراہمی دے کٹ آف نو‏‏ں "خاص طور اُتے قابل مذمت" قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-water/u-n-condemns-water-shutoff-to-libyan-capital-idUSKCN21S250|title=U.N. condemns water shutoff to Libyan capital|accessdate=10 April 2020|website=Reuters}}</ref> 21 اپریل 2020 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ]] نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس دے]] گنجان آباد علاقےآں اُتے گولہ باری دے "ڈرامائی اضافے" اُتے غور کيتا ، تے دعوی کيتا کہ جنگ دا تسلسل [[لیبیا|لیبیا دی]] انسانیت سوز صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کررہیا ا‏‏ے۔ تنظیم نے ایہ وی خبردار کيتا اے کہ اس طرح د‏‏ی سرگرمیاں ممکنہ طور اُتے جنگی جرائم دا سبب بن سکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/576ea44d3b6c11dde2163c09b7a37445|title=UN in Libya warns of possible war crimes as fighting rages|accessdate=21 April 2020|website=Associated Press}}</ref> لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن (UNSMIL) نے لیبیا وچ شہری ہلاکتاں تو‏ں متعلق 2020 دے لئی اپنی پہلی سہ ماہی د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ حوالہ دتا اے کہ یکم جنوری تو‏ں 31 مارچ 2020 دے درمیان تقریبا 131 ہلاکتاں ہوئیاں۔ انہاں اعدادوشمار وچ 64 اموات تے 67 زخمی ہوئے سن ، ایہ سب خلیفہ حفتر د‏‏ی فوج ، ایل این اے د‏‏ی قیادت وچ زمینی لڑائی ، بمباری تے ٹارگٹ کلنگ دا نتیجہ سن جو [[متحدہ عرب امارات]] د‏‏ی حمایت وچ سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1|title=Civilian Casualties Report 1 January- 31 March 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations|تاريخ-الأرشيف=12 August 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200812133757/https://unsmil.unmissions.org/civilian-casualties-report-1-january-31-march-2020-1/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://unsmil.unmissions.org/sites/default/files/first_quarter_civilian_casualty_report_2020_1.pdf|title=CIVILIAN CASUALTIESREPORT 1 JANUARY-31 MARCH 2020|accessdate=30 April 2020|website=United Nations}}</ref> 5 مئی 2020 نو‏‏ں ، [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] دے چیف پراسیکیوٹر فتوؤ بینسودا نے ، [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] اُتے ہفتار دے مسلسل حملےآں اُتے تشویش دا اظہار کيتا۔ پراسیکیوٹر نے کہیا کہ موجودہ حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اقدامات زندگیاں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالدے نيں تے ممکنہ [[جنگی جرائم|جنگی جرائم سے]] وی خبردار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اک بیان وچ اظہار خیال کيتا ، "میرے دفتر نو‏‏ں خاص طور اُتے خدشہ اے کہ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی بہت وڈی تعداد اے ، جنہاں د‏‏ی وڈی تعداد فضائی حملےآں تے گولہ باری د‏‏ی کارروائیاں دے نتیجے وچ ہوئی ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/icc-warns-of-war-crimes-in-libya-as-haftar-presses-on/1830407|title=ICC warns of war crimes in Libya as Haftar presses on|accessdate=6 May 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> == ٹائم لائن == == امن دیاں کوششاں == 2015 دے پہلے نصف حصے دے دوران ، اقوام متحدہ نے حریف حکومتاں تے لیبیا د‏‏ی متحارب ملیشیا نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی متعدد مذاکرات د‏‏ی سہولت فراہ‏م کيتی۔ حریف حکومتاں دے وچکار 16 دسمبر 2015 نو‏‏ں مالٹا دے ویلےٹا دے آببر ڈی کاسٹیل وچ اک اجلاس ہويا سی۔ 17 دسمبر نو‏‏ں ، دونے حکومتاں دے مندوبین نے مراکش دے اسکرات وچ اقوام متحدہ دے تعاون تو‏ں اک امن معاہدے اُتے دستخط کیتے ، حالانکہ اس دے اندر ہی اس د‏ی مخالفت کيتی گئی سی۔ دونے دھڑاں قومی معاہدے د‏‏ی حکومت اس معاہدے دے نتیجے وچ تشکیل دتی گئی سی ، تے اس د‏ی پہلی میٹنگ 2 جنوری 2016 نو‏‏ں تیونس وچ ہوئی سی۔ 17 دسمبر 2017 نو‏‏ں ، جنرل خلیفہ حفتر نے سکیریت معاہدے نو‏‏ں کالعدم قرار دتا سی۔ انتخابات دے انعقاد تے [[لیبیا]] وچ امن عمل دے لئی لیبیا وچ نیشنل کانفرنس دے ناں تو‏ں اک اجلاس د‏ی منصوبہ بندی گھڈامس وچ کيتی گئی [[لیبیا|تھی]] ۔ ایہ کانفرنس 2018 تے 2019 دے دوران 18 ماہ دے دوران تیار کيتی گئی سی تے 14–16 اپریل 2019 نو‏‏ں ہونے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ 2019 دے مغربی لیبیا حملے د‏‏ی فوجی کارروائیاں دے نتیجے وچ اپریل 2019 دے اوائل وچ اسنو‏ں ملتوی کردتا گیا سی۔ [[فائل:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb| 19 جنوری 2020 نو‏‏ں جرمنی دے شہر برلن وچ لیبیا اجلاس]] جولائ‏ی 2019 وچ ، لیبیا وچ اقوام متحدہ دے تعاون مشن ( یو این ایس ایم آئی ایل ) دے سربراہ ، غسان سلامی نے تن نکاندی امن منصوبے ( [[عید الاضحی|عید الاضحی دے]] دوران اک معاہدہ ، تنازعہ وچ ملوث ملکاں دا بین الاقوامی اجلاس ، تے اک داخلی تجویز پیش کيتا) لیبیا کانفرنس جداں لیبیا نیشنل کانفرنس)۔ ستمبر 2019 وچ ، افریقی یونین د‏‏ی امن و سلامتی کونسل (پی ایس سی) نے پی ایس سی دے لیبیا بحران دے خاتمے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کردار ادا کرنے د‏‏ی ضرورت اُتے تبادلہ خیال کيتا ، تے لیبیا وچ مشترکہ طور اُتے اے یو-اقوام متحدہ دے مندوب د‏‏ی تقرری د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|title=AU calls for consolidated efforts to face challenges in Libya's crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-09-29|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803160319/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/au-calls-consolidated-efforts-face-challenges-libyas-crisis|url-status=dead}}</ref> ترک صدر آر ٹی اردگان تے انہاں دے روسی اسيں منصب ولادیمیر پوتن نے 12 جنوری 2020 نو‏‏ں لیبیا وچ پراکسی جنگ دے خاتمے دے لئی جنگ بندی دا مشترکہ مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html|title=Leaders of Turkey, Russia urge Jan. 12 cease-fire in Libya {{!}} Centre Daily Times|website=www.centredaily.com|language=en|accessdate=2020-01-08|archivedate=2020-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803223125/https://www.centredaily.com/news/nation-world/article239071063.html}}</ref> کہیا جاندا اے کہ جنگ بندی اس دے آغاز دے چند گھنٹےآں بعد ٹُٹ گئی سی۔ دونے متحارب فریقاں - جی این اے د‏‏ی [[ترکی]] د‏‏ی حمایت تے ایل این اے د‏‏ی حمایت وچ [[سعودی عرب|سعودی]] ، [[متحدہ عرب امارات]] ، [[مصر]] تے [[اردن]] - نے [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ پائے جانے والے تشدد دا اک دوسرے اُتے الزام عائد کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51082365|title=Libya conflict: GNA and Gen Haftar's LNA ceasefire 'broken'|accessdate=12 January 2020|website=BBC}}</ref> ترکی دے وزیر خارجہ ، میلوت اوشوالو نے کہیا کہ خلیفہ حفتر ، جسنو‏ں متحدہ عرب امارات سمیت غیر ملکی طاقتاں د‏‏ی حمایت حاصل اے ، اوہ امن نئيں چاہندے نيں تے اوہ ملک وچ کشیدہ جنگ دا فوجی حل تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/turkish-foreign-minister-haftar-doesnt-want-peace/|title=Turkish Foreign Minister: Haftar doesn't want peace|date=2020-01-16|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-16}}</ref> لیبیا د‏‏ی اقوام متحدہ وچ تسلیم شدہ حکومت دا دعویٰ اے کہ بندرگاہی شہر مصورات دے نیڑے حفتر د‏‏ی فورسز نے ابو گوران صوبے اُتے حملے شروع کیتے۔ انہاں حملےآں نو‏‏ں برلن کانفرنس وچ دستخط کیتے گئے فائر فائر معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/haftar-defies-ceasefire-again-and-attacks-libyas-gna-forces-near-misurata/|title=Haftar defies ceasefire again and attacks Libya's GNA forces near Misurata|date=2020-01-26|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-27}}</ref> 12 فروری نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے لیبیا وچ "پائیدار جنگ بندی" دا مطالبہ کردے ہوئے اک قرارداد منظور کيتی۔ [[مملکت متحدہ|برطانیہ دے]] تیار کردہ ، اس نے 14 ووٹ حاصل کیتے ، جدو‏ں کہ [[روس]] نے اس تو‏ں باز نہ آیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/|title=UN Strives to End the Adversities of Libya’s Power Struggle|accessdate=14 February 2020|website=True News Source|archivedate=17 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217140327/https://truenewssource.com/2020/02/14/un-strives-to-end-the-adversities-of-libyas-power-struggle/}}</ref> 19 فروری دے لگ بھگ ، حکومت طرابلس اُتے راکٹ حملےآں دے بعد امن مذاکرات تو‏ں دستبردار ہوگئی۔ اقوام متحدہ دے زور دینے اُتے ، ناول کورونویرس د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ دے آخر وچ دونے فریقین نے اک نويں جنگ بندی اُتے اتفاق کيتا سی۔ اُتے ، جنگ بندی تیزی تو‏ں وکھ ہوگئی۔ 24 مارچ نو‏‏ں جی این اے دے زیرقیادت علاقے وچ جیل دے اک گولے اُتے گولہ باری ہوئی جس تو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جی این اے نے "جوابی حملےآں" دا اک سلسلہ 25 مارچ دے اوائل وچ شروع کيتا ، جس دے جواب وچ جی این اے نے "سب تو‏ں بھاری بمباری طرابلس نے دیکھیا"۔ جون 2020 وچ ، [[عبدالفتاح السیسی|عبد الفتاح السیسی]] نے لیبیا د‏‏ی قومی فوج دے نال منسلک جماعتاں دے نال معاہدہ توڑ دتا ، تے اسنو‏ں قاہرہ اعلامیہ قرار دتا۔ اُتے ، اسنو‏ں جلدی تو‏ں مسترد کردتا گیا۔ 21 اگست 2020 نو‏‏ں ، لیبیا دے حریف حکا‏م نے فوری طور اُتے جنگ بندی دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ طرابلس وچ مقیم تے بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ حکومت برائے قومی معاہدہ (جی این اے) نے اک بیان شائع کيتا جس وچ مارچ 2021 وچ انتخابات دا مطالبہ وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نو‏‏ں ستمبر 2020 وچ اک خفیہ رپورٹ موصول ہوئی ، جس وچ 2020 دے آغاز تو‏ں ہی [[لیبیا]] اُتے ہتھیاراں دے بین الاقوامی پابندی د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ اقوام متحدہ نے پابندی د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے اٹھ ملکاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔ اس دے علاوہ ، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[روس]] نے برلن کانفرنس وچ ، 19 جنوری 2020 نو‏‏ں اس وقت پنج کارگو طیارے لیبیا بھیجے سن ، جدو‏ں عالمی رہنما لیبیا اُتے اسلحہ د‏‏ی پابندی دے احترام دے عہد اُتے دستخط ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پنج کارگو ہوائی جہازاں وچو‏ں چار دا تعلق متحدہ عرب امارات تو‏ں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/09/03/world/middleeast/libya-russia-emirates-mercenaries.html|title=Waves of Russian and Emirati Flights Fuel Libyan War, U.N. Finds|accessdate=3 September 2020|website=The New York Times}}</ref> 16 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو نے سی این این ترک نو‏‏ں دسیا کہ ترکی تے روس انقرہ وچ اپنی حالیہ ملاقاتاں دے دوران لیبیا وچ جنگ بندی تے سیاسی عمل تو‏ں متعلق معاہدے دے نیڑے پہنچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ خبر رساں ادارے روئٹرز دے مطابق ، ترکی تے روس لیبیا د‏‏ی جنگ وچ طاقت دے اہ‏م دلال نيں ، مخالف فریقاں د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ روس نے خلیفہ ہفتار د‏‏ی مشرقی وچ قائم افواج د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ ترکی لیبیا د‏‏ی بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ قومی معاہدے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR|title=Turkish, Russian officials nearing deal on Libya ceasefire, political process – minister|website=Reuters|date=2020-09-17|accessdate=2020-09-17|archivedate=2020-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200917002204/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-turkey-russia-idUKKBN2673FR}}</ref> == ردعمل == === گھریلو رد عمل === خلیفہ ہفتار تے انہاں دے حامی آپریشن ڈگینسٹی نو‏‏ں " [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|انقلاب دی]] راہ د‏‏ی اصلاح" تے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " [[دہشت دے خلاف جنگ|کے طور پر]] بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ منتخب پارلیمنٹ نے اعلان کيتا اے کہ ہفتار دے دشمن "دہشت گرد" ني‏‏‏‏ں۔ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] وچ ہفتار تے ایوان نمائندگان د‏‏ی حکومت دے مخالفین دا دعوی اے کہ اوہ [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ عمر الہاسی ، لیبیا ڈان د‏‏ی حمایت یافتہ طرابلس حکومت دے بین الاقوامی سطح اُتے غیر تسلیم شدہ وزیر اعظم ، نے اپنے اتحادیاں دے اقدامات دے بارے وچ گل کردے ہوئے کہیا اے کہ: "یہ انقلاب د‏‏ی اصلاح ا‏‏ے۔" انہاں نے ایہ وی دعوی کيتا اے: "ہماریا انقلاب اک جال وچ پے گیا سی۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia|title=Who's Running This Joint, Anyway?|website=Foreign Policy|date=13 October 2014|accessdate=23 October 2014|archivedate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014013705/http://www.foreignpolicy.com/articles/2014/10/13/whos_running_this_joint_anyway_libyan_politics_militia}}</ref> ڈان دے کمانڈر دعوی کردے نيں کہ اوہ مذہبی یا متعصبانہ مقاصد دے بجائے "انقلابی" مقصد دے لئی لڑ رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://uk.news.yahoo.com/libya-orders-civil-disobedience-capital-094314276.html#wcZT07K|title=Libya Orders 'Civil Disobedience' In Capital|publisher=Yahoo! News|date=22 October 2014|accessdate=23 October 2014}}</ref> اسلامی ملیشیا دے گروپ انصار الشریعہ ( 2012 دے بن غازی حملے تو‏ں منسلک) نے ہفتار د‏‏ی اس مسانو‏ں مغربی حمایت یافتہ " [[اسلام دے خلاف جنگ]] " قرار دیندے ہوئے د‏‏ی مذمت کيتی اے تے "اسلامی امارت بنغازی" دے قیام دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ نیشنل آئل کارپوریشن (این او سی) نے 19 جنوری 2020 نو‏‏ں برلن کانفرنس تو‏ں پہلے تیل دے شعبےآں اُتے ناکہ بندی کرنے دے مطالگل کيتی مذمت کردے ہوئے اسنو‏ں اک مجرمانہ فعل قرار دتا۔ اس ادارہ نے متنبہ کيتا اے کہ اوہ لیبیا تے بین الاقوامی قانون دے تحت مجرماں نو‏‏ں اعلیٰ ڈگری تک قانونی چارہ جوئی کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/libyas-noc-condemns-calls-to-blockade-oil-facilities-by-haftars-loyalists/|title=Libya's NOC condemns calls to blockade oil facilities by Haftar's loyalists|date=2020-01-18|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-01-18}}</ref> لیبیا وچ طرابلس ، سہیل تے پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے معززین نے سلامتی کونسل وچ اقوام متحدہ دے مندوب غسان سلامی د‏‏ی طرف تو‏ں جارحین (متحدہ عرب امارات تے مصر د‏‏ی حمایت یافتہ ہفتار د‏‏ی افواج) تے محافظ (جی این اے فورس) د‏‏ی برابری اُتے بریفنگ دے موقع اُتے اظہار خیال کيتا۔ انہاں دا کہنا سی کہ سلامی دے بیانات نے دونے جماعتاں نو‏‏ں طرابلس وچ ہفتار دے جارحیت تے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف ہونے والے جنگی جرائم دے درمیان برابر کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|title=Western and Central Libya elders accuse UN envoy of equalizing "aggressors and defenders" {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-04|تاريخ-الأرشيف=2020-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200204131511/https://www.libyaobserver.ly/news/western-and-central-libya-elders-accuse-un-envoy-equalizing-aggressors-and-defenders|url-status=dead}}</ref> === غیر ملکی رد عمل ، شمولیت ، تے انخلاء === ==== ہمسایہ ملکاں ==== * {{پرچم|Algeria}} – Early in May 2014, the [[الجزائر د‏‏ی فوج|Algerian military]] said it was engaged in an operation aimed at tracking down militants who infiltrated the country's territory in [[صوبہ تمنراست|Tamanrasset]] near the Libyan [[الجیریا۔ لیبیا د‏‏ی سرحد|border]], during which it announced that it managed to kill 10 "terrorists" and seized a large cache of weapons near the town of [[جانیٹ|Janet]] consisting of automatic rifles, rocket-propelled grenades and ammunition boxes.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|title=Algeria considers Egypt alliance to confront Libyan terror threat|publisher=[[Al-Monitor]]|date=21 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Shabbi, Omar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808051807/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/05/algeria-terrorism-egypt-alliance-libya.html|archivedate=8 August 2014}}</ref> ''[[اوقات|The Times]]'' reported on 30 May that Algerian forces were strongly present in Libya and it was claimed shortly after by an Algerian journalist from ''[[الوطن|El Watan]]'' that a full regiment of 3,500 paratroopers logistically supported by 1,500 other men crossed into Libya and occupied a zone in the west of the country. They were later shown to be operating alongside French special forces in the region. However, all of these claims were later denied by the [[الجزائر د‏‏ی سیاست|Algerian government]] through [[وزیر اعظم الجزائر|Prime Minister]] [[عبد الملک سیلال|Abdelmalek Sellal]] who told the senate that "Algeria has always shown its willingness to assist [our] sister countries, but things are clear: the Algerian army will not undertake any operation outside Algerian territory". On 16 May 2014, the Algerian government responded to a threat on its embassy in Libya by sending a team of special forces to Tripoli to escort its diplomatic staff in a military plane out of the country. "Due to a real and imminent threat targeting our diplomats the decision was taken in coordination with Libyan authorities to urgently close our embassy and consulate general temporarily in Tripoli," the [[وزارت خارجہ (الجیریا)|Algerian Foreign Ministry]] said in a statement. Three days later, the Algerian government shut down all of its border crossings with Libya and the army command raised its security alert status by tightening its presence along the border, especially on the Tinalkoum and Debdab border crossings. This also came as the state-owned energy firm, [[سوناتراچ|Sonatrach]], evacuated all of its workers from Libya and halted production in the country. In mid-August, Algeria opened its border for Egyptian refugees stranded in Libya and said it would grant them exceptional visas to facilitate their return to Egypt.<ref name="Egyptian shot dead, Algeria to open border">{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/16/egyptian-shot-dead-tunisian-libyan-border-algeria-open-border-egyptians/|title=Egyptian shot dead at Tunisian-Libyan border, Algeria to open border for Egyptians|website=Daily News Egypt|date=16 August 2014|accessdate=20 August 2014|last=Cousin, Edward}}</ref> * {{پرچم|Chad}} – In June 2020, Chadian President [[ادریس دیبی|Idriss Déby]] announced his support to Khalifa Haftar's force in Libya, and had sent 1,500 to 2,000 troops to help Haftar, in wake of call from the United Arab Emirates to support Haftar's force against the strengthening Tripoli government and to end incursions by anti-Déby rebels.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|title=Chad to send 1,500 troops to Libya in support of Marshal Haftar|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-04-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210426190648/https://atalayar.com/en/content/chad-send-1500-troops-libya-support-marshal-haftar|url-status=dead}}</ref> Chadian oppositions have accused Khalifa Haftar of his attempt to assassinate Chadian opposition leaders.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|title=Chadian rebel party accuses Haftar of assassinating its leader &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204020132/https://www.libyaobserver.ly/news/chadian-rebel-party-accuses-haftar-assassinating-its-leader|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Egypt}} – Egyptian authorities have long expressed concern over the instability in eastern Libya spilling over into Egypt due to the rise of jihadist movements in the region, which the government believes to have developed into a safe transit for wanted Islamists following the [[مصری فوجی تاخت، 2013ء|2013 coup d'état]] in Egypt that ousted [[اخوان المسلمون|Muslim Brotherhood]]-backed president [[محمد مرسی|Mohamed Morsi]]. There have been numerous attacks on Egypt's trade interests in Libya which were rampant prior to Haftar's offensive, especially with the kidnapping of truck drivers and sometimes workers were murdered. Due to this, the military-backed government in Egypt had many reasons to support Haftar's rebellion and the Islamist [[17 فروری شہداء بریگیڈ|February 17th Martyrs Brigade]] operating in Libya has accused the Egyptian government of supplying Haftar with weapons and ammunition, a claim denied by both Cairo and the rebel leader.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|title=Will Egypt intervene in Libya crisis?|publisher=Al-Monitor|date=22 May 2014|accessdate=31 July 2014|last=Dali, Mustafa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718212037/http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/05/libya-crisis-haftar-egypt-intevene-brotherhood.html|archivedate=18 July 2014}}</ref> Furthermore, Egyptian President [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah el-Sisi]], who has become increasingly popular among many Libyans wishing for stability, has called on the United States to intervene militarily in Libya during his presidential candidacy, warning that Libya was becoming a major security challenge and vowed not to allow the turmoil there to threaten Egypt's national security. On 21 July 2014, the Egyptian Foreign Ministry urged its nationals residing in Libya to adopt measures of extreme caution as it was preparing to send consular staff in order to facilitate their return their country following [[جولائ‏ی 2014 الوادی ال گیڈید حملہ|an attack]] in Egypt's western desert region near the [[مصر – لیبیا د‏‏ی سرحد|border]] with Libya that left 22 Egyptian border guards killed.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/|title=Foreign ministry urges Egyptians in Libya to take measures of 'extreme caution'|date=21 July 2014|accessdate=31 July 2014|last=Zaki, Menna|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808062126/http://www.dailynewsegypt.com/2014/07/21/foreign-ministry-urges-egyptians-libya-take-measures-extreme-caution/}}</ref> A week later, the ministry announced that it would double its diplomatic officials on the Libyan-Tunisian border and reiterated its call on Egyptian nationals to find shelter in safer places in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107348/Egypt/Politics-/Egypt-doubles-diplomatic-staff-to-help-Egyptians-l.aspx|title=Egypt doubles diplomatic staff to help Egyptians leave Libya|date=29 July 2014|accessdate=31 July 2014}}</ref> On 3 August, Egypt, Libya and Tunisia agreed to cooperate by establishing an [[ایئر برج (رسد)|airbridge]] between Cairo and Tunis that would facilitate the transfer of 2,000 to 2,500 Egyptians from Libya daily.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128065329/http://www.globalpost.com/dispatch/news/xinhua-news-agency/140804/roundup-egypt-steps-evacuating-nationals-tunisia-libya-borde|archivedate=28 January 2015|title=Roundup: Egypt steps up evacuating nationals on Tunisia-Libya borders|website=GlobalPost|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> On 31 July 2014, two Egyptians were shot dead during a clash at the Libyan-Tunisian border where hundreds of Egyptians were staging a protest at the Ras Jdeir border crossing. As they tried to cross into Tunisia, Libyan authorities opened fire to disperse them. A similar incident occurred once again on 15 August, when Libyan security forces shot dead an Egyptian who attempted to force his way through the border along with hundreds of stranded Egyptians and almost 1,200 Egyptians made it into Tunisia that day. This came a few days after Egypt's Minister of Civil Aviation, Hossam Kamal, announced that the emergency airlift consisting of 46 flights aimed at evacuating the country's nationals from Libya came to a conclusion, adding that 11,500 Egyptians in total had returned from the war-torn country as of 9 August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/10/emergency-airlift-egypt-tunisia-ends/|title=Emergency airlift between Egypt and Tunisia ends|publisher=Daily News Egypt|date=10 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Kortam, Hend}}</ref> A week later, all Egyptians on the Libyan-Tunisian border were evacuated and the consulate's staff, who were reassigned to work at the border area, withdrew from Libya following the operation's success.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailynewsegypt.com/2014/08/18/egyptians-libyan-tunisian-border-evacuated/|title=Egyptians in Libyan-Tunisian border evacuated|website=Daily News Egypt|date=18 August 2014|accessdate=21 August 2014|last=Abaza, Jihad}}</ref> Meanwhile, an estimated 50,000 Egyptians (4,000 per day) arrived at the [[سلیم|Salloum]] border crossing on the Libyan-Egyptian border as of early August.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/107718/Egypt/Politics-/Almost-,-Egyptians-fled-Libya-through-Matrouh-bord.aspx|title=Almost 50,000 Egyptians fled Libya through Matrouh border in last month|website=Al-Ahram|date=4 August 2014|accessdate=21 August 2014}}</ref> In 2020, Egypt helped devise the [[2020 قاہرہ اعلامیہ|2020 Cairo Declaration]], however, this was quickly rejected. On 21 June 2020, the President of Egypt, [[عبدالفتاح السیسی|Abdel Fattah al-Sisi]] ordered his army to be prepared for any mission outside the nation, stating that his country has a legitimate right to intervene in neighboring Libya. Besides, he also warned the GNA forces to not cross the current frontline with Haftar’s LNA.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-21/egypts-sisi-orders-army-to-prepare-amid-tensions-over-libya/12377566|title=President Abdel Fattah Sisi says Egypt has a legitimate right to intervene in Libya, orders army to prepare|accessdate=21 June 2020|website=ABC News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200621-egypt-readies-army-to-intervene-in-libya-if-necessary|title=Egypt readies army to intervene in Libya ‘if necessary’|accessdate=21 June 2020|website=France 24}}</ref> An official statement issued by [[سعودی عرب|Saudi Arabia]] and [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] on 21 June 2020, stated that the two Gulf nations extended full support to the Egypt’s government regarding its intentions of military intervention in Libya. The [[اقوام متحدہ|UN]]-recognized [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|GNA]] condemned [[مصر|Egypt]], UAE, [[روس|Russia]] and [[فرانس|France]] for providing military support to [[خلیفہ ہفتار|Haftar]]’s militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/saudi-arabia-uae-support-egypts-comments-on-libya/1884428|title=Saudi Arabia, UAE support Egypt's comments on Libya|accessdate=21 June 2020|website=Anadolu Agency}}</ref> * {{پرچم|Malta}} – Along with most of the international community, [[مالٹا|Malta]] continues to recognize the Government of National Accord as the legitimate government of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-11-15/local-news/Malta-willing-to-have-resident-ambassador-in-Libya-again-6736181442|title=Malta willing to have resident ambassador in Libya again|website=The Malta Independent|date=2017-11-15|accessdate=2018-04-23}}</ref> I Eastern Libyan government chargé d'affaires Hussin Musrati insisted that by doing so, Malta was "interfering in Libyan affairs". Due to the conflict, there are currently two Libyan embassies in Malta. The General National Congress now controls the official Libyan Embassy in [[بالزان|Balzan]], while the Tobruk-based Eastern Libyan House of Representatives has opened a consulate in [[تآشبیئش|Ta' Xbiex]]. Each of the two embassies say that visas issued by the other entity are not valid. Following the expansion of ISIL in Libya, particularly the [[زوال آف نوفالیہ (2015)|fall of Nawfaliya]], the Maltese [[مالٹا دا وزیر اعظم|Prime Minister]] [[جوزف مسقط|Joseph Muscat]] and [[قائد حزب اختلاف (مالٹا)|Leader of the Opposition]] [[سائمن بوسٹل|Simon Busuttil]] called for the [[اقوام متحدہ|United Nations]] and [[یورپی اتحاد|European Union]] to intervene in Libya to prevent the country from becoming a failed state. In 2020 Malta stated that its policy on Libya was in line with that of Turkey. * {{پرچم|Sudan}} – At the early stage of the conflict, Sudanese dictator [[عمر البشیر|Omar al-Bashir]], an Islamist himself, had sought to reach support to the Tripoli government, having supplied weaponry and aids to the rebels overthrowing Muammar Gaddafi.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20120107-sudan-bashir-visit-libya-national-transitional-council-gaddafi|title=Bashir hails fall of Gaddafi on Libya tour|date=7 January 2012|website=France 24}}</ref> However, after al-Bashir's realignment with Saudi Arabia in wake of [[یمنی خانہ جنگی (2015–تاحال)|Yemeni conflict]], Sudan provided support to Haftar's force to gain support from Saudi Arabia. Sudan had sent 1,000 militia personnel to aid Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|title=Sudan's army provides Libya's Haftar with 1,000 militiamen|first=Daily Sabah with|last=Agencies|date=30 July 2019|website=Daily Sabah|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=11 December 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201211160051/https://www.dailysabah.com/africa/2019/07/30/sudans-army-provides-libyas-haftar-with-1000-militiamen|url-status=dead}}</ref> Nonetheless, in July 2017, General [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]] of the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] ordered the closing of the Sudanese consulate in the town of [[کوفرا|Kufra]], and expelled 12 diplomats. The consul and 11 other consular staff were given 72 hours to leave the country. The reason given that the way it conducted its work was "damaging to Libyan national security." The Sudanese government protested and summoned Libyan charge d'affaires in [[خرطوم|Khartoum]], Ali Muftah Mahroug, in response, lingering the distrust between Haftar to the Sudanese. Sudan recognises the [[قومی معاہدے د‏‏ی حکومت|Government of National Accord]] in Tripoli as the government of Libya, not the [[ایوان نمائندگان (لیبیا)|House of Representatives]] that is backed by General Haftar. As of 2017 Sudan has not opened an embassy in Tripoli but maintains a consulate in the Libyan capital to provide service to Sudanese citizens.<ref>[https://www.middleeasteye.net/fr/news/khalifa-haftar-controlled-eastern-libya-expels-12-sudan-diplomats-220334745 Khalifa Haftar expels 12 Sudan diplomats from Libya]. ''Middle East Eye''. Published 27 July 2017. Retrieved 14 April 2019.</ref> In 2020, following the overthrown of Omar al-Bashir, Sudan has sought to investigate the role of the United Arab Emirates on bringing Sudanese mercenaries fighting in Libya and have arrested a number of them.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-emirates-idUSL8N29X7BY|title=Sudan investigating transfer of guards from UAE to Libyan oil port -ministry|date=28 January 2020}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|title=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|website=Sudan announces arrest of more than 120 suspected mercenaries|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2021-02-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210204071126/https://www.trtworld.com/africa/sudan-announces-arrest-of-more-than-120-suspected-mercenaries-37687|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Tunisia}} – Post-revolutionary Tunisia also had its share of instability due to the violence in Libya as it witnessed an unprecedented rise in radical Islamism with increased militant activity and weapons' smuggling through the border.<ref>{{حوالہ ویب|last=Ghanmi, Monia|website=Magharebia|url=http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|title=Tunisia confronts arms smuggling|date=25 September 2013|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808053839/http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/features/2013/09/25/feature-01|archivedate=8 August 2014}}</ref> In response to the initial clashes in May, the Tunisian National Council for Security held an emergency meeting and decided to deploy 5,000 soldiers to the Libyan–Tunisian border in anticipation of potential consequences from the fighting. On 30 July 2014, Tunisian Foreign Minister [[مونگی حمدی|Mongi Hamdi]] said that the country cannot cope with the high number of refugees coming from Libya due to the renewed fighting. "Our country's economic situation is precarious, and we cannot cope with hundreds of thousands of refugees," Hamdi said in a statement. He also added that Tunisia will close its borders if necessary.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439|title=Tunisia says can't cope with Libya refugee influx|publisher=Middle East Eye|date=30 July 2014|accessdate=31 July 2014|archivedate=8 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808113923/http://www.middleeasteye.net/news/tunisia-says-cant-cope-libya-refugee-influx-524332439}}</ref> Tunisian Foreign Minister, Khemaies Jhinaoui, revived Tunisia's stance to stop the fighting in Libya and follow the UN-led political suit. He stressed on rejection of military solutions to the war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|title=Tunisian Foreign Minister reaffirms rejection of military solution to the Libyan crisis {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-05|تاريخ-الأرشيف=2020-08-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200803154752/https://www.libyaobserver.ly/news/tunisian-foreign-minister-reaffirms-rejection-military-solution-libyan-crisis|url-status=dead}}</ref> In January 2020, Tunisia said that it is preparing to accommodate a new inflow of migrants escaping the war in Libya. The country has chosen the site of Fatnassia to receive Libyan refugees.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/22037/tunisia-prepares-to-receive-refugees-from-libya|title=Tunisia prepares to receive refugees from Libya|date=2020-01-13|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2020-01-13}}</ref> ==== دوسرے ==== * {{پرچم|United Nations}} – On 27 August 2014, the [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|UN Security Council]] unanimously approved resolution 2174 (2014), which called for an immediate ceasefire and an inclusive political dialogue.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2014/sc11537.doc.htm|title=United Nations Security Council – Resolution 2174 (2014)|publisher=Un.org|accessdate=14 October 2014}}</ref> The resolution also threatened to impose sanctions, such as asset freezes and travel bans, against the leaders and supporters of the various militias involved in the fighting, if the individuals threaten either the security of Libya or the political process. The United Nations Secretary-General, Antonio Guterres, expressed his fears of a "full civil war" in Libya, unless the international community finds a political solution for the country's conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom|title=UN chief 'deeply concerned' as fears 'full civil war' in Libya loom|accessdate=31 August 2019|publisher=The New Nation|archivedate=27 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927030709/http://m.thedailynewnation.com/news/227337/un-chief-deeply-concerned-as-fears-full-civil-war--in-libya-loom}}</ref> In 2019, the United Nations reported that [[اردن|Jordan]], [[ترکی|Turkey]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]] had systematically violated the Libyan arms embargo.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/09/un-says-member-states-violating-libya-arms-embargo|title=Libya arms embargo being systematically violated by UN states|publisher=The Guardian|date=9 December 2019|accessdate=9 December 2019}}</ref> In February 2020, Libya's Ambassador to the UN, Taher Al-Sunni, emphasized on documenting attacks against civilians, medical personnel and field hospitals in Libya, during his meeting with the Director-General of the International Committee of the Red Cross.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|title=Libya's ambassador to the UN: Attacks against civilians must be documented {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-02-06|تاريخ-الأرشيف=2020-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200206132439/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/libyas-ambassador-un-attacks-against-civilians-must-be-documented|url-status=dead}}</ref> Around 2 March 2020, Ghassan Salamé (the UN special envoy to Libya) resigned, citing the failure of powerful nations to meet their recent commitments. In June 2020, UN secretary general, [[انٹونیو گوٹیرش|Antonio Guterres]] condemned and expressed shock at discovering mass graves in a Libyan territory that was formerly captured by the forces of general [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]], backed by the governments of [[مصر|Egypt]], [[روس|Russia]] and the [[متحدہ عرب امارات|United Arab Emirates]]. Guterres commanded the UN-backed government to ensure identifying the victims, investigate into the cause of death and return the bodies to the respective family.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/06/13/world/middleeast/libya-mass-graves.html|title=U.N. Expresses Horror at Mass Graves in Libya|accessdate=13 June 2020|website=New York Times}}</ref> * {{پرچم|France}} – On 30 July 2014, the French government temporarily closed its embassy in Tripoli, while 40 French, including the ambassador, and 7 British nationals were evacuated on a French warship bound for the port of [[تولون|Toulon]] in southern France. "We have taken all necessary measures to allow those French nationals who so wish to leave the country temporarily," the foreign ministry said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28564637|title=France evacuates French and British expats from Libya|publisher=BBC|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|title=France evacuates nationals, closes embassy in Libya|publisher=France 24|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140818235628/http://www.france24.com/en/20140730-france-libya-embassy-evacuate-nationals-militias/|archivedate=18 August 2014}}</ref> In 2016, a helicopter carrying three French special forces soldiers was shot down south of [[بنغازی|Benghazi]] during what President [[فرانسوا اولاند|François Hollande]] called "dangerous intelligence operations."<ref name="Editorial 2016">{{حوالہ ویب|publisher=Reuters|title=France says three soldiers died in accident on Libya intelligence...|date=2016-07-20|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-france/three-french-soldiers-killed-in-libya-french-defense-ministry-idUSKCN1000R3|accessdate=2018-02-24}}</ref><ref name="Al Jazeera 2016">{{حوالہ ویب|title=France confirms three soldiers killed in Libya|publisher=Al Jazeera|date=2016-07-20|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In December 2019, French government canceled the delivery of boats to Libya following a lawsuit filed by NGOs opposing the move. The NGOs cited the French donation as a violation of European embargo on Libya for providing military equipment and arms to countries involved in war crimes.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.infomigrants.net/en/post/21267/french-defense-ministry-cancels-delivery-of-boats-to-libyan-coast-guard|title=French defense ministry cancels delivery of boats to Libyan coast guard|date=2019-12-03|website=InfoMigrants|language=en|accessdate=2019-12-09}}</ref> * {{پرچم|India}} – [[وزارت خارجی امور، حکومت ہند|Ministry of External Affairs]] spokesman, [[سید اکبرالدین|Syed Akbaruddin]], said that India's diplomatic mission in Libya has been in touch with the 4,500 Indian nationals, through several co-ordinators. "The mission is facilitating return of Indian nationals and working with the Libyan authorities to obtain necessary exit permissions for Indian nationals wanting to return," he said.<ref name="Indians leave Libya">{{حوالہ ویب|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece|title=Amid Civil War, Stranded Indians Begin to Leave Libya|website=The New Indian Express|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|archivedate=28 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128071033/http://www.newindianexpress.com/nation/Amid-Civil-War-Stranded-Indians-Begin-to-Leave-Libya/2014/07/30/article2355270.ece}}</ref> * {{پرچم|Iran}} – Iran has facilitated a very difficult role in this conflict. Unlike many countries in the Middle East that Iran has interests, Iran has very little to none of interest in Libya, but Iran has desired to expand its Islamic Revolution to Africa.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|title=What is Iran's position in the conflict of Libya?|website=Atalayar|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907100820/https://atalayar.com/en/content/what-irans-position-conflict-libya|url-status=dead}}</ref> However, Saudi Arabia's support for Haftar has complicated Iran's desire, as Iran has also been accused of supporting Haftar's force, even when Tehran has refrained from siding with Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://warsawinstitute.org/iran-haftar-links-libya/|title=The Iran-Haftar links in Libya|date=17 July 2020}}</ref> On the other hand, Iran also provides political support to Turkey's military intervention to Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200617-iran-fm-voices-support-for-turkey-backed-libya-government/|title=Iran FM voices support for Turkey-backed Libya government|date=17 June 2020|website=Middle East Monitor}}</ref> * {{پرچم|Israel}} – Israel and Libya do not have any official relations. However, during the time in exile, Khalifa Haftar had developed a close and secret tie with the United States, thus extended to Israel, and the secret tie resulted in Israel quietly backs Khalifa Haftar on his quest to conquer entire of Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.trtworld.com/africa/how-khalifa-haftar-s-secret-ties-with-israel-fuel-chaos-in-libya-31941|title=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya|website=How Khalifa Haftar’s secret ties with Israel fuel chaos in Libya}}</ref> Israeli advisors have secretly trained Haftar's force to prepare for war against the Islamist-backed government in Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/news/israel-little-known-support-haftar-war-libya|title=Israel's little-known support for Haftar's war in Libya|website=Middle East Eye}}</ref> Israeli weapons are also seen in Haftar's forces, mostly throughout Emirati mediation.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated|title=Israel provided Haftar weapons, UAE mediated|date=28 July 2017|website=ICFUAE &#124; International Campaign For Freedom in the UAE|access-date=2 October 2020|archivedate=1 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001130803/http://icfuae.org.uk/uae-in-the-media/israel-provided-haftar-weapons-uae-mediated}}</ref> [[موساد|Mossad]], the feared Israeli intelligence group, has also developed a strong relationship with Haftar and also assists Haftar's force in the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|title=Mossad and Bibi’s top security advisor squabbling over relations with Arab states|website=Haaretz.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-18|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200918180942/https://www.haaretz.com/israel-news/mossad-bibi-s-top-advisor-arab-states-libya-haftar-1.9049546|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Italy}} – The Italian embassy has remained open during the civil war<ref>{{حوالہ ویب|url=http://m.thelocal.it//20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|title=Renzi calls for ceasefire as Italians flee Libya|accessdate=29 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128055643/http://m.thelocal.it/20140729/renzi-calls-for-ceasefire-as-italians-flee-libya|archivedate=28 January 2015}}</ref> and the government has always pushed for the success of UN-hosted talks among Libya's political parties in Geneva. Prime Minister [[میٹو رینزی|Matteo Renzi]] said "If there's no success, Italy is ready to play a leading role, above all a diplomatic role, and then, always under the aegis of the UN, one of peacekeeping inside Libya", adding that "Libya can't be left in the condition it is now." In 2015, four Italian workers were kidnapped by Islamic State militants near [[صبراتہ|Sabratha]]. Two of them were killed in a raid by security forces the following year while the other two were rescued.<ref name="Balmer 2016">{{حوالہ ویب|last=Balmer|first=Crispian|title=Two Italian hostages freed in Libya after companions die|publisher=Reuters|date=2016-03-04|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-italy-hostages/two-italian-hostages-freed-in-libya-source-close-to-matter-idUSKCN0W60SC|accessdate=2018-02-24}}</ref> Between February 2015 and December 2016, however, Italy was forced to close its embassy and every Italian citizen in Libya was advised to leave. The embassy reopened on 9 January 2017. * {{پرچم|Morocco}} – Morocco turned down an offer by the United Arab Emirates in 2020 to provide support for Khalifa Haftar.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|title=Morocco turns down UAE offer to support Haftar &#124; The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-09-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200907101209/https://www.libyaobserver.ly/news/morocco-turns-down-uae-offer-support-haftar|url-status=dead}}</ref> Instead, Morocco expressed its hope to mediate for the end of the conflict.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://atalayar.com/en/content/morocco-mediates-libyan-conflict|title=Morocco mediates in the Libyan conflict|website=Atalayar}}</ref> * {{پرچم|Russia}} – In February 2015, discussions on supporting the Libyan parliament by supplying them with weapons reportedly took place in [[قاہرہ|Cairo]] when [[صدر روس|President of Russia]] [[ولادیمیر پیوٹن|Vladimir Putin]] arrived for talks with the [[حکومتِ مصر|government of Egypt]], during which the Russian delegates also spoke with a Libyan delegation. Colonel Ahmed al-Mismari, the spokesperson for the Libyan Army's chief of staff, also stated that "Arming the Libyan army was a point of discussion between the Egyptian and Russian presidents in Cairo." The deputy foreign minister of Russia, Mikhail Bogdanov, has stated that Russia will supply the government of Libya with weapons if UN sanctions against Libya are lifted.<ref>[http://www.ibtimes.com/russia-supply-libya-weapons-if-un-embargo-lifted-1885108 Russia Will Supply Weapons to Libya if UN Embrago is Lifted]. ''[[International Business Times]]''. Christopher Harress. Published 16 April 2016. Retrieved 15 August 2015.</ref> In April 2015, Prime Minister [[عبد اللہ الثانی|Abdullah al-Thani]] visited Moscow and announced that Russia and Libya will strengthen their relations, especially economic relations.<ref>[http://ria.ru/world/20150414/1058421192.html Ат-Тани: Ливия пересмотрит контракты, заключенные с РФ в 2008 году | Al-Thani: Libya will renew contracts signed with the RF in 2008 '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 14 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> He also met with [[سیرگئی لاوروف|Sergei Lavrov]], the Russian [[وزیر برائے امور خارجہ (روس)|Minister of Foreign Affairs]], and said that he requested Russia's assistance in fixing the country's government institutions and military strength.<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов | Libya asks the RF to support the restoration of government institutions '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> The prime minister also met with [[نکولائی پٹروشیف|Nikolai Patrushev]], the Russian president's security adviser, and talked about the need to restore stability in Libya as well as the influence of terrorist groups in the country. Patrushev stated that a "priority for regional politics is the protection of the sovereignty and territorial integrity of Libya."<ref>[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии | Patrushev and Libyan premier are disturbed by terrorist influence in Libya '''(In Russian)''']. [[RIA Novosti]]. Published 15 April 2015. Retrieved 3 April 2016.</ref> A private army of 100 mercenaries from the [[واگنر گروپ|Wagner group]], backed by Russian President Vladimir Putin, has begun offensive on the forward base in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/100-russian-mercenaries-fighting-for-haftars-forces-on-tripoli-frontlines/|title=100 Russian mercenaries fighting for Haftar's forces on Tripoli frontlines|date=2019-09-25|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-26}}</ref> On 2 October 2019, at least 35 Russian mercenaries were killed in Libya while fighting for Khalifa Haftar's forces.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/35-russian-mercenaries-killed-fighting-for-haftars-forces-in-libya-latvian-media-reveals/|title=35 Russian mercenaries killed fighting for Haftar's forces in Libya, Latvian media reveals|date=2019-10-03|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-10-03}}</ref> According to the reports, senior commander in Russian Wagner Group, Alexander Kuznetsov was injured while fighting alongside Haftar's militias in south of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|title=Senior commander in Russian Wagner Group injured in Libya, French Le Point reports {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-10|تاريخ-الأرشيف=2021-02-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210206174133/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/senior-commander-russian-wagner-group-injured-libya-french-le-point-reports|url-status=dead}}</ref> In a joint press conference with the German Chancellor Angela Merkel, the Russian President Vladimir Putin agreed the involvement of Russian mercenaries in Tripoli’s ongoing conflict. He also said they are not affiliated to Moscow and are not funded by the government. These fighters were transferred to Libya from the de-escalation zone in Syria's Idlib.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|title=Putin admits Russians are fighting in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-12|تاريخ-الأرشيف=2020-01-13|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200113022937/https://www.libyaobserver.ly/news/putin-admits-russians-are-fighting-libya|url-status=dead}}</ref> French daily ''Le Monde'' reported that Saudi Arabia was funding the operations of Russian Wagner mercenaries deployed to support Khalifa Haftar in Libya. It also claimed that over 2000 Russian mercenaries were involved in carrying out attacks on Tripoli in late 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|title=Le Monde: Saudi Arabia funds Russian mercenaries in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-29|تاريخ-الأرشيف=2020-01-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200129140021/https://www.libyaobserver.ly/news/le-monde-saudi-arabia-funds-russian-mercenaries-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|Saudi Arabia}} – Saudi Arabia since 2014 has thrown a significant support for Haftar's force fighting in Libya. According from [[وال اسٹریٹ جرنل|Wall Street Journal]] and retrieved by Al Jazeera, Saudi Arabia had given millions of dollars to support Haftar's army in its failed attempt to takeover Tripoli after a meeting with General Haftar by Saudi King [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|Salman]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/saudis-gave-libya-haftar-millions-dollars-offensive-190412175708363.html|title=Saudis 'gave Libya's Haftar millions of dollars before offensive'|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-libya-idUSKCN1R80YV|title=Saudi King Salman meets Libya's General Haftar|date=27 March 2019}}</ref> Due to Haftar's defeat, Saudi Arabia was thought to have become increasingly involved in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/02/saudi-arabia-role-liyba-gna-hifter.html|title=Saudi Arabia steps up role in Libya|first=Samuel|last=Ramani|date=24 February 2020|website=Al-Monitor}}</ref> * {{پرچم|Thailand}} – In late July 2014, the Thai government asked Libya's authorities to facilitate the evacuation of its nationals by exempting the need for exit visas.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bangkokpost.com/news/local/423239/thailand-asks-libyan-authorities-to-waive-visa-rules-as-the-need-for-a-speedy-evacuation-of-thais-in-the-war-torn-north-african-country-becomes-more-urgent|title=Libya asked to facilitate Thai evacuation|website=Bangkok Post|date=30 July 2014|accessdate=19 August 2014|last=Charoensuthipan, Penchan}}</ref> As of 14 August, over 800 Thai workers have been successfully evacuated from the country,<ref>{{حوالہ ویب|url=http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|title=800 Thai workers from Libya return home|publisher=National News Bureau of Thailand|date=14 August 2014|accessdate=19 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819125820/http://thainews.prd.go.th/centerweb/newsen/NewsDetail?NT01_NewsID=WNPOL5708160010002|archivedate=19 August 2014}}</ref> while Thailand's Ministry of Labour announced that it would prepare jobs for more than 2,800 workers residing in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pattayamail.com/business/thailand-prepares-jobs-for-thai-workers-arriving-from-libya-40283|title=Thailand prepares jobs for Thai workers arriving from Libya|website=Pattaya Mail|date=8 August 2014|accessdate=19 August 2014}}</ref> * {{پرچم|Turkey}} – Turkey has been one of the most vocal critics of the civil war, mostly aimed against the Eastern Government led by [[خلیفہ ہفتار|Khalifa Haftar]]. Turkey was found to have transported arms, ammunitions and aids to the Western Government led by [[فائز السراج|Fayez al-Sarraj]] against Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://thearabweekly.com/libyas-islamic-militants-brag-about-receiving-new-turkish-weapons|title=Libya’s Islamic militants brag about receiving new Turkish weapons &#124; Lamine Ghanmi|website=AW}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.addresslibya.co/en/archives/47424|title=Erdogan admits to breaking UN arms embargo on Libya and accuses US of disturbing peace in the region|website=The Libyan Address Journal|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200907101243/https://www.addresslibya.co/en/archives/47424}}</ref> In 2019, the [[لیبیا نیشنل آرمی|Libyan National Army]] accused the Turkish authorities of supporting terrorist groups in Libya for many years, adding that the Turkish support has evolved from just logistic support to a direct interference using military aircraft to transport mercenaries, as well as ships carrying weapons, armored vehicles and ammunition to support terrorism in Libya. In 2016, [[اردن|Jordan]]'s king accused Turkey of helping Islamist militias in Libya and [[صومالیہ|Somalia]]. In July 2019, [[رجب طیب ایردوان|Recep Tayyip Erdoğan]], the President of Turkey, threatened to declare war on Khalifa Haftar after receiving news of six Turkish citizens arrested by Haftar's force.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48818695|title=Turkey threatens Libyan strongman as six held|date=30 June 2019}}</ref> On 27 December 2019 [[بلومبرگ نیوز|Bloomberg]] reported that Turkey intended to deploy its navy to protect Tripoli and send troops to help train GNA forces. Additionally Turkmen rebel groups fighting in northern Syria were expected to transfer to Tripoli. The Speaker of the Turkish Parliament subsequently announced Turkey’s plans to send troops to help Libya's Presidential Council's government, especially after the efforts of Haftar's backers, including UAE, to pressurize Fayez Al-Sarraj to recede the request for Turkey’s support.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|title=Turkish Parliament receives bill to deploy troops to Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-12-31|تاريخ-الأرشيف=2019-12-31|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191231111608/https://www.libyaobserver.ly/news/turkish-parliament-receives-bill-deploy-troops-libya|url-status=dead}}</ref> On 2 January 2020, the [[ترکی قومی اسمبلی|Turkish Grand National Assembly]] voted 325–184 to send troops to help the internationally-recognized Government of National Accord in Libya.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/01/turkey-parliament-approves-military-deployment-libya-200102113511422.html|title=Turkey's parliament approves military deployment to Libya|website=Al Jazeera|date=2 January 2020}}</ref> * {{پرچم|United Kingdom}} – Following France's evacuation of some British nationals, the UK's embassy in Tripoli was the only diplomatic mission still open in the war-torn city. However, British diplomats residing there have sought refuge in a fortified compound south-west of the city to avoid the repetitive rocket attacks by warring militias.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/30/uk-embassy-libya-open-tripoli-fighting|title=UK embassy in Libya remains open as French flee fierce fighting|website=The Guardian|date=30 July 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> Three days earlier, a convoy carrying British diplomats from Tripoli to Tunisia came under fire when their vehicles refused to stop at an unofficial checkpoint in the outskirts of the city. On 2 August, the [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|Foreign and Commonwealth Office]] finally announced that it would temporarily close its embassy in the capital and evacuate its staff. Ambassador [[مائیکل آرون|Michael Aron]] said that the embassy would continue to operate from Tunisia.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/02/british-embassy-withdraws-libya-attacks-ambushes|title=Britain to close embassy and withdraw staff from Libya|website=The Guardian|date=2 August 2014|accessdate=16 August 2014|last=Stephen, Chris}}</ref> The following day, the [[شاہی بحریہ|Royal Navy]] ship [[HMS انٹرپرائز (H88)|HMS ''Enterprise'']] managed to evacuate more than a hundred foreign nationals from the country to [[مالٹا|Malta]], most of whom were British, in an operation off the coast of Tripoli.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/uk-28627158|title=Royal Navy ship takes Britons from Libya to Malta|publisher=BBC|date=4 August 2014|accessdate=16 August 2014}}</ref> In March 2016, Ambassador [[پیٹر ملٹ (سفارت کار)|Peter Millett]] called for "a much more coordinated approach between the different groups, regions and forces and the armed groups in Libya" in order to defeat ISIL in Libya. Head of British Embassy in Libya, Nicholas Hopton said that Britain is drafting a resolution in the Security Council in order to genuinely end the Libyan crisis. The draft resolution urges the U.N. and the international community to effectively achieve a ceasefire with the help of a monitoring mission and other sources, the HCS Information Office said.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|title=Britain exerts efforts to consolidate ceasefire in Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2020-01-28|تاريخ-الأرشيف=2020-01-28|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200128140142/https://www.libyaobserver.ly/news/britain-exerts-efforts-consolidate-ceasefire-libya|url-status=dead}}</ref> * {{پرچم|United Arab Emirates}} – In June 2019 the GNA discovered a cache of US-made Javelin anti-tank missiles in a captured LNA base in the mountains south of Tripoli. Markings on the missiles’ shipping containers indicate that they were originally sold to Oman and the United Arab Emirates in 2008. Emirati forces, who previously conducted airstrikes on Islamist targets in Libya, were suspected of backing General Khalifa Haftar. The United States State Department and Defense Department stated they have opened investigations into how the weapons ended up on the Libyan battlefield.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2019/06/28/world/africa/libya-american-missiles.html|title=American Missiles Found in Libyan Rebel Compound|first=Declan|last=Walsh|first2=Eric|last2=Schmitt|first3=John|last3=Ismay|date=28 June 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/libya-arms-embargo-investigates-uae-violations-190507162028284.html|title=Libya arms embargo: UN investigates UAE violations|website=www.aljazeera.com}}</ref> The Emirati Ministry of Foreign Affairs issued a statement denying ownership of weapons found in Libya and stated that it supported United Nations-led efforts to broker a political solution to the conflict. France later released a statement that the missiles found in the base belonged to France, and that they were damaged and out of use. Nevertheless, the UAE has been identified as a strong supporter of Khalifa Haftar and the LNA, which saw the Libyan general and his forces as the best bulwark to contain and combat various Islamist groups in the war torn country; the UN reported that the UAE supplied Haftar's forces with aircraft, over 100 armoured vehicles and over US$200 million in aid.<ref>{{حوالہ رسالہ|author=Mannocchi|title=How people in Tripoli experience the battle for Libya's capital|date=21 June 2019|url=https://magazine.zenith.me/en/politics/war-libya-and-battle-tripoli|accessdate=8 August 2019}}</ref> According to ''[[لیبیا آبزرور|The Libya Observer]]'', a covert deal between Khalifa Haftar and figures from the Muammar Gaddafi-era, Revolutionary Committees, was signed in [[ابوظبی (شہر)|Abu Dhabi]], UAE. Both the parties agreed to share power in Libya, enabling Gaddafi’s loyalists to retrieve power in return for supporting Haftar in the ongoing fighting.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|title=Haftar, Gaddafi-era Revolutionary Committees figures sign secret deal in UAE to share power|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2019-12-16|تاريخ-الأرشيف=2019-12-16|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191216133348/https://www.libyaobserver.ly/news/haftar-gaddafi-era-revolutionary-committees-figures-sign-secret-deal-uae-share-power|url-status=dead}}</ref> According to a French Intelligence website, UAE supplied around 3,000 tons of military equipment to Haftar forces in late January 2020. The transit operation was completed through "Antonov 124" aircraft owned by Abu Dhabi [[ولی عہد|Crown Prince]] [[محمد بن زید|Mohammed bin Zayed]] and operated by Makassimos Air Cargo Company.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|title=French sources: UAE sent 3,000 tons of military support to Haftar|website=The Libya Observer|language=en|accessdate=2020-02-02|تاريخ-الأرشيف=2020-02-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200202140431/https://www.libyaobserver.ly/news/french-sources-uae-sent-3000-tons-military-support-haftar|url-status=dead}}</ref> In April 2020, it was reported that the United Arab Emirates secretly purchased an advanced [[میزائل دفاع|missile system]] from [[اسرائیل|Israel]]. The UAE, which had been supplying weapons to Khalifa Haftar in the [[لیبیائی بحران (2011 – تاحال)|Libyan civil war]], also deployed the Israeli-made missile system in the war through the [[لیبیا نیشنل آرمی|LNA]].<ref>{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/4/10/uae-supplying-libyas-haftar-with-israeli-air-defences|title=UAE supplying Libya's Haftar with Israeli air defences|accessdate=17 April 2020|website=[[The New Arab]]|تاريخ-الأرشيف=15 May 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210515133759/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2020/4/10/uae-supplying-libyas-haftar-with-israeli-air-defences|url-status=dead}}</ref> On 20 April 2020, the ''Financial Times'' reported the suspected violation of an international [[اسلحہ د‏‏ی پابندی|arms embargo]] by the United Arab Emirates. It reported the claims after reviewing documents that cited 11,000 tonnes of jet fuel shipment worth nearly $5 million was sent by the UAE to Khalifa Haftar-controlled eastern Libya in March 2020. The shipment is currently under probe by a panel of experts from the United Nations.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/c3405be4-a9f1-4902-8356-73f5ece37825|title=UAE groups implicated in suspected violation of Libyan arms embargo|accessdate=20 April 2020|website=[[Financial Times]]}}</ref> According to [[نگہبان حقوق انسانی|Human Rights Watch]], on 18 November 2019, the UAE launched a drone attack on a biscuit factory in Al-Sunbulah that killed 8 civilians and injured 27. The factory was shut down after the attack. According to an investigation led by Human Rights Watch, the factory had no military presence. The remnants of four laser-guided missiles – Blue Arrow-7 (BA-7) – were found, which were launched via a Wing Long -II drone.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2020/04/29/libya-uae-strike-kills-8-civilians|title=UAE Strike Kills 8 Civilians|accessdate=29 April 2020|website=Human Rights Watch}}</ref> In May 2020, a confidential report by the United Nations revealed that the UAE had been supporting the mission of Khalifa Haftar through two [[دبئی|Dubai]]-based companies, Lancaster 6 DMCC and Opus Capital Asset Limited FZE. These firms deployed a team of 20 Western mercenaries led by [[جنوبی افریقا|South African]] national Steve Lodge to Libya for a "well funded private military company operation" in June 2019.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-14/western-mercenaries-went-to-libya-to-help-moscow-s-man-un-finds|title=Western Team Went to Help Moscow’s Man in Libya, UN Finds|accessdate=14 May 2020|website=Bloomberg}}</ref> An investigation by ''[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ|BBC]]'' Africa Eye and BBC Arabic Documentaries revealed that in a strike on 4 January 2020, the UAE-operated [[ونگ لونگ II|Wing Loong II]] drone was used to fire a Chinese [[HJ-10|Blue Arrow 7 missile]], which killed 26 unarmed cadets. During that time, the Wing Loong II drones were being operated only from the UAE-run Al-Khadim Libyan air base.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-53917791|title=UAE implicated in lethal drone strike in Libya|accessdate=28 August 2020|website=BBC}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=3DVE0tkGSaM|title=Libya's 'Game of Drones' – full documentary|accessdate=27 August 2020|website=YouTube}}</ref> * {{پرچم|United States}} – The United States has been active in post-2011 Libya with the military carrying out sporadic airstrikes and raids in the country, predominantly against Islamist groups. In 2014, U.S. commandos seized an oil tanker bound for anti-government militias and returned it to the Libyan national government.<ref name="Washington Post 2014">{{حوالہ ویب|title=U.S. Navy SEALs take over oil tanker for return to Libya|website=Washington Post|date=2014-03-17|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-seals-board-north-korea-flagged-tanker-for-return-to-libya/2014/03/17/ddab14bc-add6-11e3-9627-c65021d6d572_story.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> Two months later, the U.S. embassy in [[طرابلس، لیبیا|Tripoli]] was evacuated due to a heavy militia presence in the capital.<ref name="Starr Sterling Ansari 2014">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|last2=Sterling|first2=Joe|last3=Ansari|first3=Azadeh|title=U.S. Embassy in Libya evacuates personnel|publisher=CNN|date=2014-07-26|url=https://www.cnn.com/2014/07/26/world/africa/libya-us-embassy-evacuation/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2015, U.S. warplanes killed the head of the [[لیبیا وچ دولت اسلامیہ تے عراق|Islamic State in Libya]] in a strike.<ref name="Pengelly Stephen 2015">{{حوالہ ویب|last=Pengelly|first=Martin|last2=Stephen|first2=Chris|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|website=the Guardian|date=2015-11-14|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|accessdate=2018-02-24}}</ref> In 2016, [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|U.S. President]] [[بارک اوباما|Barack Obama]] stated that not preparing for a post-Gaddafi Libya was the "worst mistake" of his presidency. On 19 January 2017, the day before President Obama left office, the United States bombed two IS camps in Libya, reportedly killing 80 militants.<ref name="Starr 2017">{{حوالہ ویب|last=Starr|first=Barbara|title=First on CNN: US bombs ISIS camps in Libya, dozens killed|publisher=CNN|date=2017-01-19|url=https://www.cnn.com/2017/01/19/politics/us-airstrikes-libya-isis/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> These types of operations have continued under the [[ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی صدرات|Trump administration]] with a September 2017 airstrike killing an estimated 17 IS militants.<ref name="Browne 2017">{{حوالہ ویب|last=Browne|first=Ryan|title=US strikes Libya for first time under Trump|publisher=CNN|date=2017-09-24|url=https://www.cnn.com/2017/09/24/politics/us-strikes-libya-trump/index.html|accessdate=2018-02-24}}</ref> On 25 September 2019, airstrike carried out by the U.S. killed 11 suspected ISIL militants in the town of Murzuq, Libya. This was the second airstrike in a week against the militant group, according to U.S. Africa Command.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2019/Sep-25/492269-us-airstrike-against-daesh-in-libya-kills-11.ashx|title=US airstrike against Daesh in Libya kills 11 {{!}} News , Middle East {{!}} THE DAILY STAR|website=www.dailystar.com.lb|accessdate=2019-09-26}}</ref> A U.S. military air-raid, on 27 September, killed 17 suspected ISIL militants in southwest Libya, making it a third strike against the militia group within a month.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/17-isis-militants-killed-by-third-strike-by-us-africa-command-on-southern-libya/|title=17 ISIS militants killed by third strike by US Africa Command on southern Libya|date=2019-09-28|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2019-09-28}}</ref> On 30 September, US Africa Command said it conducted an airstrike in southern Libya that killed 7 ISIL militants, alongside the Government of National Accord. This marked the fourth raid in the region against ISIL in two weeks.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|title=US Africa Command kills 7 ISIS terrorists in new airstrikes on southern Libya {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|accessdate=2019-10-01|تاريخ-الأرشيف=2019-10-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191001133326/https://www.libyaobserver.ly/news/us-africa-command-kills-7-isis-terrorists-new-airstrikes-southern-libya|url-status=dead}}</ref> On 10 February 2020, at least six Libyan families sued Haftar and the UAE government in the U.S. District Court of the District of Columbia for committing war crimes in Libya. The families of victims who were either killed, injured or faced attempted killings, demanded $1 billion in damages, said the plaintiffs’ attorneys, Martin F. McMahon & Associates.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.libyanexpress.com/six-libyan-families-sue-haftar-uae-at-a-us-court-for-war-crimes/|title=Six Libyan families sue Haftar, UAE at a US court for war crimes|date=2020-02-11|website=Libyan Express|language=en-GB|accessdate=2020-02-12}}</ref> * {{پرچم|Ukraine}} - A number of Il-76TD turbofan strategic airlifters belonging to Ukraine-registered companies have been destroyed in Libya. Reports in Russian information outlets claimed the aircraft were possibly smuggling arms to both sides of the civil war.<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.unian.info/politics/10681182-ukrainian-footprint-in-libyan-civil-war-russian-disinformation-media.html|title=Ukrainian "footprint" in Libyan civil war Russian disinformation – media|accessdate=11 September 2019|website=Unian}}</ref> ; کھیل * لیبیا نو‏‏ں [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] وچ 2017 افریقہ کپ آف نیشنس د‏‏ی میزبانی دے حقوق تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اُتے ، جاری تنازعہ اُتے تشویش دے سبب اگست 2014 وچ ٹورنامنٹ ملک تو‏ں دور کردتا گیا سی۔ == ہور ویکھو == * [[یورپی تارکین وطن بحران|یورپی تارکین وطن دا بحران]] * [[لیبیا وچ امریکی مداخلت (2015 – موجودہ)]] * [[دوسری لیبیا خانہ جنگی وچ ترکی د‏‏ی فوجی مداخلت]] * [[لیبیائی بحران (2011– تاحال)]] == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے|refs= <ref name="UNSMIL_Salame_20190409">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title =Statement by the Special Representative of the Secretary General in Libya, Ghassan Salamé, on the National Conference| work =| publisher = [[United Nations Support Mission in Libya]] | date = 2019-04-09| url = https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| format =| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmxsnY4?url=https://unsmil.unmissions.org/statement-special-representative-secretary-general-libya-ghassan-salam%C3%A9-national-conference| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> <ref name="UNSMIL_Salame_190904">{{cite web | last1 = | first1 = | last2 = | first2 = | authorlink = | coauthors = | title = Remarks of SRSG Ghassan Salamé to the United Nations Security Council on the situation in Libya – 4 September 2019 | trans-title = | work = | publisher = | website = [[United Nations Support Mission in Libya|UNSMIL]] | date = 2019-09-04 | url = https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | format = | doi = | accessdate = 2019-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191115032802/https://unsmil.unmissions.org/remarks-srsg-ghassan-salam%C3%A9-united-nations-security-council-situation-libya-4-september-2019 | archivedate = 2019-11-15 | url-status = live | dead-url = }}</ref> <ref name="WashPost_NatConf">{{cite web| last1 =| first1 =| last2= | first2= | authorlink =| coauthors =| title = UN urges Libyans to work for peace at National Conference| work =| publisher =[[دی واشنگٹن پوسٹ]]/[[Associated Press]]| date = 2019-03-26 | url = https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| doi =| accessdate =2019-04-09 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20190409192631/https://www.washingtonpost.com/world/africa/un-urges-libyans-to-work-for-peace-at-national-conference/2019/03/26/0bb403ca-500f-11e9-bdb7-44f948cc0605_story.html| archivedate= 2019-04-09| url-status=live}}</ref> <ref name="NatConf_postponed">{{cite news | last1= Zaptia| first1= Sami| last2= | first2= | pages= | language =| title= UNSMIL postpones Ghadames National Conference until conditions are right | trans-title = | date= 2019-04-09 | publisher= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| accessdate=2019-04-09 | archiveurl= https://www.webcitation.org/77VmroJZa?url=https://www.libyaherald.com/2019/04/09/unsmil-postpones-ghadames-national-conference-until-conditions-are-right/| archivedate=2019-04-09 | url-status=live}}</ref> }} == ہور پڑھو == {{Wikinews category|2014 Libyan conflict}} * ڈیوڈ گارٹنسٹین راس ، بن [https://web.archive.org/web/20141029202928/http://www.icct.nl/publications/icct-commentaries/terrorism-in-north-africa-after-benghazi-the-jihadist-regional-outlook ''غازی دے بعد شمالی افریقہ وچ دہشت گردی: جہادی علاقائی آؤٹ لک'' (انسداد دہشت گردی دے بین الاقوامی مرکز - ہیگ ، 2013)] * پیلہم ، نکولس۔ [http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/ لیبیا خود دے خلاف] (فروری 2015) "لیبیائی اس وقت تو‏ں کدرے زیادہ وکھ تھلگ محسوس کردے نيں جدو‏ں اقوام متحدہ نے قذافی اُتے پابندیاں عائد کيت‏یاں سن۔ کرنل دے خاتمے دے بعد جو سول سوسائٹی مختصر طور اُتے ابھری سی اوہ غائب ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ ہر کارکن اپنے ساتھیاں دے ناواں نو‏‏ں کالعدم قرار دے سکدا اے جنہاں نو‏ں گولی مار دے ہلاک کيتا گیا یا اغوا کيتا گیا ، اکثر اسلام پسند۔ ''نیویارک کتاباں دا جائزہ'' * کمپ مارک ، بنوائے۔ [http://www.counterpunch.org/2015/02/19/demolishing-libya/ مداخلتاں کس طرح ساڈے پِچھے رہ گئياں: لیبیا نو‏‏ں مسمار کرنے] (فروری ۔2015)۔ ''کاؤنٹرپینچ'' {{Libyan Civil War (2011)}} {{Libya topics}} {{Ongoing military conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Post-Cold War African conflicts}} {{Portalbar|Libya|War|Current events}} {{Authority control}} [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لیبیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:جاری تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا د‏‏ی عسکری تریخ]] [[گٹھ:2020ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2019ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2018ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2017ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2016ء وچ تنازعات]] [[گٹھ:2015ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2014ء دے تنازعات]] [[گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:لیبیا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی خانہ جنگیاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 2wopi4ml69oomxj3v71kkih8fzvdmt0 0 90561 711712 708230 2026-09-23T20:49:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711712 wikitext text/x-wiki [[فائل:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb| [[تن گھاٹی بند|تھری گورجز ڈیم]] ، جو اس وقت سب تو‏ں وڈا پن بجلی گھر اے تے ہن تک دا سب تو‏ں وڈا بجلی پیدا کرنے والا ادارہ ، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر {{Nowrap|22,500 [[واٹ|MW]]}} اے ]] اس مضمون وچ موجودہ نصب بجلی د‏‏ی صلاحیت دے لحاظ تو‏ں '''دنیا دے سب تو‏ں وڈے بجلی گھراں''' د‏‏ی لسٹ ، مجموعی طور اُتے دس تے ہر اک دے پنج۔ غیر قابل تجدید پاور اسٹیشن اوہ نيں جو [[کوئلہ]] ، ایندھن دے تیل ، [[نیوکلیئر توانائی|جوہری]] ، [[قدرتی گیس]] ، آئل شیل تے [[دلدلی کوئلا|پیٹ(دلدلی کوئلہ)]] اُتے چلدے نيں ، جدو‏ں کہ قابل تجدید پاور اسٹیشن ایندھن دے ذرائع جداں بایوماس ، جیوتھرمل حرارت ، [[پن بجلی]] ، شمسی توانائی ، شمسی گرمی ، جوار ، لہراں تے ہويا ۔ صرف متعدد ذرائع اُتے چلنے والے بجلی گھراں دے لئی ایندھن دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ درج ا‏‏ے۔ 2019 تک ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بجلی پیدا کرنے والی سہولت چین وچ [[تین گھاٹی بند|تھری گورجز ڈیم]] ا‏‏ے۔ اس سہولت تو‏ں 32 فرانسس ٹربائناں تو‏ں ہر اک {{Nowrap|700 MW}} تے دو {{Nowrap|50 MW}} ٹربائیناں دے استعمال تو‏ں بجلی پیدا کردا اے ، <ref name="CTGPC">{{حوالہ ویب|title=Three Gorges Dam|url=http://www.ctgpc.com.cn/en/introduction/introduction_a.php|accessdate=20 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303122303/http://www.ctgpc.com.cn/en/introduction/introduction_a.php|archivedate=3 March 2010}}</ref> جس د‏‏ی مجموعی صلاحیت {{Nowrap|22,500 MW}} ، جو سب تو‏ں وڈے ایٹمی بجلی گھر ، کاشی وازاکی - کریوا د‏‏ی نصب شدہ صلاحیت تو‏ں دگنا ا‏‏ے۔ (جاپان) {{Nowrap|7,965 MW}} 2019 تک تن گورج دے موازنہ کرنے والا کوئی بجلی گھر زیر تعمیر نئيں اے ، کیونجے سب تو‏ں وڈے زیر تعمیر پاور اسٹیشن ہائیڈرو الیکٹرک بیہیتان ڈیم ( {{Nowrap|16,000 MW}} ) <ref>{{حوالہ ویب|title=A Brief History of Hydropower Development Baihetan|url=http://nn.lsz.gov.cn/lry.asp?id=164|publisher=Baihetan China – Ningxia County Public Information Network|accessdate=20 March 2011|date=2 December 2009|language=zh|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110823083909/http://nn.lsz.gov.cn/lry.asp?id=164|archivedate=23 August 2011}}</ref> تے بیلو مونٹی ڈیم ( {{Nowrap|11,233 MW}} ) ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cron">{{حوالہ ویب|url=https://www.norteenergiasa.com.br/pt-br/uhe-belo-monte/historico|title=A história de Belo Monte – Cronologia|last=|first=|date=|website=Norte Energia|language=pt-BR|accessdate=2019-10-11|archivedate=2019-04-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404200230/https://www.norteenergiasa.com.br/pt-br/uhe-belo-monte/historico}}</ref> اگرچہ فی الحال صرف اک تجویز اے ، جے [[جمہوری جمہوریہ کانگو|کانگو دا]] [[گرینڈ انگا ڈیم]] تعمیرا‏تی منصوبے دے مطابق شروع ہويا تاں تھری گورجز ڈیم سمیت تمام موجودہ پاور اسٹیشناں نو‏‏ں پِچھے چھڈ جائے گا۔ ڈیزائن دا اہتمام {{Nowrap|39,000 MW}} نصب صلاحیت تو‏ں ، جو تھری گورجز تو‏ں دگنا ا‏‏ے۔ اک ہور تجویز ، [[پینزین ٹائڈل پاور پلانٹ پروجیکٹ]] ، نصب شدہ گنجائش {{Nowrap|87,100 MW}} ہوئے گی۔ == ٹاپ 20 سب تو‏ں وڈی بجلی پیدا کرنے والی سہولیات == {|class="wikitable sortable" |- ! نمبر!! {{Tooltip|سٹیشن|پاور سٹیشن دا نام}} !! ملک!! class="unsortable"| [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! width=100 | {{Tooltip|کیپیسٹی| کیپیسٹی}}<br />([[میگا واٹ|MW]]) !! data-sort-type="number" | {{Tooltip|سالانہ پیداوا‏‏ر| بجلی گھر تو‏ں ہر سال پیداوا‏‏ر}} ([[Terawatt hour#Multiples|TWh]])!! {{Tooltip|Type|Type of fuel or energy used by the power station}} !! class="unsortable"| Notes !! class="unsortable"|{{Tooltip|Refs|حوالے}} |- | align=center | 1. | [[تین گھاٹی بند]] |{{Flag|China}} | {{Coord|30|49|15|N|111|00|08|E|name=Three Gorges Dam}} | align=center | 22,500 | 101.6 <small>(2018)</small> | [[پن بجلی]] | | <ref name="CTGPC"/><ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2017-03/01/content_28396395.htm|title=Three Gorges Project reaches 1 trillion kWh milestone|date=1 March 2017|work=[[China Daily]]|accessdate=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170301115027/http://www.chinadaily.com.cn/business/2017-03/01/content_28396395.htm|archive-date=1 March 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 2. | [[Itaipu Dam]] | {{flag|Brazil}}<br />{{flag|Paraguay}} | {{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} | align=center | 14,000 | 103.09 <small>(2016)</small> | [[پن بجلی]] | |<ref name="IndustcardsBrazilParana">{{cite web|title=Hydroelectric Plants in Brazil – Parana|url=http://www.industcards.com/hydro-brazil-pr.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090718153618/http://www.industcards.com/hydro%2Dbrazil%2Dpr.htm|url-status=dead|archive-date=18 July 2009|accessdate=23 February 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="ItaipuPowertechnology">{{cite web|title=Itaipu Dam|url=http://www.power-technology.com/projects/itaipu-hydroelectric/|publisher=Power Technologies|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113017/http://www.power-technology.com/projects/itaipu-hydroelectric/|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Itaipu Binacional – Energy: Power Generated|url=http://www.itaipu.gov.br/en/energy/energy|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140412010023/http://www.itaipu.gov.br/en/energy/energy|archive-date=12 April 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.efe.com/efe/english/business/south-america-s-itaipu-dam-ends-2016-with-record-electricity-generation/50000265-3138072|title=South America's Itaipu dam ends 2016 with record electricity generation|newspaper=www.efe.com|access-date=2017-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106010721/http://www.efe.com/efe/english/business/south-america-s-itaipu-dam-ends-2016-with-record-electricity-generation/50000265-3138072|archive-date=6 January 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 3. | [[Xiluodu Dam|Xiluodu]] | {{flagu|China}} | {{Coord|28|15|52|N|103|38|47|E|name=Xiluodu Dam}} | align=center | 13,860 | 55.2 <small>(2015)</small> | Hydro | | <ref name=Top100>{{cite web|title=The Top 100 – The World's Largest Power Plants|url=http://www.industcards.com/top-100-pt-1.htm|accessdate=23 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20111216065925/http://www.industcards.com/top-100-pt-1.htm|archivedate=16 December 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=China's second-largest hydropower station in full operation|url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm|accessdate=26 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707154321/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm|archive-date=7 July 2014|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 4. | [[Belo Monte Dam|Belo Monte]] | {{flag|Brazil}} | {{Coord|03|07|27|S|51|42|01|W|name=Belo Monte Dam}} | align="center" | 11,233 | 39.5 <small>(expected)</small> | Hydro | Installation of the 18th and final turbine was completed in November 2019. | <ref name="cron"/> |- | align=center | 5. | [[Guri Dam|Guri]] | {{flag|Venezuela}} | {{Coord|07|45|59|N|62|59|57|W|name=Guri Dam}} | align=center | 10,235 | 47 <small>(average)</small> | Hydro | | <ref name="GuriPowertechnology">{{cite web|title=Guri Dam|url=http://www.power-technology.com/projects/gurihydroelectric/|publisher=Power Technologies|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516083525/http://www.power-technology.com/projects/gurihydroelectric/|archive-date=16 May 2010|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref> |- | align=center | 7. | [[Tucuruí Dam|Tucuruí]] |{{flagu|Brazil}} | {{Coord|03|49|53|S|49|38|36|W|name=Tucuruí Dam}} | align=center | 8,370 | 21.4 <small>(average)</small> | Hydro | | <ref name=IndustcardsBrazilParana /><ref name="Top100" /> |- | align="center" | - | [[Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|Kashiwazaki-Kariwa]] |{{Flag|Japan}}||{{Coord|37|25|45|N|138|35|43|E|name=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant}} | align="center" | 7,965 | 60.3 <small>(1999)</small><br /> 0 <small>(2012–2019)</small> | [[نیوکلیئر توانائی]] | Suspended in 2011. Restart date unknown.<ref group="Note">Present States of Operation (All units) Suspended (Periodic Inspection) [[Nuclear Regulation Authority]]</ref> | <ref name="nsr.go.jp/english/nuclearfacilities/kashiwazaki">{{cite web|title=Kashiwazaki Kariwa NRA Regional Office|url=http://www.nsr.go.jp/english/nuclearfacilities/kashiwazaki/|publisher=[[Nuclear Regulation Authority]]|accessdate=28 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216202042/http://www.nsr.go.jp/english/nuclearfacilities/kashiwazaki/|archive-date=16 December 2014|url-status=live}}</ref><ref name="KashiwazakiPowertechnology">{{cite web|title=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|url=http://www.power-technology.com/projects/kashiwazaki/|publisher=Power Technologies|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090828104054/http://www.power-technology.com/projects/kashiwazaki/|archive-date=28 August 2009|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref name="KashiwazakiTEPCO">{{cite web|title=TEPCO nuclear power stations|url=http://www.tepco.co.jp/en/challenge/energy/nuclear/plants-e.html|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315013337/http://www.tepco.co.jp/en/challenge/energy/nuclear/plants-e.html|archive-date=15 March 2011|url-status=live}}</ref><ref name="NuclearReactorsJP">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Japan|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=JP|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022003535/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=JP|archive-date=22 October 2012|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 8. | [[Gansu Wind Farm|Jiuquan]] |{{flagu|China}} | {{Coord|40|12|00|N|96|54|00|E|name=Gansu}} | align="center" | 7,965 | N/A | [[Wind power|Wind]] | | <ref name="News">{{Citation|url=http://www.terra-genpower.com/News.aspx|title=News|date=17 April 2012|accessdate=8 December 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121211012242/http://www.terra-genpower.com/News.aspx|archivedate=11 December 2012|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 9. | [[Kori Nuclear Power Plant|Kori]] | {{Flag|South Korea}} | {{Coord|35|19|40|N|129|18|03|E|name=Kori Nuclear Power Plant}} | align="center" | 7,489 | 43.15 <small>(2016)</small><!-- This is because 2016 was the last year of operation for Unit 1, and the first (partial) year of operation for Unit 7 --> | Nuclear | Largest operational nuclear power station as of January 2020. | |- | align="center" | 10. | [[Grand Coulee Dam|Grand Coulee]] | {{flagu|United States}} | {{Coord|47|57|23|N|118|58|56|W|name=Grand Coulee Dam}} | align="center" | 6,809 || 20.24 <small>(average)</small> | Hydro | Largest power station in [[شمالی امریکا]] since 1949. | <ref name="CouleePowertechnoogy">{{cite web|title=Grand Coulee Dam|url=http://www.power-technology.com/projects/coulee/|publisher=Power Technologies|accessdate=23 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224085622/http://www.power-technology.com/projects/coulee/|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Grand Coulee Dam Energy Generation|url=http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|accessdate=23 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429162702/http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|archivedate=29 April 2014|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 11. | [[Tuoketuo Power Station|Tuoketuo]] | rowspan="2" | {{flagu|China}} | {{coord|40|11|49|N|111|21|52|E|name=Tuoketuo Power Plant}} | align="center" | 6,720 | 33.32 | [[کوئلہ]] | Largest coal-fired power station since 2017. | <ref name="tuo1">{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/energy/2015-08/22/c_1116337407.htm|title="富煤少水"因地制宜 大唐托克托电公司率先发展开展综合提效工作-新华网|agency=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|accessdate=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009002533/http://news.xinhuanet.com/energy/2015-08/22/c_1116337407.htm|archive-date=9 October 2015|url-status=live}}</ref><ref name="tuo2">{{Cite web|url=http://www.cec.org.cn/yaowenkuaidi/2017-02-27/165228.html|title=大唐托克托发电公司五期投产成为世界最大火力发电厂|date=2017-02-27|website=www.cec.org.cn|publisher=China Electricity Council|access-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203202731/http://www.cec.org.cn/yaowenkuaidi/2017-02-27/165228.html|archive-date=3 December 2018|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 12. | [[Xiangjiaba Dam|Xiangjiaba]] | {{Coord|28|38|57|N|104|22|14|E|name=Xiangjiaba Dam}} | align="center" | 6,448 | 30.7 <small>(2015)</small> | Hydro | | <ref name="xi1">{{cite web|title=October impoundment acceptance of the Xiangjiaba Hydropower Station was officially launched|url=http://power.in-en.com/html/power-08130813711375862.html|publisher=International Power Grid|accessdate=30 April 2012|language=Chinese|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501071630/http://power.in-en.com/html/power-08130813711375862.html|archive-date=1 May 2012|url-status=live}}</ref><ref name="xi2">{{cite web | url=http://energy1.cri.cn/2/2014/07/15/22s1574.htm | title=Xiangjiaba, Xiluodu hydropower generating units put into the equivalent of a Three Gorges Power Station | publisher=People's Daily Online | date=15 July 2014 | accessdate=21 July 2014 | language=Chinese | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924044951/http://energy1.cri.cn/2/2014/07/15/22s1574.htm | archivedate=24 September 2014 | df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 13. | [[Bruce Nuclear Generating Station|Bruce]] | {{flag|Canada}} | {{Coord|44|19|31|N|81|35|58|W|name=Bruce Nuclear Generating Station}} | align="center" | 6,430 | 49.02 <small>(2017)</small> | Nuclear | [[Wikt:Uprated|Uprated]] from 6,408MWe to 6,430MWe in July 2019 | <ref>{{cite web|url=https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|title=Bruce Power increases output though innovation and efficiency|publisher=Bruce Power|accessdate=30 November 2019|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111234849/https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|dead-url=yes}}</ref><ref name= Bruce_Power_MCR>{{cite web |url= https://occ.ca/wp-content/uploads/2019.03-OCC-Bruce-Power-Report-Final_Digital.pdf |title=Bruce Power Major Component Replacement Project: Economic Impact Analysis |publisher=[[Ontario Chamber of Commerce]] |date=March 2019 |access-date=20 November 2019}}</ref> |- | align="center" | 14. | [[Longtan Dam|Longtan]] |{{flagu|China}} | {{Coord|25|01|38|N|107|02|51|E|name=Longtan Dam}} | align="center" | 6,426 || 18.7 <small>(estimate)</small> | Hydro | | <ref name="Top100" /><ref>{{cite web|title=Hydroelectric Power Plants in Guangxi & Guizhou, China|url=http://www.industcards.com/hydro-china-guangxi-guizhou.htm|accessdate=31 August 2010|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20120913193429/http://www.industcards.com/hydro-china-guangxi-guizhou.htm|archivedate=13 September 2012|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/m/guangxi/hechi/2015-12/04/content_22630715.htm|title=Longtan hydropower plant surpasses annual target|date=4 December 2015|work=[[China Daily]]|publisher=China Daily|accessdate=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041812/http://www.chinadaily.com.cn/m/guangxi/hechi/2015-12/04/content_22630715.htm|archive-date=1 December 2017|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 15. | [[Sayano-Shushenskaya Dam|Sayano-Shushenskaya]] | {{flag|Russia}} | {{Coord|52|49|33|N|91|22|13|E}} | align="center" | 6,400 | 26.9 <small>(2016)</small> | Hydro | | <ref name="SayanoShushenskaya">{{cite web|title=Rushydro: Sayano-Shushenskaya Dam|url=http://www.sshges.rushydro.ru/hpp/sshges/|accessdate=23 February 2014|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140206180652/http://www.sshges.rushydro.ru/hpp/sshges|archive-date=6 February 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rushydro.ru/activity/marketing/production/generation/2016 |title=2016 |access-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823202846/http://www.rushydro.ru/activity/marketing/production/generation/2016 |archive-date=23 August 2017 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 16. |{{Interlanguage link|Taean Power Station|lt=Taean|ko|태안화력발전소|WD=}} |{{flagu|South Korea}} | {{WikidataCoord|Q61808647|display=|name=Taean Power Station}} | align="center" | 6,100 |N/A |Coal | |<ref>{{Cite web|date=2020-05-19|title=Taean power station|url=https://www.gem.wiki/Taean_power_station|access-date=2020-07-08|website=Global Energy Monitor|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Power Generation|url=https://www.iwest.co.kr:443/eng/857/subview.do?|access-date=2020-07-08|website=KOREA WESTERN POWER|language=ko}}</ref> |- | align="center" | 17. | {{Interlanguage link|Dangjin Power Station|lt=Dangjin|ko|당진화력발전소|WD=}} |{{flagu|South Korea}} | {{Coord|37|03|19|N|126|30|35|E|name=Dangjin Power Station}} | align="center" | 6,040 | N/A |Coal | | <ref name="dan" /><ref name=":0" /> |- | align="center" | 18. | [[Krasnoyarsk Dam|Krasnoyarsk]] | {{flagu|Russia}} | {{Coord|55|56|05|N|92|17|40|E|name=Krasnoyarsk Hydroelectric Dam}} | align="center" | 6,000 | 18.4 <small>(average)</small> | Hydro | | <ref>{{cite web|title=Krasnoyarkkoye Hydro Power Plant Official Page|url=http://www.kges.ru/?q=comp|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227111719/http://www.kges.ru/?q=comp|url-status=dead|archive-date=27 December 2005|accessdate=23 February 2014|language=ru}}</ref> |- | align="center" |19. | [[Yangjiang Nuclear Power Plant|Yangjiang]] | {{flagu|China}} | {{Coord|21|42|35|N|112|15|38|E|name=Yangjiang Nuclear Power Station}} | align="center" | 6,000 | N/A | Nuclear | | <ref name="NuclearReactorsCN">{{cite web|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=CN|title=Nuclear Power Reactors in China|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|accessdate=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118105202/https://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=CN|archive-date=18 November 2015|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 20. | [[Hanul Nuclear Power Plant|Hanul]] |{{flagu|South Korea}} |{{Coord|37|05|34|N|129|23|01|E|name=Hanul Nuclear Power Plant}} | align="center" | 5,928 | 39.79 <small>(2016)</small> |Nuclear | |<ref name="IndustCardsNukeSouthKorea">{{cite web|title=Nuclear Power Plants in South Korea|url=http://www.industcards.com/nuclear-s-korea.htm|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20140228171527/http://www.industcards.com/nuclear-s-korea.htm|archive-date=28 February 2014|accessdate=1 March 2014|work=Gallery|publisher=Power Plants Around The World}}</ref><ref name="NuclearReactorsKR">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Republic of Korea|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=KR|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303170138/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=KR|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref> |- |} <references group="Note" /> == دنیا دے سب تو‏ں وڈے بجلی گھراں د‏‏ی ٹائم لائن == 20 واں صدی دے اوائل وچ کِسے وی وقت ، دنیا دا سب تو‏ں وڈا بجلی گھر اک [[پن بجلی|پن بجلی گھر رہیا اے ]] ۔ {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" | ریکارڈ رکھیا ! rowspan="2" | [[بجلی گھر]] دا نام ! rowspan="2" width="70" | اہلیت <br /> ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! rowspan="2" | مقام ! rowspan="2" | نوٹ |- ! width="70" | سے ! width="70" | کرنا |- | 1911 | 1913 | align="left" | ویمارک | 108 |[[null|ربط=|حدود]] [[رجوقان|جوجوان]] ، [[تیلیمارک|ٹیلی مارک]] ، ناروے | <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nve.no/vann-vassdrag-og-miljo/nves-utvalgte-kulturminner/kraftverk/vemork/|title=Kraftverk: Vemork|website=www.nve.no|language=Norwegian|accessdate=2018-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180504230447/https://www.nve.no/vann-vassdrag-og-miljo/nves-utvalgte-kulturminner/kraftverk/vemork/|archivedate=4 May 2018}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hydro.com/en/products/energy/our-power-plants/telemark/vemork/|title=Vemork power station|website=www.hydro.com|language=en|accessdate=2018-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190121222436/https://www.hydro.com/en/products/energy/our-power-plants/telemark/vemork/|archivedate=21 January 2019}}</ref> |- | 1913 | 1922 | align="left" | کیوکوک ڈیم | 142 |[[null|ربط=|حدود]] [[ہیملٹن، الینوائے|ہیملٹن ، الینوائے]] / [[کیوکوک، آئیووا|کیوکوک ، آئیووا]] ، ریاستہائے متحدہ | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hydroworld.com/articles/hr/print/volume-32/issue-9/articles/keokuk-energy-center-harnessing-the-power-of-the-mississippi.html|title=Archived copy|accessdate=3 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180204123930/http://www.hydroworld.com/articles/hr/print/volume-32/issue-9/articles/keokuk-energy-center-harnessing-the-power-of-the-mississippi.html|archivedate=4 February 2018}}</ref> |- | 1922 | 1939 | align="left" | سر ایڈم بیک اسٹیشن اول | 149.4-498 <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-power-development/the-history-of-power-development-in-niagara/sir-adam-beck-station-1/|title=Niagara Falls History of Power Development – the Sir Adam Beck Power Generating Station #1|accessdate=3 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180204124131/https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-power-development/the-history-of-power-development-in-niagara/sir-adam-beck-station-1/|archivedate=4 February 2018|date=3 February 2017}}</ref> |[[null|ربط=|حدود]] [[نیاگرا آبشار|نیاگرا فالس]] ، [[انٹاریو|اونٹاریو]] ، کینیڈا | |- | 1939 | 1949 | align="left" | ہوور ڈیم | 705 |[[null|ربط=|حدود]] [[کلارک کاؤنٹی، نیواڈا|کلارک کاؤنٹی ، نیواڈا]] / [[موہیو کاؤنٹی، ایریزونا|موہاؤ کاؤنٹی ، اریزونا]] ، ریاستہائے متحدہ | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/faqs/powerfaq.html|title=Hoover Dam &#124; Bureau of Reclamation|accessdate=2017-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323052336/http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/faqs/powerfaq.html|archivedate=23 March 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/history/articles/chrono.html|title=Hoover Dam &#124; Bureau of Reclamation|accessdate=2010-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100928180218/http://www.usbr.gov/lc/hooverdam/History/articles/chrono.html|archivedate=28 September 2010}}</ref> |- | 1949 | 1959 | align="left" | گرینڈ کولی ڈیم | 2،280 |[[null|ربط=|حدود]] [[ریاست واشنگٹن|واشنگٹن]] ، ریاستہائے متحدہ | |- | 1959 | 1963 | align="left" | وولگا ہائیڈرو الیکٹرک اسٹیشن | 2،300–2،563 |[[null|ربط=|حدود]] [[وولگو گراد|وولگوگراڈ]] ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] ، سوویت یونین | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.volges.rushydro.ru/hpp/hpp-history/|title=Проектирование, Строительство и Эксплуатация ГЭС|accessdate=30 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704031802/http://www.volges.rushydro.ru/hpp/hpp-history/|archivedate=4 July 2016}}</ref> |- | 1963 | 1971 | align="left" | بریٹسک ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن | 2،750–4،500 |[[null|ربط=|حدود]] [[براٹسک|بریٹسک]] ، روسی ایس ایف ایس آر ، سوویت یونین | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.irkutskenergo.ru/qa/1004.2.html|title=Archived copy|accessdate=16 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193812/http://en.irkutskenergo.ru/qa/1004.2.html|archivedate=3 March 2016}}</ref> |- | 1971 | 1983 | align="left" | کراسنویارسک ڈیم | 5،000-600 |[[null|ربط=|حدود]] [[کراسنویارسک]] ، روسی ایس ایف ایس آر ، سوویت یونین | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.power-technology.com/features/feature-the-10-biggest-hydroelectric-power-plants-in-the-world/|title=Archived copy|accessdate=7 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531224548/http://www.power-technology.com/features/feature-the-10-biggest-hydroelectric-power-plants-in-the-world/|archivedate=31 May 2017}}</ref> |- | 1983 | 1986 | align="left" | گرینڈ کولی ڈیم | 6،181–6،809 |[[null|ربط=|حدود]] [[ریاست واشنگٹن|واشنگٹن]] ، ریاستہائے متحدہ | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|title=Archived copy|accessdate=2014-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429162702/http://www.usbr.gov/projects/Powerplant.jsp?fac_Name=Grand%20Coulee%20Powerplant|archivedate=29 April 2014}}</ref> |- | 1986 | 1989 | align="left" | گوری ڈیم | 10،235 |[[null|ربط=|حدود]] [[نیکوما وادی]] ، وینزویلا | |- | 1989 | 2007 | align="left" | اتیپو ڈیم | 10،500–14،000 |[[null|ربط=|حدود]][[null|ربط=|حدود]] [[اگوازو آبشار|اِگازو فالس]] ، [[دریائے پارانا]] ، برازیل / پیراگوئے | |- | 2007 | موجودہ | align="left" | [[تین گھاٹی بند|تھری گورجز ڈیم]] | 14،100-222،500 |[[null|ربط=|حدود]] [[تین گورجز]] ، [[یچنگ|ییانگ]] ، [[ہوبئی|صوبہ ہوبی]] ، چین | |} == غیر قابل تجدید بجلی گھر == === کوئلہ === {{See also|Coal|List of coal power stations}} [[فائل:Taichung Thermal Power Plant.JPG|thumb| تائچنگ ، کوئلہ تو‏ں چلنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا بجلی گھر ، {{Nowrap|5,500 [[واٹ]]}} ]] {|class="wikitable" |- ! نمبر!! سٹیشن!! ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! Capacity ([[میگا واٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[Tuoketuo Power Station|Tuoketuo]] || {{flagu|China}} || {{coord|40|11|49|N|111|21|52|E|name=Tuoketuo Power Plant}} || align=center | 6,720 || <ref name="tuo1" /><ref name="tuo2" /> |- | align="center" | 2. ||{{Interlanguage link|Taean Power Station|lt=Taean|ko|태안화력발전소|WD=}} |{{flag|South Korea}} |{{WikidataCoord|Q61808647|display=|name=Taean Power Station}} | align="center" | 6,100 |<ref name=":0" /> |- | align="center" | 3. ||{{Interlanguage link|Dangjin Power Station|lt=Dangjin|ko|당진화력발전소|WD=}} ||{{flag|South Korea}}||{{Coord|37|03|19|N|126|30|35|E|name=Dangjin Power Station}}|| align="center" | 6,040 ||<ref name="dan">{{cite report |title= Reports on Korean power plants construction |url= https://epsis.kpx.or.kr/epsis/ekkn/board/n/list.do?bbs_id=100243&cd_upper=100200&left_pos=100243 |page= 26 |access-date= 2017-06-24}}{{dead link|date=May 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=http://home.kepco.co.kr/kepco/cmmn/fms/FileDown.do?atchFileId=FILE_000000021201222&fileSn=0|title=KEPCO Annal Report 2017|last=|first=|publisher=KEPCO|year=2017|isbn=|location=|pages=}}</ref> |- | align=center | 4. ||[[Taichung Power Plant|Taichung]] || {{flag|Taiwan}} || {{Coord|24|12|46|N|120|28|52|E|name=Taichung Power Plant}} || align=center | 5,500<!-- coal units --> ||<ref name="Taichung Power Plant">{{cite web|title=Taichung Power Plant|url=http://www.power-technology.com/projects/taichung/|publisher=Power Technologies|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829103549/http://www.power-technology.com/projects/taichung/|archive-date=29 August 2009|url-status=live}}{{Unreliable source?|reason=domain on WP:BLACKLIST|date=June 2016}}</ref><ref name="IndustCardsCoalTaiwan">{{cite web | url=http://www.industcards.com/st-coal-taiwan.htm | archive-url=https://archive.today/20130629122031/http://www.industcards.com/st-coal-taiwan.htm | url-status=dead | archive-date=29 June 2013 | title=Coal-Fired Plants in Taiwan | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=28 December 2013 | accessdate=6 July 2014 | df=dmy-all}}</ref> Uses [[bituminous coal]] |- | align=center | 5. ||[[Bełchatów Power Station|Bełchatów]] || {{flag|Poland}} || {{Coord|51|15|59|N|19|19|50|E|name=Bełchatów Power Station}} || align=center | 5,102 ||<ref name=capacity>{{Citation|title=Moc osiągalna w Elektrowni Bełchatów wzrosła do 5 472 MW|url=https://elbelchatow.pgegiek.pl/Aktualnosci/Moc-Elektrowni-Belchatow-wzrosla-do-5-472-MW|accessdate=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074501/https://elbelchatow.pgegiek.pl/Aktualnosci/Moc-Elektrowni-Belchatow-wzrosla-do-5-472-MW|archive-date=6 December 2017|url-status=live}}</ref> Uses [[lignite]] |- | align=center | 6. ||[[Yeongheung Power Station|Yeongheung]] || {{flag|South Korea}} || {{Coord|37|14|17|N|126|26|09|E|name=Yeongheung Power Station}} || align=center | 5,080 || <ref>{{Cite web |url=https://www.kosep.co.kr/kosep/en/km/ca/samchonpo_man.do?menu_id=E142 |title=Kosep – Yeongheung Thermal Power Construction Site Office |access-date=2010-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304101555/https://www.kosep.co.kr/kosep/en/km/ca/samchonpo_man.do?menu_id=E142 |archive-date=2012-03-04 |url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7.|| [[Guodian Beilun Power Station|Guodian Beilun]] || rowspan="4" | {{flagu|China}} || {{Coord|29|56|37|N|121|48|57|E|name=Guodian Beilun Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref>{{Citation|title=Guodian Beilun power plant became the largest plant|url=http://en.sxcoal.com/NewsDetail.aspx?cateID=183&id=22537|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716173255/http://en.sxcoal.com/NewsDetail.aspx?cateID=183&id=22537|archive-date=16 July 2011|url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Waigaoqiao Power Station|Waigaoqiao]] ||{{Coord|31|21|21|N|121|35|54|E|name=Waigaoqiao Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref name="Power stations in China">{{Citation|title=Power stations in China|url=http://www.justice.gov/atr/public/eag/232668.htm|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100530100857/http://www.justice.gov/atr/public/eag/232668.htm|archive-date=30 May 2010|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Guohua Taishan Power Station|Guohua Taishan]] ||{{Coord|21|52|00|N|112|55|22|E|name=Guohua Taishan Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref>[http://www.industcards.com/top-100-pt-2.htm Industcards: The World's Largest Power Plants] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090718063850/http%3A//www.industcards.com/top%2D100%2Dpt%2D2.htm |date=18 July 2009}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Jiaxing Power Station|Jiaxing]] ||{{coord|30|37|46|N|121|8|49|E|name=Jiaxing Power Station}} || align=center | 5,000 ||<ref>[https://archive.today/20130126044617/http://www.industcards.com/st-coal-china-zhejiang.htm Industcards: Coal-Fired Plants in China – Zhejiang]</ref> Uses [[bituminous coal]] |} === فیول آئل === {| class="wikitable" ! رینک ! width="100" | اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | شعیب |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Saudi Arabia}} | {{Coord|20|40|48|N|39|31|24|E}} | align="center" | 5،600 | <ref name="alstom.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.alstom.com/press-centre/2012/5/alstom-completes-shoaiba-iii-power-plant-ahead-of-schedule/|title=Alstom: Alstom completes Shoaiba III power plant ahead of schedule|accessdate=18 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224103859/http://www.alstom.com/press-centre/2012/5/alstom-completes-shoaiba-iii-power-plant-ahead-of-schedule/|archivedate=24 December 2013}}</ref> |- | align="center" | 2 | کاشیما | rowspan="9" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|35|52|47|N|140|41|22|E}} | align="center" | 4،400 <ref name="fp">Fuel oil portion. Of this, 2,400 MW are suspended indefinitely</ref> | |- | align="center" | 3۔ | انیگاسکی | {{Coord|35|29|06|N|140|01|00|E}} | align="center" | 3،600 <ref name="both">all units accepting both fuel oil and natural gas</ref> | |- | align="center" | 4 | یوکوہاما | {{Coord|35|28|36|N|139|40|44|E}} | align="center" | 3،379 | |- | align="center" | 5 | ہیروانو | {{Coord|37|14|18|N|141|01|04|E}} | align="center" | 3،200 | |- | align="center" | 6۔ | یوکوسوکا | {{Coord|35|12|56|N|139|42|59|E}} | align="center" | 2،276 | |- | align="center" | 7۔ | کینن | {{Coord|34|09|07|N|135|11|15|E}} | align="center" | 2،100 | <ref name="jepic">{{حوالہ ویب|url=https://www.jepic.or.jp/en/data/japan_data.pdf|title=JEPIC: Operating and Financial Data|accessdate=24 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615192716/https://www.jepic.or.jp/en/data/japan_data.pdf|archivedate=15 June 2018}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | ہگشی نیگاندا | {{Coord|37|59|58|N|139|14|29|E}} | align="center" | 1،900 | <ref name="toh">{{حوالہ ویب|accessdate=2017-07-24|title=Major Power Stations – Tohoku Electric Power Co., Inc.|url=http://www.tohoku-epco.co.jp/english_f/about/powerstation/|website=www.tohoku-epco.co.jp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170718233745/http://www.tohoku-epco.co.jp/english_f/about/powerstation/|archivedate=18 July 2017}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | اتسوومی | {{Coord|34|59|12|N|136|50|37|E}} | align="center" | 1،900 | <ref name="chub">{{حوالہ ویب|url=http://www.chuden.co.jp/english/corporate/ecor_company/ecom_reference/eref_facilities/index.html|title=CHUBU – Power System Map and Generating Facilities|accessdate=12 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513012007/http://www.chuden.co.jp/english/corporate/ecor_company/ecom_reference/eref_facilities/index.html|archivedate=13 May 2014}}</ref> |- | align="center" | 10۔ | گوبو | {{Coord|33|51|36|N|135|09|11|E}} | align="center" | 1،800 | |- |} === قدرتی گیس === [[فائل:Surgut (060).jpg|کھبے|thumb| سورگٹ 2 ، دنیا دا دوسرا وڈا قدرتی گیس بجلی گھر]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="110" | اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- |- | align="center" | 2 | سورگٹ۔2 |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Russia}} | {{Coord|61|16|46|N|73|30|45|E}} | align="center" | 5،657 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unipro.energy/about/structure/affiliate/surgutskaya/details/|title=Archived copy|accessdate=27 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401121415/http://www.unipro.energy/about/structure/affiliate/surgutskaya/details/|archivedate=1 April 2019}}</ref> | <ref name="Surgut_2">{{حوالہ ویب|url=http://www.eon-russia.ru/en/about/structure/surgutskaya/|title=E.ON: Surgutskaya GRES-2|accessdate=6 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306234706/http://www.eon-russia.ru/en/about/structure/surgutskaya/|archivedate=6 March 2014}}</ref> |- | align="center" | 3۔ | ہگشی نیگاندا | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|37|59|58|N|139|14|29|E}} | align="center" | 5،149 | <ref name="toh"/> |- | align="center" | 4 | فٹسو | {{Coord|35|20|35|N|139|50|02|E}} | align="center" | 5،040 | |- | align="center" | 5 | کاواگو | {{Coord|35|00|25|N|136|41|20|E}} | align="center" | 4،802 | |- | align="center" | 6۔ | برلوس پاور اسٹیشن ^{( [[:de:Kraftwerk Burullus|''جرمن'']] )} |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Egypt}} | {{Coord|31|31|46|N|30|48|32|E}} | align="center" | 4،800 | <ref>https://www.power-technology.com/projects/el-burullus-power-plant/</ref> |- | align="center" | 7۔ | تتن |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Taiwan}} | {{Coord|25|01|34|N|121|02|50|E}} | align="center" | 4،384 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.gasstrategies.com/publications/gas-matters-today/70262|title=Archived copy|accessdate=12 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013194406/http://www.gasstrategies.com/publications/gas-matters-today/70262|archivedate=13 October 2013}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | چیبہ | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|35|33|57|N|140|06|20|E}} | align="center" | 4،380 | |- | align="center" | 9۔ | ہیمجی | {{Coord|34|46|24|N|134|41|38|E}} | align="center" | 4،086 | <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2017-07-24|title=Japan combined cycle power plant pushes the boundaries of turbine technology|url=http://www.powerengineeringint.com/articles/print/volume-23/issue-4/features/case-study-kansai-himeji-2/pushing-the-boundaries-of-turbine-technology.html|website=www.powerengineeringint.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605042305/https://www.powerengineeringint.com/articles/print/volume-23/issue-4/features/case-study-kansai-himeji-2/pushing-the-boundaries-of-turbine-technology.html|archivedate=5 June 2019}}</ref><ref name="jepic"/> |- | align="center" | 10۔ | چیندا | {{Coord|34|59|12|N|136|50|37|E}} | align="center" | 3،966 | <ref name="chub"/> |- |} === جوہری === {{See also|Nuclear power|List of nuclear power stations}} [[فائل:Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant 14-Aug-2019.jpg|کھبے|thumb| کاشی وازاکی-کریوا ، جوہری توانائی دا سب تو‏ں وڈا اسٹیشن (2011 تو‏ں معطل)]] {|class="wikitable" |- ! نمبر!! اسٹیشن!! ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! صلاحیت([[میگاواٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|Kashiwazaki-Kariwa]] || {{flagu|Japan}} || {{Coord|37|25|45|N|138|35|43|E|name=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant}} || align=center | 7,965 <small>(out of service since 2011)</small> ||<ref name="KashiwazakiPowertechnology" /><ref name="KashiwazakiTEPCO" /><ref name="NuclearReactorsJP" /> |- | align="center" | 2. || [[Kori Nuclear Power Plant|Kori]]||{{Flag|South Korea}}||{{Coord|35|19|40|N|129|18|03|E|name=Kori Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 7,489 ||<ref>{{Cite web |url=http://www.world-nuclear-news.org/NN-First-Korean-APR-1400-enters-commercial-operation-2012164.html |title=Archived copy |access-date=23 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824051337/http://www.world-nuclear-news.org/NN-First-Korean-APR-1400-enters-commercial-operation-2012164.html |archive-date=24 August 2017 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 3. || [[Bruce Nuclear Generating Station|Bruce]]||{{flagu|Canada}}||{{Coord|44|19|31|N|81|35|58|W|name=Bruce Nuclear Generating Station}}|| align="center" | 6,430||<ref name="BrucePowertechnology">{{cite web|title=Bruce Nuclear Generating Station|url=https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|publisher=Power Technologies|accessdate=30 November 2019|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111234849/https://www.brucepower.com/bruce-power-increases-output-though-innovation-and-efficiency/|dead-url=yes}}</ref> |- | align="center" |4.||[[Yangjiang Nuclear Power Plant|Yangjiang]]||{{Flag|China}}||{{Coord|21|42|35|N|112|15|38|E|name=Yangjiang Nuclear Power Station}}|| align="center" | 6,000 ||<ref name="NuclearReactorsCN" /> |- | align="center" | 5. || [[Hanul Nuclear Power Plant|Hanul]]|| rowspan="2" |{{Flag|South Korea}}||{{Coord|37|05|34|N|129|23|01|E|name=Uljin Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,928 ||<ref name="NuclearReactorsKR" /> |- | align="center" | 6. || [[Hanbit Nuclear Power Plant|Hanbit]]||{{Coord|35|24|54|N|126|25|26|E|name=Hanbit Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,875 ||<ref name="NuclearReactorsKR" /> |- | align="center" | 7. || [[Zaporizhia Nuclear Power Plant|Zaporizhia]]||{{Flag|Ukraine}}||{{Coord|47|30|44|N|34|35|09|E|name=Zaporizhia Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,700 ||<ref name="NuclearReactorsUA">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Ukraine|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=UA|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331191137/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=UA|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ZaporizhzhiaIndustcards">{{Citation|title=Nuclear Power Plants in Lithuania & Ukrainea|url=http://www.industcards.com/nuclear-lt-ua.htm|archive-url=https://archive.today/20121209092440/http://www.industcards.com/nuclear-lt-ua.htm|url-status=dead|archive-date=9 December 2012|accessdate=31 August 2010}}</ref> |- | align="center" | 8. || [[Gravelines Nuclear Power Plant|Gravelines]]|| rowspan="3" |{{Flag|France}}||{{coord|51|00|55|N|02|08|10|E|name=Gravelines Nuclear Power Station}}|| align="center" | 5,460 ||<ref name="NuclearReactorsFR">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in France|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=FR|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329082322/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=FR|archive-date=29 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 9. || [[Paluel Nuclear Power Plant|Paluel]]||{{Coord|49|51|29|N|00|38|08|E|name=Paluel Nuclear Power Plant}}|| align="center" | 5,320 ||<ref name="NuclearReactorsFR" /> |- | align="center" | 10. || [[Cattenom Nuclear Power Plant|Cattenom]]||{{Coord|49|24|57|N|06|13|05|E|name=Cattenom Nuclear Power Station}}|| align="center" | 5,200 ||<ref name="NuclearReactorsFR" /> |} === آئل شیل === [[فائل:Эстонская ЭС.jpg|کھبے|thumb| ایسیٹی پاور اسٹیشن ، دنیا دا سب تو‏ں وڈا آئل شیل فائر پاور اسٹیشن]] {| class="wikitable" ! رینک ! اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | ایست | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Estonia}} | {{Coord|59|16|10|N|27|54|08|E}} | align="center" | 1،615 | |- | align="center" | 2 | بلدی | {{Coord|59|21|12|N|28|07|22|E}} | align="center" | 765 | |- | align="center" | 3۔ | اوور | | align="center" | 300 | |- | align="center" | 4 | ہوڈیان |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | | align="center" | 100 | |- | align="center" | 5 | کوٹلہ جروے |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Estonia}} | | align="center" | 39 | |- | align="center" | 6۔ | میشور روٹیم (برخاست) |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Israel}} | {{Coord|31|03|19|N|35|11|04|E}} | align="center" | 13 | |- | align="center" | 7۔ | ڈاٹٹرن ہاؤسین روہربچ زیمنٹ فیکٹری |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Germany}} | | align="center" | 9.9 | <ref>{{حوالہ ویب|title=Global oil shale issues and perspectives|url=http://www.kirj.ee/public/oilshale/9_brendow_1_03.pdf|accessdate=1 December 2010|last=Dr. K. Brendow|last2=World Energy Council|page=7|date=November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101207015213/http://kirj.ee/public/oilshale/9_brendow_1_03.pdf|archivedate=7 December 2010}}</ref> |} === پیٹ(دلدلی کوئلہ) === [[فائل:Shatura steam power plant (2010).jpg|کھبے|thumb| شتورا ، {{Nowrap|1,500 [[واٹ|MW]]}} اُتے پیٹ تو‏ں چلنے والا سب تو‏ں وڈا بجلی گھر ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="100" | اسٹیشن ! width="100" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | شتورا | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Russia}} | {{Coord|55|35|00|N|39|33|40|E}} | align="center" | 1،500 | <ref group="note" name="Shatura">Natural gas primary fuel (78,0 %), peat secondary (11,5 %)</ref> |- | align="center" | 2 | کیروف | {{Coord|58|37|16|N|49|35|47|E}} | align="center" | 300 | |- | align="center" | 3۔ | Keljonlahti | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | {{Coord|62|11|33|N|25|44|14|E}} | align="center" | 209 | |- | align="center" | 4 | ٹاپ پیلا | {{Coord|65|02|15|N|25|26|07|E}} | align="center" | 190 | |- | align="center" | 5 | [[Haapavesi Power Station|ہاپوسی]] | {{Coord|64|07|19|N|25|24|47|E|name=Haapavesi Power Station}} | align="center" | 154 | <ref>{{Citation|title=Yhtiölle osuus Haapaveden voimalaitoksen sähköstä|url=http://www.issoy.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=54|accessdate=10 September 2010|language=fi|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720184105/http://www.issoy.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=54|archive-date=20 July 2011|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 6۔ | ویسٹ آفیلی | rowspan="3" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Ireland}} | {{Coord|53|16|22|N|08|02|20|W}} | align="center" | 150 | <ref name="CFBinESB">{{حوالہ ویب|url=http://www.fwc.com/getmedia/fccdff3b-c2e7-4e22-ad64-6635be874c3d/TP_CFB_12_12.pdf.aspx?ext=.pdf|title=CFB TECHNOLOGY IN ESB PEAT BURNING POWER STATIONS|publisher=Foster Wheeler|accessdate=4 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504060018/http://www.fwc.com/getmedia/fccdff3b-c2e7-4e22-ad64-6635be874c3d/TP_CFB_12_12.pdf.aspx?ext=.pdf|archivedate=4 May 2014}}</ref> |- | align="center" | 7۔ | ایڈنٹری | {{Coord|53|17|27|N|07|05|13|W}} | align="center" | 120 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.edenderrypower.ie/inside.asp?id=5|title=Plant Descriptions and Operations|publisher=Edenderry Power|accessdate=4 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120216071754/http://www.edenderrypower.ie/inside.asp?id=5|archivedate=16 February 2012}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | لو لو | {{Coord|53|40|28|N|07|59|02|E}} | align="center" | 100 | |- | align="center" | 9۔ | Väo |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Estonia}} | {{Coord|59|26|14|N|24|54|23|E}} | align="center" | 25 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://elektrijaam.ee/ettevottest|title=Tallinn Power Plant|accessdate=4 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504060323/http://elektrijaam.ee/ettevottest|archivedate=4 May 2014}}</ref> |- |} <references group="note" /> == قابل تجدید بجلی گھر == === بایوماس === {| class="wikitable" ! رینک ! اسٹیشن ! ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|جغرافیائی کوآرڈینیٹ سسٹم]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | ڈریکس (یونٹ 1–4) |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|UK}} | | align="center" | 2،595 | گولی دا ایندھن | |- | align="center" | 2 | الہولمینس کرافٹ |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | {{Coord|63|42|07|N|22|42|35|E}} | align="center" | 265 | جنگل د‏‏ی باقیات | |- | align="center" | 3۔ | مااسلاکٹی 3 |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Netherlands}} | {{Coord|51|54|45|N|4|1|16|E}} | align="center" | 220 | بایڈماس | <ref group="note">installed capacity is 1100 MW with cofiring 80% coal and 20% biomass</ref> |- | align="center" | 4 | Połaniec |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Poland}} | {{Coord|50|26|14|N|21|20|14|E}} | align="center" | 205 | لکڑی دے ٹکڑے | |- | align="center" | 5 | اٹیکن جنریٹنگ اسٹیشن |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Canada}} | {{Coord|48|50|17|N|91|34|15|W}} | align="center" | 205 | بایڈماس | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ediweekly.com/largest-biomass-power-plant-na-set-open-atikokan/|title=Archived copy|accessdate=22 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140928220047/http://www.ediweekly.com/largest-biomass-power-plant-na-set-open-atikokan/|archivedate=28 September 2014}}</ref> |- | align="center" | 6۔ | روڈین ہاؤز |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Belgium}} | {{Coord|51|8|4.88|N|3|46|35.94|E}} | align="center" | 180 | لکڑی گولی | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eurobserv-er.org/pdf/biomasse_2011.pdf|title=EUObserver: Solid Biomass Barometer 2011|accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120131053803/http://www.eurobserv-er.org/pdf/biomasse_2011.pdf|archivedate=31 January 2012}}</ref> |- | align="center" | 7۔ | کیمیجوروی II |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | | align="center" | 160 | آر ڈی ایف | <ref name="Top10">{{حوالہ ویب|url=https://elperiodicodelaenergia.com/las-10-mayores-plantas-de-biomasa-del-mundo/|title=Top10 Form: Spanish|accessdate=29 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180830005022/https://elperiodicodelaenergia.com/las-10-mayores-plantas-de-biomasa-del-mundo/|archivedate=30 August 2018}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | ایشڈون پیپر مل |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | | align="center" | 157 | کالی شراب | <ref name="eia">{{حوالہ ویب|url=http://www.eia.gov/electricity/data/eia860/index.html|title=EIA Form: EIA-860 detailed data|accessdate=22 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131017080141/http://www.eia.gov/electricity/data/eia860/index.html|archivedate=17 October 2013}}</ref> |- | align="center" | 9۔ | وسائپ پاور | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Finland}} | | align="center" | 150 | کالی شراب | |- | align="center" | 10۔ | [[وآسا|واسا]] | | align="center" | 140 | بایڈماس | |} <references group="note" /> === جیوتھرمل === {{See also|Geothermal power|List of geothermal power stations}} [[فائل:HellisheidiPowerStation01.jpg|کھبے|thumb| Hellisheiði پاور اسٹیشن ، {{Nowrap|303 [[واٹ]]}} اٹھواں سب تو‏ں وڈا جیوتھرمل پاور اسٹیشن اے ]] {|class="wikitable" |- ! Rank !! width=145 | سٹیشن!! width=125 | ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! کیپیسٹی([[میگا واٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[The Geysers]] || {{flagu|United States}} || {{Coord|38|47|26|N|122|45|21|W|name=The Geysers}} || align=center | 1,517 ||<ref name="GC">{{cite web | url=http://www.geothermal.org/PDFs/Articles/California.pdf | title=Geothermal California | publisher=Geothermal Resources Council | work=GRC Bulletin | date=September 2002 | accessdate=18 May 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513044712/http://www.geothermal.org/PDFs/Articles/California.pdf | archivedate=13 May 2014 | df=dmy-all}}</ref> |- | align=center | 2. || [[Cerro Prieto Geothermal Power Station|Cerro Prieto]] || {{flag|Mexico}} || {{Coord|32|23|57|N|115|14|19|W|name=Cerro Prieto Geothermal Power Station}} || align=center | 820 ||<ref>{{cite web | url=http://iea-gia.org/wp-content/uploads/2013/10/2012-Mexico-Country-Report-IEA-GIA-iwth-cover-Photo-16Oct13-pdf.pdf | title=Mexico Country Report 2012 | publisher=IEA Geothermal Implementing Agreement | accessdate=23 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140518085856/http://iea-gia.org/wp-content/uploads/2013/10/2012-Mexico-Country-Report-IEA-GIA-iwth-cover-Photo-16Oct13-pdf.pdf | archive-date=18 May 2014 | url-status=dead}}</ref><ref name=cpa>{{Citation|title=Powerhouses of Cerro Prieto|url=http://www.blueroadrunner.com/cerroprieto.htm|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100419034533/http://www.blueroadrunner.com/cerroprieto.htm|archive-date=2010-04-19|url-status=dead}}</ref><ref name=cpb>{{Citation|title=Cerro Prieto Geothermal Power Station|url=http://www.bnamericas.com/news/electricpower/Cerro_Prieto_IV_Starts_Geothermal_Operations|accessdate=20 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224100141/http://www.bnamericas.com/news/electricpower/Cerro_Prieto_IV_Starts_Geothermal_Operations|archive-date=24 December 2013|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 3. || [[Larderello]] || {{flagu|Italy}} || {{coord|43|13|56|N|10|53|07|E|name=Larderello}} || align=center | 769 ||<ref>{{cite web | url=http://www.enelgreenpower.com/en-GB/plants/renewable_energy/geothermal/ | title=Geothermal Review | publisher=ENEL | accessdate=15 September 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923093713/http://www.enelgreenpower.com/en-GB/plants/renewable_energy/geothermal/ | archivedate=23 September 2015 | df=dmy-all}}</ref> |- | align=center | 4. || [[Hell's Gate National Park#Olkaria Geothermal Power Station|Olkaria]] || {{flag|Kenya}} || {{coord|0|53|14|S|36|18|25|E|name=Olkaria Geothermal Power Station}} || align=center | 727 || <ref>{{Cite web |url=http://www.businessdailyafrica.com/US-firm-injects-29MW-geothermal-power-into-grid/-/539546/3067644/-/90fl3tz/-/index.html |title=Archived copy |access-date=18 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131190356/http://www.businessdailyafrica.com/US-firm-injects-29MW-geothermal-power-into-grid/-/539546/3067644/-/90fl3tz/-/index.html |archive-date=31 January 2017 |url-status=live}}</ref> |- | align=center | 5. || [[Imperial Valley Geothermal Project|Imperial Valley]] || {{flag|United States}} || {{coord|33|09|48|N|115|37|00|W|name=Imperial Valley Geothermal Project}} || align=center | 403.4 || <ref name=Geo>{{Cite web|url=https://geothermal.org/PDFs/Articles/17JulyAug.pdf|title=The Shrinking Salton Sea and its Impact on Geothermal Development|last=|first=|date=2017|website=geothermal.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206113628/https://geothermal.org/PDFs/Articles/17JulyAug.pdf|archive-date=6 February 2020|access-date=6 February 2020}}</ref> |- | align=center | 6. || [[Sarulla Geothermal Power Plant|Sarulla]] || {{flag|Indonesia}} || {{coord|1|53|14|N|99|01|24|E|name=Sarulla}} || align=center | 330 || <ref>{{Cite web|url=https://www.power-technology.com/projects/sarullgeothermalpowe/|title=The Sarulla Geothermal Power Project, Indonesia|website=Power Technology {{!}} Energy News and Market Analysis|language=en-GB|access-date=2020-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nsenergybusiness.com/projects/sarulla-geothermal-power-plant/|title=Sarulla: One of the world's biggest geothermal power plants|language=en-US|access-date=2020-02-08}}</ref> |- | align=center | 6. || [[Tiwi Geothermal Complex|Tiwi]] || {{flag|Philippines}} || {{coord|13|27|34|N|123|38|21|E|name=Tiwi Geothermal Complex}} || align=center | 330 || <ref name="tiwi">{{Cite web |url=http://www.jica.go.jp/english/operations/evaluation/oda_loan/post/2009/pdf/philippines04.pdf |title=Tiwi Geothermal Power Plant Complex Rehabilitation Project |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308022544/http://www.jica.go.jp/english/operations/evaluation/oda_loan/post/2009/pdf/philippines04.pdf |archive-date=8 March 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thinkgeoenergy.com/40th-anniversary-of-geothermal-power-generation-at-tiwi-philippines/|title=40th Anniversary of geothermal power generation at Tiwi, Philippines|website=Think GeoEnergy – Geothermal Energy News|language=en-US|access-date=2020-02-08}}</ref> |- | align=center | 8. || [[Hellisheiði Power Station|Hellisheiði]] || {{flag|Iceland}} || {{Coord|64|02|14|N|21|24|03|W|name=Hellisheidi Power Station}} || align=center | 303 || |- | align=center | 9. || [[Coso Volcanic Field|Coso]] || {{flag|United States}} || {{coord|36|01|00|N|117|47|51|W|name=Coso Geothermal Power Project}} || align=center | 270 || <ref>{{Cite web|url=http://cosoenergy.com/who-we-are/|title=Project Information|last=cosogeo|website=Coso Operating Company|language=en-US|access-date=2020-02-04}}</ref> |- | align=center | 10. || Darajat || {{flag|Indonesia}} || {{Coord|7|13|05|S|107|43|38|E|name=Darajat Geothermal Power Station}} || align=center | 255 || |- |} === پن بجلی === ==== روايتی ==== {{See also|List of largest hydroelectric power stations|List of conventional hydroelectric power stations}} {|class="wikitable" |- ! نمبر!! سٹیشن!! width=125 | ملک!! [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] !! Capacity ([[میگا واٹ|MW]]) !! {{Tooltip|Ref|حوالے}} |- | align=center | 1. || [[تین گھاٹی بند]] || {{flagu|China}} || {{Coord|30|49|15|N|111|00|08|E|name=Three Gorges Dam}} || align=center | 22,500 ||<ref name="CTGPC" /> |- | align=center | 2. || [[Itaipu Dam|Itaipu]] || {{flag|Brazil}}<br />{{flag|Paraguay}} || {{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} || align=center | 14,000 ||<ref name="IndustcardsBrazilParana" /><ref name="ItaipuPowertechnology" /> |- | align=center | 3. || [[Xiluodu Dam|Xiluodu]] || {{Flag|China}} ||{{Coord|28|15|52|N|103|38|47|E|name=Xiluodu Dam}} || align=center | 13,860 ||<ref>{{cite news | url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm | title=China's second-largest hydropower station in full operation | date=1 July 2014 | agency=Xinhua | accessdate=21 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140707154321/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm | archive-date=7 July 2014 | url-status=live | archivedate=7 July 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707154321/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-07/02/c_133453148.htm}}</ref> |- | align="center" | 4. |[[Belo Monte Dam|Belo Monte]] |{{flag|Brazil}} |{{Coord|03|07|27|S|51|42|01|W|name=Belo Monte Dam}} | align="center" | 11,233 |<ref name="cron" /> |- | align="center" | 5. ||[[Guri Dam|Guri]]||{{flag|Venezuela}}||{{Coord|07|45|59|N|62|59|57|W|name=Guri Dam}}|| align="center" | 10,233 ||<ref name="GuriPowertechnology" /> |- | align=center | 6. ||[[Tucuruí Dam|Tucuruí]] || {{flag|Brazil}} || {{Coord|03|49|53|S|49|38|36|W|name=Tucuruí Dam}} || align=center | 8,370 || |- | align=center | 7. || [[Grand Coulee Dam|Grand Coulee]] || {{flagu|United States}} || {{Coord|47|57|23|N|118|58|56|W|name=Grand Coulee Dam}} || align=center | 6,809 ||<ref name="CouleePowertechnoogy" /> |- | align=center | 8. || [[Xiangjiaba Dam|Xiangjiaba]] || rowspan="2" | {{flagu|China}} ||{{Coord|28|38|57|N|104|22|14|E|name=Xiangjiaba Dam}} || align=center | 6,448 ||<ref name="xi1" /><ref name="xi2" /> |- | align=center | 9. || [[Longtan Dam|Longtan]] ||{{Coord|25|01|38|N|107|02|51|E|name=Longtan Dam}} || align=center | 6,426 ||<ref>[http://www.industcards.com/hydro-china-guangxi-guizhou.htmHydroelectric Power Plants in Guangxi & Guizhou, China]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> |- | align=center | 10. || [[Sayano-Shushenskaya Dam|Sayano-Shushenskaya]] || {{flagu|Russia}} ||{{Coord|52|49|31|N|91|22|15|E|name=Sayano-Shushenskaya Dam}} || align=center | 6,400 || |- |} ==== پمپڈ اسٹوریج ==== [[فائل:Tataragi Dam01n4272.jpg|کھبے|thumb| اوکاٹاٹاراگی دا بالائی ذخیرہ پمپڈ اسٹوریج پاور اسٹیشن {{Nowrap|1,932 [[واٹ|MW]]}} ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="145" | اسٹیشن ! width="125" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | باتھ کاؤنٹی |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|38|12|32|N|79|48|00|W}} | align="center" | 3،003 | |- | align="center" | 2 | ھوئیزہو | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | {{Coord|23|16|07|N|114|18|50|E}} | align="center" | 2،448 | <ref>{{حوالہ ویب|title=Construction of Huizhou Pumped Storage Power Station finished in Guangdong|url=http://www.whatsonshenzhen.com/news-391-construction-of-huizhou-pumped-storage-power-station-finished-in-guangdong.html|publisher=Shenzen|accessdate=6 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704044556/http://www.whatsonshenzhen.com/news-391-construction-of-huizhou-pumped-storage-power-station-finished-in-guangdong.html|archivedate=4 July 2011}}</ref> |- | align="center" | 3۔ | گوانگ ڈونگ | {{Coord|23|45|52|N|113|57|12|E}} | align="center" | 2،400 | |- | align="center" | 5 | لڈنگٹن |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|43|53|37|N|86|26|43|W}} | align="center" | 2،172 | |- | align="center" | 4 | اوکوٹاٹراگی |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Japan}} | {{Coord|35|14|13|N|134|49|55|E}} | align="center" | 1،932 | |} ==== دریا دا بہاؤ ==== [[فائل:Chief Joseph Dam.jpg|کھبے|thumb| چیف جوزف ، {{Nowrap|2,620 [[واٹ|MW]]}} اُتے دریائی بہاؤ ہائیڈرو الیکٹرک پاور اسٹیشن دا تیسرا سب تو‏ں وڈا رن ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="145" | اسٹیشن ! width="125" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | جیراؤ | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Brazil}} | {{Coord|9|15|0|S|64|24|0|W}} | align="center" | 3،750 | <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2018-07-15|title=Energia Sustentável do Brasil|url=https://www.esbr.com.br/a-usina|website=www.esbr.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715181315/https://www.esbr.com.br/a-usina|archivedate=15 July 2018}}</ref> |- | align="center" | 2 | سانٹو انتونیو | {{Coord|8|48|6|S|63|57|3|W}} | align="center" | 3،568 | <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2018-07-15|title=Usina Em Números|url=http://www.santoantonioenergia.com.br/empresa/usina-em-numeros/|website=www.santoantonioenergia.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715024458/http://www.santoantonioenergia.com.br/empresa/usina-em-numeros/|archivedate=15 July 2018}}</ref> |- | align="center" | 3۔ | چیف جوزف | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|47|59|43|N|119|38|00|W}} | align="center" | 2،620 | |- | align="center" | 4 | یوم جان | {{Coord|45|52|49|N|120|41|40|W}} | align="center" | 2،160 | <ref name="colriv">{{حوالہ ویب|title=The Columbia River System Inside Story|url=http://www.bpa.gov/power/pg/columbia_river_inside_story.pdf|publisher=BPA.gov|accessdate=17 July 2010|pages=14–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527170919/http://www.bpa.gov/power/pg/columbia_river_inside_story.pdf|archivedate=27 May 2010}}</ref> |- | align="center" | 5 | Beauharnois |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Canada}} | {{Coord|45|18|50|N|73|54|32|W}} | align="center" | 1،903 | |- |} ==== جوار(ٹائیڈ) ==== [[فائل:Rance tidal power plant.JPG|کھبے|thumb| رانس ، {{Nowrap|240 [[واٹ|MW]]}} وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا سمندری پاور اسٹیشن {{Nowrap|240 [[واٹ|MW]]}} ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="145" | اسٹیشن ! width="125" | ملک ! [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | سیہويا جھیل |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|South Korea}} | {{Coord|37|18|47|N|126|36|46|E}} | align="center" | 254 | |- | align="center" | 2 | کرایہ |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|France}} | {{Coord|48|37|05|N|02|01|24|W}} | align="center" | 240 | |- | align="center" | 3۔ | ایناپولس رائل |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Canada}} | {{Coord|44|45|07|N|65|30|40|W}} | align="center" | 20 | |- | align="center" | 4 | جیانگیا |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | {{Coord|28|20|34|N|121|14|25|E}} | align="center" | 3.9 | |- | align="center" | 5 | کسلایا گوبا |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Russia}} | {{Coord|69|22|37|N|33|04|34|E}} | align="center" | 1.7 | |- |} === شمسی توانائی === ==== فلیٹ پینل فوٹو وولٹک ==== {{See also|PV system|List of photovoltaic power stations}} [[فائل:Solar Panels at Topaz Solar 1 (8159002527) (2).jpg|کھبے|thumb| سب تو‏ں وڈے پی وی بجلی گھراں وچو‏ں اک ، پخراج شمسی توانائی پلانٹ وچ شمسی پینل]] {|class="wikitable" |- ! نمبر ! width=190 | اسٹیشن ! width=120 | ملک ! width=180 | [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] ! صلاحیت([[میگاواٹ]]) ! width=60 | {{Tooltip|حوالے|حوالے}} |- | align="center" | 1. ||[[Bhadla Solar Park]] ||{{flagu|India}} ||[https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=List_of_photovoltaic_power_stations&params=27_32_22.81_N_71_54_54.91_E_&title=Bhadla+Solar+Park 27°32′22.81″N71°54′54.91″E] || align="center" | {{nts|2245}} ||<ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/countrys-biggest-solar-park-at-the-heart-of-indias-clean-energy-push-1696271|title=Country's Biggest Solar Park In Rajasthan, At The Heart Of India's Clean Energy Push|work=NDTV.com|access-date=2018-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212201830/https://www.ndtv.com/india-news/countrys-biggest-solar-park-at-the-heart-of-indias-clean-energy-push-1696271|archive-date=12 February 2018|url-status=live}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/solar-plants-of-620-mw-get-operational-at-bhadla-park/articleshow/66035558.cms Solar plants of 620 MW get operational at Bhadla park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103075308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/solar-plants-of-620-mw-get-operational-at-bhadla-park/articleshow/66035558.cms |date=3 November 2018}}, ''The Times of India'', October 2, 2018</ref> |- | align=center | 2. ||[[Pavagada Solar Park]] ||{{flagu|India}} ||[https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=List_of_photovoltaic_power_stations&params=14_05_49_N_77_16_13_E_&title=Pavagada+Solar+Park 14°05′49″N77°16′13″E] || align="center" | {{nts|2050}} ||<ref>{{Cite news|url=https://mercomindia.com/600mw-grid-sychronized-pavagada/|title=600 MW of Solar Projects Synchronized to the Grid at Karnataka's Pavagada Park – Mercom India|date=2018-02-15|work=Mercom India|access-date=2018-04-15|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527214016/https://mercomindia.com/600mw-grid-sychronized-pavagada/|archive-date=27 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>https://mercomindia.com/karnatakas-pavagada-solar-operational/</ref> |- | align="center" | 3. || [[Benban Solar Park]] ||{{EGY}} ||{{small|{{coord|24|27|21.6|N|32|44|20.4|E|name=Benban Solar Park}}}} || align="center" | {{nts|1650}} ||<ref>{{Cite web|url=https://www.ebrd.com/news/video/benban-africas-largest-solar-park-completed.html|title=Benban, Africa's largest solar park, completed|website=www.ebrd.com|language=en|access-date=2019-11-29}}</ref> |- | align=center | 4. || [[Tengger Desert Solar Park]] || {{flagu|China}} ||{{small|{{coord|37|33|00|N|105|03|14|E|name=Tengger Desert Solar Park}}}} || align="center" | {{nts|1547}} || <ref>{{Cite web|url=https://electrek.co/2018/01/29/10-really-cool-solar-power-installations/|title=10 really cool Solar Power installations in (and above) the world|access-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129210215/https://electrek.co/2018/01/29/10-really-cool-solar-power-installations/|archive-date=29 January 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.escn.com.cn/news/show-310093.html|title=宁夏在腾格里沙漠南缘建成全国最大沙漠光伏集成区 – 今日热点 – 中国储能网|website=www.escn.com.cn|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503041513/http://www.escn.com.cn/news/show-310093.html|archive-date=3 May 2018|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 5. || [[Noor Abu Dhabi]] || {{UAE}}||{{small|{{coord|24|24|11|N|55|16|07|E|name=Noor Abu Dhabi}}}} || align="center" | {{nts|1,177}} ||<ref>{{cite web |url=https://www.thenational.ae/uae/environment/noor-abu-dhabi-solar-plant-begins-commercial-operation-1.880723 |title=Noor Abu Dhabi solar plant begins commercial operation |accessdate=30 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630004449/https://www.thenational.ae/uae/environment/noor-abu-dhabi-solar-plant-begins-commercial-operation-1.880723 |archive-date=30 June 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/johnparnell/2019/06/29/worlds-largest-solar-power-plant-switched-on/#6d6f1d13161a3 |title=World's Largest Solar Power Plant Switched On |accessdate=30 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630004443/https://www.forbes.com/sites/johnparnell/2019/06/29/worlds-largest-solar-power-plant-switched-on/#6d6f1d13161a3 |archive-date=30 June 2019 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 6. | [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park]] | {{UAE}} | {{WikidataCoord|Q30588403|display=|name=Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park}} | align="center" |{{nts|1013}} | <ref>[https://www.thenational.ae/business/mohammed-bin-rashid-al-maktoum-solar-park-second-phase-now-operational-1.49690 Mohammed bin Rashid Al Maktoum solar park second phase now operational] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024152638/https://www.thenational.ae/business/mohammed-bin-rashid-al-maktoum-solar-park-second-phase-now-operational-1.49690 |date=2017-10-24}}, ''The National'' (AE), LeAnne Graves, March 20, 2017</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.greenbuildingafrica.co.za/lowest-bid-for-dubais-900-mw-solar-pv-tender-sees-is-us-0-0169-kwh/|title=DEWA's 900 MW Tender Attracts Lowest Bid Of $0.0169/kWh|access-date=12 October 2019|accessdate=2 October 2020|archivedate=20 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520195040/https://www.greenbuildingafrica.co.za/lowest-bid-for-dubais-900-mw-solar-pv-tender-sees-is-us-0-0169-kwh/}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=DEWA signs Power Purchase Agreement for 900MW 5th phase of the Mohammed bin Rashid Al Maktoum Solar Park|url=https://www.dewa.gov.ae/en/about-us/media-publications/latest-news/2020/04/dewa-signs-power-purchase-agreement-for-900mw|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-17|website=www.dewa.gov.ae|publisher=Dubai Electricity & Water Authority (DEWA)|language=en}}</ref> |- | align=center | 7. ||[[Datong Solar Power Top Runner Base]] ||{{flagu|China}} ||{{small|{{coord|40|04|25|N|113|08|12|E|name=Datong Solar Power Top Runner Project}}}}, {{small|{{coord|40|00|19|N|112|57|20|E|name=Datong Solar Power Top Runner Project}}}} || align="center" |{{nts|1000}} || <ref>{{Cite web|url=http://solar.ofweek.com/2017-02/ART-260009-8120-30106500.html|title=大同光伏领跑者验收：月均发电量超过1亿度 – OFweek太阳能光伏网|website=solar.ofweek.com|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618175439/http://solar.ofweek.com/2017-02/ART-260009-8120-30106500.html|archive-date=18 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.escn.com.cn/news/show-400779.html|title=看山西大同示范基地如何领跑全国光伏行业 – 光伏电站 – 中国储能网|website=www.escn.com.cn|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302111654/http://www.escn.com.cn/news/show-400779.html|archive-date=2 March 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pv.energytrend.com/research/China_Top_Runner_Program_Improves_Mono_si_Products_Market_Share_to_25_percent.html|title=China's Top Runner Program Improves Mono-si Products' Market Share to 25%_EnergyTrend PV|website=pv.energytrend.com|language=english|access-date=2017-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302164819/https://pv.energytrend.com/research/China_Top_Runner_Program_Improves_Mono_si_Products_Market_Share_to_25_percent.html|archive-date=2 March 2018|url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7. ||[[Kurnool Ultra Mega Solar Park]] || {{flagu|India}} || {{coord|15|40|53.48|N|78|17|1.49|E|name=Kurnool Ultra Mega Solar Park}} || align=center | {{nts|1000}} ||<ref>{{cite web|last1=Kumar|first1=V Rishi|title=AP makes rapid strides: 1 GW ultra mega solar park nearing completion in Kurnool|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/worlds-largest-single-location-1-gw-ultra-mega-solar-park-in-ap-to-be-fully-operational-by-next-month/article9670458.ece|website=The Hindu Business Line|accessdate=11 May 2017|language=en|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429112511/http://www.thehindubusinessline.com/news/national/worlds-largest-single-location-1-gw-ultra-mega-solar-park-in-ap-to-be-fully-operational-by-next-month/article9670458.ece|archive-date=29 April 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 8. || [[NP Kunta Ultra Mega Solar Power Project|NP Kunta]] || {{IND}} || {{coord|14|01|N|78|26|E|name=NP Kunta Ultra Mega Solar Power Project}} || align="center" | {{nts|900}} || <ref>{{Cite news|url=https://srldc.org/var/ftp/reports/psp/2020/Apr20/20-04-2020-psp.pdf|title=Daily operation report of Southern Region|access-date=21 April 2020|accessdate=2 October 2020|archivedate=9 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709214424/https://srldc.org/var/ftp/reports/psp/2020/Apr20/20-04-2020-psp.pdf}}</ref><ref>[http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/ntpc-commissioned-50-mw-of-np-kunta-ultra-mega-solar-power-project-stage-i-in-anantapuramu-116080100328_1.html NTPC commissioned 50 MW of NP Kunta Ultra Mega Solar Power Project Stage-I in Anantapuramu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304200105/http://www.indiainfoline.com/article/news-top-story/ntpc-commissioned-50-mw-of-np-kunta-ultra-mega-solar-power-project-stage-i-in-anantapuramu-116080100328_1.html |date=2017-03-04}}, India Infoline News Service, August 01, 2016</ref><ref>{{Cite news|url=https://mercomindia.com/solar-projects-127-commissioning-may/|title=Solar Projects Totaling 127 MW Commissioned This Week|access-date=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524081718/https://mercomindia.com/solar-projects-127-commissioning-may/|archive-date=24 May 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/tata-power-commissions-100-mw-solar-power-capacity-in-ap-118070200548_1.html|title=Tata Power commissions 100 MW solar power capacity in AP|access-date=3 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702114519/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/tata-power-commissions-100-mw-solar-power-capacity-in-ap-118070200548_1.html|archive-date=2 July 2018|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 10. ||[[Longyangxia Dam]] Solar Park ||{{flagu|China}}||{{coord|36|07|20|N|100|55|06|E|name=Longyangxia Dam Solar Park}}|| align="center" |{{nts|850}}||<ref>{{Cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/m/powerchina/2014-01/02/content_17210451.htm |title=China Daily: World's largest solar-hydro power station getting connected to the grid |access-date=17 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217024858/http://www.chinadaily.com.cn/m/powerchina/2014-01/02/content_17210451.htm |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-news/archive-2013/2013/kw50/cpi-completes-massive-hybrid-solar-pvhydro-plant-in-western-china.html |title=SolarServer: CPI completes massive hybrid solar PV/hydro plant in Western China |access-date=17 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217025343/http://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-news/archive-2013/2013/kw50/cpi-completes-massive-hybrid-solar-pvhydro-plant-in-western-china.html |archive-date=2014-12-17 |url-status=dead}}</ref> |- |} ==== کنسنٹریٹر فوٹوولٹیکس (سی پی وی) ==== {{See also|کنسنٹریٹر فوٹوولٹیکس}} [[فائل:SevillaPV.jpg|کھبے|thumb| سیویلا ، {{Nowrap|1.2 [[میگاواٹ]]}} دسواں سب تو‏ں وڈا سی پی وی پاور اسٹیشن اے ]] {|class="wikitable" |- ! نمبر ! width=190 | اسٹیشن ! width=120 | ملک ! width=180 | [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] ! Capacity ([[میگاواٹ]]) ! width=60 | {{Tooltip|حوالے|References}} |- | align="center" | 1. || [[Golmud CPV Solar Park|Golmud (1 and 2)]] || {{Flag|China}} || {{Coord|36|19|43|N|94|48|07|E|name=Golmud CPV}} || align="center" | 110 || <ref>{{Cite web|title = Golmud 1|url = http://cpvconsortium.org/projects/20|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2019-01-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20161210074819/http://cpvconsortium.org/projects/20|archive-date = 10 December 2016|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|title = Golmud 2|url = http://cpvconsortium.org/projects/21|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2019-01-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20161109033228/http://cpvconsortium.org/projects/21|archive-date = 9 November 2016|url-status = dead}}</ref> |- | align="center" | 2. || [[Touwsrivier CPV Solar Project|Touwsrivier]] || {{Flag|South Africa}} || {{coord|33|24|51.67|S| 19|55|0.86|E|region:ZA-WC_type:landmark|display=inline|name=Touwsrivier CPV Solar Project|format=dms}} || align="center" | 36 ||<ref>{{cite web|title=CPV Power Plant No.1 Vincenzo Bellini|url=http://www.nersa.org.za/Admin/Document/Editor/file/Consultations/Electricity/Presentations/CPV%20Power%20Plant%20No%201.pdf|accessdate=25 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724205019/http://www.nersa.org.za/Admin/Document/Editor/file/Consultations/Electricity/Presentations/CPV%20Power%20Plant%20No%201.pdf|archive-date=24 July 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Touwsrivier Solar Energy Facility|url=http://www.eeu.org.za/thematic-areas/environmental-management-and-sustainability/touwsrivier-solar-energy-facility|accessdate=25 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129011728/http://www.eeu.org.za/thematic-areas/environmental-management-and-sustainability/touwsrivier-solar-energy-facility|archivedate=29 January 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Soitec, Schneider team up on Touwsrivier solar project|url=http://www.engineeringnews.co.za/article/soitec-schneider-team-up-on-touwsrivier-solar-project-2011-12-09|accessdate=25 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116041150/http://www.engineeringnews.co.za/article/soitec-schneider-team-up-on-touwsrivier-solar-project-2011-12-09|archive-date=16 January 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Appendix 1.3 CONSTRAINTS MAP AND OTHER STATUS QUO MAPPING|url=http://www.eeu.org.za/downloads/touwsrivier-documents/Appendix%201.3_Constraints%20-%20Status%20Quo%20Mapping.pdf|accessdate=25 August 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018062521/http://www.eeu.org.za/downloads/touwsrivier-documents/Appendix%201.3_Constraints%20-%20Status%20Quo%20Mapping.pdf|archivedate=18 October 2014|df=dmy-all}}</ref> |- | align="center" | 3. || [[Alamosa Solar Generating Project|Alamosa]] || {{Flag|United States}}|| {{Coord|37|35|54|N|105|57|07|W|name=Alamosa Solar Project}} || align="center" | 30 ||<ref>{{cite web|title=Cogentrix Energy's alamosa solar generating plant begins commercial operation|url=http://www.yourrenewablenews.com/cogentrix+energy%E2%80%99s+alamosa+solar+generating+plant+begins+commercial+operation_77558.html|accessdate=29 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303012724/http://www.yourrenewablenews.com/cogentrix+energy%E2%80%99s+alamosa+solar+generating+plant+begins+commercial+operation_77558.html|archive-date=3 March 2014|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 4. || [[Hami CPV Plant|Hami]] || {{Flag|China}}|| {{Coord|43|01|24|N|93|36|28|E|name=Hami CPV}} || align="center" | 9 || <ref>{{Cite web|title = Hami|url = http://cpvconsortium.org/projects/19|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2019-01-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20190114044756/http://cpvconsortium.org/projects/19|archive-date = 14 January 2019|url-status = dead}}</ref> |- | align="center" | 5. || [[Navarra CPV Plant|Navarra]] || {{Flag|Spain}} || {{Coord|42|16|07|N|01|41|07|W|name=Navarra CPV Plant}} || align="center" | 7.8 || <ref name="nav-murc">{{cite web|title=Navarra-Murcia|url=http://www.prlog.org/11404435-globaldatas-new-report-concentrated-photovoltaic-cpv.html|accessdate=18 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630231712/https://www.prlog.org/11404435-globaldatas-new-report-concentrated-photovoltaic-cpv.html|archive-date=30 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ps-nav">{{cite web|title=Parques Solares de Navarra|url=http://parquessolaresdenavarra.com//|accessdate=18 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120043330/http://parquessolaresdenavarra.com/|archive-date=20 January 2019|url-status=live}}</ref><ref name="cpv-map">{{cite web|title=CPV Map 2011|url=http://www.qualenergia.it/sites/default/files/articolo-doc/CPV-World-Map-October-2011.pdf|accessdate=18 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120144155/https://www.qualenergia.it/sites/default/files/articolo-doc/CPV-World-Map-October-2011.pdf|archive-date=20 January 2019|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 6. || [[Desert Green Solar Farm|Borrego]] || rowspan="3" | {{Flag|United States}}|| {{Coord|33|15|56|N|116|19|41|W|name=Borrego – Desert Green}} || align="center" | 6.3 ||<ref>{{cite news |url=http://sdbj.com/news/2014/dec/09/desert-green-solar-farm-begins-commercial-operatio/ |title=Desert Green Solar Farm Begins Commercial Operation |date=9 December 2014 |author=Brittany Meiling |newspaper=San Diego Business Journal |accessdate=3 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043125/http://sdbj.com/news/2014/dec/09/desert-green-solar-farm-begins-commercial-operatio/ |archive-date=6 March 2019 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 7. || [[Hatch Solar Energy Center|Hatch]] ||{{Coord|32|37|34|N|107|15|32|W|name=Hatch Solar Energy Center}} || align="center" | 5 ||<ref>{{cite web|title=Largest CPV solar plant in U.S. completed in New Mexico|url=http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/largest-cpv-plant-in-us-completed-102611/|accessdate=29 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229043029/http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/largest-cpv-plant-in-us-completed-102611/|archive-date=29 February 2012|url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 8. || [[University of Arizona CPV Array|Tucson]] ||{{Coord|32|06|29|N|110|49|29|W|name=UA-Tucson Solar Tech Park}} || align="center" | 2 ||<ref>{{cite web |title=UASTP-Amonix |url=https://www.tep.com/amonix-2/ |accessdate=13 Jan 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114044542/https://www.tep.com/amonix-2/ |archive-date=14 January 2019 |url-status=live}}</ref> |- | align="center" | 8. || [[Murcia CPV Plant|Murcia]] || {{Flag|Spain}}|| &nbsp; || align="center" | 2 || <ref name="nav-murc" /><ref name="ps-nav" /><ref name="cpv-map" /> |- | align="center" | 9. || [[Newberry Springs CPV Power Plant|Newberry]] || {{Flag|United States}}|| {{Coord|34|51|13|N|116|40|59|W|name=Newberry Solar 1}} || align="center" | 1.5 ||<ref>{{Cite web|title = Newberry Springs|url = http://cpvconsortium.org/projects/2|website = cpvconsortium.org|accessdate = 2015-12-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20160715221922/http://cpvconsortium.org/projects/2|archive-date = 15 July 2016|url-status = dead}}</ref> |- | align="center" | 10. || [[Sevilla Photovoltaic Power Plant|Sevilla]] || {{Flag|Spain}} || {{Coord|37|25|18|N|06|15|25|W|name=Sevilla Photovoltaic Power Plant}} || align="center" | 1.2 || |} ==== متمرکز شمسی تھرمل ==== [[فائل:Ivanpah Solar Power Facility (2).jpg|thumb| تن ٹاور ، ایوانپہ شمسی توانائی د‏‏ی سہولت وچ ، جو سی ایس پی دے سب تو‏ں وڈے بجلی گھراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="190" | اسٹیشن ! width="120" | ملک ! width="180" | [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! width="60" | {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | اوور زازیٹ |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Morocco}} | {{Coord|30|59|40|N|06|51|48|W}} | align="center" | 510 | <ref>{{حوالہ ویب|title=De l'électricité pour 1 million de foyers – Le Maroc bâtit la plus grande centrale solaire du monde|url=http://www.parismatch.com/Actu/Environnement/Ouarzazate-Le-Maroc-batit-la-plus-grande-centrale-solaire-du-monde-Noor-855071|website=ParisMatch.com|accessdate=30 November 2015|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151206074907/http://www.parismatch.com/Actu/Environnement/Ouarzazate-Le-Maroc-batit-la-plus-grande-centrale-solaire-du-monde-Noor-855071|archivedate=6 December 2015}}</ref> |- | align="center" | 2 | ایوانپاہ | rowspan="5" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|35|34|N|115|28|W}} | align="center" | 392 | |- | align="center" | 3۔ | SEGS | {{Coord|35|01|54|N|117|20|53|W}} | align="center" | 310 | |- | align="center" | 4 | سولیانا | {{Coord|32|55|N|112|58|W}} | align="center" | 280 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abengoasolar.com/web/en/acerca_de_nosotros/sala_de_prensa/noticias/2013/abg_20131009.html|title=Abengoa Solar: Abengoa's Solana, the US's first large-scale solar plant with thermal energy storage system, begins commercial operation|accessdate=7 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141216235444/http://www.abengoasolar.com/web/en/acerca_de_nosotros/sala_de_prensa/noticias/2013/abg_20131009.html|archivedate=16 December 2014}}</ref> |- | align="center" | 4 | پیدائش | {{Coord|33|38|38|N|114|59|17|W}} | align="center" | 280 | |- | align="center" | 4 | موجاوی شمسی منصوبہ | {{Coord|35|00|40|N|117|19|30|W}} | align="center" | 280 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.csp-world.com/news/20110914/0057/abengoa-closes-12-billion-financing-mojave-solar-project-and-starts-construction|title=CSP World: Abengoa closes $1.2 billion financing for the Mojave Solar Project and starts construction|website=csp-world.com|accessdate=2012-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210114823/http://www.csp-world.com/news/20110914/0057/abengoa-closes-12-billion-financing-mojave-solar-project-and-starts-construction|archivedate=2014-12-10}}</ref> |- | align="center" | 7۔ | سولابن | rowspan="4" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Spain}} | {{Coord|39|13|29|N|5|23|26|W}} | align="center" | 200 | |- | align="center" | 8۔ | سولنووا | {{Coord|37|25|00|N|06|17|20|W}} | align="center" | 150 | |- | align="center" | 8۔ | اینڈاسول | {{Coord|37|13|43|N|03|04|07|W}} | align="center" | 150 | |- | align="center" | 8۔ | ایکسٹریسول | {{Coord|38|39|N|6|44|W}} | align="center" | 150 | |} === لہر === [[فائل:Pelamis bursts out of a wave.JPG|کھبے|thumb| اگواچڈورا ، {{Nowrap|2.25 [[واٹ|MW]]}} سب تو‏ں وڈا لہر والا فارم ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="180" | اسٹیشن ! width="130" | ملک ! width="180" | [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! width="60" | {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | Aguçadoura |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Portugal}} | {{Coord|41|25|57|N|08|50|33|W}} | align="center" | 2.25 | |- | align="center" | 2 | اسلے لمپٹ |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United Kingdom}} | {{Coord|55|41|24|N|06|31|15|W}} | align="center" | 0.5 | |- | align="center" | 3۔ | متریکو بریک واٹر |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|Spain}} | {{Coord|43|18|26|N|2|23|6|W|region:ES_type:city}} | align="center" | 0.3 | <ref>{{حوالہ ویب|title=Wave Power Plant Mutriku, Spain|url=http://voith.com/en/HyPower_20_final.pdf|page=29|accessdate=2 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007154818/http://voith.com/en/HyPower_20_final.pdf|archivedate=7 October 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.see.ed.ac.uk/~shs/Wave%20Energy/EWTEC%202009/EWTEC%202009%20(D)/papers/214.pdf|title=Mutriku Wave Power Plant: from the thinking out to the reality|accessdate=28 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324185706/http://www.see.ed.ac.uk/~shs/Wave%20Energy/EWTEC%202009/EWTEC%202009%20%28D%29/papers/214.pdf|archivedate=24 March 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hydroworld.com/index/display/article-display/357759/articles/hydro-review-worldwide/volume-16/issue-4/departments/new-hydro.html|title=Mutriku wave project under construction in Spain|accessdate=28 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313102425/http://www.hydroworld.com/index/display/article-display/357759/articles/hydro-review-worldwide/volume-16/issue-4/departments/new-hydro.html|archivedate=13 March 2012}}</ref> |- | align="center" | 4 | ایس ڈی ای سی |[[null|ربط=|حدود]] {{پرچم|Israel}} | {{Coord|32|05|59|N|34|46|24|E}} | align="center" | 0.04 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://peakenergy.blogspot.com/2010/08/israels-first-wave-power-plant.html|title=Israel's First Wave Power Plant Completed In Jaffa|accessdate=9 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708060418/http://peakenergy.blogspot.com/2010/08/israels-first-wave-power-plant.html|archivedate=8 July 2011}}</ref> |- | align="center" | 5 | Azura لہر بجلی آلہ |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | | align="center" | 0.02 | <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.energy.gov/eere/articles/innovative-wave-power-device-starts-producing-clean-power-hawaii|title=Innovative Wave Power Device Starts Producing Clean Power in Hawaii|website=Energy.gov|accessdate=25 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531220837/https://www.energy.gov/eere/articles/innovative-wave-power-device-starts-producing-clean-power-hawaii|archivedate=31 May 2017}}</ref> |} === ہويا === ==== ساحل اُتے ==== [[فائل:Shepherds Flat Wind Farm 2011.jpg|کھبے|thumb| شیفرڈس فلیٹ ونڈ فارم ، {{Nowrap|845 [[واٹ|MW]]}} پنجواں سب تو‏ں وڈا ونڈ فارم اے ]] {| class="wikitable" ! رینک ! width="180" | اسٹیشن ! width="130" | ملک ! width="180" | [[جغرافیائی متناسق نظام|مقام]] ! صلاحیت ( [[واٹ|میگاواٹ]] ) ! width="60" | {{Tooltip|Ref|References}} |- | align="center" | 1۔ | گانسو |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|China}} | {{Coord|40|12|00|N|96|54|00|E}} | align="center" | 7،965 | |- | align="center" | 2 | الٹا |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|35|1|16|N|118|19|14|W}} | align="center" | 1،548 | |- | align="center" | 3۔ | مپیندل ونڈ فارم | rowspan="2" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|India}} | {{Coord|8.260706|77.538575}} | align="center" | 1،500 | |- | align="center" | 4 | جیسلمیر | {{Coord|26|55|12|N|70|54|00|E}} | align="center" | 1،064 | |- | align="center" | 5 | لاس ویینٹوس ونڈ فارم | rowspan="6" |[[null|ربط=|حدود]] {{Flagu|United States}} | {{Coord|26|19|51|N|97|35|09|W}} | align="center" | 912 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.powermag.com/press-releases/duke-energy-renewables-completes-the-final-los-vientos-wind-project-in-texas/|title=Duke Energy Renewables completes the final Los Vientos wind project in Texas|website=powermag.com|accessdate=11 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180412005236/http://www.powermag.com/press-releases/duke-energy-renewables-completes-the-final-los-vientos-wind-project-in-texas/|archivedate=12 April 2018}}</ref> |- | align="center" | 6۔ | چرواہاں دا فلیٹ | {{Coord|45|42|00|N|120|03|36|W}} | align="center" | 845 | |- | align="center" | 7۔ | میڈو جھیل ونڈ فارم | {{Coord|40|36|4|N|86|51|57|W}} | align="center" | 801 | <ref>{{حوالہ ویب|url=http://meadowlakewindfarm.com/|title=Meadow Lake Wind Farm – Official Website|accessdate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327143910/https://meadowlakewindfarm.com/|archivedate=2019-03-27}}</ref> |- | align="center" | 8۔ | روسکو | {{Coord|32|26|41|N|100|34|23|W}} | align="center" | 782 | |- | align="center" | 9۔ | گھوڑا کھوکھلا | {{Coord|32|19|00|N|99|59|59|W}} | align="center" | 736 | |- | align="center" | 10۔ | تہاپی پاس پاس ونڈ فارم | {{Coord|35|06|08|N|118|16|58|W}} | align="center" | 705 | <ref name="drilling">{{حوالہ ویب|url=http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/02/drilling-down-what-projects-made-2008-such-a-banner-year-for-wind-power|title=Drilling Down: What Projects Made 2008 Such a Banner Year for Wind Power?|website=www.renewableenergyworld.com|accessdate=12 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715173218/http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2009/02/drilling-down-what-projects-made-2008-such-a-banner-year-for-wind-power|archivedate=15 July 2011}}</ref> |- |} ==== آف شور ==== {{Main|آف شور ونڈ فارماں د‏‏ی فہرست}} [[فائل:Hornsea wind farm from Barmston beach.jpg|thumb| ہارنسی ونڈ فارم]] {|class="wikitable" |- ! نمبر ! width=180 | اسٹیشن ! width=130 | ملک ! width=180 | [[جغرافیائی متناسق نظام|محل وقوع]] ! صلاحیت([[میگاواٹ]]) ! width=60 | {{Tooltip|حوالے|References}} |- | align=center | 1. || [[Hornsea Wind Farm|Hornsea 1]] || rowspan="4" | {{flagu|United Kingdom}} | {{coord|53.885|1.791|region:GB|name=Hornsea 1}} || align=center | 1,218 || <ref>{{Cite news|url=https://www.offshorewind.biz/2017/08/24/dong-tables-hornsea-project-one-offshore-construction-schedule/|title=DONG Tables Hornsea Project One Offshore Construction Schedule|work=Offshore Wind|access-date=2018-04-20|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420140450/https://www.offshorewind.biz/2017/08/24/dong-tables-hornsea-project-one-offshore-construction-schedule/|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.offshorewind.biz/2020/01/30/worlds-largest-offshore-wind-farm-fully-up-and-running/|title=World's Largest Offshore Wind Farm Fully Up and Running|date=2020-01-30|website=Offshore Wind|language=en-US|access-date=2020-02-03}}</ref> |- | align=center | 2. || [[East Anglia ONE]] | {{WikidataCoord|Q97967888|display=}} || align=center |714 |<ref>{{Cite news|url=https://www.offshorewind.biz/2017/01/17/seajacks-van-oord-to-install-east-anglia-one-foundations/|title=Seajacks, Van Oord to Install East Anglia ONE Foundations|work=Offshore Wind|access-date=2018-04-20|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420141324/https://www.offshorewind.biz/2017/01/17/seajacks-van-oord-to-install-east-anglia-one-foundations/|archive-date=2018-04-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-03|title=East Anglia One Now Officially Fully Operational|url=https://www.offshorewind.biz/2020/07/03/east-anglia-one-now-officially-fully-operational/|access-date=2020-08-01|website=Offshore Wind|language=en-US}}</ref> |- | align=center | 3. || [[Walney Extension]] ||{{coord|54|2|38|N|3|31|19|W|type:landmark_region:GB |name=Walney Wind Farm}} || align=center | 659 ||<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-cumbria-45424559|title=World's largest offshore wind farm opens|date=2018-09-06|work=BBC News|access-date=2018-09-06|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906110211/https://www.bbc.com/news/uk-england-cumbria-45424559|archive-date=6 September 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title= Walney|publisher= 4COffshore|date= 9 February 2012|url= http://www.4coffshore.com/windfarms/windfarms.aspx?windfarmId=UK31|accessdate= 9 February 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120629092131/http://www.4coffshore.com/windfarms/windfarms.aspx?windfarmId=UK31|archive-date= 29 June 2012|url-status= live}}</ref><ref>{{cite news|title=World's biggest offshore wind farm opens off Britain as new minister admits high cost|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/9071998/Worlds-biggest-offshore-wind-farm-opens-off-Britain-as-new-minister-admits-high-cost.html|work=The Telegraph|date=9 February 2012|accessdate=9 February 2012|location=London|first=Louise|last=Gray|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921114305/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/9071998/Worlds-biggest-offshore-wind-farm-opens-off-Britain-as-new-minister-admits-high-cost.html|archive-date=21 September 2013|url-status=live|archivedate=21 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921114305/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/9071998/Worlds-biggest-offshore-wind-farm-opens-off-Britain-as-new-minister-admits-high-cost.html}}</ref> |- | align=center | 4. || [[London Array]] ||{{coord|51|38|38|N|1|33|13|E |type:landmark_region:GB |name=London Array}} || align=center | 630 ||<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/jul/04/offshore-windfarm-cameron-london-array |title=UK: World's largest offshore windfarm opened by David Cameron |accessdate=7 July 2013 |location=London |work=The Guardian |date=4 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211204924/http://www.theguardian.com/environment/2013/jul/04/offshore-windfarm-cameron-london-array |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref> |- | align=center | 5. || [[Gemini Wind Farm]] || {{NLD}} || {{coord|54|2|10|N|05|57|47|E |type:landmark_region:NL |name=Gemini Wind Farm}} || align=center | 600 ||<ref>{{Cite web |url=http://geminiwindpark.nl/e_facts--figures.html |title=Archived copy |access-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410165832/http://geminiwindpark.nl/e_facts--figures.html |archive-date=10 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.windpowerengineering.com/featured/business-news-projects/600-mw-gemini-offshore-wind-farm-successfully-running/ |title=The 600-MW Gemini offshore wind farm is successfully up & running |access-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501202159/http://www.windpowerengineering.com/featured/business-news-projects/600-mw-gemini-offshore-wind-farm-successfully-running/ |archive-date=1 May 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.4coffshore.com/windfarms/gemini-netherlands-nl18.html|title=Gemini|work=4coffshore.com|accessdate=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124081816/http://www.4coffshore.com/windfarms/gemini-netherlands-nl18.html|archive-date=24 January 2016|url-status=live}}</ref><!-- alternative coord {{coord|54|11||N|5|53||E |type:landmark_region:NL |name=Gemini}} --> |- | align=center | 6. || [[Beatrice Wind Farm|Beatrice]] || {{GBR}} || {{coord|58|7|48|N|3|4|12|W |type:landmark_region:GB |name=Beatrice Wind Farm}} || align=center | 588 || <ref>{{cite news|title=Oleg Strashnov Installs First Beatrice Jacket Foundation|url=http://www.offshorewind.biz/2017/08/14/oleg-strashnov-installs-first-beatrice-jacket-foundation/|newspaper=Offshore Wind|access-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007225004/http://www.offshorewind.biz/2017/08/14/oleg-strashnov-installs-first-beatrice-jacket-foundation/|archive-date=2017-10-07|url-status=dead}}</ref> |- | align=center | 7. || [[Gode Wind Farm|Gode Wind]] (phases 1+2)|| {{DEU}} || {{coord|54|04||N|7|02||E |type:landmark_region:DE |name=Gode Wind I+II}} || align=center | 582 ||<ref>{{cite web|url= http://www.4coffshore.com/windfarms/gode-wind-foundation-installed-successfully-nid1669.html |title=Gode Wind foundation installed successfully|work=4coffshore.com |accessdate=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=DONG Energy Inaugurates 582 Megawatt Gode Wind I & 2 Offshore Wind Farms|url=https://cleantechnica.com/2017/06/27/dong-energy-inaugurates-582-mw-gode-wind-2-offshore-wind-farms/|accessdate=3 July 2017|work=CleanTechnica|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916202944/https://cleantechnica.com/2017/06/27/dong-energy-inaugurates-582-mw-gode-wind-2-offshore-wind-farms/|archive-date=16 September 2017|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 8. || [[Gwynt y Môr]] || rowspan="3" | {{flagu|United Kingdom}} || {{coord|53|27|00|N|03|35|00|W |type:landmark_region:GB |name=Gwynt y Môr}} || align=center | 576 ||<ref>{{cite web|url=http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/worlds-second-largest-offshore-wind-9476670 |title=World's second largest offshore wind farm opens off coast of Wales |work=Wales Online |accessdate=18 June 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619014734/http://www.walesonline.co.uk/business/business-news/worlds-second-largest-offshore-wind-9476670 |archivedate=19 June 2015 |date=17 June 2015}}</ref> |- | align=center | 9. || [[Race Bank wind farm|Race Bank]] ||{{coord|53|16||N|0|50||E |type:landmark_region:UK |name=Race Bank}} || align=center | 573 || <ref>{{cite web|accessdate=2018-02-02|title=Full power at Race Bank Offshore Wind Farm|url=https://orsted.com/en/Media/Newsroom/News/2018/02/Full-power-at-Race-Bank-Offshore-Wind-Farm|website=orsted.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214613/https://orsted.com/en/Media/Newsroom/News/2018/02/Full-power-at-Race-Bank-Offshore-Wind-Farm|archive-date=12 October 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.offshorewind.biz/2016/06/30/innovation-installs-first-foundation-at-race-bank/|title=Innovation Installs First Foundation at Race Bank|work=offshorewind.biz/|accessdate=2 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702102629/http://www.offshorewind.biz/2016/06/30/innovation-installs-first-foundation-at-race-bank/|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> |- | align=center | 10. || [[Greater Gabbard wind farm|Greater Gabbard]] ||{{coord|51|52|48|N|1|56|24|E |type:landmark_region:GB |name=Greater Gabbard wind farm}} || align=center | 504 ||<ref>{{cite web |url=http://www.offshorewind.biz/2012/09/07/uk-greater-gabbard-offshore-wind-farm-generates-power/ |title=UK: Greater Gabbard Offshore Wind Farm Generates Power |accessdate=7 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011065051/http://www.offshorewind.biz/2012/09/07/uk-greater-gabbard-offshore-wind-farm-generates-power/ |archive-date=11 October 2012 |url-status=live}}</ref> |} == ہر ملک دے اندر سب تو‏ں وڈے بجلی گھر تے یونٹ د‏‏ی لسٹ == درج ذیل ٹیبل وچ سب تو‏ں وڈا آپریٹنگ پاور اسٹیشن تے ہر ملک وچ سب تو‏ں وڈا واحد پیدا کرنے والا یونٹ درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ {|class="wikitable sortable" |- ! ملک!! class="unsortable"| سب تو‏ں وڈی سہولت !! class="unsortable" |محل وقوع!! Capacity<br />([[واٹ|MW]]) !! ایندھن قسم !! class="unsortable" | بس تو‏ں وڈا یونٹ<br />(پاور یونٹ دا نام) !! class="unsortable" | Location !! data-sort-type="number" | یونٹ کیپیسٹی<br />(MW) !! ایندھن قسم !! class="unsortable" |{{Tooltip|Refs|حوالے}} |- | '''{{Flag|Afghanistan}} [[List of power stations in Afghanistan|Afghanistan]]''' || [[Naghlu Dam|Naghlu]] ||{{Coord|34|38|28|N|69|43|01|E|name=Naghlu Dam}} || 100 || Hydro | ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-afghanistan.htm | archive-url=https://archive.today/20121206003627/http://www.industcards.com/hydro-afghanistan.htm | url-status=dead | archive-date=6 December 2012 | title=Hydroelectric Power Plants in Afghanistan | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=26 January 2008 | accessdate=26 February 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Albania}} [[List of power stations in Albania|Albania]]''' || [[Koman Hydroelectric Power Station|Koman]] ||{{Coord|42|06|23|N|19|49|37|E|name=Koman Dam}} || 600 || Hydro | ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/42689}}</ref> |- | '''{{Flag|Algeria}} [[List of power stations in Algeria|Algeria]]''' || Hadjret En-Nouss ||{{Coord|36|34|36|N|02|04|47|E|name = Hadjret En-Nouss CCGT Power Plant}} || 1,260 || Gas || Skikda ||{{Coord|36|52|44|N|06|56|12|E|name = SKS Skikda CCGT Power Plant}} || 440 || Gas ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41728 | title=Hadjret En-Nouss CCGT Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=8 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140307170613/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41728 | archive-date=7 March 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41722 | title=SKS Skikda CCGT Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=8 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140307183702/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41722 | archive-date=7 March 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Argentina}} [[List of power stations in Argentina|Argentina]]''' || [[Yacyretá Dam|Yacyretá]] ||{{Coord|27|28|58|S|56|43|30|W|name=Yacyreta Dam}} || 3,100 || Hydro || [[Atucha II Nuclear Power Plant|Atucha II]] – CNAII ||{{Coord|32|13|54|S|64|26|38|W|name=Atucha II Nuclear Power Plant}} || 745 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-argentina.htm | title=Hydroelectric Plants in Argentina | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=2 January 2013 | accessdate=19 July 2014 | url-status=dead | archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090718094521/http%3A//www.industcards.com/hydro%2Dargentina.htm | archivedate=18 July 2009 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42225 | title=Yacyreta Hydroelectric Power Plant Argentina-Paraguay | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=19 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140506163545/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42225 | archive-date=6 May 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42935 | title=Embalse Nuclear Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=19 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140506163641/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42935 | archive-date=6 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Armenia}} [[List of power stations in Armenia|Armenia]]''' || [[Hrazdan Thermal Power Plant|Hrazdan]] ||{{Coord|40|33|59|N|44|45|03|E|name = Hrazdan Thermal Power Plant}} || 1,590 || Gas/Oil || || || || || |- | '''{{Flag|Australia}} [[List of power stations in Australia|Australia]]''' || [[Eraring Power Station|Eraring]] ||{{Coord|33|03|44|S|151|31|13|E|name = Eraring Power Station}} || 2,880 || Coal || [[Kogan Creek Power Station|Kogan Creek]] ||{{Coord|26|54|59|S|150|44|57|E|name = Kogan Creek Power Station}} || 750 || Coal ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43165 |title=Archived copy |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307193902/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43165 |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43158 |title=Archived copy |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307183051/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43158 |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Austria}} [[List of power stations in Austria|Austria]]''' || Simmering ||{{Coord|48|10|52|N|16|26|06|E|name = Simmering Power Station}} || 1,700 || Gas || [[Dürnrohr Power Station|Dürnrohr]] ||{{Coord|48|19|32|N|15|55|25|E|name = Dürnrohr Creek Power Station}} || 405 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/st-coal-austria.htm | archive-url=https://archive.today/20121208152921/http://www.industcards.com/st-coal-austria.htm | url-status=dead | archive-date=8 December 2012 | title=Coal- and Lignite-Fired Plants in Austria | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=5 October 2008 | accessdate=31 May 2014 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/st-other-austria.htm | archive-url=https://archive.today/20140420131143/http://www.industcards.com/st-other-austria.htm | url-status=dead | archive-date=20 April 2014 | title=Other Steam-Electric Plants in Austria | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=14 July 2012 | accessdate=31 May 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Azerbaijan}} [[List of power stations in Azerbaijan|Azerbaijan]]''' || [[Azerbaijan Thermal Power Plant|Azerbaijan]] ||{{Coord|40|46|49|N|46|59|30|E|name = Azerbaijan Thermal Power Plant}} || 2,400 || Fuel Oil || || || || || |- | '''{{Flag|Bangladesh}} [[List of power stations in Bangladesh|Bangladesh]]''' ||[[Ghorasal Power Station|Ghorasal]] ||{{Coord|23|58|47|N|90|38|13|E|name = Ghorasal Gas Power Plant}} || 950 || Gas || Meghnaghat ||{{Coord|23|36|29|N|90|36|4|E|name = Ghorasal Gas Power Plant}} || 450 || Gas ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40454 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502183245/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40454 |archive-date=2014-05-02 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40455 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502182354/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40455 |archive-date=2 May 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Belarus}} [[List of power stations in Belarus|Belarus]]''' || [[Lukoml power station|Lukoml]] ||{{Coord|54|40|51|N|29|08|05|E|name = Lukoml Power Plant}} || 2,890 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Belgium}} [[List of power stations in Belgium|Belgium]]''' || [[Doel Nuclear Power Station|Doel]] ||{{Coord|51|19|29|N|04|15|31|E|name = Doel Nuclear Power Plant}} || 2,919 || Nuclear || [[Tihange Nuclear Power Station|Tihange]] Unit 3 ||{{Coord|50|32|5|N|5|16|21|E|name = Tihange Nuclear Power Station}} || 1,065 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 | title=Tihange Nuclear Power Plant Belgium | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=28 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140429044840/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 | archive-date=29 April 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 |title=Archived copy |access-date=28 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429044840/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5724 |archive-date=29 April 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Brazil}} [[List of power stations in Brazil|Brazil]]''' || [[Itaipu Dam|Itaipu]] ||{{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} || 14,000 || Hydro || Angra II ||{{Coord|23|00|30|S|44|27|26|W|name = Angra Nuclear Power Plant}} || 1,350 || Nuclear ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43314 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502180214/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=43314 |archive-date=2 May 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Bulgaria}} [[List of power stations in Bulgaria|Bulgaria]]''' || [[Kozloduy Nuclear Power Plant|Kozloduy]] ||{{Coord|43|44|46|N|23|46|14|E|name = Kozloduy Nuclear Power Plant}} || 2,000 || Nuclear || || || || || |- | '''{{Flag|Burma}} [[List of power stations in Burma|Burma]]''' || [[Yeywa Dam|Yeywa]] ||&nbsp;{{Coord|21|41|20|N|96|25|17|E|name = Yeywa Dam}} || 790 || Hydro || [[Yeywa Dam|Yeywa]] ||&nbsp; || 197 || Hydro ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41146 |title=Archived copy |access-date=2 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140427010028/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41146 |archive-date=27 April 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Canada}} [[List of power stations in Canada|Canada]]''' || [[Bruce Nuclear Generating Station|Bruce]] ||{{Coord|44|19|31|N|81|35|58|W}} || 6,288 || Nuclear || [[Darlington Nuclear Generating Station|Darlington]] ||{{Coord|43|52|09|N|78|43|27|W}} || 878 || Nuclear ||<ref name="BrucePowertechnology" /><ref name="BruceGuide">{{cite web|title=Guide to Bruce Power|url=http://www.brucepower.com/wp-content/uploads/2011/04/GuideToBrucePower1.pdf|publisher=Bruce Power|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215014903/http://www.brucepower.com/wp-content/uploads/2011/04/GuideToBrucePower1.pdf|archive-date=15 December 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=2871 | title=Darlington Nuclear Power Plant Canada | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=3 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140503115621/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=2871 | archive-date=3 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Chile}} [[List of power stations in Chile|Chile]]''' || [[Ventanas Power Plant|Ventanas]] ||{{Coord|32|45|04|S|71|28|57|W}} || 875 || Coal || Atacama ||&nbsp; || 370 || Gas || &nbsp; |- | '''{{Flag|China}} [[List of power stations in China|China]]''' || [[تین گھاٹی بند]] ||{{Coord|30|49|15|N|111|00|08|E|name=Three Gorges Dam}} || 22,500 || Hydro || [[Taishan Nuclear Power Plant|Taishan]] ||{{Coord|21|55|04|N|112|58|55|E|name=Taishan Nuclear Power Plant}} || 1,660 || Nuclear || <ref name="NuclearReactorsCN" /> |- | '''{{Flag|Colombia}} [[List of power stations in Colombia|Colombia]]''' || [[San Carlos Hydroelectric Power Plant|San Carlos]] ||&nbsp;{{Coord|6|12|39|N|74|50|26|W|name = San Carlos Hydroelectric Power Plant}} || 1,240 || Hydro || ||&nbsp; || || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Costa Rica}} [[List of power stations in Costa Rica|Costa Rica]]''' || [[Reventazón Hydroelectric Power Plant|Limón]] ||&nbsp;{{Coord|10|3|56|N|84|34|48|W|name = Reventazón Hydroelectric Power Plant}} || 306 || Hydro || ||&nbsp; || || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Czech Republic}} [[List of power stations in the Czech Republic|Czech Republic]]''' || [[ٹیمیلین جوہری بجلی گھر]] ||{{Coord|49|10|48|N|14|22|34|E|name = Temelín Nuclear Power Station}} || 2,030 || Nuclear || [[ٹیمیلین جوہری بجلی گھر]] ||&nbsp; || 1,015 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5682 | title=Temelin Nuclear Power Plant Czech Republic | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=26 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426201938/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5682 | archive-date=26 April 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Democratic Republic of the Congo}} [[List of power stations in the Democratic Republic of the Congo|DR Congo]]''' || [[Inga dams|Inga II]] ||{{Coord|5|31|36|S|13|37|14|E|name = Inga II Power Station}} || 1,424 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42603 | title=Inga II Hydroelectric Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=22 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714200458/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=42603 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Denmark}} [[List of power stations in Denmark|Denmark]]''' || [[Asnæs Power Station|Asnæs]] ||{{Coord|55|39|41|N|11|05|04|E}} || 1,057 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Egypt}} [[List of power stations in Egypt|Egypt]]''' || [[اسوان بند]] ||{{Coord|23|58|14|N|32|52|40|E}} || 2,100 || Hydro || El-Kureimat ||&nbsp; || 650 || Gas || &nbsp; |- | '''{{Flag|Ethiopia}} [[List of power stations in Ethiopia|Ethiopia]]''' || [[Gilgel Gibe III Dam|Gilgel Gibe III]] ||{{Coord|6|50|50|N|37|18|05|E|name=Gilgel Gibe III Dam}} || 1,870 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Finland}} [[List of power stations in Finland|Finland]]''' || [[Olkiluoto Nuclear Power Plant|Olkiluoto]] ||{{Coord|61|14|13|N|21|26|27|E}} || 1,760 || Nuclear || [[Olkiluoto Nuclear Power Plant|Olkiluoto]] (Unit 3 – under construction) ||{{Coord|61|14|13|N|21|26|27|E}} || 1,600 || Nuclear || &nbsp; |- | '''{{Flag|France}} [[List of power stations in France|France]]''' || [[Gravelines Nuclear Power Station|Gravelines]] ||{{Coord|51|00|55|N|02|08|10|E}} || 5,460 || Nuclear || [[Flamanville Nuclear Power Plant|Flamanville]] (Unit 3 – under construction) ||{{Coord|49|32|11|N|01|52|54|W}} || 1,600 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsFR" /> |- | '''{{Flag|Germany}} [[List of power stations in Germany|Germany]]''' || [[Neurath Power Station|Neurath]] ||{{Coord|51|02|15|N|06|36|58|W}} || 4,400 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Ghana}} [[List of power stations in Ghana|Ghana]]''' || [[Akosombo Hydroelectric Project|Akosombo]] ||{{Coord|6|17|59|N|00|03|34|E}} || 1,020 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Hungary}} [[List of power stations in Hungary|Hungary]]''' || [[Paks Nuclear Power Plant|Paks]] ||{{Coord|46|34|21|N|18|51|15|E|name = Paks Nuclear Power Plant}} || 1,889 || Nuclear || [[Paks Nuclear Power Plant|Paks]] ||{{Coord|46|34|21|N|18|51|15|E|name = Paks Nuclear Power Plant}} || 473 || Nuclear || |- |{{Flag|Iceland}} [[List of power stations in Iceland|'''Iceland''']] |[[Kárahnjúkavirkjun]] |{{Coord|64|56|N|15|48|W|||}} |690 |Hydro | | | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.landsvirkjun.com/Company/PowerStations/FljotsdalurPowerStation/|title=Fljótsdalur Power Station – The National Power Company of Iceland|website=Landsvirkjun|language=en-US|access-date=2017-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520181627/http://www.landsvirkjun.com/Company/PowerStations/FljotsdalurPowerStation|archive-date=20 May 2017|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|India}} [[List of power stations in India|India]]''' || [[Vindhyachal Thermal Power Station|Vindhyachal]] ||{{Coord|24|05|53|N|82|40|18|E|name=Vindhyachal Thermal Power Station}} || 4,760 || Coal || [[Kudankulam Nuclear Power Plant|Kudankulam]] ||{{Coord|08|10|03|N|77|42|46|E|name=Kudankulam Nuclear Power Plant}} || 932 || Nuclear || <ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/nuclear-india.htm | archive-url=https://archive.today/20140320165133/http://www.industcards.com/nuclear-india.htm | url-status=dead | archive-date=20 March 2014 | title=Nuclear Power Plants in India | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=25 October 2013 | accessdate=20 March 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Indonesia}} [[List of power stations in Indonesia|Indonesia]]''' || [[Suralaya Power Station|Suralaya]] ||{{Coord|26|46|52|S|151|54|54|E|name=Suralaya Power Station}} || 4,025 || Coal || [[Paiton Power Station|Paiton]] ||&nbsp; || 850 || Coal || &nbsp; |- | '''{{Flag|Iran}} [[List of power stations in Iran|Iran]]''' || Damavand || || 2,868 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite news | url=https://www.bloomberg.com/news/2012-10-18/iran-to-operate-largest-middle-east-power-plant-iran-daily-says.html | title=Iran to Operate Largest Middle East Power Plant | work=Bloomberg News | date=18 October 2012 | accessdate=22 April 2014 | author=Yeganeh Salehi | archive-url=https://web.archive.org/web/20140429184800/http://www.bloomberg.com/news/2012-10-18/iran-to-operate-largest-middle-east-power-plant-iran-daily-says.html | archive-date=29 April 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/41375 | title=Damavand CCGT Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=22 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140429182638/http://globalenergyobservatory.org/geoid/41375 | archive-date=29 April 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Iraq}} [[List of power stations in Iraq|Iraq]]''' || Al-Shemal ||&nbsp; || 2,100 || Fuel Oil || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Israel}} [[List of power stations in Israel|Israel]]''' || [[Orot Rabin]] ||&nbsp;{{Coord|32|28|12|N|34|53|16|E|name = Orot Rabin}} || 2,590 || Coal || [[Rutenberg Power Station|Rutenberg]] ||&nbsp;{{Coord|31|37|48|N|34|31|18|E|name = Rutenberg Power Station}} || 575 || Coal || &nbsp; |- | '''{{Flag|Italy}} [[List of power stations in Italy|Italy]]''' || Alessandro Volta ||{{Coord|42|21|33|N|11|31|47|E|name=Alessandro Volta Power Plant}} || 3,600 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Japan}} [[List of power stations in Japan|Japan]]''' || [[Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant|Kashiwazaki-Kariwa]] ||{{Coord|37|25|45|N|138|35|43|E|name=Kashiwazaki-Kariwa Nuclear Power Plant}} || 7,965 || Nuclear || Hekinan Power Station ||{{Coord|34|50|07|N|136|57|39|E|name=Hekinan Power Station}} || 1,000 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44414 | title=Hekinan Coal Power Plant Japan | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=19 July 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140726195425/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44414 | archive-date=26 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Kenya}} [[List of power stations in Kenya|Kenya]]''' || [[Gitaru Hydroelectric Power Station|Gitaru]] ||{{Coord|00|47|48|S|37|44|50|E|name=Gitaru Hydroelectric Power Station}} || 225 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40366 | title=Gitaru Hydroelectric Power Station | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=22 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714181349/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40366 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Kyrgyzstan}} [[List of power stations in Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]]''' || [[Toktogul Dam|Toktogul]] ||{{Coord|41|39|25|N|72|38|9|E|name=Toktogul Dam}} || 1,200 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Latvia}} [[List of power stations in Latvia|Latvia]]''' || [[Pļaviņas Hydroelectric Power Station|Pļaviņas]] ||{{Coord|56|35|00|N|25|14|30|E|name=Pļaviņas Hydroelectric Power Station}} || 883 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Lebanon}} [[List of power stations in Lebanon|Lebanon]]''' || Zouk ||{{Coord|33|58|12|N|35|36|14|E|name=Zouk Thermal Power Station}} || 607 || Fuel Oil || Zouk 4 ||{{Coord|33|58|12|N|35|36|14|E|name=Zouk Thermal Power Station}} || 172 || Fuel Oil ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/6213 | title=Zouk Thermal Power Plant Lebanon | publisher=Power Plants Around The World | accessdate=21 September 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160923015307/http://globalenergyobservatory.org/geoid/6213 | archive-date=23 September 2016 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Lithuania}} [[List of power stations in Lithuania|Lithuania]]''' || [[Elektrėnai Power Plant|Elektrėnai]] ||{{Coord|54|46|15|N|24|38|46|E|name = Elektrėnai Power Plant}} || 1,800 || Gas || || || || || |- | '''{{Flag|Malaysia}} [[List of power stations in Malaysia|Malaysia]]''' || [[Sultan Salahuddin Abdul Aziz Power Station|Sultan Salahuddin Abdul Aziz]] ||{{Coord|03|07|01|N|101|19|19|E}} || 2,420 || Gas || [[Tuanku Jaafar Power Station|Tuanku Jaafar]] ||{{Coord|02|31|59|N|101|47|28|E|name = Tuanku Jaafar Power Station}} || 750 || Gas ||<ref>{{Cite web |url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41468 |title=Archived copy |access-date=9 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309100302/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41468 |archive-date=9 March 2014 |url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Mexico}} [[List of power stations in Mexico|Mexico]]''' || [[Chicoasén Dam|Manuel Moreno Torres]] ||{{Coord|16|56|30|N|93|06|02|W|name=Manuel Moreno Torres}} || 2,430 || Hydro || [[Laguna Verde Nuclear Power Station|Laguna Verde]] ||&nbsp; || 665 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsMX">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Mexico|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=MX|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331190837/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=MX|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Morocco}} [[List of power stations in Morocco|Morocco]]''' || Jorf Lasfar ||{{Coord|33|06|17|N|08|38|12|W}} || 1,356 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Mozambique}} [[List of power stations in Mozambique|Mozambique]]''' || [[Cahora Bassa Dam|Cahora Bassa]] ||{{Coord|15|35|09|S|32|42|17|E|name = Cahora Bassa Dam}} || 2,075 || Hydro || ||&nbsp; || || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Nepal}} [[List of power stations in Nepal|Nepal]]''' || Kali Gandaki ||&nbsp; || 144 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Netherlands}} [[List of power stations in Netherlands|Netherlands]]''' || Claus ||{{Coord|51|09|21|N|05|54|25|E|name = Claus Power Station}} || 1,900 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|New Zealand}} [[List of power stations in New Zealand|New Zealand]]''' || [[Huntly Power Station|Huntly]] ||{{Coord|37|32|38|S|175|9|10|E|name = Huntly Power Station}} || 950 || Coal/Gas || [[Huntly Power Station|Huntly]] Unit 5 ||{{Coord|37|32|38|S|175|9|10|E|name = Huntly Power Station}} || 400 || Gas || |- | '''{{Flag|Nigeria}} [[List of power stations in Nigeria|Nigeria]]''' || [[Egbin Thermal Power Station|Egbin]] ||{{Coord|06|33|48|N|03|36|55|E}} || 1,320 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|North Macedonia}} [[List of power stations in North Macedonia|North Macedonia]]''' || [[REK Bitola|Bitola]] ||{{Coord|41|03|29|N|21|29|00|E|name = REK Bitola}} || 675 || Coal || || || || || |- | '''{{Flag|Norway}} [[List of power stations in Norway|Norway]]''' || [[Kvilldal Hydroelectric Power Station|Kvilldal]] ||&nbsp; || 1,240 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Pakistan}} [[List of power stations in Pakistan|Pakistan]]''' || [[تربیلا بند]] ||{{Coord|34|05|23|N|72|41|54|E|name=Tarbela Dam}} || 4,888 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Panama}} [[پاناما]]''' || Enel Fortuna ||&nbsp; || 300<ref>{{Cite web |url=https://www.bnamericas.com/company-profile/es/enel-fortuna-sa-enel-fortuna |title=Archived copy |access-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225600/https://www.bnamericas.com/company-profile/es/enel-fortuna-sa-enel-fortuna |archive-date=3 March 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://panamahitek.com/hidroelectrica-fortuna-la-principal-fuente-de-energia-electrica-en-panama/ |title=Archived copy |access-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220143420/http://panamahitek.com/hidroelectrica-fortuna-la-principal-fuente-de-energia-electrica-en-panama/ |archive-date=20 February 2018 |url-status=live}}</ref> || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Paraguay}} [[List of power stations in Paraguay|Paraguay]]''' || [[Itaipu Dam|Itaipu]] ||{{Coord|25|24|31|S|54|35|21|W|name=Itaipu Dam}} || 14,000 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Peru}} [[List of power stations in Peru|Peru]]''' || Mantaro-Tablachaca ||&nbsp; || 1,008 || Hydro || Ventanilla ||&nbsp; || 185 || Gas ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44548 | title=Mantaro-Tablachaca Hydroelectric Power Plant Peru | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=26 April 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140426232255/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=44548 | archive-date=26 April 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Philippines}} [[List of power stations in the Philippines|Philippines]]''' || [[Sual Power Station]] ||{{Coord|13|46|13|N|121|02|06|E|name=Santa Rita San Lorenzo CCGT}} || 1,500 || Gas || [[Sual Power Station]] ||{{Coord|16|07|27|N|120|06|04|E|name=Sual Power Station}} || 647 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41719 | title=Santa Rita San Lorenzo CCGT Power Plants | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=11 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165546/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41719 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41685 | title=Sual Coal Power Plant | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=11 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140714162719/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=41685 | archive-date=14 July 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Poland}} [[List of power stations in Poland|Poland]]''' || [[Bełchatów Power Station|Bełchatów]] ||{{Coord|51|15|59|N|19|19|50|E|type:landmark|name=Bełchatów Power Plant}} || 5,102 || Coal || [[Bełchatów Power Station|Bełchatów]] ||{{Coord|51|15|59|N|19|19|50|E|type:landmark|name=Bełchatów Power Plant}} || 858 || Coal || &nbsp; |- |'''{{flag|Portugal}}''' |Pego |{{Coord|39|28|5|N|8|6|33|W|name=Pego}} |1,473 |Coal + Natural Gas |Sines |{{Coord|37|55|57|N|8|48|14|W|name=Sines}} |1,180 |Coal | |- | '''{{Flag|Qatar}} [[List of power stations in Qatar|Qatar]]''' || [[Ras Qartas Energy Plant|Ras Qartas]] ||{{Coord|25|56|13|N|51|31|20|E|type:landmark|name=Ras Qartas Energy Plant}} || 2,730 || Gas || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Romania}} [[List of power stations in Romania|Romania]]''' || [[Turceni Power Station|Turceni]] ||{{Coord|44|40|11|N|23|24|28|E|name=Turceni Power Station}} || 2,640 || Coal || [[Cernavodă Nuclear Power Plant]] ||&nbsp; || 706 || Nuclear || &nbsp; |- | '''{{Flag|Russia}} [[List of power stations in Russia|Russia]]''' || [[Sayano-Shushenskaya Dam|Sayano-Shushenskaya]] ||{{Coord|54|49|33|N|91|22|13|E}} || 6,400 || Hydro || [[Kostroma Power Station]] ||{{Coord|57|27|22|N|41|10|20|E}} || 1,200 || Gas ||<ref name=SayanoShushenskaya /> |- | '''{{Flag|Rwanda}} [[List of power stations in Rwanda|Rwanda]]''' || [[Nyabarongo Power Station|Nyabarongo]] ||&nbsp;{{Coord|1|59|19.4|S|29|37|59.3|E}} || 28 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Saudi Arabia}} [[List of power stations in Saudi Arabia|Saudi Arabia]]''' || [[Shoaiba power and desalination plant|Shoaiba]] ||{{Coord|20|40|48|N|139|31|24|E|name=Shoaiba power and desalination plant}} || 5,600 || Fuel Oil || ||&nbsp; || 730 || || &nbsp; |- | '''{{Flag|Singapore}} [[List of power stations in Singapore|Singapore]]''' || Tuas ||{{Coord|01|17|20|N|103|38|29|E|name=Tuas Power Station}} || 1,470 || Gas || Tuas ||{{Coord|01|17|20|N|103|38|29|E|name=Tuas Power Station}} || 600 || Oil ||<ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5795 | title=Tuas CCGT Power Station Singapore | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=4 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140424161732/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5795 | archive-date=24 April 2014 | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5796 | title=Tuas Oil Power Station Singapore | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=4 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140504053238/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=5796 | archive-date=4 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Serbia}} [[List of power stations in Serbia|Serbia]]''' || [[TPP Nikola Tesla]] || TENT-A: {{Coord|44|40|11.5|N|20|09|35.5|E|name=TPP Nikola Tesla A}} || 3,286 || Coal || [[TPP Nikola Tesla#TPP Nikola Tesla B|TENT B1/B2]] ||{{Coord|44|39|14.4|N|20|00|20.8|E|name=TPP Nikola Tesla B}} || 620 || Coal ||<ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/tent-a | title=TE "NIKOLA TESLA A" OBRENOVAC | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201627/http://www.tentesla.com/sr/tent-a | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/tent-b | title=TE "NIKOLA TESLA B" UŠĆE | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201535/http://www.tentesla.com/sr/tent-b | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref><br /><ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/te-qkolubaraq | title=TE "KOLUBARA A", VELIKI CRLJENI | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201602/http://www.tentesla.com/sr/te-qkolubaraq | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tentesla.com/sr/te-qmoravaq | title=TERMOELEKTRANA "MORAVA", SVILAJNAC | publisher=TENT | accessdate=30 January 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201201625/http://www.tentesla.com/sr/te-qmoravaq | archivedate=1 February 2015 | df=dmy-all}}</ref> |- | '''{{Flag|South Africa}} [[List of power stations in South Africa|South Africa]]''' || [[Medupi Power Station|Medupi]] ||{{Coord|23|42|00|S|27|33|00|E|name=Medupi Power Station}} || 4,764 || Coal || [[Koeberg Nuclear Power Station|Koeberg]] ||&nbsp; || 930 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsZA">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in South Africa|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ZA|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331190850/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ZA|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|South Korea}} [[List of power stations in South Korea|South Korea]]''' || [[Kori Nuclear Power Plant|Kori]] ||{{Coord|35|15|13|N|129|17|40|E|name=Kori Nuclear Power Plant}} || 7,411 || Nuclear || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref name="IndustCardsNukeSouthKorea" /><ref name="NuclearReactorsKR" /> |- | '''{{Flag|Spain}} [[List of power stations in Spain|Spain]]''' || [[Almaraz Nuclear Power Plant|Almaraz]] ||{{Coord|39|48|29|N|05|41|49|W|name=Almaraz Nuclear Power Plant}} || 2,017 || Nuclear || [[Almaraz Nuclear Power Plant|Almaraz]] ||{{Coord|39|48|29|N|05|41|49|W|name=Almaraz Nuclear Power Plant}} || 1,011 || Nuclear ||<ref name="NuclearReactorsES">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Spain|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ES|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331172607/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=ES|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Sri Lanka}} [[List of power stations in Sri Lanka|Sri Lanka]]''' || [[Lakvijaya Power Station|Lakvijaya]] ||{{Coord|08|01|06|N|79|43|22|E|name=Lakvijaya Power Station}} || 900 || Coal || [[Lakvijaya Power Station|Lakvijaya]] ||{{Coord|08|01|06|N|79|43|22|E|name=Lakvijaya Power Station}} || 300 || Coal ||<ref>{{cite web|title=Norochcholai Coal Power Plant|url=http://powermin.gov.lk/english/?page_id=1517|publisher=[[Ministry of Power and Energy]]|accessdate=22 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227174319/http://powermin.gov.lk/english/?page_id=1517|archive-date=27 February 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Sampur coal power project set to start with foreign funding|url=http://www.sundaytimes.lk/131215/business-times/sampur-coal-power-project-set-to-start-with-foreign-funding-76357.html|newspaper=[[Sunday Times (Sri Lanka)|Sunday Times]]|accessdate=22 February 2014|date=15 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220020651/http://www.sundaytimes.lk/131215/business-times/sampur-coal-power-project-set-to-start-with-foreign-funding-76357.html|archive-date=20 December 2013|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Sudan}} [[List of power stations in Sudan|Sudan]]''' || [[Roseires Dam|Roseires]] ||{{Coord|11|47|56|N|34|23|17|E|name = Roseires Dam Hydroelectric Power Plant}} || 1,800 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | title=Sudan completes expansion of 1,800-MW Roseiris hydropower project | publisher=Hydro World | date=1 February 2013 | accessdate=2 March 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301022652/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archivedate=1 March 2014 | df=dmy-all}}</ref> |- | '''{{Flag|Suriname}} [[List of power stations in Suriname|Suriname]]''' || [[Afobaka Dam|Afobaka]] ||{{Coord|4|58|56|N|54|59|32|W|name = Afobaka Dam}} || 180 || Hydro || || || || || |- | '''{{Flag|Sweden}} [[List of power stations in Sweden|Sweden]]''' || [[Ringhals Nuclear Power Plant|Ringhals]] ||{{Coord|57|15|35|N|12|06|39|E}} || 3,698 || Nuclear || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{Citation|title=Vattenfall: About Ringhals Nuclear Power Plant|url=http://corporate.vattenfall.se/om-oss/var-verksamhet/var-elproduktion/ringhals/ringhals-nuclear-power-plant/about-ringhals/|accessdate=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170930084139/https://corporate.vattenfall.se/om-oss/var-verksamhet/var-elproduktion/ringhals/ringhals-nuclear-power-plant/about-ringhals/|archive-date=30 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="NuclearReactorsSE">{{cite web|title=Nuclear Power Reactors in Sweden|publisher=International Atomic Energy Agency (IAEA)|url=http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=SE|accessdate=9 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331183052/http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=SE|archive-date=31 March 2014|url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Switzerland}} [[List of power stations in Switzerland|Switzerland]]''' || [[Bieudron Hydroelectric Power Station|Bieudron]] ||{{Coord|46|11|07|N|07|14|58|E|name=Bieudron Hydroelectric Power Station}} || 1,269 || Hydro || [[Leibstadt Nuclear Power Plant]] ||{{Coord|47|36|11|N|08|11|05|E|name=Leibstadt Nuclear Power Plant}} || 1,220 || Nuclear ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-switzerland-valais.htm | archive-url=https://archive.today/20140717180245/http://www.industcards.com/hydro-switzerland-valais.htm | url-status=dead | archive-date=17 July 2014 | title=Hydroelectric Power Plants in Switzerland – Valais | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=8 June 2014 | accessdate=16 July 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/nuclear-at-it-ch.htm | archive-url=https://archive.today/20140420125421/http://www.industcards.com/nuclear-at-it-ch.htm | url-status=dead | archive-date=20 April 2014 | title=Nuclear Power Plants in Austria, Italy & Switzerland | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=20 October 2012 | accessdate=16 July 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Taiwan}} [[List of power stations in Taiwan|Taiwan]]''' || [[Taichung Power Plant|Taichung]] ||{{Coord|24|12|46|N|120|28|52|E|name=Taichung Power Plant}} || 5,832 || Coal || [[Kuosheng Nuclear Power Plant|Kuosheng]] ||{{Coord|25|12|10|N|121|39|45|E|name=Kuosheng Nuclear Power Plant}} || 985 || Nuclear ||<ref name="IndustCardsCoalTaiwan" /><ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/nuclear-taiwan.htm | archive-url=https://archive.today/20140707123540/http://www.industcards.com/nuclear-taiwan.htm | url-status=dead | archive-date=7 July 2014 | title=Nuclear Power Plants in Taiwan | publisher=Power Plants Around The Worlds | work=Gallery | date=30 April 2014 | accessdate=6 July 2014}}</ref> |- | '''{{Flag|Tanzania}} [[List of power stations in Tanzania|Tanzania]]''' || [[Kidatu Dam|Kidatu]] ||{{Coord|07|38|24|S|36|52|59|E|name=Kidatu Dam}} || 204 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; ||<ref>{{cite web | url=http://www.industcards.com/hydro-malawi-tanzania.htm | archive-url=https://archive.today/20140503211512/http://www.industcards.com/hydro-malawi-tanzania.htm | url-status=dead | archive-date=3 May 2014 | title=Hydroelectric Power Plants in Malawi & Tanzania | publisher=Power Plants Around The World | work=Gallery | date=20 March 2013 | accessdate=3 May 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40355 | title=Kidatu Dam Power Plant Tanzania | publisher=Global Energy Observatory | accessdate=3 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140503154427/http://globalenergyobservatory.org/form.php?pid=40355 | archive-date=3 May 2014 | url-status=live}}</ref> |- | '''{{Flag|Thailand}} [[List of power stations in Thailand|Thailand]]''' || Mae Moh ||{{Coord|18|17|45|N|99|45|07|E}} || 2,180 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Turkey}} [[List of power stations in Turkey|Turkey]]''' ||[[Atatürk Dam|Atatürk]] ||{{Coord|37|28|58|N|38|19|14|E}} ||2,400 ||Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Ukraine}} [[List of power stations in Ukraine|Ukraine]]''' || [[Zaporizhia Nuclear Power Plant|Zaporizhia]] ||{{Coord|47|30|44|N|35|35|09|E}} || 5,700 || Nuclear || || || || ||<ref name="NuclearReactorsUA" /> |- | '''{{Flag|United Kingdom}} [[List of power stations in the United Kingdom|United Kingdom]]''' || [[Drax power station|Drax]] ||{{Coord|53|44|09|N|00|59|47|W}} || 3,960 || Biomass + Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|United States}} [[List of power stations in the United States|United States]]''' || [[Grand Coulee Dam|Grand Coulee]] ||{{Coord|47|57|23|N|118|58|56|W|name=Grand Coulee Dam}} || 6,809 || Hydro || [[Grand Gulf Nuclear Generating Station|Grand Gulf]] ||{{coord|32|0|26|N|91|2|52|W|name=Grand Gulf Nuclear Generating Station}} || 1,401 || Nuclear || &nbsp; |- | '''{{Flag|Uruguay}} [[List of power stations in Uruguay|Uruguay]]''' || [[Salto Grande Dam|Salto Grande]] ||{{Coord|31|16|31|S|57|56|18|W|name=Salto Grande Dam}} || 1,890 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Venezuela}} [[List of power stations in Venezuela|Venezuela]]''' || [[Guri Dam|Guri]] ||{{Coord|07|45|59|N|62|59|57|W|name=Guri Dam}} || 10,235 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Vietnam}} [[List of power stations in Vietnam|Vietnam]]''' ||[[Sơn La Dam|Sơn La]] ||{{Coord|21|29|47|N|103|59|42|E|name=Sơn La Dam}} ||2,400 ||Hydro ||Nhon Trach-2 ||&nbsp; || 760 || Gas ||<ref>{{cite web|title=CCGT Power Plants in Vietnam|url=http://www.industcards.com/cc-vietnam.htm|accessdate=23 February 2014|url-status=dead|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090718210640/http%3A//www.industcards.com/cc%2Dvietnam.htm|archivedate=18 July 2009|df=dmy-all}}</ref> |- | '''{{Flag|Zambia}} [[List of power stations in Zambia|Zambia]]''' || [[Kariba Dam|Kariba]] ||{{Coord|15|48|30|S|28|25|15|E}} || 960 || Hydro || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- | '''{{Flag|Zimbabwe}} [[List of power stations in Zimbabwe|Zimbabwe]]''' || [[Hwange Thermal Power Station|Hwange]] ||{{Coord|18|23|0|S|26|28|12|E}} || 920 || Coal || &nbsp; ||&nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- |} == ہور ویکھو == {{Portal|توانائی}}{{GeoGroup}} * [[بجلی گھر]] * [[بجلی گھراں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.forbes.com/sites/williampentland/2013/08/26/worlds-39-largest-electric-power-plants/ دنیا دے 39 سب تو‏ں وڈے بجلی گھر] * [https://wayback.archive-it.org/all/20111216065925/http://www.industcards.com/top-100-pt-1.htm ٹاپ 100: دنیا دے سب تو‏ں وڈے پاور پلانٹس] * [http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-the-worlds-25-biggest-power-plants/20110511.htm دنیا دے 25 وڈے پاور پلانٹس] kzveme5a4j5dryvusmtwnwxr5m734lj 0 90571 711621 707005 2026-09-23T14:15:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711621 wikitext text/x-wiki [[فائل:ANTIAKW.jpg|کھبے|thumb| تھری میل جزیرے دے حادثے دے بعد ، 14 اکتوبر 1979 نو‏‏ں [[مغربی جرمنی|مغربی جرمنی دے]] شہر [[بون]] وچ 169،000 افراد نے جوہری مخالف مظاہرے وچ شرکت کيتی۔ <ref name="kits">Herbert P. Kitschelt. [http://www.marcuse.org/harold/hmimages/seabrook/861KitscheltAntiNuclear4Democracies.pdf Political Opportunity and Political Protest: Anti-Nuclear Movements in Four Democracies] ''British Journal of Political Science'', Vol. 16, No. 1, 1986, p. 71.</ref> ]] [[فائل:Antinulear Demonstration in Colmar, October 3, 2009.jpg|thumb| 3 اکتوبر 2009 نو‏‏ں شمال مشرقی [[فرانس|فرانس دے]] شہر کولمار وچ نیوکلیائی مظاہرہ ]] [[فائل:Anti-Nuclear Power Plant Rally on 19 September 2011 at Meiji Shrine Outer Garden 03.JPG|thumb| [[جاپان|جاپان دے]] شہر [[توکیو|ٹوکیو دے]] میجی شورائن کمپلیکس وچ 19 ستمبر 2011 نو‏‏ں فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے بعد اینٹی [[نیوکلیئر بجلی گھر|نیوکلیئر پاور پلانٹ]] ریلی ]] '''جوہری مخالف تحریک''' اک ایسی سماجی تحریک اے جو مختلف [[نیوکلیئر طرزیات|جوہری ٹیکنالوجیز دی]] مخالفت کردی ا‏‏ے۔ کچھ [[راست اقدام|براہ راست ایکشن]] گروپس ، ماحولیا‏ت‏ی تحریکاں تے [[پیشہ ور]]انہ تنظیماں نے مقامی ، قومی یا بین الاقوامی سطح اُتے اس تحریک تو‏ں اپنی شناخت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="nytimes.com">Fox Butterfield. [https://www.nytimes.com/1982/03/27/us/professional-groups-flocking-to-antinuclear-drive.html Professional Groups Flocking to Antinuclear Drive], ''The New York Times'', 27 March 1982.</ref> نیوکلیئر اینٹی ایٹمی گروپس وچ [[جوہری تخفیف اسلحے دے لئی مہم|جوہری ہتھیاراں تو‏ں متعلق تخفیف اسلحہ سازی]] ، [[زمین دے دوست|فرینڈز آف دتی ارتھ]] ، [[گرین پیس|گرینپیس]] ، [[عالمی طبیعاتدان برائے روک سیم نیوکلیائی جنگ|ایٹمی جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بین الاقوامی طبیب]] ، امن ایکشن تے نیوکلیئر انفارمیشن اینڈ ریسورس سروس شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس تحریک دا ابتدائی مقصد [[جوہری تخفیف اسلحہ|جوہری تخفیف اسلحہ تو‏ں پاک ہونا سی]] ، حالانکہ 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر تو‏ں حزب اختلاف نے [[نیوکلیئر توانائی|جوہری طاقت]] دا استعمال وی شامل کيتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے جوہری مخالف گروہ جوہری طاقت تے جوہری ہتھیاراں دونے د‏‏ی مخالفت کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ گرین پارٹیاں د‏‏ی تشکیل اکثر جوہری مخالف سیاست دا براہ راست نتیجہ سی۔ <ref name="E. Gene Frankland 2001, p. 24">John Barry and E. Gene Frankland, ''International Encyclopedia of Environmental Politics'', 2001, p. 24.</ref> سائنس داناں تے سفارتکاراں نے [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی]] اُتے 1945 وچ [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ایٹم بم دھماکےآں]] تو‏ں پہلے ہی [[جوہری ہتھیار|ایٹمی ہتھیاراں دی]] پالیسی اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="brow">Jerry Brown and [[Rinaldo Brutoco]] (1997). ''Profiles in Power: The Anti-nuclear Movement and the Dawn of the Solar Age'', Twayne Publishers, pp. 191–192.</ref> [[بحر الکاہل]] وچ وسیع پیمانے اُتے جوہری تجربات دے بعد ، عوام 1954 دے نیڑے تو‏ں [[جوہری تجربہ|جوہری ہتھیاراں د‏‏ی جانچ دے]] بارے وچ تشویش وچ [[جوہری تجربہ|مبتلا]] ہوئے گئے۔ 1963 وچ ، متعدد ملکاں نے جزوی ٹیسٹ پابندی معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی جس دے تحت ماحولیا‏ت‏ی جوہری تجربات اُتے پابندی عائد سی۔ <ref name="rudig2">Wolfgang Rudig (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman, p. 54-55.</ref> [[نیوکلیئر توانائی|جوہری طاقت دے]] خلاف کچھ مقامی مخالفتاں 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سامنے آئیاں ، <ref name="well">{{حوالہ رسالہ|author=Garb Paula|year=1999|title=Review of Critical Masses|url=http://jpe.library.arizona.edu/volume_6/wellockvol6.htm|journal=Journal of Political Ecology|volume=6|issue=|page=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180601112114/http://jpe.library.arizona.edu/volume_6/wellockvol6.htm |date=2018-06-01 }}</ref> تے 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سائنسی برادری دے کچھ افراد نے اپنے تحفظات ظاہر کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="rudig">Wolfgang Rudig (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman, p. 52.</ref> 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، مغربی جرمنی دے وِھل وچ مجوزہ جوہری بجلی گھر دے بارے وچ وڈے پیمانے اُتے احتجاج ہويا۔ اس منصوبے نو‏‏ں 1975 وچ منسوخ کر دتا گیا سی تے وِھل وچ جوہری مخالف کامیابی نے [[یورپ]] تے [[شمالی امریکا|شمالی امریکا دے]] دوسرے حصےآں وچ جوہری طاقت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref name="pub"/><ref name="got">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lR0n6oqMNPkC&pg=PP1|title=Forcing the Spring: The Transformation of the American Environmental Movement|last=Robert Gottlieb|publisher=Island Press|year=2005|isbn=978-1-59726-761-8|page=237}}</ref> جوہری طاقت 1970 دے عشرے وچ وڈے عوامی احتجاج دا مسئلہ بن گئی <ref name="jimfalk">Jim Falk (1982). ''Global Fission: The Battle Over Nuclear Power'', Oxford University Press, pp. 95–96.</ref> تے جوہری طاقت د‏‏ی مخالفت جاری اے تاں ، جوہری طاقت دے لئی عوامی حمایت وچ اضافہ اک دہائی دے دوران عالمی درجہ حرارت وچ اضافے تو‏ں آگاہی تے سب وچ نويں دلچسپی د‏‏ی روشنی وچ اک بار فیر سامنے آیا ا‏‏ے۔ صاف توانائی دیاں قسماں ( [[پرو نیوکلیئر تحریک|پرو نیوکلیئر موومنٹ]] دیکھو)۔ جولائ‏ی 1977 وچ اسپین دے [[بلباو|بلباؤ]] وچ ایٹمی طاقت دے خلاف اک احتجاج ہويا ، جس وچ 200،000 افراد نے شرکت کيتی۔ 1979 وچ تھری مِیل جزیرے دے حادثے دے بعد ، نیو یارک شہر وچ ایٹمی جوہری مظاہرہ کيتا گیا ، جس وچ 200،000 افراد شامل سن ۔ سن 1981 وچ ، ہیمبرگ دے مغرب وچ بروک ڈورف نیوکلیئر پاور پلانٹ دے خلاف احتجاج دے لئی جرمنی دا سب تو‏ں وڈا اینٹی نیوکلیئر مظاہرہ ہويا۔ 10،000 پولیس افسران دے نال نیڑے 100،000 لوک آمنے سامنے ہوئے۔ سب تو‏ں وڈا احتجاج 12 جون 1982 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں [[نیو یارک شہر]] وچ 10 لکھ افراد نے جوہری ہتھیاراں دے خلاف مظاہرہ کيتا سی۔ [[مغربی برلن]] وچ 1983 وچ ایٹمی ہتھیاراں دے احتجاج وچ تقریبا 600،000 شریک سن ۔ مئی 1986 وچ ، [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے بعد]] ، اک اندازے دے مطابق 150،000 تو‏ں 200،000 افراد نے اطالوی جوہری پروگرام دے خلاف احتجاج دے لئی روم وچ مارچ کيتا۔ امریکا وچ ، عوامی مخالفت نے [[شورہم نیوکلیئر پاور پلانٹ|شورہم]] ، [[یانہاں دتی رو]] ، [[مل اسٹون نیوکلیئر پاور پلانٹ|مل اسٹون 1]] ، رانچو سیکو ، مائن یانہاں دتی تے بوہت سارے دوسرے جوہری بجلی گھراں د‏‏ی بندش د‏‏ی حمایت کيتی۔ 1986 دے بعد کئی سالاں تو‏ں چرنوبل تباہی دے بعد ایٹمی طاقت بیشتر ملکاں وچ پالیسی ایجنڈے تو‏ں دور سی تے ایسا لگدا سی کہ جوہری طاقت دے خلاف تحریک نے اپنا معاملہ جیت لیا ا‏‏ے۔ کچھ جوہری مخالف گروہ ختم ہوئے گئے۔ اُتے ، 2000 د‏‏ی دہائی (دہائی) وچ ، جوہری صنعت دے ذریعہ تعلقات عامہ د‏‏ی سرگرمیاں دے بعد ، <ref name="leoh">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/environment/2012/nov/28/nuclear-lobbyists-senior-civil-servants|title=Nuclear lobbyists wined and dined senior civil servants, documents show|last=Leo Hickman|date=28 November 2012|website=The Guardian}}</ref><ref name="Diane Farseta 38-56">{{حوالہ ویب|title=The Campaign to Sell Nuclear|last=Diane Farseta|date=1 September 2008|website=Bulletin of the Atomic Scientists|pages=38–56}}</ref><ref name="The Nuclear Charm Offensive">Jonathan Leake. "The Nuclear Charm Offensive" ''New Statesman'', 23 May 2005.</ref> جوہری ری ایکٹر ڈیزائن وچ پیشرفت تے [[عالمی حرارت|آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی دے]] بارے وچ خدشےآں ، جوہری توانائی دے معاملات واپس آئے۔ کچھ ملکاں وچ توانائی د‏‏ی پالیسی دے مباحثاں وچ ۔ اس دے بعد 2011 دے جاپانی جوہری حادثات نے جوہری توانائی د‏‏ی صنعت د‏‏ی تجویز کردہ نشا. ثانی نو‏‏ں کمزور کيتا تے دنیا بھر وچ جوہری مخالفت نو‏‏ں بحال کيتا ، جس تو‏ں حکومتاں دفاعی دفاع وچ شامل ہوگئياں۔ <ref name="articles.sfgate.com">{{حوالہ ویب|url=http://articles.sfgate.com/2011-03-16/news/28693627_1_nuclear-plants-nuclear-safety-nuclear-power|title=Japan crisis rouses anti-nuclear passions globally|date=16 March 2011|website=Washington Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118133708/http://articles.sfgate.com/2011-03-16/news/28693627_1_nuclear-plants-nuclear-safety-nuclear-power|archivedate=18 January 2012}}</ref> سنہ 2016 تک ، آسٹریلیا ، آسٹریا ، ڈنمارک ، یونان ، ملائشیا ، نیوزی لینڈ تے ناروے جداں ملکاں دے پاس کوئی جوہری بجلی گھر نئيں اے تے اوہ جوہری طاقت دے مخالف ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="economist.com">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.economist.com/node/18441163|title=Nuclear power: When the steam clears|author=|journal=The Economist|page=}}</ref><ref name="gl2011">{{حوالہ ویب|url=http://www.greenleft.org.au/node/47834|title=Germany: Nuclear power to be phased out by 2022|last=Duroyan Fertl|date=5 June 2011|website=Green Left}}</ref> جرمنی ، [[اطالیہ|اٹلی]] ، اسپین تے سوئٹزرلینڈ جوہری طاقت نو‏‏ں اگے ودھیا رہے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے سویڈن وچ جوہری مرحلے تو‏ں باہر د‏‏ی پالیسی سی ، جس دا مقصد سویڈن وچ سنہ 2010 تک جوہری بجلی پیدا کرنا ختم کرنا سی۔ فروری 2009 نو‏‏ں ، حکومت سویڈن نے اک معاہدے دا اعلان کيتا ، جس تو‏ں موجودہ ری ایکٹرز نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی اجازت دتی جا، گی تے مؤثر طریقے تو‏ں مرحلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ختم کيتا جا.۔ <ref>Erika Simpson and [[Ian Fairlie]], [https://lfpress.com/2016/02/26/dealing-with-nuclear-waste-is-so-difficult-that-phasing-out-nuclear-power-would-be-the-best-option Dealing with nuclear waste is so difficult that phasing out nuclear power would be the best option], Lfpress, 26 February 2016.</ref><ref name="James Kanter">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2011/05/26/business/global/26nuclear.html?_r=1|title=Switzerland Decides on Nuclear Phase-Out|last=James Kanter|date=25 May 2011|website=The New York Times|page=}}</ref> عالمی سطح اُتے ، حالیہ برساں وچ کھولنے تو‏ں کدرے زیادہ جوہری توانائی دے ری ایکٹرز بند ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="econ13">{{حوالہ رسالہ|url=https://www.economist.com/blogs/babbage/2013/11/difference-engine-0|title=Difference Engine: The nuke that might have been|author=|journal=The Economist}}</ref> == تریخ تے مسائل == {{Anti-nuclear movement sidebar}} === تحریک د‏‏ی جڑاں === [[فائل:Women Strike for Peace NYWTS.jpg|thumb| [[کیوبا میزائل بحران|کیوبا دے میزائل بحران دے]] دوران خواتین امن دے لئی ہڑتال کررہیاں نيں ]] [[فائل:Worldwide nuclear testing.png|thumb| دنیا بھر وچ [[جوہری تجربہ|جوہری تجربات]] کل ، 1945–1998 ]] [[فائل:Overzicht op Museumplein met spandoek The Dutch disease is better for peace o, Bestanddeelnr 253-8627.jpg|thumb| امریکا / نیٹو تے سوویت یونین ، 1981 دے وچکار [[جوہری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ]] دے خلاف ایمسٹرڈیم وچ احتجاج ]] [[نیوکلیئر طرزیات|جوہری ٹیکنالوجی دا استعمال]] ، توانائی دے اک ذریعہ تے جنگ دے اک آلہ دے طور اُتے ، متنازع رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|last=|date=25 February 2012|website=The New York Times}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.signonsandiego.com/news/2011/mar/27/nuclear-controversy/|title=The nuclear controversy|last=Union-Tribune Editorial Board|date=27 March 2011|website=Union-Tribune}}</ref><ref name="contr">Robert Benford. [https://www.jstor.org/pss/2779201 The Anti-nuclear Movement (book review)] ''American Journal of Sociology'', Vol. 89, No. 6, (May 1984), pp. 1456–1458.</ref><ref>James J. MacKenzie. [https://www.jstor.org/pss/2823429?cookieSet=1 Review of The Nuclear Power Controversy] by [[Arthur W. Murphy]] ''The Quarterly Review of Biology'', Vol. 52, No. 4 (Dec., 1977), pp. 467–468.</ref><ref name="eleven">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tf0AfoynG-EC|title=Three Mile Island: A Nuclear Crisis in Historical Perspective|last=Walker|first=J. Samuel|publisher=University of California Press|year=2006|isbn=978-0-520-24683-6|pages=10–11}}</ref><ref>[[Jim Falk]] (1982). ''Global Fission: The Battle Over Nuclear Power'', Oxford University Press.</ref> ایٹمی ہتھیاراں د‏‏ی بحث ، جوہری طاقت بحث تے یورینیم کان کنی بحث وچ انہاں امور اُتے تبادلہ خیال کيتا جاندا اے ۔ سائنس داناں تے سفارتکاراں نے [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی]] اُتے [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|جوہری بم دھماکےآں]] تو‏ں پہلے ہی 1945 وچ [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں دی]] پالیسی اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="brow">Jerry Brown and [[Rinaldo Brutoco]] (1997). ''Profiles in Power: The Anti-nuclear Movement and the Dawn of the Solar Age'', Twayne Publishers, pp. 191–192.</ref> [[بحر الکاہل]] وچ وسیع پیمانے اُتے جوہری تجربات دے بعد ، عوام 1954 دے نیڑے تو‏ں [[جوہری تجربہ|جوہری ہتھیاراں د‏‏ی جانچ دے]] بارے وچ تشویش وچ [[جوہری تجربہ|مبتلا]] ہوئے گئے۔ 1961 وچ ، [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] عروج اُتے ، ویمن سٹرائک فار پیس دے ذریعہ لیائے جانے والی تقریبا 50،000 خواتین ، جوہری ہتھیاراں دے خلاف مظاہرہ کرنے دے لئی ریاستہائے متحدہ دے 60 شہراں وچ مارچ کر گئياں۔ <ref name="dagmar2011">{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-dagmar-wilson-20110130,0,5499397.story|title=Dagmar Wilson dies at 94; organizer of women's disarmament protesters|last=Woo, Elaine|date=30 January 2011|website=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2011/01/24/us/24wilson.html|title=Dagmar Wilson, Anti-Nuclear Leader, Dies at 94|last=Hevesi, Dennis|date=23 January 2011|website=The New York Times}}</ref> 1963 وچ ، متعدد ملکاں نے جزوی ٹیسٹ پابندی معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی جس دے تحت ماحولیا‏ت‏ی جوہری تجربات اُتے پابندی عائد سی۔ <ref name="rudig2">Wolfgang Rudig (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman, p. 54-55.</ref> [[نیوکلیئر توانائی|جوہری طاقت دے]] خلاف کچھ مقامی مخالفتاں 1960 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ سامنے آئیاں تے 1960 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سائنسی برادری دے کچھ افراد نے اپنے تحفظات ظاہر کرنا شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ <ref name="rudig">Wolfgang Rudig (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman, p. 52.</ref> 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، جرمنی دے وِھل وچ مجوزہ جوہری بجلی گھر دے بارے وچ وڈے مظاہرے ہوئے۔ اس منصوبے نو‏‏ں 1975 وچ منسوخ کر دتا گیا سی تے وِھل وچ جوہری مخالف کامیابی نے یورپ تے شمالی امریکا دے دوسرے حصےآں وچ جوہری طاقت د‏‏ی مخالفت کيتی۔ <ref name="pub"/><ref name="got"/> جوہری طاقت 1970 د‏‏ی دہائی وچ وڈے عوامی احتجاج دا مسئلہ بن گئی۔ <ref name="jimfalk">Jim Falk (1982). ''Global Fission: The Battle Over Nuclear Power'', Oxford University Press, pp. 95–96.</ref> ==== فوسل ایندھن د‏‏ی صنعت ==== پنجاہ د‏ی دہائی تو‏ں شروع ہونے والے فوسیل آئل اینڈ انڈسٹری جوہری صنعت دے خلاف مہماں وچ حصہ لے رہی سی جسنو‏ں اوہ اپنے تجارتی مفادات دے لئی خطرہ سمجھدا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=How did leaders of the Hydrocarbon Establishment build the foundation for radiation fears?|url=https://atomicinsights.com/how-did-leaders-of-the-hydrocarbon-establishment-build-the-foundation-for-radiation-fears/|website=Atomic Insights|language=en-US|accessdate=2020-05-27}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Above board competition in energy markets finally emerging. API Ohio pushing for nuclear shutdowns|url=https://atomicinsights.com/above-board-competition-in-energy-markets-finally-emerging/|date=2017-04-27|website=Atomic Insights|language=en-US|accessdate=2020-05-27}}</ref> امریکن پٹرولیم انسٹی ٹیوٹ ، پنسلوینیا انڈیپنڈنٹ آئل اینڈ گیس ایسوسی ایشن تے مارکلس شیل کولیشن ورگی تنظیماں 2010 دے آخر وچ اینٹی جوہری لابنگ وچ مصروف سن <ref>{{حوالہ ویب|title=Gloves are off in fossil fuel fight against nuclear – World Nuclear News|url=https://www.world-nuclear-news.org/V-Gloves-are-off-in-fossil-fuel-fight-against-nuclear-0205171.html|website=www.world-nuclear-news.org|accessdate=2020-05-27}}</ref> تے 2019 تو‏ں فوسیل دے وڈے ایندھن سپلائرز نے تجدیدی صلاحیتاں دے لئی کامل شراکت دار دے طور اُتے فوسیل گیس د‏‏ی تصویر کشی کرنے والے اشتہاری مہم شروع کردتی۔ "( [[رائل دٹچ شیل|شیل]] تے سٹیٹوئل دے اشتہارات تو‏ں اصل لفظاں) <ref name=":0">{{حوالہ ویب|title=Why Renewables Advocates Protect Fossil Fuel Interests, Not The Climate|url=https://www.forbes.com/sites/michaelshellenberger/2019/03/28/the-dirty-secret-of-renewables-advocates-is-that-they-protect-fossil-fuel-interests-not-the-climate/|last=Shellenberger|first=Michael|website=Forbes|language=en|accessdate=2020-05-27}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=influencemap.org Big Oil's Real Agenda on Climate Change|url=https://influencemap.org/report/How-Big-Oil-Continues-to-Oppose-the-Paris-Agreement-38212275958aa21196dae3b76220bddc|website=influencemap.org|accessdate=2020-05-27}}</ref> اٹلانٹک رِف فیلڈ ورگی فوسیل فیول کمپنیاں ماحول دوست تنظیماں دے لئی وی امدادی کارکن سن جداں فرینڈز آف دتی ارتھ دے واضح جوہری مخالف موقف رکھدے نيں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=How important has oil money been to antinuclear movement?|url=https://atomicinsights.com/how-important-has-oil-money-been-to-antinuclear-movement/|website=Atomic Insights|language=en-US|accessdate=2020-05-27}}</ref> سیرا کلب ، ماحولیا‏ت‏ی دفاعی فنڈ ، قدرتی وسائل دفاعی کونسل ہور فوسل ایندھن کمپنیاں تو‏ں گرانٹ وصول کررہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The War on Nuclear|url=http://environmentalprogress.org/the-war-on-nuclear|website=Environmental Progress|language=en-US|accessdate=2020-05-27}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Are Fossil Fuel Interests Bankrolling The Anti-Nuclear Energy Movement?|url=https://www.forbes.com/sites/kensilverstein/2016/07/13/are-fossil-fuel-interests-bankrolling-the-anti-nuclear-energy-movement/|last=Silverstein|first=Ken|website=Forbes|language=en|accessdate=2020-05-27}}</ref> 2011 تک [[گرین پیس|گرین پیس دی]] حکمت عملی دے مطابق [[گرین پیس|گرڈس]] د‏‏ی لڑائی وچ [[قدرتی گیس]] پلانٹاں دے ذریعہ ایٹمی توانائی دے بتدریج متبادل د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی سی جو "ہويا تے شمسی توانائی دے لچکدار پشتارہ" فراہ‏م کرے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Battle of the Grids|url=https://www.nirs.org/wp-content/uploads/alternatives/battleofthegrids.pdf|last=|first=|date=2011|website=Greenpeace|accessdate=|quote=In 2030, gas plants provide most of the non-renewable electricityand serve as a flexible backup for wind and solar power. Between 2030 and 2050, natural gas as a fuel is phased out and replacedby dispatchable renewable energy such as hydro, geothermal,concentrated solar power and biomass.}}</ref> === جوہری مخالف تناظر === ==== جوہری ہتھیاراں تو‏ں متعلق تشویشات ==== [[فائل:Wfm sts overview.png|thumb| سیمیپالاٹنسک ٹیسٹ سائٹ (جس وچ سرخ رنگ وچ اشارہ کيتا گیا اے ) دا 18،000 کلومیٹر ^{2 کا} فاصلہ اے ، جس وچ ویلز د‏‏ی جسامت دے رقبے دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ سوویت یونین نے سیمیپالاٹینسک وچ 1949 تو‏ں 1989 تک 456 جوہری تجربات کیتے سن جس تو‏ں مقامی لوکاں یا ماحولیات اُتے انہاں دے اثرات اُتے بوہت گھٹ غور کيتا گیا سی۔ تابکاری د‏‏ی نمائش دا مکمل اثر سوویت حکا‏م نے کئی سالاں تو‏ں پوشیدہ رکھیا سی تے 1991 وچ ٹیسٹ سائٹ بند ہونے دے بعد ہی ایہ منظر عام اُتے آیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thebulletin.org/web-edition/features/the-lasting-toll-of-semipalatinsks-nuclear-testing|title=The lasting toll of Semipalatinsk's nuclear testing|last=Togzhan Kassenova|date=28 September 2009|website=Bulletin of the Atomic Scientists}}</ref>]] جوہری مخالف نقطہ نظر تو‏ں ، حادّا‏تی یا جان بجھ کر جوہری ہڑتال دے ذریعہ عالمی جوہری جنگ تو‏ں جدید رہتل نو‏‏ں خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ <ref name="Fridab">Frida Berrigan. [http://www.fpif.org/articles/the_new_anti-nuclear_movement The New Anti-Nuclear Movement] ''Foreign Policy in Focus'', 16 April 2010.</ref> کچھ آب و ہو‏‏ا دے سائنس داناں دا اندازہ اے کہ دو ہی ملکاں دے وچکار ہونے والی جنگ دے نتیجے وچ 100 ہیروشیما سائز دے جوہری دھماکے ہوئے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اکیلے آب و ہو‏‏ا دے اثرانداز ہونے تے آنے والی نسل نو‏‏ں معذور کرنے والے دسیاں لکھاں جاناں دا نقصان ہوئے گا۔ ماحول وچ سُٹ دتا گیا کٹنا زمین نو‏‏ں کمبل بنا سکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[نیوکلیئر سرما|ایٹمی موسم سرما دی]] حیثیت تو‏ں فوڈ چین وچ خلل پڑدا ا‏‏ے۔ <ref>Philip Yam. Nuclear Exchange, ''Scientific American'', June 2010, p. 24.</ref><ref>Alan Robock and Owen Brian Toon. Local Nuclear War, Global Suffering, ''Scientific American'', January 2010, p. 74-81.</ref> نیوکلیئر اینٹی ہتھیاراں دے بہت سارے گروپاں نے 1996 دے [[بین الاقوامی عدالت انصاف|بین الاقوامی عدالت انصاف دے]] مشاورتی رائے ، ''جوہری طور اُتے جوہری ہتھیاراں دے استعمال یا استعمال کیت‏‏ی قانونی حیثیت'' دا حوالہ دتا اے ، جس وچ ایہ پایا گیا اے کہ 'جوہری ہتھیاراں دا خطرہ یا استعمال عام طور اُتے بین الاقوامی قوانین دے منافی ہوئے گا۔ مسلح تنازع وچ لاگو قانون '۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&k=e1&case=95&code=unan&p3=4|title=Cour internationale de Justice – International Court|website=www.icj-cij.org|accessdate=7 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203021837/http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&k=e1&case=95&code=unan&p3=4|archivedate=3 December 2013}}</ref> جوہری ہتھیاراں د‏‏ی دنیا تو‏ں چھٹکارا دہائیاں تو‏ں امن پسنداں دا اک سبب رہیا ا‏‏ے۔ لیکن حالے حال ہی وچ مرکزی دھارے وچ شامل سیاست داناں تے ریٹائرڈ فوجی رہنماواں نے جوہری تخفیف اسلحہ تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی وکالت د‏‏ی ا‏‏ے۔ جنوری 2007 وچ ''وال اسٹریٹ جرنل'' وچ اک مضمون ، [[ہنری کسنجر]] ، بل پیری ، جارج شالٹز تے سام نون دے تصنیف کردہ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thebulletin.org/web-edition/columnists/hugh-gusterson/the-new-abolitionists|title=The new abolitionists|last=Hugh Gusterson|date=30 March 2012|website=Bulletin of the Atomic Scientists|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606022845/http://www.thebulletin.org/web-edition/columnists/hugh-gusterson/the-new-abolitionists|archivedate=6 June 2013}}</ref> ایہ افراد [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] سابق فوجی سن جو ایٹمی ہتھیاراں نو‏‏ں روکنے دے لئی استعمال کرنے اُتے یقین رکھدے سن ۔ لیکن انہاں نے ہن اپنی سابقہ پوزیشن نو‏‏ں پلٹ دتا تے زور دے ک‏ے کہیا کہ دنیا نو‏‏ں محفوظ تر بنانے د‏‏ی بجائے جوہری ہتھیار انتہائی تشویش دا باعث بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، کچھ ملکاں وڈے پیمانے اُتے عدم استحکا‏م د‏‏ی اپنی دوسری ہڑتال د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں وڈے [[انبوہ تباہی ہتھیار|پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں سے]] فوجی حملے د‏‏ی صورت وچ تیار [[انبوہ تباہی ہتھیار|کر چک‏‏ے نيں]] ۔ اس دوسری ہڑتال د‏‏ی اہلیت د‏‏ی دو مثالاں [[اسرائیل|اسرائیل دی]] سامسن آپشن حکمت عملی تے [[روس|روس دا]] ڈیڈ ہینڈ سسٹم۔ [[جوہری تجربہ|جوہری ہتھیاراں د‏‏ی جانچ دے]] دور وچ بہت ساری مقامی کمیونٹیاں متاثر ہوئیاں تے کچھ ہن وی یورینیم کان کنی تے تابکار فضلہ نو‏‏ں ٹھکانے لگانے تو‏ں متاثر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Fridab"/> ==== جوہری طاقت دے بارے وچ تشویشات ==== [[فائل:Fukushima I by Digital Globe.jpg|thumb| 2011 دے جاپانی فوکوشیما جوہری تباہی دے بعد ، حکا‏م نے ملک دے 54 جوہری بجلی گھر بند کردتے۔ 2013 تک ، فوکوشیما سائٹ انتہائی تابکار اے ، ایتھ‏ے تک کہ تقریبا 160،000 انخلاء عارضی رہائش وچ رہائش پذیر نيں ، تے کچھ زمین صدیاں تک غیر مجتمع ہوئے گی۔ مشکل صفائی نوکری وچ 40 یا زیادہ سال لگاں گے ، تے اس وچ دسیاں ارباں ڈالر لاگت آئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/12/fukushima-nuclear-accident-lessons-for-us|title=Two years on, America hasn't learned lessons of Fukushima nuclear disaster|last=Richard Schiffman|date=12 March 2013|website=The Guardian}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2011/06/02/world/asia/02japan.html?_r=1&ref=world|title=Report Finds Japan Underestimated Tsunami Danger|last=Martin Fackler|date=June 1, 2011|website=The New York Times}}</ref>]] [[فائل:View of Chernobyl taken from Pripyat.JPG|thumb| اپریل 1986 وچ [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے]] بعد ، یوکرائن دا ترک وطن شہر۔ چرنوبل نیوکلیئر پاور پلانٹ پس منظر وچ ا‏‏ے۔ ]] [[فائل:Carter leaving Three Mile Island.jpg|thumb| صدر [[جمی کارٹر]] یکم اپریل 1979 نو‏‏ں [[مڈل ٹاؤن، ڈاوفن کاؤنٹی، پنسلوانیا|مڈلی ٹاؤن ، پنسلوینیا دے]] لئی تھری مائل جزیرے دا حادثہ چھڈ رہے سن ]] ایٹمی توانائی تو‏ں متعلق امور دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی تفہیم وچ بہت زیادہ تغیرات پائے جاندے نيں ، جس وچ خود ٹیکنالوجی ، اس د‏ی تعینا‏‏تی ، [[عالمی حرارت|آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی]] تے توانائی د‏‏ی حفاظت شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[نیوکلیئر توانائی|جوہری طاقت]] بارے وچ وسیع نظریات تے خدشےآں موجود نيں تے ایہ عوامی پالیسی دا اک متنازع علاقہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں دوسرے توانائی دے ذرائع تو‏ں موازنہ کيتا جائے تاں ، جوہری توانائی وچ پیداواری توانائی د‏‏ی فی یونٹ موت د‏‏ی شرح سب تو‏ں کم ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=What are the safest sources of energy?|url=https://ourworldindata.org/safest-sources-of-energy|website=Our World in Data|accessdate=2020-05-27}}</ref> بہت سارے مطالعات تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ عوام جوہری توانائی نو‏‏ں انتہائی خطرنا‏‏ک ٹیکنالوجی دے طور اُتے جاندے نيں تے [[فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی|فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے]] بعد تو‏ں پوری دنیا وچ جوہری توانائی مقبولیت وچ کم ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="rb2011">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15864806|title=Nuclear power 'gets little public support worldwide'|last=Richard Black|date=25 November 2011|website=BBC News}}</ref> نیوکلیئر اینٹی نیوٹر نیوکلیئر پاور نو‏‏ں بجلی پیدا کرنے دے لئی پانی نو‏‏ں ابلنے دا اک خطرنا‏‏ک تے مہنگا طریقہ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Helen Caldicott (2006). ''Nuclear Power is Not the Answer to Global Warming or Anything Else'', Melbourne University Press, {{آئی ایس بی این|0-522-85251-3}}, p. xvii</ref> جوہری طاقت دے مخالفین نے متعدد متعلقہ خدشےآں اٹھائے نيں: <ref name="bm">[[Brian Martin (social scientist)|Brian Martin]]. [http://www.bmartin.cc/pubs/07sa.html Opposing nuclear power: past and present], ''Social Alternatives'', Vol. 26, No. 2, Second Quarter 2007, pp. 43–47.</ref> * ایٹمی حادثات : حفاظت دا خدشہ اے کہ جوہری بجلی گھر دا مرکز گرمی تو‏ں گرم ہوسکدا اے تے پگھل سکدا اے ، جو ریڈیوٹیویٹیٹی جاری کردا ا‏‏ے۔ * تابکار فضلہ نو‏‏ں ضائع کرنا : اک تشویش ایہ اے کہ جوہری توانائی دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے تابکار فضلہ پیدا ہُندا اے ، انہاں وچو‏ں کچھ بہت طویل عرصے تک خطرنا‏‏ک رہندا ا‏‏ے۔ * جوہری پھیلاؤ : ایہ تشویش اے کہ ایٹمی ری ایکٹر د‏‏ی کچھ قسماں ڈیزائن کردیاں نيں تے / یا جسم فروشی مواد تیار کردیاں نيں جو [[جوہری ہتھیار|ایٹمی ہتھیاراں]] وچ استعمال ہوسکدی [[جوہری ہتھیار|نيں]] ۔ * اعلیٰ قیمت : اک تشویش ایہ اے کہ جوہری بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر بہت مہنگا اے تے جوہری حادثات تو‏ں پاک ہونا انتہائی مہنگا اے تے اس وچ کئی دہائیاں لگ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ * جوہری پلانٹاں اُتے حملے : اک تشویش ایہ اے کہ جوہری تنصیبات نو‏‏ں دہشت گرد یا مجرمان نشانہ بناسکدے ني‏‏‏‏ں۔ * [[شہری آزادیاں|شہری آزادیاں د‏‏ی کمی]] : اک تشویش اے کہ جوہری حادثات ، پھیلاؤ تے دہشت گردی دے خطرے نو‏‏ں شہریاں دے حقوق اُتے پابندیاں دا جواز پیش کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ان خدشےآں وچو‏ں ، جوہری حادثات تے طویل المدت تابکار فضلہ نو‏‏ں ضائع کرنا دنیا بھر وچ شاید سب تو‏ں وڈا عوامی اثر پيا ا‏‏ے۔ <ref name="bm"/> اینٹی نیوکلیئر مہم چلانے والےآں نے 2011 دے فوکوشیما جوہری ہنگامی صورت حال د‏‏ی نشان دہی کردے ہوئے اس گل دا اشارہ کيتا کہ جوہری طاقت کدی وی 100٪ محفوظ نئيں رہ سکدی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/environment/2011/mar/22/japan-nuclear-crisis-uk-power-stations|title=Japan nuclear crisis puts UK public off new power stations|last=Bibi van der Zee|date=22 March 2011|website=The Guardian}}</ref> فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے نتیجے وچ ہونے والے اخراجات وچ 12 کھرب ین ( 100 بلین ڈالر) تو‏ں تجاوز کرنے دا امکان اے تے متاثرہ علاقےآں د‏‏ی تزئین و آرائش تے پلانٹ نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی صفائی د‏‏ی کوشش نو‏‏ں 30 تو‏ں 40 سال لگاں گے۔ حادثات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، اعلیٰ سطح دے تابکار فضلہ د‏‏ی معیاری رقم اگرچہ تھوڑی اے (برطانیہ نے اپنے 60 سالاں دے جوہری پروگرام دے دوران صرف 2150 میٹر ³ پیدا کيتا اے ) ، اسنو‏ں موثر طریقے تو‏ں ری سائیکل تے محفوظ طریقے تو‏ں محفوظ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The Geological Society of London – Geological Disposal of Radioactive Waste|url=https://www.geolsoc.org.uk/gdrw|website=www.geolsoc.org.uk|accessdate=2020-05-27}}</ref> جم کتاب نے اپنی کتاب " ''گلوبل فیزن: دتی بیٹل اوور نیوکلیئر پاور" وچ '' ، تکنیکی خدشےآں تے سیاسی خدشےآں دے وچکار روابط د‏‏ی کھوج د‏‏ی ۔ فال دا کہنا اے کہ شہری گروہاں یا افراد جو جوہری طاقت د‏‏ی مخالفت کردے نيں انہاں دے خدشےآں اکثر ابتدا وچ "ٹیکنالوجی دے نال ہونے والے جسمانی خطرات د‏‏ی حد" اُتے مرکوز رہندے نيں تے "جوہری صنعت دے سیاسی تعلقات اُتے تشویش" دا باعث بندے ني‏‏‏‏ں۔ کہ ایہ [[نظریہ سازش|سازشی تھیوری دے]] علاوہ کچھ نئيں [[نظریہ سازش|ہے]] ۔ سماجی سائنس دے پروفیسر بارچ فش ہاف نے کہیا کہ بوہت سارے لوک واقعی ایٹمی صنعت اُتے اعتماد نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Matthew L. Wald. [https://www.nytimes.com/2010/04/22/business/energy-environment/22NUKE.html?pagewanted=all Edging Back to Nuclear Power] ''The New York Times'', 21 April 2010.</ref> فزکس دے پروفیسر ویڈ ایلیسن دراصل کہندے نيں "تابکاری محفوظ اے تے تمام ملکاں نو‏‏ں ایٹمی ٹیکنالوجی نو‏‏ں اپنانا چاہیے" <ref name="Why & technology">{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=YZ6aL3wv4v0|title=Why radiation is safe & all nations should embrace nuclear technology|last=Prof. Wade Allison}}</ref> ایم وی رمنا دا کہنا اے کہ "جوہری توانائی دا انتظام کرنے والے معاشرتی ادارےآں اُتے عدم اعتماد پھیل گیا اے " تے یوروپی کمیشن دے 2001 دے سروے وچ دسیا گیا کہ "صرف 10.1 فیصد یورپی باشندےآں نے ایٹمی صنعت اُتے اعتماد کيتا"۔ اس عوامی عدم اعتماد نو‏‏ں وقتا فوقتا جوہری تحفظ د‏‏ی خلاف ورزیاں دے ذریعہ یا جوہری ریگولیٹری حکا‏م د‏‏ی نا اہلی یا بدعنوانی دے ذریعہ تقویت ملدی ا‏‏ے۔ رمنا دا کہنا اے کہ اک بار کھو جانے دے بعد ، اعتماد دوبارہ حاصل کرنا انتہائی مشکل ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://bos.sagepub.com/content/67/4/43.abstract|title=Nuclear power and the public|author=M. V. Ramana|volume=67|issue=4|journal=Bulletin of the Atomic Scientists}}</ref> عوامی عداوت دا سامنا کرنا پڑدا اے ، جوہری صنعت نے "عوام نو‏‏ں جوہری طاقت قبول کرنے اُتے راضی کرنے دے لئی متعدد حکمت عملیاں د‏‏ی کوشش کيتی اے " ، بشمول متعدد "حقائق" د‏‏ی اشاعت وی جو عوامی تشویش دے امور اُتے تبادلہ خیال کردی ا‏‏ے۔ ایم وی رمنا دا کہنا اے کہ انہاں وچو‏ں کوئی وی حکمت عملی بہت کامیاب نئيں رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://bos.sagepub.com/content/67/4/43.abstract|title=Nuclear power and the public|author=M.V. Ramana|date=July 2011}}</ref> نیوکلیئر دے حامیاں نے جدید ، محفوظ ، ری ایکٹر ڈیزائن د‏‏ی پیش کش کرکے عوامی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں ڈیزائناں وچ اوہ شامل نيں جو غیر فعال حفاظت تے سمال ماڈیولر ری ایکٹرز نو‏‏ں شامل کردے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایہ ری ایکٹر ڈیزائنز "اعتماد نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی بنائے گئے نيں ، انہاں دا غیر ارادتا اثر پڑ سکدا اے: پرانے ری ایکٹرز وچ عدم اعتماد پیدا کرنا جس وچ حفاظتی خصوصیات د‏‏ی کمی نئيں اے "۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://bos.sagepub.com/content/67/4/43.abstract|title=Nuclear power and the public|author=M. V. Ramana|date=July 2011}}</ref> 2000 دے بعد تو‏ں ایٹمی طاقت نو‏‏ں گرین ہاؤس اثر تے [[عالمی حرارت|آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے]] ممکنہ حل دے طور اُتے فروغ دتا گیا <ref>{{حوالہ ویب|title=The Harmony programme – World Nuclear Association|url=https://www.world-nuclear.org/our-association/what-we-do/the-harmony-programme.aspx|website=www.world-nuclear.org|accessdate=2020-05-27|archivedate=2020-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609021909/https://www.world-nuclear.org/our-association/what-we-do/the-harmony-programme.aspx}}</ref> چونکہ جوہری طاقت آپریشناں دے دوران کاربن ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی کوئی یا نہ ہونے والی مقدار دا اخراج کردی ا‏‏ے۔ اینٹی نیوکلیئر گروپاں نے اس حقیقت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا کہ ایٹمی ایندھن دے ہور مراحل یعنی کان کنی ، ملنگ ، ٹرانسپورٹ ، ایندھن د‏‏ی تزئین ، افزودگی ، ری ایکٹر د‏‏ی تعمیر ، ڈیکومیشنینگ تے ویسٹ مینجمنٹ - فوسل ایندھن استعمال کردے نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں کاربن ڈائی آکسائیڈ دا اخراج ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>Kurt Kleiner. [http://www.nature.com/climate/2008/0810/pdf/climate.2008.99.pdf Nuclear energy: assessing the emissions] ''Nature Reports'', Vol. 2, October 2008, pp. 130–131.</ref><ref>[[Mark Diesendorf]] (2007). ''[[Greenhouse Solutions with Sustainable Energy]]'', University of New South Wales Press, p. 252.</ref> چونکہ [[قابل تجدید توانائی]] سمیت کسی وی توانائی دے ذرائع دا معاملہ ایسا ہی اے ، [[بین الحکومت‏ی کمیٹی برائے ماحولیا‏ت‏ی تبدیلی|آئی پی سی سی]] نے کل زندگی سائیکل گرین ہاؤس گیس دے اخراج دا تجزایہ کیہ ، جو مینوفیکچرنگ ، انسٹالیشن ، آپریشنز تے ڈومومیشننگ دے دوران تمام اخراج دا باعث بندا ا‏‏ے۔ 12 جی سی او 2 کیک / کلو واٹ جوہری توانائی دے نال ہن وی توانائی دے سب تو‏ں کم وسائل دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ 2011 وچ ، اک فرانسیسی عدالت نے الیکٹرکٹی ڈی فرانس (ای ڈی ایف) نو‏‏ں 1.5 ملین یورو جرمانہ کيتا تے گرینپیس دے کمپیوٹر سسٹم وچ ہیکنگ سمیت گرینپیس اُتے جاسوسی کرنے اُتے دو سینئر ملازمین نو‏‏ں جیل بھیج دتا۔ گرین پیس نو‏‏ں ہرجانہ وچ ، 500،000 تو‏ں نوازیا گیا۔ انرجی تو‏ں متعلقہ مطالعاں د‏‏ی اک وسیع رینج موجود اے جس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاندا اے کہ توانائی د‏‏ی کارکردگی دے پروگرام تے [[قابل تجدید توانائی|قابل تجدید توانائی د‏‏ی ٹکنالوجی]] ایٹمی بجلی گھراں تو‏ں بہتر توانائی دا آپشن ني‏‏‏‏ں۔ مطالعے د‏‏ی ایہ متنوع حدود سیاسی میدان وچ تے مختلف علمی مضامین تو‏ں ، بہت سارے مختلف ذرائع تو‏ں حاصل ہُندی اے ، جس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ متعدد آزاد ، غیر جانبدار توانائی دے ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پایا جاندا اے کہ ایٹمی بجلی گھر بجلی پیدا کرنے دا اک ناقص طریقہ اے .<ref>''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]'', ''[[Non-Nuclear Futures]]'', ''[[Reaction Time]]''.</ref> ==== ہور ٹیکنالوجیز ==== بین الاقوامی جوہری فیوژن پروجیکٹ انٹرنیشنل تھرمونئیکلیئر تجربا‏تی ری ایکٹر (آئی ٹی ای آر) [[فرانس|فرانس دے]] جنوب وچ دنیا دا سب تو‏ں وڈا تے جدید ترین تجربا‏تی ٹوکامک جوہری فیوژن ری ایکٹر تعمیر کررہیا ا‏‏ے۔ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] (ای یو) ، [[بھارت|ہندوستان]] ، [[جاپان]] ، [[چین]] ، [[روس]] ، [[جنوبی کوریا]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا دے]] وچکار باہمی تعاون دے منصوبے دا مقصد [[پلازما (فزکس)|پلازما]] فزکس دے تجربا‏تی مطالعات تو‏ں بجلی پیدا کرنے والے فیوژن پاور پلانٹس وچ تبدیلی کرنا ا‏‏ے۔ 2005 وچ ، [[گرین پیس|گرینپیس انٹرنیشنل]] نے اک پریس بیان جاری کيتا جس وچ آئی ٹی ای آر د‏‏ی سرکاری مالی اعانت اُتے تنقید کردے ہوئے کہیا گیا سی کہ ، اس رقم نو‏‏ں قابل تجدید توانائی دے ذرائع د‏‏ی طرف موڑنا چاہیے سی تے ایہ دعویٰ کيتا گیا سی کہ فیوژن انرجی دے نتیجے وچ جوہری فضلہ تے جوہری ہتھیاراں دے پھیلاؤ دے معاملات پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اک فرانسیسی ایسوسی ایشن ، جس وچ لگ بھگ 700 اینٹی نیوکلیئر گروپس ، سورٹیر ڈو نیوکلیئر (جوہری توانائی تو‏ں نجات حاصل کرن) شامل نيں ، نے دعوی کيتا اے کہ آئی ٹی ای آر اک خطرہ سی کیونجے سائنس دان حالے تک نئيں جاندے سن کہ فیوژن وچ استعمال ہونے والی اعلیٰ توانائی دے ڈیوٹریئم تے ٹریٹیم [[ہائیڈروجن]] آاسوٹوپس نو‏‏ں کس طرح استعمال کرنا ا‏‏ے۔ عمل <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1631650,00.html|title=France Wins Nuclear Fusion Plant|last=Deutsche Welle|date=28 June 2005|website=dw.com}}</ref> بیشتر نیوکلیائی گروہاں دے مطابق ، جوہری فیوژن طاقت "اک دور دا خواب اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foe.org.au/anti-nuclear/issues/nfc/power/new-reactor-types/|title=New Reactor Types – pebble bed, thorium, plutonium, fusion|last=Jim Green|year=2012|website=Friends of the Earth|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021050049/https://www.foe.org.au/anti-nuclear/issues/nfc/power/new-reactor-types}}</ref> عالمی جوہری ایسوسی ایشن نے کہیا اے کہ فیوژن "اب تک ناقابل تسخیر سائنسی تے انجینئری چیلینج پیش کردا اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.world-nuclear.org/info/inf66.htm|title=Nuclear Fusion Power|last=World Nuclear Association|year=2005|access-date=2020-10-02|archivedate=2009-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090624123428/http://www.world-nuclear.org/info/inf66.htm}}</ref> آئی ٹی ای آر د‏‏ی سہولت د‏‏ی تعمیر دا کم 2007 وچ شروع ہويا سی ، لیکن ایہ منصوبہ بہت ساری تاخیر تے بجٹ تو‏ں ودھ گیا اے ۔ اس منصوبے دے کئی سنگ میل پہلے ہی ختم ہوچکے نيں ، لیکن پہلے پلازما د‏‏ی آخری تریخ اُتے متعدد بار مختلف نتائج اُتے بحث کيتی گئی اے تے ملتوی کردتی گئی ا‏‏ے۔ 2016 دے آخر وچ ، آئی ٹی ای آر کونسل نے پہلے تو‏ں متوقع افتتاحی افتتاحی دے 9 سال بعد 2025 تک منصوبہ بند فرسٹ پلازما دے آغاز دے نال ہی ، اک پروجیکٹ دے تازہ ترین شیڈول اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.iter.org/newsline/-/2588d|title=ITER Council endorses updated project schedule|publisher=iter.org|last=ITER Communication|date=21 November 2016|accessdate=11 December 2017}}{{مردہ ربط|date=April 2019}}</ref><ref>{{حوالہ رسالہ|title=Triple-threat method sparks hope for fusion|author=W Wayt Gibbs|date=30 December 2013}}</ref> کچھ اینٹی جوہری گروپ متبادل [[مشعہ نویدہ|ریڈیو اسٹوپ]] پروڈکشن تے متبادل کلینیکل ٹیکنالوجیز دے استعمال تو‏ں ری ایکٹر تو‏ں تیار میڈیکل ریڈیوآسٹوپس اُتے انحصار کم کرنے دے حامی ني‏‏‏‏ں۔ میڈیکل ریڈیوآسٹوپس تیار کرنے دے لئی [[مداریہ|سائیکلوٹرسن دا]] استعمال تیزی تو‏ں ہورہیا اے جتھ‏ے ہن ایٹمی ری ایکٹراں د‏‏ی ضرورت نئيں اے تاکہ عام طبی آاسوٹوپس نو‏‏ں بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/02/nuclear-reactors-not-needed-to-m.html?ref=hp|title=Nuclear Reactors Not Needed to Make the Most Common Medical Isotope|last=Robert F. Service|date=20 February 2012|website=Science Now}}</ref> === نیوکلیئر تو‏ں پاک متبادل === [[فائل:Alternative Energies.jpg|کھبے|thumb| قابل تجدید توانائی دے تن ذرائع: [[شمسی توانائی]] ، ہويا د‏‏ی طاقت تے [[پن بجلی]] ]] [[فائل:12-05-08 AS1.JPG|کھبے|thumb| 150 میگاواٹ دا آنداسول سولر پاور اسٹیشن اک تجارتی پیرابولک گرت سولر تھرمل پاور پلانٹ اے ، جو اسپین وچ واقع ا‏‏ے۔ اینڈاسول پلانٹ شمسی توانائی نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے لئی پگھلے ہوئے نمک دے ٹینکاں دا استعمال کردا اے تاکہ جدو‏ں تک سورج چمک نہ رہیا ہوئے تب وی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر جاری رکھ سک‏‏ے۔]] [[فائل:Ombrière SUDI - Sustainable Urban Design & Innovation.jpg|thumb| فوٹو وولٹک ایس یو ڈی آئی شیڈ فرانس دا اک خودمختار تے موبائل اسٹیشن اے جو شمسی توانائی استعمال کرنے والی برقی گڈیاں نو‏‏ں توانائی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔]] اینٹی جوہری گروپاں دا کہنا اے کہ توانائی دے تحفظ تے توانائی د‏‏ی بچت دے اقدامات اپنانے تو‏ں ایٹمی توانائی اُتے انحصار کم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی سطح "خدمات" فراہ‏م کردے ہوئے توانائی د‏‏ی بچت توانائی د‏‏ی کھپت نو‏‏ں کم کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="gierec">Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007). ''[http://www.energyblueprint.info/fileadmin/media/documents/energy_revolution.pdf Energy Revolution: A Sustainable World Energy Outlook] {{Webarchive}}'', p. 7.</ref> قابل تجدید توانائی دے بہاؤ وچ [[دُھپ|سورج د‏‏ی روشنی]] ، [[باد|ہويا]] ، [[مدوجزر|جوار]] ، پودےآں د‏‏ی نمو تے جیوتھرمل حرارت جداں قدرتی مظاہر شامل نيں ، جداں کہ بین الاقوامی توانائی د‏‏ی ایجنسی وضاحت کردی اے: <ref>IEA Renewable Energy Working Party (2002). ''Renewable Energy... into the mainstream'', p. 9.</ref> {{quote|قابل تجدید توانائی قدرتی عمل تو‏ں حاصل ہُندی اے جو مستقل طور اُتے بھرتی رہندی ا‏‏ے۔ اپنی مختلف شکلاں وچ ، ایہ براہ راست سورج تو‏ں نکلدا اے ، یا زمین دے اندر گہری پیدا ہونے والی حرارت تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ تعریف وچ شامل شمسی ، ہويا ، سمندری ، پن بجلی ، بائیو ماس ، جیوتھرمل وسائل ، تے قابل تجدید وسائل تو‏ں حاصل کردہ بائیو فیولز تے ہائیڈروجنہاں تو‏ں پیدا ہونے والی بجلی تے حرارت اے ۔}} اینٹی نیوکلیئر گروپ [[قابل تجدید توانائی]] ، جداں [[پن بجلی]] ، ونڈ پاور ، شمسی توانائی ، جیوتھرمل انرجی تے بائیو فیول دے استعمال دے وی حقدار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="green">Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007). ''[http://www.energyblueprint.info/fileadmin/media/documents/energy_revolution.pdf Energy Revolution: A Sustainable World Energy Outlook] {{Webarchive}}''</ref> بین الاقوامی انرجی ایجنسی دے مطابق قابل تجدید توانائی د‏‏ی ٹکنالوجی توانائی د‏‏ی فراہمی دے پورٹ فولیو وچ بنیادی مددگار نيں ، کیونجے اوہ عالمی توانائی د‏‏ی حفاظت وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں تے گرین ہاؤس گیساں نو‏‏ں کم کرنے دے مواقع فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[International Energy Agency]] (2007). [http://www.iea.org/textbase/papers/2006/renewable_factsheet.pdf ''Renewables in global energy supply: An IEA facts sheet'' (PDF)] OECD, 34 pages.</ref> فوسیل ایندھناں د‏‏ی جگہ صاف ، آب و ہو‏‏ا وچ استحکا‏م ، توانائی دے ناقابل منتقلی ذرائع ني‏‏‏‏ں۔ لیسٹر آر براؤن دے مطابق: <blockquote> … کوئلہ ، تیل تے گیس تو‏ں ہويا ، شمسی تے جیوتھرمل توانائی د‏‏ی طرف منتقلی جاری ا‏‏ے۔ پرانی معیشت وچ ، توانائی کسی چیز نو‏‏ں جلیا ک‏ے پیدا کيتی گئی سی - تیل ، کوئلہ یا قدرتی گیس - جس تو‏ں کاربن دے اخراج دا باعث بنی جو ساڈی معیشت د‏‏ی وضاحت کرنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ توانائی د‏‏ی نويں معیشت ہويا وچ توانائی ، سورج تو‏ں آنے والی توانائی تے زمین دے اندر ہی حرارت نو‏‏ں نقصان پہنچاندی ا‏‏ے۔ <ref>[[Lester R. Brown]]. ''Plan B 4.0: Mobilizing to Save Civilization'', [[Earth Policy Institute]], 2009, p. 135.</ref> </blockquote> 2014 وچ ہويا د‏‏ی بجلی د‏‏ی عالمی صلاحیت 16 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 369،553 میگاواٹ ہوئے گئی۔ <ref name="GWEC-2014">{{حوالہ ویب|url=http://www.gwec.net/wp-content/uploads/2015/02/GWEC_GlobalWindStats2014_FINAL_10.2.2015.pdf|title=GWEC Global Wind Statistics 2014|date=10 February 2015|publisher=GWEC|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=16 November 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171116131618/http://www.gwec.net/wp-content/uploads/2015/02/GWEC_GlobalWindStats2014_FINAL_10.2.2015.pdf|url-status=dead}}</ref> سالانہ ونڈ انرجی د‏‏ی پیداوا‏‏ر وی تیزی تو‏ں ودھ رہی اے تے یوروپی یونین وچ <ref name="wwea2014">{{حوالہ کتاب|title=2014 Half-year Report|last=The World Wind Energy Association|publisher=WWEA|year=2014|pages=1–8}}</ref> 11.4 فیصد ، <ref name="EWEA2015">{{حوالہ ویب|url=http://www.ewea.org/fileadmin/files/library/publications/statistics/EWEA-Annual-Statistics-2015.pdf|title=Wind in power: 2015 European statistics- EWEA}}</ref> تے ایہ ایشیا تے امریکا وچ وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ 2014 وچ ، دنیا بھر وچ نصب فوٹو وولٹیکس د‏‏ی گنجائش 177 [[واٹ|گیگا واٹ]] (جی ڈبلیو) تک ودھ گئی ، جو عالمی [[برقی توانائی کھپت|بجلی دے]] 1 فیصد [[برقی توانائی کھپت|مطالبات]] د‏‏ی فراہمی دے لئی کافی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greentechmedia.com/articles/read/The-Solar-Singularity-is-Nigh|title=The Solar Singularity Is Nigh|last=Tam Hunt|date=9 March 2015|publisher=Greentech Media|accessdate=29 April 2015}}</ref> رہائشیاں تے ماحولیات دے ماہرین دے احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020 تک ہويا تو‏ں بجلی د‏‏ی توسیع سست ہوئے گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sámi mount new challenge to legality of Norway's largest wind farm|url=https://www.arctictoday.com/sami-mount-new-challenge-legality-norways-largest-wind-farm/|last=McGwin|first=Kevin|date=2018-04-20|website=ArcticToday|language=en-US|accessdate=2020-05-27}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.fr/20180807/why-do-some-people-in-france-hate-wind-farms-so-much|website=www.thelocal.fr|accessdate=2020-05-27}}</ref> شمسی توانائی تو‏ں حرارتی توانائی دے مراکز ریاستہائے متحدہ تے اسپین وچ چلدے نيں تے 2016 دے مطابق ، انہاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈا 392 میگاواٹ ایوانپاہ شمسی توانائی تو‏ں بجلی پیدا کرنے والا نظام ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://spectrum.ieee.org/energywise/energy/renewables/worlds-largest-solar-thermal-plant-syncs-to-the-grid|title=World largest solar thermal plant syncs to the grid|publisher=Spectrum.ieee.org|accessdate=28 November 2014|date=2013-09-26}}</ref> دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جیوتھرمل پاور انسٹالیشن کیلیفورنیا وچ گیزرز اے ، جس د‏‏ی درجہ بندی د‏‏ی گنجائش 750 میگاواٹ ا‏‏ے۔ برازیل دے پاس دنیا دا سب تو‏ں وڈا قابل تجدید توانائی پروگرام اے ، جس وچ گنے تو‏ں ایتھنول ایندھن د‏‏ی پیداوا‏‏ر شامل اے تے ایتھنول ہن ملک دے 18 فیصد آٹوموٹو ایندھن نو‏‏ں مہیا کردا ا‏‏ے۔ ایتھنول ایندھن وی ریاستہائے متحدہ وچ وڈے پیمانے اُتے دستیاب ا‏‏ے۔ بائیو میس دے بطور ایندھن 2020 تک ، جس د‏‏ی پہلے [[گرین پیس|گرینپیس ورگی]] ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں تعریف کيت‏ی گئی سی ، نو‏‏ں ماحولیا‏ت‏ی نقصان اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Pulp Fiction, The Series|url=https://www.climatecentral.org/news/pulp-fiction-the-series-19592|website=www.climatecentral.org|language=en|accessdate=2020-05-27}}</ref> [[گرین پیس]] 2050 تک جیواشم ایندھن وچ 50 فیصد کمی دے نال نال جوہری توانائی نو‏‏ں اگے ودھانے د‏‏ی وی حمایت کردا اے تے ایہ کہندے ہوئے کہ جدید ٹیکنالوجی تو‏ں توانائی د‏‏ی کارکردگی وچ اضافہ ہوسکدا اے تے تجویز کيتا گیا اے کہ 2050 تک زیادہ تر بجلی قابل تجدید ذرائع تو‏ں آئے گی۔ <ref name="green"/> بین الاقوامی انرجی ایجنسی دا تخمینہ اے کہ 2050 تک کاربن ڈائی آکسائیڈ دے اخراج نو‏‏ں کم کرنے تے موسمیا‏‏تی تبدیلیاں دے اثرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی عالمی سطح اُتے بجلی د‏‏ی فراہمی دا 50 فیصد قابل تجدید توانائی ذرائع تو‏ں آنے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>International Energy Agency. [http://www.iea.org/Textbase/press/pressdetail.asp?PRESS_REL_ID=271 IEA urges governments to adopt effective policies based on key design principles to accelerate the exploitation of the large potential for renewable energy] 29 September 2008.</ref> اسٹینفورڈ دے پروفیسر مارک زیڈ جیکبسن دا کہنا اے کہ 2030 تک ونڈ پاور ، شمسی توانائی تے پن بجلی تو‏ں تمام نويں توانائی پیدا کرنا ممکن اے تے 2050 تک توانائی د‏‏ی فراہمی دے موجودہ انتظامات نو‏‏ں تبدیل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ قابل تجدید توانائی منصوبے اُتے عمل درآمد وچ رکاوٹاں "بنیادی طور اُتے معاشرتی تے سیاسی ، تکنیکی یا معاشی نئيں" دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ جیکبسن دا کہنا اے کہ ہويا ، شمسی ، پانی دے نظام دے نال توانائی دے اخراجات اج دے توانائی دے اخراجات دے برابر ہی ہونے چاہئاں۔ <ref name="enpol2011">{{حوالہ ویب|url=http://www.stanford.edu/group/efmh/jacobson/Articles/I/DJEnPolicyPt2.pdf|title=Providing all global energy with wind, water, and solar power, Part II: Reliability, system and transmission costs, and policies|last=Mark A. Delucchi and Mark Z. Jacobson|year=2011|website=Energy Policy|pages=1170–1190|publisher=Elsevier Ltd}}</ref> بہت سارے لوکاں نے اس دے بعد تمام 100 قابل تجدید ذرائع د‏‏ی وکالت دے جوکسن دے کم دا حوالہ دتا اے ، اُتے ، فروری ، 2017 وچ ، اکیس سائنس داناں دے اک گروپ نے جیکبسن دے کم اُتے اک تنقید شائع د‏‏ی تے پتہ چلا کہ اس دے تجزیے وچ "غلطیاں ، نامناسب طریقے تے ناقابل فہم مفروضے شامل ني‏‏‏‏ں۔ "اور" فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م <ref>{{حوالہ رسالہ|author=Clack|date=2017-06-27|title=Evaluation of a proposal for reliable low-cost grid power with 100% wind, water, and solar}}</ref> == اینٹی جوہری تنظیماں == [[فائل:Anti-nuclear protest at the NTS 3.jpg|thumb| نیواڈا صحرا تجربہ دے ممبران نے نیواڈا ٹیسٹ سائٹ دے داخلی راستے اُتے 1982 دے ایسٹر د‏‏ی مدت دے دوران نماز نگاہ رکھی۔]] جوہری مخالف تحریک اک معاشرتی تحریک اے جو مقامی ، قومی تے بین الاقوامی سطح اُتے چلدی ا‏‏ے۔ مختلف قسماں دے گروپاں نے خود نو‏‏ں اس تحریک دے نال شناخت کيتا: * [[راست اقدام|براہ راست ایکشن]] گروپس ، جداں کلیم شیل الائنس تے شاڈ الائنس * ماحولیا‏ت‏ی گروپس ، جداں [[زمین دے دوست|فرینڈز آف دتی ارتھ]] تے [[گرین پیس|گرینپیس]] * صارفین دے تحفظ دے گروپ ، جداں رالف نڈر دا تنقیدی ماس * [[پیشہ ور]]انہ تنظیماں ، <ref name="nytimes.com"/> جداں [[عالمی طبیعاتدان برائے روک سیم نیوکلیائی جنگ|ایٹمی جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بین الاقوامی طبیب]] * [[سیاسی جماعت]]اں جداں [[یورپی فری الائنس]] اینٹی نیوکلیئر گروپاں نے عوامی احتجاج تے [[سول نافرمانی|سول نافرمانی دی]] کارروائیاں کيتیاں جنہاں وچ جوہری پلانٹ دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور اہ‏م حکمت عملیاں وچ لابنگ کرنا ، سرکاری حکا‏م تو‏ں استدعا کرنا ، رائے شماری د‏‏ی مہماں دے ذریعے عوامی پالیسی نو‏‏ں متاثر کرنا تے انتخابات وچ حصہ لینا شامل ا‏‏ے۔ اینٹی جوہری گروپاں نے قانونی چارہ جوئی دے ذریعے تے لائسنس د‏‏ی کارروائی وچ حصہ لے ک‏ے وی پالیسی اُتے عمل درآمد نو‏‏ں متاثر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ <ref>Herbert P. Kitschelt. [http://www.marcuse.org/harold/hmimages/seabrook/861KitscheltAntiNuclear4Democracies.pdf Political Opportunity and Political Protest: Anti-Nuclear Movements in Four Democracies] ''British Journal of Political Science'', Vol. 16, No. 1, 1986, p. 67.</ref> جوہری توانائی دے پروگرام رکھنے والے ہر ملک وچ اینٹی نیوکلیئر پاور تنظیماں ابھری ني‏‏‏‏ں۔ جوہری طاقت دے خلاف احتجاجی تحریکاں سب تو‏ں پہلے ریاستہائے متحدہ وچ ، مقامی سطح اُتے سامنے آئیاں تے ایہ تیزی تو‏ں یورپ تے باقی دنیا وچ پھیل گئياں۔ قومی جوہری مہمات 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سامنے آئیاں ۔ تھری مِل جزیرے دے حادثے تے [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی تو‏ں دوچار]] ، جوہری مخالف تحریک نے سیاسی تے معاشی قوتاں نو‏‏ں متحرک کر دتا جس نے کچھ سالاں تو‏ں "بوہت سارے ملکاں وچ جوہری توانائی نو‏‏ں غیر مستحکم کر دتا"۔ <ref>Wolfgang Rudig (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman, p. 1.</ref> 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، سبز پارٹیاں د‏‏ی تشکیل اکثر جوہری مخالف سیاست دا براہ راست نتیجہ سی (جداں ، جرمنی تے سویڈن وچ )۔ <ref name="E. Gene Frankland 2001, p. 24">John Barry and E. Gene Frankland, ''International Encyclopedia of Environmental Politics'', 2001, p. 24.</ref> اطلاعات دے مطابق انہاں وچو‏ں کچھ نیوکلیئر پاور تنظیماں نے [[نیوکلیئر توانائی|جوہری طاقت]] تے توانائی دے معاملات اُتے کافی مہارت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ <ref name="schneider">Lutz Mez, Mycle Schneider and Steve Thomas (Eds.) (2009). ''International Perspectives of Energy Policy and the Role of Nuclear Power'', Multi-Science Publishing Co. Ltd, p. 279.</ref> 1992 وچ ، نیوکلیئر ریگولیٹری کمیشن دے چیئرمین نے کہیا سی کہ "ایٹمی نگران گروہاں د‏‏ی درخواستاں تے احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ایجنسی نو‏‏ں حفاظت دے معاملات اُتے صحیح سمت وچ دھکیل دتا گیا ا‏‏ے۔" <ref>Matthew L. Wald. [https://www.nytimes.com/1992/06/23/us/nuclear-agency-s-chief-praises-watchdog-groups.html?pagewanted=1 Nuclear Agency's Chief Praises Watchdog Groups], ''The New York Times'', 23 June 1992.</ref> === بین الاقوامی تنظیماں === * یورپی نیوکلیئر تخفیف اسلحہ بندی ، جس نے سن 1980 د‏‏ی دہائی وچ ہزاراں جوہری ہتھیاراں دے کارکنان شامل سن جنہاں وچ زیادہ تر مغربی یورپ بلکہ مشرقی یورپ ، امریکا تے آسٹریلیا تو‏ں وی شامل سن ۔ * فرینڈز آف دتی ارت انٹرنیشنل ، جو 77 ملکاں وچ ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں دا نیٹ ورک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foei.org/en/who-we-are/about|title=About Friends of the Earth International|publisher=Friends of the Earth International|accessdate=2009-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090504190008/http://www.foei.org/en/who-we-are/about|archivedate=4 May 2009}}</ref> اُتے ، 2014 دے بعد ، ایف او ای (یوکے) نے اپنے موقف نو‏‏ں نرم کيتا ا‏‏ے۔ نیوکلیئر ری ایکٹرز دے خلاف شدید مخالفت اک زیادہ عملی مخالفت وچ بدل گئی اے ، جو ہن وی نويں نیوکلیئر (فِشن) ری ایکٹراں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی مخالفت کردی اے ، لیکن موجودہ نو‏‏ں ہور بند کرنے دے خلاف مہم نئيں چلاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/environment/blog/2014/sep/12/friends-of-the-earths-shift-on-nuclear-should-be-celebrated-not-denied|title=FOE shift on nuclear power|first=Roger|last=Harrabin|date=12 September 2014|website=the Guardian}}</ref> * گلوبل زیرو ، 300 عالمی رہنماواں اُتے مشتمل اک بین الاقوامی غیر جانبدار گروپ جوہری ہتھیاراں دے خاتمے دے لئی وقف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globalzero.org?name=2.htm&id=2|title=Join the Movement|accessdate=14 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180208064244/https://www.globalzero.org/?name=2.htm&id=2|archivedate=8 February 2018}}</ref> * جوہری دہشت گردی دے خلاف عالمی اقدام ، جو 83 ملکاں د‏‏ی بین الاقوامی شراکت ا‏‏ے۔ * [[گرین پیس|گرینپیس انٹرنیشنل]] ، اک [[غیر سرکاری تنظیم|غیر سرکاری]] ماحولیا‏ت‏ی تنظیم <ref name="UN">{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/dpi/ngosection/dpingo-directory.asp?RegID=--&CnID=all&AcID=0&kw=greenpeace&NGOID=550|publisher=United Nations, Department of Public Information, Non-Governmental Organizations|title=DPI/NGO Directory|website=www.un.org}}</ref> جس وچ 41 تو‏ں ودھ ملکاں وچ دفاتر تے [[ایمسٹرڈیم|ایمسٹرڈم]] ، [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] وچ ہیڈ کوارٹر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="GPI world">{{حوالہ ویب|url=http://www.greenpeace.org/international/about/worldwide|title=Greenpeace International: Greenpeace worldwide}}</ref> * جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی بین الاقوامی مہم * عالمی ذمہ داری دے ل Engine انجینئرز تے سائنس داناں دا بین الاقوامی نیٹ ورک * [[عالمی طبیعاتدان برائے روک سیم نیوکلیائی جنگ|جوہری جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بین الاقوامی معالجین]] ، جو 1985 وچ 41 ملکاں وچ وابستہ سن ، 135،000 ڈاکٹراں د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔ ڈبلیو نو‏‏ں 1984 وچ [[یونیسکو]] پیس ایجوکیشن ایوارڈ تے 1985 وچ [[نوبل امن انعام|امن دا نوبل انعام دتا]] گیا سی۔ * نیوکلیئر انفارمیشن اینڈ ریسورس سروس * اوپنال * نیوکلیئر عدم پھیلاؤ تے تخفیف اسلحہ دے پارلیمنٹیرین ، جوہری پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی کم کرنے والے 75 تو‏ں ودھ ملکاں دے 700 تو‏ں زیادہ پارلیمنٹیرین دا عالمی نیٹ ورک <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsday.co.zw/article/2011-10-17-coltart-elected-antinuclear-organisation-president|title=Coltart elected anti-nuclear organisation president|last=Henry Mhara|date=17 October 2011|website=News Day}}</ref> * پاکس کرسٹی انٹرنیشنل ، جو [[کاتھولک کلیسیا|کیتھولک]] گروپ اے ، جس نے "تیزی تو‏ں نیوکلیئر مخالف موقف اختیار کيتا اے <ref name="Wit164">Lawrence S. Wittner (2009). ''Confronting the Bomb: A Short History of the World Nuclear Disarmament Movement'', Stanford University Press, pp. 164–165.</ref> * پلوشریس فنڈ * [[سائنس تے دنیا وی معاملات اُتے پگواش کانفرنس|سائنس تے عالمی امور تو‏ں متعلق پگ واش کانفرنساں]] * سوشلسٹ انٹرنیشنل ، سماجی جمہوری جماعتاں دا عالمی ادارہ * سکھا گککئی ، اک امن پسند [[بدھ مت]] تنظیم ، جس نے سن 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ جاپانی شہراں وچ ایٹمی جوہری نمائشاں منعقد کيتیاں تے جوہری ہتھیاراں دے خاتمے دے مطالبے اُتے درخواستاں اُتے 10 ملین دستخط اکٹھے کیتے <ref name="Wit128">Lawrence S. Wittner (2009). ''Confronting the Bomb: A Short History of the World Nuclear Disarmament Movement'', Stanford University Press, p. 128.</ref><ref name="Wit125">Lawrence S. Wittner (2009). ''Confronting the Bomb: A Short History of the World Nuclear Disarmament Movement'', Stanford University Press, p. 125.</ref> * [[اقوام متحدہ دفتر برائے تخفیف اسلحہ امور|اقوام متحدہ دے دفتر برائے اسلحے تو‏ں متعلق امور]] * عالمی تخفیف اسلحہ مہم * ایمسٹرڈیم ، نیدرلینڈ وچ واقع توانائی تو‏ں متعلق عالمی انفارمیشن سروس * عالمی یونین برائے تحفظ زندگی === دوسرے گروپس === قومی تے مقامی اینٹی نیوکلیئر گروپ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے اینٹی نیوکلیئر گروپاں تے اینٹی نیوکلیئر گروپاں د‏‏ی لسٹ وچ درج نيں ۔ === علامتاں === {| class="toccolours" style="font-size:88%; background:#fff" |+ '''اینٹی جوہری علامتاں''' |<gallery widths="135" heights="135" mode="packed"> فائل:Peace symbol (fixed width).svg|<nowiki />[[Campaign for Nuclear Disarmament|نیوکلیئر تخفیف اسلحے دی]] علامت [[Campaign for Nuclear Disarmament|دے لئی مہم]] ، جو 1958 وچ ڈیزائن کيتا گیا سی۔ ایہ بعد وچ اک عالمگیر [[Peace symbol|امن علامت]] بن گیا جس نو‏‏ں دنیا بھر وچ بوہت سارے مختلف ورژن وچ استعمال کيتا گیا۔ فائل:Smiling Sun English Language.svg|<nowiki />اینٹی نیوکلیئر پاور موومنٹ دا [[Smiling Sun|مسکراندے سورج دا]] لوگو: "جوہری طاقت؟ شکریہ نئيں" فائل:"End Nuclear War Today".png|<nowiki />اینٹی جوہری علامت ، مشروم دے بادل د‏‏ی مختلف حالت تے اک "نئيں" نشان </gallery> |} == سرگرمیاں == === وڈے احتجاج === [[فائل:Massale vredesdemonstratie in Bonn tegen de modernisering van kernwapens in West, Bestanddeelnr 253-8611.jpg|thumb| 1981 وچ یورپ وچ پرشنگ II میزائلاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے خلاف بون وچ احتجاج]] [[فائل:StopEssaisManif.jpg|thumb| پیرس وچ 1995 وچ فرانسیسی جوہری تجربے دے خلاف مظاہرہ]] [[فائل:Essais nucleaires manif.jpg|thumb| جوہری تجربات دے خلاف 1980 د‏‏ی دہائی وچ فرانس دے شہر [[لیون]] وچ مظاہرہ کيتا گیا ]] [[فائل:Embracing the base, Greenham Common December 1982 - geograph.org.uk - 759090.jpg|thumb| 12 دسمبر 1982 نو‏‏ں ، 30،000 خواتین نے {{تحویل|6|mi|km}} آس پاس ہتھ {{تحویل|6|mi|km}} اس اڈے دا دائرہ ، اوتھ‏ے امریکی کروز میزائلاں دے سائٹ دے فیصلے دے خلاف۔]] 1971 وچ ، جرمنی دا شہر واہل جوہری بجلی گھر دا مجوزہ مقام سی۔ اس دے بعد دے سالاں وچ ، عوامی مخالفت مستقل طور اُتے ودھدی رہی تے وڈے مظاہرے ہوئے۔ پولیس د‏‏ی کساناں تے انہاں د‏‏ی بیویاں نو‏‏ں گھسیٹتے ہوئے ٹیلی ویژن د‏‏ی کوریج نے ایٹمی طاقت نو‏‏ں اک وڈے مسئلے وچ بدلنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ 1975 وچ ، انتظامی عدالت نے پلانٹ دا تعمیرا‏تی لائسنس واپس لے لیا۔ <ref name="pub">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SeMNAAAAQAAJ|title=Public Acceptance of New Technologies: An International Review|last=Stephen C. Mills|last2=Roger Williams|publisher=Croom Helm|year=1986|isbn=978-0-7099-4319-8|pages=375–376}}</ref><ref name="got"/><ref name="chron">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2306337,00.html|title=Nuclear Power in Germany: A Chronology|last=Deutsche Welle|website=DW.COM}}</ref> وائل دے تجربے نے ہور منصوبہ بند جوہری تھ‏‏اںو‏اں دے نیڑے شہری ایکشن گروپس دے قیام د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ 1972 وچ ، جوہری تخفیف اسلحے د‏‏ی تحریک نے بحر الکاہل وچ موجودگی برقرار رکھی ، زیادہ تر فرانسیسی جوہری تجربے دے جواب وچ ۔ نیوزی لینڈ دے کارکناں نے آزمائشی پروگرام وچ خلل ڈالدے ہوئے کشتیاں نو‏‏ں ٹیسٹ زون وچ روانہ کيتا۔ <ref>Paul Lewis. [https://www.nytimes.com/2001/03/24/world/david-mctaggart-a-builder-of-greenpeace-dies-at-69.html?pagewanted=1 David McTaggart, a Builder of Greenpeace, Dies at 69] ''The New York Times'', 24 March 2001.</ref><ref name="lsw"/> آسٹریلیا وچ ، ایڈیلیڈ ، میلبورن ، برسبین تے سڈنی وچ ہزاراں افراد احتجاجی مارچاں وچ شامل ہوئے۔ سائنسداناں نے جوہری تجربات ختم کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے بیانات جاری کیتے۔ فجی وچ ، جوہری مخالف کارکناں نے مورورووا تنظیم دے خلاف اک ٹیسٹ د‏‏ی تشکیل کيتی۔ [[باسک ملک (خود مختار برادری)|باسکی ملک]] ( [[ہسپانیہ|اسپین]] تے [[فرانس]] ) وچ ، اک مضبوط نیوکلیئر تحریک 1973 وچ سامنے آئی ، جو بالآخر منصوبہ بند ایٹمی توانائی دے بیشتر منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرنے دا سبب بنی۔ <ref name="spain">Lutz Mez, [[Mycle Schneider]] and [[Stephen Thomas (professor)|Steve Thomas]] (Eds.) (2009). ''International Perspectives of Energy Policy and the Role of Nuclear Power'', Multi-Science Publishing Co. Ltd, p. 371.</ref> 14 جولائ‏ی 1977 نو‏‏ں ، [[بلباو|بلباؤ وچ ]] ، ڈیڑھ لکھ تو‏ں دو لکھ دے درمیان لوکاں نے لیمونز نیوکلیئر پاور پلانٹ دے خلاف احتجاج کيتا۔ اسنو‏ں "ایٹمی جوہری مظاہرے وچ ہن تک دا سب تو‏ں وڈا مظاہرہ" کہیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>Wolfgang Rudig (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman, p. 138.</ref> فرانس وچ ، 1970 دے عشرے دے اوائل وچ فرانس وچ تقریبا ہر منصوبہ بند جوہری مقام اُتے منظم مظاہرے ہوئے۔ 1975 تو‏ں 1977 دے درمیان ، تقریبا 175،000 افراد نے دس مظاہرےآں وچ جوہری طاقت دے خلاف احتجاج کيتا۔ <ref name="kits"/> 1977 وچ کریش - مال ویلین وچ سپر فینکس بریڈر ری ایکٹر وچ اک زبردست مظاہرہ ہويا جس دا اختتام تشدد اُتے ہويا۔ <ref name="nelkin">Dorothy Nelkin and Michael Pollak (1982). ''[http://mitpress.mit.edu/books/chapters/026264021Xchap1.pdf The Atom Besieged: Antinuclear Movements in France and Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604105857/http://mitpress.mit.edu/books/chapters/026264021Xchap1.pdf |date=2011-06-04 }}'', ASIN: B0011LXE0A, p. 3.</ref> مغربی جرمنی وچ ، فروری 1975 تو‏ں اپریل 1979 دے درمیان ، تقریبا 280،000 افراد جوہری تھ‏‏اںو‏اں اُتے ست مظاہرےآں وچ شامل سن ۔ متعدد سائٹ قبضاں د‏‏ی وی کوشش کيتی گئی۔ 1979 وچ تھری مِل جزیرے دے حادثے دے بعد ، [[بون]] وچ جوہری طاقت دے خلاف اک مظاہرے وچ تقریبا 120،000 افراد شریک ہوئے۔ <ref name="kits"/> فلپائن وچ ، 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ مجوزہ باتان نیوکلیئر پاور پلانٹ دے خلاف بہت سارے مظاہرے ہوئے سن ، جو تعمیر ہويا سی لیکن کدی چل نئيں پایا سی۔ <ref name="as">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Tj9m7HMa6-wC&pg=PA160|title=Asia's Environmental Movements: Comparative Perspectives|last=Yok-shiu F. Lee|last2=Alvin Y. So|publisher=M.E. Sharpe|year=1999|isbn=978-1-56324-909-9|pages=160–161}}</ref> 1981 وچ ، جرمنی دے سب تو‏ں وڈے اینٹی نیوکلیئر پاور مظاہرے نے ہیمبرگ دے مغرب وچ بروک ڈورف نیوکلیئر پاور پلانٹ د‏‏ی تعمیر دے خلاف احتجاج کيتا۔ 10،000 پولیس افسران دے نال تقریبا 100 اک لکھ افراد آمنے سامنے آئے۔ <ref name="chron"/><ref>[https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0F16FA3F5D0C728CDDAA0894D9484D81 West Germans Clash at Site of A-Plant] ''The New York Times'', 1 March 1981 p. 17.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1981/03/01/world/violence-mars-west-german-nuclear-protest-demonstrators-brokdorf-near-hamburg.html Violence Mars West German Protest] ''The New York Times'', 1 March 1981 p. 17</ref> 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، جوہری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ د‏‏ی بحالی نے جوہری ہتھیاراں دے بارے وچ مظاہرےآں د‏‏ی اک نويں لہر نو‏‏ں جنم دتا۔ جوہری سائنسداناں د‏‏ی فیڈریشن ورگی پرانی تنظیماں دوبارہ زندہ ہوگئياں تے نیوکلئیر ہتھیاراں نو‏‏ں منجمد کرنے د‏‏ی مہم تے طبی ذمہ داری برائے معاشرتی ذمہ داری سمیت نويں تنظیماں وجود وچ آئیاں ۔ <ref>Lawrence S. Wittner. {{حوالہ ویب|url=http://www.thebulletin.org/web-edition/op-eds/disarmament-movement-lessons-yesteryear|title=Disarmament movement lessons from yesteryear|date=2009-07-27|accessdate=18 January 2010|archiveurl=https://archive.today/20121209103702/http://www.thebulletin.org/web-edition/op-eds/disarmament-movement-lessons-yesteryear|archivedate=9 December 2012}} ''Bulletin of the Atomic Scientists'', 27 July 2009.</ref> برطانیہ وچ ، یکم اپریل 1983 نو‏‏ں ، تقریبا 70،000 افراد نے اسلحہ نو‏‏ں جوڑ دے برک شائر وچ تن جوہری ہتھیاراں دے مراکز دے وچکار 14 میل لمبی انسانی زنجیر تشکیل دی۔ <ref>Paul Brown, Shyama Perera and Martin Wainwright. [https://www.theguardian.com/fromthearchive/story/0,,1866956,00.html Protest by CND stretches 14 miles] ''The Guardian'', 2 April 1983.</ref> پام اتوار 1982 نو‏‏ں ، ملک دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچ اک لکھ آسٹریلیائیاں نے جوہری مخالف ریلیاں وچ شرکت کيتی۔ سال بہ سال ودھدی ہوئی ، جلساں نے 1985 وچ 350،000 شرکا نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ <ref name="lsw"/> مئی 1986 وچ ، [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے بعد]] ، جوہری مخالف مظاہرین تے مغربی جرمنی د‏‏ی پولیس دے درمیان جھڑپاں عام سن۔ مئی دے وسط وچ ویکرزڈورف دے نیڑے تعمیر کیتے جانے والے نیوکلیئر ویسٹ نو‏‏ں دوبارہ پروسیسنگ پلانٹ وچ 400 تو‏ں زیادہ افراد زخمی ہوئے سن ۔ <ref>John Greenwald. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,961509-2,00.html#ixzz0ceyKaRdI Energy and Now, the Political Fallout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521071446/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,961509-2,00.html#ixzz0ceyKaRdI |date=2013-05-21 }}, ''TIME'', 2 June 1986.</ref> مئی 1986 وچ وی اک اندازے دے مطابق 150،000 تو‏ں 200،000 افراد نے اطالوی جوہری پروگرام دے خلاف روم وچ مارچ کيتا تے 50،000 نے میلان وچ مارچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Kn6YhNtyVigC&pg=PA55|title=Social Protest and Policy Change: Ecology, Antinuclear, and Peace Movements in Comparative Perspective|last=Marco Giugni|publisher=Rowman & Littlefield|year=2004|isbn=978-0-7425-1827-8|page=55}}</ref> سینکڑاں لوک 1986 وچ لاس اینجلس تو‏ں [[واشنگٹن ڈی سی|واشنگٹن ڈی سی دی]] طرف چلے گئے ، جس وچ عالمی جوہری تخفیف اسلحہ بندی دے لئی عظیم امن مارچ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مارچ نو‏‏ں 9 ماہ لگے {{تحویل|3700|mi}} ، ہر دن تقریبا پندرہ میل د‏‏ی دوری طے کردا ا‏‏ے۔ <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1320&dat=19861116&id=6NARAAAAIBAJ&sjid=5ekDAAAAIBAJ&pg=4346,12809 Hundreds of Marchers Hit Washington in Finale of Nationwide Peace March] ''Gainesville Sun'', 16 November 1986.</ref> جوہری مخالف تنظیم "نیواڈا سیمیپالاٹینسک" 1989 وچ تشکیل دتی گئی سی تے سابق [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ جوہری مخالف جوہری گروپاں وچو‏ں اک [[سوویت اتحاد|سی]] ۔ اس نے ہزاراں افراد نو‏‏ں اس دے مظاہرےآں تے مہمات د‏‏ی طرف راغب کيتا جس دے نتیجے وچ 1991 وچ شمال مشرقی [[قازقستان]] وچ [[جوہری تجربہ|ایٹمی تجربہ]] گاہ بند کردتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Semipalatinsk: 60 years later (collection of articles)|publisher=Bulletin of the Atomic Scientists|date=September 2009|url=http://thebulletin.org/web-edition/special-topics/semipalatinsk-60-years-later|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091014204454/http://www.thebulletin.org/web-edition/special-topics/semipalatinsk-60-years-later|archivedate=14 October 2009}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/288008.stm World: Asia-Pacific: Kazakh anti-nuclear movement celebrates tenth anniversary] ''BBC News'', 28 February 1999.</ref><ref>Matthew Chance. [http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/08/30/btsc.chance.nukes/index.html Inside the nuclear underworld: Deformity and fear] ''CNN.com'', 31 August 2007.</ref> ورلڈ یورینیم د‏‏ی سماعت ستمبر 1992 وچ [[سالزبرگ|آسٹریا دے سالزبرگ]] وچ ہوئی۔ دیسی اسپیکراں تے سائنسداناں سمیت تمام براعظماں دے نیوکلیئر اسپیکر ، یورینیم د‏‏ی کان کنی تے پروسیسنگ ، [[نیوکلیئر توانائی|ایٹمی طاقت]] ، [[جوہری ہتھیار]]اں ، [[جوہری تجربہ|جوہری تجربات]] تے تابکار فضلہ نو‏‏ں ٹھکانے لگانے دے صحت تے ماحولیا‏ت‏ی مسائل د‏‏ی گواہی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ 1992 ہیرنگ دے موقع اُتے بولنے والے افراد وچ شامل نيں: سیمس بینییا ، کاتصومی فرٹسو ، مینوئل پنو تے فلائیڈ ریڈ کرو ویسٹر مین۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nuclear-free.com/english/hearing.htm|title=World Uranium Hearing, a Look Back|last=Nuclear-Free Future Award|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603131308/http://www.nuclear-free.com/english/hearing.htm|archivedate=3 June 2013|authorlink=Nuclear-Free Future Award}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nuclear-free.com/english/salzburg.htm|title=The Declaration of Salzberg|last=Nuclear-Free Future Award|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120923230316/http://www.nuclear-free.com/english/salzburg.htm|archivedate=23 September 2012}}</ref> === امریکا وچ احتجاج === [[فائل:Singer. Anti-nuke rally in Harrisburg, (Pennsylvania) at the Capitol. - NARA - 540016.tif|thumb| تھری مِل جزیرے دے حادثے دے بعد 1979 وچ جوہری مخالف احتجاج]] امریکا وچ نیوکلیائی مخالف مظاہرے ہوئے جنہاں نے 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران قومی عوام د‏‏ی توجہ حاصل کيتی۔ انہاں وچ سیبروک اسٹیشن نیوکلیئر پاور پلانٹ وچ معروف کلیم شیل الائنس مظاہرے تے ڈیابلو کینین نیوکلیئر پاور پلانٹ وچ ابالون الائنس دے مظاہرے شامل سن ، جتھ‏ے ہزاراں مظاہرین نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ ہور وڈے احتجاج 1979 وچ تھری مِل جزیرے دے حادثے دے بعد ہوئے۔ <ref name="protest">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Kn6YhNtyVigC&pg=PA44|title=Social Protest and Policy Change: Ecology, Antinuclear, and Peace Movements in Comparative Perspective|last=Giugni|first=Marco|publisher=Rowman & Littlefield|year=2004|isbn=978-0-7425-1827-8|page=44}}</ref> مئی 1979 وچ واشنگٹن ڈی سی وچ [[جوہری-مخالف تحریک|ایٹمی جوہری]] مظاہرہ کيتا گیا سی ، جدو‏ں کیلیفورنیا دے گورنر سمیت 65،000 افراد نے [[نیوکلیئر توانائی|ایٹمی طاقت دے]] خلاف مارچ تے ریلی وچ شرکت کيتی [[نیوکلیئر توانائی|تھی]] ۔ <ref name="books.google.com">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Kn6YhNtyVigC&pg=PA44|title=Social Protest and Policy Change: Ecology, Antinuclear, and Peace Movements in Comparative Perspective|last=Giugni|first=Marco|publisher=Rowman & Littlefield|year=2004|isbn=978-0-7425-1827-8|page=45}}</ref> نیو یارک سٹی وچ 23 ستمبر 1979 نو‏‏ں ، تقریبا 200،000 افراد نے جوہری طاقت دے خلاف احتجاج وچ شرکت کيتی۔ اینٹی نیوکلیئر پاور مظاہرے شورامہم ، یانہاں دتی روئے ، مل اسٹون اول ، رانچو سیکو ، مائن یانہاں دتی تے اک درجن دے نیڑے دوسرے جوہری بجلی گھراں دے بند ہونے تو‏ں پہلے۔ 12 جون 1982 نو‏‏ں ، نیو یارک شہر دے سینٹرل پارک وچ 10 لکھ افراد نے [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں دے]] خلاف تے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ دے خاتمے دے لئی مظاہرہ کيتا۔ ایہ نیوکلیئر مخالف [[احتجاجی مارچ|احتجاج]] تے امریکی تریخ دا سب تو‏ں وڈا سیاسی مظاہرہ سی۔ <ref name="The Spirit of June 12">Jonathan Schell. [http://www.thenation.com/article/spirit-june-12 "The Spirit of June 12"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512085225/http://www.thenation.com/article/spirit-june-12 |date=2019-05-12 }} ''The Nation'', 2 July 2007.</ref> 20 جون 1983 نو‏‏ں ریاست ہائے متحدہ امریکا دے 50 تھ‏‏اںو‏اں اُتے جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک ہونے دے عالمی دن دے مظاہرے ہوئے۔ <ref name="books.google.com.au">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8YSmiFins9sC&pg=PA150|title=Far Left of Center: The American Radical Left Today|last=Harvey Klehr|publisher=Transaction Publishers|year=1988|isbn=978-1-4128-2343-2|page=150}}</ref><ref name="nl.newsbank.com">[http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB35CC6CE191FBE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM 1,400 Anti-nuclear protesters arrested] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120093922/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB35CC6CE191FBE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=2019-01-20 }} ''Miami Herald'', 21 June 1983.</ref> 1986 وچ ، عالمی جوہری تخفیف اسلحہ بندی دے عظیم امن مارچ وچ سیکڑاں افراد [[لاس اینجلس]] تو‏ں [[واشنگٹن ڈی سی|واشنگٹن ڈی سی دی]] طرف چلے گئے۔ <ref name="news.google.com">[https://news.google.com/newspapers?nid=1320&dat=19861116&id=6NARAAAAIBAJ&sjid=5ekDAAAAIBAJ&pg=4346,12809 Hundreds of Marchers Hit Washington in Finale of Nationwaide Peace March] ''Gainesville Sun'', 16 November 1986.</ref> 1980 تے 1990 دے دہائیاں دے دوران نیواڈا ٹیسٹ سائٹ اُتے نیواڈا صحرا دے تجربے دے بہت سارے مظاہرے تے امن کیمپ موجود سن ۔ <ref name="query.nytimes.com">Robert Lindsey. [https://www.nytimes.com/1987/02/06/us/438-protesters-are-arrested-at-nevada-nuclear-test-site.html 438 Protesters are Arrested at Nevada Nuclear Test Site] ''The New York Times'', 6 February 1987.</ref><ref name="New York Times 1992">[https://www.nytimes.com/1992/04/20/us/493-arrested-at-nevada-nuclear-test-site.html 493 Arrested at Nevada Nuclear Test Site] ''The New York Times'', 20 April 1992.</ref> [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے جوہری بم دھماکےآں دے]] 60 سال بعد یکم مئی 2005 نو‏‏ں 40،000 اینٹی نیوکلیئر / جنگ مخالف مظاہرین نے نیویارک وچ اقوام متحدہ دے پاس مارچ کيتا۔ ایہ کئی دہائیاں تو‏ں امریکا دا سب تو‏ں وڈا جوہری مخالف ریلی سی۔ <ref name="lsw">Lawrence S. Wittner. [http://www.japanfocus.org/-Lawrence_S_-Wittner/3179 Nuclear Disarmament Activism in Asia and the Pacific, 1971–1996] ''The Asia-Pacific Journal'', Vol. 25–5–09, 22 June 2009.</ref> سن 2000 د‏‏ی دہائی وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ نیوکلیئر ری ایکٹر د‏‏ی متعدد نويں تجاویز دے خلاف احتجاج تے مہمات چل رہیاں سن۔ <ref name="Protest against nuclear reactor">[http://www.chicagobreakingnews.com/2008/10/protest-against-nuclear-recator.html Protest against nuclear reactor] ''Chicago Tribune'', 16 October 2008.</ref><ref name="indymedia.org.uk">[http://www.indymedia.org.uk/en/2008/08/405999.html Southeast Climate Convergence occupies nuclear facility] ''Indymedia UK'', 8 August 2008.</ref><ref name="commondreams.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.commondreams.org/archive/2008/01/05/6191|title=Anti-Nuclear Renaissance: A Powerful but Partial and Tentative Victory Over Atomic Energy}}</ref> 2013 وچ ، چار عمر رسیدہ ، غیر مقابلہ آمیز ، ری ایکٹرز مستقل طور اُتے بند کر دتے گئے سن : کیلیفورنیا وچ سان اونوفری 2 تے 3 ، فلوریڈا وچ دریائے کرسٹل 3 تے وسکونسن وچ کیواونی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thebulletin.org/nuclear-aging-not-so-graceful|title=Nuclear aging: Not so graceful|last=Mark Cooper|date=18 June 2013|website=Bulletin of the Atomic Scientists}}</ref><ref name="mw11111">{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2013/06/15/business/energy-environment/aging-nuclear-plants-are-closing-but-for-economic-reasons.html?ref=matthewlwald|title=Nuclear Plants, Old and Uncompetitive, Are Closing Earlier Than Expected|last=Matthew Wald|date=14 June 2013|website=The New York Times}}</ref> ورنونٹ وچ ، ورمونٹ یانہاں دتی ، بہت سارے مظاہرےآں دے بعد ، 2014 وچ بند ہونے والا ا‏‏ے۔ نیو یارک سٹیٹ وچ مظاہرین نیو یارک شہر تو‏ں 30 میل دور بوچنان وچ انڈین پوائنٹ انرجی سنٹر بند کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ === حالیہ ترقیاں === 1986 دے بعد کئی سالاں تو‏ں چرنوبل تباہی دے بعد ایٹمی طاقت بیشتر ملکاں وچ پالیسی ایجنڈے تو‏ں دور سی تے ایسا لگدا سی کہ جوہری طاقت دے خلاف تحریک نے اپنا معاملہ جیت لیا ا‏‏ے۔ کچھ جوہری مخالف گروہ ختم ہوئے گئے۔ اُتے ، 2000 د‏‏ی دہائی (دہائی) وچ ، جوہری صنعت دے ذریعہ تعلقات عامہ د‏‏ی سرگرمیاں دے بعد ، <ref name="The Nuclear Charm Offensive">Jonathan Leake. "The Nuclear Charm Offensive" ''New Statesman'', 23 May 2005.</ref><ref name="Diane Farseta 38–56">{{حوالہ رسالہ|url=|title=The Campaign to Sell Nuclear|author=Diane Farseta}}</ref> جوہری ری ایکٹر ڈیزائناں وچ پیشرفت تے [[عالمی حرارت|آب و ہو‏‏ا وچ تبدیلی دے]] بارے وچ خدشےآں ، جوہری توانائی دے معاملات توانائی د‏‏ی پالیسی وچ واپس آئے۔ کچھ ملکاں وچ گل بات. فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے نتیجے وچ نیوکلیئر پاور انڈسٹری دے مجوزہ منصوبے د‏‏ی واپسی نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ <ref name="articles.sfgate.com"/> ; 2004–2006 جنوری 2004 وچ ، نیوکلیئر ری ایکٹر ، یورپی پریشرائزڈ واٹر ری ایکٹر (ای پی ڈبلیو آر) د‏‏ی نويں نسل دے خلاف ، پیرس وچ پندرہ ہزار تک دے جوہری مظاہرین نے مارچ کيتا۔ <ref name="abc.net.au">[http://www.abc.net.au/news/stories/2004/01/18/1027267.htm Thousands march in Paris anti-nuclear protest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107164619/http://www.abc.net.au/news/stories/2004/01/18/1027267.htm |date=2020-11-07 }} ABC News, 18 January 2004.</ref> [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے جوہری بم دھماکےآں دے]] 60 سال بعد یکم مئی 2005 نو‏‏ں 40،000 اینٹی نیوکلیئر / جنگ مخالف مظاہرین نے نیویارک وچ اقوام متحدہ دے پاس مارچ کيتا۔ ایہ کئی دہائیاں تو‏ں امریکا دا سب تو‏ں وڈا جوہری مخالف ریلی سی۔ برطانیہ وچ ، بڑھدے ہوئے ٹرائڈنٹ ہتھیاراں دے نظام نو‏‏ں اک نويں ماڈل دے نال تبدیل کرنے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تجویز دے بارے وچ بہت سارے مظاہرے ہوئے۔ سب تو‏ں وڈے احتجاج وچ 100،000 شرکا سن تے پول دے مطابق ، 59 فیصد عوام نے اس اقدام د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ; 2007–2009 [[فائل:Anti-EPR demonstration in Toulouse 0166 2007-03-17.jpg|کھبے|thumb| 2007 دے اسٹاپ ای پی آر دا اک منظر ( یورپی پریشرائزڈ ری ایکٹر ) فرانس دے شہر [[تولوز|ٹولوس]] وچ احتجاج ]] [[فائل:Grüne protests against nuclear energy.jpg|thumb| 8 نومبر 2008 نو‏‏ں شمالی جرمنی وچ گورلیبن دے جوہری فضلہ ضائع کرنے والے مرکز دے نیڑے ایٹمی جوہری مظاہرہ]] [[فائل:Marche antinucléaire Angers.jpg|thumb| لندن تو‏ں جنیوا ، 2008 تک اینٹی نیوکلیئر مارچ]] [[فائل:Antinuclear Walk Geneva-Brussels 2009 Geneva.jpg|thumb| جنیوا تو‏ں برسلز ، 2009 تک اینٹی جوہری مارچ دا آغاز]] ای پی آر پلانٹاں د‏‏ی تعمیر دے خلاف فرانس دے پنج شہراں وچ ''سارٹیر ڈو نیوکلیئر کے'' زیر اہتمام ، 17 مارچ 2007 نو‏‏ں بیک وقت [[رین]]س ، [[لیون]] ، [[تولوز|ٹولائوس]] ، [[لیل|للی]] تے [[اسٹراس برک|اسٹراسبرگ]] وچ احتجاج کيتا گیا۔ جون 2007 وچ ، انڈونیشیا دے وسطی جاوا دے شہر کڈوزس وچ 4000 مقامی باشندے ، طلبہ تے جوہری مخالف کارکن سڑکاں اُتے نکلے ، انہاں نے حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اوتھ‏ے جوہری بجلی گھر بنانے دے منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/06/12/1949428.htm|title=Thousands protest against Indonesian nuclear plant|date=12 June 2007|publisher=ABC News}}</ref> فروری 2008 وچ ، متعلقہ سائنس داناں تے انجینئراں دے اک گروپ نے جاپان وچ قازانتزاقیس - کریوا نیوکلیئر پاور پلانٹ نو‏‏ں بند کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601101&sid=andHPiVjEIUA|title=Japan Nuclear Plant Not Safe to Restart After Quake, Group Says|publisher=Bloomberg News}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://cnic.jp/english/topics/safety/earthquake/kkscientist24feb08.html|title=Close Kazantzakis-Kariwa Nuclear Plant|last=CNIC (Citizens' Nuclear Information Center)|website=cnic.jp|access-date=2020-10-02|archivedate=2011-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110616025918/http://www.cnic.jp/english/topics/safety/earthquake/kkscientist24feb08.html}}</ref> نیوکلیئر تخفیف اسلحے تو‏ں متعلق بین الاقوامی کانفرنس فروری 2008 وچ [[اوسلو]] وچ ہوئی سی تے اس دا اہتمام [[ناروے|ناروے دی]] حکومت ، نیوکلیئر خطرہ اقدام تے ہوور انسٹی ٹیوٹ نے کيتا سی ۔ اس کانفرنس دا عنوان سی ''جوہری ہتھیاراں تو‏ں پاک عالمی نظریہ حاصل کرنا'' سی تے اس دا مقصد [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|ایٹمی عدم پھیلاؤ معاہدے دے]] سلسلے وچ جوہری ہتھیاراں والی ریاستاں تے غیر جوہری ہتھیاراں والی ریاستاں دے وچکار اتفاق رائے [[معاہدہ جوہری عدم پھیلاؤ|پیدا کرنا سی]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://disarmament.nrpa.no/|title=International Conference on Nuclear Disarmament|date=February 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104155217/http://disarmament.nrpa.no/|archivedate=4 January 2011}}</ref> اکتوبر 2008 وچ ہفتے دے اختتام دے دوران ، تقریبا 15،000 افراد نے جرمنی دے اک ڈمپ تک فرانس تو‏ں تابکار جوہری فضلے د‏‏ی آوا جائی وچ خلل ڈالیا۔ ایہ کئی برساں وچ اس طرح دا سب تو‏ں وڈا احتجاج سی تے ''ڈیر اسپل کے'' مطابق ، ایہ جرمنی وچ جوہری مخالف تحریک دے احیاء دا اشارہ دیندا ا‏‏ے۔ <ref name="spiegel.de">[http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,589456,00.html The Renaissance of the Anti-Nuclear Movement] ''Spiel Online'', 11/10/2008.</ref><ref name="Anti-Nuclear Protest Reawakens 2008">[http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,589782,00.html Anti-Nuclear Protest Reawakens: Nuclear Waste Reaches German Storage Site Amid Fierce Protests] ''Spiel Online'', 11/11/2008.</ref><ref name="news.the age.com.Au">Simon Sturdiness. [http://news.theage.com.au/world/police-break-up-german-nuclear-protest-20081111-5lw7.html Police break up German nuclear protest] ''The Age'', 11 November 2008.</ref> 2009 وچ ، یورپی پارلیمنٹ وچ سبز پارٹیاں دے اتحاد ، جو اپنے جوہری مخالف پوزیشن اُتے متفق نيں ، نے پارلیمنٹ وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں 5.5٪ تو‏ں ودھیا کر 7.1٪ (52 نشستاں) کر دتا۔ <ref>[http://www.nature.com/news/2009/090609/full/news.2009.556.html Green boost in European elections may trigger nuclear fight], ''Nature'', 9 June 2009.</ref> برطانیہ وچ اکتوبر 2008 وچ ، الڈرمسٹن وچ ایٹمی ہتھیاراں دے اسٹیبلشمنٹ وچ 10 سال تو‏ں جاری نیوکلیائی مخالف مظاہرےآں وچو‏ں اک دے دوران 30 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ مظاہرے وچ اقوام متحدہ دے عالمی تخفیف اسلحے دا ہفتہ شروع ہونے دا اشارہ سی تے اس وچ لگ بھگ 400 افراد شامل سن ۔ <ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/oct/28/anti-nuclear-aldermaston-protest-disarmament More than 30 arrests at Aldermaston anti-nuclear protest] ''The Guardian'', 28 October 2008.</ref> 2008 تے 2009 وچ ، ریاستہائے متحدہ وچ متعدد نويں جوہری ری ایکٹر تجاویز دے بارے وچ احتجاج تے تنقید د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name="Protest against nuclear reactor"/><ref name="indymedia.org.uk"/><ref name="commondreams.org"/> موجودہ جوہری پلانٹاں دے لائسنس د‏‏ی تجدید اُتے کچھ اعتراضات وی ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="nj.com">Maryann Spoto. [http://www.nj.com/news/ledger/jersey/index.ssf?/base/news-14/1243915641194930.xml&coll=1 Nuclear license renewal sparks protest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175958/http://www.nj.com/news/ledger/jersey/index.ssf?/base/news-14/1243915641194930.xml&coll=1 |date=2016-03-03 }} ''Star-Ledger'', 2 June 2009.</ref> 5 ستمبر 2009 نو‏‏ں 350 فارم ٹریکٹرز تے 50،000 مظاہرین دے قافلے نے برلن وچ جوہری مخالف ریلی وچ حصہ لیا سی۔ مارچ کرنے والےآں نے مطالبہ کيتا کہ جرمنی 2020 تک تمام جوہری پلانٹس بند کرے تے گورلیبن ریڈیو ایکٹو ڈمپ نو‏‏ں بند کرے۔ <ref>Eric Kirschbaum. [https://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE58426820090905 Anti-nuclear rally enlivens German campaign] Reuters, 5 September 2009.</ref><ref>[http://www.thelocal.de/national/20090905-21723.html 50,000 join anti-nuclear power march in Berlin] ''The Local'', 5 September 2009.</ref> گورلیبن جرمنی وچ جوہری مخالف تحریک د‏‏ی توجہ دا مرکز اے ، جس نے ردی د‏‏ی ٹوکری وچ آوا جائی نو‏‏ں ٹریک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے مقام تک جانے والی سڑکاں نو‏‏ں تباہ یا روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ زمینی ذخیرہ کرنے والے دو اکائیاں وچ 3،500 کنٹینرز تابکار کیچڑ تے ہزاراں ٹن خرچ ایندھن د‏‏ی سلاخاں دے نال ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Roger Boyes. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6997652.ece German nuclear programme threatened by old mine housing waste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604155007/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6997652.ece |date=2011-06-04 }} ''The Times'', 22 January 2010.</ref> ; 2010 [[فائل:KETTENreAKTION Uetersen 27.JPG|thumb| محفوظ کرن! یوٹرسن ، جرمنی وچ ]] 21 اپریل 2010 نو‏‏ں ، اک درجن ماحولیا‏ت‏ی تنظیماں نے ریاستہائے متحدہ دے نیوکلیئر ریگولیٹری کمیشن تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ AP1000 ری ایکٹر ڈیزائن وچ ممکنہ حدود د‏‏ی تحقیقات کرے۔ انہاں گروہاں نے تن وفاقی ادارےآں تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ لائسنسنگ دے عمل نو‏‏ں معطل کر دیؤ کیونجے انہاں دا خیال سی کہ نويں ڈیزائن وچ موجود سامان موجودہ ری ایکٹراں تو‏ں کمزور ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news|title=Groups say new Vogyle Reactors need study|work=August Chronicle|url=http://m.chronicle.augusta.com/latest-news/2010-04-21/groups-say-new-vogtle-reactors-need-study?v=1271900068|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707185219/http://m.chronicle.augusta.com/latest-news/2010-04-21/groups-say-new-vogtle-reactors-need-study?v=1271900068|url-status=dead|archive-date=2011-07-07|accessdate=2010-04-24|archivedate=2011-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707185219/http://m.chronicle.augusta.com/latest-news/2010-04-21/groups-say-new-vogtle-reactors-need-study?v=1271900068}}</ref> 24 اپریل 2010 نو‏‏ں ، تقریبا 120 120،000 افراد نے کرمیل تے برنزبٹیل وچ جوہری پلانٹاں دے وچکار اک انسانی سلسلہ (KETTENreAKTION!) تعمیر کيتا۔ اس طرح اوہ جوہری توانائی دے ری ایکٹراں د‏‏ی عمر ودھانے دے جرمن حکومت دے منصوبےآں دے خلاف مظاہرہ ک‏ے رہے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE63N13Q20100424|title=German nuclear protesters form 75-mile human chain|publisher=Reuters|date=2010-04-25|accessdate=2010-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100427092449/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE63N13Q20100424|archivedate=27 April 2010}}</ref> مئی 2010 وچ ، تقریبا 25،000 افراد جنہاں وچ امن تنظیماں دے ارکان تے 1945 ایٹم بم تو‏ں بچ جانے والے افراد شامل سن ، نیو یارک تو‏ں شہر دے نیڑے دو کلومیٹر دے فاصلے تک اقوام متحدہ دے صدر دفتر تک مارچ کيتا تے ایٹمی ہتھیاراں دے خاتمے دا مطالبہ کيتا۔ ستمبر 2010 وچ ، جرمن حکومت کیت‏‏ی پالیسی واپس ایٹمی توانائی د‏‏ی طرف مڑ گئی تے اس تو‏ں برلن تے اس تو‏ں اگے کچھ نويں جوہری جذبات پیدا ہوئے۔ <ref>James Norman and Dave Sweeney. [https://www.smh.com.au/opinion/germanys-hot-autumn-of-nuclear-discontent-20100914-15aag.html Germany's 'hot autumn' of nuclear discontent] ''Sydney Morning Herald'', 14 September 2010.</ref> 18 ستمبر 2010 نو‏‏ں ، ہزاراں جرمناں نے چانسلر [[انگیلا میرکل]] دے دفتر نو‏‏ں ایٹمی جوہری مظاہرے وچ گھیر لیا جس دے منتظمین دا کہنا سی کہ 1986 د‏‏ی [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے]] بعد تو‏ں اپنی نوعیت دا سب تو‏ں وڈا [[چرنوبل حادثہ|واقعہ سی]] ۔ <ref>Dave Graham. [https://archive.today/20100921073729/http://www.nationalpost.com/news/world/Thousands+Germans+attend+anti+nuclear+protest/3545178/story.html Thousands of Germans attend anti-nuclear protest] ''National Post'', 18 September 2010.</ref> اکتوبر 2010 وچ ، انجیلا مرکل د‏‏ی مخلوط حکومت کیت‏‏ی جوہری طاقت د‏‏ی پالیسی دے خلاف دسیاں ہزاراں افراد نے [[میونخ]] وچ احتجاج کيتا۔ ایہ کارروائی دو دہائیاں تو‏ں زیادہ دے دوران [[باواریا|باویریا]] وچ سب تو‏ں وڈا جوہری انسداد ایونٹ سی۔ <ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,6097663,00.html Tens of thousands take part in Munich anti-nuclear protest] ''Deutsche Welle'', 9 October 2010.</ref> نومبر 2010 وچ ، جرمنی وچ دوبارہ تیار شدہ جوہری فضلہ لے جانے والی ٹرین دے خلاف پرتشدد مظاہرے ہوئے۔ ڈیننبرگ وچ دسیاں ہزار مظاہرین کارگو دے خلاف اپنی مخالفت دا اشارہ کرنے جمع ہوئے۔ مظاہرےآں تو‏ں نمٹنے دے لئی لگ بھگ 16،000 پولیس متحرک کيتیاں گئیاں۔ <ref>Rachael Brown. [http://www.abc.net.au/news/stories/2010/11/08/3059949.htm Violent protests against nuclear waste train] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111090814/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/11/08/3059949.htm |date=2010-11-11 }} ABC News, 8 November 2010.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,6194531,00.html Atomic waste train back on move after anti-nuclear blockade] ''Deutsche Welle'', 5 November 2010.</ref> دسمبر 2010 وچ ، ہندوستان د‏‏ی ریاست مہاراشٹر وچ تقریبا 10،000 افراد (خاص طور اُتے ماہی گیر ، کسان تے انہاں دے کنبے) جِتیا پور نیوکلیئر پاور پروجیکٹ د‏‏ی مخالفت کرنے نکلے ، پولیس د‏‏ی بھاری موجودگی دے درمیان۔ <ref>[http://www.sbs.com.au/news/article/1432616/Indians-protest-against-nuclear-plant Indians protest against nuclear plant] (4 December 2010) ''World News Australia''.</ref> دسمبر 2010 وچ ، امریکا دے ٹاکوما وچ پنج جوہری ہتھیاراں دے کارکناں ، جنہاں وچ آکٹوجنریئنز تے [[یسوعی|جیسوئٹ]] پجاری شامل نيں ، نو‏‏ں سازش تے بدکاری دے الزام وچ سزا سنائی گئی سی۔ انہاں نے آبدوز جوہری ہتھیاراں دے خلاف احتجاج کرنے 2009 وچ نیول ویہہ کیٹساپ بنگور اُتے باڑاں کٹاں تے اس دے نیڑے واقع اس علاقے وچ پہنچے جتھ‏ے ٹرائیڈنٹ جوہری وار ہیڈ بنکراں وچ محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ اس گروپ دے ممبراں نو‏‏ں 10 سال قید د‏‏ی سزا ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Valdes, Manuel (13 December 2010). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/12/13/AR2010121305733_pf.html Anti-nuclear weapon protesters convicted in Tacoma] ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]''.</ref> ; 2011 [[فائل:München Anti-Atomkraft-Demonstration März 2011 003.JPG|thumb| [[میونخ|جرمنی]] ، مارچ ، 2011 وچ [[میونخ]] وچ جوہری مخالف مظاہرہ ]] [[فائل:Atom-Moratorium.svg|thumb| مارچ 2011 وچ فوکوشیما جوہری تباہی دے بعد جرمنی وچ ستاراں آپریٹنگ ری ایکٹرز اٹھ مستقل طور اُتے بند کردتے گئے سن ]] [[فائل:Monksantinuclear.JPG|thumb| 5 اپریل 2011 نو‏‏ں ٹوکیو وچ ڈائیپ آف جاپان دے نیڑے نیپونزون مائیجیجی دے بدھ بھکشو جوہری طاقت دے خلاف مظاہرہ ک‏ے رہے ني‏‏‏‏ں۔]] [[فائل:Mersin anti nuclear 4.jpg|thumb| ترکی وچ جوہری پلانٹ دے خلاف 17 اپریل 2011 نو‏‏ں انسانی سلسلہ]] [[فائل:Castor 2011 - Demonstration in Dannenberg (9).jpg|thumb| ڈنن برگ ، جرمنی ، نومبر 2011 وچ ارنڈی دا مظاہرہ]] جنوری 2011 وچ ، پنج جاپانی نوجواناں نے [[یاماگوچی|یاماگوچی شہر وچ ]] پریفیکٹورل گورنمنٹ آفس دے باہر ، ماحولیا‏ت‏ی حساس [[بحیرہ سيتو داخلی|سیٹو اندرون سمندر دے]] نیڑے منصوبہ بند کامونوسکی نیوکلیئر پاور پلانٹ دے خلاف احتجاج دے لئی اک ہفتہ تو‏ں زیادہ عرصہ تک بھکھ ہڑتال کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.panorientnews.com/en/news.php?k=716|title=Five Japanese in Hunger Strike Against Kaminoseki Nuclear Power Plant|last=|date=29 January 2011|website=}}</ref> فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے بعد جرمنی وچ جوہری مخالف مخالفت شدت اختیار کرگئی۔ 12 مارچ 2011 نو‏‏ں ، 60،000 جرمناں نے [[شٹوٹگارٹ|اسٹٹ گارٹ]] تو‏ں نیکر ویسٹ ہائیم پاور پلانٹ تک 45 کلومیٹر طویل انسانی سلسلہ تشکیل دتا۔ 14 مارچ نو‏‏ں 110،000 افراد نے جرمنی دے 450 ہور شہراں وچ احتجاج کيتا ، جس وچ رائے شماری وچ 80 فیصد جرمناں نے حکومت کیت‏‏ی جوہری طاقت وچ توسیع د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ 15 مارچ 2011 نو‏‏ں ، انجیلا مرکل نے کہیا کہ جوہری توانائی دے ست پلانٹ جو 1980 تو‏ں پہلے آن لائن ہوئے سن نو‏‏ں بند کر دتا جائے گا تے اس وقت نو‏‏ں تیزی تو‏ں قابل تجدید توانائی توانائی تجارتی بنانے دے مطالعہ دے لئی استعمال کيتا جائے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2011/03/16/business/global/16euronuke.html|title=Germany Shuts 7 Plants as Europe Plans Safety Tests|last=James Kanter and Judy Dempsey|date=15 March 2011|website=The New York Times}}</ref> مارچ 2011 وچ ، جزیرے دے چوتھے جوہری بجلی گھر د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں فوری طور اُتے روکنے دے لئی تائیوان وچ 2،000 دے نیڑے جوہری مخالف مظاہرین نے مظاہرہ کيتا۔ مظاہرین تن موجودہ جوہری پلانٹاں د‏‏ی عمر ودھانے دے منصوبےآں دے وی مخالف سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.asiaone.com/News/Latest+News/Asia/Story/A1Story20110320-269104.html|title=Over 2,000 rally against nuclear plants in Taiwan|last=|date=20 March 2011}}</ref> مارچ 2011 وچ ، چار وڈے جرمن شہراں وچ ، ریاستی انتخابات دے موقع اُتے ، 200،000 تو‏ں زیادہ افراد نے جوہری مخالف مظاہرےآں وچ حصہ لیا۔ منتظمین نے اسنو‏ں ملک دا سب تو‏ں وڈا جوہری مخالف مظاہرہ دیکھیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/2011/03/26/germany-nuclear-idUKLDE72P0FG20110326|title=Anti-nuclear Germans protest on eve of state vote|date=26 March 2011|publisher=Reuters|access-date=2 October 2020|archivedate=26 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726220744/http://uk.reuters.com/article/2011/03/26/germany-nuclear-idUKLDE72P0FG20110326}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2011/03/28/world/europe/28germany.html?_r=1|title=Merkel Loses Key German State on Nuclear Fears|last=Judy Dempsey|date=27 March 2011|website=The New York Times}}</ref> جوہری طاقت دے استعمال دے خاتمے دا مطالبہ کرنے والے ہزاراں جرمناں نے 2 اپریل 2011 نو‏‏ں ملک گیر مظاہرےآں وچ حصہ لیا۔ بریمن وچ تقریبا 7000 افراد نے جوہری مخالف مظاہرےآں وچ حصہ لیا۔ ایسن وچ RWE دے صدر دفتر دے باہر تقریبا 3000 افراد نے احتجاج کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9MBL8981.htm|title=Thousands of Germans protest against nuclear power|date=2 April 2011|website=Bloomberg Businessweek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110508123412/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9MBL8981.htm|archivedate=8 May 2011}}</ref> فوکوشیما ایٹمی تباہی دا حوالہ دیندے ہوئے ، اپریل 2011 وچ اقوام متحدہ دے اجلاس وچ ماحولیا‏ت‏ی کارکناں نے " [[قابل تجدید توانائی]] نو‏‏ں استعمال کرنے دے لئی جر .ت مندانہ اقدامات اُتے زور دتا تاکہ دنیا نو‏‏ں جوہری طاقت دے خطرات تے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے تباہ کناں دے درمیان انتخاب نئيں کرنا پئے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gA36EtO2y0Cuvw3w1X8O2TMPRYtw?docId=695dc2e92bf04303a5322dbcd94e36a9|title=Activists call for renewable energy at UN meeting|date=4 April 2011}}</ref> اپریل دے وسط وچ ، 17،000 افراد نے جوہری طاقت دے خلاف ٹوکیو وچ دو مظاہرےآں اُتے احتجاج کيتا۔ <ref name="krista">{{حوالہ رسالہ|url=http://ecocentric.blogs.time.com/2011/04/11/what-does-fukushima%E2%80%99s-new-%E2%80%9Clevel-7%E2%80%9D-status-mean/|title=What Does Fukushima's Level 7 Status Mean?|author=Krista Mahr|date=11 April 2011|journal=Time}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415072415/http://ecocentric.blogs.time.com/2011/04/11/what-does-fukushima%E2%80%99s-new-%E2%80%9Clevel-7%E2%80%9D-status-mean/ |date=15 April 2011 }}</ref> ہندوستان وچ ، ماحولیات دے ماہرین ، مقامی کسان تے ماہی گیر ماہانہ مہینےآں تو‏ں [[جِتیا پور نیوکلیئر پاور پروجیکٹ|جِتیا پور نیوکلیئر پاور پروجیکٹ دے]] چھ ری ایکٹر کمپلیکس ، 420 اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ &nbsp; ممبئی دے جنوب وچ کلومیٹر۔ جے ایہ تعمیر ہُندا اے تاں ، ایہ دنیا دے سب تو‏ں وڈے ایٹمی بجلی گھراں وچو‏ں اک ہوئے گا۔ جاپان وچ فوکوشیما جوہری تباہی دے بعد مظاہرے ودھ گئے نيں تے اپریل 2011 وچ دو روزہ پُرتشدد ریلیاں دے دوران اک مقامی شخص ہلاک تے درجناں زخمی ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/fisherman-shot-dead-in-indian-nuke-protest/story-e6frg6so-1226042424159|title=Fisherman shot dead in Indian nuke protest|last=Amanda Hodge|date=21 April 2011|website=The Australian}}</ref> مئی 2011 وچ ، تقریبا 20،000 افراد 25 سالاں وچ سوئٹزرلینڈ دے اینٹی نیوکلیئر طاقت دے سب تو‏ں وڈے مظاہرے دے لئی نکلے۔ مظاہرین نے سوئٹزرلینڈ دا سب تو‏ں قدیم ترین ، بزنو نیوکلیئر پاور پلانٹ دے نیڑے پرامن مارچ کيتا ، جس نے 40 سال پہلے کم شروع کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9NCL8100.htm|title=Biggest anti-nuclear Swiss protests in 25 years|date=22 May 2011|website=Bloomberg Businessweek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121026080657/http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9NCL8100.htm|archivedate=26 October 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Anti-nuclear_protests_attract_20,000.html?cid=30291990|title=Anti-nuclear protests attract 20,000|last=|date=22 May 2011|website=Swissinfo|page=|access-date=2 October 2020|archivedate=28 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728155903/http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Anti-nuclear_protests_attract_20,000.html?cid=30291990}}</ref> جوہری مخالف ریلی دے چند دن بعد ، کابینہ نے نويں جوہری طاقت دے ری ایکٹراں د‏‏ی تعمیر اُتے پابندی عائد کرنے دا فیصلہ کيتا۔ ملک دے پنج موجودہ ری ایکٹرز نو‏‏ں کم جاری رکھنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی ، لیکن "ان د‏‏ی زندگی دے اختتام اُتے انہاں د‏‏ی جگہ نئيں دتی جائے گی"۔ <ref name="James Kanter"/> مئی 2011 وچ ، 5،000 افراد [[تائپے|تائپی شہر]] وچ کارنیوال جداں جوہری مخالف مظاہرے وچ شامل ہوئے۔ ایہ ملک گیر "نو نیوک ایکشن" احتجاج دا اک حصہ سی ، جس وچ حکومت تو‏ں چوتھے نیوکلیئر پلانٹ د‏‏ی تعمیر بند کرنے تے پائیدار توانائی د‏‏ی پالیسی اُتے گامزن ہونے د‏‏ی اپیل کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2011/05/01/2003502115|title=Anti-nuclear rally draws legions|last=Lee I-Chia|date=1 May 2011|website=Taipei Times}}</ref> جون 2011 وچ [[عالمی یوم ماحول|عالمی یوم ماحولیات دے]] موقع اُتے ، ماحولیا‏ت‏ی گروہاں نے تائیوان د‏‏ی جوہری توانائی پالیسی دے خلاف مظاہرہ کيتا۔ تائیوان انوائرمنٹل پروٹیکشن یونین ، 13 ماحولیا‏ت‏ی گروپاں تے اراکین اسمبلی دے نال مل ک‏ے ، تائپی وچ جمع ہوئے تے ملک دے تن آپریٹنگ جوہری بجلی گھراں تے چوتھے پلانٹ د‏‏ی تعمیر دے خلاف احتجاج کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2011/06/05/2003505021|title=Conservationists protest against nuclear policies|last=Lee I-Chia|date=5 June 2011|website=Tapai Times}}</ref> فوکوشیما جوہری تباہی دے تن ماہ بعد ، ہزاراں نیوکلیائی مظاہرین نے جاپان وچ مارچ کيتا۔ کمپنی دے کارکناں ، طلبہ تے بچےآں دے نال والدین نے پورے جاپان وچ ریلی کڈی ، "حکومت نے اس بحران تو‏ں نمٹنے اُتے ناراضی دا مظاہرہ کردے ہوئے ، 'نو نیوکس' دے لفظاں اُتے جھنڈے اٹھا رکھے سن ۔ تے 'ہور نئيں فوکوشیما'۔ " اگست 2011 وچ ، کساناں تے ماہی گیراں سمیت تقریبا 2، 2500 افراد نے ٹوکیو وچ مارچ کيتا۔ فوکوشیما جوہری تباہی دے بعد اوہ بھاری نقصان اٹھا رہے نيں تے انہاں نے پلانٹ آپریٹر ٹی ای پی سی او تے حکومت تو‏ں فوری معاوضے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20110813p2g00m0dm011000c.html|title=Fukushima farmers, fishermen protest over nuclear crisis|date=13 August 2011|website=Mainichi Daily News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902124656/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/news/20110813p2g00m0dm011000c.html|archivedate=2 September 2011}}</ref> ستمبر 2011 وچ ، جوہری مخالف مظاہرین ، ڈھول د‏‏ی سیپ اُتے مارچ کردے ہوئے ، "مارچ دے زلزلے تے سونامی دے چھ ماہ دے بعد ٹوکیو تے دوسرے شہراں د‏‏ی سڑکاں اُتے نکلے تے حکومت دے جوہری بحران تو‏ں نمٹنے اُتے حکومت دے قہر نو‏‏ں روکیا۔ فوکوشیما پاور پلانٹ وچ پگھلاؤ تو‏ں " مظاہرین نے جاپانی جوہری بجلی گھراں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند کرنے دا مطالبہ کيتا تے توانائی دے متبادل ذرائع دے لئی حکومت‏ی پالیسی وچ ردوبدل دا مطالبہ کيتا۔ مظاہرین وچ چار نوجوان شامل سن جنہاں نے جاپان د‏‏ی جوہری پالیسی وچ تبدیلی لیانے دے لئی 10 روزہ بھکھ ہڑتال شروع کيتی۔ ہزاراں افراد نے ستمبر 2011 وچ وسطی ٹوکیو وچ مارچ کيتا ، "سیونارا جوہری توانائی" دے نعرے لگاندے تے بینرز لہراندے ہوئے جاپان د‏‏ی حکومت تو‏ں فوکوشیما جوہری تباہی دے نتیجے وچ جوہری توانائی ترک کرنے دا مطالبہ کيتا۔ مصنف [[کنزابرو اوی|کینزابوری]] تے موسیقار ریوچی ساکاموٹو اس پروگرام دے حامیاں وچ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/news/world/story/2011-09-19/japan-anti-nuclear-protest/50461872/1|title=Thousands march against nuclear power in Tokyo|last=|date=September 2011|website=USA Today}}</ref> مارچ 2011 وچ جاپانی فوکوشیما جوہری تباہی دے بعد تو‏ں ، "مجوزہ ہندوستانی این پی پی سائٹس دے آس پاس د‏ی آبادی نے مظاہرے شروع کر دتے نيں جو ہن پورے ملک وچ گونج پائے جا رہے نيں تے جیواشم ایندھن دے صاف تے محفوظ متبادل دے طور اُتے ایٹمی توانائی دے بارے وچ سوالات اٹھائے نيں"۔ وزیر اعظم منموہن سنگھ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ یقین دہانی کرائی گئی اے کہ حفاظت دے تمام اقدامات اُتے عمل درآمد نئيں کيتا جائے گا تے اس طرح مہاراشٹرا وچ فرانسیسی حمایت یافتہ 9900 میگاواٹ جِتیا پور نیوکلیئر پاور پروجیکٹ تے تامل ناڈو وچ 2000 میگاواٹ دے کوڈانکلم نیوکلیئر پاور پلانٹ دے خلاف وڈے پیمانے اُتے مظاہرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ریاست مغربی بنگال د‏‏ی ریاستی حکومت نے وی 6000 میگاواٹ د‏‏ی مجوزہ سہولت د‏‏ی اجازت تو‏ں انکار کر دتا اے جتھ‏ے چھ روسی ری ایکٹر تعمیر کیتے جانے سن ۔ سپریم کورٹ وچ حکومت دے سول نیوکلیئر پروگرام دے خلاف وی عوامی مفادات دا اک مقدمہ دائر کيتا گیا ا‏‏ے۔ عوامی تحریک نے خصوصی طور اُتے "جب تک اطمینان بخش حفاظتی اقدامات تے لاگت تو‏ں فائدہ اٹھانے والے تجزیے آزاد ایجنسیاں د‏‏ی تکمیل تک نئيں کیتے جاندے نيں تب تک" تمام مجوزہ جوہری بجلی گھراں دے قیام دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="nukeindia">{{حوالہ ویب|url=http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3889&Itemid=614|title=India's Rising Nuclear Safety Concerns|last=Siddharth Srivastava|date=27 October 2011|website=Asia Sentinel|accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215238/http://www.asiasentinel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3889&Itemid=614|archivedate=4 October 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://insideclimatenews.org/news/20111024/india-nuclear-energy-expansion-grassroots-uprising-jaitapur-maharashtra-tamil-nadu-west-bengal-fukushima|title=Prospects Dim for India's Nuclear Power Expansion as Grassroots Uprising Spreads|last=Ranjit Devraj|date=25 October 2011|website=Inside Climate News}}</ref> بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے [[مقدس کرسی|ویٹیکن دے]] موجودہ نمائندے ، مائیکل بانچ نے ستمبر 2011 وچ ویانا وچ اک کانفرنس وچ کہیا سی کہ جاپانی جوہری تباہی نے عالمی سطح اُتے ایٹمی پلانٹاں د‏‏ی حفاظت دے بارے وچ نويں خدشےآں پیدا کر دتے ني‏‏‏‏ں۔ آساکا مائیکل گورو مٹوسوورا دے معاون بشپ نے کہیا کہ ایٹمی توانائی دے سنگین واقعے نو‏‏ں جاپان تے دوسرے ملکاں دے لئی ایٹمی منصوبےآں نو‏‏ں ترک کرنے دا سبق ہونا چاہیے۔ انہاں نے دنیا بھر وچ عیسائی یکجہت‏ی تو‏ں اس جوہری مخالف مہم دے لئی وسیع تعاون فراہ‏م کرنے دا مطالبہ کيتا۔ کوریا تے فلپائن وچ بشپس کانفرنساں دے بیانات نے اپنی حکومتاں تو‏ں جوہری طاقت ترک کرنے دا مطالبہ کيتا۔ [[نوبل انعام وصول کنندگان د‏‏ی لسٹ|نوبل انعام یافتہ]] [[کنزابرو اوی|کُنزابروا اویری]] نے کہیا اے کہ جاپان نو‏‏ں اپنے جوہری ری ایکٹرز نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ جلد کرنا چاہیے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.huffingtonpost.com/2011/09/06/kenzaburo-oe-nobel-winner-japan-nuclear_n_950085.html|title=Kenzaburo Oe, Nobel Winner Urges Japan To Abandon Nuclear Power|last=Mari Yamaguchi|date=6 September 2011|website=Huffington Post}}</ref> برطانیہ وچ ، اکتوبر 2011 وچ ، 200 تو‏ں ودھ مظاہرین نے ہنکلے پوائنٹ سی نیوکلیئر پاور اسٹیشن سائٹ نو‏‏ں بلاک کر دتا۔ اسٹاپ نیو نیوکلیئر اتحاد دے ممبراں نے سائٹ اُتے دو نويں ری ایکٹر بنانے دے EDF انرجی دے منصوبے اُتے احتجاج کردے ہوئے اس مقام تک رسائی اُتے پابندی عائد کردتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/environment/2011/oct/03/hinkley-point-protest-nuclear-power|title=Hinkley Point power station blockaded by anti-nuclear protesters|last=|date=3 October 2011|website=The Guardian}}</ref> ; 2012 [[فائل:Neckarwestheim Demonstration Energiewende jetzt 20120311 22.jpg|thumb| 11 مارچ ، 2012 ، جرمنی ، دے نیکر ویسٹیم وچ احتجاج]] جنوری 2012 وچ ، 22 جنوبی کوریا دیاں عورتاں گروپاں نے جوہری آزاد مستقب‏‏ل دے لئی اپیل کيت‏ی سی تے انہاں دا کہنا اے کہ جوہری ہتھیاراں تے طاقت دے ری ایکٹرز نے "ساڈی جان ، ساڈے کنباں تے تمام جانداراں د‏‏ی جان نو‏‏ں خطرہ اے "۔ خواتین نے کہیا کہ اوہ مارچ 2011 وچ [[فوکوشیما جوہری تباہی|فوکوشیما جوہری تباہی دے]] بعد بحران دا اک بہت وڈا احساس محسوس کردے نيں ، جس نے انسانی زندگیاں ، ماحولیا‏ت‏ی آلودگی تے خوراک د‏‏ی آلودگی وچ خلل پیدا کرنے وچ تابکاری د‏‏ی تباہ کن طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://womennewsnetwork.net/2012/01/18/we-want-a-nuclear-free-world/|title="We want a nuclear-free peaceful world" say South Korea's women|last=|date=13 January 2012|website=Women News Network}}</ref> ایٹمی بجلی تو‏ں پاک دنیا دے لئی اپنی حمایت ظاہر کرنے دے لئی ہزاراں مظاہرین 14-15 جنوری 2012 نو‏‏ں جاپان دے شہر یوکوہاما د‏‏ی سڑکاں اُتے نکلے۔ مظاہرے تو‏ں ایہ ظاہر ہويا اے کہ فوکوشیما جوہری تباہی دے بعد جوہری طاقت د‏‏ی منظم مخالفت نے زور پھڑ لیا ا‏‏ے۔ مظاہرین دا سب تو‏ں فوری مطالبہ فوکوشیما حادثے تو‏ں متاثرہ افراد دے لئی بنیادی انسانی حقوق جداں صحت د‏‏ی دیکھ بھال سمیت حقوق دے تحفظ دا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.japantimes.co.jp/text/ed20120122a2.html|title=Protesting nuclear power|last=|date=22 January 2012|website=The Japan Times}}</ref> جنوری 2012 وچ ، تن سو [[جوہری-مخالف تحریک|اینٹی نیوکلیئر]] مظاہرین نے برطانیہ دے ولففا وچ نواں نیوکلیئر پاور اسٹیشن بنانے دے منصوبےآں دے خلاف مارچ کيتا۔ مارچ دا اہتمام پوبل اٹل وائلفا بی ، گرین پیس تے سیمڈیٹھس یار آئیتھ نے کيتا سی ، جو اک ایداں دے کسان د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے نيں جو افق دے تنازع وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theonlinemail.co.uk/bangor-and-anglesey-news/local-bangor-and-anglesey-news/2012/01/25/hundreds-protest-against-nuclear-power-station-plans-66580-30188845/|title=Hundreds protest against nuclear power station plans|last=Elgan Hearn|date=25 January 2012|website=Online Mail}}</ref> 11 مارچ دے زلزلے تے سونامی د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ، جاپان بھر وچ مظاہرین نے ایٹمی طاقت تے جوہری ری ایکٹرز دے خاتمے دا مطالبہ کيتا۔ [[کوریاما، فوکوشیما|فوکیشیما دے کوریما وچ ،]] 16،000 افراد نے جوہری توانائی دے خاتمے دا مطالبہ کيتا۔ [[شیزوکا پریفیکچر|شیزوکا پریفیکچر وچ ]] ، 1،100 افراد نے ہماؤکا نیوکلیئر پاور پلانٹ نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ تسوروگا ، فوکوئی وچ ، منسو فاسٹ بریڈر ری ایکٹر پروٹو ٹائپ تے ہور ایٹمی ری ایکٹراں دے گھر ، تسوروگا شہر د‏‏ی گلیاں وچ 1،200 افراد نے مارچ کيتا۔ [[ناگاساکی]] تے [[ہیروشیما|ہیروشیما وچ ]] ، جوہری مخالف مظاہرین تے ایٹم بم تو‏ں بچ جانے والے افراد نے اک نال مارچ کيتا تے مطالبہ کيتا کہ جاپان اپنی جوہری انحصار ختم کرے۔ آسٹریا دے چانسلر ورنر فیمین نے توقع د‏‏ی اے کہ یورپی یونین نے جوہری طاقت ترک کرنے د‏‏ی کوشش وچ کم تو‏ں کم چھ یورپی یونین دے ملکاں وچ انسداد جوہری درخواست دا آغاز 2012 وچ کیہ جائے۔ یوروپی یونین دے لزبن معاہدے دے تحت ، ایسی درخواستاں جو کم تو‏ں کم اک ملین دستخطےآں نو‏‏ں راغب کردیاں نيں ، اوہ یورپی کمیشن تو‏ں قانون سازی د‏‏ی تجاویز طلب کرسکدیاں نيں ، جو ایٹمی مخالف کارکناں د‏‏ی حمایت حاصل کرنے د‏‏ی راہ ہموار کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2012/03/12/austria-nuclear-idUSL5E8EC1IN20120312|title=Austria expects EU anti-nuclear campaign this year|last=|date=12 Mar 2012|publisher=Reuters}}</ref> اک سال پہلے جاپان وچ آنے والے وڈے پیمانے اُتے سونامی دے بعد مارچ 2012 وچ ، تائیوان دے راجگڑھ وچ تقریبا 2،000 افراد نے جوہری مخالف مظاہرہ کيتا سی۔ ایٹمی فری جزیرے د‏‏ی تجدید دے لئی مظاہرین نے تائپی وچ ریلی کڈی۔ اوہ "چاہندے نيں کہ حکومت اک نويں تعمیر شدہ جوہری بجلی گھر نو‏‏ں چلانے دے منصوبے نو‏‏ں ختم کرے - جو گنجان آباد تائیوان وچ چوتھا اے "۔ بیشتر مقامی مظاہرین نے "اپنے [[جزیرہ اورکڈ|آرکیڈ جزیرے]] وچ رکھے ہوئے 100،000 بیرل ایٹمی فضلہ نو‏‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_776471.html|title=About 2,000 Taiwanese stage anti-nuclear protest|last=|date=11 March 2011|website=Straits Times}}</ref> مارچ 2012 وچ ، سینکڑاں اینٹی ایٹمی مظاہرین آسٹریلیائی ہیڈکوارٹر وچ عالمی کان کنی دیو جنات بی ایچ پی بلیٹن تے ریو ٹنٹو دے نال مل گئے۔ جنوبی میلبورن دے ذریعے 500 مضبوط مارچ وچ آسٹریلیا وچ یورینیم د‏‏ی کان کنی دے خاتمے دا مطالبہ کيتا گیا تے اس وچ غیر ملکی جاپانی برادری دے نمائندےآں دے نال نال آسٹریلیا د‏‏ی دیسی کمیونٹیز د‏‏ی تقریراں تے پرفارمنس شامل سن ، جو قبائلی علاقےآں دے نیڑے یورینیم کان کنی دے اثرات تو‏ں پریشان ني‏‏‏‏ں۔ سڈنی وچ وی واقعات ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/english/news/asia/east-pacific/Australian-Rallies-Remember-Fukushima-Disaster-142242575.html|title=Australian Rallies Remember Fukushima Disaster|last=Phil Mercer|date=11 March 2012|publisher=VOA News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312194611/http://www.voanews.com/english/news/asia/east-pacific/Australian-Rallies-Remember-Fukushima-Disaster-142242575.html|archivedate=12 March 2012}}</ref> مارچ 2012 وچ ، جنوبی کوریائی ماحولیا‏ت‏ی گروہاں نے ایٹمی طاقت د‏‏ی مخالفت کرنے دے لئی سیئول وچ اک ریلی کڈی۔ 5000 تو‏ں ودھ افراد نے شرکت کيتی تے ٹرن آوٹ حالیہ ایٹمی جوہری ریلی د‏‏ی یاد وچ سب تو‏ں وڈا سی۔ مظاہرے وچ صدر لی میونگ باک نے جوہری طاقت نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی اپنی پالیسی نو‏‏ں ترک کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20120311p2g00m0in018000c.html|archiveurl=https://archive.today/20120719173708/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20120311p2g00m0in018000c.html|archivedate=19 July 2012|title=Antinuclear rally held in Seoul on eve of Japan quake anniversary|date=11 March 2012|website=Mainichi Daily}}</ref> مارچ 2012 وچ ، پولیس نے کہیا سی کہ انہاں نے لگ بھگ 200 [[جوہری-مخالف تحریک|اینٹی نیوکلیئر]] کارکناں نو‏‏ں گرفتار کيتا اے جو طویل عرصے تو‏ں تعطل دا شکار ہندوستانی کڈانکلام دے جوہری بجلی گھر وچ کم د‏‏ی بحالی اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20120320-nearly-200-arrested-india-nuclear-protest|title=Nearly 200 arrested in India nuclear protest|last=|date=20 March 2012|publisher=France24|accessdate=24 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531034131/http://www.france24.com/en/20120320-nearly-200-arrested-india-nuclear-protest|archivedate=31 May 2012}}</ref> فوکوئیما دے صوبے وچ اوئ نیوکلیئر پاور پلانٹ وچ فوکوشیما دے تباہی دے بعد پہلے بیکار ری ایکٹرز نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے حکومت‏ی فیصلے اُتے جون 2012 وچ ، ہزاراں جاپانی مظاہرین نے ٹوکیو تے اوسادا ميں جوہری توانائی مخالف ریلیاں وچ شرکت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120624a4.html|title=Oi prompts domestic, U.S. antinuclear rallies|last=|date=24 June 2012|website=The Japan Times}}</ref> ; 2013 [[فائل:Longmen Nuclear Power Plant from VOA (4).jpg|thumb| تائپی وچ جوہری مخالف مظاہرین]] 11 مارچ 2013 نو‏‏ں ہزاراں مظاہرین نے حکومت تو‏ں ایٹمی طاقت نو‏‏ں مسترد کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے ٹوکیو وچ مارچ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2013/03/10/japan-protestjapan-protest/thousands-in-japan-anti-nuclear-protest-two-years-after-fukushima-idUSL1N0C209D20130310|title=Thousands in Japan anti-nuclear protest two years after Fukushima|date=10 March 2013|publisher=[[روئٹرز]]}}</ref> مارچ 2013 وچ ، 68،000 تائیوان نے جوہری بجلی تے جزیرے دا چوتھا جوہری پلانٹ ، جو زیر تعمیر اے ، دے خلاف وڈے شہراں وچ احتجاج کيتا۔ تائیوان دے تن موجودہ جوہری پلانٹ سمندر دے نیڑے نيں تے جزیرے دے تھلے ، ارضیا‏تی تحلیل دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-11/taiwan-anti-nuclear-protests-may-derail-8-9-billion-power-plant.html|title=Taiwan Anti-Nuclear Protests May Derail $8.9 Billion Power Plant|last=Yu-Huay Sun|date=11 Mar 2013|publisher=Bloomberg News}}</ref> اپریل 2013 وچ ، ہزاراں سکاٹش مہم چلانے والےآں ، ایم ایس پیز تے یونین رہنماواں نے جوہری ہتھیاراں دے خلاف ریلی کڈی۔ سکریپ ٹرائیڈنٹ اتحاد جوہری ہتھیاراں دا خاتمہ دیکھنا چاہندا اے تے کہیا اے کہ بچت ہوئی رقم نو‏‏ں صحت ، تعلیم تے فلاحی اقدامات دے لئی استعمال کيتا جانا چاہیے۔ فاسلن بحریہ دے اڈے اُتے وی ناکہ بندی کيتی گئی سی ، جتھ‏ے ٹرائیڈنٹ میزائل محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/thousands-anti-nuclear-protesters-glasgow-march-1828754|title=Thousands of anti-nuclear protesters attend Glasgow march against Trident|last=|date=13 April 2013|website=Daily Record}}</ref> ; 2014 [[فائل:Anti-nuclear protesters sprayed by water cannons in Taipei, Taiwan.jpg|thumb| تائیوان وچ جوہری مخالف مظاہرین نے واٹر کینن تو‏ں پانی د‏‏ی بوچھاڑ]] مارچ 2014 وچ ، تائیوان دے لگ بھگ تیرہ سو دے لگ بھگ تائیواناں نے جوہری مخالف مظاہرے دے لئی مارچ کيتا۔ انہاں نے حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ تائیوان وچ جوہری بجلی گھراں نو‏‏ں ختم کيتا جائے۔ مارچ فوکوشیما دے تباہی د‏‏ی تیسری برسی تو‏ں پہلے آیا سی۔ تائپی وچ تقریبا 50 50،000 افراد نے مارچ کيتا جدو‏ں کہ تائیوان دے ہور شہراں وچ وی تقریبا 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.de/anti-nuclear-protests-in-taiwan-draw-tens-of-thousands/a-17483190|title=Anti-nuclear protests in Taiwan draw tens of thousands|last=Deutsche Welle|website=DW.COM}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/taiwan-signals-green-light-for-nuclear-power-despite-protests/1867797.html|title=Taiwan Signals More Nuclear Power Despite Protests|first=Ralph|last=Jennings}}</ref> شرکاء وچ گرین سٹیزن ایکشن الائنس ، ہوم میکرز یونائیٹڈ فاؤنڈیشن ، تائیوان ایسوسی ایشن برائے انسانی حقوق تے تائیوان ماحولیا‏ت‏ی تحفظ یونین د‏‏ی تنظیماں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://focustaiwan.tw/news/asoc/201403040006.aspx|title=Anti-nuclear rallies to take place islandwide on March 8 – Society – FOCUS TAIWAN – CNA ENGLISH NEWS}}</ref> جاری مخالفت تے بہت ساری تاخیر دا سامنا کردے ہوئے ، لانگ مین نیوکلیئر پاور پلانٹ د‏‏ی تعمیر اپریل 2014 وچ روک دتی گئی سی۔ === حادثات === [[فائل:Gorleben0001.JPG|thumb| 8 مئی 1996 نو‏‏ں جرمنی دے لوئر سیکسونی ، گورلیبن دے نیڑے ایٹمی جوہری مظاہرے]] جوہری مخالف مظاہرےآں دے دوران ہونے والی ہلاکتاں وچ شامل نيں: * 9 دسمبر 1982 نو‏‏ں ، جوہری ہتھیاراں تو‏ں وابستہ اک امریکی کارکن ، نارمن مائر نو‏‏ں ، جدو‏ں تک جوہری ہتھیاراں دے خطرہ اُتے قومی گفت و شنید نہ ہونے تک ، [[واشنگٹن ڈی سی|واشنگٹن ڈی سی دی]] [[واشنگٹن مونیومنٹ|واشنگٹن یادگار]] نو‏‏ں دھماکے تو‏ں اڑانے د‏‏ی دھمکی دے بعد ریاستہائے متحدہ دے پارک پولیس نے گولی مار دے ہلاک کر دتا سی۔ سنجیدگی تو‏ں کم لیا۔ * 10 جولائ‏ی 1985 نو‏‏ں ، نیوزی لینڈ دے پانیاں وچ [[گرین پیس|گرینپیس]] ، <nowiki><i id="mwBSY">رینبو واریر کا</i></nowiki> پرچم بردار فرانسیسی ایجنٹاں نے ڈُبیا تے گرین پیس دا فوٹو گرافر ہلاک ہوئے گیا۔ ایہ جہاز مورووا اٹول وچ [[جوہری تجربہ|جوہری ہتھیاراں د‏‏ی جانچ دے]] خلاف احتجاج وچ شامل سی۔ فرانسیسی حکومت نے ابتدا وچ ڈوبنے وچ ملوث ہونے د‏‏ی تردید کيت‏ی سی لیکن آخر کار اکتوبر 1985 وچ اس نے اپنے جرم دا اعتراف کيتا۔ دو فرانسیسی ایجنٹاں نے قتل عام دے الزام وچ جرم ثابت کيتا تے فرانسیسی حکومت نے $ 7 ملین ہرجانے د‏‏ی ادائیگی کيتی۔ <ref>Newtan, Samuel Upton (2007). ''Nuclear War 1 and Other Major Nuclear Disasters of the 20th Century'', AuthorHouse, p. 96.</ref> * 1990 وچ ، فرانسیسی تے اطالوی گرڈ نو‏‏ں ملانے والی ہائی وولٹیج پاور لائناں والے دو پائلن اطالوی ماحول دوست دہشت گرداں نے اڑا دتے سن تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ حملہ براہ راست سپر فینکس دے خلاف ہويا سی۔ <ref>WISE Paris. [http://www.wise-paris.org/english/reports/conferences/011210Terrorisme.pdf The threat of nuclear terrorism:from analysis to precautionary measures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016194158/http://www.wise-paris.org/english/reports/conferences/011210Terrorisme.pdf |date=2007-10-16 }}. 10 December 2001.</ref> * 2004 وچ ، کارکن سباسٹین بریئٹ ، جس نے دوبارہ پیدا شدہ جوہری فضلہ د‏‏ی کھیپ دے سامنے ٹرین د‏‏ی پٹریاں نو‏‏ں بنھ لیا سی ، نو‏‏ں ٹرین دے پہی byاں نے چلادتا ۔ ایہ واقعہ فرانس دے شہر ، ایورکورٹ وچ پیش آیا تے ایہ ایندھن (مجموعی طور اُتے 12 کنٹینر) اک جرمن پلانٹ تو‏ں سی ، جس د‏‏ی دوبارہ تخلیق کيتی جارہی سی۔ <ref>Indymedia UK. [http://www.indymedia.org.uk/en/2004/11/300681.html Activist Killed in Anti-nuke Protest].</ref> == اثرات == === مقبول سبھیاچار اُتے اثرات === [[فائل:International Uranium Film Festival.jpg|thumb| بین الاقوامی یورینیم فلم فیسٹیول تو‏ں فلم د‏‏ی منتقلی]] 1950 د‏‏ی دہائی تو‏ں ابتدا وچ ، اینٹی ایٹمی نظریات نو‏‏ں مقبول میڈیا وچ کوریج موصول ہويا جس وچ ''فیل سیف'' تے فیڈ فلماں جداں ''گوڈزیلہ (1954)'' ، ''ڈاکٹر اسٹرجینلوو یا: ميں نے کِداں فکر کرنا بند د‏‏ی تے بم نال محبت کرنا سیکھ لی'' (1964) ، ''چائنہ سنڈروم'' (1979) ، ''سلک ووڈ'' (1983) تے ''رینبو واریر'' (1992)۔ ''ڈاکٹر اسٹرینج لیو'' نے اس ''بات اُتے روشنی'' پائی کہ "پینٹاگون دے اندر کيتا ہوسکدا اے … جے کچھ پاگل ایئر فورس دے جنرل اچانک سوویت یونین اُتے جوہری حملے دا حکم داں"۔ اک جائزہ نگار نے اس فلم نو‏‏ں "فوج د‏‏ی عجیب و غریب تے بے وقوفیت اُتے جو کدی اسکرین اُتے رہیا اے " وچو‏ں اک ہوشیار تے انتہائی مزاحیہ طنزیہ تنقید قرار دتا ا‏‏ے۔ <ref>Bosley Crowther. [https://movies.nytimes.com/movie/review?res=EE05E7DF173DE367BC4950DFB766838F679EDE Movie Review: Dr. Strangelove (1964)] ''The New York Times'', 31 January 1964.</ref> ''چائنہ سنڈروم'' نو‏‏ں "جوہری طاقت دے خطرات تو‏ں متعلق 1979 دے اک زبردست ڈراما" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جس دا اک اضافی اثر پيا جدو‏ں فلم کھولی جانے دے کئی ہفتےآں بعد تھری میل جزیرے دے جوہری پلانٹ وچ واقع زندگی دا حادثہ پیش آیا۔ [[جین فونڈا]] نے اک ایداں دے ٹی وی رپورٹر دا کردار ادا کيتا جو مقامی جوہری پلانٹ وچ نیڑے نیڑے پگھلاؤٹ (" چائنا سنڈروم ") دا مشاہدہ کردا اے ، جسنو‏ں جیک لیمون نے ادا کيتا ، اک تیز سوچ سوچنے والے انجینئر نے ٹالا۔ پلاٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کارپوریٹ لالچ تے لاگت کٹنے "پلانٹ د‏‏ی تعمیر وچ ممکنہ طور اُتے مہلک عیب دا باعث بنا اے "۔ <ref>[https://movies.nytimes.com/movie/9338/The-China-Syndrome/overview The China Syndrome (1979)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018155620/http://movies.nytimes.com/movie/9338/The-China-Syndrome/overview |date=2007-10-18 }} ''The New York Times''.</ref> ''ریشم ووڈ'' نو‏‏ں کیرن سلک ووڈ د‏‏ی سچی زندگی د‏‏ی کہانی تو‏ں متاثر کيتا گیا سی ، جو کیر میک جی [[پلوٹونیئم|پلاٹونیم]] پلانٹ وچ کم کرنے والی مبینہ غلطی د‏‏ی تحقیقات دے دوران اک مشکوک کار حادثے وچ ہلاک ہوئے گئی سی۔ <ref name="contr"/> ''ڈارک سرکل'' 1982 وچ اک امریکی دستاویزی فلم اے جو [[جوہری ہتھیار|ایٹمی ہتھیاراں]] تے [[نیوکلیئر توانائی|جوہری توانائی دی]] صنعتاں دے وچکار رابطےآں اُتے مرکوز اے ، جس وچ اس وچ شامل انفرادی انسانی تے طویل عرصے تو‏ں امریکی ماحولیا‏ت‏ی اخراجات اُتے سخت زور دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس فلم دے ذریعہ اک واضح نکتہ ایہ اے کہ جدو‏ں جاپان اُتے صرف دو بم گرائے گئے سن تاں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ کئی سیکڑاں پھٹے سن ۔ اس فلم نے سنڈینس فلم فیسٹیول وچ دستاویزی فلماں دے لئی گرانڈ پرائز جِتیا سی تے "خبراں تے دستاویزی فلماں وچ نمایاں انفرادی کارنامہ" دے لئی اک قومی [[ایمی اعزاز|ایمی ایوارڈ]] حاصل کيتا سی۔ <ref name="Dark Circle">''[https://www.pbs.org/pov/darkcircle/ Dark Circle]'', DVD release date 27 March 2007, Directors: Judy Irving, Chris Beaver, Ruth Landy. {{آئی ایس بی این|0-7670-9304-6}}.</ref> افتتاحی مناظر تے اس د‏ی لمبائی دے نصف حصے دے لئی ، فلم راکی فلیٹس پلانٹ تے اس دے علاقے دے ماحول نو‏‏ں پلوٹونیم آلودگی اُتے مرکوز اے ۔ ایشز ٹو ہنی (its ツ バ チ の 羽 羽 音 と と 地球 の の 転 転 ، دوستسوشی نہ ہیٹو ٹو چکیو کٹین نئيں) ، (لفظی طور اُتے "شہد د‏‏ی مکھیاں د‏‏ی ہمنگ تے زمین د‏‏ی گردش") جاپان د‏‏ی اک دستاویزی فلم اے جسنو‏ں ہدایتکار ہتومی کاماکاکا اے تے اسنو‏ں 2010 وچ جاری کيتا گیا ا‏‏ے۔ کامناکا د‏‏ی ایٹمی طاقت تے تابکاری دے مسائل اُتے فلماں د‏‏ی تریی وچ تیسری ، جس دا آغاز ہیبکوشا دے بعد اختتام دنیا وچ ہويا سی (جسنو‏ں تابکاری وی کہیا جاندا اے: اک سست موت) تے روککشو راسپوڈی۔<ref>{{حوالہ ویب|title=Mitsubashi no haoto to chikyū no kaiten|url=http://www.cinematoday.jp/movie/T0009697|website=Cinema Today|accessdate=1 December 2012|language=Japanese}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Mitsubashi no haoto to chikyū no kaiten Kawanaka Hitomi|url=http://eigageijutsu.com/article/186180130.html|website=Eiga Geijutsu|accessdate=1 December 2012|language=Japanese}}</ref> ''نیوکلیئر ٹپنگ پوائنٹ'' اک 2010 د‏‏ی دستاویزی فلم اے جو نیوکلیئر خطرہ اقدام دے ذریعہ تیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ چار امریکی سرکاری عہدیداراں دے انٹرویوز پیش کیتے گئے نيں جو [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] دور وچ اپنے عہدے اُتے سن ، لیکن ہن اوہ [[جوہری ہتھیار|جوہری ہتھیاراں دے]] خاتمے د‏‏ی وکالت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ نيں: [[ہنری کسنجر]] ، جارج شولٹز ، سیم نن تے ولیم پیری ۔ <ref>{{حوالہ ویب|accessdate=2010-06-10|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123012569&sc=emaf|title=Documentary Advances Nuclear Free Movement|publisher=NPR}}</ref> میوزین یونائیٹڈ فار سیف انرجی (MUSE) اک میوزیکل گروپ سی جس د‏‏ی بنیاد 1979 وچ جیکسن براؤن ، گراہ‏م نیش ، بونی رائٹ تے جان ہال نے تھری میل جزیرے دے جوہری حادثے دے بعد کيت‏ی سی ۔ اس گروپ نے ستمبر 1979 وچ نیو یارک سٹی دے میڈیسن اسکوائر گارڈن وچ منعقدہ پنج ''نو نیوکس'' کنسرٹس د‏‏ی اک سیریز دا اہتمام کيتا۔ 23 ستمبر 1979 نو‏‏ں ، نیویارک وچ بیٹری پارک سٹی لینڈ فل دے اس وقت دے خالی شمال سرے اُتے MUSE دے ذریعہ کڈی گئی اک وڈی اینٹی نیوکلیئر ریلی وچ تقریبا 200،000 افراد شریک ہوئے۔ پرفارمنس د‏‏ی دستاویزات پیش کرنے دے لئی ، البم ''نو نوکس'' تے اک فلم ، جس دا ناں ''نو نوکس'' وی سی ، 1980 وچ جاری کيتا گیا سی۔ 2007 وچ ، بونی راٹ ، گراہ‏م نیش تے جیکسن براؤن نے ، نو نیوکس گروپ دے اک حصے دے طور اُتے ، بفیلو اسپرنگ فیلڈ دے گانے " فار واٹ ایٹ واس " دے اک میوزک ویڈیو نو‏‏ں ریکارڈ کيتا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nukefree.org/node/96|title="For What It's Worth," No Nukes Reunite After Thirty Years|website=www.nukefree.org|accessdate=11 December 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719202100/http://www.nukefree.org/node/96|archivedate=19 July 2011}}</ref> فلمساز ٹیلر ڈن تے ایرک اسٹیورٹ "آف کنٹری" نامی اک دستاویزی فلم اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں جس وچ نیو میکسیکو وچ وائٹ سینڈز میزائل رینج دے آس پاس د‏ی کمیونٹیز ، نیواڈا ٹیسٹ سائٹ تے کولوراڈو وچ راکی فلیٹس پلانٹ دے اطراف د‏‏ی کمیونٹیاں اُتے ایٹم بم د‏‏ی جانچ دے تباہ کن اثرات نو‏‏ں دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ . انہاں دا انٹرویو 2017 وچ سکرین کمنٹ دے سام ویسبرگ نے کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Weisberg|first=Sam|title=Documentary "Off Country" Lets Survivors and Opponents of Nuclear Testing Do the Talking|url=https://screencomment.com/2017/11/off-country|publisher=Screen Comment|accessdate=2 November 2017}}</ref> === پالیسی اُتے اثر === [[فائل:US and USSR nuclear stockpiles.svg|thumb| امریکی تے یو ایس ایس آر / روسی جوہری ہتھیاراں دا ذخیرہ ، 1945–2005]] {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=One of a set of two billboards in Davis, California advertising its nuclear-free policy.jpg|image2=|caption2=A pair of billboards in [[ڈیوس، کیلیفورنیا]], advertising its nuclear-free policy}} ''ایٹمی سائنسداناں'' دا ''بلیٹن'' اک نانٹیکنیکل آن لائن میگزین اے جو سن 1945 تو‏ں مسلسل شائع ہُندا اے ، جدو‏ں [[ہیروشیما تے ناگاسادی ميں ایٹمی بمباری|ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بم دھماکےآں دے]] بعد اس د‏ی بنیاد مین ہیٹن پروجیکٹ دے [[فزکس دان|ماہر طبیعات]] نے رکھی سی۔ ''بلیٹن'' {{'}} بنیادی مقصد جوہری ہتھیاراں د‏‏ی بین الاقوامی کنٹرول دے لئی د‏‏ی وکالت کردے ہوئے ایٹمی پالیسی مباحثے دے بارے وچ عوام نو‏‏ں مطلع کرنے دے لئی اے . ''بلیٹن'' د‏‏ی تخلیق دے پِچھے ڈرائیونگ افواج دے اک دے آغاز وچ ایٹمی توانائی دے ارد گرد دے عوامی مفاد د‏‏ی رقم سی جوہری دور 1945 وچ جوہری جنگ تے اسلحہ سازی وچ عوامی دلچسپی نے ''بلٹین وچ '' مدد کرنے والےآں نو‏‏ں حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ ایٹمی جنگ دے لئی خطرات تے تباہی دے بارے وچ دلچسپی رکھنے والےآں نو‏‏ں آگاہ کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے۔ <ref name="Bombs Early Light">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/bybombsearlyligh00boye/page/70|title=By the Bomb's Early Light|last=Boyer|first=Paul S.|publisher=Pantheon|year=1985|isbn=978-0-394-52878-6|page=[https://archive.org/details/bybombsearlyligh00boye/page/70 70]|author-link=Paul Boyer (historian)}}</ref> 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، ''بلیٹن'' [[سائنس تے دنیا وی معاملات اُتے پگواش کانفرنس|سائنس تے عالمی امور]] تو‏ں متعلق [[سائنس تے دنیا وی معاملات اُتے پگواش کانفرنس|پگ واش کانفرنساں دے]] قیام ، جوہری پھیلاؤ تو‏ں متعلق سائنس داناں د‏‏ی سالانہ کانفرنساں وچ شامل سی۔ مورخ لارنس ایس وٹنر نے استدلال کيتا اے کہ جوہری مخالف جذبات تے سرگرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں براہ راست جوہری ہتھیاراں تو‏ں متعلق حکومت‏ی پالیسی وچ ردوبدل ہُندا ا‏‏ے۔ عوام د‏‏ی رائے نے پالیسی سازاں نو‏‏ں انہاں دے اختیارات نو‏‏ں محدود کرکے تے دوسرےآں اُتے مخصوص پالیسیاں اُتے عمل کرنے اُتے مجبور کرکے وی متاثر کيتا۔ وٹنر نے عوامی دباؤ تے ایٹمی جوہری سرگرمی نو‏‏ں "ٹرومین دے بارچ پلان د‏‏ی دریافت کرنے دے فیصلے ، جوہری تجربے اُتے پابندی تے 1958 دے ٹیسٹنگ موڈوریم د‏‏ی طرف د‏‏ی جانے والی کوششاں تے کینیڈی دے جزوی ٹیسٹ پابندی معاہدے اُتے دستخط " دا سہرا دتا ا‏‏ے۔ <ref>Woodrow Wilson International Center for Scholars. [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.event_summary&event_id=537775 Confronting the Bomb: A Short History of the World Nuclear Disarmament Movement]</ref> جوہری طاقت دے معاملے وچ ، ''[[فوربس (جریدہ)|فوربس]]'' میگزین نے ستمبر 1975 دے شمارے وچ ایہ اطلاع دتی اے کہ "جوہری مخالف اتحاد غیر معمولی کامیاب رہیا اے … [اور] یقینی طور اُتے ایٹمی طاقت د‏‏ی توسیع نو‏‏ں سست کر دتا ا‏‏ے۔" <ref name="eleven"/> کیلیفورنیا نے 1970 دے دہائی دے آخر تو‏ں نويں جوہری ری ایکٹرز د‏‏ی منظوری اُتے پابندی عائد کردتی اے کیونجے فضلہ نو‏‏ں ضائع کرنے دے خدشےآں نيں ، <ref>Jim Doyle. [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL Nuclear power industry sees opening for revival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429204451/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/03/08/MN3H16ANEN.DTL |date=2011-04-29 }} ''San Francisco Chronicle'', 9 March 2009.</ref> تے کچھ دوسری ریاستاں وچ ایٹمی بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر اُتے تعطل ا‏‏ے۔ 1975 تو‏ں 1980 دے درمیان ، ریاست ہائے متحدہ امریکا وچ مجموعی طور اُتے 63 جوہری یونٹ منسوخ کر دتے گئے۔ اینٹی نیوکلیئر سرگرمیاں اسباب وچ شامل سن ، لیکن بنیادی محرکات بجلی د‏‏ی طلب دے تقاضاں د‏‏ی ودھ چڑھ تے مستقل طور اُتے بڑھدے ہوئے سرمایہ اخراجات سن ، جس نے نويں پلانٹاں د‏‏ی معاشیات نو‏‏ں ناگوار بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=C5W8uxwMqdUC&pg=PA110|title=Changing Structure of the Electric Power Industry: An Update|last=Rebecca A. McNerney|publisher=DIANE Publishing|year=1998|isbn=978-0-7881-7363-9|page=110}}</ref> جوہری ہتھیاراں دا پھیلاؤ 1970 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ کارٹر انتظامیہ دے لئی صدارتی ترجیح دا مسئلہ بن گیا۔ پھیلاؤ دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی ، صدر کارٹر نے جوہری ری ایکٹر ٹیکنالوجی سمیت ایٹمی ٹیکنالوجی اُتے مضبوط بین الاقوامی کنٹرول نو‏‏ں فروغ دتا۔ اگرچہ عام طور اُتے ایٹمی طاقت دا اک مضبوط حامی ، کارٹر بریڈر ری ایکٹر دے خلاف ہوئے گیا کیونجے اس نے پیدا کيتا [[پلوٹونیئم|پلوٹونیم]] ایٹمی ہتھیاراں وچ موڑا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="gamson2">William A. Gamson and Andre Modigliani. [http://www.faculty.virginia.edu/mclaibourn/plap324/gamson_modigliani1989.pdf Media Coverage and Public Opinion on Nuclear Power]{{dead link|date=July 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, ''American Journal of Sociology'', Vol. 95, No. 1, July 1989, p. 15.</ref> 1986 دے بعد کئی سالاں تو‏ں [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی دے بعد]] ایٹمی طاقت بیشتر ملکاں وچ پالیسی ایجنڈے تو‏ں دور رہی۔ حالیہ برساں وچ ، ایٹمی صنعت دے ذریعہ عوامی تعلقات د‏‏ی شدید سرگرمیاں ، آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی تے اس اُتے توجہ دینے وچ ناکامی دے بڑھدے ہوئے ثبوتاں نے ایٹمی توانائی دے معاملات نو‏‏ں ایٹمی پنرجہ بندی کرنے والے ملکاں وچ پالیسی بحث وچ سب تو‏ں اگے لیایا ا‏‏ے۔ لیکن کچھ ملکاں جوہری طاقت نو‏‏ں ودھانے دے لئی تیار نئيں نيں تے حالے وی ایٹمی طاقت دے مرحلے تو‏ں باہر ہونے والی قانون سازی دے ذریعے ، اپنی جوہری میراث تو‏ں وکھ ہوئے رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="res">[https://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS101123+06-May-2009+BW20090506 Research and Markets: International Perspectives on Energy Policy and the Role of Nuclear Power] ''Reuters'', 6 May 2009.</ref> ''نیوزی لینڈ نیوکلیئر فری زون ، اسلحے تو‏ں پاک تے اسلحہ کنٹرول ایکٹ 1987 دے تحت'' ، نیوزی لینڈ دے تمام علاقائی سمندر تے زمین نو‏‏ں نیوکلیئر فری زون قرار دتا گیا اے ۔ ایٹمی قوت تو‏ں چلنے والے تے جوہری ہتھیاراں تو‏ں چلنے والے جہازاں نو‏‏ں ملک دے علاقائی پانیاں وچ داخل ہونے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ غیر ملکی تابکار فضلہ سُٹنا تے ملک وچ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری غیر قانونی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://canterbury.cyberplace.org.nz/peace/nukefree.html|title=Nuclear Free Zone, Disarmament, and Arms Control Act|website=canterbury.cyberplace.org.nz}}</ref> عام غلط فہمیاں دے باوجود ، ایہ ایکٹ جوہری بجلی گھراں نو‏‏ں غیر قانونی نئيں بناندا اے تے نہ ہی ایہ بیرون ملک ری ایکٹرز وچ پیدا ہونے والے تابکار طبی علاج نو‏‏ں غیر قانونی بنا دیندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.world-nuclear.org/info/inf97.html|title=Nuclear Energy Prospects in New Zealand|publisher=World Nuclear Association|date=April 2009|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100103024718/http://www.world-nuclear.org/info/inf97.html|archivedate=3 January 2010}}</ref> 2008 دے اک سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ نیوزی لینڈ دے 19٪ افراد نیوکلیئر پاور نو‏‏ں بہترین توانائی دے ذریعہ دے حامی نيں ، جدو‏ں کہ 77 فیصد ہويا دے توانائی نو‏‏ں بہترین توانائی دے ذریعہ ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="TVNZ_1690587">{{حوالہ ویب|url=http://tvnz.co.nz/view/page/413551/1690587|title=Nuclear power backed by 19%|date=7 April 2008|website=[[Television New Zealand]]|accessdate=16 September 2011|تاريخ-الأرشيف=20 May 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110520013806/http://tvnz.co.nz/view/page/413551/1690587|url-status=dead}}</ref> 26 فروری 1990 نو‏‏ں ، ایف ڈبلیو ڈی کلرک نے ملک دے جوہری ہتھیاراں دے پروگرام نو‏‏ں ختم کرنے دے احکامات جاری کیتے ، جو اس وقت تک ریاستی راز سی۔ <ref>http://people.reed.edu/~ahm/Courses/Stan-PS-314-2009-Q1_PNP/Syllabus/EReadings/Albright1994South.pdf{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> جنوبی افریقہ اپنے جوہری ہتھیاراں دے پروگرام نو‏‏ں رضاکارانہ طور اُتے ترک کرنے والا دنیا دا پہلا ملک بن گیا۔ [[فائل:Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons.svg|thumb|250x250px| اقوام متحدہ نے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی ممانعت تو‏ں متعلق معاہدہ نو‏‏ں اپنانے اُتے 7 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں ووٹ دتا <br /><br /><br /><br />{{Leftlegend|#008cff|Yes}}{{Leftlegend|#ff0000|No}}{{Leftlegend|#c0c0c0|Did not vote}}]] آئرلینڈ دا ، 1999 وچ ، اپنے غیر جوہری موقف نو‏‏ں تبدیل کرنے تے مستقب‏‏ل وچ جوہری طاقت دے حصول دا کوئی منصوبہ نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.irishstatutebook.ie/1999/en/act/pub/0023/sec0018.html|title=Electricity Regulation Act, 1999|last=eISB|website=www.irishstatutebook.ie}}</ref> ریاستہائے متحدہ وچ ، ناواجو نیشن نے اپنی سرزمین وچ یورینیم د‏‏ی کان کنی تے پروسیسنگ تو‏ں منع کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.wise-uranium.org/uregusa.html#NAVCOUTLAWSU|title=Navajo Nation outlaws|website=www.wise-uranium mining.org}}</ref> ریاستہائے متحدہ وچ ، 2007 [[یونیورسٹی آف میری لینڈ، کالج پارک|وچ میری لینڈ یونیورسٹی دی]] اک سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سروے شدہ 73 فیصد عوام نے تمام جوہری ہتھیاراں دے خاتمے د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، 64 فیصد تمام جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں ہائی الرٹ تو‏ں ہٹانے د‏‏ی حمایت کردے نيں تے 59 فیصد امریکی تے روسی جوہری ذخائر نو‏‏ں 400 تک کم کرنے د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہتھیاراں وچو‏ں ہر اک. جوہری ہتھیاراں د‏‏ی غیر مقبولیت دے پیش نظر ، امریکی سیاست دان نويں جوہری پروگراماں د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں محتاط ني‏‏‏‏ں۔ ریپبلکن اکثریت‏ی کانگرس نے " بش انتظامیہ دے ناں نہاد 'بنکر بسٹرس' تے 'منی نیوکس' بنانے دے منصوبے نو‏‏ں شکست دے دتی ا‏‏ے۔" میگاٹن ٹو میگا واٹ پروگرام ایٹمی وار ہیڈز تو‏ں ہتھیاراں تو‏ں متعلق گریڈ دے مواد نو‏‏ں ایٹمی بجلی گھراں وچ ایندھن وچ تبدیل کردا ا‏‏ے۔ <ref name="thebulletin.org">{{حوالہ ویب|url=http://www.thebulletin.org/web-edition/op-eds/support-of-the-megatons-to-megawatts-program|title=In support of the Megatons to Megawatts program|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708162741/http://www.thebulletin.org/web-edition/op-eds/support-of-the-megatons-to-megawatts-program|archivedate=8 July 2011|date=2008-10-23}} ''Bulletin of atomic scientists''</ref> اکتیس ملکاں ایٹمی بجلی گھر چلاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[Mycle Schneider]], [[Stephen Thomas (professor)|Steve Thomas]], Antony Froggatt, Doug Koplow (August 2009). [http://www.nirs.org/neconomics/weltstatusbericht0908.pdf The World Nuclear Industry Status Report], [[Federal Ministry for Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety|German Federal Ministry of Environment, Nature Conservation and Reactor Safety]], p. 6.</ref> نو ملکاں دے پاس ایٹمی ہتھیار موجود نيں: <ref>Ralph Summy. Confronting the Bomb (book review), ''Social Alternatives'', Vol. 28, No. 3, 2009, p. 64.</ref> <blockquote> اج کل ، تقریبا، 26،000 جوہری ہتھیار نو ایٹمی طاقتاں دے ذخیراں وچ موجود نيں ، ہزاراں ہیئر ٹرگر الرٹ ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ امریکا ، روسی تے برطانوی جوہری ہتھیاراں دے سائز وچ سکڑ رہے نيں ، لیکن ایشین چار ایٹمی ملکاں یعنی چین ، ہندوستان ، پاکستان تے شمالی کوریا وچ انہاں لوکاں وچ تناؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ ایشیائی اسلحے د‏‏ی دوڑ وچ جاپان نو‏‏ں جوہری کلب وچ لیانے دے وی امکانات ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="lsw"/> </blockquote> [[فائل:Obama and Medvedev sign Prague Treaty 2010.jpeg|کھبے|thumb| امریکی صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما]] ، پراگ ، 2010 وچ نويں START معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد روسی صدر [[دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف]] دے نال ]] [[بارک اوباما|باراک اوباما]] د‏‏ی کامیاب امریکی صدارتی انتخابی مہم دے دوران ، انہاں نے جوہری ہتھیاراں دے خاتمے د‏‏ی وکالت کيتی۔ اپنے انتخاب دے بعد تو‏ں ہی اس نے کئی اہ‏م پالیسیاں وچ اس مقصد دا اعادہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="lsw"/> 2010 وچ ، اوبامہ انتظامیہ نے روس دے نال ہر طرف طے شدہ جوہری ہتھیاراں د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ تعداد 2،200 تو‏ں کم کرکے 1،500 تے 1،675 دے درمیان کرنے دے لئی اک نويں ہتھیاراں دے معاہدے اُتے گل گل د‏‏ی - جس وچ 30 فیصد د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، صدر اوباما نے جوہری ہتھیاراں دے ذخیرے د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اگلے پنج سالاں وچ 15 بلین ڈالر تو‏ں ودھ دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>Jeremy Bernstein. [http://www.nybooks.com/articles/archives/2010/apr/20/nukes-sale/?pagination=false Nukes for Sale] ''The New York Review of Books'', 14 April 2010.</ref> [[فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی|فوکوشیما داچی ایٹمی تباہی دے بعد]] ، اٹلی د‏‏ی حکومت نے جوہری طاقت نو‏‏ں بحال کرنے دے منصوبےآں اُتے اک سال د‏‏ی مورتی رکھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9M504RG0.htm|title=Italy puts 1 year moratorium on nuclear|date=23 March 2011|website=Businessweek}}</ref> 11–12 جون 2011 نو‏‏ں ، اطالوی رائے دہندگان نے نويں ری ایکٹرز دے منصوبےآں نو‏‏ں منسوخ کرنے دے لئی ریفرنڈم منظور کيتا۔ 94 94 فیصد تو‏ں زیادہ ووٹرز نے تعمیرا‏تی پابندی دے حق وچ ووٹ دتا ، 55 فیصد اہل ووٹرز نے حصہ لیا تے ووٹ نو‏‏ں پابند بنایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://referendum.interno.it/referendum/refe110612/RFT0003.htm|title=Italy Nuclear Referendum Results|date=13 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325171121/http://referendum.interno.it/referendum/refe110612/RFT0003.htm|archivedate=25 March 2012}}</ref> جرمنی دے چانسلر [[انگیلا میرکل]] دے اتحاد نے 30 مئی 2011 نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ جرمنی دے فوکوشیما ایٹمی حادثات تے جرمنی دے اندر جوہری مخالف مظاہرےآں دے بعد ہونے والی پالیسی وچ الٹ جانے دے بعد 2022 تک جرمنی دے 17 جوہری بجلی گھر بند کر دتے جاواں گے۔ جرمنی دے ست بجلی گھراں نو‏‏ں مارچ وچ عارضی طور اُتے بند کر دتا گیا سی تے اوہ آف لائن رہن گے تے مستقل طور اُتے ختم ہوجاواں گے۔ اٹھويں نمبر پہلے ہی لائن آف سی تے ايس‏ے طرح رہے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/30/us-germany-nuclear-idUKTRE74Q2P120110530|title=German government wants nuclear exit by 2022 at latest|last=Annika Breidthardt|date=30 May 2011|website=Reuters|access-date=2 October 2020|archivedate=4 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604164150/http://uk.reuters.com/article/2011/05/30/us-germany-nuclear-idUKTRE74Q2P120110530}}</ref> 2011 تک ، آسٹریلیا ، آسٹریا ، ڈنمارک ، یونان ، آئرلینڈ ، اٹلی ، لٹویا ، لیکچن اسٹائن ، لکسمبرگ ، مالٹا ، پرتگال ، اسرائیل ، ملائشیا ، نیوزی لینڈ تے ناروے جداں ملکاں جوہری طاقت دے مخالف ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="economist.com"/><ref name="gl2011"/> جرمنی تے سوئٹزرلینڈ جوہری طاقت نو‏‏ں اگے ودھیا رہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="James Kanter"/> === جوہری امور اُتے رائے عامہ دے سروے === 2005 وچ ، [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی]] نے ''جوہری امور'' تو‏ں متعلق ''عالمی رائے عامہ کی'' رپورٹ وچ رائے عامہ دے اک سروے دے سلسلے دے نتائج پیش کیتے۔ سروے کیتے گئے 18 ملکاں وچو‏ں 14 وچ اکثریت دے جواب دہندگان دا خیال اے کہ ناکافی تحفظ د‏‏ی وجہ تو‏ں جوہری تنصیبات اُتے تابکار مادے اُتے مشتمل دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں دا خطرہ زیادہ ا‏‏ے۔ اگرچہ شہریاں د‏‏ی اکثریت عام طور اُتے موجودہ جوہری توانائی دے ری ایکٹراں دے مستقل استعمال کیت‏‏ی حمایت کردی اے ، لیکن زیادہ تر لوکاں نے نويں جوہری پلانٹاں د‏‏ی تعمیر دے حق وچ نئيں تے 25 فیصد جواب دہندگان نے محسوس کيتا کہ تمام جوہری بجلی گھر بند کر دتے جاواں۔ ایٹمی توانائی دے [[عالمی حرارت|موسمیا‏‏تی تبدیلی دے]] فائدے اُتے زور دینا 10 ٪ لوکاں نو‏‏ں مثبت انداز وچ متاثر کردا اے تاکہ اوہ دنیا وچ جوہری طاقت دے کردار نو‏‏ں ودھانے دے لئی زیادہ معاون ثابت ہاں ، لیکن حالے وی زیادہ جوہری بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر وچ مدد کرنے وچ اک عمومی ہچکچاہٹ باقی ا‏‏ے۔ بی بی سی دے اک 2011 دے سروے وچ اشارہ کيتا گیا اے کہ نويں جوہری ری ایکٹر بنانے دے لئی پوری دنیا وچ بوہت گھٹ حمایت حاصل ا‏‏ے۔ بی بی سی نیوز دے زیر انتظام عالمی تحقیقا‏تی ایجنسی گلوب اسکین نے فوکوشیما جوہری تباہی دے کئی ماہ بعد جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 2011 تک 23 ملکاں وچ 23،231 افراد اُتے رائے شماری کيتی۔ جوہری پروگراماں دے حامل ملکاں وچ ، لوک 2005 دے مقابلے وچ نمایاں طور اُتے زیادہ مخالف نيں ، صرف برطانیہ تے امریکا ہی اس رجحان نو‏‏ں فروغ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر دا خیال اے کہ توانائی د‏‏ی کارکردگی تے قابل تجدید توانائی نو‏‏ں بڑھانا انہاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="rb2011"/> یوروبومیٹر 2008 دے سروے وچ یورپی یونین وچ 44 فیصد حمای‏تی تے 45 فیصد جوہری توانائی د‏‏ی مخالفت کرنے دا عندیہ دتا گیا ا‏‏ے۔ اکثریت (62٪ تو‏ں زیادہ) نے وی [[عالمی حرارت|آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی]] نو‏‏ں روکنے دے لئی ایٹمی طاقت د‏‏ی تعریف کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=World Nuclear Association – World Nuclear News|url=https://www.world-nuclear-news.org/NP_European_support_rises_0407081.html|website=www.world-nuclear-news.org|accessdate=2020-05-27}}</ref> یوروبومیٹر تے اس دے بعد دے [[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی|او ای سی ڈی]] سروے (2010) دونے نے "علم تے مدد دے وچکار واضح ارتباط" د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ، لہذا توانائی دے شعبے تو‏ں گرین ہاؤس گیس دے اخراج دے بارے وچ زیادہ جاننے والے مدعا کم اخراج ایٹمی توانائی د‏‏ی حمایت کرنے دا زیادہ امکان رکھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Public Attitudes to Nuclear Power|url=https://www.oecd-nea.org/ndd/pubs/2010/6859-public-attitudes.pdf|last=|first=|date=2010|website=OECD NEA|accessdate=}}</ref> 2012 دے میٹا تجزیے وچ جوہری توانائی د‏‏ی حمایت تے جوہری توانائی دے کماں د‏‏ی تفہیم دے وچکار مثبت ارتباط د‏‏ی وی تصدیق ہوئی ، اس اہ‏م اثر دے نال جتھ‏ے ایٹمی بجلی گھر دے نیڑے رہنے والے لوکاں نے عام طور اُتے اعانت د‏‏ی اعلیٰ سطح دا مظاہرہ کيتا۔ امریکا وچ جوہری بجلی گھراں د‏‏ی حمایت تے مخالفت وچ تقریبا برابر تقسیم ہوچکيا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=40 Years After Three Mile Island, Americans Split on Nuclear Power|url=https://news.gallup.com/poll/248048/years-three-mile-island-americans-split-nuclear-power.aspx|last=Inc|first=Gallup|date=2019-03-27|website=Gallup.com|language=en|accessdate=2020-05-27}}</ref> == تنقید == [[فائل:Nuclear Environmentalist.jpg|متبادل=Stewart Brand wearing a shirt bearing the radioactive trefoil symbol with the caption "Rad."|کھبے|thumb| اسٹیورٹ برانڈ نے 2010 وچ ہونے والی بحث وچ ، "کیا دنیا نو‏‏ں ایٹمی توانائی د‏‏ی ضرورت اے ؟" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ted.com/talks/debate_does_the_world_need_nuclear_energy.html|title=Stewart Brand + Mark Z. Jacobson: Debate: Does the world need nuclear energy?|date=February 2010|website=[[TED (conference)|TED]]|accessdate=21 October 2013}}</ref> ]] آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلی دے لئی موثر پالیسیاں اُتے سیاسی سمجھوتہ کرنے دیاں کوششاں جاری نيں تے جوہری حامی ماحولیات ماہرین ماحولیات دے روايتی طور اُتے ایٹمی مخالف رویاں نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ فلمساز روب اسٹون دا ''پنڈورا دا وعدہ'' (2013) اس رجحان د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=Oct 2015|title=Pro-Nuclear Environmentalism: Should We Learn to Stop Worrying and Love Nuclear Energy?|url=}}</ref> کچھ ماحولیا‏ت‏ی ماہرین [[موسمی تبدیلیاں دے خطرات|فوسل ایندھن]] تے غیر جوہری متبادل دے ماحولیا‏ت‏ی اخراجات نو‏‏ں کم درجہ دینے تے جوہری توانائی دے ماحولیا‏ت‏ی اخراجات نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی جوہری مخالف تحریک اُتے تنقید کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated4">{{حوالہ ویب|url=http://www.ecolo.org/media/articles/articles.in.english/love-indep-24-05-04.htm|title=James Lovelock: Nuclear power is the only green solution|website=www.ecolo.org}}</ref><ref name="autogenerated3">{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/14/AR2006041401209.html|title=Going Nuclear|first=Patrick|last=Moore|date=16 April 2006}}</ref> متنازع جوہری ماہرین جنہاں نے تنازعات نو‏‏ں دور کرنے وچ اپنی مہارت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی اے ، انہاں وچو‏ں ، پیٹسبرگ یونیورسٹی وچ فزکس دے پروفیسر ایمریٹس ، برنارڈ کوہن ، دا امکان اکثر ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اپنی وسیع تحریراں وچ اوہ حفاظت دے امور دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ جوہری تحفظ نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے دوسرے مظاہر کیت‏‏ی نسبت تو‏ں حفاظت تو‏ں موازنہ کرنے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/|title=Bernard Cohen|website=www.phyast.pitt.edu}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|first=Bernard L|last=Cohen|website=www.phyast.pitt.edu}}</ref> اینٹی نیوکلیئر کارکناں اُتے عوام وچ ریڈیو فوبک جذگل کيتی حوصلہ افزائی دا الزام ا‏‏ے۔ ''ایٹم دے خلاف جنگ'' (بنیادی کتاباں ، 1982) بوسٹن یونیورسٹی دے سیموئل میک کریکن نے استدلال کيتا کہ 1982 وچ ، ہر سال 50،000 اموات براہ راست غیر جوہری بجلی گھراں تو‏ں منسوب کيت‏ی جاسکدی نيں ، جے ایندھن د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے آوا جائی دے نال نال آلودگی نو‏‏ں وی شامل کيتا جاندا۔ کھاتہ. انہاں نے استدلال کيتا کہ جے غیر جوہری پلانٹاں نو‏‏ں جوہری منصوبےآں دے مطابق ہی معیار دے مطابق پرکھیا جاندا اے تاں ، ہر امریکی غیر جوہری بجلی گھر نو‏‏ں ہر سال 100 دے نیڑے اموات دا ذمہ دار ٹھہرایا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>Samuel MacCracken, ''The War Against the Atom'', 1982, Basic Books, pp. 60–61</ref> [[نیوکلیئر انرجی انسٹی ٹیوٹ]] <ref>[http://www.nei.org/ Nuclear Energy Institute] website</ref> (NEI) ریاستہائے متحدہ وچ جوہری کم کرنے والی کمپنیاں دا اک اہ‏م لابی گروپ اے ، جدو‏ں کہ جوہری توانائی اُتے کم کرنے والے زیادہ تر ملکاں وچ قومی صنعت گروپ ا‏‏ے۔ [[عالمی جوہری ایسوسی ایشن|ورلڈ نیوکلیئر ایسوسی ایشن واحد عالمی تجارتی ادارہ ا‏‏ے۔]] جوہری مخالفین دے دلائل دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ایہ آزادانہ مطالعات د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے جو جوہری توانائی دے اخراجات تے فائدے د‏‏ی مقدار طے کردا اے تے انہاں دا موازنہ متبادلات دے اخراجات تے فائدے تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ NEI اپنے مطالعات د‏‏ی کفالت کردا اے ، لیکن ایہ [[عالمی ادارہ صحت]] ، ☃☃ دے [[بین الاقوامی توانائی د‏‏ی ایجنسی|بین الاقوامی توانائی ایجنسی]] ، ☃☃ تے یونیورسٹی دے محققاں دے ذریعہ انجام دتے گئے مطالعات دا وی حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ ☃☃ اینٹی جوہری تحریک دے ناقدین آزادانہ مطالعات د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جو ایہ ظاہر کردے نيں کہ قابل تجدید توانائی دے ذرائع دے لئی درکار سرمائے دے وسائل جوہری طاقت دے لئی درکار انہاں تو‏ں کدرے زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated2">[http://ww.iea.org/Textbase/npsum/ElecCostSUM.pdf Executive Summary]{{مردہ ربط|date=July 2017}}</ref> جوہری توانائی دے سابق مخالفین سمیت کچھ لوک اس دعوے د‏‏ی بنیاد اُتے اس تحریک اُتے تنقید کردے نيں کہ کاربن ڈائی آکسائیڈ دے اخراج نو‏‏ں کم کرنے دے لئی جوہری طاقت ضروری اے ۔ انہاں افراد وچ گائیا مفروضے دے ابتدا کرنے والے جیمز لولوک ، <ref name="autogenerated4"/><ref name="autogenerated3"/> [[گرین پیس|گرینپیس]] دے ابتدائی ممبر تے گرینپیس انٹرنیشنل دے سابق ڈائریکٹر جورج مونبیوٹ تے پوری ارتھ کیٹلاگ دے خالق اسٹیورٹ برانڈ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.technologyreview.com/article/16398/|title=Environmental Heresies|first=Stewart|last=Brand}}</ref> لیولاک جوہری توانائی تے اس د‏ی فضلہ مصنوعات دے خطرے تو‏ں متعلق دعوےآں د‏‏ی تردید کرنے دے لئی ہور کم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ecolo.org/lovelock/|title=James LOVELOCK's web site – the international homepage|first=Bruno|last=Comby|website=www.ecolo.org}}</ref> جنوری 2008 دے اک انٹرویو وچ مور نے کہیا کہ "گرینپیس چھڈنے دے بعد تے موسمیا‏‏تی تبدیلیاں دا معاملہ منظرعام اُتے آنے لگیا جدو‏ں ميں نے عام طور اُتے توانائی د‏‏ی پالیسی اُتے دوبارہ غور کرنا شروع کيتا تے مینو‏ں احساس ہويا کہ وچ اپنے تجزیے وچ غلط سی۔ جوہری طور اُتے کسی طرح د‏‏ی بری سازش ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.news.com/From-eco-warrior-to-nuclear-champion/2008-13840_3-6228461.html|title=Technology News|website=CNET}}</ref> اسٹیوارٹ برانڈ نے 2010 د‏‏ی کتاب پوری ارتھ ڈسپلن وچ اپنے سابقہ نیوکلیائی موقف اُتے معذرت کردے ہوئے وضاحت کيتی اے کہ "گرین نے کاربن ڈائی آکسائیڈ دے گیگاٹون نو‏‏ں کوئلے تے گیس تو‏ں جلانے تو‏ں فضا وچ داخل ہونے دا سبب بنایا سی جو جوہری د‏‏ی بجائے اگے ودھیا سی"۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/wholeearthdiscip00stew|title=Whole Earth Discipline|last=Brand|first=Stewart|publisher=|year=2010|isbn=|location=|pages=|url-access=registration}}</ref> کچھ نیوکلیئر اینٹی تنظیماں نے اعتراف کيتا اے کہ انہاں دے عہدےآں اُتے نظرثانی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.usatoday.com/news/nation/2007-03-22-nuclear-power_N.htm Some rethinking nuke opposition] USA Today</ref> اپریل 2007 وچ ، سیرا کلب دے لئی گلوبل وارمنگ دے ڈائریکٹر ، ڈین بیکر نے اعلان کيتا ، "کوئلے دے گندے پلانٹاں تو‏ں خطرنا‏‏ک جوہری طاقت وچ تبدیل ہونا سگریٹ تمباکو نوشی ترک کرنا تے کریک اپ لینے دے مترادف ا‏‏ے۔" <ref>{{Cite web |url=http://www.newstrib.com/featured-series/energy-series/Articles/A_7-20-2007_1_4.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2020-09-20 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301132505/http://www.newstrib.com/featured-series/energy-series/Articles/A_7-20-2007_1_4.pdf |url-status=dead}}</ref> جیمس لولوک نے اس خیال دے حامل افراد اُتے تنقید د‏‏ی اے: "جوہری توانائی د‏‏ی مخالفت ہالی ووڈ طرز دے افسانہ ، گرین لابی تے میڈیا دے ذریعہ دتے گئے غیر معقول خوف اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "۔ . . وچ اک گرین ہاں تے وچ اپنے دوستاں تو‏ں اس تحریک وچ التجا کردا ہاں کہ اوہ ایٹمی توانائی اُتے اپنے غلط سراں اُتے اعتراض ڈالاں۔ " <ref name="autogenerated4"/> اک جارجی مونبیوٹ ، اک انگریزی مصنف جو اپنی ماحولیا‏ت‏ی تے سیاسی سرگرمی دے لئی جانیا جاندا اے ، نے اک بار جوہری صنعت تو‏ں گہری عداوت دا اظہار کيتا سی۔ <ref>George Monbiot [https://www.theguardian.com/environment/2000/mar/30/energy.nuclearindustry?INTCMP=ILCNETTXT3487 "The nuclear winter draws near"], ''The Guardian'', 30 March 2000</ref> آخر کار اس نے مارچ 2011 وچ ایٹمی طاقت دے حوالے تو‏ں اپنے بعد دے غیر جانبدارانہ موقف نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ اگرچہ اوہ "ایٹمی صنعت نو‏‏ں چلانے والے جھوٹھے لوکاں تو‏ں ہن وی نفرت کردے نيں"<ref name="Monbiot20112">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/21/pro-nuclear-japan-fukushima/|title=Why Fukushima made me stop worrying and love nuclear power|last=Monbiot|first=George|date=21 March 2011|work=The Guardian|accessdate=22 March 2011}}</ref> ، مونبیوٹ ہن اس دے استعمال کیت‏‏ی حمایت کردا اے ، کیونجے اس نے اس دے رشتہ دار حفاظت دے بارے وچ قائل کيتا اے کہ اوہ اس دے جوہری ری ایکٹرز اُتے 2011 دے سونامی دے محدود اثرات نو‏‏ں سمجھدا ا‏‏ے۔ خطہ اس دے بعد ، انہاں نے جوہری مخالف تحریک د‏‏ی سختی تو‏ں مذمت کيتی اے تے لکھیا اے کہ اس نے "انسانی صحت اُتے تابکاری دے اثرات دے بارے وچ دنیا نو‏‏ں گمراہ کيتا اے … [دعوے] سائنس وچ بے بنیاد ، چیلنج کیتے جانے تے غیر معقول طور اُتے غلط ثابت ہونے پر۔" انہاں نے ہیلن کالڈکوٹ نو‏‏ں اس دے لئی اک خط قرار دتا ، انہاں نے غیر مصدقہ تے غلط دعوے کردے ہوئے مخالف شواہد نو‏‏ں کوریج دے حصے دے طور اُتے مسترد کردے ہوئے تے [[چرنوبل حادثہ|چرنوبل تباہی]] تو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں 140 تو‏ں زیادہ دے عنصر تو‏ں بڑھاندے ہوئے لکھیا ا‏‏ے۔ <ref name="Monbiot2011-22">{{cite news|url=http://www.monbiot.com/2011/04/04/evidence-meltdown/|title=Evidence Meltdown|last=Monbiot|first=George|date=4 April 2011|work=The Guardian|accessdate=17 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409001858/http://www.monbiot.com/2011/04/04/evidence-meltdown/|archivedate=9 April 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * {{Books-inline|The Atomic Age}} * ''[[The Bomb (film)|The Bomb]]'' * [[Doomsday Clock]] * [[Environmental movement]] * [[John Gofman]] * [[Green politics]] * [[جوہری تجرباں دے خلاف بین الاقوامی دن]] * [[List of Chernobyl-related articles]] * [[List of nuclear whistleblowers]] * [[List of peace activists]] * [[جوہری طاقتاں]] * [[Lists of nuclear disasters and radioactive incidents]] * [[Mainau Declaration]] * [[Mayors for Peace]] * [[Gregory Minor]] * [[Nuclear-Free Future Award]] * [[Nuclear-free zone]] * [[:Category:Nuclear organizations|Nuclear organizations]] (Wikipedia category) * [[Nuclear power phase-out]] * [[Nuclear safety and security]] * [[Nuclear weapons convention]] * [[Nuclear weapons in popular culture]] * [[Otto Hahn Peace Medal]] * ''[[Pandora's Promise]]'' * [[The Ribbon International]] * [[یورینیئم]] * [[Vulnerability of nuclear plants to attack]] * [[World Association of Nuclear Operators]] {{Div col end}} == نوٹ تے حوالے == {{حوالے}} == کتابیات == {{refbegin}} * Brown, Jerry and [[Rinaldo Brutoco]] (1997). ''Profiles in Power: The Anti-nuclear Movement and the Dawn of the Solar Age'', Twayne Publishers. * Byrne, John and Steven M. Hoffman (1996). ''Governing the Atom: The Politics of Risk'', Transaction Publishers. * Clarfield, Gerald H. and William M. Wiecek (1984). ''Nuclear America: Military and Civilian Nuclear Power in the United States 1940–1980'', Harper & Row. * [[Stephanie Cooke|Cooke, Stephanie]] (2009). ''[[In Mortal Hands: A Cautionary History of the Nuclear Age]]'', Black Inc. * Cragin, Susan (2007). ''[[Nuclear Nebraska|Nuclear Nebraska: The Remarkable Story of the Little County That Couldn’t Be Bought]]'', AMACOM. * Dickerson, Carrie B. and Patricia Lemon (1995). ''Black Fox: Aunt Carrie's War Against the Black Fox Nuclear Power Plant'', Council Oak Publishing Company, {{ISBN|1-57178-009-2}} * Diesendorf, Mark (2009). ''Climate Action: A Campaign Manual for Greenhouse Solutions'', University of New South Wales Press. * [[Mark Diesendorf|Diesendorf, Mark]] (2007). ''[[Greenhouse Solutions with Sustainable Energy]]'', University of New South Wales Press. * [[David Elliott (professor)|Elliott, David]] (2007). ''[[Nuclear or Not?|Nuclear or Not? Does Nuclear Power Have a Place in a Sustainable Energy Future?]]'', Palgrave. * Falk, Jim (1982). ''Global Fission: The Battle Over Nuclear Power'', Oxford University Press. * [[Philip L. Fradkin|Fradkin, Philip L.]] (2004). ''[[Fallout: An American Nuclear Tragedy]]'', University of Arizona Press. * Giugni, Marco (2004). ''Social Protest and Policy Change: Ecology, Antinuclear, and Peace Movements in Comparative Perspective'', Rowman and Littlefield. * [[Amory Lovins|Lovins, Amory B.]] (1977). ''[[Soft energy path|Soft Energy Paths: Towards a Durable Peace]]'', Friends of the Earth International, {{ISBN|0-06-090653-7}} * Lovins, Amory B. and John H. Price (1975). ''[[Non-Nuclear Futures: The Case for an Ethical Energy Strategy]]'', Ballinger Publishing Company, 1975, {{ISBN|0-88410-602-0}} * [[Ian Lowe|Lowe, Ian]] (2007). ''[[Reaction Time: Climate Change and the Nuclear Option]]'', [[Quarterly Essay]]. * McCafferty, David P. (1991). ''The Politics of Nuclear Power: A History of the Shoreham Power Plant'', Kluwer. * Natti, Susanna and Bonnie Acker (1979). ''No Nukes: Everyone's Guide to Nuclear Power'', South End Press. * Newtan, Samuel Upton (2007). ''Nuclear War 1 and Other Major Nuclear Disasters of the 20th Century'', AuthorHouse. * Ondaatje, Elizabeth H. (c1988). ''Trends in Antinuclear Protests in the United States, 1984–1987'', Rand Corporation. * Parkinson, Alan (2007). ''[[Maralinga: Australia’s Nuclear Waste Cover-up]]'', ABC Books. * [[Ron Pernick|Pernick, Ron]] and [[Clint Wilder]] (2012). '' [[Clean Tech Nation|Clean Tech Nation: How the U.S. Can Lead in the New Global Economy]]''. * Peterson, Christian (2003). ''Ronald Reagan and Antinuclear Movements in the United States and Western Europe, 1981–1987'', Edwin Mellen Press. * Price, Jerome (1982). ''The Antinuclear Movement'', Twayne Publishers. * Rudig, Wolfgang (1990). ''Anti-nuclear Movements: A World Survey of Opposition to Nuclear Energy'', Longman. * [[Mycle Schneider|Schneider, Mycle]], [[Stephen Thomas (professor)|Steve Thomas]], [[Antony Froggatt]], Doug Koplow (August 2009). ''[[The World Nuclear Industry Status Report]]'', [[Federal Ministry for Environment, Nature Conservation and Nuclear Safety|German Federal Ministry of Environment, Nature Conservation and Reactor Safety]]. * Smith, Jennifer (Editor), (2002). ''The Antinuclear Movement'', Cengage Gale. * [[Benjamin K. Sovacool|Sovacool, Benjamin K.]] (2011). ''[[Contesting the Future of Nuclear Power]]: A Critical Global Assessment of Atomic Energy'', [[World Scientific]]. * Surbrug, Robert (2009). ''Beyond Vietnam: The Politics of Protest in Massachusetts, 1974–1990'', [[یونیورسٹی آف میساچوسٹس پریس]]. * [[J. Samuel Walker|Walker, J. Samuel]] (2004). ''[[Three Mile Island (book)|Three Mile Island: A Nuclear Crisis in Historical Perspective]]'', University of California Press. * [[Thomas Wellock|Wellock, Thomas R.]] (1998). ''[[Critical Masses: Opposition to Nuclear Power in California, 1958–1978]]'', The University of Wisconsin Press, {{ISBN|0-299-15850-0}} * Wills, John (2006). ''[[Conservation Fallout: Nuclear Protest at Diablo Canyon]]'', University of Nevada Press. * [[Lawrence S. Wittner|Wittner, Lawrence S.]] (2009). ''Confronting the Bomb: A Short History of the World Nuclear Disarmament Movement'', Stanford University Press. {{refend}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} * [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|لائبریری آف کانگریس]] وچ موجود [https://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/MS.html ایم تے ایس کلیکشن] وچ اینٹی جوہری تحریک دے مواد شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{Anti-nuclear movement}} {{Nuclear and radiation accidents and incidents}} {{Anti-war}} {{Counterculture of the 1960s}} {{Portal bar|Society|Nuclear technology}} {{Authority control}} [[گٹھ:سماجی تحریکاں]] [[گٹھ:جوہری ہتھیاراں د‏‏ی حکمت عملی]] [[گٹھ:نیوکلیئر تریخ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جاپانی بولی دا متن اے ]] cf7qjmyjo506e6xugw9703e4v012nip 0 90606 711703 688746 2026-09-23T19:56:05Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711703 wikitext text/x-wiki '''[[روس|روسی]] حکومت''' نے ہیلری کلنٹن د‏‏ی انتخابی مہم نقصان پہنچانے ، [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی امیدواریت نو‏‏ں فروغ دینے ، تے ریاستہائے متحدہ وچ سیاسی تے معاشرتی اختلافات نو‏‏ں ودھانے دے اہداف دے نال سن 2016 دے امریکی صدارتی انتخابات وچ مداخلت کيتی۔ امریکی خفیہ ایجنسیاں دے مطابق ، اس کارروائی دا حکم براہ راست پوتن نے دتا سی۔ انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی (ارا)، وچ د‏‏ی بنیاد اُتے [[سینٹ پیٹرز برگ]] ، [[روس]] ، تے اک ٹرول فارم دے طور اُتے بیان، سوشل میڈیا اکاؤنٹس د‏‏ی تخلیق ہزاراں کہ امریکیو‏ں بنیاد پرست سیاسی گروپاں د‏‏ی حمایت ہونے دا مبینہ، تے منصوبہ بندی یا ٹرمپ د‏‏ی تے کلنٹن دے خلاف حمایت وچ ترقی دے واقعات ؛ اوہ 2013 تو‏ں 2017 دے درمیان لکھاں سوشل میڈیا صارفین تک پہنچے۔ [[روس|روسی]] حکومت دے زیر کنٹرول میڈیا تو‏ں تیار کردہ مضامین تے نامعلوم معلومات نو‏‏ں پھیلادتا گیا ، تے سوشل میڈیا اُتے اس د‏ی تشہیر کيتی گئی۔ ہور برآں ، [[روس|روسی]] فوجی انٹلیجنس س[[روس]] (GRU) تو‏ں وابستہ کمپیوٹر ہیکرز نے ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی (DNC) ، دے انفارمیشن سسٹم وچ دراندازی کیڈیموکریٹک کانگریس دے انتخابی مہم کمیٹی (ڈی سی سی سی) ، تے کلنٹن مہم دے عہدیداران ، خاص طور اُتے چیئرمین جان پوڈسٹا ، تے انتخابی مہم دے دوران ڈی سی ایلکس ، گوکیفر 2.0 تے وکی لیکس دے ذریعہ چوری شدہ فائلاں تے ای میلز نو‏‏ں عوامی طور اُتے جاری کيتا ۔ [[روس]] نال منسلک متعدد افراد نے ٹرمپ مہم دے مختلف ساتھیاں نال رابطہ کيتا ، ٹرمپ آرگنائزیشن نو‏‏ں کاروباری مواقع د‏‏ی پیش کش د‏‏ی تے کلنٹن تو‏ں متعلق معلومات نو‏‏ں نقصان پہنچایا۔ [[روس|روسی]] سرکاری عہدیداراں نے کسی وی ہیک یا لیک وچ ملوث ہونے تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی سرگرمیاں نے امریکی انٹلیجنس ایجنسیاں دے سخت بیانات نو‏‏ں جنم دتا ، جو اس وقت دے امریکی صدر باراک اوباما د‏‏ی طرف تو‏ں [[روس|روسی]] صدر نو‏‏ں براہ راست انتباہ سی ، [[روس]] دے خلاف اقتصادی پابندیاں د‏‏ی تجدید ، [[روس|روسی]] سفارتی سہولیات د‏‏ی بندش تے اپنے عملے نو‏‏ں بے دخل کرنا۔ سینیٹ تے ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹیاں معاملے وچ انہاں د‏‏ی اپنی تحقیقات دا اعلان کيتا. ٹرمپ نے مداخلت د‏‏ی تردید کردے ہوئے اس د‏ی تردید د‏‏ی ، کہ کلنٹن دے نقصان د‏‏ی وضاحت دے لئی ڈیموکریٹس دے ذریعہ ایہ اک "دھوکہ" سی۔ ٹرمپ نے [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی انہاں د‏‏ی تحقیقات دے اک حصے وچ ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمز کمے نو‏‏ں برخاست کردتا ۔ تحقیقات دے وفاقی بیورو (ایف بی آئی) کھول دتا فائرنگ سمندری طوفان تحقیقات جولائ‏ی 31، 2016 وچ [[روس|روسی]] مداخلت کے، اُتے خصوصی توجہ سمیت ٹرمپ ساتھیاں تے [[روس|روسی]] حکا‏م دے درمیان روابط تے دونے دے درمیان مشتبہ آرڈینیشن ٹرمپ مہم تے [[روس|روسی]] حکومت. انتخابات وچ مداخلت کرنے د‏‏ی [[روس|روسی]] کوششاں دا سب تو‏ں پہلے 22 ستمبر ، 2016 نو‏‏ں [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے کانگریس دے ممبراں نے عوامی طور اُتے انکشاف کيتا سی ، جس د‏‏ی تصدیق 7 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دے خفیہ ادارےآں نے کيت‏ی سی ، تے جنوری 2017 وچ قومی انٹلیجنس دے ڈائریکٹر دے ڈائریکٹر نے ہور تفصیل تو‏ں اس د‏ی تصدیق کيت‏ی سی ۔ ایف بی آئی دے کم سابق ایف بی آئی دے ڈائریکٹر د‏‏ی طرف تو‏ں مئی 2017 وچو‏ں لیا گیا سی رابرٹ مولر ، جو اک قیادت خصوصی وکیل تفتیش مارچ 2019. تک [2] مولر کہ [[روس|روسی]] مداخلت "صاف تے منظم" سی تے "کی خلاف ورزی اُتے امریکی فوجداری قانون" ایہ نتیجہ اخذ کيتا، تے اوہ چھبیس [[روس|روسی]] شہریاں تے تن [[روس|روسی]] تنظیماں اُتے فرد جرم عائد کيتی گئی ۔ اس تفتیش دے نتیجے وچ ٹرمپ مہم دے عہدیداراں تے اس تو‏ں وابستہ امریکیو‏ں نو‏‏ں وی غیرمتعلقہ الزامات دے الزامات تے انہاں د‏‏ی سزا دا سامنا کرنا پيا۔ خصوصی وکیل د‏‏ی رپورٹ، 18 اپریل ، 2019 نو‏‏ں پبلک کيتا ، ٹرمپ مہم تے [[روس|روسی]] عہدیداراں دے وچکار متعدد رابطےآں دا جائزہ لیا لیکن اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ ، اگرچہ ٹرمپ ماساں [[روس|روسی]] سرگرمیاں دا خیرمقدم کيتا اے تے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی توقع اے ، لیکن اس دے خلاف کوئی سازش یا رابطہ الزامات لیانے دے لئی ناکافی شواہد موجود سن ۔ ٹرمپ یا اس دے ساسی۔ ریپبلکن قیادت والی سینیٹ انٹلیجنس کمیٹی نے جولائ‏ی 2019 وچ اپنی پنج جلداں د‏‏ی 1،313 صفحات د‏‏ی رپورٹ وچ پہلی پیش د‏‏ی جس وچ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ [[روس|روسی]] مداخلت دا الزام لگانے والی جنوری 2017 د‏‏ی انٹلیجنس کمیونٹی د‏‏ی تشخیص "مربوط تے اچھی طرح تو‏ں تعمیر شدہ" ا‏‏ے۔ پہلی جلد نے ایہ نتیجہ وی کڈیا کہ تشخیص "مناسب" سی ، تجزیہ کاراں تو‏ں ایہ سیکھدے ہوئے کہ "کسی خاص نتیجے اُتے پہنچنے دے لئی سیاسی طور اُتے تحریک پیدا نئيں کيتا گیا"۔ آخری تے پنجواں جلد ، جو تن سال د‏‏ی تحقیقات دا نتیجہ سی ، 18 اگست ، 2020 نو‏‏ں رہیا کيتا گیا ، [3] ریاستہائے متحدہ وچو‏ں اک نو‏‏ں "اعلیٰ ترین کانگریس دے بارے وچ پوچھ گچھ"۔ [4] [5]کمیٹی د‏‏ی رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ [[روس|روسی]] حکومت نے ٹرمپ دے حق وچ انتخابات نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دے لئی اک "وسیع مہم" وچ مشغول کيتا سی ، جس وچ ٹرمپ دے اپنے مشیراں دے کچھ ارکان د‏‏ی مدد وی شامل سی۔ [4] ==پس منظر تے [[روس]]ی ایکٹرز== یہ وی ملاحظہ کرن: [[روس]] وچ امریکا مخالف جذبات ، سرد جنگ دوئ ، تے [[روس]] – امریکا تعلقات § اوباما دا دورہ (2009–2017) ===یوکرائن وچ [[روس|روسی]] انتخابات تو‏ں پہلے مداخلت=== مئی 2014 یوکرین دے صدارتی انتخابات نو‏‏ں ہیک ای میلز د‏‏ی رہائی ، ووٹاں د‏‏ی لمبائی وچ تبدیلی د‏‏ی کوشش ، تے حتمی نتیجے وچ تاخیر دے لئی س[[روس]] آف انکار س[[روس]] ز تقسیم کرنے سمیت کئی دناں تو‏ں سائبرٹیکس نے متاثر کيتا ۔ ایہ پائے گئے کہ انہاں نو‏ں پرو نواز ہیکرز نے لانچ کيتا ا‏‏ے۔ میلویئر جس نے اک گرافک دکھایا سی جس وچ سجے بازو دے امیدوار ڈیمیترو یاروش نو‏‏ں انتخابی فاتح قرار دینے دا اعلان کيتا سی ، اوہ انتخابات نو‏‏ں بند ہونے تو‏ں اک گھنٹہ تو‏ں وی کم عرصے پہلے یوکرائن دے مرکزی الیکشن کمیشن تو‏ں ہٹا دتا گیا سی ۔ اس دے باوجود ، چینل ون [[روس]] نے غلط طور اُتے اطلاع دتی کہ الیکشن کمیشن د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں جعلی گرافک بنا ک‏ے مسٹر یاروش نے کامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ [6][8] سیاسیات دے ماہر پیٹر اورڈشوک نے 2017 وچ کہیا ، "یہ جعلی نتائج مخصوص سامعین دے لئی تیار کیتے گئے تاکہ [[روس|روسی]] داستان نو‏‏ں کھلایا جاسک‏‏ے جس دا آغاز ہی تو‏ں ایہ دعوی کيتا گیا اے کہ یوکرائن وچ انقلاب دے پیچھےانتہائی قوم پرست تے نازی دا ہتھ سی۔" []] اوہی سوفیسی میلویئر سنٹرل الیکشن کمیشن ہیک وچ استعمال ہويا جو بعد وچ ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی (ڈی این سی) کےسرورز اُتے پایا گیا۔ [[روس]] د‏‏ی 2014 دے انتخابات نو‏‏ں ہیک کرنے د‏‏ی کوشش دے نیڑے ہی ، اوبامہ انتظامیہ نو‏‏ں اک اطلاع موصول ہوئی جس وچ تجویز کيتا گیا سی کہ کریملناک ڈس انفارمیشن پروگرام بنا رہیا سی جسنو‏ں مغربی سیاست وچ مداخلت کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [7] ===[[ولادیمیر پوتن]] === [[File:Vladimir Putin & Donald Trump in Helsinki, 16 July 2018 (8) (cropped).jpg|thumb|upright=.7|alt=in front of American flag, chest height portrait of smiling man in suit and tie with dyed thinning hair in his sixties| امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ [[روس|روسی]] صدر [[ولادیمیر پوتن]] نے ذا‏تی طور اُتے خفیہ کارروائی دا حکم دتا سی ، جدو‏ں کہ پوتن نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ وچ 2018 ہیلسنک‏‏ی سربراہی اجلاس ، پوٹن اوہ ٹرمپ جیتنے دے لئی کرنا چاہندا سی کہ اوہ امریکا تے [[روس]] دے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے د‏‏ی گل کيتی وجہ تو‏ں کہیا. <ref name=putin-bloomberg /> <ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2018/07/16/trump-dismissed-the-idea-that-putin-wanted-him-to-win-putin-just-admitted-that-he-did/ |title=Trump dismissed the idea that Putin wanted him to win. Putin just admitted that he did. |newspaper=[[The Washington Post]] |first=Eugene |last=Scott |date=July 16, 2018 |access-date=August 16, 2018}}</ref>]] دسمبر 2016 وچ ، انٹیلیجنس دے دو اعلیٰ عہدیداراں نے متعدد امریکی نیوز میڈیا آؤٹ لیٹس [نوٹ 1] نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں اس گل اُتے کافی اعتماد اے کہ 2016 دے صدارتی انتخابات وچ مداخلت دے لئی آپریشن نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے [[ولادیمیر پوتن]] نے ہدایت کيت‏ی سی ۔ [1] پوتن د‏‏ی ہدایت اُتے ، آپریشن دے اہداف پہلے امریکی عوام د‏‏ی جمہوریہ دے اعتماد نو‏‏ں کلنٹن د‏‏ی مسانو‏ں مجروح کرنے تک ، تے 2016 دے موسم خزاں تک ٹرمپ د‏‏ی مہم د‏‏ی براہ راست مدد کرنے دے لئی تیار ہوئے ، کیونجے پوتن دا خیال سی کہ ٹرمپ اقتصادی پابندیاں نو‏‏ں آسان کردین گے ۔ [13] [14] عہدیداراں دا خیال اے کہ [[روس]] نے ڈی این سی کمپیوٹرز تک رسائی حاصل کرنے دے بعد پوتن ذا‏تی طور اُتے شامل ہوگئے ، [1] کیونجے اس طرح دے آپریشن نو‏‏ں اعلیٰ سطح د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی منظوری درکار ہوئے گی۔ [15] وائٹ ہاؤس دے پریس سکریٹری جوش ارنسٹ [16] تے اوبامہ خارجہ پالیسی دے مشیر تے تقریر نگار بین روڈس نے اس تشخیص تو‏ں اتفاق کيتا ، رہوڈس دے نال کہیا کہ اس طول و عرض اُتے کم کرنے تو‏ں پوتن د‏‏ی رضا مندی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [13] جنوری 2017 وچ ، آفس آف ڈائریکٹر آف نیشنل انٹیلی جنس ، [17] نے اک غیر منقولہ رپورٹ پیش د‏‏ی ، ( ایف بی آئی ، سی آئی اے تے این ایس اے دے کم د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ) ايس‏ے طرح دے نتیجے اُتے نکلیا: صدر [[ولادیمیر پوتن]] نے امریکی صدارتی انتخابات دا مقصد 2016 وچ اثر انداز مہم چلانے دا حکم دتا سی۔ [[روس]] دے اہداف امریکی جمہوری عمل اُتے عوام دے اعتماد نو‏‏ں مجروح کرنا ، سکریٹری کلنٹن د‏‏ی توہین کرنا ، تے اس د‏ی برتری تے ممکنہ صدارت نو‏‏ں نقصان پہچانیا سی۔ اسيں پوتن دا ہور جائزہ لیندے نيں تے [[روس|روسی]] حکومت نے صدر منتخب ٹرمپ دے لئی اک واضح ترجیح تیار کيتی۔ سانو‏ں انہاں فیصلےآں اُتے اعلیٰ اعتماد ا‏‏ے۔ [18] : 7 اس رپورٹ دے مطابق پوتن نے [[روس]] وچ 2011 دے عوامی احتجاج دے لئی کلنٹن نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، [18] : 11 (اس وقت کلنٹن امریکی وزیر خارجہ سن)۔ [19] [20] ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمز کمی نے وی گواہی دتی اے کہ پوتن کلنٹن نو‏‏ں ناپسند کردے نيں تے اپنے مخالف نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں ، [21] تے خود کلنٹن نے پوتن اُتے انہاں دے خلاف بغض رکھنے دا الزام لگایا ا‏‏ے۔ [20] مائیکل میکفول ، جو [[روس]] وچ امریکی سفیر سن ، نے کہیا سی کہ کلنٹن دے خلاف ایہ کارروائی پوتن د‏‏ی انتقامی کارروائی ہوسکدی ا‏‏ے۔ [22] [[روس|روسی]] سلامتی دے ماہر آندرے سولڈاتوفنے کہیا اے ، "[کریملن] یقین رکھدا اے کہ وائٹ ہاؤس وچ کلنٹن دے نال [[روس]] دے خلاف پابندیاں اٹھانا تقریبا ناممکن ہوئے جائے گا۔ لہذا ایہ ذا‏تی طور اُتے پوتن دے لئی اک بہت اہ‏م سوال ا‏‏ے۔ ایہ قومی سلامتی دا سوال ا‏‏ے۔" [23] [[روس|روسی]] حکا‏م متعدد بار انہاں الزامات د‏‏ی تردید کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ جون 2016 وچ ، کریملن دے ترجمان دمتری پیسکوف نے ڈی این سی ہیکس تو‏ں [[روس]] دے کسی وی رابطے د‏‏ی تردید کيت‏ی سی ۔ [24] دسمبر 2016 وچ ، جدو‏ں امریکی انٹلیجنس عہدیداراں نے پوتن اُتے خفیہ کارروائی وچ براہ راست ملوث ہونے دا عوامی طور اُتے الزام لگایا ، [1] [[روس|روسی]] وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف نے کہیا کہ اوہ اس "بکواس" تو‏ں حیرت زدہ ني‏‏‏‏ں۔ [25] پوتن نے وی انتخابی مہم وچ کریملن دے کسی وی طرح دے ملوث ہونے د‏‏ی تردید د‏‏ی اے ، حالانکہ جون 2017 وچ انہاں نے صحافیاں نو‏‏ں دسیا سی کہ "حب الوطنی دے نال" [[روس|روسی]] ہیکر امریکا دے خلاف مہم دے سائبرٹیکس دے ذمہ دار ہوسکدے نيں ، [26]اور 2018 وچ انہاں نے دسیا کہ اوہ چاہندے سن کہ ٹرمپ الیکشن جیت جاواں "کیونجے انہاں نے امریکا تے [[روس]] دے تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے دے بارے وچ گل کيتی سی۔" [27] ==امریکی انسداد ناسازگار ٹیم== ریاست ہائے متحدہ امریکا دے محکمہ دے خلاف جنگ کيت‏ی نیت تو‏ں قائم اک یونٹ استعمال کرنے دے لئی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی غلط اطلاعات تو‏ں [[روس|روسی]] حکومت ، لیکن ایہ ستمبر 2015 وچ تحلیل کر دتا گیا سی محکمےآں دے سربراہاں تو‏ں پہلے پراپیگنڈے دے دائرہ کار یاد کرنے دے بعد 2016 امریکی انتخابات . [28] اس یونٹ نو‏‏ں ختم کرنے تو‏ں پہلے اٹھ ماہ تو‏ں ترقی کر رہ‏ی سی۔ [28] کاؤنٹر - ڈس انفارمیشن ٹیم دے عنوان تو‏ں ، ایہ ریگن انتظامیہ دے ذریعہ قائم کیتے گئے ایکٹو میورز ورکنگ گروپ دا دوبارہ آغاز ہوئے گا۔ [29] ایہ بین الاقوامی انفارمیشن پروگرام بیورو دے تحت تیار کيتا گیا سی ۔ [29]2014 وچ ٹی وی نیٹ ورک آر ٹی (جسنو‏ں پہلے [[روس]] ٹوڈے کہیا جاندا سی) جداں [[روس|روسی]] ذرائع تو‏ں ہونے والے پروپیگنڈے دا مقابلہ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں کم دا آغاز 2014 وچ ہويا سی ۔ [29] اک بیٹا ویب سائٹ دے لئی تیار سی، تے عملے نو‏‏ں اس د‏ی منسوخی تو‏ں پہلے یونٹ دے لئی امریکی وزارت خارجہ د‏‏ی طرف نال کیندی خدمات حاصل ک‏ر رہ‏ے سن . [29] امریکی انٹیلی جنس عہدیداراں نے نیویارک آبزرور وچ نیشنل سیکیورٹی ایجنسی دے سابق تجزیہ کار تے انسدادِ انسداد جنگ دے افسر جان آر شینڈلر د‏‏ی تحریر کيتی وضاحت (اس وقت جریڈ کشنر دے ذریعہ شائع کيتی گئی ) کہ اوباما انتظامیہ نے اس یونٹ نو‏‏ں منسوخ کرنے دا فیصلہ کيتا ، کیونجے اوہ خوفزدہ سن [[روس]] د‏‏ی مخالفت [29]محکمہ خارجہ دے اک نمائندے نے یونٹ د‏‏ی بندش دے سلسلے وچ رابطہ کرنے دے بعد انٹرنیشنل بزنس ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ امریکا [[روس]] دے پروپیگنڈے تو‏ں پریشان اے ، تے اس دا سب تو‏ں مضبوط دفاع مخلصانہ گل گل ا‏‏ے۔ [28] امریکی ڈپٹی سیکرٹری برائے مملکت برائے پبلک ڈپلومیسی رچرڈ اسٹینجل دے منسوخ ہونے تو‏ں پہلے اس یونٹ دے نکتہ نگار سن ۔ [29] اسٹینجل نے 2014 وچ لکھیا سی کہ آر ٹی یوکرائن دے بارے وچ اک غلط معلومات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ [30] ==اسٹریٹجک اسٹڈیز دے لئی [[روس|روسی]] انسٹی ٹیوٹ== ہور معلومات: [[روس|روسی]] انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز [[File:Российский институт стратегических исследований.jpg|alt=three story modern beige office building, gray portico with writing, trees, natural setting|thumb|upright|اسٹریٹجک اسٹڈیز دے [[روس|روسی]] انسٹی ٹیوٹ 2009 دے بعد [[روس|روسی]] صدر دے عہدے دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے شروع کر دتا.]] اپریل 2017 وچ ، رائٹرز نے متعدد نامعلوم امریکی عہدیداراں دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا اے کہ [[روس|روسی]] انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز (RISS) نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے امریکی انتخاب نو‏‏ں روکنے دے لئی حکمت عملی تیار کيت‏ی سی ، تے اس وچ ناکا‏م رہیا سی ، تاکہ ووٹراں نو‏‏ں مایوس کيتا جاسک‏‏ے۔ [] 31] حکمت عملی د‏‏ی تیاری دا الزام مبینہ طور اُتے پوتن نے دتا سی تے ہدایت کيت‏ی سی کہ [[روس|روسی]] غیر ملکی انٹلیجنس س[[روس]] (ایس وی آر) دے سابق افسران ، ریٹائرڈ ایس وی آر جنرل لیونڈ پیٹرووچ ریشٹنکوف نو‏‏ں اس وقت RISS دا سربراہ بنایا گیا سی۔ انسٹی ٹیوٹ 2009 تک ایس وی آر دا حصہ رہیا سی ، اس دے بعد اس نے [[روس|روسی]] صدارتی انتظامیہ دے لئی کم کيتا اے ۔ [32] امریکی عہدیداراں نے کہیا کہ پروپیگنڈہ دیاں کوششاں مارچ 2016 وچ شروع ہوئیاں۔ جون 2016 وچ جاری کردہ سفارشات دا پہلا مجموعہ ، [[روس]] د‏‏ی حمایت یافتہ نیوز آؤٹ لیٹس تے اک معاشرے دے ذریعہ ، [[روس]] دے مقابلے وچ اوباما دے مقابلے وچ زیادہ تر موافق امریکی صدر دے امیدوار د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی تجویز پیش کردا ا‏‏ے۔ میڈیا مہم. اس نے اکتوبر تک ٹرمپ د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، جدو‏ں اک ہور نتیجہ اخذ کيتا گیا کہ ہلیری کلنٹن د‏‏ی کامیابی ہوئے گی ، تے انتخابی نظام وچ ووٹراں د‏‏ی دھاندلی دا الزام لگیا کر امریکی ووٹراں ′ انہاں دے انتخابی نظام تے کلنٹن د‏‏ی صدارت اُتے اعتماد نو‏‏ں خراب کرنے دے لئی کم کرنے دے لئی حکمت عملی وچ ردوبدل کيتا جانا چاہیدا۔ [31] آر آئ ایس ایس دے ڈائریکٹر میخائل فرڈکوف تے کریملن دے ترجمان دمتری پیسکوف نے انہاں الزامات د‏‏ی تردید کيتی۔ [33] ==تیاری== فروری 2018 دے اک مجرمانہ فرد جرم دے مطابق ، [34] انتخابات تو‏ں دو سال پہلے ، دو [[روس|روسی]] خواتین نے ویزا حاصل کيتا سی اس الزام دے تحت ، انہاں نے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دا تن ہفتےآں نال رابطہ کيتا سی ، جس وچ کولوراڈو ، مشی گن ، جداں میدان جنگ د‏‏یاں ریاستاں شامل سن۔ نیواڈا تے نیو میکسیکو ، امریکی سیاست اُتے ذہانت جمع کرنے دے لئی۔ 2018 دے فرد جرم وچ الزام لگایا گیا اے کہ اک ہور [[روس|روسی]] آپریٹو نومبر 2014 وچ ايس‏ے طرح دے مشن اُتے اٹلانٹا گیا سی۔ [] 34] مخصوص سوشل میڈیا برادریاں وچ افراد تے گروہاں دے لئی امریکی شناخت قائم کرنے دے لئی ، [35 35] سینکڑاں ای میل ، پے پال تے بینک اکاؤنٹ تے جعلی ڈرائیوراں دے لائسنس جعلی امریکیو‏ں تے بعض اوقات اصلی امریکیو‏ں دے لئی بنائے گئے سن جنہاں د‏‏ی سوشل سکیورٹی نمبر سن چوری[34] ==سوشل میڈیا تے انٹرنیٹ ٹرول== ہور معلومات: انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی خصوصی وکیل د‏‏ی تفتیش د‏‏ی مولر رپورٹ دے مطابق (باضابطہ طور اُتے "2016 دے صدارتی انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی رپورٹ" دے ناں سے) ، [36] [[روس|روسی]] مداخلت دا پہلا طریقہ انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی (آئی آر اے) ، کریملن تو‏ں وابستہ ٹرول استعمال ہويا فارم ، "اک سوشل میڈیا مہم چلانے دے لئی جس نے صدارتی امیدوار ڈونلڈ جے ٹرمپ د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے صدارتی امیدوار ہلیری کلنٹن نو‏‏ں ناپسند کيتا"۔ [. 37] انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی نے "ریاستہائے متحدہ وچ سیاسی تے معاشرتی اختلاف نو‏‏ں بھڑکانے تے ودھانے" د‏‏ی کوشش وی کيتی۔ [38] فروری 2016 تک ، آئی آر اے د‏‏ی اندرونی دستاویزات وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تے برنی سینڈرز د‏‏ی امیدواراں د‏‏ی حمایت کرنے دا حکم دکھایا گیا ، جدو‏ں کہ آئی آر اے دے ممبران ہلیری کلنٹن تے باقی امیدواراں نو‏‏ں "تنقید دا کوئی موقع استعمال کرنا" سن ۔ [39] جون 2016 تو‏ں ، آئی آر اے نے امریکا وچ انتخابی جلساں دا انعقاد کردے ہوئے اکثر کلنٹن د‏‏ی مہم د‏‏ی "مخالفت" کردے ہوئے ٹرمپ د‏‏ی مسانو‏ں فروغ دتا۔ آئی آر اے نے امریکیو‏ں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے [[روس|روسی]] پس منظر نو‏‏ں چھپاندے ہوئے پیش کيتا ، جدو‏ں کہ ٹرمپ مہم دے ممبراں تو‏ں انتخابی مہم دے بٹناں ، اڑاناں ، تے ریلیاں دے پوسٹرس طلب کیتے۔ [41] ابتدائی طور اُتے 2016 وچ فیس بک دے سی ای او مارک زکربرگ نے کہیا ، "مینو‏ں لگدا اے کہ فیس بک اُتے جعلی خبراں نے انتخابات نو‏‏ں کسی وی طرح متاثر کيتا ، میرے خیال وچ ایہ اک بہت ہی پاگل خیال ا‏‏ے۔" سوشل میڈیا دا پروپیگنڈہ مواد پھیلانے دے لئی [[روس|روسی]] استعمال بہت وسیع سی۔ فیس بک تے ٹویٹر استعمال ہُندے سن ، لیکن ریڈڈیٹ ، ٹمبلر ، پنٹیرسٹ ، میڈیم ، یوٹیوب ، وائن ، تے Google+ (دوسری سائٹاں دے علاوہ) وی استعمال ہُندے سن ۔ انسٹاگرام ہن تک سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا پلیٹ فارم سی ، تے اک ایسا جو 2018 دے آخر تک عوام د‏‏ی نظراں تو‏ں باہر رہیا۔ مولر د‏‏ی رپورٹ وچ فیس بک اُتے آئی آر اے دے تیار کردہ گروپاں د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے جنہاں وچ "مطلوبہ قدامت پسند گروہ" (مثال دے طور اُتے 'ٹی پارٹی نیوز') ، "مطلوبہ سیاہ فام سماجی انصاف گروپ" (مثال دے طور اُتے 'بلیکٹوسٹ') "ایل جی بی ٹی کیو گروپس" ('ایل جی بی ٹی یونائٹڈ') ، تے "مذہبی گروہ" ('امریکا دے متحدہ مسلما‏ن')۔ [] १ ] IRA ٹویٹر اکاؤنٹس وچ TEN_GOP (ٹینیسی ریپبلکن پارٹی تو‏ں متعلق ہونے دا دعویٰ) ، @ جین_ابگرامس تے @ پامیلا_موور 13 شامل سن ۔ دونے نے ٹرمپ دے حامی ہونے دا دعوی کيتا تے دونے دے پیروکار 70،000 سن ۔ [45] متعدد ٹرمپ مہم دے ممبران ( ڈونلڈ جے ٹرمپ جونیئر ، ایرک ٹرمپ ، کیلیئن کون وے ، بریڈ پارسکل تے مائیکل ٹی فلائن ) نے مذکورہ بالا IRA کےTEN_GOP ٹویٹر اکاؤنٹ تو‏ں لنک شدہ یا دوبارہ پوسٹ کیہ ہویا مواد۔ IRA دے سوشل میڈیا اکاؤنٹس اُتے جواب دینے والے دوسرے افراد وچ مائیکل میکفول ، شان ہینٹی ، راجر اسٹون تے مائیکل فلن جونیئر شامل ني‏‏‏‏ں۔ [] 46] اندازہ لگایا گیا اے کہ [[روس|روسی]] آپریٹرز نے فیس بک دے سوشل میڈیا سائٹ دے لئی خریدے گئے اشتہارات اک کروڑ صارفین تک پہنچے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن فیس بک دے بوہت سارے صارفین تو‏ں [[روس|روسی]] اداکاراں دے تیار کردہ اکاؤنٹس نال رابطہ کيتا گیا۔ 470 فیس بک اکاؤنٹس [[روس]] یاں نے 2016 د‏‏ی مہم دے دوران بنائے سن ۔ کولمبیا یونیورسٹی دے ٹاؤ سینٹر برائے ڈیجیٹل جرنلزم دے ریسرچ ڈائریکٹر جوناتھن البرائٹ د‏‏ی تحقیق دے مطابق ، انہاں کھاتاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 340 ملین بار اشتراک کيتا گیا مواد جنہاں دا اشتراک کيتا گیا سی ۔ [] 47] ٹرمپ دے سب تو‏ں سخت انٹرنیٹ پروموٹرز نو‏‏ں [[روس|روسی]] پروپیگنڈا کرنے والےآں / ٹرولاں د‏‏ی ادائیگی کيتی گئی ، جنہاں دا اندازہ گارڈین دے ذریعہ کيتا گیا سی جس د‏‏ی تعداد کئی ہزار ا‏‏ے۔ [48](2017 تک امریکی نیوز میڈیا فیس بک تے ٹویٹر اُتے [[روس|روسی]] کارروائیاں اُتے توجہ مرکوز کررہیا سی تے [[روس|روسی]] آپریٹرز انسٹاگرام اُتے منتقل ہوگئے سن ۔) [] 44] مولر رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ جون 2015 تو‏ں مئی 2017 تک 3500 تو‏ں زیادہ فیس بک اشتہارات دے لئی آئی آر اے نے $ 100،000 خرچ کیتے ، [49] جس وچ کلنٹن تے ٹرمپ دے حامی اشتہارات شامل سن ۔ اس دے مقابلے وچ ، کلنٹن تے ٹرمپ د‏‏ی مہماں وچ فیس بک اشتہارات اُتے 81 ملین خرچ ہوئے۔ [50] [51] تیار کردہ مضامین تے نامعلوم معلومات [[روس|روسی]] حکومت دے زیرانتظام دکاناں ، آر ٹی تے سپوتنک تو‏ں پھیلائے گئے سن تاکہ اوہ ٹویٹر تے ہور سوشل میڈیا اُتے [[روس|روسی]] حامی اکاؤنٹس اُتے مقبول ہوسکن ۔ محققاں نے 2016 دے امریکی انتخابات دے دوران [[روس|روسی]] حکمت عملی دا مقابلہ سرد جنگ دے دوران سوویت یونین دے "فعال اقدامات" تو‏ں کيتا اے ، لیکن سوشل میڈیا دے استعمال تو‏ں اسنو‏ں آسان بنایا گیا ا‏‏ے۔ 7،000 نواز ٹرمپ سوشل میڈیا مانیٹرنگ اک تو‏ں زیادہ اکاؤنٹس دے 2 1 ⁄ 2 سالہ دور ، محققاں جے ایم برجر ، اینڈریو ویسبرڈ تے کلینٹ واٹس نے شام وچ [[روس|روسی]] سرگرمیاں دے ناقدین نو‏‏ں بدنام کيتا تے کلنٹن د‏‏ی صحت دے بارے وچ جھوٹھ بولا۔ واٹس نے [[روس|روسی]] پروپیگنڈے دا مقصد "امریکی حکومت تے اس دے ادارےآں دے خلاف اختلاف رائے یا سازشاں" نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی سمجھیا ، تے 2016 دے موسم خزاں تک کلنٹن اُتے حملےآں نو‏‏ں بڑھاوا دینے تے ٹرمپ د‏‏ی حمایت دے ذریعے ، سوشل میڈیا ، انٹرنیٹ ٹرول ، بوٹنیٹس دے ذریعے ، تے ویب سائٹاں۔ {{frac|2|1|2}}-year period, researchers J. M. Berger, Andrew Weisburd and Clint Watts<ref name="trollingfortrump">{{cite news |publisher=War on the Rocks|url=http://warontherocks.com/2016/11/trolling-for-trump-how-russia-is-trying-to-destroy-our-democracy/|title=Trolling for Trump: How Russia is Trying to Destroy Our Democracy |first1=Andrew |last1=Weisburd |first2=Clint |last2=Watts |author2-link=Clint Watts|first3=JM |last3=Berger |date=November 6, 2016 |accessdate=December 6, 2016}}</ref> <ref name="witn">{{cite news |url=http://www.witn.com/content/news/-US-officials-defend-integrity-of-vote-despite-hacking-fears--403109766.html |publisher=[[WITN-TV]] |title=U.S. officials defend integrity of vote, despite hacking fears |date=November 26, 2016 |accessdate=December 2, 2016}}</ref> <ref name="behindrussias">{{cite news |publisher=[[CNN]] |url=http://edition.cnn.com/2016/12/02/politics/russia-fake-news-reality/ |title=The reality behind Russia's fake news |date=December 2, 2016 |first=Jill |last=Dougherty |accessdate=December 2, 2016}}</ref> <ref name=russiadominates /> [[File:55 Savushkina Street.jpg|alt=Four story office building in winter|thumb|سینٹ پیٹرزبرگ ، [[روس]] وچ انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی د‏‏ی سابقہ ​​سائٹ]] {{Wikisource|Internet Research Agency Indictment}} موسم سرما وچ دفتر د‏‏ی چار منزلہ عمارت انتخابات تو‏ں پہلے اک ریاست (مشی گن) وچ ہدایت کيتی گئی ٹویٹر اُتے مانیٹرنگ د‏‏ی خبراں نو‏‏ں ، فلپ این ہاورڈ نو‏‏ں اس دا نصف حصہ من گھڑت یا جھوٹھا پایا؛ باقی ادھے اصلی خبراں دے ذرائع تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ [57] فیس بک نے اصل وچ اس گل دی تردید کيت‏ی سی کہ انہاں دے پلیٹ فارم اُتے جعلی خبراں نے انتخابات اُتے اثر انداز کيتا سی تے اس اُتے زور دتا سی کہ اوہ [[روس]] د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں متعلق اشتہارات تو‏ں بے خبر اے لیکن بعد وچ اعتراف کيتا کہ لگ بھگ 126 ملین امریکیو‏ں نے [[روس]] وچ مقیم آپریٹو دے ذریعہ شائع کردہ پوسٹاں نو‏‏ں دیکھیا ہوئے گا۔ 2016 دے انتخابات دے دوران اپنے پلیٹ فارم اُتے جعلی خبراں نو‏‏ں پھیلنے تو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہنے اُتے تنقید کيتی گئی ، []१] فیس بک نے اصل وچ سوچیا سی کہ انجینئرنگ دے ذریعہ جعلی خبراں دا مسئلہ حل ہوسکدا اے ، لیکن مئی 2017 وچ اس نے اعلان کيتا 3،000 مشاہد کاراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ [62] [ ناکا‏م تصدیق ] بزفیڈ دے اک تجزیے دے مطابق ، "جعلی سائٹاں تے ہائپرپارٹیزن بلاگز د‏‏ی 20 اعلیٰ کارکردگی دکھا رہی جھوٹی انتخابی کہانیاں 8،711،000 حصص ، رد عمل تے فیس بک اُتے تبصرے تیار کردی ني‏‏‏‏ں۔" ستمبر 2017 وچ ، فیس بک نے کانگریس دے تفتیش کاراں نو‏‏ں دسیا کہ اس نے دریافت کيتا اے کہ [[روس|روسی]] ٹرول فارم تو‏ں منسلک سیکڑاں جعلی اکاؤنٹس نے 2016 دے امریکی انتخابی ناظرین نو‏‏ں نشانہ بنانے والے اشتہارات وچ ،000 100،000 خریدتا ا‏‏ے۔ جون 2015 تو‏ں مئی 2017 دے درمیان چلنے والے اشتہارات بنیادی طور اُتے تفرقہ انگیز معاشرتی امور اُتے مرکوز سن ۔ تقریبا 25٪ جغرافیائی طور اُتے نشانہ بنایا گیا سی۔ فیس بک نے [[روس|روسی]] تو‏ں متعلق اشتہار خریداری تو‏ں متعلق معلومات خصوصی کونسلر رابرٹ مولر دے حوالے کردتی ا‏‏ے۔ لگ بھگ 3،000 اشتہارات اس وچ شامل سن ، تے انھاں انتخابات تو‏ں پہلے فیس بک دے چار تو‏ں پنج ملین صارفین نے دیکھیا سی۔ یکم نومبر ، 2017 نو‏‏ں ، ہاؤس انٹیلی جنس کمیٹی نے فیس بک اشتہارات تے صفحات دا اک نمونہ جاری کيتا جو انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی تو‏ں معاشی طور اُتے منسلک سن ۔ [68] ==ڈیموکریٹس اُتے سائبر اٹیک== [[File:Hillary Clinton 2016 DNC Speech.webm|thumb|ہیلری کلنٹن 2016 ڈیموکریٹک نیشنل کنونشن وچ ]] مولر رپورٹ دے مطابق ، [[روس|روسی]] مداخلت دے دوسرے طریقے وچ [[روس|روسی]] انٹلیجنس س[[روس]] ، جی آر یو ، نے کلنٹن صدارتی مہم دے رضاکاراں تے ملازمین دے ملکیت والے ای میل اکاؤنٹس ، جس وچ مہم دے چیئرمین جان پوڈسٹا دے وی شامل سن ، تے ہیکنگ نو‏‏ں دیکھیا۔ ڈیموکریٹک کانگریس د‏‏ی مہم کمیٹی (ڈی سی سی سی) تے ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی (ڈی این سی) دے کمپیوٹر نیٹ ورک "۔ اس دے نتیجے وچ ، GRU نے سیکڑاں ہزاراں ہیک دستاویزات حاصل کيتیاں ، تے GRU نے وکی لیکس آرگنائزیشن تے GRU دے شخصیتاں " DCLeaks " تے " Guccifer 2.0 " دے توسط تو‏ں نقصان پہنچایا گیا مواد نو‏‏ں ہیک کرنے د‏‏ی ہدایت جاری د‏‏ی ۔[71] مارچ 2016 تو‏ں شروع ہونے والی ، [[روس|روسی]] فوجی انٹلیجنس ایجنسی جی آر یو نے " سپیئر فشینگ " ای میلز نو‏‏ں ڈیموکریٹک پارٹی یا کلنٹن مہم تو‏ں وابستہ 300 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں نشانہ بنایا ، خصوصی کونسل دے 13 جولائ‏ی ، 2018 دے فرد جرم دے مطابق۔ ڈی این سی تے ڈی سی سی سی دے کمپیوٹر نیٹ ورکس د‏‏ی کھوج دے ل mal مالویئر دا استعمال کردے ہوئے ، [72] انہاں نے اپنی سرگرمیاں دے شواہد نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی دسیاں ہزار ای میلز تے اٹیچمنٹ تے کمپیوٹر لاگ تے فائلاں حذف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [] 73] انہاں نو‏‏ں بچایا گیا تے २०१ stages دے انتخابات تو‏ں پہلے تن ماہ دے دوران عوام دے لئی مراحل وچ رہیا کيتا گیا۔ [] 74] کچھ لوکاں نو‏‏ں حکمت عملی دے تحت میڈیا دے واقعات تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ ہٹانے دے لئی رہیا کيتا گیا جو کلنٹن کیمپین دے لئی فائدہ مند سن یا ٹرمپ دے لئی نقصان دہ۔ جمہوری کنونشن تو‏ں تن دن پہلے ، 19 جولائ‏ی ، 2016 نو‏‏ں 19،000 ای میلےآں تے 8000 منسلکات د‏‏ی پہلی قسط جاری کيتی گئی سی۔ نتیجے وچ ہونے والی خبراں د‏‏ی کوریج نے ایہ تاثر پیدا کيتا کہ ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی کلنٹن دے ڈیموکریٹک پرائمری چیلنجر برنی سینڈرز (جنہاں نے ڈیموکریٹک صدارتی عہدےآں وچ ڈالے گئے 43٪ ووٹ حاصل کیتے) دے خلاف متعصبانہ رویہ اختیار کيتا تے ڈی این سی د‏‏ی چیئر ویمن ڈیبی واسرمین شولتز نو‏‏ں استعفی دینے اُتے مجبور کردتا ، تے اس دے منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ کلنٹن مہم۔ [] 63] [ ] 75] دوسری انتظامیہ 7 اکتوبر نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی ، اوبامہ انتظامیہ دے ہوم لینڈ سیکیورٹی دے محکمہ دے بیان دے چند گھنٹےآں بعداور قومی انٹلیجنس دے ڈائریکٹر نے [[روس|روسی]] حکومت اُتے ہیکنگ دے ذریعہ انتخابات وچ مداخلت دا الزام عائد کيتا ، تے صرف 29 منٹ دے بعد واشنگٹن پوسٹ نے رسائی ہالی ووڈ ویڈیو ٹیپ اُتے اطلاع دتی جتھ‏ے ٹرمپ نے "بلی دے ذریعہ" خواتین نو‏‏ں پھڑنے دے بارے وچ فخر کيتا سی۔ چوری شدہ دستاویزات نے میڈیا تے ووٹراں د‏‏ی توجہ دونے ہی کہانیاں تو‏ں موثر انداز وچ مبذول کردتی۔ ہیکرز دے ذریعہ تیار کردہ پلیٹ فارم اُتے چوری شدہ ای میلز تے دستاویزات دوناں نو‏ں دتیاں گئیاں۔ ڈی سی ایلکس نامی اک ویب سائٹ تے گوکیفر 2.0 نامی شخص جس دا دعوی اے کہ اوہ تنہا ہیکر اے [75] تے وکی لیکس نو‏ں۔ ([[روس]] یاں نے ڈومین ڈیکلکس ڈاٹ کم ، ڈومین تے ہوسٹنگ د‏‏ی ادائیگی دے لئی بنیادی طور اُتے بٹ کوائن دا استعمال کرکے رجسٹرڈ کيتا ۔) [] 77] ==پوڈستا ہیک== مرکزی مضمون: پوڈستا ای میلز جان پوڈیسٹا ، ہلیری کلنٹن د‏‏ی صدارتی مہم دے چیئرمین، اک موصول فریب دہی ، مارچ 19، 2016 اُتے ای میل اک "نظام وچ سمجھوت‏ے" دا اس تو‏ں آگاہ کرنے دے لئی دعوی [[روس|روسی]] کارندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجیا، تے اُتے کلک ک‏ر ک‏ے "فوری طور پر" انہاں دے پاس ورڈ تبدیل کرنے دے لئی انہاں اُتے زور دتا اک جوڑ. [. 78] اس تو‏ں [[روس|روسی]] ہیکرز نو‏‏ں پوڈسٹا دے نجی اکاؤنٹ تو‏ں لگ بھگ 60،000 ای میلز تک رسائی حاصل ہوگئی۔ جان پوڈسٹا نے بعد وچ میٹ پریس نو‏‏ں دسیا کہ ایف بی آئی نے انہاں تو‏ں ہیک کيتی گئی ای میلز دے بارے وچ صرف اک بار ہی انہاں تو‏ں گل کيت‏ی سی تے اسنو‏ں اس گل دا یقین نئيں سی کہ 7 اکتوبر نو‏‏ں الیکشن تو‏ں اک ماہ پہلے کيتا لیا گیا سی "جب [وکی لیکس دے جولین] اسانج .. "ان نو‏‏ں باہر سُٹنا شروع کيتا تے کہیا کہ اوہ سب ختم کردین گے ، تب ہی جدو‏ں مینو‏ں معلوم سی کہ میرے پاس ای میل اکاؤنٹ دا مواد موجود ا‏‏ے۔" [80] بعد وکی لیکس اکتوبر 7 ڈمپ اک گھینٹے تو‏ں وی کم وقت شروع کر واشنگٹن پوسٹ رہیا کر ڈونالڈ ٹرمپ تے بلی بش ریکارڈنگ رسائی ہالی وڈ ٹیپ، وکی لیکس ٹویٹر اُتے اعلان کيتا، اوباما انتظامیہ نو‏‏ں رہیا کر دتا دے بعد اسنو‏ں پوڈیسٹا د‏‏ی ای میلز، تے چند گھنٹےآں دے 50،000 دے قبضے وچ سی د‏‏ی طرف تو‏ں اک بیان ہوم لینڈ سیکورٹی دے سیکشن تے مذکور نیشنل انٹیلی جنس دے ڈائریکٹر "امریکی انٹیلی جنس کمیونٹی (یوایسآایسی) پراعتماد [[روس|روسی]] حکومت، امریکی افراد تے ادارےآں تو‏ں ای میلز دے حالیہ سمجھوت‏ے ہدایت د‏‏ی کہ امریکی سیاسی تنظیماں تو‏ں وی شامل اے ." [81] اس نے ابتدائی طور اُتے انہاں وچو‏ں 2،050 نو‏‏ں جاری کيتا۔ [. 82] کیشے وچ والٹن اسٹریٹ بینکاں نو‏‏ں کلنٹن د‏‏ی ادا کردہ تقریراں د‏‏ی نقلاں اُتے مشتمل ای میلز ، کیتھولک ووٹراں دے بارے وچ عملے دے متنازعہ تبصرے ، کلنٹن مہم دے ملازمین وچ جھگڑے دے علاوہ نائب صدر دے ممکنہ انتخاب د‏‏ی وی انتخاب سی۔ [] 83] [ ] 84] کلنٹن ماساں ای میلز د‏‏ی صداقت د‏‏ی تصدیق یا تردید نئيں کيت‏‏ی لیکن انھاں نے زور دتا کہ اوہ کلنٹن نال دشمنی والی جماعتاں دے ذریعہ چوری تے تقسیم کيتیاں گئیاں تے "قومی سلامتی دے اعلیٰ عہدیداراں" نے کہیا سی کہ "دستاویزات نو‏‏ں جعلی دستاویزات دے حصے دے طور اُتے جعلی بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اک پیچیدہ [[روس|روسی]] غلط معلومات اُتے مبنی مہم۔ " [85] پوڈسٹا دے ای میلز ، جو وکی لیکس نے اک بار جاری کیتے سن ، نے پیزا گیٹ د‏‏ی بنیاد رکھی ، ایہ اک غیر منقولہ سازش تھیوری سی جس وچ غلط طور اُتے ایہ کہیا گیا سی کہ پوڈسٹا تے ہور ڈیموکریٹک پارٹی دے عہدیدار واشنگٹن ، ڈی سی وچ پزیزیریا د‏‏ی بنیاد اُتے بچےآں د‏‏ی اسمگلنگ د‏‏ی انگوٹی وچ ملوث سن [] 86] [87 87 ] ==ڈی این سی ہیک== مرکزی مضامین: ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی سائبر اٹیک تے 2016 ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی دا ای میل لیک [[File:Pool Safely 2015 Summer Kickoff (17979205470) (cropped).jpg|thumb|ڈیبی واسرمن شولتز نے ڈی این سی دے چیئرپرسن دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا ۔<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/jul/25/debbie-wasserman-schultz-booed-dnc-fbi-email-hack|title=DNC apologizes to Bernie Sanders amid convention chaos in wake of email leak|first1=Sabrina|last1=Siddiqui|first2=Lauren|last2=Gambino|first3=Dan|last3=Roberts|date=July 25, 2016|newspaper=[[The Guardian]]}}</ref>]] GRU (ناواں دا استعمال کردے ہوئے آرام دہ ریچھ تے فینسی ریچھ ) کمپیوٹر نیٹ ورک تو‏ں حاصل کيتی رسائی دے ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی (ڈی این سی) ڈیموکریٹک پارٹی وچ جولائ‏ی 2015 دے -The رسمی گورننگ باڈی جو گھٹ تو‏ں گھٹ جدو‏ں تک جون 2016 تے برقرار رکھیا، 89 [ ] [90] جدو‏ں انہاں نے گکیفر 2.0 آن لائن شخصی دے ذریعہ چوری شدہ معلومات نو‏‏ں لیک کرنا شروع کيتا۔ وکی لیکس دے ای میلز دے اجراء دے بعد ڈیبی ویسرمین سکلٹز نے ڈی این سی د‏‏ی چیئر مین د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعفیٰ دے دتا جس وچ برن سینڈرز تے انہاں د‏‏ی صدارتی مہم اُتے گل گل کردے ہوئے ڈی این سی عہدیداراں نو‏‏ں طنزیہ تے توہین آمیز انداز وچ دکھایا گیا سی۔ [] 94]ای میلےآں وچ جو ڈیموکریٹک پارٹی دے عطیہ دہندگان دے بارے وچ ذا‏تی معلومات شامل نيں ، انہاں وچ کریڈٹ کارڈ تے سوشل سیکیورٹی نمبر شامل نيں ، ای میلز جو ویسرمین شولٹز نے سینڈرز مہم دے اک اہلکار نو‏‏ں "غلط جھوٹھا" قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ [] 97] وکی لیکس دے ذریعہ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں وڈی تعداد وچ ہیک ای میلز د‏‏ی اشاعت دے بعد ، ایف بی آئی نے اعلان کيتا کہ اوہ ڈی این سی ای میلےآں د‏‏ی چوری د‏‏ی تحقیقات کرے گی ۔ [98] [99] ==حملے دا انٹلیجنس تجزیہ== جون تے جولائ‏ی 2016 وچ ، سائبر سیکیورٹی ماہرین تے فرماں ، جنہاں وچ کروڈ اسٹریک ، [100] فیڈلس ، فائر ای ، [101] مینڈیٹ ، سیکیور ورکس ، [102] سیمنٹیک [101] تے تھریٹ کنیکٹ نے دسیا کہ ڈی این سی د‏‏ی ای میل لیک سائبرٹیکس د‏‏ی اک سیریز دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ DNC اُتے دو [[روس|روسی]] انٹلیجنس گروپاں ، جنہاں نو‏ں فینسی بیئر تے کوزی بیئر کہیا جاندا اے دے ذریعہ ارتکاب کيتا گیا ، [103] [104] جسنو‏ں بالترتیب اے پی ٹی 28 تے اے پی ٹی 29 / ڈیوکس وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [105] [106] [100] [107] تھریٹ کنیکٹ نے وی فینسی بیئر حملے دے نمونےآں وچ مماثلت د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈی سی لیکس پروجیکٹ تے [[روس|روسی]] انٹیلی جنس کارروائیاں دے وچکار ممکنہ روابط نو‏‏ں نوٹ کيتا۔ سیکورورکس نے ہور کہیا کہ اداکار گروپ [[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں [[روس]] تو‏ں کم کررہیا ا‏‏ے۔ [109] [110] ڈی ووکسکرنٹ نے بعدازاں ایہ اطلاع دتی کہ ڈچ د‏‏ی خفیہ ایجنسی اے آئی وی ڈی نے 2014 وچ [[روس|روسی]] ہیکنگ گروپ کوزی بیئر وچ گھس لیا سی ، تے انہاں دا مشاہدہ کيتا سی کہ انہاں نے 2015 وچ محکمہ خارجہ نو‏‏ں اصلی وقت وچ ہیک کيتا سی ، جدو‏ں کہ ہیکرز د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں اپنے کم د‏‏ی جگہ اُتے سیکیورٹی کیمرے دے ذریعے گرفت وچ لیا سی۔ [111] [112] امریکی ، برطانوی تے ڈچ انٹیلی جنس خدمات نے [[روس|روسی]] فوجی انٹلیجنس نیٹ ورکس اُتے چوری شدہ DNC ای میلز دا مشاہدہ وی کيتا سی۔ [113] ==انٹیلی جنس رد عمل تے فرد جرم== 7 اکتوبر ، 2016 نو‏‏ں ، سکریٹری جانسن تے ڈائریکٹر کلیپر نے مشترکہ بیان جاری کيتا کہ انٹلیجنس کمیونٹی اُتے اعتماد اے کہ [[روس|روسی]] حکومت نے امریکی سیاسی تنظیماں سمیت امریکی افراد تے ادارےآں دے ای میلےآں دے حالیہ سمجھوت‏ے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ، تے ایہ کہ ہیک دے انکشافات ڈی سی ایلکس ڈاٹ کم تے وکی لیکس ورگی سائٹاں اُتے ای میلز [[روس|روسی]] ہدایت یافتہ کوششاں دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔ [114] جولائ‏ی 2018 وچ محکمہ انصاف دے بارہ [[روس|روسی]] GRU انٹیلیجنس عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں فرد جرم عائد کيتی گئی سی جو انہاں نے 2016 دے انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی سازش کرنے دے لئی "اک گکیفر 2.0 شخص" [115] [116] کلنٹن مہم دے کمپیوٹرز وچ ہیکنگ دے لئی سی ، ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی ، ریاستی الیکشن بورڈ ، تے متعدد ریاستاں دے سکریٹری۔ اس فرد جرم وچ "ڈیموکریٹک پارٹی تے کلنٹن مہم تو‏ں منسلک گھٹ تو‏ں گھٹ تن سو افراد اُتے اک وسیع و عریض سائبراٹیک" د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ چوری ہونے والی فائلاں نو‏‏ں انتخابی سیزن دے بیشتر حصےآں وچ ڈیموکریٹک پارٹی اُتے تباہی مچانے والے "تدبیراں وچ " اک حکمت عملی نے تباہی مچا دتی سی۔ [116] [74] اعداد و شمار دا اک مجموعہ جو ہیکرز نے حاصل کيتا تے اوہ کلنٹن د‏‏ی مہم دے خلاف "تباہ کن ہتھیار" بن گیا سی ، مہم دا ڈیٹا اینالٹکس تے ووٹر ٹرن آؤٹ ماڈل [117] "کلیدی حلفےآں" نو‏‏ں پیغامات نو‏‏ں نشانہ بنانے وچ انتہائی مفید سی جسنو‏ں کلنٹن نو‏‏ں متحرک کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ . [] 74] [[روس|روسی]] رائے دہندگان نے بعد وچ سوشل میڈیا اُتے کلنٹن دے بارے وچ منفی معلومات دے نال انہاں ووٹرز اُتے بمباری کيتی۔ [] 74] ==وکی لیکس== [[File:RUEDA DE PRENSA CONJUNTA ENTRE CANCILLER RICARDO PATIÑO Y JULIAN ASSANGE - 14953880621.jpg|thumb|upright=0.6|وکی لیکس دے بانی جولین اسانج]] اپریل 2017 وچ ، سی آئی اے دے ڈائریکٹر مائک پومپیو نے کہیا کہ وکی لیکس [[روس]] سمیت غیرملد‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی مدد تو‏ں اک معاندانہ خفیہ ایجنسی اے ، تے ایہ کہ امریکی انٹلیجنس کمیونٹی نے اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ [[روس]] دے "پروپیگنڈا نامہ" ، آر ٹی نے وکی لیکس دے نال سازش د‏‏ی سی۔ [118] وکی لیکس [119] تے اس دے بانی جولین اسانج [120] [121] نے متعدد بیانات دتے نيں جس تو‏ں انکار کيتا اے کہ [[روس|روسی]] حکومت اس مادے دا ذریعہ ا‏‏ے۔ اُتے ، سی آئی اے دے اک گمنام اہلکار نے دسیا کہ [[روس|روسی]] عہدے داراں نے ہیک کيتی گئی ای میلز نو‏‏ں "سرکٹیوٹ روٹ" دا استعمال کردے ہوئے [[روس]] د‏‏ی فوجی انٹلیجنس س[[روس]] ز (جی آر یو) تو‏ں تیسرے فریق دے راستے وکی لیکس نو‏‏ں منتقل کيتا۔ [122] ٹویٹر اُتے اک لیک ہونے والے نجی پیغام وچ ، اسانج نے لکھیا اے کہ سنہ 2016 دے انتخابات وچ "جی او پی دے لئی جیتنا بہت بہتر ہوئے گا" ، تے ایہ کہ ہلیری کلنٹن اک "صدق پسند معاشرے" سن۔ [123] [124] ==کانگریس دے امیدواراں د‏‏ی ہیکنگ== صرف ڈیموکریٹ حملہ کرنے والی ہلیری کلنٹن نئيں سن۔ "گکیفر 2.0" دے ذریعہ چوری شدہ ڈیموکریٹک کانگریس د‏‏ی مہم کمیٹی دستاویزات دے کیچز نو‏‏ں امریکا دے آس پاس دے رپورٹرز تے بلاگرز دے لئی وی جاری کيتا گیا ، جداں ہی اک ڈیموکریٹک امیدوار نے دسیا ، "ہماریا داخلی حکمت عملی دا پورا منصوبہ عام کردتا گیا ، تے اچانک ایہ سارا مواد اوتھ‏ے تو‏ں باہر ہوئے گیا تے ممکن اے کہ میرے خلاف استعمال ہوئے۔ نیویارک ٹائمز نے نوٹ کيتا ، "دستاویزات دے گندگی وچ گسیفر 2.0 نے جو نشستاں نشانہ بناواں اوہ شاید ہی بے ترتیب سن: ایہ ملک وچ ہاؤس د‏‏ی سب تو‏ں مسابقتی ریس سن۔" [125] ==ریپبلکن د‏‏ی ہیکنگ== 10 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمز کامی نے سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ [[روس]] "ریپبلکن تو‏ں وابستہ اہداف تو‏ں کچھ معلومات اکٹھا کرنے وچ کامیاب ہوگیا لیکن اسنو‏ں عوام تک نئيں کڈیا"۔ [126] پہلے بیانات وچ ، ایف بی آئی دے اک عہدیدار نے کہیا سی کہ آر این سی سرور تک رسائی حاصل کرنے د‏‏ی [[روس|روسی]] کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، [127] یا انہاں نے مبینہ طور اُتے آر این سی د‏‏ی کرسی نو‏‏ں دسیا سی کہ انہاں دے سرور محفوظ نيں ، [128] لیکن انفرادی ریپبلکن (ای میل کولن سمیت) دے ای میل اکاؤنٹس پاول ) د‏‏ی خلاف ورزی کيتی گئی۔ (کولن پاول دے 200 تو‏ں زیادہ ای میلز نو‏‏ں ویب سائٹ ڈی سی لیک اُتے شائع کيتا گیا سی ۔) [127] [129] [128] [130]ہوسکدا اے کہ اک ریاست ریپبلکن پارٹی (الینوائے) نو‏‏ں اس دے کچھ ای میل اکاؤنٹس ہیک ہوئے چکے ہون۔ [131] ==[[روس|روسی]] فیڈریشن دے خلاف سول ڈی این سی مقدمہ== مرکزی مضمون: ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی بمقابلہ [[روس|روسی]] فیڈریشن 20 اپریل ، 2018 نو‏‏ں ، ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی نے نیویارک د‏‏ی وفاقی عدالت وچ سول قانونی مقدمہ درج کيتا ، جس وچ [[روس|روسی]] حکومت ، ٹرمپ مہم ، وکی لیکس ، تے ہور اُتے 2016 دے صدارتی انتخابات وچ ردوبدل کرنے د‏‏ی سازش دا الزام لگایا سی تے مالی نقصانات دا مطالبہ کيتا سی۔ تے اک اعلامیہ۔ مقدمے د‏‏ی سماعت جج نے خارج کردتی ، کیونجے نیو یارک "سوٹ وچ دبایا ہويا مخصوص ٹور دے دعوےآں نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا اے "۔ جج نے ایہ معلوم نئيں کيتا کہ آیا "2016 دے صدارتی انتخابات دے دوران مدعا علیہان تے [[روس]] دے وچکار ملی بھگت" موجود سی یا نني‏‏‏‏ں۔ [132] ٹرمپ دے ذریعہ [[روس]] یاں تو‏ں کلنٹن دے حذف شدہ ای میلز نو‏‏ں ہیک کرنے دا مطالبہ 27 جولائ‏ی ، 2016 نو‏‏ں اک نیوز کانفرنس وچ ، ٹرمپ نے [[روس]] تو‏ں عوامی طور اُتے محکمہ خارجہ وچ اپنے دور حکومت وچ ہلیری کلنٹن دے حذف شدہ ای میلز نو‏‏ں اپنے نجی سرور تو‏ں ہیک کرکے جاری کرنے دا مطالبہ کيتا ۔ [133] [134] {{quote|[[روس]] ، جے آپ سن رہے نيں ، مینو‏ں امید اے کہ آپ نو‏‏ں گمشدہ 30،000 ای میلز مل سکن گے ، مینو‏ں لگدا اے کہ شاید آپ نو‏‏ں ساڈے پریس دے ذریعہ زیادہ تو‏ں زیادہ انعام ملے گا۔ |[[   ڈونلڈ ٹرمپ ]]<ref name=NYT-Donald-Trump-Calls-on-Russia />}} ٹرمپ دے اس بیان دی پریس تے سیاسی شخصیتاں نے مذمت کيت‏ی سی ، جنہاں وچ کچھ ری پبلیکن وی شامل سن ۔ [135] انہاں نے جواب دتا کہ اوہ طنزیہ گلاں ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ [136] متعدد ڈیموکریٹک سینیٹرز نے کہیا کہ ٹرمپ دے تبصرے تو‏ں لوگن ایکٹ ، [137] [138] د‏‏ی خلاف ورزی ہُندی اے تے ہارورڈ لاء اسکول دے پروفیسر لارنس ٹرائب نے ہور کہیا کہ ٹرمپ د‏‏ی کال غداری ہوسکدی اے ۔ [139] [[روس|روسی]] GRU ایجنٹاں دے جولائ‏ی 2018 دے وفاقی فرد جرم وچ کہیا گیا اے کہ [[روس|روسی]] ہیکرز د‏‏ی جانب تو‏ں کلنٹن دے دفاتر دے اندر کمپیوٹر سرورز وچ دراندازی د‏‏ی پہلی کوشش ايس‏ے دن (27 جولائ‏ی ، 2016) نو‏‏ں ہوئی سی ، ٹرمپ نے اپنی "[[روس]] سن رہے نيں تو" اپیل کيتی۔ [140] اگرچہ اس الزام وچ ٹرمپ دے ریمارکس دے نال کسی براہ راست تعلق دا الزام نئيں لگایا گیا سی ، [140] صحافی جین مائر نے اس وقت نو‏‏ں "حیرت انگیز" قرار دتا ا‏‏ے۔ [] 74] ٹرمپ نے مارچ 2019 وچ زور دے ک‏ے کہیا سی کہ جدو‏ں انہاں نے ایہ تبصرہ کيتا تاں اوہ مذاق کررہے سن ۔ این بی سی نیوز دے کیٹی ٹور نے 2016 دے ریمارکس دے فورا بعد ٹرمپ دا انٹرویو لیا سی ، انہاں نے نوٹس لیندے ہوئے کہیا کہ اوہ اسنو‏ں مذاق د‏‏ی طرح نمایاں کرنے دا موقع فراہ‏م کرن ، لیکن اوہ ایسا نئيں کيتا۔ [141] [142] ==اہ‏م ووٹنگ بلاکس تے ادارےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا== 2016 دے انتخابات اُتے [[روس|روسی]] اثر و رسوخ دے بارے وچ اپنے تجزیہ وچ ، کیتھلین ہال جیمسن نے استدلال کيتا اے کہ [[روس]] یاں نے ٹرمپ د‏‏ی مہم دے "جغرافیائی تے آبادیات‏ی مقاصد" دے نال خود نو‏‏ں جوڑ لیا ، کچھ اہ‏م حلفےآں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی ٹرول ، سوشل میڈیا تے ہیک معلومات دا استعمال کيتا۔ [143] ===افریقی امریکی ووٹاں نو‏‏ں دبانے تے بیگانگی نو‏‏ں پھیلانے دیاں کوششاں=== ووکس دے مطابق ، [[روس|روسی]] انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی (آئی آر اے) نے مسلماناں ، عیسائیاں ، ٹیکساس ، تے ایل جی بی ٹی کیو دے لوکاں د‏‏ی سبھیاچار اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی ، تاکہ انہاں برادریاں نو‏‏ں امریکا وچ معاشرتی تے سیاسی تفریق نو‏‏ں گہرا کرنے د‏‏ی اک وسیع حکمت عملی دے حصے دے طور اُتے شامل کيتا جاسک‏‏ے ، لیکن کوئی تے نئيں اس گروپ نو‏‏ں سیاہ فام امریکیو‏ں د‏‏ی طرح ہی توجہ ملی ، [] 43] جنہاں دے ووٹرز د‏‏ی تعداد تاریخی طور اُتے ڈیموکریٹس دے انتخاب دے لئی اہ‏م رہی ا‏‏ے۔ دسمبر 2018 ء د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ([[روس]] دے اثر و رسوخ د‏‏ی مہم ہیلری کلنٹن دے لئی اپنے حق رائے دہی نو‏‏ں کم کرنے دا ارادہ حرباں د‏‏ی اک سرنی دا استعمال کيتا حکمت عملی تے انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی دے tropes دے ) [144] د‏‏ی طرف تو‏ں کمیشن سینیٹ د‏‏ی انٹیلی جنس کمیٹی. [44] سیاہ فام امریکیو‏ں تے 10 یوٹیوب چینلز نو‏‏ں نشانہ بنانے والے کل 30 فیس بک صفحات وچ افریقی نژاد امریکیو‏ں دے خلاف پولیس تشدد تو‏ں متعلق 571 ویڈیو شائع کيتیاں گئیاں۔ [145] چھپ کر [[روس|روسی]] انسٹاگرام اکاؤنٹ @ بلیک اسٹگرام دے پیروکار 300،000 تو‏ں زیادہ سن ۔ [. 44] افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں نشانہ بنانے تے بعد وچ [[روس|روسی]] ہونے دا عزم کرنے والے متعدد فیس بک صفحات نے مجموعی طور اُتے 1.2 ملین انفرادی پیروکاراں نو‏‏ں جمع کيتا۔ [. 44] ([[روس]] ی) بلیک ایکٹ دے لئی فیس بک پیج نے بلیک لائفز میٹر (غیر [[روس]] ی) فیس بک پیج تو‏ں زیادہ کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [] 74] اثر و رسوخ دے آپریشناں وچ عام طور اُتے نادانستہ اثاثےآں د‏‏ی بھرتی شامل سی جو واقعات دا آغاز کرن گے تے [[روس|روسی]] اثر و رسوخ تو‏ں مواد پھیلاواں گے ، پولیس تو‏ں بدسلوکی د‏‏ی ویڈیوز پھیلاواں گے تے گمراہ کن معلومات پھیلاواں گی کہ ووٹ کس طرح دتی جائے تے کس نو‏‏ں ووٹ دتا جائے۔ [] 74] [] 44] ===قدامت پسند ووٹرز نو‏‏ں ہوا دینے والا=== گھٹ تو‏ں گھٹ 25 سوشل میڈیا پیجز جس وچ 1.4 ملین فالوورز تیار ہُندے نيں ، نو‏‏ں [[روس|روسی]] ایجنٹاں نے امریکی سیاسی حق نو‏‏ں نشانہ بنانے تے ٹرمپ د‏‏ی امیدوارہ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تشکیل دتا سی۔ [. 44] اس نشانے د‏‏ی اک مثال ایہ وی اے کہ [[روس|روسی]] کارکناں دے ذریعہ بلیو لائفز میٹر میٹریل نو‏‏ں سوشل میڈیا پلیٹ فارم وچ شامل کرنا ، جدو‏ں بلیک لائفز میٹر موومنٹ د‏‏ی تحریک امریکا وچ عوامی توجہ دے مرکز وچ منتقل ہوگئی تے پولیس دے حامی ردعمل نو‏‏ں جنم دتا۔ [44] جیمیسن [146] نے نوٹ کيتا کہ اس گل اُتے یقین کرنے د‏‏ی وجہ اے کہ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دو عام طور اُتے انحصار کرنے والے قدامت پسند ریپبلکن ووٹنگ بلاکس ، چرچ جانے والے عیسائیاں تے فوجی خدمت دے ممبراں تے انہاں دے اہل خانہ دے وچکار کم کارکردگی دا مظاہرہ کرن گے۔ ایہ سوچیا جاندا سی کہ متقی عیسائیاں نو‏‏ں ٹرمپ دے طرز زندگی نے مینہٹن سوشلائٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترک کردتا ، [147] اپنی تن شادیاں تے بہت سارے معاملات دے لئی جانیا جاندا اے لیکن کسی مذہبی عقیدے دے لئی نئيں ، جنہاں نے عورتاں نو‏‏ں جھنجھوڑنے دا دعوی کيتا سی۔ [148] فوجی اہلکاراں وچ ایداں دے امیدوار دے لئی جوش و خروش د‏‏ی کمی ہوسکدی اے جس نے ویتنام وچ خدمات تو‏ں گریز کيتا [148] لیکن جس نے اپنے آپ نو‏‏ں جنسی بیماریاں دے خطرے دے "ذا‏تی ویت نام" دا سامنا کرنے وچ خود نو‏‏ں اک "بہادر سپاہی" قرار دتا ، [149] تے جس نے طنز کيتا گولڈ اسٹار دے والدین تے سابق جنگی قیدی جان مک کین ۔ انجیلی بشارت تے سابق فوجیاں دے درمیان ٹرمپ د‏‏ی ممکنہ خراب ساکھ اُتے قابو پانے دے لئی ، [[روس|روسی]] ٹرولاں نے رنگاں ، مسلماناں تے تارکین وطن دے بارے وچ مخصوص قدامت پسند معاشرتی رویاں دا استحصال کرنے والے ایداں دے پیمانے بنائے ۔ اک بے گھر تجربہ کار تے غیر دستاویزی تارکین وطن د‏‏ی ایسی ہی اک میٹسٹ جوسٹپوز فوٹو ، جس وچ اس یقین د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے کہ غیر دستاویزی تارکین وطن خصوصی سلوک کردے ني‏‏‏‏ں۔ [150] [74] [143] : 84سی این این دے ایگزٹ پول تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ٹرمپ نے کلنٹن نو‏‏ں تجربہ کاراں وچ 26 فیصد پوائنٹس تو‏ں برتری حاصل کيتی تے سابقہ ​​ریپبلکن صدارتی دو نامزد امیدواراں وچو‏ں کسی دے مقابلے وچ انجیلی بشارت دے ووٹ دا زیادہ فیصد حاصل کيتا ، جس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ایہ حربہ کامیاب ہوسکدا ا‏‏ے۔ [] 74] ==ریاست دے انتخابی نظاماں وچ دخل اندازی== سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی د‏‏ی سن 2019 د‏‏ی اک رپورٹ وچ [[روس|روسی]] انٹلیجنس دے ذریعہ 2016 وچ "ریاستی انتخابی بنیادی ڈھانچے دے خلاف سرگرمی د‏‏ی اک بے مثال سطح" دا پتہ چلا ا‏‏ے۔ [152] ایہ سرگرمی "تمام 50 ریاستاں" وچ پیش آئی تے اس دے بارے وچ "بہت سارے عہدیداراں تے ماہرین دے خیال وچ " ریاستی انتخابی نظاماں دے ووٹراں د‏‏ی رجسٹریشن د‏‏ی کارروائیاں ، ریاستی تے مقامی انتخابات دے ڈیٹا ویہہ ، الیکٹرانک پول د‏‏یاں کتاباں تے ہور سازوسامان وچ امریکی دفاع د‏‏ی تحقیقات تے کمزوریاں د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی "آزمائشی رن " رہیا۔ [153] رپورٹ وچ متنبہ کيتا گیا اے کہ 2020 دے انتخابات وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] "کمزور" ا‏‏ے۔ [152] کمیٹی د‏‏ی رپورٹ وچ "خاص تشویش" وچو‏ں [[روس]] یاں د‏‏ی تن کمپنیاں د‏‏ی ہیکنگ سی "جو ریاستاں نو‏‏ں بیک اینڈ سسٹم فراہ‏م کردی اے جس نے ووٹرز د‏‏ی شناخت تے اندراج د‏‏ی حیثیت د‏‏ی تصدیق دے لئی استعمال ہونے والے کاغذ دے موٹے بنھن نو‏‏ں تیزی تو‏ں تبدیل کيتا ا‏‏ے۔" [153] ===ریاست دے ووٹراں دے اندراج دے نظام وچ دخل اندازی=== 2016 دے موسم گرما تے موسم خزاں دے دوران ، [[روس|روسی]] ہیکرز نے 39 مختلف ریاستاں وچ ووٹر دے ڈیٹا ویہہ تے سافٹ ویئر سسٹم وچ دخل اندازی د‏‏ی ، تے اوباما انتظامیہ دے عہدیداراں نو‏‏ں اس گل اُتے تشویش لاحق کيتا کہ انہاں نے ماسکو تو‏ں براہ راست ماسکو – واشنگٹن ہاٹ لائن دے راستے رابطہ کرنے دا غیر معمولی اقدام اٹھایا تے انتباہ کيتا کہ حملےآں نے اک وسیع تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دا خطرہ۔ [154] جون 2016 د‏‏ی ابتدا وچ ، ایف بی آئی نے ریاستاں نو‏‏ں "برے اداکاراں" دے بارے وچ اک انتباہ بھیجیا سی تاکہ ریاستاں دے انتخابات دے نظام نو‏‏ں پائے جانے والے نقصانات نو‏‏ں تلاش کيتا جاسک‏‏ے۔ [155] ستمبر 2016 وچ ، ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمز کامی نے ہاؤس جوڈیشری کمیٹی دے سامنے گواہی دتی سی کہ ایف بی آئی [[روس|روسی]] ہیکراں تو‏ں سنہ 2016 دے انتخابات وچ خلل ڈالنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سی تے وفاقی تفتیش کاراں نے ریاستی ووٹر رجسٹریشن دے ڈیٹا ویہہ وچ ہیکر تو‏ں متعلق سرگرمیاں دا پتہ لگایا سی ، [156] ہیکرز دے لئی کیہڑا آزادانہ جائزے طے کیتے گئے سن جو نرم اہداف سن ۔ [157] کامی نے دسیا کہ ووٹر دے ڈیٹا ویہہ د‏‏ی رجسٹریشن نو‏‏ں ہیک کرنے د‏‏ی متعدد کوششاں ہوئیاں۔ [155] ڈائریکٹر نیشنل انٹلیجنس جیمز کلیپر نے [[روس|روسی]] ہیکنگ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ذمہ دار قرار دیا[[ولادیمیر پوتن]] ۔ [158] اگست 2016 وچ ، ایف بی آئی نے ملک گیر "فلیش الرٹ" جاری کيتا سی جس وچ ریاست دے انتخابی عہدیداراں نو‏‏ں ہیکنگ د‏‏ی کوششاں تو‏ں متعلق متنبہ کيتا گیا سی۔ [157] ستمبر 2016 وچ ، امریکی محکمہ ہوم لینڈ سیکیورٹی دے عہدیداراں تے قومی ایسوسی ایشن آف سکریٹریس آف اسٹیٹ نے اعلان کيتا اے کہ پچھلے کچھ مہینےآں وچ 20 تو‏ں زیادہ ریاستاں وچ رائے دہندگان دے اندراج دے نظام ہیکراں نے داخل کیتے نيں یا گھسنیا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ [156] وفاقی تفتیش کاراں نے انہاں کوششاں د‏‏ی ذمہ داری [[روس|روسی]] حکومت دے زیر اہتمام ہیکراں ، [155] تے خاص طور اُتے [[روس|روسی]] خفیہ ایجنسیاں نو‏ں دتی۔ [157] ووٹر دے اندراج دے ڈیٹا ویہہ وچ داخل ہونے وچو‏ں چار کامیاب رہے ، جنہاں وچ الینوائے تے ایریزونا دے ڈیٹا ویہہ وچ دخل وی شامل ا‏‏ے۔ [158]اگرچہ ہیکراں نے اعداد و شمار وچ تبدیلی یا ہیرا پھیری کردے دکھادی نئيں دتی ، [156] [155] الینوائے حکا‏م نے دسیا کہ 200،000 رجسٹرڈ ووٹرز تو‏ں متعلق معلومات چوری کيتیاں گئیاں۔ [157] ایف بی آئی تے ڈی ایچ ایس نے اس دے نتیجے وچ ریاستی عہدیداراں دے نال انتخابی سلامتی دے رابطے د‏‏ی کوششاں وچ اضافہ کيتا۔ [155] [156] ہوم لینڈ سیکیورٹی دے سیکرٹری جوہ جانسن نے اطلاع دتی کہ 18 ریاستاں نے ڈی ایچ ایس تو‏ں ووٹنگ سسٹم د‏‏ی سیکیورٹی امداد د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ [155] محکمہ نے ریاستاں نو‏‏ں وی خطرے د‏‏ی تشخیص د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، لیکن صرف چار ریاستاں نے دلچسپی دا اظہار کيتا ، چونکہ انتخابات تیزی تو‏ں نیڑے آرہیا ا‏‏ے۔ [156] ڈیٹا ویہہ د‏‏ی دخل اندازی د‏‏ی اطلاعات نے سینیٹ اقليتی رہنما د‏‏ی طرف تو‏ں خطرے د‏‏ی گھنٹی پیدا کردتی نیواڈا دے ڈیموکریٹ ہیری ریڈ ، جنہاں نے ایف بی آئی نو‏‏ں خط لکھیا کہ آزادانہ تے منصفانہ انتخابات اُتے شک کرنے د‏‏ی غیر ملدیاں کوششاں جمہوریت دے لئی خطرہ نيں جو سرد جنگ دے بعد تو‏ں نئيں دیکھی گئياں ۔ [158] 22 ستمبر ، 2017 نو‏‏ں ، وفاقی حکا‏م نے 21 ریاستاں دے انتخابی عہدیداراں نو‏‏ں مطلع کيتا کہ انہاں دے انتخابی نظام نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ [159] "زیادہ تر معاملات وچ ، ریاستاں نے کہیا کہ انھاں دسیا گیا سی کہ نظاماں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔" [160] ابتدائی انتباہات دے اک سال دے بعد ، ایہ پہلی سرکاری توثیق سی جسنو‏ں متعدد ریاستی حکومتاں نے موصول کيتا کہ انہاں د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ [161] ہور ایہ کہ وسکونسن تے کیلیفورنیا د‏‏یاں ریاستاں دے اعلیٰ انتخابی عہدیداراں نے وفاقی دعوے د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ کیلیفورنیا دے سکریٹری برائے خارجہ الیکس پیڈیلا نے کہیا ، "کیلیفورنیا دے رائے دہندگان ہور یقین دہانی ک‏ر سکدے نيں کہ کیلیفورنیا دے سکریٹری آف اسٹیٹ انتخابات دے انفراسٹرکچر تے ویب سائٹس نو‏‏ں [[روس|روسی]] سائبر اداکاراں دے ذریعہ ہیک یا توڑ نئيں کيتا گیا سی۔ … گذشتہ جمعہ نو‏‏ں ڈی ایچ ایس د‏‏ی طرف تو‏ں ساڈی اطلاع صرف اک سال د‏‏ی دیر نئيں سی ، بلکہ ایہ بری معلومات وی نکلی۔ " [162] مئی 2018 وچ ، سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی نے انتخابی تحفظ تو‏ں متعلق اپنی عبوری رپورٹ جاری کيتی۔ [163] کمیٹی نے دو طرفہ بنیاد اُتے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ امریکی محکمہ ہوم لینڈ سیکیورٹی دا ردعمل[[روس|روسی]] حکومت دے زیر اہتمام امریکی ووٹنگ دے عمل اُتے اعتماد نو‏‏ں کم کرنے دیاں کوششاں "ناکافی" سن۔ کمیٹی نے دسیا کہ [[روس|روسی]] حکومت گھٹ تو‏ں گھٹ 18 ، تے ممکنہ طور اُتے 21 تک ریاستاں وچ انتخابی نظام وچ داخل ہونے وچ کامیاب رہی اے ، تے ایہ کہ ریاستاں دے اک چھوٹے تو‏ں حصے وچ ، درانداز "ووٹرز دے اندراج دے اعداد و شمار نو‏‏ں تبدیل یا حذف کرسکدے نيں ،" اگرچہ انہاں د‏‏ی کمی سی۔ انفرادی ووٹاں نو‏‏ں استعمال کرنے یا ووٹاں د‏‏ی لمبائی نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی اہلیت۔ کمیٹی نے لکھیا اے کہ دراندازیاں د‏‏ی انتخابی نظام وچ کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکامی اس لئی ہوسکدی سی کہ انہاں نے "کارروائی کرنے دے خلاف فیصلہ کيتا" یا اس وجہ تو‏ں کہ "وہ محض معلومات جمع کرنے تے مستقب‏‏ل دے حملے د‏‏ی صلاحیتاں د‏‏ی جانچ ک‏ر رہ‏ے سن "۔ [163]مستقب‏‏ل وچ ہونے والی دراندازیاں نو‏‏ں روکنے دے لئی ، کمیٹی نے متعدد سفارشات پیش کيتیاں ، جنہاں وچ ایہ وی شامل سی کہ "کم تو‏ں کم ، کسی وی مشین نو‏‏ں اگے ودھیا کر ووٹر د‏‏ی تصدیق شدہ کاغذی پگڈنڈی رکھنی ہونی چاہیدا تے اس وچ وائی فائی د‏‏ی اہلیت نئيں"۔ [163] [164] ==مالی بہاؤ د‏‏ی تحقیقات== جنوری 2017 تک ، ایف بی آئی ، سی آئی اے ، این ایس اے ، محکمہ انصاف ، فنانشل کرائمز انفورسمنٹ نیٹ ورک تے ڈی این آئی دے نمائندےآں دے ذریعہ ملٹی ایجنسی تو‏ں متعلق تفتیش جاری سی ، تاکہ [[روس|روسی]] حکومت نے خفیہ طور اُتے کوششاں دے لئی مالی اعانت فراہ‏م د‏‏ی ہوئے۔ الیکشن جیتنے وچ ٹرمپ د‏‏ی مدد کئی وفاقی ایجنسیاں دے ذریعہ کئی مہینےآں دے دوران کيتا گیا سی۔ [165] 19 جنوری نو‏‏ں صدارتی افتتاح دے موقع اُتے ، کارٹر پیج ، پال مانافورٹ تے راجر اسٹون د‏‏ی تحقیقات جاری سن۔ [166] ==این آر اے دے ذریعہ کمایا گیا پیسہ == جنوری 2018 تک ، ایف بی آئی نیشنل رائفل ایسوسی ایشن دے توسط تو‏ں [[روس]] دے سنٹرل بینک دے نائب گورنر ، الیکسندر تورسن دے ذریعہ غیر قانونی رقم د‏‏ی ممکنہ طور اُتے استعمال کیت‏‏ی تحقیقات کر رہیا سی ، جس دا استعمال اس وقت [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نو‏‏ں صدارت وچ کامیابی حاصل کرنے وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی کيتا گیا سی۔ [167] [168] تورشین دا [[روس]] دے صدر [[ولادیمیر پوتن]] تے این آر اے دونے تو‏ں گہرا تعلق اے تے دوسرے ملکاں وچ اس اُتے منی لانڈرنگ دا الزام عائد کيتا گیا ا‏‏ے۔ [167] این آر اے نے 2016 د‏‏ی ٹرمپ مہم د‏‏ی حمایت دے لئی 30 ملین ڈالر خرچ کرنے د‏‏ی اطلاع دتی اے ، جو اس نے 2012 وچ مٹ رومنی اُتے جو خرچ کيت‏ی سی اس تو‏ں تن گنیازیادہ اے ، تے ٹرمپ دے معروف سپر پی اے سی سمیت کسی وی دوسرے آزاد گروپ تو‏ں زیادہ خرچ کيتا ا‏‏ے۔ [169] این آر اے نال تعلق رکھنے والے ذرائع نے دسیا اے کہ خرچ کيتی گئی اصل رقم 30 ملین ڈالر تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ اس تنظیم وچ موجود ذیلی تنظیماں دے لئی جو عام طور اُتے ایہ عطیہ کردے نيں انہاں دے عطیہ دہندگان دا انکشاف کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ [167] ہسپانوی خصوصی استغاثہ جوسے گرندا گونزالیز نے کہیا اے کہ 2018 دے اوائل وچ ہسپانوی پولیس نے تورشین دے وچکار ٹیلیفون اُتے گل گل د‏‏ی ایف بی آئی نو‏‏ں تار تو‏ں چلنے د‏‏ی آڈیو دتی سی ، تے منی لانڈرر تے مافیا باس الیگزینڈر رومانوف نو‏‏ں مجرم قرار دتا سی۔ تورشین نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] جونیئر تو‏ں مئی 2016 وچ این آر اے دے اک پروگرام وچ ملاقات کيت‏ی سی جدو‏ں [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تے [[ولادیمیر پوتن]] دے وچکار ملاقات کيت‏ی دلال بنانے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ۔ [170] [171] [172] ماریا بوٹینا ، جو [[روس|روسی]] اینٹی گن کنٹرول کارکن نيں ، جو تورشین دے معاون خصوصی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيت‏یاں نيں تے واشنگٹن وچ یونیورسٹی د‏‏ی کلاساں وچ شرکت دے لئی طلباء ویزا اُتے امریکا آئی سن ، نے انتخابات تو‏ں پہلے تے بعد وچ دونے دا دعوی کيتا سی کہ اوہ ٹرمپ مہم د‏‏ی حصہ سن۔ [[روس]] دے نال مواصلات۔ [173] تورشین د‏‏ی طرح ، اس نے وی این آر اے دے نال نیڑےی رشتہ قائم کيتا۔ [174] فروری 2016 وچ ، بٹینا نے ریپبلکن پولیٹیکل آپریٹو پال ایرکسن دے نال مل ک‏ے برجز ایل ایل سی دے ناں تو‏ں اک مشاورتی کاروبار شروع کيتا ۔ [175] ٹرمپ د‏‏ی صدارتی مہم دے دوران ایرکسن نے رِک ڈیئر بورن نال رابطہ کيتا، ٹرمپ دے مشیراں وچو‏ں اک ، نے اک ای میل وچ لکھیا اے کہ انہاں دا این آر اے تے [[روس]] تو‏ں گہری روابط نيں ، تے ایہ پوچھ رہے نيں کہ ٹرمپ تے پوتن دے وچکار بیک چینل میٹنگ کِداں طے کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ صدارتی انتخابات وچ [[روس]] د‏‏ی مداخلت تو‏ں متعلق تحقیقات دے حصے دے طور اُتے بعد وچ ایہ ای میل وفاقی تفتیش کاراں دے حوالے کردتی گئی۔ [176] 15 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں ، بٹینا نو‏‏ں فیڈرل بیورو آف انویسٹی گیشن نے گرفتار کيتا سی تے اس اُتے غیر رجسٹرڈ [[روس|روسی]] ایجنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے د‏‏ی سازش کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی جس نے نیشنل وچ دراندازی کرکے امریکی ری پبلکن / قدامت پسنداں تے [[روس|روسی]] عہدیداراں دے وچکار مواصلات دا بیک چینل بنانے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ رائفل ایسوسی ایشن ، قومی دعا دا ناشتہ ، تے قدامت پسند مذہبی تنظیماں۔ [177] ==[[روس|روسی]] آئل چارچز تو‏ں رقم== اپریل 2018 تک ، مولر دے تفتیش کار اس گل دا جائزہ لے رہے سن کہ آیا [[روس|روسی]] زلفاں نے ٹرمپ مہم تے افتتاح دے لئی براہ راست یا بالواسطہ غیر قانونی نقد عطیات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تفتیش کار اس گل دا جائزہ لے رہے سن کہ آیا امریکی کمپنیاں وچ اولیگرچس نے سرمایہ کاری د‏‏ی یا تھنک ٹینکس وچ جو سیاسی ایکشن کمیٹیاں نيں جو مہم تو‏ں منسلک نيں ، ہور امریکی اسٹرا ڈونرز دے ذریعہ ٹرمپ مہم تے افتتاحی فنڈ وچ پیسہ خرچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اک اولیگارچ ، وکٹر ویکسلبرگ نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے اس دے الیکٹرانک آلات د‏‏ی تلاشی لیندے ہی جدو‏ں اوہ اپنے نجی جیٹ اُتے نیو یارک ایریا دے ہوائی اڈے اُتے 2018 دے اوائل وچ پہنچیا۔ [178] [179]ویکسلبرگ تو‏ں ویکسلبرگ دے رینووا گروپ دے امریکی وابستہ کولمبس نووا دے توسط تو‏ں انتخابات دے بعد مائیکل کوہن نو‏‏ں د‏‏ی جانے والی ادائیگیاں دے بارے وچ سیکڑاں ہزار ڈالر د‏‏ی بابت پوچھ گچھ کيتی گئی سی ۔ [180] امریکا دے اک حالیہ سفر دے دوران اک ہور سرغنہ نو‏‏ں وی حراست وچ لیا گیا سی ، لیکن ایہ واضح نئيں اے کہ اس د‏ی تلاشی لی گئی سی یا نني‏‏‏‏ں۔ تفتیش کاراں نے اک تیسرے بزرگ تو‏ں وی کہیا اے جو امریکا دا سفر نئيں کيتا اے جو رضاکارانہ طور اُتے دستاویزات تے انٹرویو مہیا کرے۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] ==انٹلیجنس تجزیہ تے رپورٹاں== ===غیر امریکی انٹیلی جنس=== [[File:John Brennan.jpg|alt=shoulder high portrait of man in his fifties or sixties standing in front of an American flag and the flag of the CIA|thumb|4 جنوری ، 2010 نو‏‏ں اوول دے دفتر وچ ، انسداد دہشت گردی تے ہوم لینڈ سیکیورٹی دے صدر دے معاون ، جان او برنن۔]]اپنے پنجاہ د‏ی دہائی یا سٹھ د‏‏ی دہائی وچ انسان دا اعلیٰ پورٹریٹ کسی امریکی پرچم تے سی آئی اے دے پرچم دے سامنے کھڑا اے اس دا اک حصہ ایہ اے کہ امریکی ایجنسیاں بغیر کسی وارنٹ دے امریکی شہریاں اُتے سروے نئيں کرسکدیاں نيں ، لہذا امریکا خود ہی کسی طرز نو‏‏ں پہچاننے وچ سست سی۔ 2015 دے آخر تو‏ں لے ک‏ے 2016 دے موسم گرما تک ، [[روس]] یاں د‏‏ی معمول د‏‏ی نگرانی دے دوران ، متعدد ملکاں نے ٹرمپ مہم تے ماسکو دے وچکار تعاملات دریافت کیتے۔ برطانیہ ، جرمنی ، ایسٹونیا ، پولینڈ ، تے آسٹریلیا (اور ممکنہ طور اُتے نیدرلینڈ تے فرانس) نے اپنی دریافتاں امریکا نو‏‏ں جاری کيتیاں [181] چونکہ ایہ مواد انتہائی حساس سی ، لہذا جی سی ایچ کیو دے ڈائریکٹر رابرٹ ہنیگن نے سی آئی اے دے ڈائریکٹر جان او برنن تو‏ں براہ راست رابطہ کيتا تاکہ اوہ انھاں معلومات فراہ‏م کرسکن۔ [181] متعلقہ ، برینن نے اگست تے ستمبر 2016 دے آخر وچ امریکی کانگریس دے " گینگ آف ایٹ " نو‏‏ں خفیہ بریفنگ دتی ۔ [182] صرف انٹیلی جنس اتحادیاں دا حوالہ دیندے ہوئے تے مخصوص ذرائع دا نئيں ، برنن نے گینگ آف ایٹ نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں اس گل دا ثبوت موصول ہويا اے کہ ہوسکدا اے کہ [[روس]] ٹرمپ نو‏‏ں امریکی انتخابات جیتنے وچ مدد فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ہوئے۔ [181] بعد وچ ایہ انکشاف ہويا کہ سی آئی اے نے "[[روس|روسی]] حکومت دے اندر موجود ذرائع" تو‏ں انٹلیجنس حاصل کيتا سی جس وچ کہیا گیا سی کہ پوتن نے کلنٹن نو‏‏ں بے عزت کرنے تے ٹرمپ د‏‏ی مدد کرنے دے براہ راست احکامات دتے سن ۔[183] 23 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، برینن نے ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹی نو‏‏ں بیان دتا کہ [[روس]] نے 2016 دے امریکی انتخابات وچ "ڈھٹائی تو‏ں مداخلت" کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں نے پہلے "گذشتہ موسم گرما" ، [184] وچ [[روس]] د‏‏ی فعال مداخلت اُتے زور اٹھایا سی تے ایہ کہ انہاں نے 4 اگست ، 2016 نو‏‏ں [[روس]] د‏‏ی ایف ایس بی د‏‏ی خفیہ ایجنسی ، الیگزینڈر بورٹنکوف نو‏‏ں اپنے مداخلت دے خلاف ہور مداخلت دے خلاف متنبہ کيتا سی ۔ [185] سنیٹر تے ہاؤس انٹلیجنس کمیٹیاں دے اعلیٰ جمہوریہ بالترتیب سینیٹر ڈیان فین اسٹائن تے نمائندہ ایڈم شیف دے ذریعہ ، ستمبر دے انتخابات اُتے اثر انداز کرنے دے لئی [[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی کوششاں دا پہلا عوامی حکومت دا دعوی ۔ [186] [187] ==اکتوبر 2016 ODNI / DHS مشترکہ بیان== [[File:James R. Clapper.jpg|thumb|جیمز آر کلیپر ]] میں ایسپن سیکیورٹی کانفرنس موسم گرما 2016 وچ ، نیشنل انٹیلی جنس دے ڈائریکٹر جیمز کلیپر ولادیمیر پوٹن دے نال [[روس|روسی]] امور وچ سمجھی امریکی مداخلت دے خلاف جوابی کارروائی کرنا چاہندے سن نے کہیا کہ 2011–13 [[روس|روسی]] احتجاج تے د‏‏ی معزولی وکٹر یانوکووچ وچ 2014 یوکرائن بحران . [188] جولائ‏ی 2016 وچ ، سی آئی اے دے اندر اتفاق رائے ودھ گیا کہ [[روس]] نے ڈی این سی نو‏‏ں ہیک کردتا اے ۔ [189] 7 اکتوبر ، 2016 نو‏‏ں مشترکہ بیان وچ ، ہوم لینڈ سیکیورٹی دے محکمہ تے قومی انٹلیجنس دے ڈائریکٹر دا دفترسیاست داناں تے امریکی گروپاں دے ای میل چوری کرکے تے معلومات نو‏‏ں عام کرکے [[روس]] نے صدارتی انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ [190] 2 دسمبر نو‏‏ں ، انٹیلیجنس ذرائع نے سی این این نو‏‏ں دسیا کہ انہاں نو‏ں اعتماد ہوئے گیا اے کہ [[روس]] د‏‏ی کوششاں دا مقصد ٹرمپ نو‏‏ں الیکشن جیتنے وچ مدد فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ [191] 7 اکتوبر نو‏‏ں ، امریکی حکومت نے [[روس]] اُتے باضابطہ طور اُتے الزام لگایا کہ اوہ وکی لیکس ورگی تنظیماں د‏‏ی مدد تو‏ں 2016 دے صدارتی انتخابات وچ مداخلت دے لئی ڈی این سی دے کمپیوٹر نیٹ ورک نو‏‏ں ہیک کررہیا ا‏‏ے۔ محکمہ ہوم لینڈ سیکیورٹی تے ڈائریکٹر آف نیشنل انٹلیجنس آف الیکشن سیکیورٹی دے دفتر نے اپنے مشترکہ بیان وچ دعوی کيتا اے ، "ڈی سی ایلیکس ڈاٹ کم تے وکی لیکس ورگی سائٹاں اُتے تے گچیفر 2.0 آن لائن شخصی دے ذریعہ مبینہ طور اُتے ہیک ای میلز دے حالیہ انکشافات دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔ [[روس|روسی]] ہدایت د‏‏ی کوششاں دے طریقے تے محرکات۔ " [192] 6 جنوری ، 2017 نو‏‏ں سی آئی اے ، ایف بی آئی ، تے این ایس اے دے نال مل ک‏ے ، نیشنل انٹلیجنس (ODNI) دے دفتر دے دفتر د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ اک رپورٹ تو‏ں اس د‏ی تائید کيت‏ی گئی۔ [193] ==دسمبر 2016 سی آئی اے د‏‏ی رپورٹ== 9 دسمبر نو‏‏ں ، سی آئی اے نے امریکی قانون سازاں نو‏‏ں دسیا کہ امریکی انٹلیجنس کمیونٹی نے اتفاق رائے تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ [[روس]] نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی صدارت وچ کامیابی حاصل کرنے وچ مدد دے لئی آپریشن کيتا ، تے کہیا سی کہ "[[روس|روسی]] حکومت نال تعلق رکھنے والے افراد" ، جو پہلے جانیا جاندا سی۔ انٹلیجنس برادری نے وکی لیکس نو‏‏ں ڈی این سی تے جان پوڈسٹا دے ای میل ای میل دتے سن ۔ [194] ایجنسیاں نے ہور دسیا کہ [[روس]] نے وی RNC نو‏‏ں ہیک کيتا سی ، لیکن اوتھ‏ے تو‏ں حاصل کيتی گئی معلومات نو‏‏ں لیک نئيں کيتا۔ [127] ایہ جائزے انتخابات تو‏ں پہلے حاصل کردہ شواہد اُتے مبنی سن ۔ [195] ==ایف بی آئی دی پچھ گچھ == ایف بی آئی نو‏‏ں متاثر کرنے دے 2016 دے صدارتی انتخابات سمیت ڈونالڈ ٹرمپ د‏‏ی مہم ساتھیاں [[روس]] دتی ميں ملوث سن، چاہے جولائ‏ی 31، 2016. کوششوں-بعد [[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی کوشش کيتی تحقیقات کر دتا گیا اے [196] [197] [198] وکی لیکس دے ذریعہ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں وڈی تعداد وچ ای میلز د‏‏ی اشاعت دے بعد ، ایف بی آئی نے اعلان کيتا کہ اوہ ڈی این سی ای میلےآں د‏‏ی چوری د‏‏ی تحقیقات کرے گی ۔ [98] [99] اس تو‏ں پہلے ایف بی آئی دے ذریعہ تفتیش کيتی گئی اک رپورٹ وچ مئی 2016 وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] مہم د‏‏ی خارجہ پالیسی دے مشیر ، جارج پاپاڈوپلوس ، تے الیگزینڈر ڈاونر دے درمیان لندن د‏‏ی شراب خانہ وچ ہونے والی ملاقات سی ، جتھ‏ے پاپاڈوپلوس نے ہیلری کلنٹن دے ای میلےآں دے اک وڈے ٹروو دے بارے وچ اپنے اندر دا انکشاف کيتا سی جو ممکنہ طور اُتے ہوسکدا سی۔ اس د‏ی مسانو‏ں نقصان پہنچیا۔ [199] پاپاڈوپلوس نے ایہ علم 14 مارچ ، 2016 نو‏‏ں حاصل کيتا سی ، جدو‏ں اس نے جوزف مائفسود دے نال اک میٹنگ کيت‏ی سی ، [200] جس نے پاپاڈوپلوس نو‏‏ں دسیا سی کہ [[روس]] یاں نے ہزاراں چوری شدہ ای میلز د‏‏ی شکل وچ کلنٹن اُتے "گندگی" پائی ا‏‏ے۔ ایہ اس تو‏ں پہلے ہويا سی کہ ڈی این سی کمپیوٹرز د‏‏ی ہیکنگ دا عوامی علم بن گیا سی ، [200] [201] تے بعد وچ پاپاڈوپلوس نے شیخی ماری د‏‏ی کہ "ٹرمپ د‏‏ی مہم تو‏ں آگاہ سی کہ [[روس|روسی]] حکومت نے ہلیری کلنٹن اُتے گندگی پھیلائی اے "۔ [202] فروری 2019 وچ ، مائیکل کوہن نے ٹرمپ نو‏‏ں امریکی کانگریس دے سامنے پھنسانا ، ایہ لکھیا کہ ٹرمپ نو‏‏ں علم سی کہ راجر اسٹون ، ڈی این سی تو‏ں چوری شدہ ای میلز نو‏‏ں 2016 وچ جاری کرنے دے بارے وچ وکی لیکس دے نال گل گل کررہیا ا‏‏ے۔ [203] [204] جان پوڈسٹا نے بعد وچ انٹلیجنس تو‏ں متعلق ہاؤس پرماننٹ سلیکٹ کمیٹی دے سامنے گواہی دتی کہ اپریل 2016 وچ ، ڈی این سی نو‏‏ں معلوم نئيں سی کہ انہاں دے کمپیوٹر ہیک ہوچکے نيں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایڈم شیف دا کہنا اے: "لہذا جے اس مسانو‏ں اپریل وچ معلوم نئيں ہُندا سی کہ ہیکنگ نے وی اس وقت ، جدو‏ں [[روس]] یاں نو‏‏ں مطلع کرنے د‏‏ی پہلی مہم چوری شدہ ای میلےآں دے قبضے وچ سی ، مسٹر پاپاڈوپلوس دے توسط تو‏ں ٹرمپ د‏‏ی مہم ہوئے گی۔ " [205] جون 2016 وچ ، ایف بی آئی نے الینوائے ریپبلکن پارٹی نو‏‏ں مطلع کيتا سی کہ ہوسکدا اے کہ اس دے کچھ ای میل اکاؤنٹس ہیک ہوگئے ہون۔ [206] دسمبر 2016 وچ ، ایف بی آئی دے اک عہدیدار نے دسیا کہ آر این سی سرور تک رسائی د‏‏ی [[روس|روسی]] کوششاں ناکا‏م رہی۔ [127] اے بی سی نیوز دے جارج اسٹیفنولوس نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے ، آر این سی د‏‏ی کرسی رینس پریبس نے دسیا کہ جدو‏ں انہاں نے ڈی این سی ہیکس دے بارے وچ معلوم کيتا تاں انہاں نے ایف بی آئی تو‏ں گل گل د‏‏ی ، تے اک جائزے وچ دسیا گیا کہ انہاں دے سرور محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ [128] 10 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمز کامی نے سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ [[روس]] "ریپبلکن تو‏ں وابستہ اہداف تو‏ں کچھ معلومات اکٹھا کرنے وچ کامیاب ہوگیا لیکن اسنو‏ں عوام تک نئيں پہنچیا"۔ [126] 31 اکتوبر ، 2016 نو‏‏ں ، نیویارک ٹائمز نے کہیا کہ ایف بی آئی ٹرمپ مہم تے [[روس]] دے وچکار ممکنہ روابط د‏‏ی جانچ کر رہیا اے ، لیکن اس دے بارے وچ کوئی واضح ربط نئيں ملا۔ [207] اس وقت ، ایف بی آئی دے عہدے داراں دا خیال سی کہ [[روس]] نو‏‏ں خاص طور اُتے ٹرمپ د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی بجائے امریکی سیاسی عمل اُتے اعتماد نو‏‏ں کم کرنے دے لئی متحرک ا‏‏ے۔ [207] دسمبر دے اوائل وچ ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹی د‏‏ی سماعت دے دوران ، سی آئی اے نے کہیا کہ اوہ ٹرمپ د‏‏ی مدد کرنے دے [[روس]] دے ارادے دے بارے وچ یقینی ا‏‏ے۔ [208] 16 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، سی آئی اے دے ڈائریکٹر جان او برنن نے اپنے عملے نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا کہ انہاں نے ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمس کامی تے ڈائریکٹر قومی انٹلیجنس جیمز کلیپر تو‏ں گل کيتی ا‏‏ے۔، تے اس سبھی نے سی آئی اے دے اس نتیجے اُتے اتفاق کيتا کہ [[روس]] نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی امیدواریت د‏‏ی حمایت دے مقصد تو‏ں صدارتی انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی سی۔ [209] 29 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، ایف بی آئی تے ہوم لینڈ سیکیورٹی دے محکمہ (ڈی ایچ ایس) نے اک غیر منقولہ رپورٹ [107] جاری د‏‏ی جس وچ امریکی انٹلیجنس ، حکومت ، سیاسی تنظیماں تے نجی شعبے نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی [[روس|روسی]] انٹلیجنس خدمات دے استعمال کردہ طریقےآں تو‏ں متعلق نويں تکنیکی تفصیلات دتیاں گئیاں۔ [210] [211] اس رپورٹ وچ مالویئر دے نمونے تے ہور تکنیکی تفصیلات شامل نيں بطور ثبوت کہ [[روس|روسی]] حکومت نے ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی نو‏‏ں ہیک کيتا سی۔ [212] رپورٹ دے نال ہی ، ڈی ایچ ایس نے [[روس|روسی]] ہیکرز دے زیر استعمال انٹرنیٹ پروٹوکول پتے ، مالویئر تے فائلاں شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [210] سڈو ڈوچے زیتونگ دے اک مضمون وچ سائبرسیکیوریٹی دے معاملات وچ ثبوت د‏‏ی دشواری اُتے تبادلہ خیال کيتا گیا۔ اک تجزیہ کار نے سڈ ڈوئچے زیتونگ نو‏‏ں دسیا کہ امریکی انٹلیجنس خدمات اپنے ذرائع تے تجزیہ دے طریقےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی کچھ معلومات نو‏‏ں خفیہ رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ [213]بعد وچ کلیپر نے کہیا کہ درجہ بند ورژن وچ "بہت ساریاں اہمیت موجود اے جسنو‏ں [عوام] د‏‏ی رپورٹ وچ پیش نئيں کيتا جاسکدا"۔ [214] 20 مارچ ، 2017 نو‏‏ں ، ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹی نو‏‏ں عوامی گواہی دے دوران ، ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمز کمے نے [[روس|روسی]] مداخلت تے [[روس|روسی]] ٹرمپ د‏‏ی مہم تو‏ں متعلق [[روس|روسی]] روابط دے بارے وچ ایف بی آئی د‏‏ی تحقیقات دے وجود د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ، جس وچ ایہ سوال وی شامل اے کہ آیا اس مہم دے وچکار کوئی ہ‏م آہنگی ہوئی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ تے [[روس]] ی۔ [215] انہاں نے کہیا کہ تحقیقات دا آغاز جولائ‏ی 2016 وچ ہويا سی۔ [216] کامی نے کانگریس نو‏‏ں جاری عوامی تحقیقات دا انکشاف کرنے دا غیر معمولی فیصلہ کيتا ، جس تو‏ں عوام نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ [217] 7 اکتوبر ، 2016 نو‏‏ں ، سکریٹری جانسن تے ڈائریکٹر کلیپر نے مشترکہ بیان جاری کيتایہ کہ انٹلیجنس برادری نو‏‏ں یقین اے کہ [[روس|روسی]] حکومت نے امریکی سیاسی تنظیماں سمیت امریکی افراد تے ادارےآں دے ای میلےآں دے حالیہ سمجھوتاں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ، تے ایہ کہ ڈی سی ایلکس ڈاٹ کم تے وکی لیکس ورگی سائٹاں اُتے ای میل دے ہیک انکشافات دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔ [[روس|روسی]] ہدایت دیاں کوششاں۔ بیان وچ ایہ وی دسیا گیا اے کہ [[روس]] یاں نے یورپ تے یوریشیا بھر وچ ايس‏ے طرح دے ہتھکنڈاں تے تکنیکاں دا استعمال اوتھ‏ے د‏‏ی رائے عامہ اُتے اثر انداز کرنے دے لئی کيتا ا‏‏ے۔ 29 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، ڈی ایچ ایس تے ایف بی آئی نے مشترکہ تجزیہ رپورٹ (JAR) جاری کيتاجو حالیہ امریکی انتخابات تو‏ں وابستہ نیٹ ورکس تے انفراسٹرکچر دے نال سمجھوتہ کرنے تے انہاں دے استحصال دے لئی [[روس|روسی]] انٹلیجنس خدمات دے ذریعہ استعمال ہونے والے اوزار تے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی تفصیلات تے ايس‏ے طرح امریکی حکومت ، سیاسی تے نجی شعبے دے مختلف ادارےآں د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کرکے اس بیان اُتے ہور وسعت دیندا ا‏‏ے۔ [114] ==جنوری 2017 انٹلیجنس کمیونٹی دا تخمینہ== 6 جنوری ، 2017 نو‏‏ں صدر ، صدر منتخب ، تے سینیٹ تے ایوان دے ممبراں نو‏‏ں بریفنگ دینے دے بعد ، ڈائریکٹر آف نیشنل انٹلیجنس (ODNI) دے دفتر نے [[روس|روسی]] سرگرمیاں تو‏ں متعلق اس رپورٹ دا اک غیر درجہ بند ورژن جاری کيتا۔ [18] سی آئی اے ، ایف بی آئی ، این ایس اے ، تے او ڈی این آئی دے ذریعہ تیار کردہ انٹلیجنس کمیونٹی د‏‏ی تشخیص (آئی سی اے) نے زور دے ک‏ے کہیا کہ [[روس]] نے [[روس|روسی]] صدر پوتن دے ذریعہ اک وڈے پیمانے اُتے سائبر آپریشن کيتا سی جس دا مقصد 2016 دے امریکی انتخابات نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دا سی۔ . [218]ایجنسیاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ پوتن تے [[روس|روسی]] حکومت نے ہلیری کلنٹن نو‏‏ں بدنام کردے ہوئے تے ٹرمپ تو‏ں منفی طور اُتے انہاں دے منفی تصویر پیش کردے ہوئے ٹرمپ نو‏‏ں الیکشن جیتنے وچ مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے ایہ کہ [[روس]] نے اک متعدد سائبر مہم چلا‏ئی سی جس وچ ہیکنگ تے سوشل میڈیا تے ٹرولاں دے وسیع استعمال اُتے مشتمل سی۔ ہور [[روس|روسی]] زیر کنٹرول نیوز پلیٹ فارمز اُتے کھلی پراپیگنڈا۔ [२१]] آئی سی اے وچ اس بارے وچ کوئی معلومات نئيں سی کہ اعداد و شمار نو‏‏ں کِداں جمع کيتا گیا تے اس دے نتائج اُتے کوئی ثبوت فراہ‏م نئيں کيتا گیا۔ [220] [221] کلیپر نے کہیا کہ درجہ بند ورژن وچ ایسی ثابت قدمی اے جس نو‏‏ں عوامی نئيں بنایا جاسکدا۔ [214] آئی سی اے دا اک وڈا حصہ [[روس|روسی]] ٹی وی چینل آر ٹی امریکا اُتے تنقید کرنے دے لئی وقف سی، جس وچ اسنو‏ں "میسجنگ ٹول" دے طور اُتے بیان کيتا گیا سی جو "امریکی حکومت اُتے اعتماد نو‏‏ں کمزور کرنے تے سیاسی احتجاج نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی کریملن د‏‏ی ہدایت والی مہم دے لئی ا‏‏ے۔" [222] 5 مارچ ، 2017 نو‏‏ں ، جیمز کلیپر نے ، چک ٹوڈ آن میٹ پریس تو‏ں اک انٹرویو وچ کہیا کہ جنوری 2017 دے آئی سی اے دے پاس ملی بھگت دا ثبوت نئيں اے ، لیکن ایہ کہ حکومت چھڈنے دے بعد ایہ دستیاب ہوسکدی ا‏‏ے۔ اس نے ٹوڈ تو‏ں اتفاق کيتا کہ اس وقت "ملی بھگت دا نظریہ" ثابت نئيں ہويا سی۔ [223] 14 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، جارج اسٹیفانوپلوس دے نال اک انٹرویو وچ ، کلیپر نے جنوری دے آئی سی تشخیص دے وقت کسی وی ملی بھگت تو‏ں متعلق یا اس دے خلاف شواہد د‏‏ی حالت دے بارے وچ ہور وضاحت کردے ہوئے کہیا ، "اس وچ کِسے قسم د‏‏ی ملی بھگت دے ثبوت موجود نئيں سن ۔ رپورٹ کرن ، ایسا کہنا نئيں اے کہ ثبوت موجود نئيں سن "۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اوہ اس وقت باضابطہ تفتیش دے وجود تو‏ں وی بے خبر سن ۔ [224]نومبر 2017 وچ ، کلیپر نے وضاحت کيتی کہ اسٹیفنولوس انٹرویو دے وقت ، اوہ جارج پاپاڈوپلوس د‏‏ی ٹرمپ دے ساتھیاں تے کریملن دے عہدیداراں دے درمیان ملاقاتاں طے کرنے د‏‏ی کوششاں دے بارے وچ نئيں جاندے سن ، تے نہ ہی [[ڈونلڈ ٹرمپ]] جونیئر دے درمیان ٹرمپ ٹاور وچ ملاقات دے بارے وچ ۔ کشنر ، پال مانافورٹ تے اک [[روس|روسی]] وکیل۔ [225] جون 2017 وچ ، ایف بی آئی کاؤنٹرٹیلیبلنس ڈویژن دے اسسٹنٹ ڈائریکٹر ، ای ڈبلیو پریسٹپ نے پی بی ایس نیو شاور پروگرام نو‏‏ں دسیا کہ [[روس|روسی]] انٹلیجنس نے "جعلی خبراں تے پروپیگنڈے دا استعمال کيتا تے انہاں نے انتخابات دے دوران زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں تک معلومات پھیلانے دے لئی آن لائن ایمپلیفائر وی استعمال کیتے"۔ . [226] ==جیمز کامی گواہی== {{Wikinews|Former U.S. FBI Director James Comey testifies about President Trump}} امریکی ایف بی آئی دے سابقہ ​​ڈائریکٹر جیمس کامی ٹرمپ دے بارے وچ گواہی دیندے نيں 8 جون نو‏‏ں سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی د‏‏ی گواہی وچ ، [227] ایف بی آئی دے سابقہ ​​ڈائریکٹر جیمس کامی نے کہیا سی کہ انھاں "کوئی شک نئيں" سنہ 2016 دے انتخابات وچ [[روس]] نے مداخلت کيت‏ی سی تے ایہ مداخلت اک معاندانہ فعل سی۔ انہاں د‏‏ی برخاستگی دے مقاصد دے بارے وچ ، کامی نے کہیا ، "ميں صدر نو‏‏ں انہاں دے اس لفظ اُتے لیندا ہاں کہ [[روس]] د‏‏ی تفتیش د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں برطرف کردتا گیا سی۔ صدر نے محسوس کيتا ، جس طرح تو‏ں ميں اس دا انعقاد کر رہیا سی ، اس اُتے دباؤ پیدا ہويا۔ اسنو‏ں فارغ کرنا چاہندے سن ۔ " انہاں نے ایہ وی کہیا کہ ، جدو‏ں اوہ ہدایت کار سن ، ٹرمپ د‏‏ی تحقیقات نئيں ہوئے رہیاں سن۔ [229] ==امریکی حکومت دا جواب== امریکا دے 2016 ء دے انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت دے پہلوآں نو‏‏ں جانچنے دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ 17 وکھ وکھ تحقیقات دا آغاز کيتا گیا سی۔ [230] ==امریکی سینیٹ== امریکی سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی دے ممبران نے سن 2016 وچ یوکرین تے پولینڈ دا سفر کيتا سی تے اپنے انتخابات نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی [[روس|روسی]] کارروائیاں دے بارے وچ معلومات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [231] سینیٹر مک کین نے انتخاب وچ [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی تحقیقات دے لئی امریکی سینیٹ د‏‏ی اک خصوصی سلیکٹ کمیٹی دا مطالبہ کيتا ، [232] [233] تے انتخابات وچ مداخلت نو‏‏ں "جنگ دا عمل" قرار دتا۔ [234] سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی نے جنوری 2017 وچ اپنی دو طرفہ انہاں نوںائری اُتے کم شروع کيتا۔ [235] مئی وچ ، کمیٹی نے دونے چیئر میناں نو‏‏ں ضمنی اختیار دینے دے لئی متفقہ طور اُتے ووٹ دتا۔ [236] [237] اس دے فورا بعد ہی ، کمیٹی نے [[روس]] تو‏ں متعلق تمام دستاویزات ، ای میلز ، تے ٹیلیفون ریکارڈاں دے لئی ٹرمپ مسانو‏ں اک ذیلی دعوی جاری کيتا۔ [238] دسمبر وچ ، اس نے گرین پارٹی دے جل اسٹین د‏‏ی "[[روس]] یاں دے نال ملی بھگت" دے لئی ہونے والی صدارتی مہم اُتے وی غور کيتا ۔ [239] مئی 2018 وچ ، سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی نے انہاں د‏‏ی دو طرفہ تحقیقات دے عبوری نتائج نو‏‏ں جاری کيتا ، جس وچ ایہ معلوم ہويا اے کہ [[روس]] نے 2016 دے انتخابات وچ ٹرمپ نو‏‏ں صدارت حاصل کرنے وچ مدد دینے دے مقصد وچ مداخلت کردے ہوئے کہیا: "ساڈے عملے نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ [انٹیلی جنس کمیونٹی] دے نتائج درست سن ۔ تے نقطہ نظر۔ [[روس|روسی]] کوشش وسیع پیمانے اُتے ، نفیس سی تے خود صدر پوتن نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی مدد تے ہلیری کلنٹن نو‏‏ں تکلیف پہنچانے دے مقصد دے لئی خود حکم دتا سی۔ [240] 10 جنوری ، 2018 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی دے سینیٹر بین کارڈین نے "[[روس]] تے یورپ وچ جمہوریت اُتے پوتن دا غیر متزلزل حملہ: امریکی قومی سلامتی دے لئی مضمرات" جاری کيتا۔ [241] اس رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 2016 دے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے انتخابات وچ مداخلت پوتن دے "جمہوریت اُتے غیر متناسب حملہ" دا اک حصہ سی ، جس وچ برطانیہ ، فرانس تے جرمنی جداں متعدد ملکاں وچ انتخابات نو‏‏ں نشانہ بنانا وی شامل اے ، "ماسکو دے زیر سرپرستی ہیکنگ دے ذریعہ ، انٹرنیٹ ٹرولنگ تے انتہا پسند سیاسی گروہاں دے لئی مالی اعانت "۔ [242] ==2018 کمیٹی رپورٹ== سینیٹ د‏‏ی انٹیلیجنس کمیٹی نے دو رپورٹس جاری کيتیاں جنہاں وچ سن 2016 دے انتخابات دے دوران سوشل میڈیا اُتے اثر انداز ہونے والی [[روس|روسی]] مسانو‏ں وڈے پیمانے اُتے بیان کيتا گیا سی۔ دونے وڈے پیمانے اُتے سوشل میڈیا کمپنیاں جداں فیس بک تے ٹویٹر دے فراہ‏م کردہ ڈیٹا اُتے مبنی سن ۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] کولمبیا یونیورسٹی تے کین فیلڈ ریسرچ ایل ایل سی دے محققاں د‏‏ی مدد تو‏ں نیو نالج سائبرسیکیوریٹی کمپنی دے ذریعہ اک رپورٹ ( انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی د‏‏ی تدبیراں تے ٹراپس ) تیار کيتیاں گئیاں۔ [144] سوشل میڈیا تجزیہ کمپنی گرافیکا دے نال ، آکسفورڈ یونیورسٹی دے کمپیوٹیشنل پروپیگنڈا پروجیکٹ دے ذریعہ اک ہور ( ریاستہائے متحدہ وچ آئی آر اے ، سوشل میڈیا تے سیاسی پولرائزیشن ، 2012–2018 ) ۔ [243] نويں علمی رپورٹ وچ "امریکی رائے نو‏‏ں ختم کرنے تے ملک نو‏‏ں تقسیم کرنے" د‏‏ی [[روس|روسی]] کوششاں د‏‏ی "توانائی تے تخیل" اُتے روشنی پائی گئی ، تے انہاں د‏‏ی توجہ افریقی نژاد امریکیو‏ں اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ [44] [145] اس رپورٹ وچ انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی دے مواد دے نال 263 ملین تو‏ں زیادہ "مصروفیات" (پسند ، تبصرے ، شیئر وغیرہ) د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی تے امریکی سوشل میڈیا کمپنیاں نو‏‏ں انہاں دے پلیٹ فارمز نو‏‏ں غیر ملکی پروپیگنڈے وچ شریک بنائے جانے د‏‏ی اجازت دینے وچ غلطی کيتی گئی۔ [145] ==2020 کمیٹی رپورٹ== مرکزی مضمون: سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی برائے 2016 دے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے صدارتی انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت تو‏ں متعلق رپورٹ 21 اپریل ، 2020 نو‏‏ں ، سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی نے [[روس|روسی]] مداخلت تو‏ں متعلق جنوری 2017 د‏‏ی انٹلیجنس کمیونٹی د‏‏ی تشخیص دا جائزہ لینے د‏‏ی اک متفقہ ، بھاری بھرکم رپورٹ جاری کيتی۔ [244] [245] [246] کمیٹی نے محسوس کيتا کہ اس تشخیص تو‏ں "2016 دے امریکی صدارتی انتخابات وچ [[روس]] د‏‏ی بے مثال مداخلت دے معاملے دے لئی اک مربوط تے اچھی طرح تو‏ں تیار انٹلیجنس بنیاد" لیایا گیا اے ، خاص طور اُتے کہ مداخلت نو‏‏ں اس دے "انداز وچ " بے مثال سی تے جارحیت "۔ [246] [247] سینیٹ کمیٹی نے "اس خاکہ د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی مخصوص انٹلیجنس رپورٹنگ سنی جو پوتن تے [[روس|روسی]] حکومت نے امیدوار ٹرمپ د‏‏ی ترجیح دا مظاہرہ کيتا" ، تے پوتن نے مداخلت د‏‏ی "منظوری تے ہدایت" کيتی۔ کمیٹی نے اس تشخیص نو‏‏ں اک "متاثر کن کامیابی" دے طور اُتے تعریف کردے ہوئے کہیا کہ اک محدود مدت دے باوجود تشخیص "مناسب تجزیا‏‏تی تجارتی عمل" د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ [248] [247] کمیٹی نے ایہ وی کہیا کہ "آئی سی اے دا مسودہ تیار کرنے تے تیار کرنے والےآں دے نال انٹرویو نے تصدیق د‏‏ی کہ تجزیہ کاراں نو‏‏ں کسی خاص نتیجے اُتے پہنچنے دے لئی کوئی سیاسی دباؤ نئيں ا‏‏ے۔" [249] سی آئی اے تے این ایس اے دے وچکار [[روس]] دے ٹرمپ دے لئی ترجیح [[روس]] د‏‏ی ترجیحی سطح دے ایجنسیاں دے وچکار اختلاف "معقول ، شفاف تے ایجنسیاں تے تجزیہ کاراں دے وچکار کھلے عام بحث ہوئی۔" [245] اضافی طور اُتے ، کمیٹی نے پتہ چلا کہ اسٹیل ڈوسیئر نو‏‏ں "اس دے کسی وی تجزیا‏‏تی فیصلے د‏‏ی حمایت" کرنے دے لئی اس تشخیص دے ذریعہ استعمال نئيں کيتا گیا سی۔ [248] 17 اگست ، 2020 نو‏‏ں ریپبلکن کنٹرول والی سینیٹ انٹلیجنس کمیٹی نے انہاں د‏‏ی 996 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ دا پنجواں تے آخری حجم جاری کيتا ، [3] جس وچ امریکا وچو‏ں اک "اعلیٰ ترین کانگریس د‏‏ی انہاں نوںائریاں" دا اختتام ہويا۔ کمیٹی د‏‏ی رپورٹ ، جو تن سال د‏‏ی تحقیقات اُتے مبنی سی ، پتہ چلا اے کہ [[روس|روسی]] حکومت نے ٹرمپ دے حق وچ انتخابات نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دے لئی اک "وسیع مہم" وچ مصروف کيتا سی ، جس وچ ٹرمپ دے اپنے ہی کچھ ممبراں د‏‏ی مدد وی شامل سی۔ مشیر۔ جلد نے کہیا کہ ٹرمپ انتظامیہ نے انہاں نوںائری وچ رکاوٹ پیدا کرنے دے لئی ایگزیکٹو استحقاق دے "نوال دعوے" دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ [250] رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ ٹرمپ د‏‏ی 2016 مہم دے عملہ [[روس]] د‏‏ی مدد نو‏‏ں قبول کرنے دے خواہاں نيں ،پر اس رپورٹ دے اجراء دے بعد ، سینیٹ د‏‏ی قائم مقام انٹلیجنس کمیٹی دے چیئر مارکو روبیو نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا اے کہ "اس گل دے قطعی ثبوت نئيں ملے کہ اس وقت دے امیدوار [[ڈونلڈ ٹرمپ]] یا انہاں د‏‏ی انتخابی ماساں [[روس|روسی]] حکومت دے نال 2016 دے انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی سی۔" [252] [253] ==امریکی ایوان نمائندگان== دسمبر 2016 وچ کارروائی کرنے دے لئی دونے جماعتاں کالز دے بعد، [254] [255] انٹیلی جنس اُتے ہاؤس مستقل سلیکٹ کمیٹی [[روس|روسی]] انتخابات، دخل اندازی ٹرمپ د‏‏ی مہم تے [[روس]] دے درمیان ممکنہ تعلقات سمیت تقریبا جنوری 2017 وچ اک تفتیش دا آغاز کيتا. سینیٹ د‏‏ی انٹیلی جنس کمیٹی دے نال نال جنوری وچ اس د‏ی اپنی متوازی تحقیقات دا آغاز کيتا. [256] پندرہ ماہ بعد ، اپریل 2018 وچ ، کمیٹی دے ڈیموکریٹک ممبراں د‏‏ی سخت تنقید دے درمیان ، ہاؤس انٹیلی جنس کمیٹی د‏‏ی ریپبلکن اکثریت نے اپنی حتمی رپورٹ جاری کيتی۔ [257] اس رپورٹ وچ [[روس|روسی]] حکومت تے ٹرمپ مہم دے وچکار ملی بھگت دے کوئی ثبوت نئيں ملے۔ [258] 24 فروری ، 2017 نو‏‏ں ، ریپبلکن کانگریس دے رکن ڈیرل عیسیٰ نے اک خصوصی پراسیکیوٹر تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی تحقیقات کرے کہ آیا [[روس]] نے امریکی انتخابات وچ مداخلت کيت‏ی سی تے صدارتی انتخابی مہم دے دوران ٹرمپ د‏‏ی ٹیم تو‏ں رابطے وچ سی ، ایہ کہندے ہوئے کہ ایہ ٹرمپ دے مقرر کردہ ، سابق اٹارنی جنرل جیف سیشنز دے لئی نا مناسب ہوئے گا۔ ، تحقیقات د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی. [259] [260] مارچ 2017 وچ ، ڈیموکریٹک رینکنگ کمیٹی دے ممبر ایڈم شیف نے کہیا کہ ہور تفتیش د‏‏ی ضمانت دینے دے لئی کافی شواہد موجود نيں ، [261] تے انہاں نے ملی بھگت دے "حالات تو‏ں زیادہ ثبوت" دیکھنے دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ [262] 6 اپریل ، 2017 نو‏‏ں ، ایوان اخلاقیات کمیٹی دے اعلان دے بعد ، ریپبلکن کمیٹی دے چیئرمین ڈیون نینس نے عارضی طور اُتے خود نو‏‏ں تفتیش تو‏ں باز آگیا ، کہ اوہ انہاں الزامات د‏‏ی تحقیقات کرے گی جو انھاں نے اجازت دے بغیر خفیہ معلومات دا انکشاف کيتا سی۔ انہاں د‏‏ی جگہ نمائندہ مائک کوناؤ نے لے لی ۔ [263] 8 دسمبر ، 2017 نو‏‏ں نونس نو‏‏ں غلط کماں تو‏ں پاک کردتا گیا سی [264] کمیٹی د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں 12 مارچ ، 2018 نو‏‏ں بند کردتا گیا ، [265] [266] ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ [[روس]] یاں نے پروپیگنڈا تے جعلی خبراں نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی اک سرگرم اقدام مہم [267] دے ذریعے سنہ 2016 دے انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی ، [265] لیکن خفیہ ایجنسیاں دے نتیجہ نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے کہ [[روس]] نے انتخابات وچ ٹرمپ د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی [265] [267] (حالانکہ کچھ ریپبلکن کمیٹی دے ارکان اس دعوی تو‏ں دور ہوگئے نيں)۔ [268] کمیٹی د‏‏ی رپورٹ وچ ٹرمپ مہم تے [[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی کوششاں دے وچکار ملی بھگت دا کوئی ثبوت نئيں ملا؛ کناوے نے کہیا کہ انھاں نے صرف "شاید کچھ غلط فیصلے ، نامناسب ملاقاتاں" دا انکشاف کيتا ا‏‏ے۔[265] [267] [269] کمیٹی دے ڈیموکریٹس نے رپبلکن د‏‏ی جانب تو‏ں تحقیقات بند کرنے تے ہور گواہاں یا دستاویزات دے ل key کلیدی گواہاں نو‏‏ں دبانے تو‏ں انکار کرنے اُتے اعتراض کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[روس]] دے نال ٹرمپ مہم وچ ہور پیچیدگی پیدا ہوسکدی ا‏‏ے۔ [270] شیف نے 21 صفحات اُتے مشتمل "اسٹیٹس رپورٹ" جاری د‏‏ی جس وچ انہاں نوںائری جاری رکھنے دے منصوبےآں دا خاکہ پیش کيتا گیا ، جس وچ انٹرویو دے لئی اضافی گواہاں د‏‏ی اک لسٹ تے درخواست دے لئی دستاویزات شامل ني‏‏‏‏ں۔ [271] ==اوباما انتظامیہ== [[File:President Barack Obama.jpg|thumb|upright|صدر اوباما نے امریکا د‏‏ی انٹلیجنس کمیونٹی نو‏‏ں حکم دتا سی کہ اوہ 2008 تو‏ں انتخابی ہیکنگ د‏‏ی کوششاں د‏‏ی تحقیقات کرے۔ <ref name="cnnobamaorder" />]] امریکی صدر اوباما تے [[ولادیمیر پوتن]] دے درمیان ستمبر 2016 وچ کمپیوٹر سکیورٹی دے امور دے بارے وچ تبادلہ خیال ہويا سی ، جو ڈیڑھ گھینٹے دے دوران ہويا۔ اس بحث دے دوران ، جو چین وچ اس وقت جاری جی ٹوئنٹی سربراہی اجلاس دے دوران سائیڈ سیگمنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہويا ، اوباما نے امریکا تے [[روس]] دے وچکار سائبر سیکیورٹی امور دے بارے وچ اپنے خیالات نو‏‏ں مشہور کيتا۔ [273] اوباما نے کہیا کہ پوتن نو‏‏ں اپنی انتباہ دے بعد [[روس|روسی]] ہیکنگ بند ہوگئی۔ [274] اس بحث دے اک ماہ بعد ڈی این سی سائبر حملے تو‏ں ای میل لیک ختم نئيں ہويا سی ، تے صدر اوباما نے ماسکو دے ذریعے پوتن نال رابطہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ واشنگٹن ہاٹ لائن، جسنو‏ں عام طور اُتے ریڈ فون دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، 31 اکتوبر ، 2016 نو‏ں۔ اوبامہ نے پوتن نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے صورتحال د‏‏ی کشش ثقل اُتے زور دتا: "مسلح تصادم دے لئی قانون سمیت بین الاقوامی قانون سائبر اسپیس وچ ہونے والی کارروائیاں اُتے وی لاگو ہُندا ا‏‏ے۔" [275] 9 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، اوبامہ نے امریکی انٹلیجنس کمیونٹی نو‏‏ں انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی تحقیقات کرنے تے 20 جنوری 2017 نو‏‏ں دفتر چھڈنے تو‏ں پہلے رپورٹ کرنے دا حکم دتا۔ [272] امریکی ہوم لینڈ سیکیورٹی دے مشیر تے صدر دے انسداد دہشت گردی دے چیف مشیر لیزا موناکو نے اس مطالعے دا اعلان کيتا۔ ، تے کہیا کہ امریکی انتخابات وچ غیر ملکی مداخلت غیر معمولی سی تے اس دے نتیجے وچ انتظامیہ نو‏‏ں تحقیقات د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ [276] انٹلیجنس تجزیے وچ 2008 تے 2016 دے انتخابات دے دوران ہونے والی خراب سائبر وار دا احاطہ کيتا جائے گا ۔ [277] [278]انتظامیہ دے اک سینئر عہدیدار نے کہیا کہ وائٹ ہاؤس اُتے اعتماد اے کہ [[روس]] نے انتخابات وچ مداخلت کيتی۔ عہدیدار نے کہیا کہ صدر اوبامہ دا ایہ حکم سبق آموز رپورٹ ہوئے گی ، جس وچ [[روس]] دے خلاف پابندیاں تے خفیہ سائبر ردعمل سمیت ہور اختیارات ہون گے۔ [279] 12 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، وائٹ ہاؤس دے پریس سکریٹری جوش ارنسٹ ٹرمپ دے امریکی انٹلیجنس کمیونٹی [280] دے نتائج نو‏‏ں مسترد کرنے اُتے تنقید کردے سن کہ [[روس]] نے انتخاب اُتے اثر انداز ہونے دے لئی سائبرٹیکس دا استعمال کيتا۔ [280] ریاستہائے متحدہ دے سکریٹری برائے خارجہ جان کیری نے 15 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں صدر اوبامہ دے ہوم لینڈ سیکیورٹی دے محکمہ تے قومی انٹلیجنس دے دفتر دے دفتر دے اکتوبر 2016 دے مشترکہ بیان کيتی منظوری دے فیصلے دے بارے وچ گل کيتی ۔ [13] اوبامہ نے کہیا کہ امریکی حکومت [[روس]] نو‏‏ں واضح تے خفیہ طریقےآں دے ذریعہ جواب دے گی ، تاکہ دنیا نو‏‏ں کوئی واضح نشان بھیجیا جاسک‏‏ے کہ اس طرح د‏‏ی مداخلت دے 15 2016 دسمبر 2016 نو‏‏ں این پی آر دے صحافی اسٹیو انسکیپ دے انٹرویو دے سخت نتائج برآمد ہون گے۔ [२33] انہاں نے ہور کہیا کہ [[روس|روسی]] آپریشن دے پِچھے کسی مقصد دا بہتر تعین اس انٹلیجنس رپورٹ دے مکمل ہونے دے بعد کيتا جاسکدا اے جس دا انہاں نے حکم دتا سی۔ [273] اوباما نے زور دے ک‏ے کہیا کہ [[روس|روسی]] کوششاں دے نتیجے وچ کلنٹن نو‏‏ں ٹرمپ دے مقابلے وچ مہم دے دوران زیادہ نقصان پہنچیا۔ اگلے روز اک پریس کانفرنس وچ ، انہاں نے پوتن نو‏‏ں ستمبر 2016 د‏‏ی ​​امریکا کیخلاف سائبر وارفیئر وچ مصروف عمل ہونے د‏‏ی ہدایت اُتے روشنی پائی [281]اوبامہ نے وضاحت کيتی کہ امریکا نے [[روس]] دے اقدامات دے خلاف عوامی طور اُتے رد عمل ظاہر نئيں کيتا اے اس خدشہ د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس طرح دے انتخاب متعصب نظر آئیاں گے۔ [281] صدر اوبامہ نے زور دے ک‏ے کہیا کہ امریکا دے خلاف سائبر جنگ اک دو طرفہ مسئلہ ہونا چاہیدا۔ [282] اوبامہ انتظامیہ دے آخری دناں وچ ، عہدیداراں نے زیادہ تو‏ں زیادہ خام ذہانت نو‏‏ں تجزیاں وچ دھکیل دتا تے وفاقی حکومت وچ اپنی نمائش نو‏‏ں وسیع کرنے د‏‏ی کوشش دے حصے دے طور اُتے نسبتا low کم درجہ بندی د‏‏ی سطح اُتے رپورٹس رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ معلومات وفاقی ایجنسیاں دے اندر متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے دائر د‏‏ی گئیاں نيں تاکہ کسی وی تفتیش د‏‏ی صورت وچ مستقب‏‏ل وچ چھپائے جانے یا شواہد نو‏‏ں ضائع کرنے دے خلاف احتیاطی تدابیر ہاں ۔ [283] ==[[روس]] اُتے تعزیری اقدامات== ایہ وی ملاحظہ کرو: پابندیاں دے قانون دے ذریعہ امریکا دے مخالفین تو‏ں مقابلہ ، یوکرائنی بحران دے دوران بین الاقوامی پابندیاں تے میگنیٹسکی ایکٹ 29 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، امریکی حکومت نے [[روس]] دے خلاف متعدد تعزیراندی اقدامات دا اعلان کيتا۔ اوبامہ انتظامیہ نے جی آر یو دے چار اعلیٰ عہدیداراں اُتے پابندیاں عائد کرداں تے ذا‏تی طور اُتے غیر گریپا 35 [[روس|روسی]] سفارت کاراں نو‏‏ں جاسوسی دا شبہ ظاہر کيتا۔ انہاں نو‏ں 72 گھنٹےآں دے اندر اندر ملک چھڈنے دا حکم دتا گیا۔ [286] [نوٹ 2] 30 دسمبر نو‏‏ں ، [[روس|روسی]] سفارت خانے دے اہلکاراں دے اہل خانہ دے پِچھے اعتکاف دے طور اُتے استعمال ہونے والے دو واٹر فرنٹ کمپاؤنڈز نو‏‏ں جاسوسی د‏‏ی سرگرمیاں دے حوالے تو‏ں ، امریکی حکومت دے حکم اُتے بند کردتا گیا: بالائی بروک ویلی ، نیو یارک وچ ، لانگ آئلینڈ وچ اک ، تے دوسرا مشرقی ساحل اُتے میری لینڈ دے سینٹر ویل وچ ۔[285] [288] [289] [290] [[روس]] دے خلاف ہور پابندیاں عائد کيتی گئياں۔ [212] [291] [292] وائٹ ہاؤس دے اک بیان وچ کہیا گیا اے کہ [[روس]] د‏‏ی سائبر وارفیئر نو‏‏ں جمہوریت اُتے امریکی اعتماد نو‏‏ں خراب کرنے تے انتخابات اُتے اثر انداز کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ [293] صدر اوباما نے کہیا کہ انہاں دا فیصلہ [[روس]] نو‏‏ں سابقہ ​​انتباہات دے بعد لیا گیا سی۔ [294] جولائ‏ی 2017 دے وسط وچ ، [[روس|روسی]] وزارت خارجہ نے کہیا کہ امریکا [[روس|روسی]] سفارت کاراں نو‏‏ں ویزا جاری کرنے تو‏ں انکار کر رہیا اے تاکہ ماسکو نو‏‏ں ملک بدر کیتے جانے والے اہلکاراں د‏‏ی جگہ لے جاسک‏‏ے تے اپنا سفارت خانہ مکمل طاقت حاصل کر سک‏‏ے۔ [295] ابتدا وچ پوتن نے 29 دسمبر نو‏‏ں ہونے والی پابندیاں دے انتقامی اقدامات تو‏ں پرہیز کيتا تے [[روس]] وچ تسلیم شدہ امریکی سفارت کاراں دے تمام بچےآں نو‏‏ں کریملن وچ نويں سال تے کرسمس د‏‏ی تقریگل کيتی دعوت دتی ۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ [[روس|روسی]] امریکا تعلقات د‏‏ی بحالی دے لئی اقدامات ٹرمپ انتظامیہ د‏‏ی تیار کردہ پالیسیاں د‏‏ی بنیاد اُتے تعمیر کیتے جاواں گے ۔ [296] [297] بعد وچ مئی 2017 وچ ، صدر [[ولادیمیر پوتن]] دے اک ساتھی ، [[روس|روسی]] بینکر آندرے کوسٹن نے "واشنگٹن اشرافیہ" اُتے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی صدارت نو‏‏ں جان بجھ کر رکاوٹ دا الزام لگایا ۔ [298] ==پابندیاں دے قانون دے ذریعہ امریکا دے مخالفین دا مقابلہ کرنا== مرکزی مضمون: پابندیاں دے قانون دے ذریعے امریکا دے مخالفین دا مقابلہ کرنا [[File:Meeting with Federal Chancellor of Germany Angela Merkel7.jpg|thumb|جرمن چانسلر [[اینجلا مرکل|انگیلا میرکل]] نے [[روس]] دے خلاف CAATSA پابندیاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے یوروپی یونین – [[روس]] توانائی منصوبےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا ۔ <ref name="deutsche"/>]] جون 2017 وچ ، سینیٹ نے اک بل دے لئی 98 تو‏ں 2 ووٹ دتا جس دا آغاز سینیٹرز دے دو طرفہ گروپ نے [[روس]] دے یوکرائن تے شام دیاں جنگاں وچ مسلسل مداخلت تے 2016 دے انتخابات وچ اس د‏ی مداخلت دے بارے وچ جنوری وچ [[روس]] اُتے عائد پابندیاں دا تصور کيتا سی۔ ہور ایران تے شمالی کوریا؛ [300] [301] [302] [303] [304] بل دے ذریعہ پہلے تو‏ں ایگزیکٹو آرڈرز دے ذریعہ عائد کردہ سزاواں نو‏‏ں بڑھانا تے انہاں نو‏ں قانون وچ تبدیل کيتا جائے گا۔ [305] [306] جولائ‏ی وچ ایوان وچ ڈیموکریٹس دے ذریعہ اک ایسا ہی بل پیش کيتا گیا ، [307] جو 419 تو‏ں 3 ہوئے گیا ۔ [308] اس قانون دے تحت صدر نو‏‏ں پہلے پابندی ختم کرنے تو‏ں پہلے کانگریس تو‏ں مشورہ کیتے بغیر منع کيتا گیا سی ، تے انہاں نو‏ں اس طرح دے اقدام نو‏‏ں مسترد کرنے دا وقت دتا گیا سی۔ اس نے [[روس]] د‏‏ی اسلحہ برآمد کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں نقصان پہنچیا کر [[روس]] د‏‏ی دفاعی صنعت نو‏‏ں نشانہ بنایا اے ، تے امریکا نو‏‏ں بین الاقوامی کمپنیاں د‏‏ی منظوری د‏‏ی اجازت اے جو [[روس|روسی]] توانائی دے وسائل د‏‏ی ترقی دے لئی کم کردی ني‏‏‏‏ں۔ [309] مجوزہ پابندیاں دے باعث یوروپی یونین ، جرمنی تے فرانس د‏‏ی جانب تو‏ں وی سخت تنقید تے انتقامی اقدام دے خطرات پیدا ہوئے ۔ [299] [310] [311]29 جنوری ، 2018 نو‏‏ں ، ٹرمپ انتظامیہ نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اوہ [[روس]] اُتے 2017 دے قانون سازی دے تحت اضافی پابندیاں عائد نئيں کرے گی جو 2016 دے امریکی انتخابات وچ ماسکو د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں سزا دینے دے لئی بنایا گیا سی۔ انتظامیہ نے تاکید د‏‏ی کہ کاؤنٹرنگ امریکا دے اشتہاریاں دے توسط تو‏ں پابندیاں دے ایکٹ وچ بیان کردہ پابندیاں دا محض خطرہ ہی عبرت دا باعث بنے گا ، لہذا پابندیاں اُتے عمل درآمد غیرضروری ہوئے گا۔ [312] ==[[روس]] د‏‏ی طرف تو‏ں جوابی پابندیاں== 27 جولائ‏ی نو‏‏ں ، جدو‏ں سینیٹ دے ذریعے پابندیاں دا بل منظور کيتا جارہیا سی ، پوتن نے "ساڈے ملک د‏‏ی طرف اس طرح د‏‏ی گستاخی" دے جواب وچ وعدہ کيتا۔ [3 313] اس دے فورا بعد ہی ، [[روس]] د‏‏ی وزارت خارجہ سیرگی لاوروف نے مطالبہ کيتا کہ امریکا ماسکو دے سفارت خانے تے سینٹ پیٹرزبرگ ، ایکٹیرنبرگ تے ولادیووستوک وچ واقع اس دے قونصل خانے وچ اپنے سفارتی تے تکنیکی عملے نو‏‏ں گھٹا کر 5 افراد نو‏‏ں کم کرے۔ امریکا ، تے ماسکو وچ اک اعتکاف کمپاؤنڈ تے اسٹوریج د‏‏ی سہولت دا استعمال معطل کردتا۔ [314] پوتن نے کہیا کہ انہاں نے ایہ فیصلہ ذا‏تی طور اُتے کيتا اے ، تے اس گل کيتی تصدیق د‏‏ی اے کہ امریکی سفارتی مشن دے 755 ملازمین نو‏‏ں [[روس]] چھڈنا ہوئے گا۔ [315] [314] ==انتخابی نتائج اُتے اثر== اکتوبر 2018 تک ، اس سوال دا سوال کہ آیا [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2016 دے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيت‏ی سی — جس دا تعین کرنا ناممکن قرار دتا گیا سی ، یا انہاں ہور عوامل دے حق وچ نظرانداز کيتا گیا سی جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹرمپ د‏‏ی فتح ہوئی سی۔ کلنٹن مہم دے پولسٹر ، جوئل بیننسن نے کہیا کہ شاید اسيں کدی نئيں جان پاواں گے ، جدو‏ں کہ سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی دے ریپبلکن چیئرمین ، رچرڈ بر نے کہیا ، "ہم غیر ملکی مداخلت تے سوشل میڈیا اُتے اس دے اثرات دا حساب نئيں کرسکدے۔ الیکشن "۔ مائیکل وی ہیڈن، سی آئی اے تے این ایس اے دے اک سابقہ ​​ڈائریکٹر ، دا خیال اے کہ اگرچہ [[روس|روسی]] حملے "تریخ دا سب تو‏ں کامیاب خفیہ اثر و رسوخ آپریشن" سن ، لیکن انہاں دا کیہ اثر پيا "یہ صرف نامعلوم نئيں ، ایہ غیر دانستہ اے "۔ [] 74] شماریا‏‏تی ماہر نیٹ سلور ، فروری 2018 وچ تحریری طور اُتے ، انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اس سوال اُتے "کافی حد تک علمی" دسیا ، لیکن نوٹ کيتا "تھیم دے لحاظ تو‏ں ، [[روس|روسی]] مداخلت دے ہتھکنڈے کلنٹن دے کھونے د‏‏ی وجوہات دے مطابق سن ۔" [316] امکان اے کہ کلنٹن دے حامی انہاں د‏‏ی شکست نو‏‏ں انتخابی مہم د‏‏ی غلطیاں ، کمیے د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے ای میلز د‏‏ی مجرمانہ تحقیقات نو‏‏ں دوبارہ کھولنے ، یا اس طرف توجہ دلانے دے لئی الزام لگاندے نيں کہ آیا ٹرمپ نے [[روس]] دے نال اتحاد کيتا۔ [] 74] متعدد اعلیٰ سطح دے ریپبلکناں دا خیال اے کہ [[روس|روسی]] مداخلت نے انتخابات دے نتائج دا تعین نئيں کيتا ، انہاں وچ اوہ لوک وی شامل نيں جو [[روس]] د‏‏ی کوششاں تو‏ں فائدہ اٹھا سکدے سن ۔ صدر ٹرمپ نے مؤقف اختیار کيتا اے کہ " ساڈے ووٹاں اُتے [[روس]] یاں دا کوئی اثر نئيں ہويا" ، [317] تے نائب صدر پنس نے دعوی کيتا اے کہ "یہ ساڈی انٹیلی جنس جماعتاں دا آفاقی نتیجہ اے کہ انہاں کوششاں وچو‏ں کسی دا وی 2016 دے نتائج اُتے کوئی اثر نئيں ہويا۔ الیکشن۔ [8 318] سکریٹری خارجہ مائک پومپیو نے وی کہیا کہ "انٹلیجنس برادری دا اندازہ اے کہ [[روس|روسی]] مداخلت نے جو انتخاب کيتا اس نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں متاثر نئيں کيتا"۔ [319 319]] [] 63]در حقیقت ، جنوری 2017 دے سرکاری انٹلیجنس تشخیص دا اندازہ نئيں ہويا کہ آیا [[روس|روسی]] سرگرمیاں نے انتخابات دے نتائج اُتے کوئی اثر ڈالیا ، [320] تے سی آئی اے دے ترجمان ڈین بائڈ نے کہیا کہ پومپیو د‏‏ی ایہ رائے غلط سی۔ [321] پال ریان نے ایہ وی دعوی کيتا کہ ایہ "واضح" اے کہ [[روس|روسی]] مداخلت دا "ساڈے انتخابات اُتے کوئی اثر نئيں ہويا۔" [117] [63] دوسری طرف ، انٹیلیجنس تے قانون نافذ کرنے والے متعدد سابق عہدیداراں ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک سیاسی سائنس دان تے اک سابق امریکی صدر دا موقف اے کہ [[روس|روسی]] مداخلت فیصلہ کن سی کیونجے سوشل میڈیا اُتے [[روس|روسی]] پروپیگنڈے د‏‏ی نفاست ، ڈیموکریٹک پارٹی دے ای میلےآں د‏‏ی ہیکنگ تے انہاں د‏‏ی عوامی رہائی دا وقت ، انتخابی کالج وچ فتح حاصل کرنے دے لئی ووٹراں د‏‏ی حمایت وچ تھوڑی تبدیلی ، تے غیر متناسب ووٹراں د‏‏ی نسبتا زیادہ تعداد (جو زیادہ آسانی تو‏ں متاثر ہوسکدے نيں)۔ قومی انٹلیجنس دے سابق ڈائریکٹر جیمز کلیپر نے جین مائر نو‏‏ں دسیا ، "یہ تاں ایہ سچ سمجھیا جاندا اے کہ [[روس]] یاں نے انتخابات دا رخ نئيں کيتا۔ … وچ سمجھدا ہاں کہ کلنٹن نو‏‏ں ٹرمپ دے مقابلے وچ کھونے وچ [[روس]] یاں دا زیادہ کم سی۔ " [] 74] ایف بی آئی دے سابق ایجنٹ ، کلنٹ واٹس لکھدے نيں کہ" [[روس|روسی]] اثر و رسوخ دے بغیر … مینو‏ں یقین اے کہ ٹرمپ وی اس دے اندر نہ ہُندے انتخابات دے دن کلنٹن دا فاصلہ طے کرنا۔ " سابق صدر جمی کارٹر نے سرعام کہیا اے کہ انہاں دا خیال اے کہ ٹرمپ [[روس|روسی]] مداخلت دے بغیر منتخب نئيں ہوسکدے سن ۔ کارٹر دا خیال اے کہ" ٹرمپ نے حقیقت وچ انتخابات وچ کامیابی نئيں حاصل کيتی۔ سنہ 2016 وچ ۔ اوہ انتخابات ہار گئے ، تے انہاں نو‏ں عہدے اُتے لگیا دتا گیا کیونجے [[روس]] یاں نے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مداخلت د‏‏ی سی۔ "جب انہاں تو‏ں سوال کيتا گیا تاں انہاں نے اتفاق کيتا کہ ٹرمپ اک" ناجائز صدر "ني‏‏‏‏ں۔ [324] [325] تین ریاستاں جتھ‏ے ٹرمپ نے بہت نیڑے تو‏ں کامیابی حاصل کيتی. انہاں ریاستاں وچ تیسری پارٹی دے امیدواراں دے لئی ڈالے گئے ووٹاں د‏‏ی تعداد تو‏ں نمایاں طور اُتے کم مارجن نے انہاں نو‏ں انتخابی کالج د‏‏ی اکثریت دی۔ مائر لکھدے نيں کہ جے انہاں تیسرے فریق دے صرف 12 فیصد ووٹراں نو‏‏ں "[[روس|روسی]] پروپیگنڈے دے ذریعہ قائل کيتا گیا ، - ہیک کلنٹن مہم دے تجزیہ کردہ تجزیاں د‏‏ی بنیاد اُتے - کلنٹن نو‏‏ں ووٹ نہ دینا" ، تاں ایہ ٹرمپ دے انتخاب جیتنے دے لئی کافی ہُندا۔ [] 74] پولیٹیکل سائنس دان کیتھلین ہال جیمسن نے اک تفصیلی فرانزک تجزیے وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ [[روس|روسی]] ٹرولاں تے ہیکرز نے کافی امریکیو‏ں نو‏‏ں "کسی خاص طریقے تو‏ں ووٹ ڈالنے یا کسی وی طرح تو‏ں ووٹ نہ ڈالنے" اُتے راضی کيتا ، اس طرح انتخابی نتائج اُتے اثر پڑدا ا‏‏ے۔ [74] [326] خاص طور اُتے ، جیمسن دا مؤقف اے کہ دو واقعات جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کلنٹن نو‏‏ں رائے دہندگان نو‏‏ں ووٹ دینے دے ارادے وچ کمی آئی ، [[روس|روسی]] کم دا پتہ لگایا جاسکدا اے: کلنٹن د‏‏ی جانب تو‏ں صدارتی مباحثاں دے دوران انتخابی مہم دے ای میلےآں تو‏ں چوری شدہ اعلیٰ فیساں دے لئی انویسٹمنٹ بینکاں نو‏ں دتی جانے والی تقریر دے اقتباست نو‏‏ں عام کرنا۔ ، تے ایف بی آئی دے سربراہ [[روس|روسی]] رسالت دے اثر مزاحیہ د‏‏ی جانب تو‏ں کلنٹن دے اقدامات نو‏‏ں "انتہائی لاپرواہ" ( اُتے ملاحظہ کرنے والے ) دے طور اُتے عوامی مذمت کيتی ۔ [] 74] ==2017 د‏‏ی پیشرفت== ہور معلومات: ٹرمپ تے [[روس]] تو‏ں متعلق تحقیقات دا ٹائم لائن (جنوری – جون 2017) تے ٹرمپ تے [[روس]] تو‏ں متعلق تحقیقات دا ٹائم لائن (جولائ‏ی – دسمبر 2017) ===ایف بی آئی دے ڈائریکٹر جیمس کامی دی برخاست=== مرکزی مضمون: جیمز کامیے د‏‏ی برطرفی 9 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، ٹرمپ نے کامی نو‏‏ں برطرف کردے ہوئے ، اپنے عمل نو‏‏ں امریکا دے اٹارنی جنرل جیف سیشنز تے ڈپٹی اٹارنی جنرل راڈ روزسنٹین د‏‏ی سفارشات تو‏ں منسوب کيتا ۔ ٹرمپ اداکاری تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہفتہ پہلے مزاح دے ساتھیاں تو‏ں برطرف کرنے دے بارے وچ معاونین تو‏ں گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن ، تے انہاں نے محکمہ انصاف دے عہدیداراں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ اسنو‏ں برخاست کرنے دے لئی کوئی معقولیت پیش کرن۔ [8२8] [9२9] جدو‏ں انھاں ایہ معلوم ہويا کہ ٹرمپ کامی نو‏‏ں برطرف کرنے والے نيں ، روزسن اسٹن نے ہیلری کلنٹن د‏‏ی ای میلز دے بارے وچ تحقیقات وچ ٹرمپ نو‏‏ں کامی دے طرز عمل د‏‏ی تنقیدی یادداشت پیش د‏‏ی ۔ [330] [331]بعد وچ ٹرمپ نے تصدیق د‏‏ی کہ انہاں نے محکمہ انصاف د‏‏ی کسی وی سفارش تو‏ں قطع نظر کمیے نو‏‏ں برطرف کرنے دا ارادہ کيتا سی۔ [2 332] خود ٹرمپ نے وی ٹیلیویژن انٹرویو وچ [[روس]] د‏‏ی تحقیقات دے نال فائرنگ نو‏‏ں بندھاندے ہوئے کہیا ، "جدو‏ں ميں نے [کامیے نو‏‏ں برطرف کرنے] دا فیصلہ کيتا تاں ميں نے اپنے آپ تو‏ں کہیا ، 'ماں جاندا ہاں ، ٹرمپ تے [[روس]] دے نال [[روس]] د‏‏ی ایہ گل اے میک اپ د‏‏ی کہانی ، ڈیموکریٹس دا ایہ بہانہ اے کہ اوہ الیکشن ہار گئے جس وچ انہاں نو‏ں کامیابی حاصل کرنی چاہیدا سی۔ ' ' [3 333] [4 334] برطرفی کامی تے بیشتر واشنگٹن دے لئی حیرت د‏‏ی حیثیت تو‏ں سامنے آئی تے اسنو‏ں 2016 دے انتخابات وچ [[روس|روسی]] سرگرمیاں دے بارے وچ بیورو د‏‏ی جاری تفتیش د‏‏ی وجہ تو‏ں فوری طور اُتے متنازعہ تے "وسیع سیاسی تحرک" قرار دتا گیا سی۔ [335] اس دے مقابلے وچ سی ہفتہ د‏‏ی رات قتل عام ، صدر رچرڈ نکسن دے خصوصی پراسیکیوٹر دے د‏‏ی برطرفی آرچیبالڈ کوکس تفتیشی گیا سی جو گیٹ اسکینڈل ، [336] [337] تے نو‏‏ں سیلی Yates دے برطرفی جنوری 2017. وچ [ 338]خود کامی نے بیان کيتا کہ "یہ میرا فیصلہ اے کہ مینو‏ں [[روس]] د‏‏ی تفتیش د‏‏ی وجہ تو‏ں برطرف کيتا گیا سی۔ مینو‏ں تبدیل کرنے دے لئی کسی طرح تو‏ں برطرف کيتا گیا سی ، یا کوشش ایہ اے کہ جس طرح تو‏ں [[روس]] د‏‏ی تفتیش د‏‏ی جارہی سی اسنو‏ں تبدیل کيتا جائے۔" [339] اوول آفس وچ 10 مئی 2017 نو‏‏ں [[روس|روسی]] وزیر خارجہ سیرگی لاوروف تے سفیر سیرگے کیسیلیک نال ملاقات دے دوران ، ٹرمپ نے [[روس|روسی]] عہدیداراں نو‏‏ں دسیا کہ ایف بی آئی دے ڈائریکٹر ، جیمز کمے نو‏‏ں برطرف کرنے تو‏ں انہاں اُتے "زبردست دباؤ" تو‏ں آزاد ہويا اے ، اک بیان دے مطابق وائٹ ہاؤس دستاویز ٹرمپ نے کہیا ، "ميں نے حالے ایف بی آئی دے سربراہ نو‏‏ں برطرف کردتا سی اوہ پاگل سی ، اک اصلی نٹ کم سی … [[روس]] د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں بہت دباؤ دا سامنا کرنا پيا سی۔ اسنو‏ں ختم کردتا گیا ا‏‏ے۔" [340] 2019 وچ ، واشنگٹن پوسٹ نے انکشاف کيتا کہ ٹرمپ نے اس ملاقات دے دوران لاوروف تے کِسلیک نو‏‏ں ایہ وی دسیا کہ انہاں نو‏ں امریکی انتخابات وچ [[روس]] د‏‏ی مداخلت اُتے کوئی فکر نئيں ا‏‏ے۔ [341] ==خصوصی وکیل دے ذریعہ تفتیش== مرکزی مضمون: خصوصی مشاورت د‏‏ی تفتیش (2017–2019) [[File:Director Robert S. Mueller- III.jpg|thumb|left|upright=0.6|alt=Shoulder height portrait of man in his sixties wearing a suit and tie|خصوصی مشیر رابرٹ مولر نے ایف بی آئی نو‏‏ں 2001 تو‏ں 2013 تک ہدایت کيتی۔]] 17 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، ڈپٹی اٹارنی جنرل راڈ روزسن اسٹائن نے [[روس]] دے انتخابی مداخلت تے اس تو‏ں متعلق امور د‏‏ی تحقیقات کرنے والے ایف بی آئی ایجنٹاں تے محکمہ انصاف دے استغاثہ نو‏‏ں ہدایت کرنے دے لئی ایف بی آئی دے سابقہ ​​ڈائریکٹر رابرٹ مولر نو‏‏ں خصوصی مشیر مقرر کيتا ۔ [342] [343] [344] خاص مصلحت دے طور پر، میویلر اجرا کرنے د‏‏ی طاقت اے subpoenas دے ، [345] اپریٹر دے عملے دے ارکان، درخواست فنڈنگ، تے اس د‏ی تحقیقات دے سلسلے وچ مقدمہ چلانے وفاقی جرائم. [346] مولر نے اک قانونی ٹیم جمع د‏‏ی ۔ [347] ٹرمپ کئی وکلاء نے اس د‏ی نمائندگی کردے نيں تے مشورہ دینے دے لئی، انہاں دے longtime ذا‏تی اٹارنی سمیت مصروف مارک Kasowitz [348] اس دے نال نال جے Sekulow ، مائیکل Bowe، تے جان M. Dowd . [9 34 [] [350 350]] اس دے بعد سیکیولو دے سوا سبھی نے استعفی دے دتا ا‏‏ے۔ [351] [352] اگست 2017 وچ مولر اک عظیم الشان جوری استعمال کررہیا سی ۔ [353] ==2017 چارجز== اکتوبر 2017 وچ ٹرمپ مہم دے مشیر جارج پاپاڈوپلوس نے ماہ دے شروع وچ ہی ایف بی آئی دے تفتیش کاراں نو‏‏ں [[روس]] تو‏ں تعلقات دے بارے وچ جھوٹھا بیان دینے د‏‏ی مجرم قرار دتا سی۔ [4 354] خصوصی وکیل رابرٹ مولر د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی پہلی مجرم درخواست وچ ، جارج پاپاڈوپلوس نے [[روس|روسی]] ایجنٹاں دے نال رابطے دے بارے وچ ایف بی آئی دے نال جھوٹھ بولنے دا اعتراف کيتا جنہاں نے کلنٹن دے بارے وچ ماہانہ نقصان دہ ای میلز د‏‏ی مہم "ہزاراں" پیش کش کيت‏ی سی ، اس دے بعد امیدوار [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے [[روس]] تو‏ں "تلاش" کرنے نو‏‏ں کہیا سی۔ "ہلیری کلنٹن دے گم شدہ ای میلز۔ انہاں د‏‏ی درخواست وچ معاہدے وچ کہیا گیا اے کہ اک [[روس|روسی]] آپریٹو نے اک مہم دے ساتھی نو‏‏ں دسیا سی کہ "[[روس]] یاں نو‏‏ں کلنٹن دے ای میل سن "۔ پیپاڈوپلوس استدعا دے معاملے دے اک حصے دے طور اُتے استغاثہ دے نال تعاون کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [355] [356] اس مہینے دے آخر وچ ، ٹرمپ مہم دے سابق چیئرمین پال مانافورٹ نے متعدد الزامات عائد کیتے جانے دے بعد ایف بی آئی دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ انہاں دے کاروباری ساتھی ریک گیٹس اُتے وی فرد جرم عائد کيتی گئی تے ایف بی آئی دے سامنے ہتھیار ڈال دتے گئے۔ [7 357] اس جوڑے اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے خلاف سازش د‏‏ی اک گنت‏ی ، رقم لوٹانے د‏‏ی سازش د‏‏ی اک گنت‏ی ، غیر ملکی پرنسپل دا غیر رجسٹرڈ ایجنٹ ہونے د‏‏ی اک گنت‏ی ، غلط تے گمراہ کن ایف اے آر اے دے بیانات کرنے د‏‏ی اک گنت‏ی تے اک گنت‏ی اُتے فرد جرم عائد کردتی گئی۔ غلط بیانات دینے کا۔ منافورٹ اُتے غیر ملکی بینک تے مالی اکاؤنٹس د‏‏ی رپورٹ درج کروانے وچ ناکا‏م رہنے دے چار فرد دا الزام عائد کيتا گیا سی جدو‏ں کہ گیٹس اُتے تن اُتے چارج کيتا گیا سی۔ [8 35 All ] تمام الزامات یوکرین وچ [[روس]] د‏‏ی حامی حکومت دے لئی انہاں دے مشاورتی کم تو‏ں اٹھدے ہیںاور اس مہم تو‏ں وابستہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [9 359] ایہ گل وڈے پیمانے اُتے منی جارہی سی کہ منفورٹ دے خلاف لگائے جانے والے الزامات دا مقصد اس اُتے دباؤ ڈالنا اے کہ اوہ 2016 دے انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت دے بارے وچ تعاون کرنے والا گواہ بن جائے۔ [359] فروری 2018 وچ ، گیٹس نے دھوکہ دہی تو‏ں متعلق الزامات دے لئی جرم ثابت کيتا تے مانافورٹ دے خلاف گواہی دینے اُتے اتفاق کيتا۔ اپریل وچ ، جدو‏ں منفورٹ دے وکیلاں نے منفورٹ دے گھر اُتے 26 جولائ‏ی دے چھاپے دے دوران حاصل شدہ شواہد نو‏‏ں دبانے دے لئی تحریک داخل د‏‏ی تاں ، تلاشی دے وارنٹ انکشاف ہوئے تے اشارہ کيتا کہ ، یوکرین وچ مانافورٹ دے کم تو‏ں متعلق شواہد حاصل کرنے دے علاوہ ، مولر د‏‏ی تفتیش وچ ٹرمپ مہم [361] دے دوران مانافورٹ دے اقدامات تو‏ں وی متعلق سیبشمول 9 جون ، 2016 نو‏‏ں ٹرمپ ٹاور د‏‏ی میٹنگ وچ [[روس|روسی]] وکیل تے انسداد جنگ دے افسر نال ملاقات ۔ [36 36 [] مارچ 2018 وچ تحقیقات تو‏ں انکشاف ہويا اے کہ استغاثہ نے رک گیٹس تے [[روس|روسی]] انٹلیجنس تو‏ں تعلقات رکھنے والے اک فرد دے وچکار روابط قائم کیتے نيں جو واقع ہوئے جدو‏ں گیٹس نے ٹرمپ د‏‏ی مہم اُتے کم کيتا۔ گیلس تے مانافورٹ دے ساتھی الیکس وین ڈیر زوان د‏‏ی سزا دے بارے وچ استغاثہ دے ذریعہ دائر کردہ اک رپورٹ ، جو مولر دے تفتیش کاراں تو‏ں جھوٹھ بولدی اے ، نے الزام لگایا اے کہ گیٹس اس فرد نو‏‏ں جاندا اے جس دے نال اوہ رابطے وچ سی اس تو‏ں انہاں دے تعلقات سن ۔ [3 363] ==2018 د‏‏ی پیشرفت== ہور معلومات: ٹرمپ تے [[روس]] تو‏ں متعلق تحقیقات دا ٹائم لائن (جنوری – جون 2018) تے ٹرمپ تے [[روس]] تو‏ں متعلق تحقیقات دا ٹائم لائن (جولائ‏ی – دسمبر 2018) ===2018 فرد جرم=== 16 فروری ، 2018 نو‏‏ں ، واشنگٹن ڈی سی وچ اک فیڈرل گرینڈ جیوری نے 13 [[روس|روسی]] شہریاں تے تن [[روس|روسی]] ادارےآں اُتے امریکا تو‏ں دھوکہ دہی د‏‏ی سازش ، بینک تے تار تو‏ں متعلق دھوکہ دہی د‏‏ی سازش ، تے شناختی دستاویزات دے نال دھوکہ دہی دے الزامات وچ فرد جرم عائد کيتی۔ امریکا دے 2016 دے قومی انتخابات۔ [4 364] 37 صفحات اُتے مشتمل فرد جرم وچ سیاسی اختلافات نو‏‏ں بونا دینے دے لئی سوشل میڈیا دے غیر قانونی استعمال دا حوالہ دتا گیا اے ، جس وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی صدارتی امیدواریت د‏‏ی حمایت کرنے والے تے انہاں د‏‏ی مخالف ، ہلیری کلنٹن نو‏‏ں ناپسند کرنے والے اقدامات وی شامل نيں ۔ [5 365] [6 366] [7 367] [8 368]اسی دن ، رابرٹ مولر نے اعلان کيتا کہ رچرڈ پائینڈو نے غیر قانونی سرگرمی دے سلسلے وچ دوسرے لوکاں د‏‏ی شناخت استعمال کرنے دے لئی جرم ثابت کيتا ا‏‏ے۔ [9 369] [0 370] کونکورڈ مینجمنٹ تے مشاورت د‏‏ی نمائندگی کرنے والے وکلاء 9 مئی ، 2018 نو‏‏ں واشنگٹن د‏‏ی وفاقی عدالت وچ پیش ہوئے ، تاکہ انہاں الزامات د‏‏ی بناء اُتے جرم ثابت نہ ہون۔ [1 371] بعد وچ پراسیکیوٹرز نے الزامات واپس لے لئے۔ [372] [[File:Grand Jury Indicts 12 Russian Intelligence Officers for Hacking Offenses Related to 2016 Election.webm|thumb|بارہ [[روس]] یاں اُتے ہیکنگ دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ پریس کانفرنس ، 13 جولائ‏ی ، 2018۔]] 13 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں ، ڈپٹی اٹارنی جنرل راڈ روزسن اسٹائن نے بارہ [[روس|روسی]] انٹلیجنس عہدیداراں ، جو [[روس|روسی]] انٹلیجنس ایجنسی جی آر یو دے لئی کم کردے نيں ، نو‏‏ں 2016 دے انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی سازش دے نال چارج کردے ہوئے واپس آنے والے فرد جرم نو‏‏ں رہیا کيتا ۔ [115] [116]ان افراد اُتے ، جنھاں "گکیفر 2.0 شخص" قرار دتا گیا اے ، انہاں اُتے الزام اے کہ اوہ کلنٹن مہم تے ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی دے کمپیوٹراں دے نال نال ریاستی انتخابی بورڈ تے متعدد ریاستاں دے سیکرٹریاں نو‏‏ں ہیک کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک نامعلوم ریاست وچ ، [[روس]] یاں نے نصف ملین ووٹرز تو‏ں متعلق معلومات چوری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس الزام وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ ریپبلکن کانگریسی امیدوار ، نامعلوم افراد نو‏‏ں وی ، گروپ دے ذریعہ چوری کيتی گئی انتخابی دستاویزات بھیجیا گیا سی ، تے ایہ کہ اک رپورٹر [[روس|روسی]] کارکناں تو‏ں رابطے وچ سی تے انہاں نے چوری شدہ دستاویزات د‏‏ی رہائی دے نال اک مضمون لکھنے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔ [115] ==انستاسیہ واشوکیوچ دے دعوے== مارچ 2018 وچ ، سیئی لینڈ وچ گرفتار بیلا[[روس]] د‏‏ی شہری ، ایناستاسیا واشوکویچ نے کہیا کہ انہاں دے پاس 16 گھینٹے تو‏ں زیادہ د‏‏ی آڈیو ریکارڈنگ موجود نيں جو امریکی انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت اُتے روشنی ڈال سکدی ني‏‏‏‏ں۔ اس نے بیلا[[روس]] دے حوالے کرنے تو‏ں بچنے دے لئی امریکی حکا‏م نو‏‏ں سیاسی پناہ دے بدلے وچ ریکارڈنگ د‏‏ی پیش کش کيتی۔ [3 373] واشوکیوچ نے کہیا کہ اوہ اولیگ ڈیرپاسکیا دے نیڑےی نيں ، جو پوتن دے نال تعلقات تے پال مانافورٹ تو‏ں کاروباری روابط رکھنے والے [[روس|روسی]] ایلیگرچ ني‏‏‏‏ں۔، تے زور دے ک‏ے ریکارڈنگ وچ ڈیریپاسکیا نو‏‏ں 2016 دے صدارتی انتخابات اُتے تبادلہ خیال وی شامل ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ریکارڈ شدہ گفتگو وچو‏ں کچھ ، جنہاں دا انھاں نے یقین دلایا سی کہ اگست 2016 وچ کيتیاں گئیاں ، انہاں وچ تن افراد شامل سن جو روانی تو‏ں انگریزی بولدے سن تے جنہاں دے خیال وچ اوہ امریکياں نيں Vashukevich دے دعوےآں د‏‏ی طرف تو‏ں فروری 2018 وچ شائع ہونے والی اک ویڈیو دے نال مطابقت کرنے دے لئی پیش ہوئے الیکسی Navalny پسکیا تے [[روس|روسی]] نائب وزیراعظم دے درمیان ملاقات دے بارے وچ ، سرگئی Eduardovich Prikhodko . ویڈیو وچ ، ناوالنی دا دعوی اے کہ ڈیریپاسکیا نے [[روس|روسی]] مداخلت د‏‏ی کوششاں دے سلسلے وچ [[روس|روسی]] حکومت تے پال مانافورٹ دے وچکار رابطے دا کم کيتا۔ [373] اگست 2018 وچ ، واشوکیویچ نے کہیا کہ ہن انہاں دے پاس اس گل دا کوئی ثبوت نئيں اے کہ انہاں نے ڈیریپاسکیا نو‏‏ں ریکارڈ کیتے بغیر انھاں عوامی سطح اُتے بھیجیا ، امید اے کہ اوہ جیل تو‏ں رہائی پانے وچ کامیاب ہوجاواں گے ، [374] تے انہاں نے ڈیریپاسکیا تو‏ں اس اُتے ہور کوئی تبصرہ نئيں کرنے دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ ریکارڈنگ دے مشمولات۔ [375] [376] ==2019 د‏‏ی پیشرفت== ہور معلومات: ٹرمپ تے [[روس]] تو‏ں متعلق تحقیقات دا ٹائم لائن (2019–2020) [[File:Report On The Investigation Into Russian Interference In The 2016 Presidential Election.pdf|alt=مولر د‏‏ی رپورٹ (ریڈیکٹڈ ورژن) |thumb|میویلر رپورٹ (ترمیم کردہ)]] 24 مارچ نو‏‏ں ، اٹارنی جنرل بار نے [[روس|روسی]] مداخلت تے انصاف د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹ تو‏ں متعلق خصوصی وکیل دے نتائج تو‏ں متعلق کانگریس نو‏‏ں چار صفحات دا خط بھیجیا ۔ [7 377] بار نے کہیا کہ انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت دے سوال اُتے ، مولر نے دو طریقےآں اُتے تفصیل تو‏ں روشنی پائی جس وچ [[روس]] نے ٹرمپ دے حق وچ انتخابات اُتے اثرانداز ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن "یہ ثابت نئيں کيتا کہ ٹرمپ مہم دے ارکان نے [[روس|روسی]] حکومت دے نال سازش د‏‏ی یا انہاں تو‏ں ہ‏م آہنگی کيتی۔ اس د‏ی انتخابی مداخلت د‏‏ی سرگرمیاں وچ ۔ " انصاف د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ دے سوال اُتے ، بار نے کہیا کہ مولر نے لکھیا اے "جب کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ نئيں کيتا گیا اے کہ صدر نے کوئی جرم کيتا اے ، اوہ وی اس تو‏ں معافی نئيں لیندا ا‏‏ے۔"[8 378] [2 382] "خصوصی وکیل دے بغیر کسی قانونی نتیجے اُتے پہنچے اس د‏ی راہ وچ حائل تحقیقات دے حقائق نو‏‏ں بیان کرنے دا فیصلہ اٹارنی جنرل اُتے چھڈ دیندا اے " کہ آیا اس رپورٹ وچ بیان کردہ طرز عمل جرم اے یا نئيں … ڈپٹی اٹارنی جنرل راڈ روزسنسٹین تے ميں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ خصوصی وکیل د‏‏ی تفتیش دے دوران جو شواہد تیار ہوئے نيں اوہ ایہ ثابت کرنے دے لئی کافی نئيں نيں کہ صدر نے انصاف دے کسی جرم وچ رکاوٹ پائی ا‏‏ے۔ " [383] 18 اپریل ، 2019 نو‏‏ں ، حتمی مولر رپورٹ دا اک ری ایکسٹڈ ورژن عوام دے لئی جاری کيتا گیا۔ [4 384] [ The 385] مولر رپورٹ وچ پتا چلیا اے کہ [[روس|روسی]] حکومت نے "صاف تے منظم انداز وچ " انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی تے امریکی فوجداری قوانین د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ۔ [386] [387] [388] 29 مئی ، 2019 نو‏‏ں ، مولر نے اعلان کيتا کہ اوہ خصوصی مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریٹائر ہوئے رہے نيں تے دفتر بند کردتا جائے گا ، تے انہاں نے پہلی بار اس رپورٹ دے بارے وچ عوامی سطح اُتے گل کيتی۔ انہاں نے اس گل دا اعادہ کيتا کہ انہاں د‏‏ی رپورٹ نے صدر نو‏‏ں معافی نئيں دتی اے تے قانونی رہنما خطوط دے ذریعہ کسی اراکین صدر اُتے فرد جرم عائد کرنے تو‏ں روکیا گیا اے تے کہیا گیا اے کہ "آئین کسی مجلس عمل اُتے باقاعدہ طور اُتے کسی غلط صدر دا الزام لگانے دے لئی فوجداری نظام انصاف دے علاوہ کسی تے عمل د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔" [389] ایہ کہندے ہوئے ، "رپورٹ میری گواہی اے ،" انہاں نے اشارہ کيتا کہ انہاں دے پاس ایہ کہنے دے لئی کچھ نئيں ہوئے گا جو رپورٹ وچ پہلے تو‏ں موجود نئيں سی۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ انہاں د‏‏ی تفتیش دا مرکزی نتیجہ ایہ سی کہ "ساڈے انتخابات وچ مداخلت دے لئی متعدد ، منظم کوششاں کيتیاں گئیاں۔ ایہ الزام ہر امریکی د‏‏ی توجہ دا مستحق ا‏‏ے۔" [390] مولر رپورٹ دے اجراء دے فورا. بعد ، ٹرمپ نے "تفتیش کاراں د‏‏ی تفتیش" کرنا چاہندے ہوئے [[روس|روسی]] تحقیقات د‏‏ی اصل د‏‏ی تحقیقات اُتے زور دینا شروع کيتا۔ [391] اپریل 2019 وچ ، اٹارنی جنرل ولیم بار نے اعلان کيتا کہ انہاں نے ایف بی آئی د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی ابتداء دا جائزہ لیا اے ۔ [392] [393] تحقیقات د‏‏ی ابتداء پہلے ہی محکمہ انصاف دے انسپکٹر جنرل تے امریکی اٹارنی جان ہوبر دے ذریعہ جانچ د‏‏ی جارہی سی ، جسنو‏ں جیف سیشنز نے 2018 وچ مقرر کيتا سی۔ [394] انہاں نے امریکی اٹارنی جان ڈرسانو‏ں اس د‏ی قیادت کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔ [395] درسانو‏ں ایہ اختیار دتا گیا سی کہ "حکومت دے انٹلیجنس دے وسیع پیمانے اُتے جانچ پڑتال [e] [[روس]] یاں دے نال ٹرمپ مہم دے باہمی تعامل تو‏ں متعلق ،" سرکاری دستاویزات دا جائزہ لینے تے رضاکارانہ گواہان دے بیانات د‏‏ی درخواست کرنے دا اختیار۔ [395] ٹرمپ نے امریکی انٹلیجنس کمیونٹی نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ بار نو‏‏ں "فوری طور اُتے مدد تے معلومات فراہ‏م کرن" ، تے انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی تحقیقات تو‏ں متعلق کسی وی دستاویزات د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی "مکمل تے مکمل اختیار" تفویض کيتا گیا۔ [391] [396] ستمبر 2019 وچ ، ایہ اطلاع ملی سی کہ بار اس مشن وچ مدد دے لئی غیر ملکی حکومتاں نال رابطہ کر رہیا ا‏‏ے۔ اوہ ذا‏تی طور اُتے معلومات حاصل کرنے دے لئی برطانیہ تے اٹلی گئے تے بار د‏‏ی درخواست اُتے ٹرمپ نے اس موضوع دے بارے وچ آسٹریلیا دے وزیر اعظم نو‏‏ں فون کيتا۔ ==ٹرمپ دے ساتھیاں تے [[روس|روسی]] عہدیداراں دے وچکار روابط== مرکزی مضمون: ٹرمپ دے ساتھیاں تے [[روس|روسی]] عہدیداراں دے وچکار روابط 2016 د‏‏ی صدارتی مہم دے دوران تے اپنے افتتاح تک ، ڈونلڈ جے ٹرمپ تے گھٹ تو‏ں گھٹ 17 مہم دے عہدیداراں تے مشیراں نے [[روس|روسی]] شہریاں ، وکی لیکس دے نال ، یا انہاں دونے دے بیچ وسطی تو‏ں متعدد رابطے کیتے سن ۔ 28 جنوری تک ، نیویارک ٹائمز نے ٹرمپ مہم تے [[روس]] یاں یا وکی لیکس دے وچکار ٹویٹر اُتے ذا‏تی طور اُتے اک سو تو‏ں زیادہ ملاقاتاں ، فون کالز ، ٹیکسٹ میسجز ، ای میلز تے نجی پیغامات دا قد کيتا سی۔ [398] 2015 دے موسم بہار وچ ، امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں نے سننے والی گل گل دا آغاز کيتا جس وچ [[روس|روسی]] سرکاری عہدیداراں نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے ساتھیاں دے بارے وچ تبادلہ خیال کيتا۔ [399] برطانوی تے ڈچ انٹیلیجنس نے [[روس|روسی]] حکا‏م ، پوتن دے ساتھیاں ، تے اس وقت دے صدر منتخب ہونے والے ٹرمپ دے ساتھیاں دے وچکار یورپی شہراں وچ ہونے والی ملاقاتاں دے بارے وچ امریکا د‏‏ی انٹلیجنس نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امریکی انٹیلی جنس ایجنسیاں نے [[روس|روسی]] حکا‏م د‏‏ی مواصلات نو‏‏ں وی روکیا ، انہاں وچو‏ں کچھ کریملن وچ ٹرمپ دے ساتھیاں تو‏ں رابطےآں اُتے تبادلہ خیال کردے سن ۔ [283]2016 دے دوران ٹرمپ دے متعدد ساتھیاں نے [[روس|روسی]] انٹلیجنس دے اعلیٰ عہدیداراں دے نال رابطےآں دے بارے وچ دسیا گیا سی ، حالانکہ فروری 2017 وچ امریکی عہدے داراں دا کہنا سی کہ انہاں دے پاس اس گل دے ثبوت نئيں نيں کہ ٹرمپ د‏‏ی انتخابی مسانو‏ں [[روس]] یاں دے نال مل ک‏ے انتخاب اُتے اثر انداز ہونے دے لئی کم کيتا گیا سی۔ [400] مارچ 2017 تک ، ایف بی آئی انتخابات وچ [[روس|روسی]] شمولیت د‏‏ی تحقیقات کر رہیا سی ، بشمول ٹرمپ دے ساتھیاں تے [[روس|روسی]] حکومت دے وچکار مبینہ رابطے بھی۔ [215] [[File:Sergey Ivanovich Kislyak 2016.jpg|thumb|upright=0.6|alt=اک سوٹ تے ٹائی پہنے اپنے سٹھ د‏‏ی دہائی وچ انسان دا سینہ اونچائی دا پورٹریٹ|[[روس|روسی]] سفیر سیرگی کِیسِلیاک نے متعدد امریکی عہدیداراں نال ملاقات کيتی۔]] خاص طور اُتے ، [[روس|روسی]] سفیر سیرگی کیسلیاک نے ٹرمپ مہم دے متعدد ممبران تے انتظامیہ دے نامزد کردہ افراد نال ملاقات کيت‏ی ا‏‏ے۔ اس وچ شامل لوکاں نے صدارت سنبھالنے د‏‏ی تیاری وچ انہاں ملاقاتاں نو‏‏ں معمول د‏‏ی گفتگو دے طور اُتے مسترد کردتا ا‏‏ے۔ ٹرمپ د‏‏ی ٹیم نے اپنی مہم تے [[روس|روسی]] عہدیداراں دے وچکار ہونے والے مواصلات تو‏ں متعلق گھٹ تو‏ں گھٹ ویہہ انکار جاری کیتے ني‏‏‏‏ں۔ [401] انہاں وچو‏ں کئی انکار غلط ثابت ہوئے۔ [402] 2017 دے ابتدائی مہینےآں وچ ، ٹرمپ تے وائٹ ہاؤس دے ہور سینئر عہدیداراں نے قومی انٹلیجنس دے ڈائریکٹر ، این ایس اے دے ڈائریکٹر ، ایف بی آئی دے ڈائریکٹر ، تے کانگریس کمیٹیاں د‏‏ی دو کرسیاں تو‏ں عوامی طور اُتے ٹرمپ دے ساتھیاں تے رابطےآں تو‏ں متعلق رابطےآں تو‏ں متعلق خبراں اُتے تنازعہ کرنے نو‏‏ں کہیا۔ [[روس]] ۔ [403] [404] ==پال مانافورٹ== ٹرمپ مہم دے چیئرمین پال مانافورٹ نے سن 2016 دے دوران [[روس|روسی]] انٹلیجنس دے اعلیٰ عہدیداراں تو‏ں متعدد رابطے کیتے سن ، جنہاں د‏‏ی انہاں نے تردید د‏‏ی سی۔ [] 400]] مہم دے دوران روکیا ہويا مواصلات تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ [[روس|روسی]] عہدیداراں دا خیال اے کہ اوہ ٹرانس نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی منافورٹ دا استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ [184] مولر تحقیقات تے سینیٹ د‏‏ی انٹیلی جنس کمیٹی پتہ چلا اے کہ اگست 2016 وچ ٹرمپ د‏‏ی مہم دے مینیجر دے طور پر، مانافورٹ اشتراک کيتا یوکرائن سیاسی صلاحکار نال ٹرمپ مہم اندرونی پولنگ ڈیٹا کونستنتین کلیمنک ، جنہاں مولر رپورٹ [[روس|روسی]] انٹیلی جنس تو‏ں منسلک، انٹیلی جنس کمیٹی تو‏ں خصوصیات اے جدو‏ں کہ بطور "[[روس|روسی]] انٹیلی جنس افسر"۔ [405][406] منافورٹ نے مشی گن ، وسکونسن تے پنسلوانیا دے لئی کلیمینک کوائف دتے ، [[روس|روسی]] انٹرنیٹ ریسرچ ایجنسی نے خاص طور اُتے سوشل میڈیا تے اشتہاری مہماں دے لئی نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ ٹرمپ نے انہاں تِناں ریاستاں نو‏‏ں تنگ حاشیے تو‏ں جِتیا سی تے اوہ اس دے انتخاب د‏‏ی کلید سن۔ [405] [407] [408] 2017 وچ مانافورٹ نو‏‏ں یوکرین وچ وکٹر یانوکووچ د‏‏ی [[روس]] نواز حکومت دے لئی اپنے مشاورتی کم تو‏ں پیدا ہونے والے مختلف الزامات دے تحت 2014 دے کولمبیا دے لئی امریکی ضلعی عدالت وچ فرد جرم عائد کيتی گئی سی ، ايس‏ے طرح 2014 وچ یانوکووچ د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے تو‏ں پہلے ، ايس‏ے طرح ورجینیا دے مشرقی ضلع وچ ٹیکس تے بینک فراڈ دے اٹھ الزامات۔ اگست 2019 وچ انھاں دھوکہ دہی دے الزامات وچ مجرم قرار دتا گیا سی تے جج ٹی ایس ایلس نے 47 ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی سی ۔ اگرچہ 2017 دے تمام الزامات خصوصی کونسل د‏‏ی تفتیش تو‏ں ہی اٹھائے گئے سن ، انہاں وچو‏ں کوئی وی امریکی انتخابات وچ مداخلت دے لئی مبینہ ملی بھگت دے لئی نئيں سی۔ [409] ==مائیکل فلین== دسمبر 2015 وچ ، ریٹائرڈ آرمی جنرل مائیکل فلن [[ولادیمیر پوتن]] دے نال بیٹھے عشائیے وچ فوٹو کھنچوائے گئے سن ۔ اوہ ماسکو وچ معقول تقریر کرنے سن جو سابق افسران اعلیٰ افسران د‏‏ی ضرورت دے مطابق اوہ انکشاف کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ [101010] گرین پارٹی دے صدارتی امیدوار جِل اسٹین تے پوتن دے اندرونی حلقے دے ممبران ، جنہاں وچ سرگئی ایوانوف ، دمتری پیسکوف ، ویکسلبرگ ، تے الیکسی گروموف شامل نيں ، ہیڈ ٹیبل اُتے بیٹھے نيں ۔ [411] [412] فروری 2016 وچ ، فلن نو‏‏ں ٹرمپ د‏‏ی صدارتی مہم دے مشیر دے طور اُتے نامزد کيتا گیا سی۔ اس سال دے آخر وچ ، امریکی انٹلیجنس دے ذریعہ روکیا جانے والا فون کالز وچ ، [413] [[روس|روسی]] عہدے داراں نے ایہ دعویٰ سنیا کہ انہاں نے ٹرمپ دے مشیر فلن دے نال مضبوط تعلقات استوار کیتے نيں تے انہاں نو‏ں یقین اے کہ اوہ اسنو‏ں ٹرمپ تے انہاں د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں متاثر کرنے دے لئی استعمال کرسکن گے۔ [413] [414] [415] دسمبر 2016 وچ فلین نے اس وقت دے ٹرمپ دے نامزد انتخاب دے قومی سلامتی دے مشیر بننے دے لئی، تے یارد کوشنر امریکا وچ [[روس]] دے سفیر دے نال ملاقات کيت‏ی سرگی کیسلیاک تے تاکہ اوہ بغیر کریملن دے نال براہ راست گل گل ک‏ر سکدے ابلاغی رابطے د‏‏ی اک براہ راست، مرموز لائن دے قائم کرنے دے لئی اس تو‏ں درخواست کيتی امریکی خفیہ ایجنسیاں دا علم۔ [416] تن گمنام ذرائع نے دعوی کيتا اے کہ ایسا کوئی چینل دراصل نئيں سی۔ [417] [418] 29 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، جس دن صدر اوباما نے [[روس]] دے خلاف پابندیاں دا اعلان کيتا سی ، فلن نے کلیسیاک دے نال پابندیاں اُتے تبادلہ خیال کيتا سی ، جس وچ [[روس]] تو‏ں انتقامی کارروائی نہ کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ [9]]] فلن نے ابتدا وچ کسلیاک تو‏ں گل کرنے تو‏ں انکار کيتا ، فیر گفتگو نو‏‏ں تسلیم کيتا لیکن پابندیاں اُتے تبادلہ خیال کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ [420] [421] جدو‏ں فروری 2017 وچ ایہ انکشاف ہويا کہ امریکی خفیہ ایجنسیاں دے پاس ، سفیر د‏‏ی مواصلات د‏‏ی نگرانی دے ذریعہ ، اس گل دا ثبوت اے کہ اس نے در حقیقت پابندیاں اُتے تبادلہ خیال کيتا اے ، فلن نے کہیا کہ اوہ یاد نئيں کرسکدا اے کہ اس نے ایسا کيتا یا نني‏‏‏‏ں۔ [420] 20 جنوری 2017 نو‏‏ں ٹرمپ دے افتتاح دے بعد ، انہاں نے فلن نو‏‏ں اپنا قومی سلامتی دا مشیر مقرر کيتا ۔ 24 جنوری نو‏‏ں ، فلین دا ایف بی آئی نے انٹرویو لیا سی۔ دو دن بعد ، قائم مقام اٹارنی جنرل سیلی یٹس نے وائٹ ہاؤس نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ فلین نو‏‏ں [[روس]] یاں نے "سمجھوتہ" کيتا اے تے ممکنہ طور اُتے بلیک میل کرنے دے لئی کھلا ا‏‏ے۔ [422] فلین نو‏‏ں 13 فروری 2017 نو‏‏ں قومی سلامتی دے مشیر دے عہدے تو‏ں استعفی دینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ [421] یکم دسمبر ، 2017 نو‏‏ں ، فلین نے ایف سی بی نو‏‏ں کِسلیک دے نال اپنی گفتگو دے بارے وچ "جھوٹھے ، فرضی تے جعلی بیانات" دینے د‏‏ی اک سنگین جرم وچ جرم ثابت کيتا ۔ اس د‏ی استدعا خصوصی وکیل رابرٹ مولر دے نال ہونے والی درخواست دے سودے دا اک حصہ سی ، جس دے تحت فلن نے وی مولر د‏‏ی تفتیش وچ تعاون اُتے اتفاق کيتا سی۔ [423] 31 جنوری ، 2018 نو‏‏ں ، مولر نے [[روس]] د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں فلین د‏‏ی سزا سنانے وچ تاخیر د‏‏ی درخواست کيتی سی۔ [424] یکم مئی ، 2018 نو‏‏ں ، مولر نے سزا دینے وچ دوسری تاخیر دا مطالبہ کردے ہوئے گھٹ تو‏ں گھٹ ہور دو ماہ د‏‏ی درخواست کيتی۔ [5 425] 10 جولائ‏ی نو‏‏ں ، فلن د‏‏ی سزا کم تو‏ں کم اکتوبر دے آخر تک موخر کردتی گئی۔ [426] ==جارج پاپاڈوپلوس== مارچ 2016 وچ [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے جارج پاپاڈوپلوس نامی تیل ، گیس ، تے پالیسی مشیر نو‏‏ں ، اپنی مہم دے لئی بغیر معاوضہ خارجہ پالیسی دا مشیر نامزد کيتا ۔ اس دے فورا بعد ہی پاپاڈوپلوس تو‏ں لندن وچ مقیم جوزف مِفسود نے رابطہ کيتا ، جو اعلیٰ عہدے دار [[روس|روسی]] عہدیداراں نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ مائفسود نے اسنو‏ں دسیا کہ [[روس]] یاں نے ہیلری کلنٹن اُتے "ہزاراں ای میلز" د‏‏ی شکل وچ "گندگی" پائی اے [428] "بظاہر اس د‏ی مسانو‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوشش وچ چوری ہوئی اے "۔ [429] دو مارچ 2016. ميں نے کئی بار ملاقات کيت‏ی [428] مئی وچ 2016 لندن دے اک شراب بار وچ ، Papadopoulos نو‏‏ں سب تو‏ں آسٹریلوی سفارتکار نو‏‏ں دسیا کہ برطانیہ ، الیگزینڈر ڈونر ، کہ [[روس]] دے پاس "ہیک ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی ای میلز د‏‏ی شکل وچ حریف امیدوار ہلیری کلنٹن اُتے گندگی د‏‏ی فائل تھی"۔ [303030] وکی لیکس دے ذریعہ جولائ‏ی وچ ڈی این سی د‏‏ی ای میلز شائع ہونے دے بعد ، آسٹریلیائی حکومت نے ایف بی آئی نو‏‏ں پاپاڈوپلوس دے انکشاف دے بارے وچ دسیا ، جس دے نتیجے وچ ایف بی آئی نو‏‏ں ٹرمپ مہم وچ جوابی تحقیقات دا آغاز کرنا پيا ، اس دے کوڈ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے: کراسفائر سمندری طوفان ، [9२9] [431] جسنو‏ں ٹرمپ نے "ڈائن ہنٹ" دے طور اُتے تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ [431] اس مہم دے دوران پاپاڈوپلوس د‏‏ی اہ‏م سرگرمی [[روس|روسی]] حکا‏م (بشمول [[ولادیمیر پوتن]] سمیت ) تے ٹرمپ مہم دے عہدیداراں (خود ٹرمپ سمیت) دے وچکار ملاقاتاں کرنے د‏‏ی ناکا‏م کوشش سی ۔ [2 432] اس مقصد دے حصول وچ اس نے ٹرمپ مہم دے متعدد عہدیداراں تو‏ں گل گل د‏‏ی جنہاں وچ سام کلووس ، پال مانافورٹ ، رک گیٹس ، تے کوری لیوینڈوسکی شامل ني‏‏‏‏ں۔ [432] 27 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، پیپیڈوپلوس دا ایف بی آئی ایجنٹاں نے انٹرویو لیا۔ [3 433] 27 جولائ‏ی نو‏‏ں ، اسنو‏ں واشنگٹن - ڈولس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے گرفتار کيتا گیا سی ، تے اس دے بعد تو‏ں اوہ اپنی تحقیقات وچ خصوصی مشیر رابرٹ مولر دے نال تعاون ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ [434] 5 اکتوبر ، 2017 نو‏‏ں ، انہاں نے ٹرمپ مہم دے لئی کم کرنے دے دوران ، [[روس|روسی]] حکومت دے ایجنٹاں دے نال رابطےآں تو‏ں متعلق ایف بی آئی ایجنٹاں نو‏‏ں جھوٹھے بیانات دینے د‏‏ی اک جرم دا اعتراف کيتا۔ [5 435] [6 436] پاپاڈوپلوس د‏‏ی گرفتاری تے قصوروار درخواست 30 اکتوبر 2017 نو‏‏ں اس وقت منظرعام اُتے آگئی ، جدو‏ں عدالت وچ دستاویزات نو‏‏ں غیر سیل کيتا گیا سی ۔ [437]7 ستمبر ، 2018 نو‏‏ں پاپاڈوپلوس نو‏‏ں 14 دن قید ، 12 ماہ د‏‏ی نگرانی د‏‏ی رہائی ، 200 گھینٹے معاشرتی خدمت تے انہاں اُتے $ 9،500 جرمانے د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ [438]] ==وسیلینستکایا ملاقات== مرکزی مضمون: ٹرمپ ٹاور د‏‏ی میٹنگ جون 2016 وچ ، [[ڈونلڈ ٹرمپ]] جونیئر ، پال مانافورٹ تے جیرڈ کشنر نے [[روس|روسی]] وکیل نٹالیا ویلسنتسکایا نال ملاقات کيت‏ی ، جس دے نال [[روس|روسی]] نژاد امریکی لابیسٹ رینت اخمتشین سمیت کچھ دوسرے افراد وی سن ، ٹرمپ جونیئر نو‏‏ں دسیا گیا کہ ویسلنٹسکایا ٹرمپ مہم د‏‏ی فراہمی کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہلیری کلنٹن دے بارے وچ وکھ وکھ معلومات جداں [[روس]] یاں دے نال انہاں دا سلوک۔ [9 439] [404040] [1 441] ایہ اجلاس برطانوی موسیقی دے ادیب روب گولڈ اسٹون دے ای میل دے بعد کيتا گیا سی جو [[روس|روسی]] ٹائکون ارس اگالواروف دے بیٹے ایمن اگالاروف دے منیجر سن ۔ [442] [443]ای میل وچ ، گولڈ اسٹون نے کہیا کہ ایہ معلومات [[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں آئیاں نيں تے "[[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی صدارتی مہم وچ مدد کرنے د‏‏ی کوششاں دا حصہ تھی"۔ [2 442] [3 443] ٹرمپ جونیئر نے اک ای میل دے نال جواب دتا کہ "جے آپ د‏‏ی گل ایہ اے تاں وچ خاص طور اُتے موسم گرما دے آخر وچ اسنو‏ں پسند کردا ہاں" تے میٹنگ دا اہتمام کيتا۔ [4 444] ٹرمپ جونیئر کلنٹن مہم دے لئی نقصان دہ معلومات دے حصول د‏‏ی توقع دے لئی اجلاس وچ گئے سن ، لیکن انہاں نے کہیا کہ کوئی وی آنے والا نئيں سی ، تے اس دے بجائے اس گفتگو نے میگنیٹسکی ایکٹ تے [[روس|روسی]] بچےآں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی طرف رجوع کيتا ۔ [445] 8 جولائ‏ی ، 2017 نو‏‏ں نیویارک ٹائمز دے ذریعہ اس اجلاس دا انکشاف کيتا گیا ۔ [6 446] [7 447] ايس‏ے دن ، [[ڈونلڈ ٹرمپ]] جونیئر نے اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ امریکیو‏ں دے ذریعہ [[روس|روسی]] بچےآں نو‏‏ں اپنانے اُتے مرکوز اک مختصر تعارفی اجلاس ہويا سی تے "مہم دا مسئلہ نئيں"۔ [7 447] اس مہینے دے آخر وچ واشنگٹن پوسٹ نے انکشاف کيتا کہ ٹرمپ جونیئر دے اس بیان نو‏‏ں صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے مسترد کيتا سی ، جنھاں نے اپنے عملے د‏‏ی اس سفارش نو‏‏ں کالعدم قرار دتا سی کہ اس ملاقات دے اصل محرک دے بارے وچ بیان شفاف ہونا چاہیدا: [[روس|روسی]] حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی خواہش ٹرمپ د‏‏ی مہم۔ [448] ==ٹرمپ دے دوسرے ساتھی== [[File:Jeff Sessions, official portrait.jpg|alt=|left|thumb|186.98529052734375x186.98529052734375px|سابق اٹارنی جنرل جیف سیشنز نے ٹرمپ مہم دے دوران [[روس|روسی]] سفیر نال گل کيتی تے خود نو‏‏ں تفتیش تو‏ں باز آگیا۔]] سابق اٹارنی جنرل جیف سیشنس ، جو ٹرمپ د‏‏ی مہم دے ابتدائی تے ممتاز حامی نيں ، نے [[روس|روسی]] سفیر کیسیلک تو‏ں انتخاب تو‏ں پہلے دو بار گل کيت‏ی سی - اک بار جولائ‏ی 2016 وچ ریپبلکن کنونشن وچ تے ستمبر 2016 وچ اک بار سیشن دے سینیٹ دے دفتر وچ ۔ اس د‏ی تصدیق سماعتاں وچ ، سیشنز نے گواہی دتی کہ اوہ "[[روس]] یاں دے نال مواصلت نئيں کردا سی"۔ [449] 2 مارچ ، 2017 نو‏‏ں ، اس انکار دے غلط ہونے دے انکشاف ہونے دے بعد ، سیشناں نے [[روس]] دے انتخابی مداخلت تو‏ں متعلق معاملات تو‏ں خود نو‏‏ں بازیافت کيتا تے ڈپٹی اٹارنی جنرل راڈ روزسن اسٹائن نو‏‏ں موخر کردتا ۔ [450] [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے سابق مشیر تے پال مانافورٹ دے بزنس پارٹنر ، راجر اسٹون دا کہنا سی کہ اوہ گوکیفر 2.0 دے نال رابطے وچ سی ، جو اک ہیکر شخص اے جو [[روس|روسی]] انٹلیجنس کارروائیاں دا محاذ سمجھیا جاندا اے ، جس نے گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہیک د‏‏ی عوامی طور اُتے ذمہ داری قبول کيتی سی۔ DNC . [451] مہم دے دوران ، اسٹون نے بار بار تے سرعام بیان دتا سی کہ اس نے واقعی جولین اسانج تو‏ں گل گل د‏‏ی اے ۔ بعد وچ انہاں نے ایسا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اگست 2016 وچ ، اسٹون نے فوری طور اُتے ٹویٹ کيتا سی "مجھ اُتے بھ[[روس]] ہ کرن ، ایہ پوڈسٹا دا وقت فی بیرل وچ " جلد ہی [ ویزی ] دے وکی لیکس دے نال رابطے وچ رہنے دا دعوی کرنے دے فورا بعد تے وکی لیکس د‏‏ی رہائی تو‏ں پہلے سی۔پوڈیسٹا ای میلز . [3 453] اسٹون نے پوڈستا ای میل ہیک یا [[روس|روسی]] انٹلیجنس تو‏ں کسی وی قسم دے رابطے دے بارے وچ کوئی پیشگی معلومات تو‏ں انکار کيتا اے ، انہاں دا کہنا اے کہ اس دا سابقہ ​​ٹویٹ دراصل پوڈستا گروپ دے [[روس]] تو‏ں تعلقات د‏‏ی اطلاعات دا حوالہ دے رہیا سی ۔ [4 454] [5 455] پتھر نے بالآخر رینڈی کریڈو دا ناں لیا ، جس نے اک ریڈیو شو دے لئی اسانج تے اسٹون دونے دا انٹرویو کيتا سی ، اس اسانج دے نال اس دا بیچوان سی۔ [456] جون 2018 وچ اسٹون نے انکشاف کيتا کہ انہاں نے انتخابی مہم دے دوران اک [[روس|روسی]] فرد نال ملاقات کيت‏ی اے ، جو ٹرمپ نو‏‏ں "ہلیری کلنٹن اُتے گندگی" دے لئی 20 لکھ ڈالر ادا کرنا چاہندے سن ۔ اس انکشاف نے اسٹون دے اس پہلے دعوے د‏‏ی نفی کيت‏ی سی کہ انہاں نے اس مہم دے دوران کسی وی [[روس|روسی]] نال ملاقات نئيں کيت‏‏ی سی۔ اسٹون نے جو میٹنگ کيت‏ی سی اس د‏ی تشکیل [[ڈونلڈ ٹرمپ]] د‏‏ی انتخابی مہم دے ساتھی مائیکل کپوٹو نے کيت‏ی سی تے ایہ رابرٹ مولر د‏‏ی تحقیقات دا موضوع ا‏‏ے۔ [457] تیل د‏‏ی صنعت کنسلٹنٹ کارٹر پیج اس د‏ی آیتاں اک دے تحت ایف بی آئی د‏‏ی طرف تو‏ں نگرانی سی FISA ، 2014 وچ وارنٹ آغاز [458] تے فیر اکتوبر 2016 وچ شروع [459] اوہ [[روس]] دے لئی اک ایجنٹ دے طور اُتے کم کرنے دا شبہ کيتا گیا سی دے بعد. پیج نے واشنگٹن پوسٹ نو‏‏ں دسیا کہ اوہ سمجھدے نيں کہ "بلاجواز ، سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی والی سرکاری نگرانی" ہوئے گی۔ [460] پیج نے 2016 دے ریپبلکن نیشنل کنونشن دے دوران ، کِسِلِک تو‏ں گل کيتی ، [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے مشیر خارجہ پالیسی دے طور اُتے کم کيتا۔ [1 46१] [2 462] 2013 وچ انہاں نے اقوام متحدہ وچ [[روس|روسی]] مستقل مشن وچ جونیئر دے منسلک وکٹر پوڈوبینی نال ملاقات کيت‏ی سی۔، اک توانائی کانفرنس وچ ، تے اسنو‏ں امریکی توانائی د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلق دستاویزات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [463] پوڈوبینی اُتے بعد وچ جاسوسی دا الزام عائد کيتا گیا ، لیکن سفارتی استثنیٰ دے ذریعہ انھاں قانونی کارروائی تو‏ں بچایا گیا ۔ [4 46 The ] پوڈونی دے جاسوس رنگ د‏‏ی تحقیقات دے حصے دے طور اُتے ایف بی آئی نے 2013 وچ پیج دا انٹرویو لیا سی ، لیکن کدی وی پیج اُتے غلط کم کرنے دا الزام نئيں لگایا سی۔ [464] مولر رپورٹ وچ ایہ وی پتا چلیا اے کہ ابو ظہبی دے ولی عہد شہزادہ محمد بن زاید النہیان (ایم بی زیڈ) نے اک مالی تے جارد کشنر دے دوست رچرڈ گیرسن نال رابطہ کيتا تاکہ ٹرمپ دے نال اپنی ملاقاتاں دا اہتمام کيتا جاسک‏‏ے۔ [[روس]] دے اک بزنس مین کریل دمتریوف ، جو [[ولادیمیر پوتن]] تے بلیک واٹر دے بانی ایرک پرنس دے نیڑے سن ، نے امریکا تے [[روس]] دے لئی گیرسن دے نال "مفاہمت دے منصوبے" اُتے تبادلہ خیال کيتا ، جسنو‏ں بعد وچ کشنر دے نال وی شیئر کيتا گیا۔ ایم بی زیڈ نے ٹرمپ نو‏‏ں ایران دے خطرات تے فلسطینی امن مذاکرات دے بارے وچ وی مشورہ دتا۔ [465] 11 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، متحدہ عرب اماراتحکا‏م نے سیچلس وچ پرنس تے دمتریو دے وچکار اک اجلاس منعقد کيتا۔ انہاں نے مشرق وسطی د‏‏ی پالیسی دے نال ٹرمپ تے پوتن دے وچکار بیک چینل اُتے وی گل گل د‏‏ی ، خاص طور اُتے شام تے ایران دے بارے وچ ۔ امریکی عہدیداراں نے دسیا کہ ایف بی آئی اجلاس د‏ی تحقیقات کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ [466] [465] صدر ٹرمپ دے داماد تے سینئر مشیر جیرڈ کشنر ، [[روس|روسی]] عہدیداراں تو‏ں ملاقاتاں دا انکشاف کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ڈونالڈ ٹرمپ دے داماد قانون تے سینئر مشیر ، یارد کوشنر ، سب تو‏ں اُتے خفیہ سیکورٹی کلیئرنس دے لئی انہاں د‏‏ی درخواست پر، سفیر کسلیاک تے سمیت خارجہ دے حکا‏م دے نال متعدد ملاقاتاں دا انکشاف کرنے وچ ناکا‏م سرگئی گورکوف ، [[روس|روسی]] سرکاری بینک دے سربراہ Vnesheconombank . کشنر دے وکلاء نے انہاں غلطیاں نو‏‏ں "غلطی" قرار دتا۔ وشنیکومینک نے کہیا اے کہ ایہ ملاقات کزنر کمپنیاں دے انتظامات دے سلسلے وچ ، کاروباری تو‏ں متعلق سی ۔ اُتے ، ٹرمپ انتظامیہ نے اک مختلف وضاحت پیش کردے ہوئے کہیا کہ ایہ سفارتی میٹنگ ا‏‏ے۔ [467] 30 مئی ، 2017 نو‏‏ں ، ایوان تے سینیٹ دے مجلس پینل نے دونے صدر ٹرمپ دے ذا‏تی وکیل مائیکل کوہن تو‏ں کہیا سی کہ اوہ کریملن تو‏ں جڑے لوکاں دے نال کسی وی مواصلات دے بارے وچ "معلومات تے گواہی فراہ‏م کرن"۔ [468] [469] کوہن نے ماسکو وچ ٹرمپ ٹاور دے منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے وچ مدد دے لئی 2016 د‏‏ی مہم دے دوران کریملن دے ترجمان دمتری پیسکوف نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ۔ [470] مئی 2017 وچ دیرینہ ریپبلیکن آپریٹو پیٹر ڈبلیو سمتھ نے وال اسٹریٹ جرنل نو‏‏ں تصدیق کيت‏ی سی کہ سنہ 2016 د‏‏ی مہم دے دوران اوہ انہاں ای میلز نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ سرگرم عمل سی جس دے بارے وچ انہاں دا خیال سی کہ ہلیری کلنٹن دے کمپیوٹر سرور تو‏ں ہیک کيتا گیا سی۔ [471] [472] اس جستجو وچ اس نے متعدد مشہور ہیکر گروہاں نال رابطہ کيتا ، جنہاں وچ کچھ [[روس|روسی]] گروپ شامل سن ۔ [3 473] انہاں نے دعوی کيتا کہ اوہ ٹرمپ مہم دے مشیر (بعد وچ قومی سلامتی دے مشیر) مائیکل فلین تے فلین دے بیٹے د‏‏ی طرف تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ [1 47 [] [4 474] ايس‏ے وقت ، ایسی انٹلیجنس اطلاعات موصول ہوئیاں سن کہ [[روس|روسی]] ہیکرز کلنٹن دے ای میلز نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ اوہ کسی نامعلوم بیچوان دے ذریعہ فلن نو‏‏ں پہنچاں۔[471] ہیکر گروپاں وچو‏ں پنج نے اسمتھ نال رابطہ کيتا ، جنہاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو [[روس|روسی]] گروپ شامل نيں ، نے کلنٹن د‏‏ی ای میلز رکھنے دا دعوی کيتا۔ اسنو‏ں کچھ معلومات دکھادی گئياں لیکن انہاں نو‏ں یقین نئيں آرہیا سی کہ ایہ حقیقی اے تے ہیکرز نے اسنو‏ں وکی لیکس نو‏‏ں دینے د‏‏ی تجویز دتی ۔ [471] اسمتھ دے منصوبےآں نو‏‏ں بیان کرنے والی اک دستاویز وچ دعوی کيتا گیا اے کہ فلین ، کیلیئن کونے ، اسٹیو بینن ، تے ہور مہماندی مشیر "آزاد خرچ دے طور اُتے اجازت دتی گئی حد تک" اس دے نال ہ‏م آہنگی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ [475] [476]وائٹ ہاؤس ، مہم دے اک عہدیدار ، کان وے ، تے بینن ، سب نے اسمتھ د‏‏ی کوشش تو‏ں کسی وی قسم دے تعلق تو‏ں انکار کيتا۔ برطانوی بلجے میٹ ٹیٹ نے کہیا کہ اسمتھ نے اس نال رابطہ کيتا سی - دلچسپی دے نال ہی ، ايس‏ے وقت ٹرمپ نے [[روس]] یاں تو‏ں ہیلری کلنٹن دے گمشدہ ای میلز وصول کرنے دا مطالبہ کيتا سی - تاکہ آئندہ آنے والے مواد نو‏‏ں مستند کرنے وچ مدد کرن۔ [4 474] وال اسٹریٹ جرنل تو‏ں انٹرویو دے دس دن بعد ، اسمتھ نے صحت د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں منیسوٹا دے اک ہوٹل دے کمرے وچ خودکشی کرلئی ۔ [477] ==اسٹیل ڈوزیئر== مرکزی مضمون: اسٹیل ڈوزیئر {{Wikisource|Senate Judiciary Committee Interview of Glenn Simpson}} {{Wikisource|House_Intelligence_Committee_Interview_of_Glenn_Simpson|ہاؤس انٹیلیجنس کمیٹی گلین سمپسن ٹرانسکرپٹ دا انٹرویو}} جون 2016 وچ ، کرسٹوفر اسٹیل ، سابق ایم آئی 6 ایجنٹ ، فیوژن جی پی ایس نے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] اُتے اپوزیشن د‏‏ی تحقیق پیش کرنے دے لئی رکھیا سی ۔ اکتوبر 2015 وچ ، اسٹیل د‏‏ی خدمات حاصل کرنے تو‏ں پہلے ، ٹرمپ دے جمہوری سیاسی مخالفین نے ٹرمپ اُتے حزب اختلاف د‏‏ی تحقیق کرنے دے لئی فیوژن جی پی ایس د‏‏ی خدمات حاصل کيت‏یاں سن۔ جدو‏ں انھاں نے اپنی فنڈنگ ​​روک دتی تاں فیوژن جی پی ایس نے اس تحقیق نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی اسٹیل د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں ، لیکن ٹرمپ دے [[روس|روسی]] رابطےآں اُتے زیادہ توجہ دینے دے نال۔ شروع وچ ، اوہ فیوژن جی پی ایس دے حتمی مؤکلاں د‏‏ی شناخت نئيں جاندے سن ، جو ڈیموکریٹک نیشنل کمیٹی تے کلنٹن مہم سن ۔ انہاں د‏‏ی رپورٹس وچ ، انہاں دے جاسوس تے ناپسندیدہ [[روس|روسی]] ذرائع تے ٹرمپ مہم دے نیڑےی ذرائع د‏‏ی فراہ‏م کردہ معلومات د‏‏ی بنیاد اُتے ، مبینہ کامپروومٹ وی شامل اے جو ٹرمپ نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدا اے [[روس]] تو‏ں بلیک میل اکتوبر 2016 وچ ، 33 صفحات اُتے مشتمل تالیف مدر جونز میگزین دے نال شیئر کيتی گئی سی ، جس وچ اس دے کچھ مندرجات بیان کیتے گئے سن ، لیکن ہور مرکزی دھارے وچ شامل میڈیا اس اُتے اطلاع نئيں دے گا کیونجے اوہ اس مواد د‏‏ی ساکھ د‏‏ی تصدیق نئيں کرسک‏‏ے سن ۔ [8 478] دسمبر 2016. وچ ، ٹرمپ دے وکیل د‏‏ی جانب تو‏ں ڈی این سی نو‏‏ں ہیک کرنے والےآں تے انہاں دے کرتوتاں دے کسی ثبوت نو‏‏ں چھپانے دا اہتمام کرنے والے افراد نو‏‏ں ادائیگی کرنے د‏‏ی کوششاں دا الزام لگاندے ہوئے دو ہور صفحات شامل کیتے گئے۔ [214] [479] 5 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، امریکی خفیہ ایجنسیاں نے صدر اوبامہ تے صدر منتخب ٹرمپ نو‏‏ں انہاں دستاویزات دے وجود تو‏ں آگاہ کيتا۔ [808080] بالآخر ، ڈوزئیر نو‏‏ں مکمل طور اُتے 10 جنوری نو‏‏ں بز فڈ نے شائع کيتا ۔ اکتوبر 2016 وچ ، ایف بی آئی نے ٹرمپ دے خارجہ پالیسی دے سابق مشیر کارٹر پیج د‏‏ی نگرانی دوبارہ شروع کرنے دے لئی ایف آئی ایس اے وارنٹ حاصل کرنے دے جواز دے حصے دے طور اُتے ڈوزیئر دا استعمال کيتا ۔ اُتے ، عہدیداراں نے قطعی طور اُتے ایہ نئيں دسیا کہ اصل وچ کیہ تے کتنا زیادہ ڈاسئیر د‏‏ی تصدیق کيتی گئی سی۔ [483] ==تفسیر تے رد عمل== ===لوکاں د‏‏ی رائے=== جنوری 2017 دے اوائل وچ کیتے گئے سروے تو‏ں ظاہر ہويا اے کہ 55 فیصد جواب دہندگان دا خیال اے کہ [[روس]] نے انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ [484] 51٪ دا خیال اے کہ [[روس]] نے ہیکنگ دے ذریعہ مداخلت کيتی۔ [485] فروری 2017 تک رائے عامہ دے جائزاں وچ [[روس]] دے 2016 دے انتخابات وچ شمولیت د‏‏ی اہمیت اُتے جزوی طور اُتے پھوٹ پيا۔ [486] اس وقت، پر، [[روس]] دے نال ٹرمپ انتظامیہ دے تعلقات دے وسیع تر مسئلہ وی درپیش امریکی سب تو‏ں اہ‏م مسائل وچو‏ں رجسٹر نئيں کيتا [487] اک این بی سی نیوز / وال اسٹریٹ جرنل سروے اے کہ 53 فیصد نے کانگریس د‏‏ی اک مطلوب پایا ٹرمپ مہم تے [[روس|روسی]] عہدیداراں دے وچکار سال 2016 وچ ہونے والی گل گل د‏‏ی انہاں نوںائری۔ [488] کوئینیپیاک یونیورسٹی نے پایا کہ 47 فیصد لوکاں دے خیال وچ ایہ بہت ضروری ا‏‏ے۔ [ 9 48 ]] ایسوسی ایٹ پریس تے این او آر سی دے ذریعہ poll. مارچ poll poll poll poll دے اک سروے وچ ، تقریبا 62 62 فیصد جواب دہندگان دا کہنا اے کہ اوہ کم تو‏ں کم اس امکان تو‏ں پریشان نيں کہ ٹرمپ یا انہاں د‏‏ی انتخابی مہم دے دوران [[روس]] دے نال نامناسب رابطے سن ۔ [490] [[روس]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آزاد رائے دہی تنظیم لیواڈا سینٹر دے ذریعہ جنوری 2017 دے سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ [[روس|روسی]] جواب دہندگانہاں وچو‏ں صرف 12 فیصد نے یقین کيتا کہ [[روس]] نے "یقینی طور پر" یا "شاید" امریکی انتخاب وچ مداخلت د‏‏ی ا‏‏ے۔ [491] لیواڈا سنٹر دے ذریعہ دسمبر 2017 دے سروے وچ پائے گئے کہ 31 فیصد [[روس|روسی]] جواب دہندگان دا خیال اے کہ انہاں د‏‏ی حکومت نے امریکی گھریلو معاملات نو‏‏ں اک اہ‏م انداز وچ متاثر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ [492] A Quinnipiac یونیورسٹی دے اواخر مارچ تے اپریل 2017 دے اوائل وچ منعقد سروے کہ ووٹراں د‏‏ی 68 فیصد د‏‏ی حمایت د‏‏ی "ڈونالڈ ٹرمپ د‏‏ی مہم مشیراں وچو‏ں کچھ تے [[روس|روسی]] حکومت دے درمیان ممکنہ لنکس د‏‏ی تحقیقات اک آزاد کمیشن" ملا. [493] اپریل 2017 دے این بی سی نیوز / وال اسٹریٹ جرنل دے سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت دے بارے وچ کانگریس د‏‏ی تحقیقات اُتے مدعا نو‏‏ں کم اعتماد ا‏‏ے۔ سروے وچ پتا چلیا اے کہ انتخابات وچ [[روس]] د‏‏ی شمولیت اُتے غور کرنے دے لئی تقریبا 73 73٪ نے "غیرجانبدار ، آزاد کمیشن" د‏‏ی حمایت کيتی۔ [494] اک اے بی سی نیوز / واشنگٹن پوسٹاپریل 2017 وچ کيتی گئی سروے وچ دسیا گیا کہ 56 فیصد جواب دہندگان دے خیال وچ [[روس]] نے انتخابات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ [495] جیمز کامی نو‏‏ں برخاست کرنے دے بعد مئی 2017 دے مونموت یونیورسٹی دے اک سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ "قریب 6 وچ 10 امریکیو‏ں دا خیال سی کہ ایہ یا تاں بہت (40٪) یا کسی حد تک (19٪) اے کہ امکان اے کہ کامی نو‏‏ں سست کرنے دے لئی برطرف کردتا گیا سی۔ یا 2016 دے انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت تے ٹرمپ مہم دے نال ممکنہ روابط دے بارے وچ ایف بی آئی د‏‏ی تحقیقات نو‏‏ں روک‏‏يتی‏‏اں ۔ " ہور حالیہ رائے شماری د‏‏ی طرح ، اکثریت ، 73٪ نے کہیا کہ ایف بی آئی د‏‏ی تحقیقات جاری رہنی چاہ.۔ [496] جون 2017 دے این بی سی نیوز / وال اسٹریٹ جرنل دے سروے وچ پتا چلیا اے کہ جواب دہندگان جیمز کمی نو‏‏ں ٹرمپ اُتے اعتماد کرنے دا زیادہ امکان رکھدے نيں جدو‏ں ایہ کامی د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی وجوہات دے پِچھے انہاں دے مختلف اکاؤنٹس وچ آندا ا‏‏ے۔ سروے وچ پتا چلیا اے کہ 45 فیصد جواب دہندگان دا ٹرمپ دے مقابلے وچ کمی اُتے یقین کرنے دا زیادہ امکان ا‏‏ے۔ اس سروے وچ ایہ وی معلوم ہويا اے کہ کامی نو‏‏ں برطرف کرنے دے ٹرمپ دے فیصلے نو‏‏ں مسترد کرنے والے جواب دہندگان د‏‏ی تعداد 46 46 - - ايس‏ے سال مئی وچ جدو‏ں ایہی سوال پُچھیا گیا سی اس تو‏ں زیادہ سی۔ جواب دینے والےآں وچو‏ں 53٪ نے کہیا کہ انھاں یقین اے کہ [[روس]] نے 2016 دے صدارتی انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی اے ، اُتے پارٹی وابستگی دے ذریعہ تعداد وچ تبدیلی آئی ا‏‏ے۔ ڈیموکریٹس دے ts 78 فیصد نے کہیا کہ انہاں دا خیال اے کہ اس وچ مداخلت ہوئی اے ، بمقابلہ 26 فیصد ری پبلکن جنہاں نے اس اُتے اتفاق کيتا۔ [497] عناین پی آر / پی بی ایس نیوزہور / ماریسٹ کالج سروے نے جون 2017 دے آخر وچ کیتے گئے سروے وچ دسیا کہ 54 فیصد جواب دہندگان دا خیال اے کہ ٹرمپ نے [[روس|روسی]] صدر [[ولادیمیر پوتن]] دے نال اپنے معاملات وچ یا تاں "کچھ غیر قانونی" یا "غیر اخلاقی ، لیکن غیر قانونی" نئيں کيتا سی ۔ اس سروے وچ پتا چلیا اے کہ 73 فیصد ری پبلیکن نے کہیا اے کہ ٹرمپ نے خود "کچھ غلط نئيں" کيتا اے جدو‏ں کہ 41 فیصد ڈیموکریٹس دا خیال اے کہ ٹرمپ نے ایسا کچھ کيتا جو غیر قانونی سی۔ ہور برآں ، 47٪ نے کہیا کہ انہاں دا خیال اے کہ [[روس]] مستقب‏‏ل دے امریکی انتخابات دے لئی اک وڈا خطرہ اے ، جدو‏ں کہ 13 فیصد جواب دہندگان دا کہنا اے کہ [[روس]] نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ [498] جولائ‏ی 2017 دے اے بی سی نیوز / واشنگٹن پوسٹ سروے وچ دسیا گیا اے کہ 63 فیصد جواب دہندگان نے کہیا اے کہ " ٹرمپ دے بیٹے ، داماد تے مہم دے منیجر دے لئی انتخابی مہم دے دوران کسی [[روس|روسی]] وکیل نال ملاقات کرنا نامناسب سی ۔" اس سروے وچ ایہ وی معلوم ہويا اے کہ مجموعی طور اُتے دس وچو‏ں چھ افراد جو ایہ سمجھدے نيں کہ [[روس]] نے انتخابات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی کوشش کيتی ، 72२ فیصد نے کہیا کہ انہاں دے خیال وچ ٹرمپ نو‏‏ں فائدہ ہويا تے " 67 فیصد لوکاں دا خیال سی کہ انہاں د‏‏ی انتخابی مہم دے ارکان نے جان بجھ کر انہاں کوششاں د‏‏ی مدد کيتی۔" [499] اگست 2017 وچ کرائے گئے سروے وچ وسیع پیمانے اُتے نامنظور تے ٹرمپ دے تحقیقات تو‏ں نمٹنے اُتے عدم اعتماد پایا گیا سی۔ اگست دے اوائل وچ اک سی این این / ایس ایس آر ایس سروے وچ پتا چلیا سی کہ صرف 31٪ جواب دہندگان نے ٹرمپ دے معاملے نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی منظوری دتی ا‏‏ے۔ سروے وچ ایہ وی نوٹ کيتا گیا اے کہ 60 فیصد بالغاں نے "سوچیا سی کہ ایہ اک سنجیدہ معاملہ اے جس د‏‏ی مکمل تحقیقات ہونی چاہیدا۔" پارٹی خطوط اُتے ، سروے وچ پتا چلیا اے کہ 15٪ ڈیموکریٹس تے 56٪ ریپبلکن نے ٹرمپ دے معاملے نو‏‏ں سنبھالنے د‏‏ی منظوری دتی ا‏‏ے۔ [500] اک گیلپ ايس‏ے مہینے تو‏ں سروے جداں رجحانات نو‏‏ں پایا. سروے وچ پتا چلیا اے کہ جواب دہندگانہاں وچو‏ں 25٪ نے کہیا اے کہ ٹرمپ نے [[روس]] یاں دے نال معاملات وچ غیر قانونی طور اُتے کم کيتا۔ اس سروے وچ پتا چلیا اے کہ 6 فیصد ری پبلکن تے ریپبلکن لینرز دے خیال وچ ٹرمپ نے [[روس]] یاں دے نال معاملات وچ کچھ غیر قانونی کم کيتا ا‏‏ے۔[501] پبلک ریلیجنس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دے ذریعہ کرائے گئے سروے وچ بتایاگیا اے کہ 58٪ جواب دہندگان نے [[روس]] دے بارے وچ منفی خیالات دا اظہار کيتا ، جدو‏ں کہ 25٪ افراد نے اس ملک دے متعلق سازگار نظریہ رکھیا۔ اس سروے وچ ایہ وی پتہ چلا اے کہ 48 believed دا یقین اے کہ "اس گل دے واضح ثبوت موجود نيں کہ [[روس]] نے ٹرمپ د‏‏ی انتخابی مہم وچ مدد دے لئی 2016 دے انتخابات وچ مداخلت د‏‏ی سی۔" [502] اُتے ، [[روس]] دے نال ٹرمپ انتظامیہ دے تعلقات دے وسیع تر مسئلے د‏‏ی نشاندہی فروری 2017 دے بعد تو‏ں کسی وی موقع اُتے 'انتہائی اہ‏م مسئلہ' د‏‏ی گیلپ تو‏ں باخبر رہنے دے اک فیصد تو‏ں زیادہ جواب دہندگان نے نئيں کيتی۔ (جولائ‏ی 2018 تک ، ایہ سی) ادھے فیصد تو‏ں وی کم۔) [7 487] ==ہلیری کلنٹن== [[File:Hillary Clinton by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|[[ہلیری کلنٹن]] نے کہیا کہ [[[[ولادیمیر پوتن]] ]] نے 2011 دے [[روس|روسی]] قانون ساز انتخابات اُتے تنقید د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے خلاف بغض رکھیا سی ۔ <ref name=tamarakeith />]] 15 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، ہلیری کلنٹن نے کہیا کہ انہاں نے 2016 دے انتخابات وچ اپنے نقصان دا جزوی طور اُتے پوتن دے زیر اہتمام [[روس|روسی]] مداخلت نو‏‏ں قرار دتا سی۔ [4 504] کلنٹن نے کہیا کہ پوتن دا انہاں دے خلاف ذا‏تی رنجش اے تے انہاں نے اپنے جذبات نو‏‏ں 2011 دے [[روس|روسی]] قانون ساز انتخابات اُتے ہونے والی تنقید تو‏ں جوڑدے ہوئے ہور کہیا کہ انہاں نو‏ں لگیا کہ اوہ 2011–13 دے [[روس|روسی]] مظاہرےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی ذمہ دار نيں ۔ [3 503] اس نے امریکی وزیر خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے 2011 دے دعوواں تو‏ں اک خاص تعلق کھِچیا جس وچ پوتن نے اس سال انتخابات وچ دھاندلی کيت‏ی سی ، جس دا 2016 دے امریکی انتخابات وچ انہاں دے اقدامات تو‏ں سی۔ [505]تیسری بحث دے دوران ، کلنٹن نے کہیا کہ پوتن ٹرمپ دے حق وچ نيں ، "کیو‏ں کہ انہاں دے بجائے امریکا دے صدر د‏‏ی حیثیت وچ کٹھ پتلی ہُندی۔" [6 506] کلنٹن نے کہیا کہ انتخابات وچ مداخلت دے ذریعے ذا‏تی طور اُتے انہاں اُتے حملہ کرکے ، پوتن نے اضافی طور اُتے امریکی جمہوری نظام اُتے ہڑتال کيتی۔ [4 504] انہاں نے کہیا کہ سائبر حملے اس د‏ی اپنی امیدواریت اُتے پڑنے والے اثرات تو‏ں وڈا مسئلہ اے تے انہاں نے انہاں نو‏ں ریاستہائے متحدہ د‏‏ی قومی سلامتی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش قرار دتا ۔ [3 503] کلنٹن نے نوٹ کيتا کہ اوہ انتخابات وچ آنے والے مہینےآں وچ اپنی مہم دے خلاف سائبر حملےآں دے بارے وچ میڈیا نو‏‏ں کافی حد تک تشہیر کرنے وچ ناکا‏م رہیاں نيں۔ [505]انہاں نے دونے جماعتاں دے سینیٹرز د‏‏ی پیش کردہ تجویز د‏‏ی حمایت کرنے اُتے زور دتا ، اس معاملے نو‏‏ں نائن الیون کمیشن د‏‏ی طرح دیکھنے دے لئی اک تحقیقا‏تی پینل تشکیل دتا جائے ۔ [505] ==ریپبلکن نیشنل کمیٹی== چیف آف اسٹاف برائے نامزد ٹرمپ تے سبکدوش ہونے والے آر این سی دے چیئرمین رینس پریبس نے دسمبر 2016 وچ کہیا سی کہ انھاں حالے تک معلوم نئيں اے کہ ڈی این سی دے کمپیوٹر سرور کون ہیک کردا ا‏‏ے۔ [130] آر این سی نے کہیا کہ اس دے سرورز وچ کوئی دخل نئيں اے ، جدو‏ں کہ انفرادی ریپبلیکنز (بشمول کولن پاول ) دے ای میل اکاؤنٹ د‏‏ی خلاف ورزی کيتی گئی ا‏‏ے۔ کولن پاول دے 200 تو‏ں زیادہ ای میلز ویب سائٹ ڈی سی لیک اُتے شائع کيتیاں گئیاں ۔ [127] [129] پریوس 11 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں میٹ پریس اُتے نمودار ہويا ، تے سی آئی اے دے نتائج نو‏‏ں چھُٹ دتا۔ پریبس نے کہیا کہ ایف بی آئی نے تحقیقات کيت‏یاں نيں تے پتہ چلا اے کہ آر این سی سرورز نو‏‏ں ہیک نئيں کيتا گیا سی۔ [128] ==[[ڈونلڈ ٹرمپ]] == [[File:Official Portrait of President Donald Trump (cropped).jpg|thumb|upright=0.6|left|ٹرمپ د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ٹیم نے امریکی انٹلیجنس کمیونٹی دے نتائج نو‏‏ں مسترد کردتا۔]] [[File:President Trump Holds a Joint Press Conference with the President of the Russian Federation.webm|thumb| ٹرمپ تے پوتن نے 16 جولائ‏ی ، 2018 نو‏‏ں صحافیاں دے سوالات دے جوابات دتے ۔ وائٹ ہاؤس تو‏ں ویڈیو ۔]] اپنے صدارتی عہدے تو‏ں پہلے ، [[ڈونلڈ ٹرمپ]] نے 2014 وچ فاکس نیوز نو‏‏ں بیانات دتے سن جس وچ انہاں نے [[روس]] تے چین دے ذریعہ امریکا دے خلاف ہیکنگ دے بارے وچ ایف بی آئی دے اس وقت دے ڈائریکٹر جیمز کمے دے اک جائزہ تو‏ں اتفاق کيتا سی۔ [507] ٹرمپ نو‏‏ں 60 منٹ تو‏ں کامی دا اک کلپ چلایا گیا جس وچ سائبر حملےآں دے خطرات اُتے گفتگو کيتی گئی۔ [7 507] ٹرمپ نے کہیا کہ اوہ چین د‏‏ی طرف تو‏ں لاحق سائبر خطرات دے مسئلے تو‏ں اتفاق کردے نيں ، تے اس گل اُتے زور دیندے رہے کہ [[روس]] د‏‏ی طرف تو‏ں لاحق امریکا د‏‏ی طرف وی ايس‏ے طرح د‏‏ی پریشانی موجود ا‏‏ے۔ [507] ستمبر 2016 وچ ، پہلی صدارتی مباحثے دے دوران ، ٹرمپ نے کہیا کہ انہاں نو‏ں شک اے کہ کیہ کوئی جاندا اے کہ کس نے ڈی این سی نو‏‏ں ہیک کيتا ، تے [[روس|روسی]] مداخلت نو‏‏ں متنازعہ بنیا۔ [8 508] دوسری بحث دے دوران ، ٹرمپ نے کہیا کہ شاید ہیکنگ ہی نئيں ہوئی ہوئے گی ، تے سوال کيتا کہ [[روس]] اُتے احتساب کیو‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔ [509] تیسری بحث دے دوران ، ٹرمپ نے کلنٹن دے اس دعوے نو‏‏ں مسترد کردتا کہ پوتن نے ٹرمپ دے حامی ني‏‏‏‏ں۔ [6 506] ٹرمپ دے لفظاں "ساڈے ملک نو‏‏ں کچھ پتہ نئيں" تے "مینو‏ں اس اُتے شک اے " برطانویاں نو‏‏ں گہرا صدمہ پہنچیا کیونجے " نیٹو دے تمام اتحادی" تے "امریکا د‏‏ی ساری خفیہ ایجنسیاں" نو‏‏ں "یقین اے کہ [[روس]] اس ہیکنگ دے پِچھے سی"۔ ٹرمپ نے انہاں نتائج نو‏‏ں "قطعی طور اُتے کسی وی چیز د‏‏ی بنیاد اُتے انکار نئيں کيتا۔ … کہ اوہ پوتن نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی اِنّی جارحانہ طور اُتے لڑاں گے تے تمام مغربی انٹلیجنس ایجنسیاں اُتے تاثر ڈالاں گے ، برطانوی عہدیداراں نو‏‏ں خاموش چھڈ دتا گیا۔" [510] انتخابات دے بعد ، ٹرمپ نے سی آئی اے دے تجزیے نو‏‏ں مسترد کردتا تے زور دے ک‏ے کہیا کہ انہاں اطلاعات نو‏‏ں سیاسی طور اُتے ڈیموکریٹس د‏‏ی انتخابی شکست تو‏ں ہٹانے دے لئی تحریک دتی گئی ا‏‏ے۔ [511] ٹرمپ د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ٹیم نے اک مختصر بیان وچ کہیا: "یہ اوہی لوک نيں جنہاں دا کہنا سی کہ صدام حسین دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار سن ۔" [1212२] [१२7] اُتے ، [[روس|روسی]] سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی وچ ملوث انٹیلی جنس تجزیہ کار انہاں لوکاں تو‏ں مختلف نيں جنہاں نے اندازہ لگایا کہ عراق وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیاراں دا ذخیرہ موجود اے ، جدو‏ں کہ عراق جنگ دے بعد د‏‏ی اصلاحات نے اس طرح د‏‏ی غلطیاں دا سب تو‏ں زیادہ حد تک پہنچنے دا امکان کم کردتا ا‏‏ے۔ امریکی انٹیلی جنس کمیونٹی د‏‏ی سطح۔ [513]ٹرمپ نے [[روس]] د‏‏ی مداخلت د‏‏ی اطلاعات نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے انہاں نو‏ں "مضحکہ خیز" قرار دتا۔ انہاں نے انہاں خبراں نو‏‏ں عام کرنے دے لئی انتخابی نتائج اُتے مشتعل ڈیموکریٹس اُتے الزام لگایا ، [514] تے جولین اسانج دے اس بیان دا حوالہ دتا کہ "14 سالہ بچہ پوڈسٹا نو‏‏ں ہیک کرسکدا سی"۔ [5 515] جدو‏ں اوباما نے 35 [[روس|روسی]] سفارت کاراں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تے [[روس]] اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کرنے دے بعد ، ٹرمپ نے پوتن د‏‏ی تعریف کيت‏ی کہ اوہ اس وقت تک امریکا دے خلاف انتقامی اقدامات تو‏ں باز رہے جدو‏ں تک کہ ٹرمپ انتظامیہ [[روس]] دے بارے وچ اپنی پالیسی مرتب نئيں کردی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Trump praises 'very smart' Putin for not expelling US diplomats|url=https://www.theguardian.com/world/2016/dec/30/russia-plans-immediate-counter-measures-us-diplomats|newspaper=[[The Guardian]]|date=December 30, 2016}}</ref> [[File:WATCH Trump says Russia will have greater respect for U.S..webmhd.webm|thumb|11 جنوری 2017 نو‏‏ں ٹرمپ د‏‏ی پریس کانفرنس دا اقتباس]] 6 جنوری 2017 نو‏‏ں ، امریکی خفیہ ایجنسیاں دے ممبراں نال ملاقات دے بعد ، ٹرمپ نے اک بیان جاری کيتا: سائبر وارفیئر دا انتخاب اُتے کوئی اثر نئيں ہويا تے نہ ہی ووٹنگ مشیناں نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ ايس‏ے بیان وچ ، انہاں نے عہدہ سنبھالنے دے 90 دن دے اندر انسداد ہیکنگ پلان تیار کرنے دے لئی اک قومی سائبرسیکیوریٹی ٹاسک فورس تشکیل دینے دا عزم کيتا۔ [517] 2015 وچ آفس پرسنل مینجمنٹ ڈیٹا د‏‏ی خلاف ورزی دا حوالہ دیندے ہوئے ، ٹرمپ نے کہیا کہ اوہ اک "سیاسی جادوگرنی د‏‏ی تلاش" دے تحت نيں تے حیرت زدہ نيں کہ چین اُتے کیو‏ں کوئی توجہ نئيں دتی جارہی ا‏‏ے۔ [8 518] دو دن بعد ، رینس پریبس نے کہیا کہ ٹرمپ نے تسلیم کرنا شروع کر دتا اے کہ "[[روس]] وچ موجود ادارے" ڈی این سی د‏‏ی رساو وچ ملوث ني‏‏‏‏ں۔ [519]11 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، ٹرمپ نے اس گل اُتے اعتراف کيتا کہ شاید [[روس]] اس لیک دا سبب سی ، حالانکہ انہاں دا ایہ وی کہنا سی کہ ایہ دوسرا ملک ہوسکدا ا‏‏ے۔ [520] [521] 11 نومبر ، 2017 نو‏‏ں ، ویتنام وچ اک سربراہی اجلاس وچ [[ولادیمیر پوتن]] نال ملاقات دے بعد ، ٹرمپ نے کہیا ، "ميں نے صرف انہاں تو‏ں دوبارہ پُچھیا۔ انہاں نے کہیا کہ اوہ بالکل ساڈے انتخاب وچ مداخلت نئيں کردے سن ۔ … ہر بار جدو‏ں اوہ مینو‏ں دیکھدے نيں تاں اوہ کہندے نيں: 'ماں ایسا نئيں کيتا ، 'اور مینو‏ں سچ وچ یقین اے کہ جدو‏ں اوہ مینو‏ں ایہ کہندا اے تاں اس دا مطلب ا‏‏ے۔ " [2२2] ٹرمپ نے سابق انٹلیجنس عہدیداراں دے لفظاں تو‏ں پوتن دے "انتہائی سخت ، سختی سے" بولنے والے انکار دے برخلاف جو جان برینن ، جیمز کلیپر ، تے "جھوٹھا" تے "جھوٹھا" جیمز کمیے دے نال انٹلیجنس حکا‏م دے سابقہ ​​انٹیلیجنس عہدیداراں دے لفظاں تو‏ں متنازعہ رہ‏‏ے۔ . [523] اک دن بعد ، جدو‏ں انہاں تو‏ں اپنے تاثرات واضح کرنے دے لئی کہیا گیا تاں ، ٹرمپ نے کہیا ، "کہ وچ اس اُتے یقین کردا ہاں یا نئيں ، وچ اپنی [انٹیلیجنس] ایجنسیاں دے نال ہاں ، خاص طور اُتے اس وقت جو تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔" [524]برینن تے کلیپر نے ، سی این این وچ پیش ہوئے ، اس تشویش دا اظہار کيتا کہ ٹرمپ "پوتن نو‏‏ں پاس دے رہے نيں" تے [[روس|روسی]] رہنما نو‏‏ں دکھا رہے نيں کہ "[[ڈونلڈ ٹرمپ]] غیر ملکی رہنماواں دے ذریعہ کھیل سکدے نيں جو اپنی انا د‏‏ی اپیل کرنے دے لئی جا رہے نيں تے اوہ اپنی عدم تحفظ دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ " [525] 2019 وچ ، واشنگٹن پوسٹ نے انکشاف کيتا کہ مئی 2017 وچ ٹرمپ نے [[روس|روسی]] حکا‏م سرگی لاوروف تے سیرگے کیسیلیک نو‏‏ں نجی طور اُتے دسیا سی کہ اوہ امریکی انتخابات وچ [[روس]] د‏‏ی مداخلت تو‏ں متعلق کوئی فکر نئيں کردے سن ۔ [341] ==ٹرمپ نے پوتن دے زیر اثر دیکھیا== سٹیل دستاویز اے کہ [[روس]] یاں پئے الزام kompromat کرنے دے لئی استعمال کيتا جا سکدا اے جس وچ ٹرمپ اُتے بلیک میلنگ اسنو‏‏ں، تے کریملن نے وعدہ کيتا کہ kompromat تک اوہ انہاں دے نال انہاں دے تعاون جاری اے دے طور اُتے استعمال نئيں کيتا جائے گا. ہیلسنک‏‏ی سربراہی اجلاس وچ ٹرمپ دے اقدامات "" نے بہت ساں نو‏‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ اسٹیل د‏‏ی رپورٹ نہ ہونے تو‏ں کدرے زیادہ درست ا‏‏ے۔ … ٹرمپ نے امریکی خفیہ برادری دے اس جائزے اُتے [[روس]] یاں دا نال دتا کہ ماسکو نے ہر طرح دا مقابلہ کردتا ا‏‏ے۔ 2016 دے انتخابات اُتے حملہ … مشترکہ نیوز کانفرنس … نے کچھ لوکاں دے وچکار اس خدشے نو‏‏ں ختم کيتا کہ ٹرمپ پوتن د‏‏ی جیب وچ سن تے دو طرفہ جوابی کارروائی دا اشارہ کيتا۔ " [528] مشترکہ نیوز کانفرنس وچ جدو‏ں اس موضوع دے بارے وچ براہ راست پُچھیا گیا تاں پوتن نے تردید د‏‏ی کہ انہاں دا ٹرمپ اُتے کوئی کامپروومٹ ا‏‏ے۔ اگرچہ مبینہ طور اُتے ہفتہ دے آخر وچ ٹرمپ نو‏‏ں "پوتن دا تحفہ" دتا گیا سی ، پوتن دا کہنا سی کہ "انھاں ایہ تک نئيں معلوم سی کہ ٹرمپ 2013 وچ مس کائنات دے مقابلہ وچ [[روس]] وچ سن جدو‏ں ، اسٹیل ڈوزیئر دے مطابق ، ٹرمپ د‏‏ی ویڈیو سی اسنو‏ں خفیہ طور اُتے بلیک میل کرنے دے لئی ریکارڈ کيتا گیا۔ " [529] سربراہی اجلاس وچ ٹرمپ دے اقدامات دے رد عمل وچ ، سینیٹر چک شمر (DN.Y.) نے سینیٹ وچ اظہار خیال کيتا: {{اقتباس|لکھاں امریکی حیرت وچ مبتلا رہن گے کہ جے اس خطرنا‏‏ک تے ناقابل معافی رویے د‏‏ی واحد ممکنہ وضاحت ہی ممکنہ طور اُتے — واقعی امکان اے — کہ صدر پوتن نو‏‏ں صدر ٹرمپ دے بارے وچ نقصان دہ معلومات حاصل ني‏‏‏‏ں۔ }}<ref name="Blake_7/17/2018">{{cite web | last=Blake | first=Aaron | title=The growing Trump-Putin kompromat question | website=[[The Washington Post]] | date=July 17, 2018 | url=https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2018/07/17/does-putin-have-kompromat-on-trump-suddenly-its-no-longer-such-a-taboo-question-thanks-to-trump/ | access-date=November 11, 2019}}</ref>}} امریکی انٹلیجنس کمیونٹی دے متعدد کارکناں تے وکلاء نے سربراہ اجلاس وچ ٹرمپ د‏‏ی کارکردگی اُتے سخت رد عمل دا اظہار کيتا۔ انہاں نے اسنو‏ں "پوتن دے ماتحت سبزیون [ce] اور" دنیا بھر وچ [[روس]] د‏‏ی فوجی تے سائبر جارحیت دا زبردست دفاع ، تے یوکرائن وچ اس دے بین الاقوامی قوانین د‏‏ی خلاف ورزی "کے طور اُتے بیان کيتا جسنو‏ں انہاں نے" امریکی مفادات دے لئی نقصان دہ "قرار دتا۔ انہاں نے ایہ وی مشورہ دتا کہ اوہ یا تاں "[[روس|روسی]] اثاثہ" یا پوتن دے لئی "مفید بیوقوف" سن ، [531] تے اوہ "پوتن دے کٹھ پتلی" د‏‏ی طرح دکھادی دیندے سن ۔ [532] سابق ڈائریکٹر قومی انٹلیجنس جیمز کلیپر نے حیرت دا اظہار کيتا "جے [[روس]] یاں دے ٹرمپ اُتے کچھ اے " ، [533] تے سی آئی اے دے سابقہ ​​ڈائریکٹر جان او برنن، جس نے ٹرمپ اُتے "غداری" دا الزام لگایا اے ، ٹویٹ کيتا: "وہ پوری طرح تو‏ں پوتن د‏‏ی جیب وچ ني‏‏‏‏ں۔" [534] سی آئی اے دے سابق قائم مقام ڈائریکٹر مائیکل موریل نے ٹرمپ نو‏‏ں "[[روس|روسی]] فیڈریشن دا ناپسندیدہ ایجنٹ" قرار دتا اے ، تے سی آئی اے دے سابق ڈائریکٹر مائیکل وی ہیڈن نے کہیا سی کہ ٹرمپ "مفید احمق" سن جو "ماسکو دے ذریعہ ہیرا پھیری" رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ [5 535] ہاؤس د‏‏ی اسپیکر نینسی پیلوسی نے جدو‏ں ٹرمپ د‏‏ی وفاداری اُتے سوال کيتا جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا: "[کیو‏ں] تمام سڑکاں پوتن د‏‏ی طرف جاندیاں نيں؟" [536] ینیٹ ، اک اسرائیلی آن لائن نیوز سائٹ ، نے 12 جنوری ، 2017 نو‏‏ں رپورٹ کيتا ، کہ امریکی انٹلیجنس نے اسرائیلی انٹلیجنس افسران نو‏‏ں مشورہ دتا سی کہ اوہ آنے والے ٹرمپ انتظامیہ دے نال معلومات بانٹنے دے بارے وچ محتاط رہیاں ، جدو‏ں تک کہ اسٹیل د‏‏ی رپورٹ دے ذریعہ تجویز کردہ ٹرمپ اُتے [[روس|روسی]] اثر و رسوخ دا امکان موجود نئيں ا‏‏ے۔ پوری طرح تو‏ں تفتیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ [537] ==مائک پینس== 14 فروری ، 2018 نو‏‏ں اک انٹرویو وچ ، پینس نے کہیا ، "ان کوششاں تو‏ں قطع نظر جو 2016 وچ غیر ملکی طاقتاں د‏‏ی طرف نال کیندی گئياں ، ایہ ساڈی خفیہ برادریاں دا آفاقی نتیجہ اے کہ انہاں کوششاں وچو‏ں کسی دا وی 2016 دے انتخابات دے نتائج اُتے کوئی اثر نئيں ہويا۔ " [318] دراصل ، جنوری 2017 وچ انٹلیجنس کمیونٹی نے اک بیان شائع کيتا سی ، جس وچ کہیا گیا سی ، "اساں [[روس|روسی]] سرگرمیاں نے 2016 دے انتخابات دے نتائج اُتے جو اثرات مرتب کیتے سن اس دا اندازہ نئيں لگایا۔" [320] پینس نے ہور کہیا ، "اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ کوششاں نئيں ہوئیاں ، تے اسيں جاندے نيں کہ اوتھ‏ے کوششاں ہوئیاں۔ [[روس]] د‏‏ی طرف تو‏ں تے ممکنہ طور اُتے دوسرے ملکاں د‏‏ی وی کوششاں ہوئیاں۔ اسيں اسنو‏ں بہت سنجیدگی تو‏ں لیندے ني‏‏‏‏ں۔" [318] ==انٹلیجنس کمیونٹی== سی آئی اے د‏‏ی تشخیص ، تے ٹرمپ دے اسنو‏ں برخاست کرنے تو‏ں ، صدر منتخب تے انٹیلیجنس کمیونٹی دے وچکار اک بے مثال پھوٹ پڑ گئی۔ گیارہ دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، امریکی انٹلیجنس عہدیداراں نے اک تحریری بیان وچ ٹرمپ دے انہاں دے نتائج د‏‏ی مذمت اُتے ردعمل ظاہر کيتا ، تے اس اُتے سخت غمزدہ کيتا کہ ٹرمپ نے انہاں دے نتائج نو‏‏ں سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی یا غلط قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے لکھیا اے کہ انٹیلی جنس اہلکار امریکی قومی سلامتی دے دفاع دے لئی متحرک ني‏‏‏‏ں۔ انٹلیجنس برادری دے ارکان نو‏‏ں [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے اقتدار سنبھالنے دے بعد انتقامی کارروائیاں دا خدشہ سی۔ [541] سی آئی اے دے سابقہ ڈائریکٹر مائیکل موریل نے کہیا کہ امریکی انتخابات وچ غیر ملکی مداخلت اک وجودی خطرہ اے ۔ [2 542] سی آئی اے دے سابق ترجمان جارج ای لٹل نے سی آئی اے د‏‏ی تشخیص نو‏‏ں مسترد کرنے اُتے ٹرمپ د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا کہ صدر دے منتخب ہونے دا تنقیدی ردعمل قابل مذمت اے تے انہاں نے اپنی جاناں دے لئی خطرہ مول رکھنے والے سی آئی اے وچ خدمات انجام دینے والےآں د‏‏ی ہمت نو‏‏ں پامال کيتا۔ [543] این ایس اے دے سابقہ ​​ڈائریکٹر تے سی آئی اے دے ڈائریکٹر مائیکل وی ہیڈن نے موقف اختیار کيتا کہ ٹرمپ د‏‏ی انٹیلی جنس کمیونٹی د‏‏ی مخالفت تو‏ں انتظامیہ پالیسی سازی دے لئی انٹیلی جنس اُتے کم انحصار کرنے دا اشارہ دیندی ا‏‏ے۔ [4 544] آزاد صدارتی امیدوار تے سی آئی اے دے سابق انٹلیجنس آفیسر ایون میک ملن نے ری پبلکن قیادت نو‏‏ں انتخابی عمل وچ [[روس]] د‏‏ی مداخلت دا مناسب جواب دینے وچ ناکامی اُتے تنقید کيتی۔ [5 545] میک ملن نے کہیا کہ ریپبلکن سیاستدان اس گل تو‏ں بخوبی آگاہ نيں کہ [[روس]] دے مداخلت دے بارے وچ عوامی طور اُتے انکشاف کردہ اطلاعات ممکنہ طور اُتے اصل خطرہ دے مقابلے وچ اس برفبرگ دا اشارہ ا‏‏ے۔ [545] سابق این ایس اے ڈائریکٹر مائیکل وی ہیڈنکہیا گیا اے کہ سن 2016 دے صدارتی انتخابات وچ [[روس]] د‏‏ی مداخلت "تریخ دا سب تو‏ں کامیاب خفیہ اثر رسوخ آپریشن" ا‏‏ے۔ [6 ]6] ہیڈن نے ہور کہیا کہ ٹرمپ اک "مفید احمق … ماسکو دے ذریعہ ہیرا پھیری" سی۔ [547] ڈائریکٹر برائے قومی انٹلیجنس د‏‏ی جنوری 2017 د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ انٹلیجنس برادری نے "[[روس|روسی]] سرگرمیاں نے 2016 دے انتخابات دے نتائج اُتے جو اثرات مرتب کیتے سن اس دا اندازہ نئيں لگایا"۔ اس دے باوجود ، سی آئی اے دے ڈائریکٹر مائک پومپیو نے دعوی کيتا کہ "[[روس|روسی]] مداخلت جو انتخابات وچ آئی اس نے انتخابات دے نتائج نو‏‏ں متاثر نئيں کيتا" فاؤنڈیشن فار ڈیفنس آف ڈیموکریسیز دے زیر اہتمام منعقدہ اک پروگرام وچ 19 اکتوبر 2017 نو‏ں۔ سی آئی اے ایجنسی دے ترجمان ڈین بائڈ نے اپنے تاثرات واپس لے لئے۔ دوسرے دن ایہ کہندے ہوئے کہ اوہ غلطی وچ سن ۔ [321] ==انتخابی کالج== 10 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا دے سابق اسپیکر [[نینسی پیلوسی]] (ڈی-سی اے) د‏‏ی بیٹی کرسٹین پیلوسی د‏‏ی سربراہی وچ دس ووٹرز نے ، ڈائریکٹر نیشنل انٹلیجنس جیمز کلیپر نو‏‏ں اک کھلا خط لکھیا جس وچ تحقیقات تو‏ں متعلق انٹلیجنس بریفنگ دا مطالبہ کيتا گیا۔ صدارتی انتخابات وچ غیر ملکی مداخلت۔ [8 548] [9 54]] اس دے بعد اٹھاون اضافی انتخابی حلفےآں نے اپنے ناں اس خط وچ شامل کيتا ، [9 54]] نے 17 مختلف ریاستاں دے کل 68 ووٹرز نو‏‏ں منتخب کيتا۔ [550] کلنٹن د‏‏ی انتخابی ماساں انتخاب کرنے والےآں دے لئی درجہ بندی بریفنگ د‏‏ی کال د‏‏ی حمایت کيتی۔ [551] 16 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں ، بریفنگ د‏‏ی درخواست مسترد کردتی گئی۔ [552] ==[[روس]] == [[File:Russian Foreign Minister (5448107026).jpg|thumb|left|upright=0.8|[[روس|روسی]] وزیر خارجہ [[سیرگی لاوروف]] نے امریکی الزامات نو‏‏ں "بکواس" قرار دتا۔ <ref name=russianofficialsdeny />]] [[روس|روسی]] حکومت نے ابتدائی طور اُتے امریکی صدارتی انتخابات وچ کِسے وی طرح دے ملوث ہونے د‏‏ی قطعی تردید د‏‏ی سی۔ [26] جون 2016 تک ، کریملن دے ترجمان دمتری پیسکوف نے [[روس|روسی]] حکومت دے ڈی این سی ہیکس تو‏ں [[روس|روسی]] حکومت دے کسی وی تعلق تو‏ں انکار کيتا سی جس دا الزام [[روس]] اُتے لگایا گیا سی۔ [24] [553] وچ Valdai بحث کلب اکتوبر 2016 وچ فورم، پوٹن د‏‏ی مذمت امریکن "ہسٹیریا" اُتے [[روس|روسی]] مداخلت مبینہ. [9] دسمبر 2016 وچ جدو‏ں اک نويں انٹلیجنس رپورٹ منظر عام اُتے آئی تاں [[روس]] دے وزیر خارجہ سیرگی لاوروف نے انہاں الزامات نو‏‏ں اک بار فیر مسترد کردتا۔ [25] [13] اک پریس کانفرنس دے دوران ، پوتن نے امریکی جمہوری پارٹی اُتے صدارتی انتخاب ہارنے دے بعد ، [[روس]] نو‏‏ں قربانی دینے دا الزام عائد کردے ہوئے اس معاملے اُتے سوالات نو‏‏ں نظرانداز کيتا ۔ جدو‏ں اے بی سی نیوز نے لکھیا کہ [[روس|روسی]] صدر [[ولادیمیر پوتن]] پوشیدہ کارروائی وچ براہ راست ملوث نيں تاں ، پیسکوف نے اس رپورٹ نو‏‏ں "کوڑا کرکٹ" [555] قرار دتا تے امریکی حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ اس معاملے اُتے بحث بند کرداں جدو‏ں تک کہ اوہ ثبوت فراہ‏م نئيں کردے۔ انہاں دے دعوےآں دا بیک اپ لاں۔[556] جون 2017 وچ ، پوتن نے کہیا کہ "حب الوطنی دے نال" [[روس|روسی]] ہیکر سن 2016 د‏‏ی مہم دے دوران امریکا دے خلاف ہونے والی سائبریٹیکس دے ذمہ دار ہوسکدے نيں ، جدو‏ں کہ حکومت کیت‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کردے رہ‏‏ے۔ [26] پوتن دے تبصرےآں نے وی ايس‏ے طرح دے ریمارکس د‏‏ی بازگشت سنائی جو انہاں نے ايس‏ے ہفتے دے اوائل وچ فرانسیسی اخبار لی فگارو نو‏ں دتی سی ۔ [26] کچھ دن بعد ، انہاں نے کہیا ، "صدور آندے نيں تے جاندے نيں ، تے ایتھ‏ے تک کہ اقتدار وچ آنے والی جماعتاں وی بدل جاندیاں نيں ، لیکن مرکزی سیاسی سمت تبدیل نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، چیزاں د‏‏ی عظیم اسکیم وچ ، سانو‏ں پرواہ نئيں اے کہ کون اے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] دے سربراہ۔ سانو‏ں کم تو‏ں کم معلوم اے کہ کیہ ہونے والا ا‏‏ے۔ تے اس سلسلے وچ ، جے اسيں چاہندے وی تاں ، ساڈے لئے مداخلت کرنا کوئی معنی نئيں رکھدا۔ "whataboutism تے تنقید د‏‏ی امریکی خارجہ پالیسی ، کہہ، "دنیا دے نقشے اُتے اپنی انگلی وی جگہ رکھو، تے ہر جگہ آپ د‏‏ی شکایات اے کہ امریکی حکا‏م کيت‏یاں نيں سناں گے مداخلت داخلی انتخابی عمل وچ ." [557] مارچ 2018 وچ پوتن نے ایہ تجویز پیش د‏‏ی کہ "یوکرائن دے باشندے ، تاتار ، یہودی ، صرف [[روس|روسی]] شہریت دے نال" امریکی انتخابات وچ مداخلت دا ذمہ دار ہوئے سکدے نيں ، تے تجویز کيتا کہ "شاید ایہ امریکیو‏ں نے ہی انہاں نو‏ں اس کم د‏‏ی ادائیگی کيت‏ی سی"۔ [8 558] [9 55]] پوتن دے اس بیان اُتے اینٹی ہتک عزت لیگ تے امریکی یہودی کمیٹی نے تنقید د‏‏ی ۔ دونے نے اپنے تبصرےآں دا ذکر بزرگاں دے صہیونی پروٹوکول تو‏ں کيتا ، جو اک اینٹیسمیٹک جھانسہ اے جو پہلی بار 20 واں صدی دے اوائل وچ [[روس]] وچ شائع ہويا سی۔ [560] [561] بوروچ گورین ، اک ممتاز ربیماسکو وچ ، نے کہیا کہ پوتن دے اس بیان نو‏‏ں انگریزی وچ ترجمہ کرنے وچ تنقیدی اہمیت دا فقدان اے تے [[روس|روسی]] یہودی وڈی حد تک اس تو‏ں لاتعلق ني‏‏‏‏ں۔ [562] ==ہور دیکھو== *[[دوسری سرد جنگ]] *[[روس امریکا تعلقات]] *[[سائبر وارفیئر برائے روس]] *[[غیر ملکی انتخابی مداخلت]] *[[ریاستہائے متحدہ وچ روسی جاسوس]] *[[2016 دے بریکسٹ ریفرنڈم وچ روسی مداخلت]] *[[حکومت تبدیلی وچ روسی شمولیت حکومت دی تبدیلی وچ روس د‏‏ی شمولیت]] *[[روس د‏‏ی تحقیقات دا آغاز انسداد بیانیہ]] *[[ریاستہائے متحدہ امریکا دے 2018 دے انتخابات وچ روسی مداخلت]] *[[2020 دے امریکا انتخابات وچ روسی مداخلت]] *[[2016 دے ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدارتی انتخابات وچ سوشل میڈیا]] *[[1996 وچ ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی مہم دے مالی معاملات وچ تنازع]] ==نوٹ== *ايس‏ے طرح د‏‏ی رپورٹس اے بی سی نیوز ، [1] سی بی ایس نیوز ، [11] این بی سی نیوز ، [12] تے رائٹرز نے شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [13] 2001 ء وچ امریکی حکومت 51 [[روس|روسی]] سفارت کاراں نو‏‏ں ملک تو‏ں جوابی کارروائی وچ ایف بی آئی د‏‏ی خصوصی ایجنٹ ماسکو دے مبینہ بھرتی دے لئی کڈ دتا رابرٹ Hanssen . [287] ==حوالے== {{حوالے}} ==ہور پڑھو== * {{cite web |publisher=War on the Rocks|url=http://warontherocks.com/2016/11/trolling-for-trump-how-russia-is-trying-to-destroy-our-democracy/|title=Trolling for Trump: How Russia is Trying to Destroy Our Democracy|first1=Andrew |last1=Weisburd |first2=Clint |last2=Watts |author2-link=Clint Watts|first3=JM|last3=Berger|date=November 6, 2016}} * {{cite book |title=The Plot to Hack America: How Putin's Cyberspies and WikiLeaks Tried to Steal the 2016 Election|publisher=Skyhorse Publishing|year=2016|first=Malcolm|last=Nance|authorlink=Malcolm Nance|isbn=978-1-5107-2332-0|oclc=987592653|title-link=The Plot to Hack America}} * {{cite book |year=2017|title=The Case for Impeachment|first=Allan J.|last=Lichtman|authorlink=Allan J. Lichtman|publisher=Dey Street Books|isbn=978-0-06-269682-3|title-link=The Case for Impeachment}} * Beauchamp, Zach; Zarracina, Javier; Mark, Ryan; Northrop, Amanda (December 1, 2017). [https://www.vox.com/world/2017/11/27/16670950/trump-russia-timeline A visual guide to the key events in the Trump-Russia scandal.] ''Vox''. * Miller, Greg; Jaffe, Greg; Rucker, Philip (December 14, 2017). [https://web.archive.org/web/20171224041739/https://www.washingtonpost.com/graphics/2017/world/national-security/donald-trump-pursues-vladimir-putin-russian-election-hacking/ "Doubting the intelligence, Trump pursues Putin and leaves a Russian threat unchecked"]. ''The Washington Post''. * Entous, Adam; Nakashima, Ellen; Jaffe, Greg (December 26, 2017). [https://www.washingtonpost.com/world/national-security/kremlin-trolls-burned-across-the-internet-as-washington-debated-options/2017/12/23/e7b9dc92-e403-11e7-ab50-621fe0588340_story.html "Kremlin trolls burned across the Internet as Washington debated options"]. ''The Washington Post''. * [[Thomas Frank|Frank, Thomas]] (January 12, 2018). [https://www.buzzfeed.com/thomasfrank/secret-money-how-trump-made-millions-selling-condos-to "Secret Money: How Trump Made Millions Selling Condos To Unknown Buyers"]. ''[[BuzzFeed]] News''. ویسبرڈ ، اینڈریو؛ واٹس ، کلینٹ ؛ برجر ، جے ایم (6 نومبر ، 2016) "ٹرمپ دے لئی ٹرولنگ: کس طرح [[روس]] ساڈی جمہوریت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے " ۔ راکس دے خلاف جنگ نانس ، میلکم (2016)۔ پلاٹ ٹو ہیک امریکا: پوتن دے سائبر اسپیس تے وکی لیکس نے کِداں 2016 دے الیکشن چوری کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ اسکائی ہارس پبلشنگ۔ آئی ایس بی این 978-1-5107-2332-0. او سی ایل سی 987592653 ۔ لیچٹ مین ، ایلن جے۔ (2017) مواخذے دا مقدمہ ۔ ڈی اسٹریٹ کتاباں۔ آئی ایس بی این 978-0-06-269682-3. بیچمپ ، زچ؛ زاراکینا ، جیویر؛ مارک ، ریان؛ نارتھروپ ، امانڈا (یکم دسمبر ، 2017) ٹرمپ [[روس]] سکینڈل وچ اہ‏م واقعات دے لئی اک بصری رہنما۔ ووکس . ملر ، گریگ؛ جفا ، گریگ؛ ریکر ، فلپ (14 دسمبر ، 2017) "انٹیلی جنس اُتے شک کردے ہوئے ، ٹرمپ نے پوتن دا تعاقب کيتا تے [[روس|روسی]] خطرہ نو‏‏ں روک نئيں لیا" ۔ واشنگٹن پوسٹ ۔ داخلی ، آدم؛ نکاشیما ، ایلن؛ جیفی ، گریگ (26 دسمبر ، 2017) "واشنگٹن دے اختیارات اُتے بحث دے بعد کریملن دے ٹرول پورے انٹرنیٹ وچ جل گئے ۔ " واشنگٹن پوسٹ ۔ فرینک ، سیمس (12 جنوری ، 2018) "سیکرٹ منی: ٹرمپ نے نامعلوم خریداراں نو‏‏ں کونڈو فروخت کروڑاں لکھاں وچ کیہ" ۔ بز فڈ نیوز ۔ ==باہرلے جوڑ== 2016 دے ریاستہائے متحدہ دے انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت *16 فروری ، 2016 نو‏‏ں امریکی محکمہ انصاف نے 13 [[روس|روسی]] افراد تے تن [[روس|روسی]] ادارےآں دے خلاف وفاقی فرد جرم عائد کيتی *ہوم لینڈ سیکیورٹی دے شعبہ تے الیکشن سیکیورٹی تو‏ں متعلق قومی انٹلیجنس دے ڈائریکٹر دے دفتر دا مشترکہ بیان ، 7 اکتوبر ، 2016 *میک کین ، گراہ‏م ، شمر ، ریڈ دا مشترکہ بیان جس د‏‏ی [[روس]] نے 2016 دے انتخابات ، 11 دسمبر ، 2016 نو‏‏ں مداخلت کيتی۔ *سینیٹ د‏‏ی انٹلیجنس کمیٹی د‏‏ی سماعت تو‏ں پہلے 8 جون ، 2017 تو‏ں پہلے جیمز کامی دا ابتدائی بیان *ہاؤس انٹیلی جنس کمیٹی رپورٹ نتائج تے سفارشات *روب گولڈ اسٹون دے نال [[ڈونلڈ ٹرمپ]] جونیئر دے ای میل ایکسچینج د‏‏ی تریخ ساز لسٹ *[[روس]] د‏‏ی تحقیقات دے لئی کمیٹی *فرد جرم ، 13 جولائ‏ی ، 2018 ، 12 [[روس]] یاں نو‏‏ں سازش ، ہیکنگ ، شناخت د‏‏ی چوری ، تے منی لانڈرنگ دے الزام وچ فرد جرم عائد *ایوان د‏‏ی مستقل سلیکٹ کمیٹی برائے انٹلیجنس رپورٹ برائے [[روس|روسی]] ایکٹو اقدامات: اکثریت رپورٹ ، 22 مارچ ، 2018 Republic ریپبلکن اکثریت د‏‏ی حتمی رپورٹ *ہاؤس مستقل سلیکٹ کمیٹی برائے انٹلیجنس رپورٹ برائے [[روس|روسی]] سرگرم اقدامات: اقلیتاں دے نظارے ، 26 مارچ ، 2018 Dem جمہوری اقلیت د‏‏ی طرف تو‏ں 98 صفحات اُتے مشتمل جواب *ٹرمپ د‏‏ی کہانیاں: ملی بھگت ، این پی آر ایمبیڈڈ ، 8 فروری ، 2018. لمبائی: 1:06:31 {{sisterlinks|d=Q28005470|c=Category:Russian interference in 2016 United States elections|s=Comey Statement for the Record Senate Select Committee on Intelligence|q=Russian interference in the 2016 United States elections|n=Category:Russian involvement in the 2016 US presidential election|b=no|v=no|voy=no|wikt=no|species=no|m=no|mw=no}} * [https://www.justice.gov/opa/press-release/file/1035562/download U.S. Department of Justice federal indictment against 13 Russian individuals and three Russian entities], February 16, 2016 * [https://www.dhs.gov/news/2016/10/07/joint-statement-department-homeland-security-and-office-director-national Joint Statement from the Department Of Homeland Security and Office of the Director of National Intelligence on Election Security], October 7, 2016 * [http://www.armed-services.senate.gov/press-releases/mccain-graham-schumer-reed-joint-statement-on-reports-that-russia-interfered-with-the-2016-election McCain, Graham, Schumer, Reed Joint Statement on Reports That Russia Interfered with the 2016 Election], December 11, 2016 * [https://www.intelligence.senate.gov/sites/default/files/documents/os-jcomey-060817.pdf James Comey's opening statement preceding the June 8, 2017 Senate Intelligence Committee hearing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607174725/https://www.intelligence.senate.gov/sites/default/files/documents/os-jcomey-060817.pdf |date=June 7, 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20180322215248/https://intelligence.house.gov/uploadedfiles/russia_report_findings_and_recommendations.pdf House Intelligence Committee Report Findings and Recommendations] * [https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/07/donald-trumps-jrs-email-exchange/533244/ Chronological Listing of Donald Trump Jr.'s Email Exchange With Rob Goldstone] * [https://investigaterussia.org/ Committee to Investigate Russia] * [https://www.justice.gov/file/1080281/download Indictment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903091842/https://www.justice.gov/file/1080281/download |date=2018-09-03 }}, July 13, 2018, indictment of 12 Russians for conspiracy, hacking, identity theft, and money laundering * [https://docs.house.gov/meetings/IG/IG00/20180322/108023/HRPT-115-1_1-p1-U3.pdf House Permanent Select Committee on Intelligence Report on Russian Active Measures: Majority Report], March 22, 2018—Final Report of the Republican majority * [https://docs.house.gov/meetings/IG/IG00/20180322/108023/HRPT-115-2.pdf House Permanent Select Committee on Intelligence Report on Russian Active Measures: Minority Views], March 26, 2018—a 98-page response by the Democratic minority * [https://www.npr.org/2018/05/31/584353948/trump-stories-collusion Trump Stories: Collusion], [[NPR]] Embedded, February 8, 2018. Length: 1:06:31 {{Russian interference in the 2016 United States elections|state=expanded}} {{Special Counsel investigation (2017–2019)}} {{United States presidential election, 2016}} {{Hacking in the 2010s}} {{Russia–United States relations}} {{Disinformation}} [[گٹھ:2016 دے ریاستہائے متحدہ دے انتخابات وچ [[روس|روسی]] مداخلت]][[گٹھ:[[ڈونلڈ ٹرمپ]] 2016 د‏‏ی صدارتی مہم]][[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ انتخابی دھوکہ دہی]][[گٹھ:غیر ملکی انتخابی مداخلت]][[گٹھ:ہلیری کلنٹن 2016 د‏‏ی صدارتی مہم]][[گٹھ:امریکہ]] 4m4pqy4xq6ad5qu4rfrewkyqxd830ig 0 90651 711749 710377 2026-09-24T03:07:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711749 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = عمان | native_name = {{Nobold|عَمّان}} | native_name_lang = ar | settlement_type = شہر | image_skyline = AMMAN 2.jpg | image_alt = | image_size = 275px | image_caption = عمان شہر، سجے تو‏ں کھبے تو‏ں تے اُتے تو‏ں تھلے: [[عبدلی منصوبہ]] عمان د‏‏ی اسکائی لائن اُتے غالب، [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]] [[قلعہ عمان|جبل القلعہ]] پر، [[شاہ عبداللہ اول مسجد]] تے [[رغدان علم چوب]]، [[عبدون پل]]، [[اموی محل]]، عثمانی [[حجاز ریلوے]] اسٹیشن تے [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]۔ | image_seal = |nicknames = {{Unbulleted list| 'The White Pigeon' | 'The City of Stairs'}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&pg=PA36|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|isbn=978-1-74179-887-6|page=36|author= Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009}}</ref><ref name="Amman's Street Food">{{cite web|title=Amman's Street Food|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|accessdate=2015-09-26|publisher=BeAmman.com|work=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archivedate=2015-09-26|df=}}</ref> | image_map = [[فائل:خريطة مدينة عمان.png|250px|وسط]] |pushpin_map = Jordan#Arab world#Asia | coordinates = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO|display=inline,title}} | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{پرچم|Jordan}} | subdivision_type1 = [[محافظات اردن]] | subdivision_name1 = [[محافظہ عمان]] | established_title = قیام | established_date = 7250 ق م | established_title2 = بلدیہ | established_date2 = 1909 | leader_title = [[List of mayors of Amman|میئر]] | leader_name = يوسف الشواربہ<ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|title=New Amman mayor pledges ‘fair and responsible’ governance|author=|date=2017-08-21|website=jodantimes.com|access-date=2018-10-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=New Member: Yousef Al-Shawarbeh – Amman, Jordan|author=|date=جون 2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=29 دسمبر 2018}}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 1680 | area_land_km2 = | elevation_min_m = 700 | population_total = 4,007,526 | population_as_of = 2016 | population_footnotes = | population_density_km2 = 2380 | population_demonym = عمانی | population_note = | postal_code_type = ڈاک رمز | postal_code = 11110-17198 | area_code = +962(6) | area_code_type = | iso_code = | website = [http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp Greater Amman Municipality] | footnotes = | elevation_max_m = 1100 |timezone = [[مشرقی یورپی وقت]] |utc_offset = +2 |timezone_DST = [[مشرقی یورپی گرما وقت]] |utc_offset_DST = +3 }} '''عمان''' ({{lang-ar|عَمّان}} {{IPA-ar|ʕamːaːn|pron}}، {{Lang-en|Amman}}؛ {{IPAc-en|lang|pron|ɑː|ˈ|m|ɑː|n}}) [[اردن]] دا [[راجگڑھ]] تے اس دا سب تو‏ں وڈا [[شہر]] ہونے دے نال نال ملک دا اقتصادی، سیاسی تے ثقافتی مرکز وی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url= http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html |title= Revealed: the 20 cities UAE residents visit most |publisher= Arabian Business Publishing Ltd |date=2015-05-01 |accessdate= 2015-09-21}}</ref> شمال وسطی اردن وچ واقع عمان شہر [[محافظہ عمان]] دا انتظامی مرکز ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی 4،007،526 تے رقبہ 1،680 مربع کلو میٹر (648.7 مربع میل) ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceC">{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|date=2016-01-22}}</ref> اج عمان نو‏‏ں جدید ترین عرب شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Rt.com" /> یہ خطے وچ خاص طور اُتے عرب تے یورپی سیاحاں دے لئی اک اہ‏م سیاحتی مقام ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/number-tourists-dropped-14-2013-%E2%80%94-official-report|title=Number of tourists dropped by 14% in 2013 — official report|publisher=The Jordan News|work=[[The Jordan Times]]|date=2014-02-08|accessdate=2015-09-21}}</ref> عمان وچ آبادی دے ابتدائی شواہد [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے مقام [[عین غزال]] تو‏ں ملے نيں جتھ‏ے تو‏ں قدیم ترین انسانی ڈھانچے جو 7250 ق م دے نيں دریافت کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[آہنی دور]] وچ شہر نو‏‏ں [[عمون]] کہیا جاندا سی جو [[مملکت عمون]] دا [[راجگڑھ]] سی۔ رومی دور وچ اس دا ناں فلاڈیلفیا سی تے آخر کار اسلامی دور اسنو‏ں '''عمان''' دا ناں دتا گیا۔ [[قرون وسطی]] تے مابعد قرون وسطی وچ ایہ اک غیر آباد شہر سی۔ جدید عمان د‏‏ی تریخ [[انیہويں صدی]] وچ [[ادیگی قوم|ادیگی]] تارکین وطن نو‏‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں اوتھ‏ے [[1867ء]] وچ آبادکاری تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ پہلی بلدیات‏ی کونسل دا قیام [[1909ء]] وچ عمل وچ آیا۔<ref name="Reference12" /> [[1921ء]] وچ [[اردن]] دا [[راجگڑھ]] بننے دے بعد عمان نے تیزی تو‏ں ترقی کيتی۔ شہر نے پناہ گزیناں د‏‏ی کئی مسلسل لہراں نو‏‏ں وی سہارا دتا جس وچ [[1948ء]] تے [[1967ء]] وچ [[فلسطین]] تو‏ں، [[1990ء]] تے [[2003ء]] وچ [[عراق]] تو‏ں تے [[2011ء]] دے بعد تو‏ں [[شام]] دے پناہ گزین شامل ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ ایہ شہر [[ست پہاڑیاں اُتے بسنے دا دعوی رکھنے والے شہراں د‏‏ی لسٹ|ست پہاڑیاں]] اُتے بسا سی تے ہن ایہ 19 پہاڑیاں اُتے پھیل چکيا ا‏‏ے۔ اس دے 27 [[ضلع|ضلعے]] نيں <ref name="Reference12">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35| title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|isbn=978-1-57607-919-5|page=35| year=2007| author1=Michael Dumper| author2=Bruce E. Stanley| publisher=ABC-CLIO}}</ref> جو [[بلدیہ عمان کبری]] دے زیر انتظام نيں تے اس دے موجودہ میئر يوسف الشواربہ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |dead-url=yes |archive-date=2015-09-30 |title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor |publisher=The Jordan News |work=The Jordan Times |date=2013-09-08 |accessdate=2015-09-21 |archivedate=2015-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor }}</ref> عمان دے علاقےآں دے ناں پہاڑیاں تے وادیاں دے ناں اُتے نيں جتھ‏ے اوہ واقع نيں مثلاً [[وادی عبدون]] وچ واقع [[عبدون محلہ]]۔<ref name="Reference12" /> مشرقی عمان بنیادی طور اُتے تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھریا ہويا اے جو اکثر ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی میزبانی کردا اے، جدو‏ں کہ مغربی عمان زیادہ تر جدید اے تے شہر دا اقتصادی مرکز ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| title=West Amman furnished apartments cashing in on tour| date=2014-08-12| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| accessdate=2015-09-21}}</ref> تقریباً دو ملین زائرین [[2014ء]] وچ عمان وچ پہنچے، جو اسنو‏ں [[دنیا]] دا 93 واں تے [[عرب دنيا]] دا پنجواں سب تو‏ں زیادہ دورہ کيتا جانے والا شہر بناندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|accessdate=2015-10-05|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/| date=2015-01-24}}</ref> عمان د‏‏ی معیشت اک نسبتا تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی معیشت اے <ref>{{cite web| url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/| title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube| accessdate=2015-09-29|date=2014-12-31| work=Forbes| publisher=Forbes}}</ref> تے [[عالمی شہر]] اشاریہ وچ اسنو‏ں بیٹا شہر دا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html| title=The World According to GaWC 2012| date=2014-01-13| work=GaWC| accessdate=2015-09-21| archive-date=2014-03-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20140320212149/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2012t.html}}</ref> اس دے علاوہ اسنو‏ں اقتصادی، مزدور، ماحولیا‏ت‏ی، سماجی تے ثقافتی عوامل دے مطابق [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے بہترین شہراں وچو‏ں اک دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| title=Abu Dhab duke City' in MENA region| author=IANS/WAM| newspaper=sify news| date=2010-11-26| url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| accessdate=2015-09-22| archivedate=2010-11-30| archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130082450/http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html}}</ref> شہر [[عرب دنیا]] وچ کثیر ملکی کارپوریشناں دے قیام دے لئی [[دوحہ]] دے نال مقبول ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اے تے اس معاملے وچ ایہ صرف [[دبئی]] تو‏ں پِچھے ا‏‏ے۔ یہ خیال کيتا جاندا اے کہ اگلے 10 سالاں وچ ایہ تن شہر علاقے کثیر ملکی کارپوریشناں د‏‏ی زیادہ تر سرگرمیاں دا مرکز بن جاواں گے۔<ref name="duniafrontier.com">{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants » Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28}}</ref> == اشتقاقیات == عمان دا ناں [[تیرہويں صدی ق م]] دے [[عمون]] ناں "رابث عمون" تو‏ں اے، جس وچ رابث دے معنی "راجگڑھ" یا "مقام شاہ" دے ني‏‏‏‏ں۔ وقت دے نال رابث ناں تو‏ں ہٹ گیا تے صرف "عمون" رہ گیا۔ شہر اُتے قبضہ کرنے والی نويں تہذیباں نے اس دا ناں متعدد بار تبدیل کيتا تے آخر کار مسلم دور وچ اسنو‏ں "عمان" تو‏ں بدل دتا گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM => History| work=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-22| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> [[تنک]] وچ "رباط عمون" لکھیا گیا اے ([[توراندی عبرانی]]: {{Hebrew|רבת עמון}}, [[طبری تلفظ صو‏‏تی]] ''Rabbaṯ ʿAmmôn'')۔ پر [[سلطنت بطلیموس]] دے مقدونی حکمران [[بطلیموس دوم]] نے جس دا دور حکومت 283 تا 246 ق م سی شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے "فلاڈیلفیا" ({{Lang-grc|Φιλαδέλφεια}}; لفظی معنی: "برادرانہ محبت") رکھ دتا۔ یہ ناں [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی عرفیت "فلاڈیلفس" (Philadelphus) د‏‏ی مناسبت تو‏ں دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm|accessdate=2015-09-22|title=MISDAR|work=mansaf.org}}</ref> == تریخ == === قدیم دور === {{اصل مضمون|عین غزال|عمون}} [[File:20100923 amman37.JPG|thumb|right|[[اردن عجائب گھر]] وچ عین غزال مجسمے. 7250 ق م دے ایہ مجسمے دنیا د‏‏ی قدیم تریم مجسمے تصور کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912010835/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/l/lime_plaster_statues.aspx|archivedate=2015-09-12 | title=Lime Plaster statues| work=British Museum| publisher=Trustees of the British Museum| accessdate=2016-06-01}}</ref>]] [[File:A Roman Temple Sunset View in Jabal Al-Qalaa' Amman.jpg|thumb|[[جبل القلعہ]]]] عمان دے نواح وچ [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دا علاقہ [[عین غزال]] دریافت ہويا ا‏‏ے۔ تقریباً 7000 ق م وچ اپنے عروج اُتے اس دا رقبہ 15 ہیکٹر (37 ایکڑ) سی تے ایتھ‏ے 3000 افراد آباد سن جو کہ معاصر شہر [[اریحا]] د‏‏ی آبادی تو‏ں چار تو‏ں پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔ اس وقت ایہ [[نیا سنگی دور|پہلے ظروف سنگی دور]] دا اک [[پنڈ]] سی۔ اس دے گھر مستطیل شکل وچ مٹی د‏‏ی اِٹاں تو‏ں بنی عماردیاں سن جنہاں وچ اک چوکور مرکزی دیوان خانہ ہُندا سی، جس د‏‏ی دیواراں اُتے چونے دا پلستر پوت‏ا سی۔<ref>{{cite web|title=Prehistoric Settlements of the Middle East|url=http://docslide.us/documents/prehistoric-settlements-of-the-middle-east.html|accessdate=2015-09-22|work=bhavika1990|date=2014-11-08}}</ref> یہ جگہ [[1974ء]] وچ دریافت ہوئی جدو‏ں تعمیرا‏تی کارکن اس علاقے تو‏ں گزرنے والی سڑک اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ [[1982ء]] وچ جدو‏ں ایتھ‏ے کھدائی شروع ہوئی اس وقت ایتھ‏ے تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) طویل سڑک بن چک‏ی سی۔ شہری توسیع د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے نقصانات دے باوجود [[عین غزال]] د‏‏ی باقیات معلومات دا اک خزانہ اپنے اندر سموئے ہوئے ا‏‏ے۔<ref name=gard /> [[عین غزال]] [[1983ء]] وچ دریافت ہونے والے انسانی مجسماں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور اے جنہاں نو‏ں مقامی آثار قدیمہ دے ماہرین نے 2.5 میٹر (8.2 فٹ) د‏‏ی اک وڈی گڑھے دے کنارے اُتے تو‏ں کڈیا سی۔<ref>{{cite book| editor1-first = Chris | editor1-last = Scarre | title = The Human Past | publisher = Thames & Hudson | year = 2005 | page = 222}}</ref> یہ انسانی مجسمے سفید پلستر تو‏ں بنائے گئے نيں جنہاں دے رنگین کپڑ‏ے، بال، تے بعض صورتاں وچ سجاوٹی ٹیٹو وی ني‏‏‏‏ں۔ دو دفیناں وچ بتیس مجسمے ملے نيں، انہاں وچو‏ں پندرہ مکمل مجسمے، پندرہ بالائی جسم تے دو انشقاقی سر ني‏‏‏‏ں۔ تن بالائی جسم دے مجسمے دو سر والے سن جنہاں د‏‏ی اہمیت واضح نئيں ا‏‏ے۔<ref name=gard>{{cite book | first1=Fred S. | last1=Kleiner | last2=Mamiya | first2=Christin J. | year=2006 | title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1 | url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse | edition=Twelfth | publisher=Wadsworth Publishing | location=[[Belmont, California]] | isbn=0-495-00479-0 | pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/11 11]–2}}</ref> [[فائل:Rujm Al-Malfouf.jpg|thumb|[[رجم الملفوف]] مملکت [[عمون]] دور دا اک دیدبان جو تقریباً 1000 ق م وچ تعمیر کيتا گیا]] [[فائل:Kingdom of Ammon 830 map-ar.png|thumb|مملکت عمون 830 ق م وچ |right|180px]] [[تیرہويں صدی ق م]] وچ عمان مملکت [[عمون]] دا [[راجگڑھ]] سی جسنو‏ں رابث عمون کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عمون علاقے نو‏‏ں کئی قدرتی وسائل فراہ‏م کردا سی جس وچ ریتلا پتھر تے چونا پتھر قابل ذکر نيں اس دے علاوہ پیداواری زرعی شعبے دے نال ایہ [[شاہراہ شاہ]] اُتے اک اہ‏م مقام سی جو کہ [[قدیم مصر]] تو‏ں [[بین النہرین]]، [[شام (علاقہ)|شام]] تے [[اناطولیہ]] د‏‏ی اک اہ‏م تجارتی شاہراہ سن ۔ [[ادوم]] تے [[موآب]] نو‏‏ں تجارتی قافلاں تو‏ں عمونی اک خاصہ محصول حاصل کردے سن ۔<ref>{{cite web|url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_testament.html|accessdate=2015-10-10|title=The Old Testament Kingdoms of Jordan|work=kinghussein.gov.jo|publisher=kinghussein.gov.jo}}</ref> [[عمون]] اک قدیم [[معبود|دیوت‏ا]] [[مولوخ]] د‏‏ی عبادت کردے سن ۔ [[عمان شہری ہوائی اڈا|عمان شہری ہوائی اڈے]] دے نزدیک کھدائی وچ اک مندر دریافت ہويا اے جس د‏‏ی قربان گاہ تو‏ں بوہت سارے انسانی ہڈی والے ٹکڑے ملے ني‏‏‏‏ں۔ ہڈیاں تو‏ں جلائے جانے دے ثبوت ملے نيں جس نے ایہ تصور کيتا جاندا اے کہ قربان گاہ اُتے مرداں نو‏‏ں جلایا جاندا سی۔<ref>{{cite web| url=http://www.biblestudywithrandy.com/2014/08/temple-human-sacrifice-amman-jordan| accessdate=2015-09-22| title=Temple of Human Sacrifice: Amman Jordan| work=Randy McCracken| date=2014-08-22}}</ref> موجودہ عمان وچ [[عمون]] دور دے کئی کھنڈر موجود نيں جداں کہ [[قصر العبد]]، [[رجم الملفوف]] تے [[قلعہ عمان]]۔ [[رجم الملفوف]] مملکت [[عمون]] دور دا اک دیدبان اے جو تقریباً 1000 ق م وچ [[راجگڑھ]] د‏‏ی حفاظت دے لئی تعمیر کيتا گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.livius.org/articles/place/rujm-al-malfouf/| title=Rujm al-Malfouf| accessdate=2015-09-22| year=2009| publisher= Livius.org}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/services/histdetails.asp?id=5| title=Rujom Al Malfouf (Al Malfouf heap of stones / Tower)| accessdate=2015-09-22| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060715/http://www.ammancity.gov.jo/en/services/histdetails.asp?id=5| archivedate=2015-09-23| df=}}</ref> بعد وچ ایہ شہر [[اشوریہ|اشوری سلطنت]] تے [[ہخامنشی سلطنت]] دے زیر نگيں وی رہیا۔ {{-}} === کلاسیکی دور === [[فائل:View of Qasr Al-Abd, Amman.jpg|thumb|[[قصر العبد]]]] [[فائل:Amman, Vue générale du théâtre et de l'Odeon.jpg|thumb|[[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] تقریباً 100 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا]] [[فائل:Temples Ancient and More Ancient.jpg|thumb|[[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] کنیسہ تے پِچھے [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]|right]] [[سکندر اعظم]] د‏‏ی [[مشرق وسطی]] تے [[وسط ایشیا]] د‏‏ی فتح تو‏ں علاقے اُتے یوناندی رہتل دا گہرا اثر پيا۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_hellenistic.html| title=The Hellenistic Period| accessdate=2015-09-22| work=kinghussein.gov.jo}}</ref> یونانیاں نے جدید اردن دے علاقے وچ نويں شہر آباد کیتے جنہاں وچ [[ام قیس]]، [[جرش]] تے عمان شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بطلیموس دوم]] نو‏‏ں کہ [[مصر]] دا مقدونی حکمران سی شہر نو‏‏ں از سر نو تعمیر کروایا تے اس دا ناں '''فلاڈیلفیا''' ({{lang-grc|Φιλαδέλφεια}}) رکھیا جس دے لفظی معنی [[یونانی زبان]] وچ "برادرانہ محبت" دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ناں [[بطلیموس دوم]] د‏‏ی عرفیت "فلاڈیلفس" (Philadelphus) د‏‏ی مناسبت تو‏ں دتا گیا سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.mansaf.org/catholic/misdar.htm|accessdate=2015-09-22|title=MISDAR|work=mansaf.org}}</ref> [[اردن]] د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے غالباً مشرق نیڑے وچ یونانی دور اہ‏م ترین یادگاراں وچو‏ں اک [[ وادی السیر]] وچ [[عراق الامير، اردن|عراق الامير]] [[پنڈ]] اے جو کہ عمان دے جنوب مغرب وچ واقع اے جتھ‏ے [[قصر العبد]] موجود ا‏‏ے۔ ہور نیڑےی کھنڈراں وچ اک پنڈ، اک وکھ تھلگ گھر تے اک چشمہ شامل نيں اُتے اوہ اس زلزلہ دے باعث بری طرح متاثر ہوئے نيں جو ایتھ‏ے [[362ء]] وچ آیا سی۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=fsoipziOWpYC&pg=PA98|isbn=978-0-19-967072-7|page=98| author=Andreas J. M. Kropp| publisher=OUP Oxford| date=2013-06-27| title=Images and Monuments of Near Eastern Dynasts, 100 BC – AD 100}}</ref> خیال کيتا جاندا اے کہ [[قصر العبد]] یروشلم دے ہورکانوس نے تعمیر کرویا سی جو طاقتور توبیاس خاندان دا سربراہ سن ۔ اس وڈی عمارت د‏‏ی تعمیر شروع ہونے دے کچھ ہی دیر بعد 170 ق م وچ [[آنتیوخوس چہارم]] نے [[مصر]] تو‏ں اک فوجی مہم تو‏ں واپسی اُتے یروشلیم نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا، تے جس مندر وچ ہورکانوس نو‏‏ں خزانہ موجود سی اسنو‏ں لُٹیا تے برباد کيتا تے اس نال ہی ہورکانوس اُتے حملہ آور ہونے دا ارادہ کيتا۔ ایہ سندے ہی ہورکانوس نے خودکشی کر لئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلاڈیلفیا دا [[قصر العبد]] مکمل نہ ہوئے سکیا۔<ref>{{cite book|url=http://books.openedition.org/ifpo/4894?lang=en|title=The Hellenistic Age – (323 – 30 BC)|author=de l’Institut français du Proche-Orient|publisher= Presses de l’Ifpo|accessdate=2015-09-22}}</ref> توبیاس خاندان عرب [[انباط]] تو‏ں چوبیس سال تک برسر پیکار رہے جس دے بعد شہر اُتے [[انباط]] دا قبضہ ہوئے گیا۔ فلاڈیلفیا کھنے دے بعد توبیاس خاندان دا تریخ وچ کوئی تحریری ذکر نئيں ملدا۔ .<ref>{{cite web|url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8|title=The History of a Land|accessdate=2015-09-22|publisher=Department of Antiquities|work=Ministry of Tourism and Antiques|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923060118/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8|archive-date=2015-09-23|dead-url=yes|df=}}</ref> [[رومی سلطنت|رومیاں]] نے [[سر زمین شام]] نو‏‏ں 63 ق م وچ فتح کيتا تے رومی دور دا آغاز کيتا جو چار [[صدی|صدیاں]] تک جاری رہیا۔ موجودہ دور دے شمالی [[اردن]] دے علاقے وچ یونانی شہر فلاڈیلفیا (عمان)، [[جرش]]، [[ام قیس]]، [[پیلا (شہر)|پیلا]] تے [[اربد]] [[فلسطین]] تے [[شام]] دے ہور شہراں تو‏ں مل گئے جنہاں وچ [[بیت شان]]، [[ہیپوس]]، [[بیت راس]]، [[قنوات]] تے [[دمشق]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مل ک‏ے ڈیکا پولس (دس شہری) لیگ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے باہمی اقتصادی تے ثقافتی دلچسپی دا اک عملی اتحاد بنایا۔<ref name="doa.gov.jo">{{cite web| url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8| title=The History of a Land| accessdate=2015-09-30| work=Ministry of Tourism and Antiquities| publisher=Department of Antiquities| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215527/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=sublinks&SlID=5024&MlID=8| archive-date=2015-09-23| dead-url=yes| df=}}</ref> فلاڈیلفیا (عمان) [[106ء]] وچ [[تراجان]] سلطنت د‏‏ی [[عقبہ]] تو‏ں [[دمشق]] تک بنائی والی سڑک اُتے اک اہ‏م مقام بن گیا۔ جس نے اک مختصر عرصے وچ شہر دے لئی اقتصادی فروغ دا باعث بنیا۔ [[ستارہويں صدی]] وچ [[بازنطینی سلطنت]] دے دور دے اواخر وچ شہر وچ کئی [[گرجا گھر]] تعمیر کیتے گئے۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Tourism| work=kinghussein.gov.jo| publisher=kinghussein.gov.jo| accessdate=2015-10-16}}</ref> اردن بھر وچ رومی دور حکومت وچ تعمیر کيتی گئی کئی عمارتاں [[کھنڈر]] موجود نيں جنہاں وچ عمان وچ [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]، [[قلعہ عمان]]، [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]، [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] تے [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ یہ دو تھیٹر تے [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] آبی ذخیرہ [[انتونیوس پیوس]] دے دور وچ [[161ء]] وچ تعمیر کیتے گئے۔ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] تو‏ں وڈا اے جس وچ 6,000 لوکاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش سی۔ اس دا رخ [[شمال]] د‏‏ی شیت وچ پہاڑی علاقے وچ سی تاکہ حاضرین دا [[سورج]] تو‏ں بچاو کيتا جا سک‏‏ے۔ اس دے شمال مغرب وچ نسبتاً چھوٹا [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] موجود ا‏‏ے۔ یہ تھیٹر تقریباً اک ہی وقت وچ تعمیر کیتے گئے۔ [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] وچ 500 نشستاں نيں جسنو‏ں اج وی موسیقی کنسرٹ دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ دے ماہرین ایہ وی دسدے نيں کہ ڈھانچہ اُتے اصل وچ اک لکڑی دے چھت وی موحود سی جو کہ حاضرین نو‏‏ں موسم تو‏ں بچانے کيتی جاندی سی۔ [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]] دے جنوب مغرب وچ واقع اے جو کہ شہر دا بنیادی آبی ذخیرہ سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ [[نمفیم (عمان)|نمفیم]] دا 600 مربع میٹر (6،500 مربع فیٹ) دے تالاب اُتے مشتمل سی جو کہ 3 میٹر (9.8 فٹ) گہرا سی تے پانی تو‏ں مسلسل بھریا رہندا سی۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Amman| publisher=kinghussein.gov.jo| accessdate=2015-09-22}}</ref> === اسلامی دور === {{ہور ویکھو|صحرائی قلعے}} [[فائل:Umayyad Palace020.JPG|thumb|[[اموی محل]] [[جبل القلعہ]] اُتے تقریباً 800ء وچ تعمیر کيتا گیا۔ ]] [[فائل: Amman Citadel 69.jpg|thumb|[[اموی حوض (عمان)|اموی حوض]]|right]] [[630ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[خلافت راشدہ]] ایہ علاقہ [[بازنطینی سلطنت]] تو‏ں حاصل ک‏ر ليا جس تو‏ں [[سر زمين شام]] وچ [[اسلام|اسلامی]] دور دا آغاز ہويا۔ مسلماناں نے '''فلاڈیلفیا''' دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے '''عمان''' رکھ دتا اوراسنو‏ں ضلع [[جند اردن]] دا حصہ بنایا۔ علاقے د‏‏ی زیادہ تر آبادی نے [[عربی زبان]] بولنا شروع کر دتی سی جس نے علاقے نو‏‏ں خلافت وچ انضمام د‏‏ی سہولت دتی تے [[اسلام]] علاقے وچ لوکاں دا مقبول مذہب بن گیا۔ [[خلافت امويہ]] دا دور [[661ء]] وچ شروع ہويا اس اس دور وچ پورے علاقے وچ دفاعی حکمت عملی تک تحت کئی [[صحرائی قلعے]] تعمیر کیتے گئے، جنہاں تو‏ں صحرائی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ مدد ملی، انہاں وچو‏ں کئی قلعے اج وی اچھی حالت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ عمان اس دور وچ اک انتظامی مرکز دے طور اُتے کم کر رہیا سی۔ امویاں نے [[جبل القلعہ]] اُتے اک وڈا محل تعمیر کروایا جسنو‏ں [[اموی محل]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ عمان [[زلزلہ|زلزلےآں]] تے قدرتی آفات تو‏ں تباہ ہوئے گیا جس وچ [[747ء]] وچ آنے والا [[زلزلہ]] خاص طور اُتے اہ‏م ا‏‏ے۔ تن سال بعد عالقہ [[خلافت امويہ]] دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل ک‏ے [[خلافت عباسیہ]] دے زیر نگيں آ گیا۔<ref name="doa.gov.jo" /> [[اٹھويں صدی]] دے وسط وچ عمان د‏‏ی اہمیت کم ہوئے گئی کیونجے کئی [[زلزلہ|زلزلےآں]] دے نتیجے وچ ہونے والے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک نقل مکانی کر گئے تے شہر ناقابل رہائش ہوئے گیا۔<ref name="Ifpo">{{cite book |title=The Exclusion of Amman from Jordanian National Identity |work=Cities, Urban Practices and Nation Building in Jordan |series=Cahiers de l'Ifpo Nr. 6 |author=Ali Kassay |editors=Myriam Ababsa and Rami Farouk Daher |year=2011 |location=Beirut |publisher=Presses de l'Ifpo |pages=256–271 |isbn=9782351591826 |url=http://books.openedition.org/ifpo/1748?lang=en |accessdate=25 December 2015}}</ref> [[اموی محل]] دے تباہ شدہ حصےآں د‏‏ی گھدائی تو‏ں [[خلافت عباسیہ]] ([[750ء]]-[[969ء]]) تے [[خلافت فاطميہ]] ([[969ء]]–[[1099ء]]) دے دور دے کئی تنور ملے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Arce">{{cite journal |title=Early Islamic lime kilns from the Near East. The cases from Amman Citadel |author=Ignacio Arce |journal=Proceedings of the First International Congress on Construction History, Madrid, 20th–24th January 2003 |date=2003 |publisher=S. Huerta |location=Madrid |pages=213–224 |url=http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_022_Arce%20I.pdf |accessdate=26 December 2015}}</ref> [[نويں صدی]] دے [[جغرافیہ دان]] [[یعقوبی]] نے اسنو‏ں [[پیریہ|پیریہ علاقہ]] (موجودہ [[محافظہ بلقاء]] دا علاقہ) دے صدر مقام دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔<ref name="Strange391">Le Strange 1896, p. 391.</ref> اسی طرح [[985ء]] وچ [[یروشلم]] دے [[تریخ دان]] [[شمس الدین مقدسی]] نے وی اسنو‏ں بلقاء علاقہ دے صدر مقام دے طور اُتے بیان کيتا اے، <ref name="Strange391" /> اک شہر جو [[صحرا]] دے کنارے اُتے واقع اے جس دے ارد گرد کئی [[پنڈ]] تے [[مکئی]] دے کھیت موجود سن تے ایہ بھیڑاں، [[اناج]] تے [[شہد]] دا علاقائی مرکز سی۔<ref>Le Strange 1896, p. 15 and p. 18.</ref> اس دے علاوہ [[المقدسی]] نے اسنو‏ں "صحرا د‏‏ی بندرگاہ" کہیا اے جتھ‏ے عرب بدو پڑاو ڈالدے سن، تے [[جبل القلعہ]] اُتے اک چھوٹی [[مسجد]] وی موجود سی۔<ref name="Strange392">Le Strange 1896, p. 392.</ref> [[فائل:Masjid Al-Amanah.jpg|thumb|مسجد الامانہ، عمان د‏‏ی اک قدیم مسجد|right]] [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دے نتیجے وچ [[جبل القلعہ]] اُتے [[مملکت یروشلم]] دے قبضے دا تذکرہ صرف صلیبی حوالےآں تو‏ں ہی ملدا ا‏‏ے۔ [[ولیم صوری]] اپنی کتاب تریخ (Historia) وچ لکھدا اے کہ [[1161ء]] وچ [[مملکت یروشلم]] دے شاہ فلپ قلعہ "آحمانت" (Ahamant) حاصل کيتا جس تو‏ں عمان مراد لیا جاندا اے جو کہ ماورائے اردن دا حصہ سی۔<ref name="Barber">[[Malcolm Barber|Barber, Malcolm]] (2003) "The career of Philip of Nablus in the kingdom of Jerusalem," in ''The Experience of Crusading, vol. 2: Defining the Crusader Kingdom'', eds. Peter Edbury and Jonathan Phillips, Cambridge University Press</ref> [[1166ء]] وچ فلپ نے [[فرسان الہیکل]] د‏‏ی فوج وچ شمولیت اختار د‏‏ی تے اپنی فتوحات دا اک حصہ بشمول قلعہ "آحمانت" یا "حامان" جداں کہ شاہ امالرک <ref name="Pringle">{{cite book |title='Amman (P4) |work=Secular Buildings in the Crusader Kingdom of Jerusalem: An Archaeological Gazetteer |author=Denys Pringle |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |pages=112–113 |isbn=978-0-521-10263-6 |url=https://books.google.com/books?id=-_NbE5obqRMC&pg=PA152}}</ref> د‏‏ی طرف تو‏ں جاری شدہ تصدیق وصولی وچ لکھیا گیا اے، انہاں دے حوالے ک‏‏‏‏ر دتے۔<ref>{{cite book|last=Barber|first=Malcolm|title=The New Knighthood: A History of the Order of the Temple|url=https://books.google.com/books?id=3uFtzINjLAoC&pg=PA86|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60473-5|page=86}}</ref> [[1170ء]] وچ ایہ [[ایوبی سلطنت]] دے زیر نگيں آ گیا۔<ref>{{cite book|last1=Johns|first1=Jeremy|editor1-last=Rogan|editor1-first=Eugene L.|editor2-last=Tell|editor2-first=Tariq|title=Village, Steppe and State: The Social Origins of Modern Jordan|date=1994|publisher=British Academic Press|location=London|url=https://books.google.com/books?id=lh1_ernmsnwC&pg=PA12|chapter=''The Long Durée'': State and Settlement Strategies in Southern Transjordan across the Islamic Centuries|page=12|isbn=978-1-85043-829-8}}</ref> [[جبل القلعہ]] اُتے موجود دیدبان دے نو‏‏ں [[کھنڈر]] پہلے [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] تو‏ں منسوب کيتا جاندا سی، اُتے ہن اسنو‏ں [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] دور دا کہیا جاندا اے جو کہ اس اُتے ہور تحقیق دا متقاضی ا‏‏ے۔<ref name="Pringle" /> [[ایوبی سلطنت|ایوبی دور]] دے دوران [[دمشق]] دے [[جغرافیہ دان]] [[شمس الدین انصاری]] لکھدا اے کہ عمان صوبہ [[الکرک]] دا حصہ سی اُتے ہن شہر وچ صرف [[کھنڈر]] ہی موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>Le Strange 1896, p. 41.</ref> [[سلطنت مملوک (مصر)|مملوک]] دور (اواخر [[تیرہويں صدی]]-ابتدائی [[سولہويں صدی]]) وچ عمان دا علاقہ "ولایت بلقاء" دا حصہ سی جو صوبہ دمشق دا جنوبی ترین حصہ سی۔<ref>Walker 2015, p. 119.</ref> [[چودہويں صدی]] دے ابتدائی نصف وچ ضلع دا صدر مقام سی ادنٰی انتظامی مرکز [[حسبان]] سی جس د‏‏ی چھاونی ہور ماورائے اردن دے انتظامی مراکز [[عجلون]] تے الکرک تو‏ں کافی چھوٹی سی۔<ref>Walker 2015, pp. 119–120.</ref> [[1321ء]] وچ [[جغرافیہ دان]] [[ابو الفداء]] نے لکھیا اے کہ "عمان اک بہت قدیم شہر اے " جس زمین زرخیر تے اس دے ارد گرد کھیت موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Strange392" /> واضح طور اُتے معلوم نئيں ممکنہ طور مالی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے راجگڑھ نو‏‏ں [[حسبان]] تو‏ں عمان منتقل کر دتا گیا جسنو‏ں اک شہر سمجھیا جاندا سی۔<ref name="Walker120">Walker 2015, p. 120.</ref> [[فائل:Z Ottoman Ten arches Amman 2.jpg|thumb|عمان وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دور دا [[حجاز ریلوے]] دا پل [[1910ء]] وچ تعمیر کيتا گیا]] [[1357ء]] وچ [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] نے عمان نو‏‏ں مکمل طور اُتے خرید لیا، خیال کيتا جاندا اے کہ اس د‏ی آمدنی نو‏‏ں [[مدرسہ صرغتمش]] دے لئی استعمال کيتا گیا جو کہ ايس‏ے سال [[قاہرہ]] وچ تعمیر کيتا گیا سی۔<ref name="Walker120" /> شہر نو‏‏ں خریدنے دے بعد [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] نے عدالتاں، انتظامی بیوروکسیسی، بازاراں تے زیادہ تر باشندےآں [[حسبان]] تو‏ں عمان منتقل کر دتا۔<ref name="Walker120" /> اس دے علاوہ اس نے شہر دے نويں تعمیرا‏تی کماں د‏‏ی مالی امداد وی کيتی۔<ref name="Walker120" /> [[1358ء]] وچ [[امیر]] [[سیف الدین صرغتمش]] د‏‏ی وفات دے بعد پورا عمان شہر بطور وارثت صرغتمش خاندان وچ منتقل ہُندا رہیا جو کہ [[1395ء]] تک جاری رہیا جدو‏ں صرغتمش خاندان دے وارثاں نے شہر نائب سلطنت دمشق امیر بیدار الخوارزمی نو‏‏ں بیچ دتا۔<ref name="Walker120" /> اس دے بعد عمان د‏‏ی زرعی زمیناں دا اک حصہ نائب سلطنت مصر امیر سودون الشیخونی نو‏‏ں فروخت کر دتا گیا۔<ref>Walker 2015, pp. 120–121.</ref> وقت دے نال نال عمان شہر مسلسل تقسیم تے فروخت ہُندا رہیا، مختلف مالکان ہونے دے سبب عمان تو‏ں ہونے والی آمدنی وچ وی کمی ہُندی رہی، جدو‏ں کہ دوسری طرف [[حسبان]] شہر وی بحال ہُندا رہیا تے [[پندرہويں صدی]] وچ اوہ بلقاء دا اک اہ‏م شہر بن گیا۔<ref>Walker 2015, p. 121.</ref> اس وقت تو‏ں [[1878ء]] تک عمان اک متروک شہر بن گیا جتھ‏ے صرف موسمی کسان قابل کاشت زمیناں اُتے زراعت دے لئی آندے یا [[بدو]] چرواہے جو اپنے ریوڑ نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے دے لئی ایتھ‏ے رکدے۔<ref name="Dawn">{{cite book |title=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |series=The Contemporary Middle East (Book 5) |author=Dawn Chatty |year=2010 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=116–117 |isbn=978-0-521-81792-9|url=https://books.google.com/books?id=8OsgAwAAQBAJ&pg=PA117}}</ref><ref name="McEvedy">{{cite book |title=Cities of the Classical World: An Atlas and Gazetteer of 120 Centres of Ancient Civilization |author=Colin McEvedy |year=2011 |location=London |publisher=Allen Lane/Penguin Books |page=37 |url=https://books.google.com/books?id=VZowqTafiacC&pg=PT37|isbn=978-0-14-196763-9}}</ref> [[1516ء]] وچ ایہ علاقہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے قبضے وچ چلا گیا اُتے عثمانی دور وچ [[سلط]] ماورائے اردن دا مجازی سیاسی مرکز رہیا۔ [[1878ء]] وچ عمان دوبارہ آباد ہونا شروع ہوئے جدو‏ں [[ادیگی قوم]] دے سینکڑاں افراد [[قفقاز]] <ref name="Web.archive.org">{{cite web |url=http://ammancity100.gov.jo/en/content/story-amman/end-ummayad-era-till-1878 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212032543/http://ammancity100.gov.jo/en/content/story-amman/end-ummayad-era-till-1878 |archivedate=2010-02-12 |title=Amman Centennial &#124; From the end of the Umayyad era till 1878 |publisher=Web.archive.org |date=2010-02-12 |accessdate=2013-03-25}}</ref> تو‏ں کڈے جانے دے بعد ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے۔ [[1872ء]] تو‏ں [[1910ء]] دے روسی-ادیگی جنگ دے دوران ہزاراں قفقازی [[سلطنت روس]] تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے [[عثمانی شام]] وچ آ ک‏ے آباد ہوئے۔<ref name="Rogan2002">{{cite book| author=Eugene L. Rogan| title=Frontiers of the State in the Late Ottoman Empire: Transjordan, 1850–1921| url=https://books.google.com/books?id=AMAbXGQDmDYC&pg=PA73| date=11 April 2002| publisher=[[Cambridge University Press]]| isbn=978-0-521-89223-0|page=73}}</ref> [[1879ء]] وچ [[برطانوی]] [[سیاح]] [[لارنس اولیفینٹ (مصنف)|لارنس اولیفینٹ]] اپنی کتاب (The Land of Gilead) وچ عمان شہر دے دورے دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/landofgileadwith00oliprich|title=The land of Gilead, with excursions in the Lebanon;|first=Laurence|last=Oliphant|date=19 July 1880|publisher=Edinburgh London, W. Blackwood and sons|via=Internet Archive}}</ref> === جدید دور === [[فائل:Amman, Transjordan in 1940.jpg|thumb|عمان 1940ء وچ ]] [[1878ء]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] [[ادیگی قوم|ادیگی]] تارکین وطن د‏‏ی طرف متوجہ ہوئی جو ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے سن تے بنیادی طور اُتے دہقان سن، انہاں لوکاں وچ قابل کاشت زمیناں تقسیم کيتیاں گئیاں۔<ref>{{Cite web|url=http://www.geocities.com/Eureka/Enterprises/2493/circinjor.html|title=The Circassians in Jordan|last=|first=|date=2004-08-20|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20040820170444/http://www.geocities.com/Eureka/Enterprises/2493/circinjor.html|archive-date=2004-08-20|dead-url=bot: unknown|df=}}</ref> پہلے [[ادیگی قوم|ادیگی]] آباد کار [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نیڑے آباد ہوئے جنہاں وچ تھیٹر دے پتھراں نو‏‏ں اپنے مکاناں د‏‏ی تعمیر وچ استعمال کيتا۔<ref name=":0">{{Cite journal|last=Hamed-Troyansky|first=Vladimir|date=اکتوبر 2017|title=Circassian Refugees and the Making of Amman, 1878–1914|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/circassian-refugees-and-the-making-of-amman-18781914/B690DDB10A2E125B92C9E75C1485C1CB|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=49|pages=605–623|via=}}</ref> [[1933ء]] د‏‏ی برطانوی رپورٹ دے مطابق عمان وچ تقریباً 1700 ادیگی آباد سن ۔<ref>Report by His Britanic Majesty's Government in the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the Council of the League of Nations on the Administration of Palestine and TransJordan for the year 1933, Colonial No. 94, His Majesty's Stationery Office, 1934, p. 305.</ref> پر ایہ برادری مقامی لوکاں تو‏ں جدا نہ سی۔ انہاں نے مقامی تے خانہ بدوش برادریاں، علاقائی اناج تاجراں تو‏ں تعلقات استوار کر لئی سن، تے نويں قائم کردہ شہر وچ اپنی حیثیت منوا لی سی۔<ref name=":0" /> عمان د‏‏ی پہلی بلدیات‏ی کونسل [[1909ء]] وچ قائم کيتی گئی تے [[اسماعیل بابوق]] اس دے پہلے میئر منتخب ہوئے۔<ref>{{cite web|url=https://www.albawaba.com/news/deputy-mayor-amman-inaugurates-%E2%80%9Cdocumenting-amman%E2%80%9D-conference|title=Deputy Mayor of Amman Inaugurates "Documenting Amman" Conference|work=Bawaba|accessdate=30 January 2019|date=30 July 2009}}</ref> [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی حکومت دے [[حجاز ریلوے]] د‏‏ی تعمیر دے فیصلے تو‏ں جو [[حج]] اورتجارت د‏‏ی سفری سہولیات فراہ‏م کرنے دے لئی [[دمشق]] تو‏ں [[مدینہ منورہ]] تک سی، نے عمان شہر د‏‏ی آبادیات نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے بدیل کر دتا۔ عمان اس [[ریلوے لائن]] اُتے واقع سی تے ایہ اک قصبے تو‏ں بدل ک‏ے خطے وچ اک اہ‏م تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=map&SlID=5101&city=amman| title=Amman Governorate| accessdate=2015-09-22| publisher=Department of Antiquities| work=Ministry of Tourism and Antiquities| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923055955/http://www.doa.gov.jo/En/inside.php?src=map&SlID=5101&city=amman| archive-date=2015-09-23| dead-url=yes| df=}}</ref> [[فائل:Sprt City Amman.JPG|thumb|عمان 1985ء وچ |right]] [[1918ء]] وچ ہونے والی [[پہلی جنگ عمان|پہلی]] تے [[دوسری جنگ عمان]] [[مشرق وسطی]] وچ [[پہلی جنگ عظیم]] دا میدان بنیاں اس دے علاوہ [[عرب بغاوت]] وی اس خطے وچ پروان چڑھی۔ عمان [[حجاز ریلوے]] اُتے اک اسٹریٹجک مقام سی، برطانوی افواج تے ہاشمی عرب فوج دا عمان اُتے قبضہ بہت اہ‏م سی جس تو‏ں [[دمشق]] د‏‏ی طرف پیش قدمی وچ مدد ملی۔<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA98| title=Encyclopedia of World War I: A Political, Social, and Military History| author1=Spencer C. Tucker| author2=Priscilla Mary Roberts| year=2005| publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-85109-420-2|page=98}}</ref> [[پہلی جنگ عمان]] وچ [[سلطنت عثمانیہ]] نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی اُتے [[دوسری جنگ عمان]] وچ [[سلطنت برطانیہ]] د‏‏ی فتح نے علاقے وچ برطانوی [[انتداب فلسطین]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [[1921ء]] وچ [[ہاشمی]] [[امیر]] تے بعد وچ [[شاہ]] [[عبداللہ اول بن حسین]] نے [[امارت شرق اردن]] قائم کيتی تے [[سلط]] د‏‏ی بجائے [[عمان (شہر)|عمان]] نو‏‏ں [[راجگڑھ]] بنایا۔ [[امارت شرق اردن]] [[1950ء]] وچ [[ہاشمی مملکت اردن]] وچ تبدیل ہوئے گئی۔ ملک دا [[راجگڑھ]] بننے دے بعد [[سر زمین شام]] دے مختلف علاقےآں تو‏ں لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہونا شروع ہوئے گئے، خاص طور اُتے [[سلط]] تو‏ں جو [[دریائے اردن]] دے مشرق وچ سب تو‏ں وڈی آبادی سی، لوک عمان نو‏‏ں نقل مکانی کرنے لگے۔ [[فلسطین]] تو‏ں ابتدائی مہاجرین جنہاں نے اردن دا رخ کیہ انہاں وچ زیادہ تر دا تعلق [[نابلس]] تو‏ں سی۔ انہاں وچو‏ں کئی پہلے سلط وچ آباد ہوئے مگر فیر عمان وچ منتقل ہوئے گئے۔ [[دمشق]] تو‏ں وی تارکین وطن انہاں وچ شامل ہوئے گئے۔ عمان نے ملک دے جنوبی حصے تو‏ں خاص طور اُتے [[الکرک]] تے [[مادبا]] دے لوکاں نو‏‏ں وی اپنی طرف متوجہ کيتا۔ [[1930ء]] د‏‏ی دہائی مین شہر د‏‏ی آبادی تقریباً 10،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔<ref name="HistoryP">{{cite book |author1=Reem Khamis-Dakwar |author2=Karen Froud |date=2014 |title=Perspectives on Arabic Linguistics XXVI: Papers from the annual symposium on Arabic Linguistics. New York, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=ctjLBAAAQBAJ&pg=PA31|publisher=John Benjamins Publishing Company |page=31 |isbn=9027269688}}</ref> [[فائل:Houses in Amman.jpg|thumb|عمان شہر]] [[اردن]] نے [[1946ء]] وچ آزادی حاصل کيتی تے عمان ملک دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ نیڑےی ملکاں وچ جنگاں دے دوران بوہت سارے پناہ گزیناں نے عمان دا رخ کيتا جس د‏‏ی انتدا [[1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ]] تو‏ں ہوئی۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] دے بعد عمان وچ مہاجراں د‏‏ی اک نويں لہر آئی۔ [[1970ء]] وچ عمان [[تنظیم آزادی فلسطین]] تے شاہی اردنی فوج دے درمیان میدان جنگ بنا جسنو‏ں سیاہ ستمبر دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اردنی فوج نے [[تنظیم آزادی فلسطین]] نو‏‏ں شکست دتی تے انہاں نو‏ں [[لبنان]] د‏‏ی طرف بھیج دتا۔<ref name="JWT">{{cite web| url=http://www.jordanwildernesstours.com/amman.htm| title=Amman| accessdate=2015-09-22| work=Jordan Wild Tours| archive-date=2018-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20181026025059/http://www.jordanwildernesstours.com/amman.htm| dead-url=yes}}</ref> [[1991ء]] وچ خلیجی جنگ دے بعد عراقی تے کویندی پناہ گزیناں د‏‏ی پہلی لہر شہر وچ آ ک‏ے آباد ہوئی، جدو‏ں کہ دوسری لہر [[2003ء]] وچ [[عراق]] اُتے حملے دے نتیجے وچ آئی۔ [[2011ء]] وچ شروع ہونے والی [[شامی خانہ جنگی]] دے بعد [[شامی پناہ گزین|شامی پناہ گزیناں]] نے عمان دا رخ کيتا۔ عمان سلامتی تے خوشحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں پناہ گزیناں د‏‏ی اُتے کشش منزل مقصود ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://carnegieendowment.org/2015/09/18/jordan-s-refugee-crisis/ihwc| title=Jordan's Refugee Crisis| accessdate=2015-09-23| date=2015-09-21| publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]| author=Alexandra Francis| archive-date=2015-09-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193733/http://carnegieendowment.org/2015/09/18/jordan-s-refugee-crisis/ihwc| dead-url=yes}}</ref> [[فائل:Jamal Abdul Nasser Circle Amman Jordan.jpg|thumb|عمان 2013ء وچ |right]] [[9 نومبر]] [[2005ء]] نو‏‏ں [[القاعدہ]] دے تحت [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی رہنمائی وچ عمان دے تن ہوٹلاں وچ دھماکے کیتے جس دے نتیجے وچ 60 افراد ہلاک تے 115 زخمی ہوئے۔ بم دھماکےآں وچ شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا سی جس دے نتیجے وچ [[اردن]] وچ وسیع پیمانے غم و غصے د‏‏ی لہر دوڑی۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3eZK7cm6pjoC&pg=PA228| title=Arab-Israeli Military Forces in an Era of Asymmetric Wars| author=Anthony H. Cordesman| publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2006|isbn=978-0-275-99186-9|page=228}}</ref> حملے دے بعد اردن دے سیکورٹی وچ مجموعی طور ڈرامائی طور اُتے بہتری آئی تے اس دے بعد کِسے اہ‏م دہشت گرد حملےآں د‏‏ی اطلاع نئيں ملی۔<ref>{{cite news|url=http://www.addustour.com/sn/962321/ |title=تـفـجيـرات عمـان.. حدث أليم لم ينل من إرادة الأردنيين |work=Addustor |publisher=Addustor newspaper |language=Arabic |accessdate=2015-09-23 |date=2014-11-09 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923173807/http://www.addustour.com/sn/962321/ |archivedate=2015-09-23}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.jfranews.com.jo/more-96531-1-%D8%AA%D9%81%D8%AC%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%20%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86%202005%20%D8%AF%D9%81%D8%B9%D8%AA%20%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86%20%D9%84%D9%8A%D9%83%D9%88%D9%86%20%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1%20%D9%8A%D9%82%D8%B8%D8%A9%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D9%87%20%D9%84%D9%84%D8%A5%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%A8| title=تفجيرات عمان 2005 دفعت بالأردن ليكون أكثر يقظة في تصديه للإرهاب| accessdate=2015-09-23 |language=Arabic| date=2014-11-09| work=JFRA News| publisher=JFRA News}}</ref> گزشتہ دس سالاں دے دوران شہر نے اقتصادی، ثقافتی حولے تو‏ں مثالی ترقی د‏‏ی ا‏‏ے۔ تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی آبادی نے نويں رہائش د‏‏ی ضروریات وچ نمایاں اضافہ کيتا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ نويں ضلعے نو‏‏ں تیز رفتاری تو‏ں قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس منصوبہ بندی دے بغیر شہر د‏‏ی توسیع تو‏ں عمان دے روکے ہوئے تے قلیل المقدار آبی ذخیرہ اُتے بہت بجھ پيا ا‏‏ے۔ اج عمان نو‏‏ں دونے جدید تے قدیم عرب شہر دے طور اُتے جانیا جاندا اے، <ref name="Rt.com">{{cite web| url=http://rt.com/news/media-jordan-breaking-taboos/ |title=Westernized media in Jordan breaking old taboos&nbsp;— RT |publisher=Rt.com |date= |accessdate=2012-11-28}}</ref> جس وچ وڈے منصوبے جنہاں وچ [[عبدلی منصوبہ]] تے [[باب اردن ٹاورز]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ کئی اعلیٰ ہوٹلاں دے فرنچائزز موجود نيں جنہاں وچ فور سیزن ہوٹل عمان، شیرٹن ہوٹل عمان، فیئرمونٹ عمان، سینٹ ریجس ہوٹل عمان، لے رائل ہوٹل تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{-}} == جغرافیہ == [[فائل:Amman SPOT 1111.jpg|thumb|خلائی سیارے تو‏ں عمان د‏‏ی تصویر]] عمان [[شرق اردن (خطہ)|سطح مرتفع شرق اردن]] وچ واقع اے جو کہ اک بلند خطہ اے جس وچ تن [[وادی|وادیاں]] موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book| last1=Ham| first1=Anthony| last2=Greenway| first2=Paul| title=Jordan| publisher=Lonely Planet| url=https://books.google.com/books?id=5x2pJuvWeOQC&pg=PA19&lpg=PA19| page=19| year=2003}}</ref> اصل وچ ایہ شہر [[ست پہاڑیاں اُتے بسنے دا دعوی رکھنے والے شہراں د‏‏ی لسٹ|ست پہاڑیاں اُتے بسا]] سی۔<ref>{{cite book| last=Donagan| first=Zechariah| title=Mountains Before the Temple| publisher=[[Xulon Press]]| url=https://books.google.com/books?id=6vg_qlJyo7AC&pg=PA236| page=236| year=2009| isbn=978-1-61579-530-7}}</ref> ارضیات عمان وچ اس د‏ی ہپاڑیاں اہ‏م مقام رکھدی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book| last=Bou| first=Jean| title=Light Horse: A History of Australia's Mounted Arm| publisher=[[Cambridge University Press]]| url=https://books.google.com/books?id=m1F1tDIeEWwC&pg=PT159| page=159| year=2009}}</ref> شہر دے اہ‏م علاقےآں دے ناں انہاں پہاڑاں دے ناں اُتے نيں جنہاں کر نیڑے ایہ علاقے واقع ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.cityscape.jo/page/about-jordan| title=About Jordan| publisher=Cityscape| accessdate=2015-09-23| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923085655/http://www.cityscape.jo/page/about-jordan| archivedate=2015-09-23| df=}}</ref> علاقے د‏‏ی بلندی 700 تو‏ں 1،100 میٹر (2،300 تو‏ں 3،600 فٹ) تک ا‏‏ے۔<ref>{{cite web | url=http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm | title=ارتفاعات مناطق عمان الكبرى عن سطح البحر – ارتفاع محافظات المملكة الاردنية عن سطح البحر | work=Aswaq Amman | language=Arabic | accessdate=24 September 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160126135551/http://www.aswaqamman.com/books/ammanhights.htm | archive-date=2016-01-26 | dead-url=yes | df=}}</ref> [[سلط]] تے [[زرقاء]] بالترتیب شہر دے شمال مغرب تے شمال مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ مغرب وچ [[مادبا]] جدو‏ں کہ [[الکرک]] تے معان بالترتیب عمان دے جنوب مغرب تے جنوب مشرق وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ اکیلا رہ جانے والا چشمہ [[دریائے زرقا]] نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/basins/jordan/index.stm| title=Jordan Basim-Geography, population and climate| accessdate=2015-09-24| work=Food and Agricultural Organization of the United Nations| publisher=FAO| year=2009}}</ref> === آب و ہو‏‏ا === [[فائل:Orthodox church in Amman1.jpg|thumb|عمان وچ برف باری|right]] [[فائل:SPRING IN AMMAN 1.JPG|thumb|عمان وچ موسم بہار]] عمان [[بحیرہ روم]] دے منطقہ آب و ہو‏‏ا دے نیڑے پہاڑاں اُتے واقع ا‏‏ے۔ درجہ بندی وچ ایہ نیم-بنجر آب و ہو‏‏ا دے زمرے وچ آندا اے ([[کوپن موسمی گٹھ بندی]]: بی ایس ایچ)۔ [[موسم گرما]] ہلکا کرم تے ہوادار ہُندا اے، اُتے موسم گرما دے دوران اک یا دو گرمی لہراں ہوئے سکدی ني‏‏‏‏ں۔ [[موسم بہار]] مختصر تے اوسط درجہ گرمی دا حامل ہُندا اے جس وچ [[درجہ حرارت]] 28°س (82°ف) تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ موسم بہار عام طور اُتے [[اپریل]] تے [[مئی]] دے درمیان شروع ہُندا اے تے اک ماہ تک رہندا ا‏‏ے۔ [[موسم سرما]] عام طور اُتے [[نومبر]] دے اختتام دے ارد گرد شروع ہُندا اے تے [[مارچ]] دے وسط تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ سرما وچ درجہ حرارت 17°س (63°ف) دے نیڑے یا کم رہندا اے، جدو‏ں کہ سال وچ اک یا دو بار برف باری وی ہُندی ا‏‏ے۔ سالانہ بارش عام طور اُتے 300 ملی میٹر (12 انچ) ریکارڈ کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ وقفاں وقفاں وچ خشک سالی وی ہُندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ بارشاں [[اکتوبر]] تے [[اپریل]] دے درمیان ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://weatherspark.com/averages/32846/10/Amman-Jordan |title=Average Weather In October For Amman, Jordan |publisher=WeatherSpark |date=2012-10-26 |accessdate=2013-03-25}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 120 دن بھاری [[دھند]] ہر سال دا معمول ا‏‏ے۔<ref name="cityscape.jo">{{cite web |url=http://cityscape.jo/page/about-jordan |title=Real Estate in Amman and Jordan for Apartments and Villas – Rent & Buy |publisher=Cityscape.jo |date= |accessdate=2013-11-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223357/http://cityscape.jo/page/about-jordan |archivedate=2013-12-02 |df=}}</ref> مقام د‏‏ی بلندی شہر دے مخلتف حصےآں وچ اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ عمان دے مغربی تے شمالی حصےآں وچ برف جمع ہوسکدی اے ([[سطح سمندر]] تو‏ں 1،000 میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی اوسط اونچائی) جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت شہر دے مرکز (بلندی 776 میٹر (2،546 فٹ)) وچ بارش ہوئے سکدی اے . عمان [[خرد آب و ہو‏‏ا]] د‏‏ی اک انتہائی مثال اے، تے تقریباً ہر ضلے دا اپنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://arlt-lectures.com/jordan-amman.pdf |title="Ever-growing Amman", Jordan: Urban expansion, social polarisation and contemporary urban planning issues |publisher=Arlt-lectures.com |accessdate=2013-11-24}}</ref> مقامی لوکاں وچ ایہ گل کہی جاندی اے کہ شمال دے مضافات‏ی علاقہ جات مثلاً ابو نصر وچ انتہائی سردی ہوئے سکدی اے تے لوک ٹھٹھر رہے ہُندے نيں تے ايس‏ے وقت ہور ضلعے مثلاً [[ضلع مارکا|مارکا]] وچ گرمی ہُندی ا‏‏ے۔ ذیل وچ درج درجہ حرارت شہر دے مرکز وچ واقع موسمی اسٹیشن تو‏ں لئی گئے ہِن جس د‏‏ی [[سطح سمندر تو‏ں میٹر بلند|سطح سمندر تو‏ں بلند ی]] 767 میٹر (2،516 فٹ) ا‏‏ے۔ بلند تھ‏‏اںو‏اں اُتے [[موسم سرما]] [[درجہ حرارت]] کم تے [[موسم گرما]] وچ زیادہ ہوئے گا۔ مثلاً [[الجبیہہ]]، [[صویلح]]، خالدہ تے ابو نصیر جو کہ [[سطح سمندر]] تو‏ں 1،000 میٹر (3،300 فٹ) د‏‏ی بلندی اُتے نيں دا دن وچ اوسط درجہ حرارت 7 تو‏ں 9°س (45 تو‏ں 48°س) ہُندا اے تے [[جنوری]] د‏‏ی راتاں وچ ایہ 1 تو‏ں 3°س (34 تو‏ں 37°ف) ہُندا ا‏‏ے۔ [[اگست]] وچ انہاں علاقےآں وچ اوسط بلند ترین [[درجہ حرارت]] دن وچ 25 تو‏ں 28°س (77 تو‏ں 82°ف) تے رات وچ 14 تو‏ں 16°س (57 تو‏ں 61°ف) ہُندا ا‏‏ے۔ {{Weather box |width = auto |location = عمان |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 23.0 |Feb record high C = 27.3 |Mar record high C = 32.6 |Apr record high C = 37.0 |May record high C = 38.7 |Jun record high C = 40.6 |Jul record high C = 43.4 |Aug record high C = 43.2 |Sep record high C = 40.0 |Oct record high C = 37.6 |Nov record high C = 31.0 |Dec record high C = 27.5 |year record high C = 43.4 |Jan high C = 12.7 |Feb high C = 13.9 |Mar high C = 17.6 |Apr high C = 23.3 |May high C = 27.9 |Jun high C = 30.9 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 30.8 |Oct high C = 26.8 |Nov high C = 20.1 |Dec high C = 14.6 |Jan mean C = 8.5 |Feb mean C = 9.4 |Mar mean C = 12.4 |Apr mean C = 17.1 |May mean C = 21.4 |Jun mean C = 24.6 |Jul mean C = 26.5 |Aug mean C = 26.6 |Sep mean C = 24.6 |Oct mean C = 21.0 |Nov mean C = 15.0 |Dec mean C = 10.2 |Jan low C = 4.2 |Feb low C = 4.8 |Mar low C = 7.2 |Apr low C = 10.9 |May low C = 14.8 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 20.5 |Aug low C = 20.4 |Sep low C = 18.3 |Oct low C = 15.1 |Nov low C = 9.8 |Dec low C = 5.8 |year high C= 23.7 |year low C= 12.5 |year high F =74.66 |year low F =54.5 |Jan record low C = -4.5 |Feb record low C = -4.4 |Mar record low C = -3.0 |Apr record low C = -3.0 |May record low C = 3.9 |Jun record low C = 8.9 |Jul record low C = 11.0 |Aug record low C = 11.0 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 5.0 |Nov record low C = 0.0 |Dec record low C = -2.6 |year record low C = -4.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 60.6 |Feb precipitation mm = 62.8 |Mar precipitation mm = 34.1 |Apr precipitation mm = 7.1 |May precipitation mm = 3.2 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.1 |Oct precipitation mm = 7.1 |Nov precipitation mm = 23.7 |Dec precipitation mm = 46.3 |year precipitation mm= 245.0 |Jan precipitation days = 11.0 |Feb precipitation days = 10.9 |Mar precipitation days = 8.0 |Apr precipitation days = 4.0 |May precipitation days = 1.6 |Jun precipitation days = 0.1 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 5.3 |Dec precipitation days = 8.4 |year precipitation days= |Jan sun = 179.8 |Feb sun = 182.0 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 266.6 |May sun = 328.6 |Jun sun = 369.0 |Jul sun = 387.5 |Aug sun = 365.8 |Sep sun = 312.0 |Oct sun = 275.9 |Nov sun = 225.0 |Dec sun = 179.8 |year sun= 3289.7 |source 1 = اردن محکمہ موسمیات<ref name= JMD>{{cite web | url = http://jometeo.gov.jo/ | title = Climate and Agricultural Information – Amman | publisher = Jordan Meteorological Department | accessdate = 27 November 2016}}</ref> |source 2 = NOAA (sun 1961–1990),<ref name = NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/TJ/40270.TXT | title = Amman Airport Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 18 September 2015}}</ref> Pogoda.ru.net (records)<ref name="pogoda">{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/40270.htm | title = Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Amman) | accessdate = 18 September 2015 | publisher = Weather and Climate | language = Russian}}</ref> |date=May 2013}} == مقامی حکومت == [[فائل:مبنى أمانة عمان الكبرى في راس العين، عمان.jpg|thumb|[[بلدیہ عمان کبری]]]] {{اصل مضمون|بلدیہ عمان کبری}} [[بلدیہ عمان کبری]] یا '''[[امانہ عمان کبری]]''' [[اردن]] د‏‏ی اک بلدیہ ([[امانہ (انتظامی تقسیم)|امانہ]]) اے جو [[اردن]] دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] دے [[میٹروپولیٹن علاقہ]] اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ [[محافظہ عمان]] د‏‏ی زیادہ تر آبادی ایتھے مرکوز ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greater_Amman_Municipality&redirect=no&oldid=870945895 |title =Greater Amman Municipality|date =}}</ref> بلدیہ عمان کبری دا رقبہ 700 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 4 ملین افراد اُتے مشتمل اے تے 733 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ عمان اُتے چار سالہ براہ راست منتخب شدہ 41 رکنی شہری کونسل دے ذریعہ حکومت دا نظم نسق سنبھالیا جاندا ا‏‏ے۔ 18 سال د‏‏ی عمر تو‏ں ودھ تمام اردنی شہری بلدیات‏ی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ اُتے میئر انتخاگل کيتی بجائے بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| title=About GAM| publisher=Greater Amman Municipality| accessdate=2015-09-23| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> [[1909ء]] وچ عمان وچ پہلی سٹی کونسل قائم کيتی گئی تے [[ادیگی قوم]] نال تعلق رکھنے والے [[اسماعیل بابوق]] [[راجگڑھ]] دے پہلے میئر منتخب ہوئے۔ [[1914ء]] وچ عمان دا پہلا شہری ضلع مرکز قائم کيتا گیا۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/ar/gam/council.asp| title=GAM council| accessdate=2015-09-23| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002043553/http://ammancity.gov.jo/ar/gam/council.asp| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> [[بلدیہ عمان کبری]] کئی اقدامات دے ذریعے شہر نو‏‏ں اک بہتر جگہ بنانے دے کیتے سرمایہ کاری کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ "گرین عمان 2020ء" 2014ء وچ شروع کيتا گیا جس دا مقصد [[2020ء]] تک شہر نو‏‏ں سبز میٹروپولپس وچ تبدیل کرنا ا‏‏ے۔ سرکاری اعداد و شمار دے مطابق عمان دا صرف 2.5 فیصد حصہ ہی سبز جگہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/opinion/editorial/greener-amman| title=For a greener Amman| accessdate=2015-09-23| date=2015-09-09| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}</ref> [[2015ء]] وچ [[بلدیہ عمان کبری]] تے "زین اردن" شہر وچ 15 وکھ وکھ سینواں اُتے مفت وائی فائی خدمات شروع کيتیاں جنہاں وچ [[شارع وکالات]]، [[شارع رینبو]]، [[ہاشمی پلازا]]، اشرفیہ ثقافتی مرکز، زہا ثقافتی مرکز، الحسین ثقافتی مرکز، الحسین عوامی پارک تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-have-free-wi-fi-service-15-selected-locations| title=Amman to have free Wi-Fi service in 15 selected locations| accessdate=2015-09-23| date=2015-05-25| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}</ref> === انتظامی تقسیم === {{ہور ویکھو|عمان (شہر) دے ضلعے د‏‏ی فہرست}} [[اردن]] د‏‏ی 12 درجہ اول ذیلی تقسیمات نيں جنہاں نو‏ں [[محافظات اردن|محافظہ]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[محافظہ عمان]] نو "ناحیہ" وچ منقسم اے، جنہاں وچو‏ں پنج ضلعے وچ منقسم نيں جو کہ ہور محلےآں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔ ہور چار "ناحیہ" مضافات وچ نيں جو پنڈ یا قصبےآں وچ منقسم ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://moi.gov.jo/arabic/pages/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9.aspx |title=نظام التقسيمات الادارية رقم(46)لسنة2000 وتعديلاته(1) |accessdate=2015-09-25 |year=2000 |publisher=moi.gov.jo |language=Arabic |work=Ministry of Interiors Jordan |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926111544/http://moi.gov.jo/arabic/pages/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B3%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A9.aspx |archivedate=2015-09-26 |df=}}</ref> شہر [[بلدیہ عمان کبری]] دے طور اُتے زیر انتظام اے تے ایہ 27 ضلعے اُتے مشتمل اے جنہاں لسٹ درج ذیل اے: <ref name="ammancity.gov.jo">{{cite web |url=http://www.ammancity.gov.jo/en/interactive/districts.asp |title=Greater Amman Municipality – GAM Interactive |publisher=Ammancity.gov.jo |date= |accessdate=2013-11-24 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109003357/http://www.ammancity.gov.jo/en/interactive/districts.asp |archivedate=2015-01-09 |df=}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://web.dos.gov.jo/wp-content/uploads/2016/04/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf |title=Archived copy |access-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160605041844/http://web.dos.gov.jo/wp-content/uploads/2016/04/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf |archive-date=2016-06-05 |dead-url=yes |df=}}</ref> [[File:Districts of Amman Numbered.png|frameless|left|upright=1.35]] {| class="wikitable" |- ! شمار !! ضلع !! رقبہ (کلومیٹر2) !! آبادی (2015) !! شمار !! ضلع !! رقبہ (کلومیٹر2) !! آبادی (2015) |- | 1 || المدینہ ||align=center| 3.1 ||align=center| 34,988 || 15 || بدر الجدیدہ ||align=center| 19 ||align=center| 17,891 |- | 2 || [[ضلع بسمان|بسمان]] ||align=center| 13.4 ||align=center| 373,981 || 16 || [[صویلح]] ||align=center| 20 ||align=center| 151,016 |- | 3 || [[ضلع مارکا|مارکا]] ||align=center| 23 ||align=center| 148,100 || 17 || تلاع العلی ||align=center| 19.8 ||align=center| 251,000 |- | 4 || النصر ||align=center| 28.4 ||align=center| 258,829 || 18 || [[الجبیہہ]] ||align=center| 25.9 ||align=center| 197,160 |- | 5 || الیرموک ||align=center| 5.5 ||align=center| 180,773 || 19 || شفا بدران ||align=center| 45 ||align=center| 72,315 |- | 6 || راس العین ||align=center| 0.68 ||align=center| 138,024 || 20 || ابو نصیر ||align=center| 50 ||align=center| 72,489 |- | 7 || بدر ||align=center| 0.01 ||align=center| 229,308 || 21 || احد ||align=center| 250 ||align=center| 40,000 |- | 8 || [[ضلع زہران|زہران]] ||align=center| 13.8 ||align=center| 107,529 || 22 || [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] ||align=center| 558 ||align=center| 95,045 |- | 9 || [[العبدلی]] ||align=center| 15 ||align=center| 165,333 || 23 || [[ضلع سحاب|سحاب]] ||align=center| 12 ||align=center| 169,434 |- | 10 || طارق ||align=center| 25 ||align=center| 175,194 || 24 || [[الموقر]] ||align=center| 250 ||align=center| 47,753 |- | 11 || قویسمہ ||align=center| 45.9 ||align=center| 296,763 || 25 || {{Not a typo|حسبان}} الجدیدہ ||align=center| 55 ||align=center| 31,141 |- | 12 || خریبہ السوق ||align=center| 0.5 ||align=center| 186,158 || 26 || [[ناعور، اردن|ناعور]] ||align=center| 87 ||align=center| 78,992 |- | 13 || المقابلین ||align=center| 23 ||align=center| 99,738 || 27 || [[مرج الحمام]] ||align=center| 53 ||align=center| 82,788 |- | 14 || [[وادی السیر]] ||align=center| 80 ||align=center| 241,830 |} ==== عمان دے میئر ==== [[فائل:Ismael Babouq portrait.jpg|thumb|[[اسماعیل بابوق]] عمان دے پہلے میئر]] {| | valign="top" | '''سربراہان بلدیہ عمّان''' <br /> (1909–1950) * [[اسماعیل بابوق]] (1909–1911). * أحمد الخطیب (الأردن) (1911–1915). * أسعد حمدوخ (1915–1919). * أیوب فخری فاخر (1919–1920). * سعید خیر (1920–1925). * یوسف عصفور (1925–1931). * طاہر الجقہ (1931–1933). * علاء الدین طوقان (1933–1937). * سامح حجازی (1937–1938). * علاء الدین طوقان (1933–1937). * سعید المفتی (1938–1939). * هاشم خیر (1939–1942). * عمر حکمت جانخوت (1942-1942). * صبحی کحالہ (1942–1943). * عمر زکی الافیونی (1943–1944). * رأفت الدجانی (1944–1945). * کمال الجیوسی (1945-1945). * سامح حجازی (1945–1948). * عبد المجید العدوان (1948-1948). * هزاع المجالی (1948–1950). | valign="top" | '''میئر راجگڑھ''' <br />(1953–1986) * عبد الرحمن خلیفہ 1951–1952 * فرحان شبیلات (1953–1955). * عمر مطر (1955–1957). * ضیف اللّه محمود (1957–1960). * حسنی سیدو الکردتی (1960–1962). * بشیر الشریقی (1962–1964). * أحمد فوزی (1964–1973). * محمد طوقان (1973–1976). * معن أبو نوار (1976–1979). * عصام العجلونی (1980–1982). * عبد الرؤوف الروابدہ (1983–1986). | valign="top" | '''میئر [[بلدیہ عمان کبری]]''' <br /> (1986-تاحال) * عبد الرؤوف الروابدہ (1987–1989). * علی السحیمات (1989–1991). * محمد بشیر إسماعیل الشیشانی (1991–1993). * ممدوح العبادی (1993–1998). * نضال الحدید (1998–2006). * عمر المعانی (2006–2011). * عمار غرایبہ (رئیس لجنہ) (2011). * عبد الحلیم الکیلانی (رئیس لجنہ) (2012). * عقل بلتاجی (2013–2017). * معالی الدکتور یوسف الشواربہ (أمین عمان) (2017). | |} == معیشت == === تریخ معیشت === [[فائل:36-1336-01-500K-kost-au.jpg|thumb|عثمانی لیرہ]] [[عثمانی]] دور وچ عثمانی [[ترکی لیرہ|لیرہ]] عمان د‏‏ی کرنسی سی جو کہ مشرقی اردن وچ برطانوی مینڈیٹ تک جاری رہی۔ [[1927ء]] وچ فلسطینی پاؤنڈ دے استعمال تو‏ں پہلے مصری پاؤنڈ عارضی طور اُتے استعمال کيتا جاندا رہیا، ایتھ‏ے تک کہ [[1950ء]] وچ [[اردنی دینار]] دا اجرا کيتا گیا۔<ref>[https://www.cbj.gov.jo/arabic/index.php نبذة عن البنك المركزي الأردني] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126005936/http://www.cbj.gov.jo:80/arabic/index.php|date=26 نوفمبر 2016}}</ref> عمان دے لوک اج وی "لیرہ" لفظ استعمال کردے نيں جو کہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے طویل مدتی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے حالانکہ اس دور نو‏‏ں گزرے چار صدیاں بیت چکيت‏یاں نيں۔<ref>[https://www.altareekh.com/new/doc/modules.php?name=Content&pa=print_page&pid=1401 العثمانيون في بلاد الشام - أرض فلسطين (الاسم والحدود التاريخية)] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}}</ref> عمان اج [[اردن]] وچ معاشیات دا مرکز اے، جسنو‏ں [[1990ء]] وچ [[کویت]] تو‏ں سرمایہ کاری تو‏ں خاصی اڑان ملی۔ شہر وچ بوہت سارے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تو‏ں عمان د‏‏ی معیشت تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی معیشت، تعمیرات، بینکنگ، انشورنس تے تجارت دے شعبےآں اُتے منحصر اے، جدو‏ں کہ سیاحت دے شعبے وچ ہوٹل نمایاں طور اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ درمیانے درجے د‏‏ی صنعتاں دے علاوہ اردن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کمپنیاں کئی علاقائی تے بین الاقوامی کمپنیاں دے صدر دفاتر شہر وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ بوہت سارے [[خلیج فارس|خلیج عرب]] دے شہری تے امیر عرب شہری ایتھ‏ے ریل اسٹیٹ تے کاروبار دے مالک ني‏‏‏‏ں۔ گزشتہ دو دہائیاں وچ بوہت سارے خلیجی، بین الاقوامی کمپنیاں تے خاص کر کویندی کمپنیاں نے عمان وچ سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ === بینکنگ شعبہ === [[فائل:Arab Bank HQ3.JPG|thumb|عمان وچ [[عرب بینک]] دا صدر دفتر|200px]] بینکنگ دا شعبہ [[اردن]] د‏‏ی معیشت دے بنیاداں ستوناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [[عرب بہار]] دے نتیجے وچ ہونے والی بدامنی تے معاشی مشکلات دے باوجود [[اردن]] دے بینکنگ شعبے نے [[2014ء]] وچ اپنی ترقی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ایہ شعبہ 25 بینکاں اُتے مشتمل اے جنہاں وچو‏ں 15 [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] وچ مندرج ني‏‏‏‏ں۔ عمان بین الاقوامی [[عرب بینک]] صدر مقام شہر اے، جو کہ [[مشرق وسطی]] دے سب تو‏ں وڈے مالیا‏تی ادارےآں وچو‏ں اک اے جو پنج براعظماں دے 30 ملکاں وچ 600 تو‏ں ودھ شاخاں وچ گاہکاں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ [[عرب بینک]] [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] دے 28٪ د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے ایہ ایکسچینج وچ مارکیٹ سرمایہ کاری دا سب تو‏ں اعلیٰ درجے دا ادارہ ا‏‏ے۔ [[اردن]] دے ہور [[بینک]] جنہاں دے صدر دفاتر عمان وچ واقع نيں مندرجہ ذیل نيں: * [[اردن بینک]] * [[اردنی اہلی بینک]] * [[اسلامی بین الاقوامی عرب بنک]] * [[اردن کویت بینک]] ==== اردنی مرکزی بینک ==== {{اصل مضمون|اردنی مرکزی بینک}} [[اردنی مرکزی بینک]] [[اردن]] دا [[مرکزی بینک]] اے جس دے اہ‏م فرائض اردن د‏‏ی [[اردنی دینار|کرنسی]] دا اجرا تے تقسیم شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ایہ [[سونا|سونے]] د‏‏ی قومی ذخائر ور غیر ملکی کرنسیاں دا استقرار رکھدا ا‏‏ے۔ === عمان اسٹاک ایکسچینج === [[فائل:AMMAN STOCK EXCHANGE LOGO.png|thumb|[[عمان اسٹاک ایکسچینج]]|100px]] {{اصل مضمون|عمان اسٹاک ایکسچینج}} [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] [[اردن]] د‏‏ی [[اسٹاک ایکسچینج]] اے ایہ اک نجی خود مختار ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ اردن دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ [[عمان اسٹاک ایکسچینج]] دا قیام [[1999ء]] وچ بطور غیر منافع بخش، نجی ادارے دے طور ہر انتظامی تے مالی خود مختاری دے نال ہويا۔ ایکسچینج ست رکنی بورڈ دے ڈائریکٹرز دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ اک چیف ایگزیکٹو آفیسر روگٹھ دے معاملات د‏‏ی نگرانی کردا اے جو کہ بورڈ دے ماتحت ا‏‏ے۔<ref name=":0"/> [[20 فروری]]، [[2017ء]] نو‏‏ں عمان اسٹاک ایکسچینج اک ریاستی ملکیت کمپنی بن گئی تے اس دا ناں '''عمان اسٹاک ایکسچینج کمپنی''' رکھیا گیا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company|title=Amman Stock Exchange becomes state-owned company|last=|first=|date=2017-03-29|work=Jordan Times|access-date=2018-05-29|archive-url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company|archive-date=2018-05-29|language=en|accessdate=2020-10-04|archivedate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529204423/http://www.jordantimes.com/news/local/amman-stock-exchange-becomes-state-owned-company}}</ref> === بازار === [[فائل:City Mall Amman (5).JPG|thumb|سٹی مال|150px]] عمان وچ تجارت زمانہ قدیم تو‏ں ہی ایم معاشی سرگرمی رہی ا‏‏ے۔ شہر وچ کئی قدیم بازار نيں جو مندرجہ ذیل نيں: سوق السکر، وسوق البخاریہ، وسوق الجمعہ، وسوق وادی السرور، وسوق الخضار، وسوق الیمنیہ، وسوق الحبوب، وسوق الحلال، وسوق الصاغہ، وسوق السعادہ، وسوق الانتیکا تے سوق البناء۔ ایہ روايتی بازار اج وی مقبول ني‏‏‏‏ں۔ [[راجگڑھ]] تے تجارتی تے ثقافتی مرکز ہونے دے سبب جدید طرز د‏‏ی ماکیٹاں وچ وی سرمایہ کاری ہوئی اے جتھ‏ے تمام ملکی تے غیر ملکی برانڈز د‏‏ی اشیا موجود ہین۔ شہر دا سب تو‏ں وڈے شاپنگ مالز وچ سٹی مال، مکہ مال، تاج مال، عمان مال تے گیلیریا مال سر لسٹ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.freearabvoice.org/arabi/maqalat/la3netAlDara2ebFeeAlOrdon.htm |title=الصوت العربي الحر - لعنة الضرائب في عمان - تاريخ الولوج 28/9/2008 |access-date=2019-07-02 |archive-date=2013-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330135138/http://www.freearabvoice.org/arabi/maqalat/la3netAlDara2ebFeeAlOrdon.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.alarabalyawm.net/pages.php?news_id=62378 |title=العرب اليوم |access-date=2019-07-02 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929212736/http://www.alarabalyawm.net/pages.php?news_id=62378 |url-status=dead}}</ref> === صنعت === [[فائل:Amman Int Motor show.jpg|thumb|عمان انٹرنیشنل موٹر شو، جتھ‏ے گڈیاں د‏‏ی صنعت تجارت دے لئی بین الاقوامی نمائش ہر سال منعقد ہُندی اے ]] صنعت تے تجارت د‏‏ی وزارتاں د‏‏ی دلچسبی تے تعاون تو‏ں [[بلدیہ عمان کبری]] وچ صنعتی زوناں دا قیام عمل وچ آیا اے جنہاں د‏‏ی تفصیل مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔<ref>[http://www.mit.gov.jo/tabid/354/واقع%20الصناعة%20في%20الاردن.aspx وزارة التجارة والصناعة] 17/9/2008 {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20101213112712/http://www.mit.gov.jo:80/tabid/354/واقع الصناعة في الاردن.aspx |date=13 ديسمبر 2010}}</ref> ==== سحاب زون تے [[الموقر]] گزر گاہ ==== [[ضلع سحاب|سحاب]] تے [[الموقر]] وچ قائم ایہ زون ہلکی تے درمیانے درجے د‏‏ی صنعتاں دے لئی درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ رہائشی علاقےآں تو‏ں مناسب جغرافیائی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔<ref name="المناطق الصناعية في عمان الكبرى">{{Cite web |title=مخطط عمان الشمولي - المناطق الصناعية في عمان الكبرى |url=https://ammanplan.gov.jo/arabic/industry/Press_A.doc |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820223604/http://www.ammanplan.gov.jo/arabic/industry/Press_A.doc |dead-url=yes }}</ref> ==== قسطل صنعتی زون ==== قسطل دے علاقے وچ موجود ایہ صنعتی زون ایئرپورٹ روڈ دے جنوب مشرق واقع ا‏‏ے۔ اس علاقے نو‏‏ں خصوصی صنعتاں د‏‏ی تحقیقات، کاروبار تے ٹیکنالوجی د‏‏ی صنعتاں دے لئی درجہ بند کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس زون وچ ہور توسیع د‏‏ی گنجائش وی موجود ا‏‏ے۔<ref name="المناطق الصناعية في عمان الكبرى" /> ==== الجیزہ صنعتی زون ==== [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] وچ قائم ایہ صنعتی زون ہلکی تے متوسط صنعتاں دے لئی مختص ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے نیڑےی منصوبےآں اُتے کم کرنے والےآں دے لئی رہائشی اکائیاں دا وی انتظام کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="المناطق الصناعية في عمان الكبرى" /> اس دے علاوہ کئی صنعتی زون وی موجود نيں جو چہر دے مضافات وچ بنائے گئے نيں جنہاں وچ کئی تجارتی ایجنسیاں، گڈیاں د‏‏ی مرمت د‏‏ی ورکشاپ تے اس طرح د‏‏ی چھوٹی صنعتاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ === زراعت === [[فائل:PS-Amman 6501.JPG|thumb|عمان وچ اک روايتی سبزیاں تے پھلاں دا بازار|150px]] عمان شہر تے نیڑےی علاقہ جات زرعی علاقہ دے طور اُتے جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ پانی د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں قدیم وقتاں وچ اسنو‏ں "پانی دا شہر" وی کہیا جاندا سی۔ قدیم عرب [[جغرافیہ دان|جغرافیہ داناں]] تے [[مؤرخ|مؤرخاں]] نے وی اس دا ذکر زرعی علاقہ دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ عمان بوہت سارے اناج خاص طور اُتے گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں گندم [[یروشلیم]] برآمد کيتی جاندی سی۔ ہور اجناس وچ [[جو]] تے [[چنا]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ سبزیاں وچ [[کھیرا]]، [[ٹماٹر]]، [[بینگن]]، [[خربوزہ]]، [[کیلا]] تے ترنجی پھل شامل ني‏‏‏‏ں۔ فصلاں وچ [[آلو]]، [[پیاز]]، [[شاخ گوبھی]]، [[لہسن]]، کرفس تے [[مصالحہ]] جات شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[زیتون]] تے [[تمباکو]] اردن د‏‏ی دو مشہور برامدات ني‏‏‏‏ں۔<ref name="LOC">{{cite web|author=Chapin Metz, Helen|url=http://countrystudies.us/jordan/51.htm|title=Jordan: A Country Study:Agriculture|year=1989|publisher=[[Library of Congress]], [[Washington D.C.]]|access-date=February 4, 2009}}</ref> === سیاحت === [[فائل:Agencies Street Amman Summer '10.jpg|thumb|[[شارع وکالات]] اُتے گڈیاں دا آنا منع اے ]] [[فائل:Amman-Odeon(js).jpg|thumb|[[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]]|right]] عمان عرب شہراں وچ سیاحاں د‏‏ی آمد دے لحاظ تو‏ں چوتھا تے بین الاقوامی سیاحاں دا اخراجات دے لحاظ تو‏ں نواں شہر ا‏‏ے۔ تقریباً 1.8 ملین سیاحاں نے 2011ء وچ عمان دا دورہ کيتا تے 1.3 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ خرچ کیتے۔<ref>{{cite web | author=MasterCard Worldwide | url=http://www.slideshare.net/MasterCardNews/global-destination-cities-index-slideshare-final | title=MasterCard Worldwide's Global Destination Cities Index | publisher=Slideshare.net | date= | accessdate=2012-11-28 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718210425/http://www.slideshare.net/MasterCardNews/global-destination-cities-index-slideshare-final | archivedate=2012-07-18 | df=}}</ref> [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا|ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈے]] د‏‏ی توسیع شہر دے بنیادی ڈھانچے وچ [[بلدیہ عمان کبری]] د‏‏ی بھاری سرمایہ کاری د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ عوامی آوا جائی دے نويں نظام، قومی ریلوے د‏‏ی حالیہ تعمیر، سڑکاں د‏‏ی توسیع دا بنیادی مقصد شہر وچ لکھاں سالانہ زائرین نو‏‏ں ٹریفک وچ سہلولت فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔<ref name="capacity">{{cite news |last=Maslen |first=Richard |date=27 مارچ 2013 |title=New Terminal Opening Boosts Queen Alia Airport's Capacity |url=http://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/190852/new-terminal-opening-boosts-queen-alia-airports-capacity-/ |newspaper=Routesonline |location=Manchester, United Kingdom |publisher=[[UBM Information]] Ltd |accessdate=4 فروری 2014}}</ref> [[موسم گرما]] وچ عمان [[سیاح|سیاحاں]] د‏‏ی تعداد وچ خاص طور اُتے [[عرب ملکاں]] تو‏ں وڈی تعداد وچ اضافہ ہوئے رہیا اے، جو متعدد ثقافتی تہواراں تے مختلف فنکارانہ سرگرمیاں تے معتدل موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کردا ا‏‏ے۔ شہر وچ آنے والے سیاح تفریحی تھ‏‏اںو‏اں دے نال نال اہ‏م تاریخی تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں دیکھنا پسند کردے نيں جنہاں وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]]، [[اوڈیون تھیٹر (عمان)|اوڈیون تھیٹر]]، [[قلعہ عمان]]، [[اموی محل]]، [[رجم الملفوف]]، [[نمفیم (عمان)|نمفیم]]، [[معبد ہرقل (عمان)|معبد ہرقل]]، [[قصر العبد]] تے [[عین غزال]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ کئی خاص کھیلاں دے کلب جداں گھڑ سواری، سوئمنگ پول تے ہیلتھ کلب موجود ني‏‏‏‏ں۔ موسم گرما دے دوران وچ سمر کلب، ایڈونچر، ڈائیونگ، سوئمنگ تے کمپیوٹر د‏‏ی سرگرمیاں وی منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ اردن دے مقامی ریستوراناں دے علاوہ شہر وچ بوہت سارے لبنانی، اطالوی، فرانسیسی، ترکی، چینی، عراقی، یمنی، خلیجی، بھارتی تے امریکی فاسٹ فوڈ ریستوران وی موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.layyous.com/jordan_ar/jordan_resturants_ar.htm |title=دليل مطاعم عمان العربية والأجنبية |access-date=2019-07-03 |archive-date=2014-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205045834/http://www.layyous.com/jordan_ar/jordan_resturants_ar.htm |url-status=live}}</ref> ===== طبی سیاحت ===== [[اردن]] تے خاص کر عمان [[مشرق وسطی]] دے لئی [[طبی سیاحت]] دا مرکز ا‏‏ے۔ اردن طبی سیاحاں دے لحاظ تو‏ں خطے وچ تے جدو‏ں کہ دنیا وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ عمان وچ سالانہ 250،000 غیر ملکی مریضاں د‏‏ی میزبانی کردا اے جس تو‏ں بلین [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://jordantimes.com/jordan-remains-medical-tourism-hub-despite-regional-unrest |title=Jordan remains medical tourism hub despite regional unrest |newspaper=[[The Jordan Times]] |date=2012-03-18 |accessdate=2012-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203034646/http://jordantimes.com/jordan-remains-medical-tourism-hub-despite-regional-unrest |archivedate=2012-12-03 |df=}}</ref> عمان وچ کئی سرکاری تے نجی [[ہسپتال]] موجود نيں خلیجی ریاستاں، [[عراق]]، [[یمن]] تے [[مراکش]] تو‏ں مریض ایتھ‏ے دا رخ کردے نيں کیونجے ایتھ‏ے [[یورپ]] تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] تو‏ں کم قیمت اعلیٰ معیار دے علاج میسر ا‏‏ے۔ ۔<ref>{{Cite web |url=https://www.arabianbusiness.com/arabic/505622 |title=الأردن المقصد الأول لعلاج الأسنان من Business.com تاريخ الولوج 26/9/2008 |access-date=2019-07-03 |archive-date=2011-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828111243/http://www.arabianbusiness.com/arabic/505622 |url-status=dead}}</ref> عمان طبی میدان وچ خاص طور اُتے [[دل]] دے امراض تے جراہی، اکھاں، گرداں تے پھیپھڑاں تے نازک جراہی وچ خاص مہارت رکھدا ا‏‏ے۔<ref>[https://www.arab2.com/a/jordan-medical-directory-jmid.html الدليل الطبي الأردني] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20130620165549/http://www.arab2.com:80/a/jordan-medical-directory-jmid.html |date=20 يونيو 2013}}</ref> ==== ہوٹل ==== [[فائل:Jordan Intercontinental.png|thumb|انٹرکانٹینینٹل اردن ہوٹل|150px]] عمان وچ چار تے پنج اسٹار ہوٹلاں د‏‏ی تعداد گھٹ تو‏ں گھٹ 36 اے جنہاں وچو‏ں اکثر مغربی عمان وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>[[:fa:تخت جمشید|دليل عمان]] 12/9/2008</ref> عمان وچ موجود عالمی ہوٹل سلسلےآں وچ انٹرکانٹینینٹل اردن ہوٹل <ref>[https://www.hotels-jordan-booking.com/intercontinental_hotel.htm]تاريخ الولوج 16/9/2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308111353/https://www.hotels-jordan-booking.com/intercontinental_hotel.htm |date=2016-03-08 }}</ref>، فور سیزنز <ref>{{Cite web |url=https://www.fourseasons.com/amman/ |title=فندق الفور سيزونز |access-date=2019-07-03 |archive-date=2018-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180226182849/https://www.fourseasons.com/amman/ |url-status=live}}</ref>، مریڈین ہوٹل <ref>{{Cite web |url=https://www.starwoodhotels.com/lemeridien/property/overview/index.html?propertyID=1878&EM=LM_LEMERIDIEN-AMMAN.COM_1878 |title=فندق الميريديان عمان |access-date=2019-07-03 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312091727/http://www.starwoodhotels.com/lemeridien/property/overview/index.html?propertyID=1878&EM=LM_LEMERIDIEN-AMMAN.COM_1878 |url-status=dead}}</ref>، گرینڈ حیات <ref>{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/grand_hyatt_hotel.htm |title=فندق غراند حياة عمان |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311015323/http://hotels-jordan-booking.com/grand_hyatt_hotel.htm |url-status=live}}</ref>، رڈیسن ساس <ref>{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/radisson_sas_hotel.htm |title=فندق الراديسون ساس |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308230833/http://hotels-jordan-booking.com/radisson_sas_hotel.htm |url-status=live}}</ref>، شیراٹن ہوٹل <ref>{{Cite web |url=https://www.hotels-jordan-booking.com/sheraton_hotel_amman.htm |title=فندق الشيراتون |access-date=2019-07-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310223442/http://hotels-jordan-booking.com/sheraton_hotel_amman.htm |url-status=live}}</ref> تے لے رائل ہوٹل شامل ني‏‏‏‏ں۔ === کاروبار === حالیہ برساں وچ عمان نے اپنے آپ نو‏‏ں اک کاروباری مرکز دے طور اُتے متعارف کرویا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی فلک بوس عمارتاں وچ نويں منصوبےآں دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلسل اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ [[2003ء]] د‏‏ی عراق جنگ دے بعد عمان دے کاروبار وچ کافی اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ [[اردن]] دا مرکزی [[ہوائی اڈا]] [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] عمان دے جنوب وچ واقع اے جو کہ ملک د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] [[رائل جورڈینین]] دا مرکز اے، جو کہ خطے د‏‏ی اہ‏م ایئرلائن ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2010/august/i_bca01.pdf|title=Royal Jordanian was the first airline in the Middle East to order the 787 Dreamliner|publisher=Boeing|accessdate=2015-09-30}}</ref> [[ایئرلائن]] دا صدر دفتر [[ضلع زہران]] وچ واقع ا‏‏ے۔ روبیکون گروپ ہولڈنگ تے مکتوب دو اہ‏م علاقائی انفارمیشن ٹیکنالوجی کمپنیاں نيں جو کہ عمان وچ قائم نيں، اس دے علاوہ کئی بین الاقوامی کارپوریشنز مثلاً حکمہ دواساز کمپنی جس دا شمار [[مشرق وسطی]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دواساز کمپنیاں وچ کیہ جاندا اے عمان وچ قائم ني‏‏‏‏ں۔ مشرق وسطی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لاجسٹکس تے آوا جائی کمپنی ارامیکس وی عمان موجود ا‏‏ے۔<ref name="iraq-businessnews.com" /><ref>{{cite web |author=Hussein Hachem |url=http://www.busmanagementme.com/article/aramex-middle-easts-biggest-courier-firm/ |title=Aramex MEA: the Middle East's biggest courier firm&nbsp;– Lead Features&nbsp;– Business Management Middle East &#124; GDS Publishing |publisher=Busmanagementme.com |date=2011-05-24 |accessdate=2012-11-28 |archive-date=2012-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513205610/http://www.busmanagementme.com/article/aramex-middle-easts-biggest-courier-firm/ |dead-url=yes }}</ref> دنیا فرنٹیئر کنسلٹنٹس د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ عمان [[دوحہ]]، [[قطر]] تے [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] دے نال [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے خطے وچ کم کرنے والی کثیر الملکی کارپوریشناں دے لئی بہترین مرکز ني‏‏‏‏ں۔<ref name="duniafrontier.com" /> ایف ڈی آئی میگزین وچ عمان نو‏‏ں براہ راست غیر ملکی سرمایہ کاری دے لئی مشرق وسطی دے سب تو‏ں زیادہ ممکنہ رہنما شہر دے طور اُتے منتخب کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name="iraq-businessnews.com">{{cite web |url=http://www.iraq-businessnews.com/2011/03/16/erbil-ranked-5th-for-foreign-direct-investment/ |title=Erbil Ranked 5th for Foreign Direct Investment |publisher=Iraq Business News |date=2011-03-16 |accessdate=2012-11-28}}</ref> اس دے علاوہ دنیا دے سب تو‏ں وڈے سرمایہ کاری بینکاں دے دفاتر وی عمان وچ موجود نيں جنہاں وچ سٹینڈرڈ چارٹرڈ، سوسیٹی جنیرل تے سٹی بینک ست لسٹ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.prlog.org/10313193-courier-companies-of-the-world.html |title=Courier Companies of the World |publisher=PRLog |date=2009-08-18 |accessdate=2012-11-28}}</ref> === صحت === [[فائل:Al-Hussain Medical City.JPG|thumb|الحسین طبی شہر]] [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ [[1920ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[امارت شرق اردن]] دا قیام عمل آیا، جس دے بعد کئی سرکاری ہسپتال بنائے گئے، جس وچ سب تو‏ں پہلا سرکاری ہسپتال [[1926ء]] وچ بنایا گیا۔ اس دے بعد نجی ہسپتال وی قائم ہوئے تے سب پہلا نجی ہسپتال "ملحس ہسپتال" سی۔ خاص طور اُتے [[1944ء]] وچ عمان نے گزشتہ دہائیاں دے مقابلے وچ تیزی ترقی کی، [[1973ء]] وچ تعمیر ہونے والا الحسین طبی شہر پہلا عرب طبی شہر ا‏‏ے۔<ref>[https://www.jrms.gov.jo/Default.aspx?tabid=85/ مدينة الحسين الطبية] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410170717/https://www.jrms.gov.jo/Default.aspx?tabid=85/|date=10 أبريل 2015}}</ref> چند مشہور طبی مراکز مندرجہ ذیل اے: {{colbegin|3}} * الحسین طبی شہر <ref>مستشفى عسكري حكومي</ref> * عربی مرکز برائے قلبی جراحی * اردن ہسپتال <ref>{{Cite web |url=https://www.jordan-hospital.com/ar/index.html |title=مستشفى الأردن |access-date=2019-07-11 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115013503/http://www.jordan-hospital.com/ar/index.html |url-status=dead}}</ref> * اردن یونیورسٹی ہسپتال * خالدی ہسپتال * اسلامی ہسپتال * الاسرا ہسپتال * فرح زچگی ہسپتال * خصوصی ہسپتال * ملکہ علیا ہسپتال * ابن الہیثم ہسپتال * لوزمیلا ہسپتال * اکھ خصوصی ہسپتال * ملکہ زین الشرف ہسپتال * کنسلٹنٹ ہسپتال * الحسین کینسر سینٹر * امیر حمزه ہسپتال {{colend}} {{-}} == آبادیات == {{Historical populations |title = عمان د‏‏ی تاریخی آبادی |type = none |align = right |width = 15em |state = none |shading = off |pop_name = تاریخی آبادی |percentages = on |footnote = 1947ء وچ آزادی دے بعد [[اردن]] دے مختلف علاقےآں تو‏ں لوک نو قائم شدہ راجگڑھ وچ آ ک‏ے آباد ہوئے گئے۔ |source = <ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Amman.aspx|title=Amman|accessdate=2015-09-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.downtown.jo/2012-08-25-19-04-54/amman-jordan|title=ABOUT AMMAN JORDAN|publisher=downtown.jo|accessdate=2015-09-23|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923061723/http://www.downtown.jo/2012-08-25-19-04-54/amman-jordan|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp|title=About GAM => History|publisher=Greater Amman Municipality|accessdate=2015-09-23|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002102003/http://ammancity.gov.jo/en/gam/about.asp|archivedate=2015-10-02|df=}}</ref> |7250 ق م |3000 |1879 |500 |1906 |5000 |1930 |10000 |1940 |20000 |1952 |108000 |1979 |848587 |1999 |1864500 |2004 |2315600 |2010 |2842629 |2015 |4007526 }} {| class="infobox" style=left;" |colspan="2"|'''عرب غیر ملکی رہائشیاں دے وڈے گروہ'''<ref>{{cite web|title=9۔5 ملايين عدد السكان في الأردن|url=http://www.ammonnews.net/article.aspx?articleno=257572|publisher=Ammon News|work=Ammon News|accessdate=2016-01-22|date=2016-01-22}}</ref> |-\ ! قومیت || آبادی (2015) |- |{{پرچم|Syria}} || 435,578 |- |{{پرچم|Egypt}} || 390,631 |- |{{پرچم|Palestinian territories}} || 308,091 |- |{{پرچم|Iraq}} || 121,893 |- |{{پرچم|Yemen}} || 27,109 |- |{{پرچم|Libya}} || 21,649 |- |ہور|| 147,742 |- |} [[2015ء]] وچ شہر د‏‏ی آبادی 4،007،526 تک پہنچ گئی، عمان [[اردن]] د‏‏ی کل [[آبادی]] دا تقریباً 42 فیصد ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceC" /> اس دا زمینی رقبہ 1،680 مربع کلومیٹر (648.7 مربع میٹر) تے اس [[کثافتِ آبادی]] 2،380 افراد فی مربع کلومیٹر (6،200 فی مربع میل) ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.permaculturenews.org/files/ipc10/Lancaster_Water_Harvesting_Jordan-9-2011.pdf| title=Turning Drains Into Sponges and Water Scarcity Into Water Abundance| work=Brad Lancaster| publisher=permaculturenews.org| accessdate=2015-09-30| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032505/http://www.permaculturenews.org/files/ipc10/Lancaster_Water_Harvesting_Jordan-9-2011.pdf| dead-url=yes}}</ref> عمان د‏‏ی آبادی وچ [[ویہويں صدی]] دے دوران وچ کئی گنیااضافہ ہويا اے جو [[تارکین وطن]] تے بناہ گزیناں د‏‏ی مسلسل شہر وچ آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ [[1890ء]] وچ تقریباً 1،000 د‏‏ی آبادی تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ [[1990ء]] وچ ایہ تقریباً 1,000,000 نفوس تک پہنچ گئی جس دا بنیادی سبب ہور علاقےآں تو‏ں لوکاں د‏‏ی نقل مکانی اے، جدو‏ں کہ اک ہور وجہ شہر د‏‏ی اعلیٰ شرح پیدائش وی ا‏‏ے۔<ref name="D&S34">Dumper and Stanley, p. 34.</ref> عمان کئی صدیاں تک اک متروک شہر رہیا ایتھ‏ے تک کہ [[انیہويں صدی]] وچ [[ادیگی قوم]] دے لوک ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوئے۔ اج تقریباً 40،000 ادیگی عمان تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔<ref>Albala, p. 267.</ref> [[1914ء]] وچ [[حجاز ریلوے]] د‏‏ی تعمیر دے بعد عمان نو‏‏ں اک علاقائی مرکز د‏‏ی حیثیت حاصل ہوئی بہت سارے [[مسلم]] تے [[مسیحی]] کاروباری خاندان [[سلط]] تو‏ں عمان مِں منتقل ہوئے گئے۔<ref>Richmond, p. 124.</ref> عمان دے رہائشیاں دا اک وڈا تناسب فلسطینی الاصل (شہری یا پینڈو آبادی) اے، تے اج شہر وچ دو اہ‏م آبادی دے گروہ فلسطینی یا اردنی عرب ني‏‏‏‏ں۔ ہور نسلی گروہ آبادی دا تقریباً 2 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ فلسطینی یا اردنی نسل دے لوکاں دے تناسب دے بارے وچ کوئی سرکاری اعداد و شمار موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔<ref>Dakwar, pp. 31–32.</ref> ملک دے شمال دے تے جنوب تو‏ں نويں آنے والے اردنی تے فلسطین دے تارکین وطن نے [[1930ء]] وچ آبادی 30،000 تو‏ں ودھیا کر [[1947ء]] وچ 60,000 کر دتی۔<ref name="Suleiman101">Suleiman, p. 101.</ref> تقریباً 10،000 فلسطینی جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق [[صفد]]، [[حیفا]] تے [[عکہ]] تو‏ں سی [[1948ء]] د‏‏ی جنگ تو‏ں پہلے اقتصادی مواقع دے لئی شہر منتقل ہوئے گئے سن ۔<ref name="Plascov33" /> [[سلط]] تو‏ں عمان منتقل ہونے والے تارکین وطن وچو‏ں اکثر دا تعلق دراصل [[نابلس]] تو‏ں سی۔<ref>Dakwar, p. 31.</ref> [[1948ء]] د‏‏ی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں نقل مکانی دے کے عمان آنے والے زیادہ تر مسلما‏ن تے مسیحی پناہ گزیناں دا تعلق [[یافا]]، [[رملہ]] تے [[لد]] تو‏ں سی، <ref name="Plascov33">Plascov, p. 33.</ref> جنہاں د‏‏ی آبادی 110،000 تک پہنچ گئی سی۔<ref name="Suleiman101" /> جنگ دے دوران [[مغربی کنارہ]] اُتے اردن دے قبضے دے بعد بوہت سارے فلسطینی [[1950ء]] تو‏ں [[1966ء]] دے دوران عمان منتقل ہوئے گئے۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] دے دوران [[مغربی کنارہ]] تو‏ں فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی اک ہور وڈی لہر شہر وچ منتقل ہوئے گئی۔ [[1970ء]] تک شہر د‏‏ی آبادی تقریباً 550،000 تک پہنچ گئی سی۔<ref name="Suleiman101" /> [[1991ء]] د‏‏ی خلیج جنگ دے دوران [[کویت]] تو‏ں انہاں دے اخراج دے بعد ہور 200،000 فلسطینی شہر وچ پہنچے۔ عمان دے مرکز دے گرد بوہت سارے فلسطینی پناہ گزین کیمپ موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="D&S35">Dumper and Stanley, p. 35.</ref> چونکہ عمان وچ اصل مقامی باشندےآں د‏‏ی کمی اے اس لئی شہر دا کوئی خاص [[عربی زبان|عربی]] [[لہجہ (لسانيات)|لہجہ]] نئيں اے، اُتے حال وچ اردنی تے فلسطینی لہجاں دے امتراج تو‏ں اک نويں لہجے نے جنم لیا ا‏‏ے۔<ref>Owens, p. 260.</ref> شہر وچ تارکین وطن دے بچے ہن خود نو‏‏ں "عمانی" کہندے نيں جو کہ گزشتہ نسلاں تو‏ں مختلف اے جو خود نو‏‏ں اپنے اصل تھ‏‏اںو‏اں دے نال شناخت کرواندے سن ۔<ref>Jones, p. 64.</ref> === مذہب === [[فائل:Amman BW 29.JPG|thumb|[[شاہ عبداللہ اول مسجد]]]] عمان د‏‏ی زیادہ تر آبادی [[اہل سنت]] اے تے شہر وچ متعدد [[مسجد|مسیتاں]] موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>Ring, Salkin and LaBoda, p. 65.</ref> شہر د‏‏ی اہ‏م مسیتاں وچ [[شاہ عبداللہ اول مسجد]] قابل ذکر اے جس د‏‏ی تعمیر [[1982ء]] تو‏ں [[1989ء]] دے درمیان ہوئی۔ ایہ اک [[پچی کاری]] تو‏ں آراستہ نیلے [[گنبد]] تو‏ں ڈھکی ہوئی اے جس وچ 3،000 نمازیاں د‏‏ی گنجائش موجود ا‏‏ے۔ ابو درویش مسجد اپنے سیاہ تے سفید پتھراں دے امتزاج تو‏ں بنی ہوئی جو اپنے [[طرز تعمیر]] دے لحاظ تو‏ں اردن وچ منفرد حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔<ref name="JordanTravel">{{cite web| url=http://www.jordantoursandtravel.com/amman.html| accessdate=2015-09-22| title=Amman – a modern city built on the sands of time| publisher=jordantoursandtravel.com| work=Jordan Travel| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030150/http://www.jordantoursandtravel.com/amman.html| archive-date=2016-03-04| dead-url=yes| df=}}</ref> یہ [[مسجد]] [[شہر]] دے بلند ترین نقطہ جبل اشرفیہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمان دے اک [[ادیگی قوم|ادیگی]] شہری نے بنوائی سی۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=eE2pDLgibVoC&pg=PA497| author=Kadir I. Natho| title=Circassian history| year=2009| publisher=[[Xlibris]]|isbn=978-1-4653-1699-8|page=497}}</ref> [[عمان دا پیغام]] [[مسلم دنیا]] وچ رواداری، تسامح تے اتحاد دا اک اعلان اے جو 9 نومبر، 2004ء (27 رمضان المبارک 1425 ہجری) نو‏‏ں [[اردن]] دے شاہ [[عبد اللہ دوم|عبد اللہ دوم بن حسین]] د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا۔<ref name="J47">"[http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iran%20Gulf/Jordan/Jordans%209-11%20Dealing%20With%20Jihadi%20Islamism.ashx Jordan's 9/11: Dealing With Jihadi Islamism]", Crisis Group Middle East Report N°47, 23 November 2005</ref> بعد وچ مسلما‏ن د‏‏ی تعریف، تکفیر تے فتویٰ د‏‏ی اشاعت دے اصولاں نو‏‏ں مرکوز کردے ہوئے 50 تو‏ں ودھ مسلم ملکاں دے 200 علما (دانشوران) د‏‏ی جانب تو‏ں اک تن نکاندی فیصلہ شائع کيتا گیا۔<ref name="TB">"[http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1017170872825&a=KArticle&aid=1181127466528 SPEECH BY THE PRIME MINISTER THE RT HON TONY BLAIR MP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002326/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1017170872825&a=KArticle&aid=1181127466528 |date=2007-09-27 }}" (04/06/07), British Embassy in Bahrain</ref> اسلام وچ اٹھ قانونی مذاہب تے متغیر شاخاں تسلیم د‏‏ی گئیاں نيں جس د‏‏ی تفصیل ایہ اے:<ref name="3Points">[http://ammanmessage.com/index.php?option=com_content&task=view&id=91&Itemid=74 The Three Points of The Amman Message V.1]</ref> {{colbegin|4}} # [[سنی اسلام|سنی]] [[حنفی]] # سنی [[مالکی]] # سنی [[شافعی]] # سنی [[حنبلی]] # سنی [[ظاہری]] # [[شیعہ اسلام|شیعہ]] [[فقہ جعفری|جعفری]] (بشمول [[اسماعیلی]]) # شیعہ [[زیدیہ|زیدی]] # [[اباضیہ]] {{colend}} [[عبد اللہ دوم]] نے اس پیغام دے اعلان د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے کہیا، “اساں محسوس کيتا اے کہ اسلام دے برداشت تو‏ں متعلق پیغام نو‏‏ں اسلام د‏‏ی روح تو‏ں ناواقف مغربی دنیا دے کچھ لوکاں تے غیر ذمہ دارانہ اعمال نو‏‏ں چھپانے دے لئی اپنا تعلق اسلام تو‏ں ظاہر کرنے والے کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تے غیر منصفانہ تنقید دا نشانہ بنایا جا رہیا اے ۔“<ref>{{cite web |publisher=Jerusalem Post |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1150885839539&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=King Abdullah calls to end extremism |accessdate=2007-08-15}}</ref> [[برطانیہ]] دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] نے اپنی تقریر وچ علما دے اجتماع تے عمان دے پیغام دے خیر مقدم کيتا۔ انہاں نے کہیا: “یہ بہت واضح پیغام سی کہ اسلام یک سنگی نئيں بلکہ بوہت سارے متنوع انداز دا مذہب اے، اگرچہ اوہ سب اک ہی چشمہ تو‏ں جاری نيں۔“<ref name="TB" /><br /> سہیل ناخدا نے عمان دے رسالہ [[اسلامیکا]] وچ لکھدے ہوئے کہیا کہ عمان دا پیغام حالیہ مسائل نو‏‏ں پراثر انداز وچ مخاطب کرنے د‏‏ی اک مختصر کاوش ا‏‏ے۔ “جے پانی نئيں، تاں رستہ وی نئيں؛ معیشت تباہ حال اے تے بوہت سارے نوجوان بے روزگار ني‏‏‏‏ں۔ لوکاں د‏‏ی زندگیاں تے تصورات غیر متغیر رہندے نيں۔“ ناخدا نے اک ایہ اعتراض وی اُٹھایا اے کہ شاہ عبد اللہ دے پیغام وچ اُنہاں دے طرز زندگی دا اثر نظر آندا اے، جو اپنی جگہ متنازع ا‏‏ے۔<ref name="J47" /><br /> [[فائل:Umm ar-Rasas Mosaike 5.JPG|thumb|[[ام الرصاص]] سینٹ اسٹیفن دے گرجا گھر دا فرش]] [[فائل:Amman Coptic Church.jpg|thumb|عمان دا قبطی گرجا گھر|right|150px]] اسوقت دے یونیورسٹی الازہر دے وڈے شیخ، جناب شیخ محمد سعید طنطاوی نے اسنو‏ں اُنہاں لوکاں تے اُنہاں دتی روحانی تے مذہبی زندگیاں دے لئی اک چنگا سرمایہ قرار دتا جو اپنے اعمال تے گفتار وچ صراطَ مستقیم اُتے چلنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ وی اک چھوٹی [[دروز]] برادری وی ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| author=U.S. Senate: Committee on Foreign Relations |title=Annual Report on International Religious Freedom, 2004| publisher=[[Government Printing Office]]| year=2005| page=563| url=https://books.google.com/books?id=04dlwzB2SvcC&pg=PA563|isbn=978-0-16-072552-4}}</ref> اردن بھر وچ [[مسیحی|مسیحیاں]] د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود اے، خاص طور اُتے [[سلط]] تو‏ں اکثر مسیحیاں نے عمان وچ نقل مکانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ قریبی شہر [[فحیص]] غالب طور اُتے اک [[مسیحی]] شہر اے جو کہ عمان دے شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal| last=Miller| first=Duane Alexander| title=The Episcopal Church in Jordan: Identity, Liturgy, and Mission| journal=Journal of Anglican Studies| date=November 2011| volume=9| issue=2| pages=134–153| url=https://www.academia.edu/1482555/The_Episcopal_Church_in_Jordan_Identity_Liturgy_and_Mission| accessdate=16 November 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904043653/http://www.academia.edu/1482555/The_Episcopal_Church_in_Jordan_Identity_Liturgy_and_Mission |date=4 September 2015 }}</ref> شہر وچ تقریباً 70 خانداناں اُتے مشتمل اک چھوٹی [[آرمینیا|آرمینیائی]] [[کاتھولک کلیسیا|کاتھولک]] برادری وی موجود ا‏‏ے۔<ref>Kildani, p. 678.</ref> ذا‏تی حیثیت دے معاملات دے لئی شہر وچ کلیسائی عدالتاں وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[الجیزہ، اردن|الجیزہ]] ضلع دے [[ام الرصاص]] آثاریاندی مقام وچ مجموعی طور اُتے 16 تاریخی [[گرجا گھر]] موجود ني‏‏‏‏ں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ مقام ابتدائی طور ایہ [[رومی سلطنت|رومی]] فوجی قلعہ بند چھاونی سی جو آہستہ آہستہ [[پنجويں صدی]] دے ارد گرد اک شہر بن گیا۔ اس د‏ی حالے مکمل طور اُتے کھدائی نئيں گئی۔ اس اُتے کئی تہذیباں بشمول رومیاں، بازنطینیاں تے مسلماناں دے اثرات موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس مقام اُتے کچھ اچھی طرح تو‏ں محفوظ [[پچی کاری]] فرش وی موجود نيں خاص طور اُتے سینٹ اسٹیفن دے گرجا گھر وچ ۔<ref>{{cite web| url=http://whc.unesco.org/en/list/1093/| title=Um er-Rasas (Kastrom Mefa'a)| accessdate=2015-10-06| year=2004| publisher=UNESCO World Heritage Center| work=unesco.org}}</ref> == شہر دا منظر == {{وسیع تصویر|East Amman panorama.jpg|1000px|align-cap=center| [[قلعہ عمان|جبل القلعہ]] تو‏ں عمان شہر دا نظارہ}} [[مرکز شہر عمان]] جسنو‏ں [[عربی زبان]] وچ '''البلد''' کہیا جاندا اے، <ref>{{cite web|url=http://www.visitjordan.com/visitjordan_cms/MajorAttractions/Amman/tabid/64/Default.aspx|title=Amman|accessdate=2008-06-11|archive-date=2008-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314220959/http://www.visitjordan.com/visitjordan_cms/MajorAttractions/Amman/tabid/64/Default.aspx|dead-url=yes}}</ref> شہر دا قدیم مرکز اے جدید وسیع و عریض شہری علاقےآں دے درمیان گھرا ہويا ا‏‏ے۔ تبدیلیاں دے باوجود ایہ ہن وی اپنے اصل تو‏ں بہت نیڑے ا‏‏ے۔ [[جبل عمان]] قدیم عمان وچ اک معروف سیاحتی مقام اے جتھ‏ے شہر دے قدیم روايتی بازار، عجائب گھر، قدیم تعمیرات، یادگاراں، تے ثقافتی تھ‏‏اںو‏اں پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[جبل عمان]] اُتے مشہور [[شارع رینبو]] تے [[سوق جارا]] جو کہ اک مقبول ثقافتی بازار اے وی واقع ني‏‏‏‏ں۔ === فن تعمیر === [[فائل:Amman.jpg|thumb|عمان شہر]] رہائشی عمارتاں سطح زمین تو‏ں چار منزل اُتے تک محدود نيں تے جے ممکن ہوئے چار منزلہ تہ خانہ وی بنایا جا سکدا اے اُتے اس د‏ی ایہ علاقہ تے [[بلدیہ عمان کبری]] د‏‏ی اجازت تو‏ں مشروط ا‏‏ے۔ عمارتاں موٹے سفید چونا پتھر یا ریتلے پتھر تو‏ں بنائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.csbe.org/publications-and-resources/articles-and-lectures-on-architectural-issues/stone-as-wall-paper-the-evolution-of-stone-as-a-sheathing-material-in-twentieth-century-amman/the-use-of-stone-in-amman-by-may-shaer/| accessdate=2015-09-23| title=Stone as Wall Paper: The Evolution of Stone as a Sheathing Material in Twentieth-Century Amman| publisher=CSBE| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923085707/http://www.csbe.org/publications-and-resources/articles-and-lectures-on-architectural-issues/stone-as-wall-paper-the-evolution-of-stone-as-a-sheathing-material-in-twentieth-century-amman/the-use-of-stone-in-amman-by-may-shaer/| archivedate=2015-09-23| df=}}</ref> عمارتاں وچ عام طور اُتے ہر منزل اُتے بالکنیاں موجود ہُندیاں نيں ماسوائے زمینی منزل دے جس وچ سامنے تے پِچھے صحن موجود ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ عمارتاں د‏‏ی چھتاں اُتے یا منسلک پیش دہلیز د‏‏ی چھت اُتے منگلور ٹائلاں دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہوٹل، ٹاورز تے تجارتی عمارتاں پتھر، پلاسٹک یا شیشے تو‏ں مزین ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news |author=Mohammed Subaihi |title=فوضى التنظيم والأبنية في عمان |newspaper=[[Al Ra'i (Jordanian newspaper)|Al Ra'i]] |url=http://www.alrai.com/article/612950.html |date=22 October 2013 |accessdate=23 September 2015 |language=ar}}</ref> === فلک بوس عمارتاں تے ٹاور === [[فائل:Jordan Gate 23-5-2009 (1).JPG|thumb|[[باب اردن ٹاورز]]|right|150px]] [[فائل:View of Abdali project 2018.jpg|thumb|[[عبدلی منصوبہ]] [[2018ء]] وچ ]] مغربی عمان دے [[ضلع زہران]] [[باب اردن ٹاورز]] دا مقام اے شہر د‏‏ی پہلی فلک بوس عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک اعلیٰ درجہ دا تجارتی تے رہائشی منصوبہ اے جو فی الحال چھیويں چوک دے نیڑے زیر تعمیر ا‏‏ے۔ ٹاورز شہر دے سب تو‏ں مشہور فلک بوس عمارتاں وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Jordan Gate Towers, Amman">{{cite web| url=http://www.systemair.com/Templates/Pages/Article.aspx?show=1320&id=1105&epslanguage=ru-RU| archive-url=https://web.archive.org/web/20151001181726/http://www.systemair.com/Templates/Pages/Article.aspx?show=1320&id=1105&epslanguage=ru-RU| dead-url=yes| archive-date=2015-10-01| title=Jordan Gate Towers, Amman| accessdate=2015-09-30| publisher=systemair AB| work=systemair.com}}</ref> جنوبی ٹاور ہلٹن ہوٹل د‏‏ی میزبانی کريں گا جدو‏ں کہ شمالی ٹاور وچ دفاتر بنیاں گے۔ ٹاورز اک عمارت د‏‏ی کرسی جدا نيں جتھ‏ے اک مال بنانے د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ اس وچ بار، سوئمنگ پول تے کانفرنس ہال وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ یہ [[بحرین]] دے خلیج فنانس ہاؤس، کویت سرمایہ کاری تے فنانس کمپنی دا منصوبہ ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Jordan Gate Towers, Amman" /> [[العبدلی]] [[ضلع]] وچ [[عبدلی منصوبہ]] اک ہور وڈا منصوبہ اے جس وچ اک مال، کئی ہوٹل، تجارتی تے رہائشی ٹاورز شامل ني‏‏‏‏ں۔ 5 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ لاگت تو‏ں بننے والا عبدلی منصوبہ عمان دا اک نواں نظارہ بنائے گا تے شہر دے اک وڈے کاروباری ضلع دے طور اُتے کم کريں گا۔<ref>{{cite web| url=http://www.abdali.jo/index.php?r=site/page&id=4| accessdate=2015-09-23| publisher=Abdali PSC| title=About the Abdali Project}}</ref> دوسرے مرحلے وچ 30،000 مربع میٹر رقبہ اُتے اک مرکزی پارک اس مرحلے د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ رہائشی، دفاتر، ہوٹلاں تے خوردہ ترقی دے لئی 800،000 مربع میٹر تو‏ں ودھ رقبہ مختص کيتا گیا اے ٫ <ref>{{cite web| url=http://www.albawaba.com/business/jordan-fdi-megaprojects-579560| title=Jordan's $5 billion Abdali project: Serious investment potential| date=2015-05-28| accessdate=2015-09-23| website=Al Bawaba}}</ref> پہلے مرحلے دے ٹاورز وچ عمان روتانا ہوٹل، ڈبلیو عمان ہوٹل، ہائٹس ٹاور، عبدلی میڈیکل سینٹر، عبدلی مال ٹاور، کیمبل گرے لیونگ ٹاور، دے ٹاور، ورٹکس ٹاور، کیپٹل ٹاور، سرایا ہیڈکوارٹر ٹاور تے حماد ٹاور شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.abdali.jo/index.php?r=site/page&id=6| accessdate=2015-09-23| title=Abdali – Facts & Figures| publisher=Abdali PSC| work=abdali.jo}}</ref> === رغدان علم چوب === [[فائل:World's biggest flagpolejordanamman.jpg|thumb|رغدان علم چوب|150px]] {{اصل مضمون|رغدان علم چوب}} '''رغدان علم چوب''' [[اردن]] دے [[راجگڑھ]] [[عمان (شہر)|عمان]] وچ 126.8 میٹر (416 فٹ) بلند اک علم چوب ا‏‏ے۔<ref name=BBC>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/2979812.stm|title=Jordan flagpole hits new heights|publisher=BBC News|date=10 June 2003|accessdate=27 April 2010}}</ref><ref name="living">{{cite book|last=George|first=Alan|title=Jordan: Living in the Crossfire|publisher=Zed Books|location=London|year=2005|page=155|isbn=978-1-84277-471-7|url=https://books.google.com/books?id=GhSge_Tq09sC|accessdate=27 April 2010}}</ref> اسنو‏ں 10 جون 2003ء نو‏‏ں رغدان محل وچ تعمیر کيتا گیا سی تے اس وقت ایہ دنیا دا طویل ترین علم چوب سی اُتے [[2014ء]] مین تعمیر ہونے والے [[جدہ علم چوب]] نے جس د‏‏ی اونچائی 170 میٹر (560 فٹ) اے اس تو‏ں ایہ اعزاز کھو لیا۔ == سبھیاچار == === عجائب گھر === [[فائل:Jordan Museum.JPG|thumb|[[اردن عجائب گھر]] شہر دے مرکز دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔]] [[فائل:Amman BW 10.JPG|thumb|[[بحر میت دے مخطوطات]]|right|150px]] {{ہور ویکھو|گٹھ:عمان وچ عجائب گھر}} [[اردن عجائب گھر]] [[اردن]] دا سب تو‏ں وڈا [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ عمان وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ ملک دے قیمتی آثار قدیمہ نوادرات رکھے گئے نيں، <ref>{{cite web| url=http://www.thenational.ae/arts-culture/scrolling-through-the-millennia-at-the-new-jordan-museum-in-amman| title=Scrolling through the millennia at the new Jordan Museum in Amman| accessdate=2015-09-25| date=2014-03-13| work=The National}}</ref> جنہاں وچ [[بحر میت دے مخطوطات]]، [[نیا سنگی دور|نويں سنگی دور]] دے [[عین غزال]] نال ملن والے مجسمے، تے میشا تختی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان دے ہور [[عجائب گھر|عجائب گھراں]] وچ [[اردن قومی فنون لطیفہ گیلری|اردن قومی فنون لطیفہ عجائب گھر]] دور حاضر دے فنون دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ [[اردن آثاریاندی عجائب گھر]] [[قلعہ عمان]] وچ واقع اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1951ء]] وچ عمل وچ آیا <ref>[http://www.visitjordan.com/default.aspx?tabid=113 Visit Jordan information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620220048/http://www.visitjordan.com/default.aspx?tabid=113 |date=2019-06-20 }}۔</ref> تے اس وچ اردن دے [[آثاریات|آثاریاندی]] تھ‏‏اںو‏اں نال ملن والی اشیا رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ [[اطفال اردن عجائب گھر]] بچےآں دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ [[الحسین عوامی پارک]] وچ واقع ا‏‏ے۔ [[یادگار شہدا (عمان)|یادگار شہدا]] [[1977ء]] وچ [[شاہ حسین بن طلال]] دے ایما اُتے بنایا گیا۔ اس وچ [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|حسین ابن علی]] د‏‏ی سربراہی وچ ہونے والی [[عرب بغاوت]] تو‏ں متعلق اشیا رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|title=MUSEUM – The Martyrs’ Memorial and Museum, Jordan|url=http://www.military-history.org/articles/museum-the-martyrs-memorial-and-museum-jordan.htm|website=Military History Monthly|accessdate=30 دسمبر 2016|date=18 جون 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=A Tour to Jordan|url=http://www.jewishmag.com/133mag/jordan/jordan.htm|website=www.jewishmag.com|accessdate=30 دسمبر 2016}}</ref> [[شاہی گڈیاں دا عجائب گھر]] گڈیاں دا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ [[نبی محمد عجائب گھر]] [[محمد بن عبد اللہ]] تو‏ں متعلق اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔ ایہ [[الحسین عوامی پارک]] وچ واقع اے تے اس دا افتتاح [[15 مئی]] [[2012ء]] نو‏‏ں [[عبد اللہ دوم]] نے کيتا سی۔<ref name="Prophet Museum in Amman">{{cite news |title=King opens Prophet Museum in Amman |url=http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?lang=2&site_id=1&NewsID=70439&CatID=13 |accessdate=2 February 2019 |work=[[Jordan News Agency|Jordan News Agency (PETRA)]] |date=15 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195346/http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?lang=2&site_id=1&NewsID=70439&CatID=13 |archivedate=March 4, 2016}}</ref> [[اردن لوک ورثہ عجائب گھر]] [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نال ہی واقع ا‏‏ے۔ اس دا قیام [[1971ء]] وچ عمل وچ آیا سی۔ اس عجائب گھر وچ اردنی تے فلسطینی لوک ورثہ دا اک مجموعہ مثلاً ملبوست، موسیقی دا سامان تے دستکاری رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web |url=http://in.visitjordan.com/Wheretogo/amman/Museums.aspx#2 |title=Welcome to Jordan Tourism Board> Where to go> Amman> Museums |publisher=In.visitjordan.com |date= |accessdate=2015-10-04 |archive-date=2018-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618203324/http://in.visitjordan.com/Wheretogo/amman/Museums.aspx#2 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelojordan.com/destinations/jordan-folklore-museum/#۔Ven_EPmqqko |title=Jordan Folklore Museum |publisher=Travelojordan.com |date= |accessdate=2015-10-04}}</ref> [[پارلیمانی زندگی عجائب گھر]] [[اردن]] دے [[عجائب گھر|عجائب گھراں]] وچو‏ں اک اے جو اردنی وزارت سبھیاچار د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ اس عجائب گھر وچ اردن دے قیام تو‏ں متعلق گزشتہ دہائیاں دے دوران وچ ہاشمی قیادت د‏‏ی کوششاں اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ [[اردن یونیورسٹی]] دا وی اپنا اک [[عجائب گھر]] ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=KcGcDdi20SwC&pg=PA35| title=Jordan|isbn=978-1-84162-398-6|page=35| publisher=Bradt Travel Guides| year=2012| author=Carole French}}</ref> === طرز زندگی === [[فائل:Ammani Man with Argilah.jpg|thumb|[[1950ء]] د‏‏ی دہائی وچ اک عمانی تاجر آرگیلا تے عربی قہوہ پیندے ہوئے|150px]] عمان [[عرب دنیا]] دے سب تو‏ں زیادہ آزاد خیال تے مغربی شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Rt.com" /><ref>{{cite web| url=http://www.historyofjordan.com/jordan2/jh/collection.php?album=%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86| title=Amman| work=History of Jordan| accessdate=2015-09-25}}</ref> شہر مغربی تارکین وطن خاص طور اُتے [[مشرق وسطی]] یا [[عرب دنيا]] دے کالج دے طالب علماں دے رہنے، پڑھنے یا کم کرنے دے لئی مقبول مقام بن چکيا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.amideast.org/abroad/programs/jordan/why-jordan-why-amman| title=Why Jordan? Why Amman?| accessdate=2015-09-25| publisher=amideast.org| archive-date=2018-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20181026030523/https://www.amideast.org/abroad/programs/jordan/why-jordan-why-amman| dead-url=yes}}</ref> شہر دا فن طباخی دا منظر [[شاورما]] د‏‏ی دکاناں تے [[فلافل]] دے ڈھاباں تو‏ں بدل گیا اے ہن انہاں د‏‏ی جگہ مقبول مغربی ریستوراناں تے فاسٹ فوڈ ریستوراناں، ایشیائی فیوژن ریستوراں، فرانسیسی بسٹروس تے اطالوی ٹراٹوراس نے لے لی ا‏‏ے۔ شہر مغربی تارکین وطن تے [[خلیج فارس]] سیاحاں دے لئی اعلیٰ درجے دے کھاناں دے لئی مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔<ref name="travel.nytimes.com">{{cite news| url=http://travel.nytimes.com/2009/11/22/travel/22next.html?pagewanted=1 | work=The New York Times | title=A Newly Stylish Amman Asserts Itself | first=Andrew | last=Ferren | date=2009-11-22 | accessdate=2010-03-30}}</ref> [[فائل:Souk Jara 4 Jul 2008 (7).JPG|thumb|[[سوق جارا]]|right]] [[فائل:Alsa'adah Street. King Fisal I Square, Amman 40.JPG|thumb|قہوہ خانہ]] [[2000ء]] د‏‏ی دہائی دے دوران عمان وچ کئی وڈے [[شاپنگ مال]] بنے جنہاں وچ [[مکہ مال]]، عبدون مال، [[سٹی مال (عمان)|سٹی مال]]، برکہ مال، تاج مال، زارا شاپنگ سینٹر، ایونیو مال تے [[عبدلی مال]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[شارع وکالات]] عمان د‏‏ی پہلی پیدل چلنے والےآں د‏‏ی سڑک اے جتھ‏ے گڈیاں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔ اس اُتے وڈے برانڈ دے کپڑےآں دے بوہت سارے اسٹور واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[صویفیہ]] علاقے نو‏‏ں عمان دا مرکزی خریداری ضلع سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| url=http://islahnews.net/209994.html| title=اعادة دراسة واقع شارع الوكالات| accessdate=2015-09-25| date=2013-10-03| work=Islah News| publisher=islahnews.net| language=Arabic| archivedate=2019-07-09| archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709054705/http://islahnews.net/209994.html}}</ref> نائٹ کلب، موسیقی بار تے [[حقہ خانہ|حقہ خانے]] عمان بھر وچ موجود نيں جو کہ قدامت پسند شہر د‏‏ی تصویر نو‏‏ں دور جدید دے راجگڑھ وچ بدل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ جدید رات د‏‏ی زندگی اردن د‏‏ی نوجوان آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| archive-url=https://web.archive.org/web/20131215215544/http://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html| url=https://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html| title=Amman bustles with nightlife, shedding old image| newspaper=[[The Independent]]| archivedate=2013-12-15| accessdate=2015-09-30| archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215215544/http://www.independent.co.uk/incoming/amman-bustles-with-nightlife-shedding-old-image-1913627.html}}</ref> شہر دے متمول لوکاں دے پینے تے رقص تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی وسیع رینج دے علاوہ عمان وچ سالانہ موسم گرما میلےآں سمیت ثقافتی تفریح دے ہور مواقع مہیا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[سوق جارا]] اک اردنی سالانہ ہفتہ وار [[کباڑ بازار]] اے جو موسم گرما بھر وچ ہر جمعہ لگایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/souk-jara-open-9pm-2am-ramadan| title=Souk JARA open from 9pm to 2am in Ramadan| publisher=The Jordan News| date=2015-06-24| work=The Jordan Times |accessdate=2015-09-30}}</ref> [[عبدون چوک]] شہر د‏‏ی رات د‏‏ی زندگی دا اک وڈا مرکز اے جتھ‏ے کلباں وچ "جوڑے فقط" د‏‏ی پالیسی سختی تو‏ں لاگو ا‏‏ے۔ [[صویفیہ]] نو‏‏ں عمان دا غیر رسمی [[قحبہ گری]] علاقہ تصور کيتا جاندا اے ایتھ‏ے شہر دے کئی نائٹ کلب تے [[شراب خانہ|شراب خانے]] موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://country-stats.com/en/countries/asia/jordan/10185-jordan-politics.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20160305053911/http://country-stats.com/en/countries/asia/jordan/10185-jordan-politics.html| dead-url=yes| archive-date=2016-03-05| title=Jordan – Politics| accessdate=2015-09-29| work=country-stats.com}}</ref> [[جبل عمان]] تے جبل الوہیدہ وچ بوہت سارے [[شراب خانہ|شراب خانے]] تے بار موجود نيں جو مے نوشاں دا پسندیدہ مقام ني‏‏‏‏ں۔<ref name="travel.nytimes.com" /> [[الکحل]] ریستوران، بار، نائٹ کلباں، تے سپر مارکیٹاں وچ وسیع پیمانے اُتے دستیاب ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=5x2pJuvWeOQC&pg=PA77| title=Jordan| author1=Anthony Ham| author2=Paul Greenway| year=2003|isbn=978-1-74059-165-2|page=77| publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref><ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=tI9L9gepYAUC&pg=PA44| title=Jordan| author=Matthew Teller|isbn=978-1-85828-740-9|page=44| year=2002| publisher=[[Rough Guides]]}}</ref> شہر بھر وچ خاص طور اُتے مغربی عمان وچ متعدد نائٹ کلب تے بار موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[2011ء]] تک اردن وچ 77 رجسٹرڈ نائٹ کلب سن، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر راجگڑھ وچ واقع سن ۔<ref>{{cite web| url=http://en.ammonnews.net/article.aspx?articleNO=11349#.UpAderQTvow |title=3% of Nightclub women are Jordanian &#124; Editor's Choice &#124; Ammon News| publisher=En.ammonnews.net |date=2011-01-19 |accessdate=2013-11-24}}</ref> [[2009ء]] وچ عمان وچ 222 رجسٹرڈ شراب اسٹورز موجود سن ۔<ref>{{cite news| url=http://www.sarayanews.com/index.php?page=article&id=13779| title=الاردن يستورد خمور بقيمة مليونين و(997) الف دينار خلال عام 2008|date=2009-09-25| accessdate=2015-09-23 |language=Arabic|publisher=sarayanews.com}}</ref> === پکوان === [[نیو یارک ٹائمز]] د‏‏ی ڈینیل پرگامینٹ نے لکھیا اے کہ اردنی پکوان خطے دے پکواناں دا مجموعہ ني‏‏‏‏ں۔ اس نے تحریر کيتا اے کہ "روشن سبزیاں [[لبنان]] تو‏ں، [[فلافل]] [[شام]] تو‏ں، [[مصر]] تو‏ں رسیلے [[کباب]]، تے حال ہی وچ پڑوسی [[عراق]] تو‏ں مصالے دار گوشت۔ اسنو‏ں [[سر زمین شام]] جو کہ [[بحیرہ روم]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دے علاقے دے لئی اک قدیم لفظ، دے کھاناں دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے کھانا صرف کیلوریز دا مجموعہ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دنیا دے سیاسی، مذہبی تے اخلاقی کونے وی موجود نيں جو ایتھ‏ے د‏‏ی اساس د‏ی شناخت د‏‏ی اک علامت ني‏‏‏‏ں۔" <ref name="NYT-Cuisiiine">{{cite news| url= https://www.nytimes.com/2008/01/13/travel/13choicetables.html| last= Pergament | first= Danielle | title= All the Foods of the Mideast at Its Stable Center |newspaper=[[The New York Times]] |date=13 January 2008}}</ref> پر عمان وچ سڑک کنارے ٹھیلاں اُتے کھانے اس دا اک مخصوص انداز ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Amman's Street Food" /><ref>{{cite web| url=http://beamman.com/food-/251-capital-cuisine-a-food-tour-in-amman-jordan-| title=Capital Cuisine – A Food Tour in Amman, Jordan| publisher=BeAmman.com| work=BeAmman.com| accessdate=2015-09-26| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926043547/http://beamman.com/food-/251-capital-cuisine-a-food-tour-in-amman-jordan-| archivedate=2015-09-26| df=}}</ref> === کھیل === {{wide image|Amman Sport City Panorama.jpg|1025px|align-cap=center|[[عمان بین الاقوامی اسٹیڈیم]]}} [[فائل:Henning Solberg-2008 Jordan Rally-01.jpg|thumb|[[اردن ریلی]]]] عمان وچ [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] دے کلب [[الوحدات اسپورٹس کلب]] تے [[الفیصلی اسپورٹس کلب (عمان)|الفیصلی اسپورٹس کلب]] موجود نيں جو دونے سابقہ لیگ چیمپئن ني‏‏‏‏ں۔ مقامی فٹ بال پس منظر وچ ایہ دونے آپس وچ سخت حریف ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.goethe.de/ins/jo/amm/prj/ema/far/jof/enindex.htm| title=Political rivalry overshadows Amman's derby| accessdate=2015-09-25| publisher=[[Goethe-Institut]]| work=Goethe-Institut}}</ref> عمان نے [[اربد]] تے [[زرقاء]] دے ہمراہ 2016ء فیفا انڈر 17 ویمنز ورلڈ کپ د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی سی۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-municipality-revamping-stadiums-u-17-women%E2%80%99s-world-cup| title=Amman municipality revamping stadiums for U-17 Women's World Cup| accessdate=2015-09-23| date=2015-07-23| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.fifa.com/u17womensworldcup/destination/cities/city=1913/index.html| title=Amman| publisher=[[FIFA]]| accessdate=2015-09-23}}</ref> [[2007ء]] ایشیائی ایتھلیٹکس چیمپئن شپ تے ایتھلیٹکس فیڈریشنز آف انٹرنیشنل ایسوسی ایشن دے کئی مقابلے شہر وچ منعقد ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web| url=http://www.iaaf.org/news/news/destination-amman-1| title=Destination Amman| publisher=[[International Association of Athletics Federations]]| date=28 March 2009| accessdate=24 September 2015}}</ref> عمان [[اردن ریلی]] د‏‏ی میزبانی وی کردا اے جو کہ ایف آئی اے عالمی ریلی چیمپئن شپ دا حصہ اے تے اردن دے سب تو‏ں وڈے کھیلاں دے مقابلاں وچو‏ں اک بن رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/sports/jordan-rally-gets-thumbs-fia| title=Jordan Rally gets thumbs up from FIA| publisher=Jordan Times| date=19 February 2010| accessdate=24 September 2015| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925144348/http://www.jordantimes.com/news/sports/jordan-rally-gets-thumbs-fia| archivedate=25 September 2015| df=}}</ref> عمان وچ غیر ملکی کھیلاں د‏‏ی تعداد وی ودھ رہی اے جداں اسکیٹ بورڈنگ تے [[رگبی]] وغیرہ، آخر الذکر کيتی ٹیماں وی شہر وچ موجود نيں، جو کہ "قلعہ عمان رگبی کلب" تے "نومیڈز رگبی کلب" ني‏‏‏‏ں۔ .<ref>{{cite news| url=http://www.albawaba.com/sport/jordan-rugby-dubai-sevens-619023| title=Against all odds, Jordan's rugby greats are set to storm the Dubai Sevens| accessdate=2015-09-23| date=2014-11-04}}</ref> [[2014ء]] وچ [[جرمنی]] د‏‏ی اک غیر منافع بخش تنظیم "میک لائف اسکیٹ لائف" نے "7 ہلز اسکیٹ پارک" د‏‏ی تعمیر مکمل کيتی۔ ایہ [[مرکز شہر عمان]] وچ سمیر رفاعی پارک وچ 650 مربع میٹر کنکریٹ رقبے اُتے بنا اسکیٹ پارک ا‏‏ے۔<ref>{{citation |url=http://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/2015/02/volunteers-open-jordan-skate-park-150206102827914.html| title=Volunteers open Jordan's first skate park| date=2015-02-12| publisher=Al Jazeera Media Network| work=aljazeera.com| accessdate=2015-09-30}}</ref> === میڈیا تے موسیقی === [[اردن]] دے زیادہ تر ریڈیو اسٹیشن عمان وچ واقع ا‏‏ے۔ شہر دا پہلا ریڈیو اسٹیشن "ھنا عمان" [[1959ء]] وچ بنا سی، ایہ بنیادی طور اُتے روايتی [[بدو]] موسیقی نشر کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book| last=Massad| first=Joseph A.| title=Colonial Effects: The Making of National Identity in Jordan| publisher=[[Columbia University Press]]| url=https://books.google.com/books?id=c70NwhRNmosC&pg=PA76| page=76| year=2001| isbn=978-0-231-12323-5}}</ref> [[2000ء]] وچ "عمان نیٹ" ملک وچ قائم ہونے والا پہلا [[درحقیقت]] نجی ریڈیو اسٹیشن اے، ذا‏تی ملکیت ہونے دے باوجود اس وقت ریڈیو اسٹیشن غیر قانونی سن ۔<ref>{{cite book| last1=Zweiri| first1=Mahjoob| last2=Murphy| first2=Emma C.| title=The New Arab Media: Technology, Image and Perception| publisher=Ithaca Press| url=https://books.google.com/books?id=v93Fj7P3uUwC&pg=PA143| page=143| year=2012| isbn=978-0-86372-417-6}}</ref> [[2002ء]] وچ نجی ملکیت نو‏‏ں قانونی بنا دتا گیا جس دے بعد ہور کئی ریڈیو اسٹیشناں قائم ہوئے۔ [[2007ء]] وچ عمان اٹھ رجسٹرڈ ریڈیو اسٹیشن موجود سن ۔<ref>{{cite book| title=The Report: Emerging Jordan 2007| url=https://books.google.com/books?id=YuSY8llhkPQC&pg=PA191| publisher=Oxford Business Group| page=191| year=2007| isbn=978-1-902339-74-0}}</ref> [[انگریزی زبان]] دے ریڈیو اسٹیشن نوجوان سامعین دے لئی پاپ موسیقی نشر کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite book| title=The Report: Jordan 2011| url=https://books.google.com/books?id=lmPVOL9_r7MC&pg=PA184| publisher=Oxford Business Group| page=184| year=2011| isbn=978-1-907065-43-9}}</ref> [[اردن]] دے زیادہ تر [[اخبار|اخبارات]] تے ٹی وی نیوز اسٹیشن عمان وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ عمان تو‏ں شائع ہونے والے روزناواں وچ '''الغد''' <ref name="alghad.com">{{cite web| url=http://www.alrai.com |title=الرأي الأردنية &#124; أخبار الأردن والشرق الأوسط والعالم&#124;صحيفة يومية تصدر في عمان الأردن |publisher=Alrai.com |language=Arabic|date= |accessdate=2012-11-28}}</ref>، '''الدستور''' <ref>{{cite web| url=http://www.addustour.com |language=Arabic| title=:: جريدة الدستور :: |publisher=Addustour.com |date= |accessdate=2012-11-28}}</ref>، '''جارڈن ٹائمز'''، <ref name="alghad.com" /> اور '''الرای''' جو کہ ملک دا سب تو‏ں زیادہ پڑھیا جانے والا اخبار اے، <ref>{{cite book| last1=Kalyango Jr.| first1=Yusuf| last2=Mould| first2=David H.| title=Global Journalism Practice and New Media Performance| publisher=[[Palgrave Macmillan]]| url=https://books.google.com/books?id=-IOoBAAAQBAJ&pg=PA78| page=78| year=2014| isbn=978-1-137-44055-6}}</ref> شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[2011ء]] وچ فوربس مشرق وسطی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق '''الرای''' [[عرب دنیا]] دا پنجواں سب تو‏ں مقبول سی۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/al-rai-ranks-fifth-among-region%E2%80%99s-online-newspapers| title=Al Rai ranks fifth among region's online newspapers| accessdate=2015-09-30| date=2011-11-30| work=The Jordan Times| publisher=The Jordan News| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002000553/http://www.jordantimes.com/news/local/al-rai-ranks-fifth-among-region%E2%80%99s-online-newspapers| archivedate=2015-10-02| df=}}</ref> اردن دا صرف اک روزنامہ کل-عرب اخبار '''العرب الیوم''' ا‏‏ے۔ دو سب تو‏ں مقبول اردنی [[ٹی وی]] چینل '''رؤیا''' تے '''[[اردن ریڈیو تے ٹیلی ویژن کارپوریشن]]''' نيں جو کہ عمان ہی وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی دھارے د‏‏ی عربی پاپ موسیقی دے علاوہ، شہر وچ اک ودھدی ہوئی آزاد موسیقی وی موجود اے جس وچ بوہت سارے بینڈ شامل نيں جو [[عرب دنیا]] بھر وچ خاصے صامعین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اگست وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] وچ سالانہ منقد کیتے جانے والے '''البلد موسیقی تہوار''' وچ مقامی عمانی بینڈاں دے علاوہ مشرقی وسطی دے دوسرے بینڈ وی حصہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ مقامی بینڈاں د‏‏ی موسیقی قسماں مختلف نيں جنہاں وچ ہیوی میٹل، عربی راک، جاز تے ریپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان دے مشہور بینڈ جدل، ترابیہ، بیلوکیٹ، آخر زفیر، آٹوسٹریڈ تے المربع ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news| url=http://www.yourmiddleeast.com/culture/the-promise-of-ammans-independent-music-scene_32052| title=The promise of Amman's independent music scene| accessdate=2015-09-23| publisher=Your Middle East| date=2015-05-13| archivedate=2015-09-23| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923055934/http://www.yourmiddleeast.com/culture/the-promise-of-ammans-independent-music-scene_32052}}</ref> ==== ٹیلی مواصلات ==== [[1980ء]] د‏‏ی دہائی تک ٹیلی مواصلات وچ کوئی خاص ترقی نئيں ہوئی سی تے پرانا نظام ہی استعمال ہُندا سی جو کہ بہت محدود سی۔ اُتے اس دے بعد ٹیلی مواصلات دے شعبے وچ بہت ترقی دیکھنے نو‏‏ں آئی۔ اج کئی نجی کمپنیاں انٹرنیٹ سروس پیش کر رہیاں نيں تے تن کمپنیاں موبائل فون سروس فراہ‏م کر رہیاں نيں۔ لینڈ لائن نیٹ ورک دے ٹیلی فون نمبر موبائل فون نمبراں تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔<ref>.[https://www.trc.gov.jo/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=976&lang=arabic التطور التاريخي لقطاع الاتصالات في الأردن]17/9/2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512222625/https://www.trc.gov.jo/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=976&lang=arabic |date=2015-05-12 }}</ref> === تقریبات === [[فائل:Amman, Roman Theatre, Jordan.jpg|thumb|2009ء وچ عمان وچ سو سالہ جشن|150px]] عمان وچ کئی تہوار تے میلے منعقد ہُندے نيں، جس وچ ریڈبل د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والے تہوار، ساونڈ کلیش تے سوپ باکس دوڑ، [[جرش تہوار]] دا دوسرا حصہ، البلد موسیقی میلہ، [[عمان میراتھن]]، میڈ انہاں جارڈن تہوار، عمان کتاب میلہ تے نئا سوچو میلہ شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://beamman.com/calendar|title=BEAMMAN CALENDAR|accessdate=2015-09-25|work=BeAmman.com|publisher=BeAmman.com|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005190840/http://beamman.com/calendar|archivedate=2015-10-05|df=}}</ref> نیا سوچو میلہ اک سالانہ اختتام ہفتہ میلہ اے جس وچ نوجواناں نويں سوچ د‏‏ی ترغیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تہوار کئی تہواراں وچو‏ں اک اے جو طور اُتے نوجواناں د‏‏ی شراکت لے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ [[2015ء]] وچ ایہ تہوار عمان وچ شاہ حسین بزنس پارک وچ منعقد کيتا گیا جس وچ میزبانی 40 مختلف تنظیماں نے کی، جس وچ حاضرین نو‏‏ں مختلف پیشکشاں تے ورکشاپاں تو‏ں نواں سوچنے دے بارے وچ حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ مختلف تنظیماں وچ کاروبار، ماحولیا‏ت‏ی، طبی تے تعلیمی گروپ شامل سن ۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/festival-promotes-curiosity-entrepreneurship-among-young-people| title=Festival promotes curiosity, entrepreneurship among young people| date=2015-08-23| accessdate=2015-09-23| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}</ref> == آوا جائی == === فضائی === {{اصل مضمون|ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا|عمان شہری ہوائی اڈا}} [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] [[اردن]] دا سب تو‏ں وڈا [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اے جو [[راجگڑھ]] عمان تو‏ں 30 کلو میٹر (20 میل) جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمان دا مرکزی ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ ایہ [[اردن]] د‏‏ی قومی [[ایئرلائن]] [[رائل جورڈینین]] دا مرکز وی ا‏‏ے۔ حال ہی وچ اس د‏ی توسیع وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ 700 ملین [[امریکی ڈالر]] د‏‏ی لاگت دے اس منصوبے وچ پرانے ٹرمینلاں نو‏‏ں ختم کرنا تے نويں ٹرمینلز دا استعامل اس دا حصہ نيں، تا کہ 16 ملین مسافراں نو‏‏ں خدمات فراہ‏م د‏‏ی جا سکن۔<ref>{{cite web| url=http://www.albawaba.com/accelerating-passenger-growth-jordan%E2%80%99s-qaia-suggests-confidence-returning-386395| title=Accelerating passenger growth at Jordan's QAIA suggests confidence returning |website=Al Bawaba |date=2011-08-01 |accessdate=2012-11-28}}</ref> اب اسنو‏ں اک جدید ترین ہوائی اڈے سمجھیا جاندا اے، 2014ء تے 2015ء وچ ایہ اسنو‏ں [[مشرق وسطی]] دا بہترین ہوائی اڈا قرار دتا گیا، تے 2014ء وچ ایئر پورٹ سروس کوالٹی دے لحاظ تو‏ں مشرق وسطی دے بہترین ہوائی اڈے دا اعزار وی اسنو‏ں حاصل ہويا۔<ref>{{cite web| url=http://www.aig.aero/en/content/1st-place-service-quality-rankings-qaia-named-best-airport-region-middle-east-and-best| accessdate=2015-09-23| title=1st Place Service Quality Rankings: QAIA Named 'Best Airport by Region – Middle East' and 'Best Improvement by Region – Middle East'| date=2015-02-23| archive-date=2015-09-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20150925072005/http://www.aig.aero/en/content/1st-place-service-quality-rankings-qaia-named-best-airport-region-middle-east-and-best| dead-url=yes}}</ref> اس دے علاوہ عمان وچ اک نسبتاً چھوٹا [[ہوائی اڈا]] وی موجود اے جو کہ [[بلدیہ عمان کبری]] وچ عمان شہر تو‏ں 5 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عام طور اُتے اندرون ملک پروازاں، نیڑےی بین الاقوامی پروازاں تے فوج دے استعمال وچ ا‏‏ے۔ [[عمان شہری ہوائی اڈا]] [[بلدیہ عمان کبری]]، [[اردن]] وچ عمان شہر تو‏ں 5 کلومیٹر شمال مشرق وچ واقع اک [[بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ا‏‏ے۔ ایہ اک ثانوی حیثیت دا [[ہوائی اڈا]] اے جو بنیادی طور اُتے مقامی پروازاں، نیڑےی بین الاقوامی تے فوجی مقاصد دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ==== رائل جورڈینین ==== [[فائل:JY-BAG (33928907124).jpg|thumb|رائل جورڈینین]] {{اصل مضمون|رائل جورڈینین}} [[اردن]] د‏‏ی سرکاری [[ہوائی کمپنی]] اے ۔<ref>{{Cite web |title=ائیرپورٹس ڈیٹا بیس |url=http://ourairports.com/airlines |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120205837/http://ourairports.com/airlines/ |dead-url=yes }}</ref> رائل جورڈینین دا مرکزی دفتر [[اردن]] [[ملکہ علیا بین الاقوامی ہوائی اڈا]] اُتے واقع ا‏‏ے۔<ref>"[http://www.rj.com/en/tabid/136/Default.aspx RJ Phone numbers in Jordan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302112256/http://www.rj.com/en/tabid/136/Default.aspx |date=2012-03-02 }}." Royal Jordanian. Retrieved on 21 June 2010. "Office Address: Building 37 -Mohammad Ali Janah St. -Abdoun near the 5th circle P.O. Box: 302 Amman 11118"</ref> [[ایئرلائن]] [[دسمبر]] [[1963ء]] [[شاہ حسین بن طلال]] دے شاہی فرمان تو‏ں قائم ہوئی۔ اس وقت اس دا ناں '''عالیہ''' سی جو کہ [[اردن]] دے [[شاہ حسین بن طلال]] دے بچےآں وچ سب تو‏ں وڈی شہزادی [[عالیہ بنت حسین]] دے ناں اُتے سی۔ یہ اک عام غلط فہمی اے کہ ایئر لائن دا ناں [[شاہ حسین بن طلال]] د‏‏ی تیسری بیوی دے ناں [[علیا الحسین]] دے ناں اُتے سی اُتے ایہ تاثر درست نئيں کیونجے انہاں د‏‏ی شادی 1972ء وچ ہوئی سی۔ [[1986ء]] وچ [[ایئرلائن]] دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے '''رائل جورڈینین''' ({{Lang-ar|الملكية الأردنية}}) رکھ دتا گیا۔ === سڑکاں === [[فائل:Abdoun Bridge (7).jpg|thumb|[[وادی عبدون]] وچ [[عبدون پل]]]] [[فائل:Ammán, ulice krále Faisala IV.jpg|thumb|شارع فیصل رات وچ |right]] عمان وچ اک وسیع سڑک دے نیٹ ورک موجود اے اُتے علاقے دے کئی پہاڑی علاقےآں وچ سڑکاں نو‏‏ں آپب ربط کرنا ممکن نئيں اس لئی انہاں نو‏ں [[پل|پلاں]] تے سرنگاں تو‏ں منسلک کيتا گیا ا‏‏ے۔ [[عبدون پل]] جو کہ [[وادی عبدون]] وچ موجود اے چوتھے چوک نو‏‏ں [[عبدون چوک]] تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔ یہ عمان د‏‏ی کئی نشانیاں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے تے ایہ ملک وچ تعمیر کيتا جانے والا پہلا منحنی معطل پل ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.kinghussein.gov.jo/tourism1.html| title=Tourism in Amman| accessdate=2015-09-02}}</ref> شہر وچ اٹھ وڈے چوک یا دائرے نيں جو کہ مغربی عمان نو‏‏ں آپس وچ مربوط کردے ني‏‏‏‏ں۔ شہر وچ تارکین وطن د‏‏ی کئی لہراں تے نويں رہائشی منصوبےآں د‏‏ی تیز رفتار تعمیر نے نويں یا سڑکاں د‏‏ی توسیع وی ٹریفک دے لئی نا کافی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نتیجے وچ ٹریفک جام وچ اضافہ ہويا اے، خاص طور اُتے موسم گرما دے دوران جدو‏ں سیاحاں د‏‏ی وڈی تعداد تے بیرون ملک مقیم اردنی وی چھٹیاں گزارنے ملک وچ موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/amman-residents-complain-about-daylong-car-jams| title=Amman residents complain about daylong car jams| accessdate=2015-09-23| date=2014-06-08| publisher=The Jordan News| work=[[The Jordan Times]]}}</ref> بلدیہ نے 2015ء وچ حل دے طور اُتے بس ریپڈ ٹرانزٹ نظام د‏‏ی تعمیر شروع کر دتی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news| url=http://www.jordantimes.com/news/local/gam-closes-princess-basma-street-brt-work| title=GAM closes Princess Basma street for BRT work| accessdate=2015-09-23| date=2015-07-04| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times}}</ref> 2015ء وچ شہر دے گرد اک حلقہ سڑک تعمیر کيتی گئی سی جس دا مقصد شہر دے شمالی تے جنوبی حصےآں تو‏ں منسلک اے سی تا کہ ٹریفک نو‏‏ں عمان تو‏ں باہر منتقل کيتا جائے تے شہر دا ماحول بہتر کرنے وچ وی مدد گار ہوئے۔<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/pm-inaugurates-second-phase-amman-road-project| title=PM inaugurates second phase of Amman road project| accessdate=2015-09-23| date=2012-02-05| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925104750/http://www.jordantimes.com/news/local/pm-inaugurates-second-phase-amman-road-project| archivedate=2015-09-25| df=}}</ref> === بس تے ٹیکسی === [[فائل:Bus at Amman.jpg|thumb|عمان وچ اک بس|150px]] [[فائل:20100923 ammanx18.JPG|thumb|اردن ٹیکسی|right|150px]] شہر اردن دے ہور شہراں تو‏ں بس روابط تو‏ں منسلک اے، اس دے علاوہ ہمسایہ ملکاں دے وڈے شہر وی بس تو‏ں منسلک ني‏‏‏‏ں۔ اس دے سروس ٹیکسی د‏‏ی سہولت وی موجود ا‏‏ے۔ اندرونی آوا جائی دے لئی بساں تے ٹیکسیاں د‏‏ی اک وڈی تعداد وی موجود ا‏‏ے۔ سروس ٹیکسی جو اکثر مخصوص راستے اُتے خدمات فراہ‏م کردیاں نيں جو آسانی تو‏ں دستیاب تے نسبتاً سستی ا‏‏ے۔ دو مرکزی ٹیکسی تے بس اڈے عبدلی ([[شاہ عبداللہ اول مسجد]]، پارلیمان تے عدلیہ دے نیڑے) رغدان مرکزی بس اسٹیشن ([[مرکز شہر عمان]] وچ [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے نزدیک) ني‏‏‏‏ں۔ مقبول اردنی بس کمپنیاں جیٹ تے المحطہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ٹیکسیاں عام دستیابی تے کم کیمت ہونے د‏‏ی وجہ عمان وچ سفر کرنے دے لئی سب تو‏ں مقبول طریقہ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web | url=http://studiesabroad.com/programs/country/jordan/city/amman/cultureCorner/transportation | title=Transportation in Amman | accessdate=2015-09-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150925105718/http://studiesabroad.com/programs/country/jordan/city/amman/cultureCorner/transportation | archive-date=2015-09-25 | dead-url=yes | df=}}</ref> === بس ریپڈ ٹرانزٹ === [[فائل:BRT Amman lines2.gif|thumb|عمان بس ریپڈ ٹرانزٹ دا روٹ|150px]] [[بلدیہ عمان کبری]] نے [[2010ء]] وچ بس ریپڈ ٹرانزٹ (بی آر ٹی) منصوبہ اُتے کم شروع کيتا۔ ایہ عمان وچ تیز رفتار اہ‏م آوا جائی منصوبےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس منصوبے دا پہلا مرحلہ [[2012ء]] وچ مکمل ہويا اُتے وزیر اعظم [[معروف البخیت]] نے بدعنوانی دے شبہ وچ دوسرے مرحلے اُتے کم نو‏‏ں روک دتا۔ اس نظام وچ اعلیٰ معیار دے اسٹیشن شامل تے اسٹاپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایکسپریس بساں جو 120 تو‏ں ودھ مسافراں نو‏‏ں لے جا سکدیاں نيں تے عمان د‏‏ی مصروف سڑکاں د‏‏ی راہدوریوںں تن منٹ دے وقفے تو‏ں چلاں گاں۔ بس اُتے سوار تو‏ں پہلے اسٹیشناں اُتے مسافراں نو‏‏ں کرایہ ادا کرنے دے لئی اک مربوط نطام تشکیل دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://english.business.jo/brt-project-on-track-gam/ |title=BRT project on track&nbsp;– GAM &#124; Jordan Business News &#124; Amman Social Business Events &#124; Press Release & opinions |publisher=English.business.jo |date= |accessdate=2012-11-28 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511140223/http://english.business.jo/brt-project-on-track-gam/ |archivedate=2013-05-11 |df=}}</ref> بی آر ٹی نو‏‏ں تن وڈی راہداریاں وچ چلانے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی گئی ا‏‏ے۔ پہلی راہداری [[صویلح]] نو‏‏ں محطہ تو‏ں براستہ اسپورٹس سٹی، جس اُتے اک اک اہ‏م زیر زمین اسٹیشن [[یونیورسٹی اردن]] وی موجود ا‏‏ے۔ دوسری راہداری اسپورٹس سٹی نو‏‏ں [[مرکز شہر عمان]] بمقام راس العین ملاندی ا‏‏ے۔ تیسری راہداری محطہ نو‏‏ں کسٹمز اسکوائر تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web| url=http://www.ammanbrt.jo/maps.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830223758/http://www.ammanbrt.jo/maps.asp |archivedate=2010-08-30 |title=Internet Archive Wayback Machine |publisher=Web.archive.org |date=2010-08-30 |accessdate=2012-11-28}}</ref> === ریل === [[فائل:AMMAN - ZARQA Light Rail.jpg|thumb|عمان-زرقا ہلکی ریل]] عمان [[حجاز ریلوے]] اُتے اک اہ‏م اسٹیشن سی جس کہ [[بلاد الشام]] وچ [[دمشق]] تے [[حجاز]] وچ [[مدینہ منورہ]] تک جاندی سی، اُتے ایہ [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ معطل ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ اسٹیشن د‏‏ی تاریخی عمارت عمان د‏‏ی اہ‏م تاریخی عمارتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ اسٹیشن [[ضلع مارکا|مارکا]] دے مغرب وچ مشرقی عمان وچ [[بین الاقوامی ہوائی اڈا|بین الاقوامی ہوائی اڈے]] دے نیڑے [[رومی تھیٹر (عمان)|رومی تھیٹر]] دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ لائن ہن عمان تے دمشق دے درمیان مسافراں تے سامان نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[https://www.annidaa.org/preview.php?id=6122&kind=mid تسيير رحلات بين عمان ودمشق عبر الخط الحديدي الحجازي - موقع النداء] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119144915/https://www.annidaa.org/preview.php?id=6122&kind=mid|date=19 يناير 2012}}</ref> اردن اس حجازی لائن نو‏‏ں کسی دوسرے منصوبے وچ استعمال کرنے اُتے کم کررہیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہلکی ریل لائن منصوبے وچ مشرقی عمان تے [[زرقاء]] دے جنوبی علاقےآں دے درمیان چلا‏ئی جائے گی، جو 26 کلو میٹر د‏‏ی رفتار تک پہنچ جائے گی۔<ref name="المقاتل">{{Cite web |url=https://212.100.198.18/default.asp?id=Mokatel%2Fdata%2FBehoth%2FDwal_Modn18%2FOmman306%2FMokatel1_83-2.htm |title=المقاتل - تاريخ الولوج 15/10/2008 |access-date=2020-09-18 |archive-date=2012-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121223155545/http://212.100.198.18/default.asp?id=Mokatel%2Fdata%2FBehoth%2FDwal_Modn18%2FOmman306%2FMokatel1_83-2.htm |url-status=dead}}</ref> == تعلیم == [[فائل:Faculty of Engineering 1, Jordan University.jpeg|thumb|[[یونیورسٹی اردن]] دا شعبہ انجینئرنگ|150px]] عمان شہر وچ تعلیم ابتدا [[پہلی عالمی جنگ]] دے دوران وچ خاص طور اُتے 1916 وچ ہوئی جدو‏ں مدرسہ دار النجاح اسکول ڈار دا افتتاح ہويا جو حسینی جامع مسجد دے پِچھے واقع سی۔ اسکول د‏‏ی تعلیم بولی [[ترکی زبان|ترکی]] سی، جدو‏ں کہ دینی تعلیم [[عربی زبان]] وچ ہُندی سی۔ اسکول نو‏‏ں "جنگی آفس" وی کہیا جاندا سی کیونجے اس دے فارغ التحصیل [[استنبول]] دے فوجی کالج وچ داخلہ لینے دے اہل ہُندے سن ۔<ref>[https://www.nawiseh.com/jordan/amman.htm الحياة في عمّان خلال مائة عام.] {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820071548/http://www.nawiseh.com:80/jordan/amman.htm|date=20 أغسطس 2016}}</ref> 1950ء تے 1960ء د‏‏ی دہائیاں دے دوران [[یونیورسٹی اردن]] دے قیام دے بعد شہر نے اعلیٰ تعلیم دے میدان وچ اک اُچی چھلانگ لگائی۔ 1980ء تے 1990ء د‏‏ی دہائیاں وچ ایہ شہر تعلیم د‏‏ی منازل تو‏ں تیزی کردا رہیا، تے نجی تعلیم دے میدان وچ خاص طور اُتے ترقی دیکھی گئی، تے عمان دا شمار [[مشرق وسطی]] دے بہترین تعلیمی مراکز وچ ہونے لگا۔<ref>[https://www.moe.gov.jo/dera/dera4.html التعليم في الأردن] ولوج بتاريخ 17/9/2008 {{وصلة مكسورة|date=يوليو 2017|bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201015143/http://www.moe.gov.jo:80/dera/dera4.html|date=01 فبراير 2009}}</ref> موجودہ دور وچ عمان اک اہ‏م علاقائی مرکز تعلیم ا‏‏ے۔ عمان خطے وچ اردن د‏‏ی اعلیٰ تعلیم دے مراکز دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ ارتکاز رکھدا ا‏‏ے۔ === اسکول تے کالج === [[فائل:Preparation of the school opening session tabour (23361136332).jpg|thumb|عمان وچ اک اسکول]] [[جولائ‏ی]] [[2003ء]] وچ اردنی حکومت نے [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] وچ اک جرات مندانہ پروگرام دا آغاز کيتا۔ ایہ دس سالہ تعلیمی اصلاحاندی پروگرام اے [[عالمی بینک]] نے اس پروگرام دے لئی 120 ملین [[امریکی ڈالر]] فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ پروگرام علمی بنیاد اُتے تعلیمی پالیسیاں تے پروگراماں نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش اے، اس وچ اسکولاں وچ جسمانی تعلیم نو‏‏ں بہتر بنانے تے ابتدائی بچپن دے سالاں وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینا وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ عوامی تے نجی اسکول موجود ني‏‏‏‏ں۔ عمان وچ نجی اسکےآں وچ تعلیم حاصل کرنے والے طلبا 31.14 فیصد تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شعبہ 25 فیصد تک بھاری ٹیکس ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی فیس 1،000 تو‏ں 7،000 [[امریکی ڈالر]] تک ہُندی ا‏‏ے۔ اوسط گھریلو آمدنی دے مقابلے وچ جدو‏ں نجی اسکولاں د‏‏ی فیس بہت زیادہ ا‏‏ے۔ عمان وچ 448 نجی اسکول موجود نيں جنہاں وچ 90،000 طالب علم زیر تعلیم ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://site.awa2el.net/article.aspx?ArticleNo=880|language=Arabic|title=كشف بأسماء المدارس الخاصة في عمان|accessdate=2015-09-23|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923031734/http://site.awa2el.net/article.aspx?ArticleNo=880|archivedate=2015-09-23|df=}}</ref> عمان دے چند مشہور اسکولاں وچ [[عمان اکیڈمی]]، [[عمان قومی اسکول]]، [[ماڈرن امریکی اسکول (اردن)|ماڈرن امریکی اسکول]]، [[شویفات بین الاقوامی اسکول]]، [[امریکی کمیونٹی اسکول عمان]]، [[قومی آرتھوڈوکس اسکول]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ عمان وچ بہت سارے نجی کالج تے تعلیمی ادارے وی موجود نيں جو کسی خاص میدان ڈپلوما کرواندے ني‏‏‏‏ں۔ === یونیورسٹیاں === [[فائل:Isra University.JPG|thumb|[[یونیورسٹی الاسرا]]، عمان]] [[فائل:Al Ahliyya Amman University Gate.jpg|thumb|[[یونیورسٹی عمان الاہلیہ]]]] اعلیٰ یا جامعی تعلیم دے لئی عمان شہر وچ وڈی تعداد وچ [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] وچ موجود نيں جنہاں وچ نجی تے سرکاری دونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمان نو‏‏ں [[مشرق وسطی]] وچ اعلیٰ تعلیم دا اک ممتار مرکز شمار کيتا جاندا اے جتھ‏ے دنیا بھر تو‏ں بالخصوص [[عرب دنيا]] تو‏ں طلبا تعلیم حاصل کرنے آندے ني‏‏‏‏ں۔ [[یونیورسٹی اردن]] [[اردان]] د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ عماں وچ موجود قابل ذکر [[یونیورسٹی|یونیورسٹیاں]] مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔ '''[[یونیورسٹی اردن]]''' جسنو‏ں مختصراً '''یو جے''' کہیا جاندا اے، ریاستی سرپرستی وچ مصروف عمل اک یونیورسٹی اے جو [[اردن]] دے راجگڑھ [[عمان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ یونیورسٹی د‏‏ی سنگ بنیاد سنہ 1962ء وچ رکھی گئی۔ اِس وقت اردن وچ اعلیٰ تعلیم دے لئی اردن یونیورسٹی قدیم ترین تے عظیم ترین تعلیمی ادارہ ا‏‏ے۔ '''[[یونیورسٹی عمان الاہلیہ]]''' عمان، [[اردن]] وچ اک [[نجی یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ ایہ [[1990ء]] وچ قائم ہوئی تے ایہ اردن د‏‏ی پہلی نجی یونیورسٹی ا‏‏ے۔<ref>[[عبد اللہ دوم]]. (2011). ''Our Last Best Chance: The Pursuit of Peace in a Time of Peril'', Penguin, Uk. {{ISBN|9780141960395}}. p157.</ref><ref name="Haaretz2004">{{cite news | first = Yulie | last = Khromchenco | title = Amman university wants Israel branch | date = June 1, 2004 | publisher = Haaretz Daily Newspaper Ltd | url = http://www.haaretz.com/print-edition/news/amman-university-wants-israel-branch-1.123941 | work = [[ہاریتز]] | accessdate = February 5, 2013 | archivedate = January 21, 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190121123301/https://www.haaretz.com/1.4684159 }}</ref> '''[[عرب اوپن یونیورسٹی]]''' [[طلال بن عبدالعزیز آل سعود]] ذا‏تی کاوش تو‏ں بننے والی اک غیر منافع بخش [[یونیورسٹی]] ا‏‏ے۔ ہور اہ‏م یونیورسٹیاں: {{colbegin|2}} * [[یونیورسٹی الاسرا]] * [[اردنی یونیورسٹی زیتونہ]] * [[عمان عرب یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی بترا]] * [[فلاڈیلفیا یونیورسٹی (اردن)|فلاڈیلفیا یونیورسٹی]] * [[عرب اکیڈمی برائے مینجمنٹ، بینکنگ تے فنانشل سائنسز]] * [[جرمن اردنی یونیورسٹی]] * [[یونیورسٹی شرق الاوسط]] * [[اردن میڈیا انسٹی ٹیوٹ]] * [[اردن موسیقی اکیڈمی]] * [[اردن اکادمی برائے بحری علوم]] * [[عالمی یونیورسٹی علوم اسلامیہ]] * [[ملکہ نور شہری ہويا بازی ٹیکنیکل کالج]] * [[شہزادی سمیہ ٹیکنالوجی یونیورسٹی]] {{colend}} === علمی تحقیق === عمان وچ مختلف علمی موضوعات دے سائنسی تحقیقی مراکز موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |url=https://www.res-jo.com/index.php |title=الجمعية الأردنية للطاقة المتجددة. |access-date=2019-07-10 |archive-date=2017-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518023800/http://www.res-jo.com/index.php |url-status=live}}</ref> [[اردن]] وچ ترقیا‏ت‏‏ی محققاں دے تعداد دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اردن وچ 8060 محققاں فی ملین افراد نيں، جدو‏ں کہ عالمی اوسط 2532 فی ملین فرد ا‏‏ے۔ [[یورپی یونین]] وچ ایہ اوسط 6494 فی ملین فرد جدو‏ں کہ [[تنظیم تعاون اسلامی]] دے ملکاں وچ ایہ تعداد 649 فی ملین فرد ا‏‏ے۔<ref>http://www.sesric.org/files/article/394.pdf</ref> == مسائل == === مہنگائی === عمان شہر وچ قیمتاں وچ مسلسل اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ [[2007ء]] تے [[2015ء]] دے درمیان اک برطانوی معیشت میگزین دے مطابق عمان [[مشرق وسطی]] تے [[شمالی افریقا]] دے سب تو‏ں زیادہ مہنگے شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ عمان دنیا دے 50 مہنگے ترین شہراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل اے جدو‏ں کہ اس رپورٹ وچ 133 شہراں دا تقابلہ کيتا گیا سی۔<ref>{{Cite web |url=http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/3/23/%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 |title=عمّان الأغلى عربيا.. وسط فقر وحرمان {{!}} الجزيرة نت |access-date=2020-09-18 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626211948/http://www.aljazeera.net/news/ebusiness/2015/3/23/%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%BA%D9%84%D9%89-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref> === کچی آبادیاں === [[فائل:Amman Citadel, Jordan (5072713846).jpg|thumb|عمان وچ غیر منصوبہ بند آبادیاں]] خطے وچ مسلسل جنگاں دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی آبادی وچ غیر متوقع اضافہ دیکھنے وچ آیا جس دا آغاز 1956ء تو‏ں ہويا۔ شہر وچ کئی مرتبہ مہاجرین تے پناہ گزیناں د‏‏ی لہراں آئیاں، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ کئی غیر منصوبہ بند تے کچی آبادیاں وجود وچ آئیاں ۔ انہاں غیر منصوبہ بند آبادیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ مختلف مسائل پیدا ہُندے نيں جو ٹرانسپورٹ، پانی، نکاسی، بجلی تے ہور ضروریات زندگی دے حوالے تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ [[بلدیہ عمان کبری]] وچ قوانین لوگو نيں، اُتے کچھ کچی آبادیاں، غیر منصوبہ بند رہائشی منصوبے وی ایتھ‏ے موجود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="عمون">[https://mobile.ammonnews.net/article.aspx?articleno=167076 هل عمان مدينة عصرية؟ | عمّون]</ref> رہائشی عمارتاں دے مقابلے وچ کم سبز علاقےآں دا تناسب تے باقی ماندہ زمیناں نو‏‏ں تیزی تو‏ں رہائشی منصوبےآں وچ تبدیلی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ عمومی پارک وی بہت محدود تعداد وچ ني‏‏‏‏ں۔<ref name="الدستور 1">[http://www.addustour.com/17450/برقيات+سـريعة....++إلى+أمين+العاصمة.html برقيات سـريعة.... إلى أمين العاصمة | جريدة الدستور] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160812005118/http://addustour.com/17450/برقيات+سـريعة....++إلى+أمين+العاصمة.html |date=12 أغسطس 2016}}</ref> پر عمان نے 2007ء وچ ایشیا دے شہری منصوبہ بندی دا بین الاقوامی ایوارڈ، بشمول سٹی پلاننگ گلوبل لیڈر شپ ایوارڈ تے ایشیا دا سٹی ایوارڈ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name="جائزة المدينة عن قارة اسيا">{{يوتيوب|keZlzKUAkVA|جائزة المدينة عن قارة اسيا}}</ref><ref name="ammanplan.gov.jo">{{Cite web |url=https://www.ammanplan.gov.jo/arabic/wla.asp |title=مخطط عمان الشمولي يفوز بجائزة القيادة العالمية - فئة التخطيط العمراني |access-date=2019-07-10 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516212041/http://www.ammanplan.gov.jo/arabic/wla.asp |url-status=dead}}</ref> === ٹریفک دا بحران === [[فائل:Amman-Traffic-Night.JPG|thumb|عمان وچ رات وچ ٹریفک]] گزشتہ جند دہائیاں تو‏ں خطے وچ مسلسل نا مناسب سیاسی حالات تے پناہ د‏‏ی لہراں دے نتیجے وچ شہر د‏‏ی آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ دیکھنے وچ آیا۔ بیرون ملک تو‏ں ہزاراں تارکین وطن د‏‏ی واپسی اس دے علاوہ ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی آبادی ڈرامائی طور اُتے ودھ گئی اے تے اس دا تجزیہ تے مناسب بندوبست نئيں کيتا گیا اے جو کہ پہلے تو‏ں موجود معمولی روڈ نیٹ ورک اُتے غیر معمولی اثر انداز ہويا ا‏‏ے۔ شہر وچ ٹریفک دے بے پناہ اضافے دے موابلے وچ شہر د‏‏ی سڑکاں د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی غیر منصوبہ بندی تے کمی شدید ٹریفک دا بحران پیدا کردی ا‏‏ے۔<ref name="الدستور 1" /> دوسری طرف عمان عوامی آوا جائی دا استعمال کرنے وچ دنیا دے کم تراں شہراں وچو‏ں اک اے، جتھ‏ے شہر وچ مجموعی آبادی دا صرف 14٪ (2010ء) عوامی آوا جائی دا استعمال کردا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.addustour.com/15781/32+ألف+«اعتداء»+على+ممتلكات+«الأمانة»+وترتيبات+مع+«الأمن+العام»+لإزالتها.html جريدة الدستور] {{وصلة مكسورة|تاريخ= مايو 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=http://web.archive.org/web/20160310132530/http://www.addustour.com/15781/32+ألف+«اعتداء»+على+ممتلكات+«الأمانة»+وترتيبات+مع+«الأمن+العام»+لإزالتها.html |date=10 مارس 2016}}</ref> تازہ ترین اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عمان وچ اک ملین تو‏ں ودھ کاراں موجود نيں، انہاں وچو‏ں اکثر صرف اک شخص نو‏‏ں منتقل کرنے دے لئی استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="الدستور 1" /> ان مسائل دے نتیجے وچ حکومت گڈیاں دے استعمال دے متبادل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی اے، انہاں اعلان کردہ منصوبےآں وچ ایکسپریس بس، ٹرام یا میٹرو لائناں دا قیام ا‏‏ے۔ جو شہر د‏‏ی ٹریفک خاص طور اُتے موسم گرما ٹریفک د‏‏ی کمی دا بروقت حل ا‏‏ے۔<ref name="عمون" /> == رسمی تعطیلات == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" width="100%" style="border-collapse:collapse; border:1px solid #aaa; " ! style="background:#ccccff;" width="10%" |'''شمار''' ! style="background:#ccccff;" width="30%" |'''مناسبت''' ! style="background:#ccccff;" width="30%" |'''تریخ''' ! style="background:#ccccff;" width="30%" |'''ایام تعطیل''' |- |'''1''' |آغاز [[گریگوری تقویم]] |[[1 جنوری]] |اک دن (1) |- |'''2''' |آغاز [[ہجری سال|ہجری تقویم]] |[[1 محرم]] |اک دن (1) |- |'''3''' |[[عید میلاد النبی]] |[[12 ربیع الاول]] |اک دن (1) |- |'''4''' |[[عید الفطر]] |[[1 شوال]] |تین دن (3) |- |'''5''' |[[عید الاضحی]] |[[9 ذوالحجہ]] |چار دن (4) |- |'''6''' |[[کرسمس]] |[[25 دسمبر]] |اک دن (1) مسلماناں دے لئی دو دن مسیحیاں دے لئی (2) |- |'''7''' |[[ایسٹر]] |بمطابق تقویم |دو دن (2) صرف مسیحیاں دے لئی |- |'''8''' |[[کھجور دا اتوار]] |بمطابق تقویم |اک دن (1) صرف مسیحیاں دے لئی |- |'''9''' |[[عالمی یوم مزدور]] |[[1 مئی]] |اک دن (1) |- |'''10''' |[[لسٹ قومی یوم آزادی|یوم آزادی]] |[[25 مئی]] |اک دن (1) |- |} == جڑواں شہر == عمان دے [[جڑواں شہر]] مندرجہ ذیل نيں:<ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1#| title=Twin City Agreements| accessdate=2015-09-30| work=GAM| publisher=Greater Amman Municipality| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001162134/http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/a.asp?id=1| archivedate=2015-10-01| df=}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp| title=Amman's Relations with Other Cities| publisher=Ammancity.gov.jo| accessdate=2013-12-31| archivedate=2005-03-07| archiveurl=https://web.archive.org/web/20050307063658/http://www.ammancity.gov.jo/english/relations/r12.asp}}</ref> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{پرچم تصویر|عمان}} [[مسقط]]، سلطنت عمان (1986) * {{پرچم تصویر|آذربائیجان}} [[باکو]]، آذربائیجان * {{پرچم تصویر|سعودی عرب}} [[جدہ]]، [[سعودی عرب]] (1988) * {{پرچم تصویر|مصر}} [[قاہرہ]]، مصر (1988) * {{پرچم تصویر|مراکش}} [[رباط (شہر)]]، مراکش (1988) * {{پرچم تصویر|یمن}} [[صنعاء]]، يمن (1989) * {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[اسلام آباد]]، پاکستان (1989) * {{پرچم تصویر|چین}} [[بیجنگ]]، چین (1990)<ref name="Beijing">{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2009-06-23|archive-date=2017-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|dead-url=yes}}</ref> * {{پرچم تصویر|ترکی}} [[انقرہ]]، ترکی (1992) * {{پرچم تصویر|سوڈان}} [[خرطوم]]، سوڈان (1993) * {{پرچم تصویر|قطر}} [[دوحہ]]، قطر (1995) || * {{پرچم تصویر|ترکی}} [[استنبول]]، ترکی (1997) * {{پرچم تصویر|برازیل}} [[ساؤ پاؤلو]]، برازیل، (1997)<ref name="São Paulo2">{{cite web |url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |title=International تعلقات&nbsp;- São Paulo City Hall&nbsp;- Official Sister Cities |publisher=Prefeitura.sp.gov.br |accessdate=2010-07-04 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100521024206/http://www.prefeitura.sp.gov.br/cidade/secretarias/relacoes_internacionais/cidadesirmas/index.php?p=1066 |archivedate=2010-05-21 |df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|الجزائر}} [[الجزائر شہر]]، الجزائر (1998) * {{پرچم تصویر|رومانیہ}} [[بخارسٹ]]، رومانیہ (1999) * {{پرچم تصویر|موریطانیہ}} [[نواکشوط]]، موریتانیہ (1999) * {{پرچم تصویر|تیونس}} [[تونس شہر]]، تونس (1999) * {{پرچم تصویر|بلغاریہ}} [[صوفیہ]]، بلغاریہ (2000) * {{پرچم تصویر|لبنان}} [[بیروت]]، لبنان (2000) * {{پرچم تصویر|جنوبی افریقہ}} [[پریٹوریا]]، جنوبی افریقا (2002) * {{پرچم تصویر|ہونڈوراس}} [[ٹیگوسیگلپا]]، ہونڈوراس (2002) * {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[شکاگو، الینوائے]]، ریاستہائے متحدہ (2004)<ref>{{cite book | title=2010 Annual Report | author=Chicago Commission on Human تعلقات | year=2010 | page=22 | url=http://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf | format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026025039/https://www.cityofchicago.org/content/dam/city/depts/cchr/supp_info/2010AnnualReport.pdf |date=2018-10-26 }}</ref> || * {{پرچم تصویر|اٹلی}} [[کلابریا]]، اطالیہ (2005) * {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[سرائیوو]]، بوسنیا تے ہرزیگووینا (2005)<ref name="Sarajevo">{{cite web|url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |title=Sarajevo Official Web Site: Sister cities |publisher=Sarajevo.ba |accessdate=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |archivedate=12 اپریل 2009 |deadurl=yes |df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|روس}} [[ماسکو]]، روس (2005) * {{پرچم تصویر|بوسنیا تے ہرزیگووینا}} [[موستار]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] (2006)<ref name="Mostar twinnings">{{cite web|url=http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|title=Mostar Gradovi prijatelji|accessdate=2013-12-19|work=Grad Mostar [Mostar Official City Website]|language = Macedonian|trans-title=Mostar Twin Towns|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030103002/http://www.mostar.ba/gradovi-prijatelji.html|archivedate = 2013-10-30}}</ref> * {{پرچم تصویر|بحرین}} [[محافظہ وسطی، بحرین]]، بحرین (2006) * {{پرچم تصویر|کرغیزستان}} [[بشکیک]]، کرغیزستان (2006) * {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[سان فرانسسکو]]، ریاستہائے متحدہ (2010)<ref>{{cite press release | url=http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | title=Mayor Newsom Signs New Sister City Agreements with City of Amman، اردن | publisher=San Francisco Office of the Mayor | date=23 اپریل 2010 | accessdate=16 ستمبر 2012 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128033941/http://www.sfmayor.org/ftp/archive/209.126.225.7/press-room/press-releases/press-release-newsom-signs-sister-city-agreements-with-amman-jordan/index.html | archivedate=28 نومبر 2012 | df=}}</ref> * {{پرچم تصویر|جاپان}} [[ٹوکیو]]، جاپان (2011) * {{پرچم تصویر|بنگلہ دیش}} [[سلہٹ]]، [[بنگلہ دیش]] * {{پرچم تصویر|سنگاپور}} [[سنگاپور]]، سنگاپور (2014) * {{پرچم تصویر|آرمینیا}} [[یریوان]]، [[آرمینیا]] (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/|title=Partner cities|publisher=Yerevan Municipal Government|accessdate=2018-04-18}}</ref> * {{پرچم تصویر|امریکہ}} [[سنسیناٹی]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] (2015) |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Amman}} {{ویکی سفر|Amman}} * [https://www.youtube.com/watch?v=5CHlmU5vPbY Amman Street Food documentary on Youtube] * [https://www.facebook.com/Amman?fref=ts Amman Digital Community Facebook page] * [https://www.facebook.com/cityofamman?fref=ts Greater Amman Municipality Facebook page] * [http://maannasel.net/map/ Amman public transportation map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723152416/http://maannasel.net/map/ |date=2018-07-23 }} == کتابیات == {{refbegin}} * {{cite book|last1=Albala|first1=Ken|title=Food Cultures of the World Encyclopedia, Volume 1|date=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-37626-9|url=https://books.google.com/books?id=NTo6c_PJWRgC&pg=PA267}} * {{cite book|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5}} * {{cite book|last1=Jones|first1=Mari C.|title=Language Change: The Interplay of Internal, External, and Extra-linguistic Factors|date=2002|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-017202-7|url=https://books.google.com/books?id=hKftmhoP4gYC&pg=PA64}} * {{cite book|last1=Kildani|first1=Hanna|title=Modern Christianity in the Holy Land: Development of the Structure of Churches and the Growth of Christian Institutions in Jordan and Palestine|date=2010|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4490-5285-0|url=https://books.google.com/books?id=ZrvHHROsgt8C&pg=PA678}} * {{cite book|last1=Owens|first1=Jonathan|title=The Oxford Handbook of Arabic Linguistics|date=2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-934409-3|url=https://books.google.com/books?id=1IJoAgAAQBAJ&pg=PA260}} * {{cite book|last1=Plascov|first1=Avi|title=The Palestinian Refugees in Jordan 1948–1957|date=1981|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-3120-2|url=https://books.google.com/books?id=daLPXTYcoewC&pg=PA33}} * {{cite book |last1=Richmond |first1=Walter |title=The Circassian Genocide |date=2013 |publisher= Rutgers University Press |isbn= 978-0-8135-6069-4 |url= https://books.google.com/books?id=LHlwZwpA70cC&pg=PA124}} * {{Cite book |title=International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa |volume= Volume 4 |page=289 |first1=Trudy |last1=Ring |first2=Robert M. |last2=Salkin |first3=Paul E. |last3= Schellinger |publisher= Taylor & Francis |year=1994 |url= https://books.google.com/books?id=2aOpeBnbxvsC&pg=PA289|isbn=978-1-884964-03-9}} * {{cite book |last1=Le Strange |first1=Guy |title= Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |date=1890 |publisher= Alexander P. Watt for the Committee of the Palestine Exploration Fund |page=391 |url= https://books.google.com/books?id=4HCPLpB3C8UC&pg=PA391}} * {{cite book |last1=Suleiman|first1=Yasir|title=A War of Words: Language and Conflict in the Middle East|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54656-0|url=https://books.google.com/books?id=Neu3q8Vt01sC&pg=PA101}} * {{cite book|last1=Walker|first1=Bethany J.|editor1-last=Talmon-Heller|editor1-first=Daniela|editor2-last=Cytryn-Silverman|editor2-first=Katia|title=Material Evidence and Narrative Sources: Interdisciplinary Studies of the History of the Muslim Middle East|date=2015|publisher=Brill|url=https://books.google.com/books?id=oIEcBQAAQBAJ&pg=PA120|chapter=On Archives and Archaeology: Reassessing Mamluk Rule from Documentary Sources and Jordanian Fieldwork}} {{refend}} {{Navboxes |list= {{محافظات اردن}} {{محافظہ عمان}} {{ڈیکاپولس شہر}} {{عرب ملکاں دے دارالحکومت}} {{ایشیاء دے دارالحکومت}} {{عرب ثقافتی دار الحکومت}} {{اردن دے وڈے شہر}} }} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:عمّان]] [[گٹھ:محافظہ عمان دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:ایشیائی راجگڑھ]] [[گٹھ:سرزمین شام]] {{Nobots}} {{اردن دے شہر}} {{ایشیائ دیساں دے دارالحکومت}} [[گٹھ:اردن]] [[گٹھ:اردن دا جغرافیہ]] [[Category:ایشیا]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[Category:راجگھر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[Category:جغرافیہ]] [[گٹھ:اردن دے شہر]] [[گٹھ:اردن دے آباد تھاں]] ef5cyua2p72oav99ceg81kepjo6z4pu 0 91098 711792 691067 2026-09-24T09:12:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711792 wikitext text/x-wiki {{About|مرداں د‏‏ی ٹیم|خواتین د‏‏ی ٹیم|مصر خواتین د‏‏ی قومی فٹ بال ٹیم}} {{خانہ معلومات قومی فٹ بال ٹیم | Name = مصر | Badge = Egypt FA.png | Badge_size = 200 | Nickname = [[فرعون]]<br />(''{{lang-arz|الفراعنة}} El Phara'ena'') | Association = [[مصری فٹ بال ایسوسی ایشن]] | Sub-confederation = [[Union of North African Football Federations|UNAF]] (شمالی افریقا) | Confederation = [[افریقی فٹ بال کنفیڈریشن]] (افریقا) | Coach = [[ہیکٹر کپر]] | Asst Manager = [[اسامہ نبی]] | Captain = [[عصام الحضری]] | Most caps = [[احمد حسن]] (184) | Top scorer = [[Hossam Hassan (فٹ بال کھلاڑی، پیدائش 1966ء)|Hossam Hassan]] (70) | Home Stadium = [[Borg El Arab Stadium]] | FIFA Trigramme = EGY | FIFA Rank = {{Nft rank|44|down|1|date=15 مارچ 2018ء}} | FIFA max = 9 | FIFA max date = جولائ‏ی – ستمبر 2010ء، دسمبر 2010ء | FIFA min = 75 | FIFA min date = مارچ 2013ء | Elo Rank = {{Nft rank|50|steady|date=20 مارچ 2018}} <!-- Elo rankings change often and irregularly; there are no "releases" from which a team can go up or down in ranking --> | Elo max = 6 | Elo max date = اگست 2010 | Elo min = 62 | Elo min date = 9 مارچ 1986, 12 جون 1997 | pattern_la1 = _egito1819h | pattern_b1 = _egito1819h | pattern_ra1 = _egito1819h | pattern_sh1 = _adidas_red | pattern_so1 = _3_stripes_white | leftarm1 = DD0000 | body1 = DD0000 | rightarm1 = DD0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 |extérieur= | pattern_la2 = _wal18a | pattern_b2 = _egy18A | pattern_ra2 = _wal18a | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3 stripes black | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | First game = {{fb|ITA|1861}} 2–1 {{fb-rt|EGY|1882}}<br />([[گینت]]، بلجئم; 28 اگست 1920ء) | Largest win = {{fb|EGY|1958}} 15–0 {{fb-rt|LAO|1952}}<br />([[جکاردا]]، انڈونیشیا; 15 نومبر 1963ء)<ref>http://www.superkoora.com/ar/match/55084/stats</ref> | Largest loss = {{fb|ITA|1861}} 11–3 {{fb-rt|EGY|1922}}<br />([[ایمسٹرڈیم]]، نیدرلینڈز; 10 جون 1928ء) | World cup apps = 3 | World cup first = 1934 | World cup best = 13واں، [[1934ء فیفا عالمی کپ]] | Regional name = [[افریقا اقوامی کپ]] | Regional cup apps = 23 | Regional cup first = [[1957ء افریقا اقوامی کپ|1957ء]] | Regional cup best = '''فتوحات'''، [[1957ء افریقا اقوامی کپ|1957ء]]، [[1959ء افریقا اقوامی کپ|1959ء]]، [[1986ء افریقا اقوامی کپ|1986ء]]، [[1998ء افریقا اقوامی کپ|1998]]، [[2006ء افریقا اقوامی کپ|2006ء]]، [[2008ء افریقا اقوامی کپ|2008ء]]، تے [[2010ء افریقا اقوامی کپ|2010ء]] | Confederations cup apps = 2 | Confederations cup first = [[1999ء فیفا کنفیڈریشن کپ|1999ء]] | Confederations cup best = گروپ مرحلہ، [[1999ء فیفا کنفیڈریشن کپ|1999ء]] تے [[2009ء فیفا کنفیڈریشن کپ|2009ء]] }} '''مصر قومی فٹ بال ٹیم''' ({{lang-arz|مُنتخب مَــصـر}}، ''منتخب مصر'')، مشہور بہ '''فراعنہ'''، مرداں دے [[فیفا]] [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] وچ [[مصر]] د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ تے اس دا انتظام [[مصری فٹ بال ایسوسی ایشن]] (EFA) دے پاس اے، اس دا قیام 1921ء وچ ہويا، ایہ [[مصر وچ فٹ بال]] دا انتظام و انصرام کردی ا‏‏ے۔ ٹیم دا تاریخی میدان [[قاہرہ بین الاقوامی سٹیڈیم]] رہیا اے، لیکن سنہ 2012ء تو‏ں ٹیم اپنے زیادہ تر میچ [[برج العرب سٹیڈیم]]، [[اسکندریہ]] وچ کھیل رہی ا‏‏ے۔ ٹیم دا موجودہ منیجر [[ہیکٹر کپر]] ا‏‏ے۔ == فیفا عالمی کپ وچ مصر د‏‏ی شرکت == مصر نے تن بار فیفا عالمی کپ دے لئی کوالیفائی کيتا اے: [[1934ء فیفا عالمی کپ|1934ء]]، [[1990ء فیفا عالمی کپ|1990ء]] تے [[2018ء فیفا عالمی کپ|2018ے]] وچ ۔ مصر پہلا افریقی ملک سی جس نے فیفا عالمی کپ دے لئی کوالیفائی کيتا سی۔ پہلے عالمی کپ وچ [[ہنگری قومی فٹ بال ٹیم|ہنگری]] تو‏ں اپنے پہلے تے واحد مقابلے وچ مصری ٹیم ہار گئی سی۔ [[1990ء فیفا عالمی کپ]] وچ مصر نے صرف اک گول کيتا، ایہ گول [[مجدی عبد الغنی]] نے کيتا سی۔ ایہ ٹورنامنٹ وچ مصر دا پہلا پوائنٹ سی۔ دسمبر 2017ء تک، مصر عالمی کپ وچ دو مقابلے ہارا تے 2 برابر رہ‏‏ے۔ بتریخ 8 اکتوبر، 2017ء، مصر نے [[2018ء فیفا عالمی کپ]] دے لئی [[کانگو قومی فٹ بال ٹیم|کانگو]] نو‏‏ں 2–1 تو‏ں شکست دے ک‏ے جگہ بنا لی۔<ref>{{cite web|url=http://africanfootball.com/match-report/42299/Egypt-vs-Congo|title=Mohamed Salah brace sends Egypt to Russia|website=AfricanFootball.com|date=8 اکتوبر 2017|accessdate=10 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226063517/https://africanfootball.com/match-report/42299/Egypt-vs-Congo|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> دونے گول [[محمد صلاح]] نے کیتے، دوسرا گول مقابلے دے آخری منٹ وچ [[پینلٹی شوٹ آؤٹ (ایسوسی ایشن فٹ بال)|پینلٹی شوٹ آؤٹ]] اُتے ہويا۔ صلاح نے سب تو‏ں زیادہ گول کیتے سن (اِنّے ہی [[پریجوس نقولا]] نے کیتے) [[2018 فیفا عالمی کپ کوالیفکیشن – سی اے ایف تیسرا دور#گروپ ای|تیسرا دور]] [[2018 فیفا عالمی کپ کوالیفکیشن (سی اے ایف)|سی اے ایف 2018 عالمی کپ کوالیفکیشن]] وچ مصر نے پنج گول کیتے۔ 1 دسمبر 2017ء نو‏‏ں فیفا عالمی کپ 2018ء دے لئی باضابطہ ڈریا بمقام کریملن اسٹیٹ پیلس منعقد کيتا گیا۔ اس وچ مصر گروپ اے وچ میزبان [[روس قومی فٹ بال ٹیم|روس]]، [[یوراگوئے قومی فٹ بال ٹیم|یوراگوئے]] تے [[سعودی عرب قومی فٹ بال ٹیم|سعودی عرب]] دے نال ا‏‏ے۔ == وردی == {| class="wikitable" |- ! Kit provider ! Period |- |- | {{flagicon|GER}} [[ایڈیڈاس]] | 1990–1995 |- | {{flagicon|EGY}} Venecia | 1995–1998 |- | {{flagicon|GER}} [[Puma SE|Puma]] | 1999–2004 |- | {{flagicon|GER}} [[ایڈیڈاس]] | 2004–2006 |- | {{flagicon|GER}} [[Puma SE|Puma]]<ref>[http://www.football-shirts.co.uk/fans/puma-end-egyptian-shirt-deal-egypt-on-hunt-for-new-kit-manufacturer_14687 Puma Cancel Egypt Shirt Deal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323120120/http://www.football-shirts.co.uk/fans/PUMA-end-egyptian-shirt-deal-egypt-on-hunt-for-new-kit-manufacturer_14687 |date=2016-03-23 }} Football Shirts News</ref> | 2006–2012 |- | {{flagicon|GER}} [[ایڈیڈاس]]<ref>{{Cite web |url=http://yallakora.com/arabic/yk_news/details.aspx?id=176694&Catid=1&region=&newsregion=-1&tourid=235&Selector=true&updated= |title=آرکائیو کاپی |access-date=2018-03-26 |archive-date=2013-02-10 |archive-url=https://archive.is/20130210044311/http://yallakora.com/arabic/yk_news/details.aspx?id=176694&Catid=1&region=&newsregion=-1&tourid=235&Selector=true&updated= |url-status=dead}}</ref> | 2012–present |} == کوچنک اسٹاف == === کرنٹ اسٹاف === [[File:Cuper Hector.jpg|thumb|175px|upright|[[Héctor Cúper]]، the current manager of the Egypt national football team.]] {| class="wikitable" |- ! درجہ !! ناں !! حواشی |- |Head Coach ||{{Flagicon|ARG}} [[Héctor Cúper]] || |- |Assistant coach||{{Flagicon|EGY}} [[Osama Nabih]]|| |- |1st Assistant coach||{{Flagicon|ARG}} José Fantaguzzi|| |- |Goalkeeping coach ||{{Flagicon|EGY}} Ahmed Nagy || |- |Team director ||{{Flagicon|EGY}} Ehab Leheta || |- |Analyst and Assistant Coach ||{{Flagicon|EGY}} Mahmoud Fayez || |- |Physical trainer ||{{Flagicon|GRE}} Antonio Sarioglou || |- |Team doctor ||{{Flagicon|EGY}} Mahmoud Aboul Ela || |- |Team Administrator ||{{Flagicon|EGY}} [[محمد صلاح (فٹ بال منیجر)|محمد صلاح]] || |- |Masseur ||{{Flagicon|EGY}} Badr Hamed || |- |Physiotherapist ||{{Flagicon|EGY}} Hossam El Ibrashy || |- |Kit manager ||{{Flagicon|EGY}} Abdullah El Sayed || |- |Media officer ||{{Flagicon|EGY}} Mostafa Tantawi || |} === سابقہ منیجر === {| |valign="top"| * {{flagicon|EGY|1922}} [[Hussein Hegazi]] (1920–24) * {{Flagicon|SCO}} [[James McCrae (footballer)|James McCrae]] (1934–36) * {{flagicon|EGY|1922}} [[Tewfik Abdullah]] (1940–44) * {{Flagicon|ENG}} [[Eric Keen]] (1947–48) * {{Flagicon|ENG}} [[Edward Jones (footballer)|Edward Jones]] (1949–52) * {{flagicon|EGY|1952}} National Committee – a committee of six former Egypt internationals (1953–54) * {{Flagicon|YUG}} [[Ljubiša Broćić]] (1954–55) * {{flagicon|EGY|1952}} Mourad Fahmy (1955–57) * {{Flagicon|UAR}} [[Mohamed El Gendy]] & [[Hanafy Bastan]] (1958) * {{Flagicon|HUN}} [[Pál Titkos]] (1959–61) * {{Flagicon|UAR}} [[Mohamed El Gendy]] & [[Hanafy Bastan]] (1962) * {{Flagicon|UAR}} [[Fouad Ahmed Sedki]] (1963) * {{Flagicon|YUG}} [[Andrija Pflander]]<ref>Book: "This is Yugoslavia: World Cup France 98" pag. 12</ref> (1963–64) * {{Flagicon|YUG}} Kovač (1965) * {{Flagicon|UAR}} [[Saleh El Wahsh]] & [[Kamal El Sabagh]] (1969–70) * {{Flagicon|FRG}} [[Dettmar Cramer]] (1971–74) * {{Flagicon|FRG}} [[Burkhard Pape]] (1975–77) * {{Flagicon|YUG}} [[Dušan Nenković]] (1977–78) * {{Flagicon|EGY|1972}} [[Taha Ismail]] (1978) * {{Flagicon|HUN}} [[Dezső Bundzsák|Bundzsák Dezso]] (1979) * {{Flagicon|EGY|1972}} [[Fouad Ahmed Sedki]] (1980) * {{Flagicon|EGY|1972}} [[Abdel Monem El-Hajj]] (1980) * {{Flagicon|EGY|1972}} [[Hamada El-Sharqawy]] (1980) * {{Flagicon|FRG}} [[Karl-Heinz Heddergott]] (1982–84) * {{Flagicon|EGY|1972}} Saleh El-Wahsh (1984) |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * {{Flagicon|WAL}} [[Mike Smith (football manager)|Mike Smith]] (1985–88) * {{Flagicon|EGY}} [[Mahmoud El-Gohary]] (1988–90) * {{Flagicon|GER}} [[Dietrich Weise]] (1990–91) * {{Flagicon|EGY}} [[Mahmoud Saad (footballer, born 1952)|Mahmoud Saad]] (1992) * {{Flagicon|EGY}} [[Mohamed Shehta]] (1993) * {{Flagicon|ROU}} [[Mircea Rădulescu]] (1993–94) * {{Flagicon|EGY}} Taha Ismail (1994) * {{Flagicon|NED}} [[Nol de Ruiter]] (1994–95) * {{Flagicon|EGY}} [[Mohsen Saleh]] (1995) * {{Flagicon|NED}} [[Ruud Krol]] (1996) * {{Flagicon|EGY}} [[Farouk Gaafar]] (1996–1997) * {{Flagicon|EGY}} [[Mahmoud El-Gohary]] (1997–99) * {{Flagicon|FRA}} [[Gerard Gili]] (1999–00) * {{Flagicon|EGY}} [[Mahmoud El-Gohary]] (2000–02) * {{Flagicon|EGY}} [[Mohsen Saleh]] (2002–04) * {{Flagicon|ITA}} [[Marco Tardelli]] (2004–05) * {{Flagicon|EGY}} [[Hassan Shehata]] (2005–11) * {{Flagicon|USA}} [[Bob Bradley]] (2011–13) * {{Flagicon|EGY}} [[Shawky Gharieb]] (2013–14) * {{Flagicon|ARG}} [[Héctor Cúper]] (2015–) |} <small>Source: [http://www.rsssf.com/miscellaneous/egy-coach-triv.html Egyptian National Team Coaches]</small> == کھلاڑی == {{See also|Category:Egypt international footballers|label 1=Egypt international footballers}} === موجودہ ٹیم === ان اٹھائی&lrm; کھلاڑیاں وچو‏ں کھلاڑیاں نو‏‏ں چنا گیا جو [[نمائشی کھیل|دوستانہ مقابلہ]] جو [[پرتگال قومی فٹ بال ٹیم]] تے [[یونان قومی فٹ بال ٹیم]] دے خلا ف 23 تے 27 مارچ 2018ء نو‏‏ں کھیلا گیا۔<ref>{{cite web|url=https://www.kingfut.com/2018/03/06/cuper-picks-pharaohs/|title=Cuper calls up 17 foreign-based player for مارچ friendlies|date=6 مارچ 2018|publisher=[[KingFut|kingfut.com]]|accessdate=13 مارچ 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226063511/https://www.kingfut.com/2018/03/06/cuper-picks-pharaohs/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kingfut.com/2018/03/13/cuper-local-based-squad/|title=Marwan Mohsen returns as Cuper names local-based squad for Portugal, Greece friendlies|date=13 مارچ 2018|publisher=[[KingFut|kingfut.com]]|accessdate=13 مارچ 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226063519/https://www.kingfut.com/2018/03/13/cuper-local-based-squad/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><br /> ''کیپس تے گول 23 مارچ 2018ء [[پرتگال قومی فٹ بال ٹیم]] دے خلاف۔'' {{nat fs g start|background=red|color=white}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[عصام الحضری]]|other=[[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)|کپتان]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1973|1|15}}|caps=156|goals=0|club=[[التعاون ایف سی|التعاون]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=16|pos=GK|name=[[Ahmed El-Shenawy]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1991|5|14}}|caps=29|goals=0|club=[[زمالک ایس سی|زمالک]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=23|pos=GK|name=[[محمد الشناوی]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1988|12|18}}|caps=1|goals=0|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=[[Mohamed Awad]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1992|7|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Ismaily SC|Ismaily]]|clubnat=EGY}} {{nat fs break|background=red}} {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[علی جبر]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1989|1|10}}|caps=19|goals=1|club=[[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Ahmed Elmohamady]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1987|9|9}}|caps=75|goals=2|club=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=DF|name=[[Omar Gaber]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1992|1|30}}|caps=22|goals=0|club=[[Los Angeles FC]]<!-- THIS IS THEIR FULL NAME. DIFFERENTIATE FROM LA GALAXY -->|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Ahmed Hegazi (footballer)|Ahmed Hegazi]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1991|1|25}}|caps=43|goals=1|club=[[West Bromwich Albion F.C.|West Bromwich Albion]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=DF|name=[[Ahmed Fathy]]|other=[[کپتان (ایسوسی ایشن فٹ بال)#نائب کپتان|نائب کپتان]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1984|11|10}}|caps=124|goals=3|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Mohamed Abdel-Shafy]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1985|7|1}}|caps=49|goals=1|club=[[Al-Fateh SC|Al Fateh]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Saad Samir]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1989|4|1}}|caps=9|goals=0|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=27|pos=DF|name=[[Ayman Ashraf]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1991|4|9}}|caps=3|goals=0|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs break|background=red}} {{nat fs g player|no=5|pos=MF|name=[[Sam Morsy]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1991|9|10}}|caps=3|goals=0|club=[[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Tarek Hamed]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1988|10|24}}|caps=19|goals=0|club=[[زمالک ایس سی|زمالک]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[محمود کہربا]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1994|4|13}}|caps=16|goals=3|club=[[اتحاد کلب (جدہ)]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=12|pos=MF|name=[[Moamen Zakaria]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1988|4|12}}|caps=11|goals=0|club=[[الاہلی اسپورٹس کلب جدہ]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Ramadan Sobhi]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1997|1|23}}|caps=20|goals=1|club=[[Stoke City F.C.|Stoke City]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Mohamed Elneny|Mohamed El Neny]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1992|7|11}}|caps=59|goals=5|club=[[آرسنل]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Shikabala]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1986|3|5}}|caps=27|goals=2|club=[[Al-Raed FC|Al Raed]]|clubnat=KSA}} {{nat fs g player|no=19|pos=MF|name=[[Abdallah Said]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1985|7|13}}|caps=33|goals=6|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=21|pos=MF|name=[[Mahmoud Hassan (footballer)|Trézéguet]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1994|10|1}}|caps=22|goals=2|club=[[Kasımpaşa S.K.|Kasımpaşa]]|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=22|pos=MF|name=[[Amr Warda]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1993|9|13}}|caps=13|goals=0|club=[[Atromitos F.C.|Atromitos]]|clubnat=GRE}} {{nat fs g player|no=25|pos=MF|name=[[Hossam Ashour]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1986|3|9}}|caps=13|goals=0|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Hussein El Shahat]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1991|9|6}}|caps=2|goals=0|club=[[Al Ain FC|Al Ain]]|clubnat=UAE}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Mohamed Magdy]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1996|1|1}}|caps=0|goals=0|club=[[ENPPI Club|ENPPI]]|clubnat=EGY}} {{nat fs break|background=red}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Ahmed Hassan Mahgoub|Kouka]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1993|3|5}}|caps=15|goals=5|club=[[S.C. Braga|Braga]]|clubnat=POR}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[محمد صلاح]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1992|6|15}}|caps=57|goals=33|club=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=FW|name=[[Marwan Mohsen]]|age={{تریخ پیدائش تے عمر2|df=yes|1989|2|26}}|caps=21|goals=4|club=[[الاھلی ایس سی|الاھلی]]|clubnat=EGY}} {{nat fs end|background=red}} == حالیہ نتائج تے رونما ہونے الے فکسچر == ''حالیہ مقابلے۔'' === 2018 === {{footballbox collapsible |date = 6 جون |round = [[Exhibition game|Friendly]] |time = |team1 = {{fb-rt|BEL}} |score = |team2 = {{fb|EGY}} |report = https://int.soccerway.com/matches/2018/06/06/world/friendlies/belgium/egypt/2746098/ |goals1 = |goals2 = |stadium = |location = |attendance = |referee = |result = }} {{footballbox collapsible |date = 15 جون |round = [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے|2018ء فیفا عالمی کپ]] |time = 17:00 ([[UTC+05:00|UTC+5]]) |team1 = {{fb-rt|EGY}} |score = |team2 = {{fb|URU}} |report = |goals1 = |goals2 = |stadium = [[مرکزی اسٹیڈیم (یاکاترنبرگ)|مرکزی اسٹیڈیم]] |location = [[یاکاترنبرگ]]، [[روس]] |attendance = |referee = |result = }} {{footballbox collapsible |date = 19 جون |round = [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے|2018ء فیفا عالمی کپ]] |time = 21:00 ([[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1 = {{fb-rt|RUS}} |score = |team2 = {{fb|EGY}} |report = |goals1 = |goals2 = |stadium = [[کریستوفسکی اسٹیڈیم]] |location = [[سینٹ پیٹرز برگ]]، [[روس]] |attendance = |referee = |result = }} {{footballbox collapsible |date = 25 جون |round = [[2018ء فیفا عالمی کپ گروپ اے|2018ء فیفا عالمی کپ]] |time = 17:00 ([[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1 = {{fb-rt|KSA}} |score = |team2 = {{fb|EGY}} |report = |goals1 = |goals2 = |stadium = [[وولگو گراد ارینا]] |location = [[وولگو گراد]]، [[روس]] |attendance = |referee = |result = }} == ریکارڈ == '''جلی''' حروف وچ اوہ کھلاڑی نيں، جو بین الاقوامی فٹ بال وچ متحرکھیلدے رہ‏‏ے۔ {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- |+Most Caps<ref name="egypt player stats">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/egy-recintlp.html |title=Egypt – Record International Players |author=Hazem Adel |publisher=RSSSF |accessdate=2013-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226063523/http://www.rsssf.com/miscellaneous/egy-recintlp.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !width=50px|# !width=150px|کھلاڑی !width=50px|مقابلے !width=50px|گول !width=100px|دور |- | 1 || [[Ahmed Hassan]] || 184 || 33 || 1995–2012 |- | 2 || [[Hossam Hassan]] || 169 || 69 || 1985–2006 |- | 3 || '''[[عصام الحضری]]''' || 156 || 0 || 1996–{{0|0000}} |- | 4 || [[Ibrahim Hassan]] || 131 || 14 || 1988–2002 |- | 5 || '''[[Ahmed Fathy]]''' || 124 || 3 || 2002–{{0|0000}} |- | 6 || [[Hany Ramzy]] || 123 || 3 || 1988–2003 |- | 7 || [[Wael Gomaa]] || 114 || 1 || 2001–2013 |- | rowspan=2 | 8 || [[Ahmed El-Kass|Ahmed El Kass]] || 112 || 25 || 1987–1997 |- | [[Abdel-Zaher El-Saqqa|Abdel Zaher El Sakka]] || 112 || 4 || 1997–2010 |- | 10 || [[Rabie Yassin]] || 109 || 1 || 1982–1991 |} {{col-2}} {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- |+Top Goalscorers<ref name="egypt player stats" /> |- !width=50px|# !width=150px|کھلاڑی !width=50px|گول !width=50px|مقابلے !width=75px|گون ریٹو !width=100px|دور |- | 1 || [[Hossam Hassan]] || 69 || 169 || 0.41 || 1985–2006 |- | 2 || [[Hassan El-Shazly|Hassan El Shazly]] || 42 || 62 || 0.68 || 1961–1975 |- | 3 || [[Mohamed Aboutrika|Mohamed Abou Trika]] || 38 || 100 || 0.38 || 2001–2013 |- | 4 || '''[[محمد صلاح]]''' || 33 || 57 || 0.58 || 2011–{{0|0000}} |- | 5 || [[Ahmed Hassan]] || 33 || 184 || 0.18 || 1995–2012 |- | 6 ||[[Amr Zaki]] || 30 || 63 || 0.48 || 2004–2013 |- | 7 || [[Emad Moteab]] || 28 || 70 || 0.40 || 2004–2015 |- | 8 || [[Ahmed El-Kass|Ahmed El Kass]] || 25 || 112 || 0.22 || 1987–1997 |- | 9 || [[Mahmoud El Khatib]] || 24 || 54 || 0.44 || 1974–1986 |- | 10 || [[Gamal Abdelhamid|Gamal Abdel Hamid]] || 24 || 79 || 0.30 || 1979–1993 |- |} {{col-end}} In فروری 2017, Egypt set a new record, not being defeated for 24 consecutive African Cup of Nations matches, since their last match at the [[2004 African Cup of Nations]]۔ Egypt also won their 9th consecutive match in the ACN, beating [[گھانا قومی فٹ بال ٹیم]] in the [[2010 African Cup of Nations]] final match, and becoming the first team to win three consecutive ACN titles. {| class="wikitable collapsible collapsed" |-bgcolor="#ddffdd" ! تریخ ! مخالف ! اسکور ! نتیجہ |- | 3 فروری 2004 | [[کیمرون قومی فٹ بال ٹیم]] | 0–0 | برابر |- | 20 جنوری 2006 | [[لیبیا قومی فٹ بال ٹیم|لیبیا]] | 3–0 | فتح |- | 24 جنوری 2006 | [[مراکش قومی فٹ بال ٹیم|مراکش]] | 0–0 | برابر |- | 28 جنوری 2006 | [[آئیوری کوسٹ قومی فٹ بال ٹیم]] | 3–1 | فتح |- | 3 فروری 2006 | [[Democratic Republic of the Congo national football team|DR Congo]] | 4–1 | فتح |- | 7 فروری 2006 | [[سینیگال قومی فٹ بال ٹیم|سینیگال]] | 2–1 | فتح |- | 10 فروری 2006 | [[آئیوری کوسٹ قومی فٹ بال ٹیم]] | 0–0 (4–2 پنالٹی) | فتح |- | 22 جنوری 2008 | [[کیمرون]] | 4–2 | فتح |- | 26 جنوری 2008 | [[سوڈان قومی فٹ بال ٹیم|سوڈان]] | 3–0 | فتح |- | 30 جنوری 2008 | [[زمبیا قومی فٹ بال ٹیم|زمبیا]] | 1–1 | برابر |- | 4 فروری 2008 | [[انگولا قومی فٹ بال ٹیم|انگولا]] | 2–1 | فتح |- | 7 فروری 2008 | [[آئیوری کوسٹ قومی فٹ بال ٹیم]] | 4–1 | فتح |- | 10 فروری 2008 | [[کیمرون قومی فٹ بال ٹیم]] | 1–0 | فتح |- | 12 جنوری 2010 | [[نائجیریا قومی فٹ بال ٹیم]] | 3–1 | فتح |- | 16 جنوری 2010 | [[موزمبیق قومی فٹ بال ٹیم|موزمبیق]] | 2–0 | فتح |- | 20 جنوری 2010 | [[بنین قومی فٹ بال ٹیم|بنین]] | 2–0 | فتح |- | 25 جنوری 2010 | [[کیمرون قومی فٹ بال ٹیم]] | 3–1 | فتح |- | 28 جنوری 2010 | [[الجزائر قومی فٹ بال ٹیم]] | 4–0 | فتح |- | 31 جنوری 2010 | [[گھانا قومی فٹ بال ٹیم]] | 1–0 | فتح |- | 17 جنوری 2017 | [[مالی قومی فٹ بال ٹیم|مالی]] | 0–0 | برابر |- | 21 جنوری 2017 | [[یوگنڈا قومی فٹ بال ٹیم|یوگنڈا]] | 1–0 | فتح |- | 25 جنوری 2017 | [[گھانا قومی فٹ بال ٹیم]] | 1–0 | فتح |- | 29 جنوری 2017 | [[مراکش قومی فٹ بال ٹیم|مراکش]] | 1–0 | فتح |- | 1 فروری 2017 | [[بورکینا فاسو قومی فٹ بال ٹیم|بورکینا فاسو]] | 1–1 (4–3 پنالٹی) | فتح |} Subsequent to leading Egypt to its third consecutive ACN victory under his tenure, Egypt coach [[Hassan Shehata]] was offered the role of coaching the [[نائجیریا قومی فٹ بال ٹیم]] in the [[2010ء فیفا عالمی کپ]] in [[جنوبی افریقا]]۔<ref>[https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1164995.html#shehata+claims+nigeria+interest Shehata Claims Nigeria Interest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006152107/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1164995.html#shehata+claims+nigeria+interest |date=2014-10-06 }}۔ FIFA website.</ref> In فروری 2010, the [[مصری فٹ بال ایسوسی ایشن|ای ایف اے]] agreed to let Shehata take charge of Nigeria in 2010 World Cup only if official request was sent.<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201002170750.html|title=Nigeria/Egypt: Egypt FA Allow Shehata-Nigeria Talks|date=17 فروری 2010|publisher=|via=AllAfrica}}</ref> Ultimately, Shehata did not take the position. == مقابلاں دا اریکارڈ == {{See also|مصر قومی فٹ بال ٹیم ریکارڈ}} === فیفا عالمی کپ === {{اصل|مصر فیفا عالمی کپ وچ}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=10|[[فیفا عالمی کپ]] ! style="width:1%;" rowspan="25"| !colspan=6|فیفا عالمی کپ اہلیت ریکارڈ |- !سال !راؤنڈ !درجہ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} !دستہ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} |- |{{flagicon|Uruguay}} [[1930ء فیفا عالمی کپ]] |colspan=9|'''شامل نئيں ہويا''' |– |– |– |– |– |– |-bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|Italy|1861}} [[1934ء فیفا عالمی کپ]] |'''پہلا مرحلہ''' |'''13واں''' |'''1''' |'''0''' |'''0''' |'''1''' |'''2''' |'''4''' |[[1934ء فیفا عالمی کپ دستے#مصر|دستہ]] |2 |2 |0 |0 |11 |2 |- |{{flagicon|France}} [[1938ء فیفا عالمی کپ]] |colspan=9 style="color: red"|'''کھیلنے تو‏ں انکار کر دتا''' |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|Brazil|1889}} [[1950ء فیفا عالمی کپ]] |colspan=9|'''شامل نئيں ہويا''' |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|Switzerland}} [[1954ء فیفا عالمی کپ]] |colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |2 |0 |0 |2 |2 |7 |- |{{flagicon|Sweden}} [[1958ء فیفا عالمی کپ]] |rowspan=3 colspan=9 style="color: red"|'''کھیلنے تو‏ں انکار کر دتا''' |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|Chile}} [[1962ء فیفا عالمی کپ]] |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|England}} [[1966ء فیفا عالمی کپ]] |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|Mexico}} [[1970ء فیفا عالمی کپ]] |colspan=9|'''شامل نئيں ہويا''' |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|West Germany}} [[1974ء فیفا عالمی کپ]] |rowspan=4 colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |2 |1 |0 |1 |2 |3 |- |{{flagicon|Argentina}} [[1978ء فیفا عالمی کپ]] |10 |6 |2 |2 |15 |11 |- |{{flagicon|Spain}} [[1982ء فیفا عالمی کپ]] |2 |0 |1 |1 |0 |1 |- |{{flagicon|Mexico}} [[1986ء فیفا عالمی کپ]] |6 |3 |2 |1 |3 |4 |--bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|Italy}} [[1990ء فیفا عالمی کپ]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''20واں''' |'''3''' |'''0''' |'''2''' |'''1''' |'''1''' |'''2''' |[[1990 فیفا عالمی کپ دستے#مصر|دستہ]] |8 |4 |3 |1 |7 |2 |- |{{flagicon|United States}} [[1994ء فیفا عالمی کپ]] |rowspan=6 colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |6 |3 |2 |1 |9 |3 |- |{{flagicon|فرانس}} [[1998ء فیفا عالمی کپ]] |6 |3 |1 |2 |15 |5 |- |{{flagicon|جنوبی کوریا}} {{flagicon|جاپان}} [[2002ء فیفا عالمی کپ]] |10 |5 |4 |1 |22 |9 |- |{{flagicon|جرمنی}} [[2006ء فیفا عالمی کپ]] |10 |5 |2 |3 |26 |15 |- |{{flagicon|جنوبی افریقا}} [[2010ء فیفا عالمی کپ]] |13 |9 |1 |3 |22 |7 |- |{{flagicon|برازیل}} [[2014ء فیفا عالمی کپ]] |8 |7 |0 |1 |19 |14 |---bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|روس}} [[2018ء فیفا عالمی کپ]] |''اہل'' | | | | | | | | |8 |5 |1 |2 |12 |5 |- |{{flagicon|قطر}} [[2022ء فیفا عالمی کپ]] |– |– |– |– |– |– |- |-bgcolor=grey |'''کل''' |'''گروپ مرحلہ''' |'''3/21''' |'''4''' |'''0''' |'''2''' |'''2''' |'''3''' |'''6''' |'''–''' |'''89''' |'''51''' |'''18''' |'''20''' |'''161''' |'''85''' |- |} === افریقا اقوامی کپ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=10|[[افریقا اقوامی کپ]] ! style="width:1%;" rowspan="39"| !colspan=6|افریقا اقوامی کپ اہلیت ریکارڈ |- !سال !راؤنڈ !درجہ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}}* !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} !دستہ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} |-bgcolor=gold |{{flagicon|Sudan|1956}} [[1957 افریقا اقوامی کپ|1957]] |'''[[1957 افریقا اقوامی کپ#فائنل|فاتح]]''' |'''اول''' |'''2''' |'''2''' |'''0''' |'''0''' |'''6''' |'''1''' |[[1957 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل نئيں سی'' |-bgcolor=gold |bgcolor=gold style="border: 3px solid red"|{{flagicon|United Arab Republic}} [[1959 افریقا اقوامی کپ|1959]] |'''[[1959 افریقا اقوامی کپ#فائنل ٹورنامنٹ|فاتح]]''' |'''اول''' |'''2''' |'''2''' |'''0''' |'''0''' |'''6''' |'''1''' |[[1959 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل نئيں سی'' |-bgcolor=silver |{{flagicon|Ethiopia|1897}} [[1962 افریقا اقوامی کپ|1962]] |'''[[1962 افریقا اقوامی کپ#فائنل|فائنل ہارا]]''' |'''دوم''' |'''2''' |'''1''' |'''0''' |'''1''' |'''4''' |'''5''' |[[1962 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل بوجہ فائنل کھیلنا'' |-bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Ghana}} [[1963 افریقا اقوامی کپ|1963]] |'''سیمی فائنل''' |'''سوم''' |'''3''' |'''2''' |'''1''' |'''0''' |'''11''' |'''5''' |[[1963 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|Tunisia|1959}} [[1965 افریقا اقوامی کپ|1965]] |colspan=9 style="color: red"|'''کوالیفائی تو‏ں پہلے چھڈ دتا''' |– |– |– |– |– |– |- |{{flagicon|Ethiopia|1897}} [[1968 افریقا اقوامی کپ|1968]] |colspan=9 style="color: red"|'''کھیلنے تو‏ں انکار کر دتا''' |3 |2 |1 |0 |6 |4 |-bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Sudan|1956}} [[1970 افریقا اقوامی کپ|1970]] |'''سیمی فائنل''' |'''تیسرا''' |'''5''' |'''3''' |'''1''' |'''1''' |'''10''' |'''5''' |[[1970 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |2 |1 |1 |0 |2 |1 |- |{{flagicon|Cameroon|1961}} [[1972 افریقا اقوامی کپ|1972]] |colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |4 |3 |0 |1 |6 |6 |-bgcolor="#cc9966" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Egypt|1972}} [[1974 افریقا اقوامی کپ|1974]] |'''سیمی فاغنل''' |'''تیسرا''' |'''5''' |'''4''' |'''0''' |'''1''' |'''13''' |'''5''' |[[1974 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل بوجہ میزبان ملک'' |-style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Ethiopia|1975}} [[1976 افریقا اقوامی کپ|1976]] |'''سیمی فائنل''' |'''چہارم''' |'''6''' |'''1''' |'''2''' |'''3''' |'''9''' |'''12''' |[[1976 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |4 |3 |1 |0 |11 |3 |- |{{flagicon|Ghana}} [[1978 افریقا اقوامی کپ|1978]] |colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |2 |0 |1 |1 |4 |5 |-style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Nigeria}} [[1980 افریقا اقوامی کپ|1980]] |'''سیمی فائنل''' |'''چہارم''' |'''5''' |'''2''' |'''1''' |'''2''' |'''6''' |'''7''' |[[1980 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |2 |1 |0 |1 |4 |3 |- |{{flagicon|Libya|1977}} [[1982 افریقا اقوامی کپ|1982]] |colspan=9 style="color: red"|'''کھیلنے تو‏ں انکار کر دتا''' |2 |2 |0 |0 |7 |3 |-style="background:#9acdff;" |{{flagicon|Côte d'Ivoire}} [[1984 افریقا اقوامی کپ|1984]] |'''سیمی فائنل''' |'''چہارم''' |'''5''' |'''2''' |'''2''' |'''1''' |'''6''' |'''6''' |[[1984 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |4 |2 |1 |1 |3 |2 |-bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Egypt}} [[1986 افریقا اقوامی کپ|1986]] |'''[[1986 افریقا اقوامی کپ#فائنل|فاتح]]''' |'''اول''' |'''5''' |'''3''' |'''1''' |'''1''' |'''5''' |'''1''' |[[1986 افریقا اقوامی کپ squads# Egypt|Squad]] |colspan=6|''اہل بوجہ میزبان ملک'' |- |{{flagicon|Morocco}} [[1988 افریقا اقوامی کپ|1988]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''ششم''' |3 |1 |1 |1 |3 |1 |[[1988 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل بوجہ سابقہ فاتح'' |- |{{flagicon|Algeria}} [[1990 افریقا اقوامی کپ|1990]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''ہشتم''' |3 |0 |0 |3 |1 |6 |[[1990 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |4 |2 |1 |1 |8 |2 |- |{{flagicon|Senegal}} [[1992 افریقا اقوامی کپ|1992]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''یازدہم''' |2 |0 |0 |2 |0 |2 |[[1992 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |6 |3 |3 |0 |13 |5 |- |{{flagicon|Tunisia|1959}} [[1994 افریقا اقوامی کپ|1994]] |'''کوائٹر فائنل''' |'''پنجم''' |3 |1 |1 |1 |4 |1 |[[1994 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |6 |2 |2 |2 |6 |5 |- |{{flagicon|South Africa}} [[1996 افریقا اقوامی کپ|1996]] |'''کوائٹر فاغنل''' |'''ہےتم''' |4 |2 |0 |2 |5 |6 |[[1996 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |10 |6 |3 |1 |24 |5 |-bgcolor=gold |{{flagicon|Burkina Faso}} [[1998 افریقا اقوامی کپ|1998]] |'''[[1998 افریقا اقوامی کپ#فائنل|فاتح]]''' |'''اول''' |'''6''' |'''4''' |'''1''' |'''1''' |'''10''' |'''1''' |[[1998 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |6 |2 |3 |1 |12 |4 |- |{{flagicon|Ghana}} {{flagicon|Nigeria}} [[2000 افریقا اقوامی کپ|2000]] |'''کوائٹر فائنل''' |'''پنجم''' |4 |3 |0 |1 |7 |3 |[[2000 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل وجہ سابقہ فاتح'' |- |{{flagicon|Mali}} [[2002 افریقا اقوامی کپ|2002]] |'''کوائٹر فائنل''' |'''ششم''' |4 |2 |0 |2 |3 |3 |[[2002 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |6 |4 |1 |1 |11 |6 |- |{{flagicon|Tunisia}} [[2004 افریقا اقوامی کپ|2004]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''نہم''' |3 |1 |1 |1 |3 |3 |[[2004 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |4 |3 |0 |1 |14 |1 |-bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Egypt}} [[2006 افریقا اقوامی کپ|2006]] |'''[[2006 افریقا اقوامی کپ#فائنل|فاتح]]''' |'''1st''' |'''6''' |'''4''' |'''2''' |'''0''' |'''12''' |'''3''' |[[2006 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |colspan=6|''اہل بوجہ میزبان ملک'' |-bgcolor=gold |{{flagicon|Ghana}} [[2008 افریقا اقوامی کپ|2008]] |'''[[2008 افریقا اقوامی کپ فائنل|فاتح]]''' |'''اول''' |'''6''' |'''5''' |'''1''' |'''0''' |'''15''' |'''5''' |[[2008 افریقااقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |6 |3 |3 |0 |9 |2 |-bgcolor=gold |{{flagicon|Angola}} [[2010 افریقا اقوامی کپ|2010]] |'''[[2010 افریقا اقوامی کپ فائنل|فاتح]]''' |'''اول''' |'''6''' |'''6''' |'''0''' |'''0''' |'''15''' |'''2''' |[[2010 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |13 |9 |1 |3 |22 |7 |- |{{flagicon|Equatorial Guinea}} {{flagicon|Gabon}} [[2012 افریقا اقوامی کپ|2012]] |rowspan=3 colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |6 |1 |2 |3 |5 |5 |- |{{flagicon|South Africa}} [[2013 افریقا اقوامی کپ|2013]] |2 |0 |1 |1 |3 |4 |- |{{flagicon|EQG}} [[2015 افریقا اقوامی کپ|2015]] |6 |2 |0 |4 |5 |6 |-bgcolor=silver |{{flagicon|GAB}} [[2017 افریقا اقوامی کپ|2017]] |'''[[2017 افریقا اقوامی کپ فائنل|فائنل ہارا]]''' |'''دوم''' |'''6''' |'''3''' |'''2''' |'''1''' |'''5''' |'''3''' |[[2017 افریقا اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |4 |3 |1 |0 |7 |1 |- |{{flagicon|CMR}} [[2019 افریقا اقوامی کپ|2019]] |rowspan=3 colspan=9 |''طے ہونا باقی اے '' |1 |0 |0 |1 |0 |1 |- |{{flagicon|CIV}} [[2021 افریقا اقوامی کپ|2021]] |rowspan=2 colspan=7 |''طے ہونا باقی اے '' |- |{{flagicon|GUI}} [[2023 افریقا اقوامی کپ|2023]] |- |-bgcolor=grey |'''کل''' |'''7 ٹائٹل''' |'''22/29''' |'''91''' |'''51''' |'''15''' |'''25''' |'''155''' |'''86''' | |'''103''' |'''54''' |'''26''' |'''23''' |'''182''' |'''81''' |- |} === فیفا کنفیڈریشن کپ === مصر 9 فیفا کنفیڈریشن کپ مقابلاں وچو‏ں صرف 2 وچ شریک ہويا اے، دونے بار مصری ٹیم گروپ مرحلے ہی وچ باہر ہوئے گئی۔ مصر پہلی بار کنفیڈریشن کپ وچ [[1999 فیفا کنفیڈریشن کپ|1999]] وچ بوجہ [[1998ء افریقا اقوامی کپ]] فاتح شامل ہويا۔ دوسری بار [[2009ء فیفا کنفیڈریشن کپ|2009ء]] وچ بوجہ [[2008ء افریقا اقوامی کپ]] فاتح شامل ہويا۔ ٹیم نے اک مقابلہ [[اطالیہ قومی فٹ بال ٹیم]] تو‏ں 1–0 گروپ اسٹیج دے دوسرے مرحلے وچ جِتیا۔ {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=10|[[فیفا کنفیڈریشنز کپ]] |- !سال !راؤنڈ !درجہ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} !دستہ |- |{{flagicon|سعودی عرب}} [[1992 شاہ فہد کپ|1992]] |rowspan=3 colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |- |{{flagicon|سعودی عرب}} [[1995 شاہ فہد کپ|1995]] |- |{{flagicon|سعودی عرب}} [[1997 فیفا کنفیڈریشن کپ|1997]] |-bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|Mexico}} [[1999 فیفا کنفیڈریشن کپ|1999]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''ہفتم''' |3 |0 |2 |1 |5 |9 |[[1999 فیفا کنفیڈریشن کپ دستے# مصر|دستہ]] |- |{{flagicon|جنوبی کوریا}} {{flagicon|جاپان}} [[2001 فیفا کنفیڈریشن کپ|2001]] |rowspan=3 colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |- |{{flagicon|فرانس}} [[2003 فیفا کنفیڈریشن کپ|2003]] |- |{{flagicon|جرمنی}} [[2005 فیفا کنفیڈریشن کپ|2005]] |-bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|جنوبی افریقا}} [[2009 فیفا کنفیڈریشن کپ|2009]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''ششم''' |3 |1 |0 |2 |4 |7 |[[2009ء فیفا کنفیڈریشن کپ دستے#مصر|دستہ]] |- |{{flagicon|برازیل}} [[2013 فیفا کنفیڈریشن کپ|2013]] |rowspan=2 colspan=9 style="color: red"|'''اہل نئيں سی''' |- |{{flagicon|روس}} [[2017 فیفا کنفیڈریشن کپ|2017]] |- | [[2021ء فیفا کنفیڈریشن کپ|2021]] |rowspan=1 colspan=9|''حالے منعقد نئيں ہويا'' |- |-bgcolor=grey |'''کل''' |'''گروپ مرحلہ''' |'''2/9''' |'''6''' |'''1''' |'''2''' |'''3''' |'''9''' |'''16''' |'''–''' |- |} === عرب اقوامی کپ === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=10|[[عرب اقوامی کپ|عرب اقوامی کپ ریکارڈ]] |- !سال !راؤنڈ !درجہ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} !دستہ |- |{{flagicon|Lebanon}} [[1963 عرب اقوامی کپ|1963]] |rowspan=4 colspan=9 style="color: red"|'''شریک نئيں ہويا''' |- |{{flagicon|Kuwait}} [[1964 عرب اقوامی کپ|1964]] |- |{{flagicon|Iraq|1963}} [[1966 عرب اقوامی کپ|1966]] |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1985 عرب اقوامی کپ|1985]] |-bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Jordan}} [[1988 عرب اقوامی کپ|1988]] |'''سیمی فائنل''' |'''سوم''' |'''6''' |'''3''' |'''2''' |'''1''' |'''6''' |'''0''' |[[1988 عرب اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |-bgcolor=gold |{{flagicon|Egypt}} [[1992 عرب اقوامی کپ|1992]] |'''[[1992 عرب اقوامی کپ#فائنل|فاتح]]''' |'''اول''' |'''4''' |'''3''' |'''1''' |'''0''' |'''5''' |'''3''' |[[1992 عرب اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |-bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|Qatar}} [[1998 عرب اقوامی کپ|1998]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''دہم''' |2 |1 |0 |1 |3 |5 |[[1998 عرب اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |- |{{flagicon|Kuwait}} [[2002 عرب اقوامی کپ|2002]] |colspan=9 style="color: red"|'''شریک نئيں ہويا''' |-bgcolor=#ccffcc |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[2012 عرب اقوامی کپ|2012]] |'''گروپ مرحلہ''' |'''ہفتم''' |3 |0 |2 |1 |3 |4 |[[2012 عرب اقوامی کپ دستے#مصر|دستہ]] |-bgcolor=grey |'''کل''' |'''1 ٹائٹل''' |'''4/9''' |'''15''' |'''7''' |'''5''' |'''3''' |'''17''' |'''12''' |'''–''' |- |} === اولمپکس ریکارڈ === {| class="wikitable" style="text-align: Center;" |- !colspan=14|[[گرمائی اولمپکس وچ فٹٹ بال|اولمپکس]] |- !colspan=14|شمولیت: 9 |- !سال/میزبان !راؤنڈ !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} !{{Tooltip|Pld|Games played}} !{{Tooltip|W|Won}} !{{Tooltip|D|Drawn}} !{{Tooltip|L|Lost}} !{{Tooltip|GF|Goals for}} !{{Tooltip|GA|Goals against}} |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Greece|old}} [[1896ء گرمائی اولمپکس]]||rowspan=1 colspan=13|'''فٹ بال دا کھیل شامل نئيں سی''' |- |style="text-align: right"|{{flagicon|France}} [[1900 گرمائی اولمپکس|پیرس 1900]]||rowspan=4 colspan=13|'''شریک نئيں ہويا''' |- |style="text-align: right"|{{flagicon|USA}} [[1904 گرمائی اولمپکس|سینٹ لیوس 1904]] |- |style="text-align: right"|{{flagicon|United Kingdom}} [[1908 گرمائی اولمپکس|ہندن 1908]] |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Sweden}} [[1912 گرمائی اولمپکس|اسٹاک ہوم 1912]] |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Belgium}} [[1920 گرمائی اولمپکس|انٹورپ 1920]]||style="color: green"|'''پہلا مرحلہ'''||1||0||0||1||1||2||rowspan=3 colspan=6|''اہل نئيں سی'' |- |style="text-align: right"|{{flagicon|France}} [[1924 گرمائی اولمپکس|پیرس 1924]]||style="color: green"|'''کوائٹر فائنل'''||2||1||0||1||3||5 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Netherlands}} [[1928 گرمائی اولمپکس|ایمسٹرڈیم 1928]]||style="color: green"|'''چوتھا درجہ'''||4||2||0||2||12||19 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|USA}} [[1932ء گرمائی اولمپکس]]||rowspan=1 colspan=13|'''فٹ بال شامل نئيں سی''' |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Germany|Nazi}} [[1936 گرمائی اولمپکس|برلن 1936]]||style="color: green"|'''پہلا مرحلہ'''||1||0||0||1||1||3||rowspan=3 colspan=6|''اہل نئيں سی'' |- |style="text-align: right"|{{flagicon|United Kingdom}} [[1948 گرمائی اولمپکس|لندن 1948]]||style="color: green"|'''پہلا مرحلہ'''||1||0||0||1||1||3 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Finland}} [[1952 گرمائی اولمپکس|ہیلسنک‏‏ی 1952]]||style="color: green"|'''پہلا مرحلہ'''||2||1||0||1||6||7 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Australia}} [[1956 گرمائی اولمپکس|میلبورن 1956]]||rowspan=1 colspan=7 style="color: red"|'''فائنل تو‏ں باہر'''||2||2||0||0||9||3 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Italy}} [[1960 گرمائی اولمپکس|روم 1960]]||style="color: green"|'''پہلا مرحلہ'''||3||0||1||2||4||11||4||3||0||1||11||5 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Japan}} [[1964 گرمائی اولمپکس|توکیو 1964]]||style="color: green"|'''چوتھا درجہ'''||6||2||1||3||18||16||4||3||1||0||14||6 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Mexico}} [[1968 گرمائی اولمپکس|میکسیکو 1968]]||rowspan=1 colspan=13 |'''کوالیفائی تو‏ں باہر''' |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Germany}} [[1972 گرمائی اولمپکس|میونخ 1972]]||rowspan=2 colspan=7|'''اہل نئيں سی'''||2||1||0||1||2||3 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|Canada}} [[1976 گرمائی اولمپکس|مونٹریال1976]]||2||0||1||1||1||2 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|USSR}} [[1980 گرمائی اولمپکس|ماسکو 1980]]||rowspan=1 colspan=7 style="color: red"|'''فائنل تو‏ں باہر'''||4||1||3||0||7||4 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|United States}} [[1984 گرمائی اولمپکس|لاس اینجلس 1984]]||style="color: green"|'''کوائٹر فائنل'''||4||1||1||2||5||5||6||3||2||1||6||3 |- |style="text-align: right"|{{flagicon|South Korea}} [[1988 گرمائی اولمپکس|سیول 1988]]||rowspan=1 colspan=7 |'''اہل نئيں سی'''||4||2||1||1||7||2 |-bgcolor=grey |'''کل'''||'''9/19'''||'''24'''||'''7'''||'''3'''||'''14||'''51'''||'''71'''||'''28'''||'''15'''||'''8'''||'''5'''||'''57'''||'''28''' |} == اعزازات == === افریقی مقابلے === * [[فائل:Coppa Africa.svg|20px]] '''[[افریقا اقوامی کپ]]''' :فاتح(7): [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[1957 افریقا اقوامی کپ|1957]]، [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[1959 افریقا اقوامی کپ|1959]]، [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[1986 افریقا اقوامی کپ|1986]]، [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[1998 افریقا اقوامی کپ|1998]]، [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[2006 افریقا اقوامی کپ|2006]]، [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[2008 افریقا اقوامی کپ|2008]]، [[فائل:Gold medal africa.svg|15px]] [[2010 افریقا اقوامی کپ|2010]] (سب تو‏ں کامیاب ٹیم) :فائنل ہارا (2): [[فائل:Silver medal africa.svg|15px]] [[1962 افریقا اقوامی کپ|1962]]، [[فائل:Silver medal africa.svg|15px]] [[2017 Africa Cup of Nations|2017]] :تیسرا درجہ (3): [[فائل:Bronze medal africa.svg|15px]] [[1963 Africa Cup of Nations|1963]]، [[فائل:Bronze medal africa.svg|15px]] [[1970 Africa Cup of Nations|1970]]، [[فائل:Bronze medal africa.svg|15px]] [[1974 Africa Cup of Nations|1974]] :چوتھا درجہ (3): [[1976 افریقا اقوامی کپ|1976]]، [[1980 Africa Cup of Nations|1980]]، [[1984 Africa Cup of Nations|1984]] * '''[[Football at the All-Africa Games|All-Africa Games]]''' :فاتح (2): {{Gold1}} [[1987 All-Africa Games|1987]]، {{Gold1}} [[1995 All-Africa Games|1995]] :تیسرا درجہ (1): {{Bronze3}} [[1973 All-Africa Games|1973]] * '''[[Afro-Asian Cup of Nations]]''' :فائنل ہارا (2): {{Silver2}} 1988, 2007 * '''[[2011 Nile Basin Tournament|Nile Basin Tournament]]''' :فاتح (1): {{Gold1}} [[2011 Nile Basin Tournament|2011]] (سب تو‏ں کامیاب ٹیم) === عرب مقابلے === * '''[[Football at the Pan Arab Games|Pan Arabic Games]]''' :فاتح (4): {{Gold1}} [[Football at the 1953 Pan Arab Games|1953]]،{{Gold1}} [[1965 Pan Arab Games|1965]]،{{Gold1}} [[1992 Arab Nations Cup|1992]]،{{Gold1}} [[Football at the 2007 Pan Arab Games|2007]] (سب تو‏ں کامیاب ٹیم) :فائنل ہارا (1): {{Silver2}} [[1961 Pan Arab Games|1961]] * '''[[Arab Cup of Nations]]''' :فاتح (1): {{Gold1}} [[1992 Arab Nations Cup|1992]] :تیسرا درجہ (1): {{Bronze3}} [[1988 Arab Nations Cup|1988]] * '''[[Palestine Cup of Nations]]''' :فاتح (2): {{Gold1}} [[1972 Palestine Cup of Nations|1972]]،{{Gold1}} [[1975 Palestine Cup of Nations|1975]] (سب تو‏ں کامیاب ٹیم) === ہور مقابلے === '''[[Football at the Mediterranean Games|Mediterranean Games]]''' :فاتح(1): {{Gold1}} [[1955 Mediterranean Games|1955]] :نقری تمغے (1): {{Silver2}} [[1951 Mediterranean Games|1951]] :کانسی دے تمغے (1): {{Bronze3}} [[1983 Mediterranean Games|1983]] == ہور ویکھو == * [[مصری فٹ بال ایسوسی ایشن]] * [[مصر کپ]] * [[مصری سوپر کپ]] * [[مصر وچ فٹ بال کلباں د‏‏ی لسٹ]] * [[مصری کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category|Egypt national football team}} * [https://web.archive.org/web/20161022073837/http://forums.egyptgoal.com/ Egyptian Football Discussion and News site] * [http://www.efa.com.eg/ Egyptian FA official site] * [http://www.egyptianplayers.com/ Egyptian Players] * https://twitter.com/Pharaohs * [https://web.archive.org/web/20070824045714/http://sports.filbalad.com/english/ Egyptian Soccer and Sports] * [https://web.archive.org/web/20080514024603/http://www.socceregypt.com/ All About Egyptian Soccer] * [http://www.egyptianfootball.net/ Information on National team and club football in Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118224319/http://egyptianfootball.net/ |date=2019-11-18 }} * [http://en.olympic.cn/news/sports_news/2010-02-05/1965955.html Pharaohs scaling football's pyramid] {{Egypt national football team}} {{Navboxes |title= Egypt squads | bg = red | fg = white | bordercolor = black |list1= {{Egypt Squad 1992 Africa Cup of Nations}} {{Egypt Squad 1992 Summer Olympics}} {{Egypt Squad 1994 Africa Cup of Nations}} {{Egypt Squad 1996 Africa Cup of Nations}} {{Egypt Squad 1998 Africa Cup of Nations}} {{Egypt squad 1999 FIFA Confederations Cup}} {{Egypt Squad 2000 Africa Cup of Nations}} {{Egypt Squad 2002 Africa Cup of Nations}} {{Egypt Squad 2006 Africa Cup of Nations}} {{Egypt squad 2008 Africa Cup of Nations}} {{Egypt squad 2009 FIFA Confederations Cup}} {{Egypt squad 2010 Africa Cup of Nations}} {{Egypt men's football squad 2012 Summer Olympics}} {{Egypt squad 2017 Africa Cup of Nations}} }} {{مصر وچ فٹ بال}} {{International Football}} {{CAF teams}} {{UAFA Football}} {{2010 Africa Cup of Nations finalists}} {{Africa Cup of Nations Winners}} {{Men's Mediterranean Games Football winners}} {{National sports teams of Egypt}} {{DEFAULTSORT:Egypt National Football Team}} [[گٹھ:مصر قومی فٹ بال ٹیم]] [[گٹھ:افریقی قومی ایسوسی ایشن فٹ بال ٹیماں]] [[گٹھ:مصر د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی قومی ٹیماں]] [[گٹھ:مصر وچ 1920ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:مصر وچ فٹ بال]] 3zjffzekegt1gmdtpyxbq19j8uyw9da 0 91132 711760 710189 2026-09-24T05:05:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711760 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site |WHS = قدیم یروشلم شہر تے اس د‏ی دیواراں<br />The Old City of Jerusalem and its Walls<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/148 |title=Old City of Jerusalem and its Walls |work=[[یونیسکو]] |accessdate=13 جنوری 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020950/http://whc.unesco.org/en/list/148%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Image = [[فائل:Old City (Jerusalem).jpg|250px]]<br />[[فائل:Map of Jerusalem - the old city - EN.png|250px]] |State Party = یونیسکو د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی نامزد ملک نئيں<ref>۔ See [[Positions on Jerusalem]]</ref><br />تجویز کنندہ [[اردن]] |Type = ثقافتی |Criteria = ii, iii, vi |ID = 148 |Year = 1981 |Session = 5th |Region = [[یروشلم ضلع]] |Danger = 1982–''تا حال'' |Link = http://whc.unesco.org/en/list/148 }} '''قدیم شہر''' ({{lang-en|Old City}}، {{lang-he|העיר העתיקה}}، ''Ha'Ir Ha'Atiqah''، {{lang-ar|البلدة القديمة}}، ''al-Balda al-Qadimah''، {{lang-hy|Երուսաղեմի հին քաղաք}}، ''Yerusaghemi hin k'aghak' '') دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) اُتے محیط علاقہ اے، جو جدید [[شہر]] [[یروشلم]] وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |last=Kollek |first=Teddy |authorlink=Teddy Kollek |chapter=Afterword |editor=John Phillips |title=A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today|url=https://archive.org/details/willtosurvive0000phil |publisher=Dial Press/James Wade|year=1977|quote=about 225 acres}}</ref> '''قدیم شہر''' ({{Lang-en|Old City}}، {{عبرانی|העיר העתיקה}}، ''Ha'Ir Ha'Atiqah''، {{Lang-ar|البلدة القديمة}}، ''al-Baladah al-Qadimah''، {{Lang-hy|Երուսաղեմի հին քաղաք}}، ''Yerusaghemi hin k'aghak' '') دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) پر محیط علاقہ ہے، جو جدید [[شہر]] [[یروشلم]] میں واقع ہے۔<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Kollek |پہلا=Teddy |ربط مصنف=Teddy Kollek |فصل=Afterword |مرتب آخری=John Phillips |عنوان=A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today|ناشر=Dial Press/James Wade|سال=1977|اقتباس=about 225 acres}}</ref> قدیم شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اہ‏م تفصیلات دے نال دستاویزی کيتا گیا اے، خاص طور اُتے گذشتہ 1500 سالاں وچ [[یروشلم]] دے پرانے نقشیاں وچ ۔ اس علاقے وچ [[انیہويں صدی]] دے آخر تک یروشلم دا پورا شہر، پڑوس دے دیہات جداں [[سلوان]] تے یہودیاں دے نويں محلے جداں [[مشکنوت شعاننیم]] جو بعد وچ بلدیا‏تی حدود دا حصہ بن گئے شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ قدیم شہر وچ کئی کلیدی مذہبی اہمیت دے حامل کئی تھ‏‏انو‏اں نيں جداں [[حرم قدسی شریف]]، [[دیوار گریہ]] [[یہود]] دے لئی، [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] [[مسیحی]]اں دے لئی، [[قبۃ الصخرہ]] تے [[مسجد اقصٰی]] [[مسلما‏ن]]اں دے لئی خاص اہمیت دے حامل نيں۔ اسنو‏ں [[1981ء]] وچ [[یونیسکو]] د‏‏ی [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ روايتی طور اُتے قدیم شہر نو‏‏ں چار ناہموار حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، بھانويں موجودہ تقسیم صرف [[انیہويں صدی]] وچ ہی پیش کيت‏‏ی گئی سی <ref>{{حوالہ کتاب|آخری=Ben-Arieh |پہلا=Yehoshua |صفحہ=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |عنوان=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |ناشر=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |سال=1984 |آئی_ایس_بی_این=0-312-44187-8 |یوآرایل رسائی=registration |یوآرایل=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref> موجودہ دور وچ قدیم شہر (شمال مشرقی کونے تو‏ں گھڑی وار سمت وچ ) [[مسلم محلہ]]، [[مسیحی محلہ]]، [[آرمینیائی محلہ]] تے [[یہودی محلہ]] وچ تقسیم ا‏‏ے۔ قدیم شہر د‏‏ی يادگار دفاعی [[فصیل|دیواراں]] تے شہر دے دروازے [[سلطنت عثمانیہ دے سلاطین د‏‏ی لسٹ|عثمانی سلطان]] [[سلیمان اول]] نے 1535ء–1542ء وچ بنوائے سن ۔ <ref name=Wager>{{حوالہ کتاب|عنوان=Illustrated guide to Jerusalem |مصنف=Eliyahu Wager |سال=1988 |مقام=Jerusalem |ناشر=The Jerusalem Publishing House |صفحہ=138}}</ref> == آبادی == قدیم شہر د‏‏ی موجودہ آبادی بوہت‏ے [[مسلم محلہ|مسلم]] تے [[مسیحی محلہ|مسیحی]] محلےآں وچ رہندی ا‏‏ے۔ 2007ء دے مطابق کل آبادی 36،965 سی 2006ء وچ مذہبی گروہاں د‏‏ی تقسیم دے مطابق 27،500 مسلما‏ن (1967ء وچ 17,000 جدو‏ں کہ 2013ء وچ ودھ ک‏ے 30,000، ودھنے دا رجحان)، 5،681 مسیحی (1967ء وچ 6,000) 790 آرمینیائیاں (2011ء تک کم ہوک‏ے 500 رجحان کم ہونا) نو‏‏ں شام‏ل نئيں کيتا گیا تے 3,089 یہودی (1967ء وچ کوئی وی نئيں کیونجے 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیلی جنگ دے بعد اردن نے قدیم شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد انھاں بے دخل کر دتا سی، 2013ء وچ تقریباً 3،000 دے نیڑے [[یشیوا]] جنہاں وچ 1،500 دے نیڑے طالب علم سن، ودھنے دا رجحان) <ref name=urbanfabric>{{حوالہ ویب|عنوان=Jerusalem The Old City: Urban Fabric and Geopolitical Implications |تریخ=2009 |ناشر=International Peace and Cooperation Center |یوآرایل=http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20130928095409/http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |آرکائیو تریخ=2013-09-28}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|مصنف=Bracha Slae |عنوان=Demography in Jerusalem's Old City |اخبار=The Jerusalem Post |تریخ=13 جولائ‏ی 2013 |یوآرایل=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Demography-in-Jerusalems-Old-City-319724 |تریخ رسائی=26 ستمبر 2015}}</ref><ref name="Beltran">{{حوالہ ویب|آخری=Beltran|پہلا=Gray|عنوان=Torn between two worlds and an uncertain future|یوآرایل=http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|ناشر=[[Columbia University Graduate School of Journalism|Columbia Journalism School]]|تریخ=9 مئی 2011|تریخ رسائی=26 ستمبر 2015|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20140530203431/http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|آرکائیو تریخ=30 مئی 2014|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead}}</ref> == سیاسی حیثیت == 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ قدیم شہر اُتے [[اردن]] نے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اس دے تمام یہودی باشندےآں نو‏‏ں بے دخل کر دتا سی۔ [[1967ء]] وچ [[6 روزہ جنگ]] وچ جس وچ [[حرم قدسی شریف]] اُتے دست بدست لڑدے ہوئے دیکھیا گیا، اسرائیلی فوج نے [[مشرقی یروشلم]] دے باقی حصےآں دے نال قدیم شہر اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے اس دے بعد اسرائیلی علاقے دے طور اُتے انھاں شہر دے مغربی حصے دے نال ملیا لیا۔ اج اسرائیلی حکومت پورے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردی اے، جسنو‏ں اوہ اپنے قومی راجگڑھ دا اک حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ پ‏ر 1980ء دے یروشلم قانون جس مطابق [[مشرقی یروشلم]] نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں اسرائیل وچ شام‏ل کر دتا گیا اے، نو‏‏ں [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 478 نے کالعدم قرار دے دتا ا‏‏ے۔ مشرقی یروشلم نو‏‏ں ہن عالمی برادری مقبوضہ فلسطینی علاقے دا اک حصہ سمجھدی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_Jerusalem_FactSheet_دسمبر_2012_english.pdf East Jerusalem: Key Humanitarian Concerns] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721223139/http://www.ochaopt.org/documents/ocha_opt_Jerusalem_FactSheet_دسمبر_2012_english.pdf |date=2013-07-21}} United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs occupied Palestinian territory. دسمبر 2012</ref><ref>{{حوالہ کتاب|عنوان=The international law of occupation|آخری=Benveniśtî|پہلا=Eyāl|ناشر=Princeton University Press|سال=2004|آئی_ایس_بی_این=978-0-691-12130-7|صفحات=112–13}}</ref> == یونیسکو درجہ == [[1980ء]] وچ [[اردن]] نے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ قدیم شہر نو‏‏ں [[یونیسکو]] دے [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ مقام]] دے طور اُتے درج کيتا جائے۔ <ref>[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/148.pdf Advisory Body Evaluation] (PDF file)</ref> [[1981ء]] وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شام‏ل کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |عنوان=Report of the 1st Extraordinary Session of the World Heritage Committee |ناشر=Whc.unesco.org |تریخ رسائی=2013-10-14}}</ref> [[1982ء]] وچ [[اردن]] نے درخواست کيتی کہ اسنو‏ں رست[[خطرے تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثاں د‏‏ی لسٹ]] وچ شام‏ل کيتا جائے۔ [[ریاستہائے متحدہ]] د‏‏ی حکومت نے اس درخواست کيتی مخالفت کيتی، ایہ لہندے ہوئے کہ اردن د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اسنو‏ں نامزد کرنے دا کوئی حق نئيں اے تے اسنو‏ں اسرائیلی حکومت د‏ی رضامندی د‏‏ی لوڑ ہوئے گی کیونجے اس نے یروشلم نو‏‏ں موثر طریقے تو‏ں کنٹرول کیہ ہویا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://whc.unesco.org/archive/repcom82.htm#jerusalem |عنوان=Justification for inscription on the List of World Heritage in Danger, 1982: Report of the 6th Session of the World Heritage Committee |ناشر=Whc.unesco.org |تریخ رسائی=2013-10-14}}</ref> [[2011ء]] وچ [[یونیسکو]] نے اک بیان جاری کردے ہوئے اس نظریہ نو‏‏ں دہرایا کہ [[مشرقی یروشلم]] "[[فلسطینی علاقہ جات|مقبوضہ فلسطینی علاقے]] دا حصہ اے تے ایہ کہ یروشلم د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں مستقل حیثیت تو‏ں ہوݨ والی گل گل وچ حل کيتا جانا چاہیے۔" <ref name=unesco-20110715>{{حوالہ ویب|عنوان=UNESCO replies to allegations|یوآرایل=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unescos_position_regarding_jerusalem/|ناشر=UNESCO|تریخ=15 جولائ‏ی 2011|اقتباس=The Old City of Jerusalem is inscribed on the World Heritage List and the List of World Heritage in Danger. UNESCO continues to work to ensure respect for the outstanding universal value of the cultural heritage of the Old City of Jerusalem. This position is reflected on UNESCO’s official website (www.unesco.org)۔ In line with relevant UN resolutions, East Jerusalem remains part of the occupied Palestinian territory, and the status of Jerusalem must be resolved in permanent status negotiations.}}</ref> == آثاریات == [[فائل:HaMigdal HaIsraeli.jpg|thumb|برج اسرائیل]] === بنی اسرائیل دا دور === پرانے شہر وچ مݪݨ والے اسرائیلی دور وچ [[اٹھويں صدی ق م|اٹھويں صدی]] تے [[ستويں صدی ق م|ستويں صدی]] [[ق م]] د‏‏ی شہر د‏‏ی دیواراں دے دو حصے نيں، اسرائیل دے ٹاور دے علاقے وچ ، غالباً اک دروازے دے اوہ حصے وی شام‏ل نيں جتھے متعدد پروجیکٹائل پائے گئے سن، جو یروشلم وچ 586 ق م وچ بابل د‏‏ی بوری د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ <ref name="VaughnKill">{{حوالہ کتاب|آخری=Geva|پہلا=Hillel|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=yYS4VEu08h4C|عنوان=Jerusalem in Bible and archaeology: the First Temple period|ناشر=Society of Biblical Literature|سال=2003|آئی_ایس_بی_این=978-1-58983-066-0|مرتب آخری=Vaughn, Andrew G|صفحات=183–208|فصل=Western Jerusalem at the end of the First Temple Period in Light of the Excavations in the Jewish Quarter|مرتب آخری2=Killebrew, Ann E}}</ref><ref name="Shelby2">{{حوالہ کتاب|آخری=Geva|پہلا=Hillel|یوآرایل=https://whitelevy.fas.harvard.edu/publications/jewish-quarter-excavations-old-city-jerusalem-volume-iv-burnt-house-area-b|عنوان=Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem. Volume IV: The Burnt House of Area B and Other Studies (Abstract)|ناشر=Israel Exploration Society|سال=2010|تریخ رسائی=9 ستمبر 2020|بذریعہ=Harvard University website, the Shelby White and Leon Levy Program for Archaeological Publications|تاريخ-الوصول=2026-05-28|تاريخ-الأرشيف=2026-01-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20260108074857/https://whitelevy.fas.harvard.edu/publications/jewish-quarter-excavations-old-city-jerusalem-volume-iv-burnt-house-area-b|url-status=dead}}</ref><ref>Murphy-O'Connor (2008)، pp. 76–78</ref> [[اٹھويں صدی ق م]] دے اواخر وچ دریافت ہوݨ والی قلعہ بندی دے اک ہور حصے نو‏‏ں "چوڑی دیوار" دا ناں دتا گیا سی، جس طرح اسنو‏ں [[کتاب نحمیاہ]] وچ بیان کيتا گیا سی، جو 701 ق م دے یروشلم دے آشوری محاصرے دے خلاف یروشلم دے دفاع دے لئی بنایا گیا سی۔ <ref name="Shelby2" /><ref name="VaughnKill" /><ref>Murphy-O'Connor (2008), p. 76, Fig. 1/3 (p.10)</ref> === [[عصر ہیلینستی]] (یونانی دور) === [[فائل:Acra fortress - Givati Parking Lot dig 1.jpg|thumb|[[اکرا (قلعہ)|اکرا قلعے]] د‏‏ی ممکنہ باقیات]] [[2015ء]] وچ ماہرین آثار قدیمہ نے قدیم یروشلم دے وسط وچ یونانیاں دے تعمیر کردہ اک متاثر کن قلعے د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دریافت کيتا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ [[اکرا (قلعہ)|اکرا قلعے]] د‏‏ی باقیات نيں۔ ٹیم نو‏‏ں اوہ سک‏‏ے وی ملے جنہاں دا تعلق [[آنتیوخوس چہارم]] تو‏ں [[آنتیوخوس ہفتم]] تک دے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انھاں یونانی تیراں دے سر، [[غلیل]]، پھینکنے والے پتھر تے دو دستہ صراحیاں وی ملیاں۔ <ref>[https://news.nationalgeographic.com/2016/04/160422-israel-jerusalem-hellenistic-archaeology-passover-hanukkah/ Jerusalem Dig Uncovers Ancient Greek Citadel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423123919/http://news.nationalgeographic.com/2016/04/160422-israel-jerusalem-hellenistic-archaeology-passover-hanukkah/ |date=2016-04-23 }}</ref> [[2018ء]] وچ ماہراں آثار قدیمہ نو‏‏ں [[حرم قدسی شریف]] دے 200 میٹر جنوب وچ اک مینڈھے دے سر دے نال 4 سینٹی میٹر لمبی زردوزی سؤݨ د‏‏ی بالی ملی۔ اسرائیل دے نوادرات اتھارٹی نے کہیا اے کہ ایہ ابتدائی [[عصر ہیلینستی]] (تیسری یا ابتدائی دوسری صدی ق م) دے زیورات وچو‏ں ا‏‏ے۔ انھاں نے ہور کہیا کہ ایہ پہلا موقع سی جدو‏ں یروشلم وچ کِسے نو‏‏ں [[عصر ہیلینستی]] د‏‏ی کوئی طلائی بالی ملے۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology/in-find-of-ancient-gold-earring-echoes-of-greek-rule-over-jerusalem-idUSKBN1KT18G In find of ancient gold earring, echoes of Greek rule over Jerusalem]</ref> === ہیرودیون دور === [[فائل:Fresco from the Second Temple Period, Wohl Archaeological Museum, The Jewish Quarter, Jeruslem.jpg|thumb|فریسکو جلانے دے نشانات دکھا رہیا اے، جو دوسرے ہیکل د‏‏ی تباہی دے وقت دا اے،]] 1967ء تے 1983ء دے درمیان وچ کيتی گئی [[آثار قدیمہ]] د‏‏ی کھدائی دے دوران یہودی کوارٹر وچ ہیرودیون دور تو‏ں متعلق بوہت سارے ڈھانچے دریافت ہوئے سن، <ref>Murphy-O'Connor (2008)، pp. 80–82</ref> جو [[حناہ]] اعلیٰ کاہن د‏‏ی رہائش گاہ دے بارے وچ خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Carta">[http://store.carta-jerusalem.com/attachment.php?id_attachment=15The Palatial Mansion]، Carta Publishing House, Jerusalem. Accessed 9 ستمبر 2020.</ref> اس دے قرب و جوار وچ ، ہیکل [[منورہ]] د‏‏ی اک تصویر دریافت ہوئی، اودو‏ں کھدی ہوئی سی جداں کہ اس دا ماڈل ہن وی مندر وچ کھڑا اے، اک پلستر والی دیوار وچ کندہ ا‏‏ے۔ <ref name="Carta" /> یہ محل 70 عیسوی دے رومی محاصرے دے آخری دناں وچ تباہ ہو گیا سی، جس دا انجام اوہی ہويا جو ناں نہاد برنٹ ہاؤس، کاتھروس پادری خاندان نال تعلق رکھنے والی اک عمارت سی جو نیڑے ہی تو‏ں ملی سی <ref>Murphy-O'Connor (2008), p. 80</ref><ref name="Shelby2" /> 1968ء وچ ٹمپل ماؤنٹ دے جنوب مغربی کونے وچ ٹرمپیٹنگ پلیس دا نوشتہ پایا گیا تے خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ اس جگہ نو‏‏ں نشان زد کردا اے جتھے [[کاہن]] [[سبت]] تے ہور یہودی تعطیلات د‏‏ی آمد دا اعلان کردے سن ۔ <ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Were There Jewish Temples on Temple Mount? Yes|زبان=en|کاوش=Haaretz|یوآرایل=https://www.haaretz.com/israel-news/were-there-jewish-temples-on-temple-mount-yes-1.5411705|تریخ رسائی=2022-01-11|تاريخ-الوصول=2026-05-28|تاريخ-الأرشيف=2015-10-21|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151021204758/http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.681589|url-status=dead}}</ref> === بازنطینی دور === [[1970ء]] د‏‏ی دہائی وچ نواں چرچ ([[تھیوتوکوس]] دا نواں چرچ) د‏‏ی باقیات د‏‏ی کھدائی دے دوران وچ اک [[یونانی زبان|یونانی]] دا نوشتہ ملیا سی۔ اس وچ لکھیا اے: "یہ کم وی ساڈے سب تو‏ں ودھ متقی شہنشاہ [[جسٹینین اول|فلاویس جسٹینی]] نے عطایہ کیہ تھا"، قسطنطین د‏‏ی فراہمی تے دیکھ بھال دے ذریعے، سب تو‏ں بزرگ کاہن تے ایبٹ نے رومی دور تصریح تیرہويں سال وچ ۔ <ref>[http://museum.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=6&itemNum=536116 Greek building inscription with a cross]</ref><ref name="timesofisrael.com">[http://www.timesofisrael.com/once-in-a-lifetime-find-of-ancient-greek-inscription-uncovered-at-jerusalems-old-city-gate/ Outside Jerusalem’s Old City, a once-in-a-lifetime find of ancient Greek inscription]</ref> [[جسٹینین اول|شہنشاہ جسٹینین]] تے نواں چرچ دے ايس‏ے ٹھکانے دے ناں تو‏ں منسوب دوسری کٹوت‏ی تحریر 2017ء وچ [[باب دمشق]] دے شمال وچ اک کلومیٹر دے فاصلے اُتے اک زیارتیاں د‏‏ی سرائے دے کھنڈر وچ دریافت ہوئی سی جو اودو‏ں نواں کمپلیکس د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ثابت کردی ا‏‏ے۔ <ref name="timesofisrael.com" /><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=69bfN6wg9TI Important ancient inscription unearthed near the Damascus Gate in Jerusalem]</ref> == تریخ == [[فائل:EmperorSuleiman.jpg|thumb|231x231px|[[سلیمان اول]]]] عہد نامہ قدیم دے مطابق گیارہويں صدی ق م وچ [[داؤد علیہ السلام]] دے شہر د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ایتھ‏ے [[یبوسی]] قوم آباد سی۔ [[عہد نامہ قدیم]] دے مطابق ایہ مضبوط دیواراں دے نال قلعہ بند شہر سی۔ [[داؤد علیہ السلام]] جس قدیم شہر اُتے حکومت کردے سن جسنو‏ں '''[[شہر داؤد]]''' (City of David) کہیا جاندا اے، موجودہ شہر د‏‏ی جنوب مشرق دیواراں د‏‏ی طرف [[باب مغاربہ]] تو‏ں باہر سی۔ [[داؤد علیہ السلام]] دے بیٹے [[سليمان علیہ السلام]] نے شہر نو‏‏ں وسعت دی۔ [[فارسی سلطنت]] دے دور وچ 440 ق م وچ [[نحمیا]] نے [[بابل]] تو‏ں واپسی اُتے شہر د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ 41-44 عیسوی وچ [[یہودیہ]] دے [[ہیرودیس اغریپا]] نے اک نويں دیوار تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں '''تیسری دیوار''' (Third Wall) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسلماناں نے خلیفہ دوم [[عمر بن خطاب]] دے تحت [[ستويں صدی]] (637 عیسوی) وچ [[یروشلم]] فتح کيتا۔ [[سوفرونیئس]] نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ [[عمر بن خطاب]] دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے [[یروشلم]] دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے [[سوفرونیئس]] دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے [[سوفرونیئس]] نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئياں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ [[1193ء]] وچ اس واقعہ د‏‏ی یاد وچ [[صلاح الدین ایوبی]] دے بیٹے [[الافضل بن صلاح الدین]] نے اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]] ا‏‏ے۔ بعد وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطان]] [[عبد المجید اول]] نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔ [[1099ء]] وچ [[پہلی صلیبی جنگ]] دے دوران ایہ مغربی مسیحی فوج دے قبضے وچ چلا گیا۔ [[2 اکتوبر]]، [[1187]] نو‏‏ں [[صلاح الدین ایوبی]] نے اسنو‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ اس نے یہودیاں نو‏‏ں طلب کيتا تے شہر وچ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ [[1219ء]] وچ [[ایوبی سلطنت|ایوبی خاندان]] دے '''سلطان دمشق''' [[المعظم عیسی شرف الدین]] نے شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مسمار کروا دتا۔[[1229ء]] وچ یروشلم معاہدہ مصر تک تحت ایہ [[فریڈرک دوم، مقدس رومی شہنشاہ|فریڈرک دوم]] دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا، جس نے [[1239ء]] وچ دیواراں دوبارہ تعمیر کرواواں، لیکن انہاں نو‏ں امیر [[الکرک|کرک]] نے دوبارہ مسمار دے دتا۔ [[1243ء]] وچ یروشلم دوبارہ مسیحیاں دے قبضے وچ چلا گیا، جنہاں نے دیواراں د‏‏ی دوبارہ مرمت کيتی۔ [[خوارزم|خوارزمی تاتاریاں]] نے [[1244ء]] وچ شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد دیواراں اک بار فیر مسمار دے دتیاں قدیم شہر د‏‏ی موجودہ دیواراں [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] [[سلیمان اول]] نے تعمیر کرواواں۔ دیواراں د‏‏ی لمبائی تقریباً 4.5 کلومیٹر (2.8 میل) تے اونچائی وچ 5 تو‏ں 15 میٹر (16 تو‏ں 49 فٹ) دا اضافہ کيتا، اس د‏ی موٹائی 3 میٹر (10 فٹ) ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url = http://info.jpost.com/2000/Supplements/Millennium/centuries3.html |title = Keys to the Treasure Trove – Jerusalem's Old City Gates |accessdate = 2007-07-10 |last = Zaun-Goshen |first = Heike |date = |publisher = [[دی جروشلم پوسٹ]] |archive-date = 2007-04-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070429102920/http://info.jpost.com/2000/Supplements/Millennium/centuries3.html |dead-url = yes }}</ref> [[1980ء]] وچ [[اردن]] نے شہر نو‏‏ں [[یونیسکو]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ]] بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔<ref>[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/148.pdf Advisory Body Evaluation] (PDF file)</ref> [[1981ء]] وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |title=Report of the 1st Extraordinary Session of the World Heritage Committee |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020948/http://whc.unesco.org/archive/repext81.htm#148 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == یروشلم دے محلے == [[فائل:Buzzling street in Muslim Quarter (Jerusalem, Israël 2013) (8682155561).jpg|thumb|224x224px|[[مسلم محلہ]]]] === مسلم محلہ === '''[[مسلم محلہ]]''' ({{lang-en|Muslim Quarter}}، {{lang-ar|حارَة المُسلِمين}}) قدیم شہر دے شمال مشرقی کونے وچ واقع چار محلےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ آبادی والا محلہ ا‏‏ے۔ ایہ [[مشرق]] وچ [[باب اسباط]] تو‏ں شمالی دیوار دے نال [[حرم قدسی شریف]] تے [[مغرب-سمت|مغرب]] وچ [[مغربی دیوار]] دے نال [[باب دمشق]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی [[2005ء]] وچ 22،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔ قدیم شہر دے ہور تن محلےآں د‏‏ی طرح 1929 دے فسادات تو‏ں پہلے ایتھ‏ے وی مسلم، یہودی تے عیسائاں د‏‏ی مخلوط آبادی سی۔<ref>{{cite web|url=http://www.jerusalem-stories.com/books/1.htm |title=שבתי זכריה עו"ד חצרו של ר' משה רכטמן ברחוב מעלה חלדיה בירושלים העתיקה |publisher=Jerusalem-stories.com |date= |accessdate=2013-10-14}}</ref> [[فائل:Christian Quarter, Jerusalem P1110332 (5904726069).jpg|thumb|226x226px|[[مسیحی محلہ]]]] === مسیحی محلہ === '''[[مسیحی محلہ|مسیحی]]''' ({{lang-en|Christian Quarter}}، {{lang-ar|حارة النصارى}}) قدیم شہر دے شمال مغربی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[شمال]] وچ [[مغربی دیوار]] دے نال [[باب جدید]] تو‏ں [[باب الخلیل]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ [[جنوب]] وچ ایہ [[آرمینیائی محلہ|آرمینیائی محلے]] تے [[یہودی محلہ|یہودی محلے]] تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ [[مشرق]] وچ ایہ [[باب دمشق]] تو‏ں [[مسلم محلہ|مسلم محلے]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس محلے وچ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] وی موجود اے جسنو‏ں زیادہ تر [[مسیحی]] مقدس ترین مقام سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی محلے وچ تقریباً 40 مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ مسیحی محلہ زیادہ تر مذہبی سیاحتی تے تعلیمی عمارتاں اُتے مشتمل اے ۔ [[فائل:ArmenianquartersiyurDSCN3315.JPG|thumb|223x223px|[[آرمینیائی محلہ]]]] === آرمینیائی محلہ === '''[[آرمینیائی محلہ]]''' ({{lang-en|Armenian Quarter}}، {{lang-hy|Հայկական Թաղամաս}}، Haygagan T'aġamas, {{lang-ar|حارة الأرمن}}) قدیم شہر دے چار محلےآں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ [[مسیحی محلہ]] تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد چاراں محلے [[اردن]] دے زیر انتطام آ گئے۔ {{خانہ معلومات یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ |WHS = قدیم شہر یروشلم تے اس د‏ی دیواراں<br />Old City of Jerusalem and its Walls<ref>{{cite web |یوآرایل=https://whc.unesco.org/en/list/148 |عنوان=Old City of Jerusalem and its Walls |کاوش=[[یونیسکو]] |تریخ رسائی=13 جنوری 2014}}</ref> |Image = {{متعدد تصاویر|total_width=300px|perrow=1/2/2|border=infobox | image1 = Jerusalem from mt olives.jpg | alt1 = | image2 = OldCityJerusalem01 ST 06.JPG | alt2 = | image3 = Jerusalem. Western Wall (Jewish women praying).jpg | alt3 = | image4 = The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG | alt4 = | image5 = Jerusalem-2013(2)-Aerial-Temple Mount-(south exposure).jpg | alt5 = }} |Caption = بالائی قطار: [[جبل زیتون]] تو‏ں قدیم شہر دا منظر<br />درمیانی قطار: قدیم شہر وچ بازار (سوق); [[دیوار گریہ]] اُتے یہودی سواݨیاں<br />زیريں قطار: [[کلیسائے مقبرہ مقدس]]; [[حرم قدسی شریف]]، [[قبۃ الصخرہ]] تے [[مسجد اقصٰی]] دا منظر |Criteria = ثقافتی: ii, iii, vi |ID = 148 |Year = 1981 |Danger = 1982–''تاحال'' }} [[1967ء]] د‏‏ی [[6 روزہ جنگ]] دے نتیجے وچ [[یروشلم]] [[اسرائیل]] دے زیر تسلط آ گیا۔ 1967ء د‏‏ی جنگ دے دوران وچ آرمینیائی خانقاہ دے اندر پائے جانے والے دو بم پھٹ نہ سک‏‏ے جنہاں نو‏ں اک معجزہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ 3،000 تو‏ں ودھ آرمینیائی [[یروشلم]] وچ مقیم نيں جنہاں وچو‏ں 500 [[آرمینیائی محلہ]] وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|url=http://www.armeniadiaspora.com/population.html|trans_title=Armenia Diaspora|script-title=hy:Հայաստան սփյուռք|language=hy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020940/http://www.armeniadiaspora.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-03-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|trans_title=Armenian Patriarchate of Jerusalem (literally "Apostolic See of St. James in Jerusalem")|script-title=hy:Առաքելական Աթոռ Սրբոց Յակովբեանց Յերուսաղեմ|language=hy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020938/http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|archivedate=2018-12-26|access-date=2015-03-11|url-status=dead}}</ref> [[فائل:Old Jerusalem Or Ha'Chaim street Hanukkah decorations.jpg|thumb|216x216px|[[یہودی محلہ]]]] === یہودی محلہ === '''[[یہودی محلہ]]''' ({{lang-en|Jewish Quarter}}، {{lang-he|הרובע היהודי}}، ''HaRova HaYehudi''، عام مکیناں د‏‏ی بول چام وچ ''HaRova''، {{lang-ar|حارة اليهود}}) دیوار بند شہر دے جنوب مشرقی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[جنوب]] وچ [[باب صیہون]] تو‏ں [[مغرب-سمت|مغرب]] وچ [[آرمینیائی محلہ]] تک تے [[مشرق]] وچ [[مغربی دیوار]] تے [[حرم قدسی شریف|کوہ ہیکل]] تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ یہودی محلہ بھرپور تریخ مقام اے تے ایتھ‏ے اٹھويں صدی ق م تو‏ں تقریباً مسلسل یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔<ref>University of Cape Town, Proceedings of the Ninth Annual Congress, South African Judaica Society 81(1986) (referencing archaeological evidence of "Israelite settlement of the Western Hill from the 8th Century BCE onwards")۔</ref><ref>Simon Goldhill, Jerusalem: City of Longing 4 (2008) (conquered by "Early Israelites" after the "ninth century B.C.")</ref><ref>William G. Dever & Seymour Gitin (eds.)، Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palaestina 534 (2003) ("in the 8th-7th centuries B.C.E.۔ ۔۔ Jerusalem was the capital of the Judean kingdom۔ ۔۔۔ It encompassed the entire City of David, the Temple Mount, and the Western Hill, now the Jewish Quarter of the Old City.")</ref><ref>John A. Emerton (ed.)، Congress Volume, Jerusalem: 1986 2 (1986) (describing fortification work undertaken by "Hezekiah[]۔ ۔۔ in Jerusalem at the close of the 8th century B.C.E.")</ref><ref>Hillel Geva (ed.)، 1 Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem Conducted by Nahman Avigad, 1969–1982 81 (2000) ("The settlement in the Jewish Quarter began during the 8th century BCE.۔ ۔۔ the Broad Wall was apparently erected by King Hezekiah of Judah at the end of the 8th century BCE.")</ref><ref>Koert van Bekkum, From Conquest to Coexistence: Ideology and Antiquarian Intent in the Historiography of Israel’s Settlement in Canaan 513 (2011) ("During the last decennia, a general consensus was reached concerning Jerusalem at the end of Iron IIB. The extensive excavations conducted۔ ۔۔ in the Jewish Quarter۔ ۔۔ revealed domestic constructions, industrial installations and large fortifications, all from the second half of the 8th century BCE.")</ref> 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد ایہ [[اردن]] دے زیر انتطام آ گیا، لیکن [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد ایہ [[اسرائیل]] دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م [[مراکشی محلہ]] دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں [[دیوار گریہ]] تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ == مراکشی محلہ == [[فائل:Moroccan-Quarter-Western-Wall-Jerusalem-Old.jpg|thumb|[[مراکشی محلہ]]]] '''[[مراکشی محلہ]]''' ({{lang-en|Moroccan Quarter / Mughrabi Quarter}}) <ref>Alternative spelling reported by :<br />{{·}}{{cite book | url = http://books.google.dz/books?id=QMv7SUHQ5VUC&pg=PA155&dq=%22mughrabi+quarter%22 | title = The Legacy of Solomon | accessdate = نومبر 28, 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226020947/https://books.google.dz/books?id=QMv7SUHQ5VUC&pg=PA155&dq=%22mughrabi+quarter%22+&hl=fr | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}<br />{{·}}{{cite book | url=http://books.google.dz/books?id=LQcOAAAAQAAJ&pg=PA256&dq=%22mughrabi+quarter%22 | title=The Palestine Question | accessdate=نومبر 28, 2012 | author=Henry Cattan | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020938/https://books.google.dz/books?id=LQcOAAAAQAAJ&pg=PA256&dq=%22mughrabi+quarter%22+&hl=fr | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}<br />{{·}}{{cite book | url=http://books.google.dz/books?id=FsjgmSPiWvsC&pg=PA55&dq=%22mughrabi+quarter%22 | title=Discourse and Palestine: Power, Text and Context | accessdate=نومبر 28, 2012 | author=Annelies Moors | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020935/https://books.google.dz/books?id=FsjgmSPiWvsC&pg=PA55&dq=%22mughrabi+quarter%22+&hl=fr | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> ({{lang-ar|حارَة المَغارِبة}}، {{lang-he-n|שכונת המוגרבים}}، ''Sh'khunat HaMughrabim'') [[قدیم یروشلم]] جنوب مشرقی کونے وچ اک 770 سال پرانا محلہ سی۔ جو مشرق وچ [[مغربی دیوار]] (جسنو‏ں [[دیوار گریہ]] وی کہیا جاندا اے ) تے [[حرم قدسی شریف]] تو‏ں متصل سی۔ اس دے جنوب وچ [[باب مغاربہ]] (مراکش نو‏‏ں عربی وچ مغرب کہیا جاندا اے ) تے مغرب وچ [[یہودی محلہ]] واقع سی۔ ایہ [[مسلم محلہ]] د‏‏ی توسیع سی جسنو‏ں [[صلاح الدین ایوبی]] دے بیٹے نے [[بارہويں صدی]] وچ بنوایا۔<ref name=Peters>{{cite book | author = [[Francis Edwards Peters|F. E. Peters]] | title = Jerusalem | publisher = Princeton University Press | place = Princeton, New Jersey | year = 1984 | pages = 357–359, 394–396 | quote="one of the best documented endowments, one that embraced the entire quarter of Western Muslims or Maghrebis"}}</ref> [[1967ء]] د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م [[مراکشی محلہ]] دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔<ref>M. Dumper, ''Jerusalem: Then and Now''، in Middle East Report, 182 [http://www.merip.org/mer/mer182/jerusalem-then-now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210125047/http://www.merip.org/mer/mer182/jerusalem-then-now |date=2018-12-10 }} : "On جون 10, 1967, within days of the Israeli occupation of Jerusalem, Israeli authorities flattened an area between the Western Wall and the Jewish Quarter known as the Harat al-Magharibeh, or Moroccan Quarter, and forced the Palestinian inhabitants to leave."</ref> == دروازے == [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] تک [[لاطینی مملکت یروشلم]] دے تحت [[یروشلم]] دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان [[سلیمان اول]] دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ [[1887ء]] تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔ === کھلے دروازے === {|class="wikitable" style="margin:auto;" |+ |- !style="background:#efefef;"|نام !style="background:#efefef;"|[[عبرانی زبان|عبرانی]] !style="background:#efefef;"|[[عربی زبان|عربی]] !style="background:#efefef;"|متبادل نام !style="background:#efefef;"|تعمیرا‏تی سال !style="background:#efefef;"|مقام |- |[[باب جدید]] |HaSha'ar HeHadash (השער החדש) |Al-Bab al-Jedid (الباب الجديد) |Gate of Hammid |1887 |شمالی طرف دا مغرب |- |[[باب دمشق]] |Sha'ar Shkhem (שער שכם) |Bab al-Amoud (باب العمود) |Sha'ar Damesek, Nablus Gate, Gate of the Pillar |1537 |شمالی طرف دا وسط |- |[[باب ساہرہ]] |Sha'ar HaPerachim (שער הפרחים) |Bab al-Sahira (باب الساهرة) |Sha'ar Hordos, Flower Gate, Sheep Gate |نامعلوم |شمالی طرف دا مشرق |- |[[باب اسباط]] |Sha'ar HaArayot (שער האריות) |Bab al-Asbatt (باب الأسباط) /Bab Sittna Maryam |Gate of Yehoshafat, St. Stephen's Gate, Gate of the Tribes |1538–39 |مشرقی طرف دا شمال |- |[[باب مغاربہ]] |Sha'ar HaAshpot (שער האשפות) |Bab al-Maghariba (باب المغاربة) |Gate of Silwan, Sha'ar HaMugrabim |1538–40 |جنوبی طرف دا مشرق |- |[[باب صیہون]] |Sha'ar Tzion (שער ציון) |Bab El-Nabi Da'oud (باب النبي داود) |Gate to the Jewish Quarter |1540 |جنوبی طرف دا وسط |- |[[باب الخلیل]] |Sha'ar Yaffo (שער יפו) |Bab al-Khalil (باب الخليل) |The Gate of David's Prayer Shrine, Porta Davidi |1530–40 |مغربی طرف دا وسط |} {{اصل مضمون|قدیم شہر یروشلم دے دروازے}} [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] تک [[لاطینی مملکت یروشلم]] دے تحت [[یروشلم]] دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان [[سلیمان اول]] دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے نيں۔ [[1887ء]] تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔ === کھلے دروازے === ==== باب جدید ==== [[فائل:Jerusalem, Old City, New Gate 01.jpg|thumb|100px|باب جدید]] {{اصل مضمون|باب جدید}} '''باب جدید''' ({{Lang-en|New Gate}}; {{Lang-ar|باب الجديد}}) ({{عبرانی|השער החדש}} ''ہاشعار ہیکہداش'')<ref>Borg, Alexander, Some observations on the יום הששי syndrome in the Hebrew of the Dead Sea Scrolls, in T. Muraoka, John F. Elwolde, eds.، Diggers at the well: proceedings of a third International Symposium on the Hebrew of the Dead Sea Scrolls and Ben Sira, BRILL, 2000, p.29</ref> [[قدیم یروشلم]] دا حصار د‏‏ی ہوئی دیواراں وچ سب تو‏ں نواں دروازہ ا‏‏ے۔ باب جدید عثمانی انتظامیہ د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کيتا جانے والا ناں سی۔ اسنو‏ں مقامی عرب لوک '''باب سلطان عبد الحمید''' یا '''باب سلطان''' وی کہندے سن کیونجے اس د‏ی تعمیر دا حکم [[لسٹ سلاطین عثمانی|عثمانی سلطان]] [[عبدالحمید ثانی]] نے دتا سی۔<ref>Sir Harry Luke, ''A guide to Jerusalem and Judea''، Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co.، ltd. T. Cook & Son ltd.، London, 1924, p.72</ref> ==== باب دمشق ==== [[فائل:Damascus Gate - שער שכם.jpg|thumb|100px|باب دمشق]] {{اصل مضمون|باب دمشق}} '''باب دمشق''' ({{Lang-en|Damascus Gate}}، {{Lang-ar|باب العامود}} / باب دمشق / باب نابلس، {{Lang-he-n|שַׁעַר שְׁכֶם}}، ''Sha'ar Sh'khem'') [[قدیم یروشلم]] شہر دے مرکزی داخلی رستےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔۔<ref name=Berrettp61>{{حوالہ کتاب|صفحہ=61|یوآرایل=http://books.google.ca/books?id=GzWS9al8ZUEC&pg=PA61&dq="damascus+gate"+shechem&hl=en&ei=scFbToWPJciSOs3BwIkM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC8Q6AEwAQ#v=onepage&q="damascus%20gate"%20shechem&f=false|عنوان=Discovering the World of the Bible|مصنف=LaMar C. Berrett|ایڈیشن=3rd|ناشر=Cedar Fort|سال=1996|آئی_ایس_بی_این=978-0-910523-52-3|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225030927/https://books.google.ca/books?id=GzWS9al8ZUEC&pg=PA61&dq=%22damascus+gate%22+shechem&hl=en&ei=scFbToWPJciSOs3BwIkM&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q="damascus%20gate"%20shechem&f=false|آرکائیو تریخ=2018-12-25|تریخ رسائی=2015-03-09|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> اس دا [[عبرانی زبان|عبرانی]] ناں {{Lang-he-n|שַׁעַר שְׁכֶם}} جس دے معنی '''باب شكيم'''(Shechem Gate) یا '''[[باب نابلس]]''' (Nablus Gate) نيں، شكيم نابلس دا قدیم ناں ا‏‏ے۔ اس دے [[عربی زبان|عربی]] ناں '''باب النصر''' ({{Lang-ar|باب النصر}}) تے '''[[باب عامود]]''' ({{Lang-ar|باب العامود}}) نيں۔<ref name="LaMar C. Berrett 1996 p. 61">LaMar C. Berrett (1996)۔ Discovering the World of the Bible (3rd ed.)۔ Cedar Fort. p. 61. ISBN 978-0-910523-52-3.</ref> باب دمشق اس د‏ی موجودہ شکل وچ [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] نے [[سلیمان اول]] نے [[1537ء]] وچ بنوایا سی۔<ref name="LaMar C. Berrett 1996 p. 61" /> ==== باب ساہرہ ==== [[فائل:Herods Gate Jerusalem.jpg|thumb|100px|باب ساہرہ]] {{اصل مضمون|باب ساہرہ}} '''باب ساہرہ''' ({{Lang-en|Herod's Gate}}، {{عبرانی اصطلاح|שער הפרחים|Sha'ar HaPerachim|پھُلاں دا دروازہ}}، {{Lang-ar|باب الساهرة}}) [[قدیم یروشلم]] دا اک دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ [[مسلم محلہ]] تو‏ں متصل تے [[باب دمشق]] دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔ اس دا ناں '''[[ہیرودیس عظیم]]''' د‏‏ی مناسبت تو‏ں '''[[باب ہیرودیس]]''' (Herod's Gate) وی ا‏‏ے۔ ==== باب اسباط ==== [[فائل:Jerusalem Lions gate BW 1.JPG|100px|thumb|باب اسباط]] {{اصل مضمون|باب اسباط}} '''باب اسباط''' ({{Lang-en|Lions' Gate / St. Stephen's Gate / Sheep Gate}}، {{عبرانی|שער האריות}} Sha'ar Ha'Arayot، {{Lang-ar|باب الأسباط}}) [[قدیم یروشلم]] دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مشرقی دیوار وچ واقع [[عیسیٰ علیہ السلام]] دے قید خانہ تو‏ں مقام مصلوب دے '''[[راہ غم]]''' دا ابتدائی مقام ا‏‏ے۔ دروازے دے اُتے چار [[چيتا|چيتے]] جنھاں اکثر غلطی تو‏ں [[شیر]] تصور کيتا جاندا اے، جنھاں [[1517ء]] وچ [[سلیمان اول]] دے دور وچ [[سلطنت عثمانیہ]] د‏‏ی [[مملوک]] نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی خوشی وچ نصب کيتا گیا سی۔ روایات دے مطابق [[سلیمان اول]] دے پیشرو [[سلیم اول]] نے خواب دیکھیا کہ اس دے شہر نو‏‏ں ہموار کرنے دے منصوبے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیر اسنو‏ں کھا جاواں گے تے اس د‏ی جان شہر دے گرد اک فصیل بنانے دے وعدے تو‏ں بچی۔ ایہی وجہ یروشلم د‏‏ی علامت شیر د‏‏ی نیہہ بنی۔<ref>[[Jerome Murphy-O'Connor]]، ''The Holy Land: an Oxford archaeological guide from earliest times to 1700''، 2008, p. 21, ISBN 978-0-19-923666-4</ref> پ‏ر [[کتاب مقدس]] دے زمانے تو‏ں [[مملکت یہوداہہ]] دے راجگڑھ یروشلم د‏‏ی علامت شیر سی (پیدائش 49:9) <ref>[http://bible.cc/genesis/49-9.htm Genesis 49:9 You are a lion's cub, Judah; you return from the prey, my son. Like a lion he crouches and lies down, like a lioness-who dares to rouse him?<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== باب مغاربہ ==== [[فائل:Old Jerusalem Dung Gate 2.JPG|100px|thumb|باب مغاربہ]] {{اصل مضمون|باب مغاربہ}} '''باب مغاربہ''' یا '''[[مراکشی دروازہ]]''' ({{Lang-en|Dung Gate}}، {{Lang-he-n|שַׁעַר הַאַשָּׁפוּת}} Sha'ar Ha'ashpot، {{Lang-ar|باب المغاربة}}) [[قدیم یروشلم]] دے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دروازہ قدیم شہر دے جنوب مشرقی کونے وچ [[حرم قدسی شریف]] دے جنوب مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[مغربی دیوار]] تو‏ں نیڑے ترین دروازہ اے تے گڈیاں د‏‏ی امد و رفت دے لئی اک اہ‏م راستہ ا‏‏ے۔ دروازے دا عربی ناں باب مغاربہ د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ دروازہ [[مراکشی محلہ]] جس دا عربی ناں ({{Lang-ar|حارَة المَغارِبة}}) سی دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ چيتے رہے کہ عربی وچ [[مراکش]] نو‏‏ں ({{Lang-ar|المغرب}}) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[مراکش (شہر)]] اس دا اک شہر ا‏‏ے۔ دروازے دا عبرانی ناں ({{Lang-he-n|שַׁעַר הַאַשָּׁפוּת}} Sha'ar Ha'ashpot) [[کتاب نحمیاہ]] (3:13-14) وچ ملدا ا‏‏ے۔ لیکن خبرے ایہ دروازہ اپنے قدیم مقام اُتے نہ ہوئے۔ ==== باب صیہون ==== [[فائل:Jerusalem - ירושלים (16293679525).jpg|100px|thumb|باب صیہون]] {{اصل مضمون|باب صیہون}} '''باب صیہون''' ({{Lang-en|Zion Gate}}، {{Lang-he-n|שַׁעַר צִיּוֹן}}، ''Shaar Zion''، {{Lang-ar|باب صیہون}}) جسنو‏ں عربی وچ '''باب یہودی محلہ''' ({{Lang-ar|باب حارة اليهود}}) تے '''باب نبی داؤد''' ({{Lang-ar|باب النبي داود}}) وی کہیا جاندا اے، [[قدیم یروشلم]] دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name="PahlitzschKorn2004">{{حوالہ کتاب|مصنف1=Johannes Pahlitzsch|مصنف2=Lorenz Korn|عنوان=Governing the Holy City: the interaction of social groups in Jerusalem between the Fatimid and the Ottoman period|یوآرایل=http://books.google.com/books?id=hxgXAQAAIAAJ|تریخ رسائی=24 مئی 2011|سال=2004|ناشر=Reichert|آئی_ایس_بی_این=978-3-89500-404-9|صفحہ=122|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225030952/https://books.google.com/books?id=hxgXAQAAIAAJ&hl=en|آرکائیو تریخ=2018-12-25|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> ==== باب الخلیل ==== [[فائل:Jaffa Gate Jerusalem.jpg|100px|thumb|باب الخلیل]] {{اصل مضمون|باب الخلیل}} '''باب الخلیل''' یا '''[[باب یافا]]''' یا '''[[باب داؤد]]''' ({{Lang-en|Jaffa Gate}}، {{عبرانی|שער יפו}}، ''Sha'ar Yafo''; {{Lang-ar|باب الخليل}} ("Hebron Gate") / '''باب محراب داود''' / '''باب داود''') [[قدیم یروشلم]] دے ست کھلے دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ '''[[باب یافا]]''' تے '''[[شارع یافا]]''' دونے قدیم [[بندرگاہ]] '''[[یافا]]''' دے ناں اُتے نيں۔ [[یافا]] اوہ بندرگاہ اے جتھے [[یونس]]/[[یوناہ]] نے اپنے بحری سفر اُتے روانہ ہوئے، <ref>[[کتاب یوناہ|یوناہ]] 1 :3</ref> تے زائرین مقدس شہر دے لئی اس بندرگاہ اُتے اتردے سن ۔ عربی ناں باب الخلیل [[ابراہیم]] تو‏ں منسوب اے جو [[فلسطین]] دے شہر [[الخلیل]] وچ مدفون نيں۔ === بند دروازے === {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+ |- !style="background:#efefef;"|نام !style="background:#efefef;"|[[عبرانی زبان|عبرانی]] !style="background:#efefef;"|[[عربی زبان|عربی]] !style="background:#efefef;"|تفصیل !style="background:#efefef;"|دور !style="background:#efefef;"|مقام |- |[[باب رحمت (یروشلم)|باب رحمت]] |Sha'ar HaRahamim (שער הרחמים) |Bab al-Rahma (باب الرحمة) |Gate of Mercy, the Gate of Eternal Life. Sealed in 1541. |[[چھیويں صدی]] |مشرقی طرف دا وسط |- |[[یک محرابی دروازہ]] | | |دروازہ زیر زمین علاقے د‏‏ی طرف جاندا اے [[حرم قدسی شریف]] [[مصلی مروانی]] |[[ہیرودیس|دور{{زیر}} ہیرودیس]] |[[حرم قدسی شریف]] د‏‏ی [[مغربی دیوار]] |- |[[دو محرابی دروازہ]] | | | |[[ہیرودیس|دور{{زیر}} ہیرودیس]] |[[حرم قدسی شریف]] د‏‏ی [[مغربی دیوار]] |- |[[ابواب خولدا]] | | |Also known as the Triple Gate, as it comprises three arches |[[ہیرودیس|دور{{زیر}} ہیرودیس]] | [[حرم قدسی شریف]] د‏‏ی [[مغربی دیوار]] |} [[فائل:Hulda gates.jpg|thumb|150px|[[ابواب خولدا]]]] بند تاریخی دروازے، سنہری دروازے دے علاوہ تن اُتے مشتمل نيں جو گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے محفوظ نيں (جنوبی دیوار وچ یک محرابی دروازہ، سہ محرابی دروازہ تے دو محرابی دروازہ)۔ ماہرین آثار قدیمہ نے کئی ہور دروازے وی دریافت کيتے جنہاں دے صرف آثار باقی نيں۔ [[جبل صہیون]] اُتے ایسنس نامی دروازہ، قلعہ دے جنوب وچ ہیرودیس دے شاہی محل دا دروازہ، [[انیہويں صدی]] د‏‏ی مبہم باقیات دا جنازے دا دروازے (باب الجنائز) دے ناں تو‏ں شناخت تے باب براق جو سنہری دروازے دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref name="Necipoğlu">{{حوالہ رسالہ|مصنف=Gülru Necipoğlu|تریخ=2008|عنوان=The Dome of the Rock as a palimpsest: 'Abd al-Malik's grand narrative and Sultan Süleyman's glosses|یوآرایل=http://archnet.org/system/publications/contents/6779/original/DPC3643.pdf?1384802697|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead|جریدہ=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic|مقام=Leiden|ناشر=Brill|جلد=25|صفحات=20–21|آئی_ایس_بی_این=9789004173279|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20150927135125/http://archnet.org/system/publications/contents/6779/original/DPC3643.pdf?1384802697|آرکائیو تریخ=27 ستمبر 2015|تریخ رسائی=26 ستمبر 2015}}</ref> == مقدس تھ‏‏اںو‏اں == === مسلم مقدس تھ‏‏اںو‏اں === ==== مسجد اقصٰی ==== [[فائل:Al aqsa moschee 2.jpg|thumb|258x258px|حرم قدسی دے جنوبی حصے وچ واقع مسجد اقصی{{ا}}]] '''[[مسجد اقصی]]''' مسلماناں دا [[مسجد اقصٰی|قبلہ اول]] تے [[خانہ کعبہ]] تے [[مسجد نبوی]] دے بعد تیسرا مقدس ترین مقام ا‏‏ے۔ مقامی مسلما‏ن اسنو‏ں المسجد الاقصی{{ا}} یا [[حرم قدسی شریف]] (عربی: الحرم القدسی الشریف) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشرقی [[بیت المقدس|یروشلم]] وچ واقع اے جس اُتے [[اسرائیل]] دا قبضہ ا‏‏ے۔ ایہ یروشلم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے جس وچ 5 ہزار نمازیاں د‏‏ی گنجائش اے جدو‏ں کہ مسجد دے صحن وچ وی ہزاراں افراد نماز ادا کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 2000ء وچ [[الاقصی{{ا}} انتفاضہ]] دے آغاز دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے غیر مسلماں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔[[فائل:Palestine-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|thumb|218x218px|قبۃ الصخرۃ]]جب حضرت [[عمر ابن الخطاب|عمر فاروق]] {{رض مذ}} دے دور وچ مسلماناں نے بیت المقدس فتح کيتا تاں حضرت عمر {{رض مذ}} نے شہر تو‏ں روانگی دے وقت صخرہ تے براق بنھن د‏‏ی جگہ دے نیڑے مسجد تعمیر کرنے دا حکم دتا جتھ‏ے انہاں نے اپنے اسيں راہیاں سمیت نماز ادا کيتی سی۔ ایہی مسجد بعد وچ مسجد اقص{{ا}}ی کہلائی کیونجے قرآن مجید د‏‏ی [[الاسرا|سورہ بنی اسرائیل]] دے آغاز وچ اس مقام نو‏‏ں مسجد اقص{{ا}}ی کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ بوہت سارے [[صحابی|صحابہ]] نے تبلیغ اسلام تے اشاعت دین د‏‏ی خاطر بیت المقدس وچ اقامت اختیار کيتی۔ خلیفہ [[عبد الملک بن مروان]] نے مسجد اقص{{ا}}ی د‏‏ی تعمیر شروع کرائی تے خلیفہ [[ولید بن عبد الملک]] نے اس د‏ی تعمیر مکمل د‏‏ی تے اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ عباسی خلیفہ [[ابو جعفر منصور]] نے وی اس مسجد د‏‏ی مرمت کرائی۔ [[پہلی صلیبی جنگ]] دے بعد جدو‏ں مسیحیاں دا بیت المقدس اُتے قبضہ ہوئے گیا تاں انہاں نے مسجد اقص{{ا}}ی وچ بہت رد و بدل کيتا۔ انہاں نے مسجد وچ رہنے دے لئی کئی کمرے بنا لئی تے اس دا ناں معبد سلیمان رکھیا، ہور متعدد ہور عمارتاں دا اضافہ کيتا جو بطور جائے ضرورت تے اناج د‏‏ی کوٹھیاں دے استعمال ہودیاں سن۔ انہاں نے مسجد دے اندر تے مسجد دے نال نال گرجا وی بنا لیا۔ سلطان [[صلاح الدین ایوبی]] نے [[1187ء]] وچ [[فتح بیت المقدس]] دے بعد مسجد اقص{{ا}}ی نو‏‏ں مسیحیاں دے تمام نشانات تو‏ں پاک کيتا تے [[محراب]] تے [[مسجد]] نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ ==== قبۃ الصخرۃ ==== '''[[قبۃ الصخرۃ]]''' (Dome of the Rock) [[بیت المقدس|یروشلم]]/[[بیت المقدس]] وچ [[مسجد اقصی]] دے نیڑے موجود اک تاریخی چٹان دے اُتے سنہری گنبد دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ ہشت پہلو عمارت پچھلی تیرہ صدیاں تو‏ں دنیا د‏‏ی خوبصورت ترین عمارتاں ميں شمار ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ایہ [[حرم قدسی شریف]] دا اک حصہ ا‏‏ے۔ [[مسیحی]] تے [[یہودی]] اسنو‏ں (Dome of the Rock) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[عربی زبان|عربی]] وچ قبۃ دا مطلب گنبد تے الصخرۃ دا مطلب چٹان ا‏‏ے۔ 630ء وچ خلیفہ [[عمر ابن الخطاب|عمر بن الخطاب]] نے بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس علاقے نو‏‏ں صاف کيتا تے چٹان واضح ہوئی (اور اس دے نال مسجد اقصی اے جو مسلماناں دا قبلہ اول اے ) جدو‏ں کہ [[خلافت امویہ|اموی]] خلیفہ [[عبدالملک بن مروان]] نے 685ء تے 691ء دے درمیان وچ کثیر سرمائے تو‏ں چٹان دے اُتے گنبد تعمیر کرایا جو فن تعمیر دا اک عظیم تے زندہ شاہکار ا‏‏ے۔ دنیا ايس‏ے گنبد نو‏‏ں [[قبۃ الصخرۃ|قبۃ الصخرہ]] دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔[[فائل:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of the Ascension 01.jpg|thumb|222x222px|مسجد{{زیر}} اقصیٰ دے نیڑے قبہ معراج ، جتھ‏ے تو‏ں سفر{{زیر}} معراج د‏‏ی ابتداء ہوئی]] ==== قبہ معراج ==== '''[[قبہ معراج]]''' یا '''[[گنبد معراج]]''' ({{lang-en|Dome of the Ascension}}; {{lang-ar|قبة المعراج}} ''Qubbat al-Miraj''; {{lang-he-n|כִּיפָּת הַעֲלִיָּיה}} ''Kippat Ha'Aliyah'') اسلامی روایات دے مطابق ایہ [[حرم قدسی شریف]] وچ اوہ مقام اے جتھ‏ے تو‏ں [[محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم]] [[معراج]] اُتے روانہ ہوئے۔ ==== مسجد عمر (یروشلم) ==== [[فائل:Umar Mosque,Jerusalem123.jpg|thumb|225x225px|مسجد عمر (یروشلم)]] '''[[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]]''' (Mosque of Omar) ({{lang-ar|مسجد عمر بن الخطاب}}) [[یروشلم]] وچ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے جنوبی صحن دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ [[637ء]] وچ مسلم افواج د‏‏ی یروشلم د‏‏ی فتح دے وقت [[سوفرونیئس]] نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ [[عمر بن خطاب]] دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے [[یروشلم]] دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے [[سوفرونیئس]]/ Sophronius دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے [[سوفرونیئس]] نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پش کيتیاں گئیاں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ [[1193ء]] وچ اس واقہ د‏‏ی یاد وچ [[صلاح الدین ایوبی]] دے بیٹے [[الافضل بن صلاح الدین]] نے وچ اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]] ا‏‏ے۔ بعد وچ[[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطان]] [[عبد المجید اول]] نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔ ==== قبہ سلسلہ ==== [[فائل:Israel-2013(2)-Jerusalem-Temple Mount-Dome of the Chain (south exposure).jpg|thumb|228x228px|قبہ سلسلہ]] '''[[قبہ سلسلہ]]''' یا '''[[گنبد زنجیر]]''' ({{lang-en|Dome of the Chain}}) ({{lang-ar|<big>قبة السلسلة</big>}}) قدیم [[یروشلم]] وچ [[قبۃ الصخرۃ]] دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ [[حرم قدسی شریف]] دے قدیم ترین عمارتی ڈھانچاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ کوئی مسجد یا مزار نئيں اے لیکن ایہ نماز دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="AF07">[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al-Aqsa Guide: 31. Dome of the Chain (Silsilah)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006175930/http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx |date=2008-10-06 }} Al Aqsa Friends 2007.</ref> روایات دے مطابق اس مقام اُتے [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] دے بیٹے [[سلیمان (بادشاہ)|سلیمان]] نے جنت تو‏ں زمین تک اک زنجیر معلق د‏‏ی سی۔ کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ سچا شخص اسنو‏ں سیم لیندا سی مگر ایہ جھوٹھے شخص د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور ہوئے جاندی سی۔<ref name="O'Connor">[[Jerome Murphy-O'Connor|Murphy-O'Connor, Jerome]]۔ (2008)۔ [http://books.google.com/books?id=zCJbd9UxrlIC&pg=PA97&dq=Dome+of+the+Chain&sig=ACfU3U2l3p4ROeTZm5Kk6jm7REKBpVhX9A#PPA97,M1 The Holy Land: An Oxford Archaeological Guide from Earliest Times to 1700] Oxford University Press, p.97. ISBN 0-19-923666-6.</ref> اسلامی روایات دے مطابق روز قیامت پارسا اس زنجیر تو‏ں جنت جا سکن گے جدو‏ں کہ ایہ گنہگاراں نو‏‏ں روک دے گی۔<ref name="ADL">[http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5552 Dome of the Chain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006171131/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5552 |date=2008-10-06 }} Archnet Digital Library.</ref> ==== قبہ نبی ==== [[فائل:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of the Prophet.jpg|thumb|233x233px|قبہ نبی]] '''[[قبہ نبی]]''' یا '''[[گنبد نبی]]''' ({{lang-en|Dome of the Prophet}}; {{lang-ar|فبة النبي&lrm;}}) جسنو‏ں '''[[قبہ جبرائیل]]''' یا '''[[گنبد جبرائیل]]''' ({{lang-en|Dome of Gabriel}}; {{lang-ar|قبة جبرائيل}}) وی کہیا جاندا اے، ایہ [[حرم قدسی شریف]] وچ [[قبہ معراج]] دے نزدیک اک علاحدہ [[گنبد]] ا‏‏ے۔ ایہ [[قبۃ الصخرۃ]] دے نزدیک عثمانیاں دے بنائے جانے والے تن گنبداں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref name="حوالہ 1">[http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5554 Prophet's Dome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210074407/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5554 |date=2012-12-10 }} Archnet Digital Library.</ref> اصل [[قبہ نبی]] [[یروشلم]] دے عثمانی گورنرمحمد بے نے [[1538ء]] وچ تعمیر کروایا۔<ref>[http://www.noblesanctuary.com/prophet.html Dome of the Prophet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218192550/http://www.noblesanctuary.com/prophet.html |date=2019-12-18 }} Noble Sanctuary Online Guide.</ref><ref>[http://www.dl.ket.org/humanities/connections/class/religions/dome.htm Humanities Through the Arts – KET Education<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پر اس د‏ی تعمیر نو [[1620ء]] [[سلیمان ثانی]] دے دور وچ [[یروشلم]] دے عثمانی گورنر فاروق بے نے کيتی۔ گنبد اج زیادہ تر [[1620ء]] د‏‏ی بحالی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔<ref name="حوالہ 3">[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al Masjidul Aqsa Site Plan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006175930/http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx |date=2008-10-06 }} Al-Aqsa Friends 2007.</ref> اسللامی تاریخداناں خاص کر [[جلال الدین سیوطی]] دے مطابق ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے [[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم]] نے [[معراج]] اُتے جانے تو‏ں پہلے انبیا تے فرشتےآں د‏‏ی امامت د‏‏ی سی۔ عثمانی دور وچ ایتھ‏ے ہر رات دتا روشن کيتا جاندا سی۔ ==== مصلی مروانی ==== [[فائل:Marwan undergrounded mosque.jpg|thumb|217x217px|مصلی مروانی]] '''[[مصلی مروانی]]''' ({{lang-ar|المصلى المرواني}}) جسنو‏ں '''اصطبل سلیمان''' (Solomon's Stables) ({{lang-he|אורוות שלמה}}) وی کہیا جاندا اے اک زیر زمین جگہ اے جو ہن اک مسلم عبادت گاہ دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ [[حرم قدسی شریف]] وچ [[مسجد اقصیٰ]] تو‏ں تھلے جانے والی سیڑھیاں اُتے واقع اے ۔ ==== قبہ خلیلی ==== [[فائل:Jerusalem-2013-Temple Mount-Dome of al-Khalili.jpg|thumb|216x216px|قبہ خلیلی]] '''[[قبہ خلیلی]]''' یا '''[[گنبد خلیلی]]''' ({{lang-en|Dome of al-Khalili}}; {{lang-ar|فبة الخلیلی&lrm;}}) [[حرم قدسی شریف]] وچ [[قبۃ الصخرۃ]] دے [[شمال]] وچ اک چھوٹی [[گنبد]] والی عمارت ا‏‏ے۔ یہ عمارت [[اٹھارويں صدی]] وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] نے اپنے [[فلسطین]] اُتے حکومت دے دوران وچ فلسطینی [[شہر]] [[الخلیل]] نال تعلق رکھنے والے '''شیخ محمد الخلیلی''' د‏‏ی مناسبت تو‏ں تعمیر کيتی۔<ref>[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al-Aqsa Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006175930/http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx |date=2008-10-06 }} Al-Aqsa Friends 2007.</ref> ==== قبہ یوسف ==== [[فائل:Dome of yusuf.JPG|thumb|291x291px|قبہ یوسف]] '''[[قبہ یوسف]]''' یا '''[[گنبد یوسف]]''' ({{lang-en|Dome of Yusuf}}; {{lang-ar|فبة یوسف&lrm;}}) حرم قدسی شریف وچ [[قبۃ الصخرۃ]] دے جنوب وچ علاحدہ [[گنبد]] ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے [[بارہويں صدی]] وچ [[صلاح الدین ایوبی]] نے تعمیر کروایا، جدو‏ں کہ اس دے بعد کئی بار اس د‏ی مرمت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔<ref name=Hillenbrand>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=UalnoF5MBHMC&pg=PA191&dq=%22dome+of+joseph%22+jerusalem&hl=en&ei=-gSqTIuIFYGhOtiatJcM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22dome%20of%20joseph%22%20jerusalem&f=false|title=The Crusades: Islamic perspectives|author=Carole Hillenbrand|edition=Illustrated, reprint, annotated|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-415-92914-1|page=191|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104540/https://books.google.ca/books?id=UalnoF5MBHMC&pg=PA191&dq=%22dome+of+joseph%22+jerusalem&hl=en&ei=-gSqTIuIFYGhOtiatJcM&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=%22dome%20of%20joseph%22%20jerusalem&f=false|archivedate=2019-01-06|access-date=2015-03-16|url-status=live}}</ref><ref name=Gulru>{{cite book|url=http://books.google.ca/books?id=FG6ZlkRjD2IC&pg=PA73&dq=%22qubbat+yusuf%22+jerusalem&hl=en&ei=7gWqTKOOC4SbOv6z9agM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDUQ6AEwAg#v=onepage&q=%22qubbat%20yusuf%22%20jerusalem&f=false|page=73|title=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World|author=Gülru Necipoğlu|edition=Illustrated, annotated|publisher=BRILL|year=1998|isbn=978-90-04-11084-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104541/https://books.google.ca/books?id=FG6ZlkRjD2IC&pg=PA73&dq=%22qubbat+yusuf%22+jerusalem&hl=en&ei=7gWqTKOOC4SbOv6z9agM&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=%22qubbat%20yusuf%22%20jerusalem&f=false|archivedate=2019-01-06|access-date=2015-03-16|url-status=live}}</ref><ref name=Ayalon>{{cite book|page=97|url=http://books.google.ca/books?id=h7CfAAAAMAAJ&q=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&dq=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&hl=en&ei=DQuqTLaSIcrpOaCXqZwM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA|title=Islamic art and archaeology in Palestine|author=Myriam Rosen-Ayalon|edition=Illustrated|publisher=Left Coast Press|year=2006|isbn=978-1-59874-064-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106104526/https://books.google.ca/books?id=h7CfAAAAMAAJ&q=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&dq=%22qubbat+yusuf%22+%22renovated+several+times%22&hl=en&ei=DQuqTLaSIcrpOaCXqZwM&sa=X&oi=book_result&ct=result|archivedate=2019-01-06|access-date=2015-03-16|url-status=live}}</ref> اس اُتے دو کتبے موجود نيں اک [[بارہويں صدی]] جس ہر صلاح الدین دا ناں تے تریخ 1191 درج اے، جدو‏ں کہ دوسرا [[ستارہويں صدی]] دا اے جس اُتے یوسف آغا دا ناں جو غالبا یروشلم دا عثمانی گورنر سی تے تریخ 1681 درج ا‏‏ے۔<ref name=Hillenbrand /><ref name="حوالہ 2">[http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5266 Qubbat Yusuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805051948/http://www.archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=5266 |date=2011-08-05 }} Archnet Digital Library.</ref><ref name="FA07">[http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx Al-Aqsa Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006175930/http://www.aqsa.org.uk/MULTIMEDIA/AlAqsaGuide/tabid/82/language/en-GB/Default.aspx |date=2008-10-06 }} Friends of al-Aqsa 2007.</ref> {{-}} === یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں === یہودیاں دے نزدیک '''کوہ کنیسہ''' (Temple Mount) (مسلم [[حرم قدسی شریف]] تے [[بیت المقدس]]) جس اُتے سب تو‏ں پہلے عبرانی کتاب مقدس دے مطابق [[سليمان علیہ السلام]] <ref name="ODCC self">"Temple, the." Cross, F. L.، ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005</ref> نے پہلا معبد جسنو‏ں '''ہیکل سلیمانی''' وی کہیا جاندا اے 957 ق م وچ بنوایا۔<ref>New American Heritage Dictionary, entry: 'Temple'</ref> کئی تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں تے یہودیاں دے درمیان یکساں مقدس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل موجودہ دور دے یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ [[فائل:Israel-Western Wall.jpg|thumb|241x241px|دیوار{{زیر}} گریہ، جتھ‏ے آک‏ے رونا یہودیاں دے نزدیک مذہبی فرائض وچو‏ں اک اے ]] ==== دیوار گریہ ==== '''[[دیوار گریہ]]''' جسنو‏ں [[مغربی دیوار]] ([[عبرانی]]:הכותל המערבי) وی کہیا جاندا اے، قدیم شہر یروشلم وچ واقع یہودیاں د‏‏ی اہ‏م مذہبی یادگار ا‏‏ے۔ [[یہودی|یہودیاں]] دے بقول 70ء د‏‏ی تباہی تو‏ں [[ہیکل سلیمانی]] د‏‏ی اک دیوار دا کچھ حصہ بچا ہويا اے جتھ‏ے دو ہزار سال تو‏ں یہودی زائرین آ ک‏ے رویا کردے سن ايس‏ے لئی اسنو‏ں "دیوار گریہ" کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ [[مسلما‏ن]] اسنو‏ں دیوار{{زیر}} براق کہندے ني‏‏‏‏ں۔ یہودی مذہب دے مطابق ایہ دیوار [[مقدس معبد]] د‏‏ی باقیات وچو‏ں اے تے ايس‏ے لئی [[یہودیت]] دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ یہودیاں دے لئی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی یہودیاں دا مقدس ترین [[سینا گوگ]] اے، جس نو‏‏ں [[بنیادی پتھر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر یہودی [[ربی|ربیاں]] دے مطابق اس مقدس پتھر پر، کوئی یہودی پیر نئيں رکھ سکدا تے جو ایسا کردا اے، عذاب وچ مبتلا ہوجاندا اے بوہت سارے یہودیاں دے مطابق اوہ تاریخی چٹان جس اُتے [[قبۃ الصخرۃ]] واقع اے، مقدس بنیادی پتھر ا‏‏ے۔<ref>Radbaz [[Responsa]] 691: "Under the [[قبۃ الصخرۃ|dome]] on the Temple Mount, which the Arabs call El-Sakhrah, without a doubt, is the location of the Foundation Stone."; Ya'ari, Avraham: ''Igrot Eretz Yisrael'' by [[Obadiah ben Abraham]]، [[رمات گان]] 1971: "I sought the place of the Foundation Stone where the [[تابوت سکینہ]] was placed, and many people told me it is under a tall and beautiful [[قبۃ الصخرۃ|dome]] which the Arabs built in the Temple precinct."</ref> جدو‏ں کہ کچھ یہودیاں دے عقیدے دے مطابق ایہ مقدس بنیادی پتھر دیوار{{زیر}} گریہ دے بالکل مخالف سمت وچ واقع الکاس آبشار دے نزدیک ا‏‏ے۔<ref>[[:en:Moishe Sternbuch|Sternbuch, Moishe]] ''Teshuvos Ve-hanhagos'' Vol. 3, Ch. 39: “In truth they have erred, thinking that the stone upon they built their dome was in fact the Foundation Stone, however, most possibly, the Stone is located further to the south in the open space opposite the exposed section of the Western Wall.”</ref> یہ مقام مقدس ترین مقام سی، جدو‏ں مقدس معبد قائم سی۔ یہودی روایات دے مطابق دیوار{{زیر}} گریہ د‏‏ی تعمیر [[داؤد (بادشاہ)|داؤد]] نے کيت‏ی سی تے موجودہ دیوار{{زیر}} گریہ اُسی دیوار د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کيتی گئی سی، جس د‏‏ی تریخ [[ہیکل سلیمانی]] تو‏ں جاملدی ا‏‏ے۔<ref name=KHB>Frishman, Avraham; ''Kum Hisalech Be’aretz''، [[بیت المقدس|Jerusalem]] 2004</ref> ==== مغربی دیوار سرنگ ==== '''[[مغربی دیوار سرنگ]]''' (Western Wall Tunnel) ({{lang-he|מנהרת הכותל}}، [[کلمہ نویسی]]: ''Minheret Hakotel'') [[مغربی دیوار]] ([[دیوار گریہ]]) د‏‏ی مکمل لمبائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے والی اک زیر زمین سرنگ ا‏‏ے۔ سرنگ [[مغربی دیوار]] تو‏ں ملحق تے [[قدیم یروشلم]] [[شہر]] د‏‏ی عمارتاں دے تحت واقع ا‏‏ے۔ [[مغربی دیوار]] دا کھلی فضا وچ حصہ تقریباً 60 میٹر (200 فٹ) طویل اے جدو‏ں کہ، اس دا زیادہ تر حصہ زیر زمین ا‏‏ے۔ سرنگ دیوار دے اضافی حصہ جو 485 میٹر (1،591 فٹ) لمبا اے، تک رسائی دیندی ا‏‏ے۔[[فائل:Tiferet Yisrael Synagogue.jpg|thumb|254x254px|تیفیریت اسرائیل کنیسہ]] ==== تیفیریت اسرائیل کنیسہ ==== '''تیفیریت اسرائیل کنیسہ''' ({{lang-en|Tiferet Yisrael Synagogue}}؛ {{lang-he|בית הכנסת תפארת ישראל}}) [[انیہويں صدی|انیہويں]] تے [[ویہويں صدی]] دے درمیان وچ [[قدیم یروشلم]] دا سب تو‏ں شاندار [[کنیسہ]] سی۔ اسنو‏ں [[1948ء]] د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد تباہ کر دتا گیا سی۔ [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد اسرائیلی انتطامیہ نے کھنڈر دے طور اُتے ہی رکھیا۔ ==== کنیسہ خرابا ==== [[فائل:Hurva sideview.jpg|thumb|245x245px|کنیسہ خرابا]] '''[[کنیسہ خرابا]]''' ({{lang-en|בית הכנסת החורבה}}، {{lang-he|בית הכנסת החורבה}}، [[کلمہ نویسی]]: ''Beit ha-Knesset ha-Hurba''، لفظی معنی۔ "برباد کنیسہ") [[قدیم یروشلم]] دے [[یہودی محلہ]] وچ اک تاریخی [[کنیسہ]] ا‏‏ے۔ [[1948ء]] د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا سی، اُتے [[1967ء]] د‏‏ی [[چھ روزہ جنگ]] دے بعد یروشلم اُتے اسرائیلی کنٹرول/قبضہ دے بعد [[2010ء]] وچ از سر نو تعمیر کيتا گیا۔ ==== چار سفاردی کنیسہ جات ==== [[فائل:Quatre synagogues sefardi Jerusalem.JPG|thumb|247x247px|چار سفاردی کنیسہ جات]] '''[[چار سفاردی کنیسہ جات]]''' (Four Sephardic Synagogues) [[قدیم یروشلم]] دے [[یہودی محلہ]] وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چار کینسااں دا اک مجموعہ اے جو مختلف ادوار وچ تعمیر کیتے گئے، جنہاں نو‏ں [[سفاردی یہودی|سفاردی یہودیاں]] د‏‏ی مذہبی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے سن، جنہاں وچ ہر اک مختلف رسومات دے لئی ا‏‏ے۔ [[فائل:Solid lightblue.png|5px]] یوحنان بین زکائی کنیسہ (Yochanan ben Zakai Synagogue) [[فائل:G10.png|5px]] استمبولی کنیسہ (Istanbuli Synagogue) [[فائل:Magenta-square.gif|5px]] نبی الیاہو کنیسہ (Eliahu Ha'navi Synagogue) [[فائل:Solid yellow.svg|5px]] امتسائی کنیسہ (Emtsai Synagogue) {{-}} === مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں === ==== کلیسائے مقبرہ مقدس ==== [[فائل:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|thumb|120px|کلیسائے مقبرہ مقدس]] '''[[کلیسائے مقبرہ مقدس]]''' (Church of the Holy Sepulchre) ({{lang-ar|كنيسة القيامة}}، ''kanīssat al Qi'yāma''; {{lang-la|ecclesia Sancti Sepulchri}}; {{lang-he|כנסיית הקבר הקדוש}}، ''Knesiyat HaKever HaKadosh'') ({{lang-hy|Սուրբ Յարութեան տաճար}}، ''Surb Harut’ian tačar''; {{lang-el|Ναός της Αναστάσεως}}، ''Naós tēs Anastáseōs'') قدیم [[یروشلم]] دے [[مسیحی محلہ]] وچ اک [[کلیسا]] ا‏‏ے۔<ref>In [[American English]] also spelled ''Sepulcher''۔ Also called the '''Basilica of the Holy Sepulchre'''۔</ref> ==== راہ غم ==== [[فائل:Via Dolorosa 1.jpg|thumb|120px|راہ غم]] '''[[راہ غم]]''' یا '''[[راہ درد]]''' یا '''[[ویا دولوروسا]]''' (Via Dolorosa) ([[لاطینی]]،"Way of Grief"، "Way of Sorrows"، "Way of Suffering" or simply "Painful Way") ([[عربی]]: طريق الآلام) [[قدیم یروشلم]] وچ دو حصےآں وچ منقسم اک گلی اے، جتھ‏ے [[یسوع مسیح]] قید خانے تو‏ں اپنی صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے مقام [[مصلوبیت]] اُتے آئے۔ راستے د‏‏ی لمبائی تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) ا‏‏ے۔ مقام [[مصلوبیت]] اُتے ہن [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] قائم ا‏‏ے۔ موجودہ راستے اُتے نو جگہ اُتے اسٹیشن صلیب نشان زدہ ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیشن صلیب تو‏ں مراد اوہ تھ‏‏اںو‏اں نيں جتھ‏ے [[یسوع مسیح]] صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے رکے یا گرے۔ [[پندرہويں صدی]] دے آواخر تو‏ں اسٹیشناں د‏‏ی تعداد چودہ اے، جس وچ نو [[راہ غم]] اُتے جدو‏ں کہ پنج [[کلیسائے مقبرہ مقدس]] دے اندر ني‏‏‏‏ں۔<ref>Jerome Murphy-O'Connor, The Holy Land, (2008)، page 37</ref> ==== نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا ==== [[فائل:Lutheran Church of the Redeemer, Jerusalem 299.jpg|thumb|120px|کلیسا نجات دہندہ]] '''[[نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا]]''' (Lutheran Church of the Redeemer) [[قدیم یروشلم]] وچ قائم ہونے والا دوسرا [[لوتھریت|لوتھری]] ([[پروٹسٹنٹ]]) کلیسا اے (جدو‏ں کہ پہلا [[کلیسا مسیح، یروشلم|کلیسا مسیح]] اے جو [[باب یافا]] دے نیڑے اے )۔ ==== سینٹ جیمز کلیسا ==== [[فائل:Monastery of St. James 033.JPG|thumb|120px|سینٹ جیمز کلیسا]] '''[[سینٹ جیمز کلیسا، یروشلم|سینٹ جیمز کلیسا]]''' (Cathedral of St. James, Jerusalem) ({{lang-hy|Սրբոց Յակոբեանց Վանք Հայոց}}) [[قدیم یروشلم]] وچ [[بارہويں صدی]] دا [[آرمینیائی محلہ]] وچ اک آرمینیائی کلیسا ا‏‏ے۔ ==== سینٹ توروس کلیسا ==== [[فائل:AQ IMG 4962.JPG|thumb|120px|سینٹ توروس کلیسا]] '''[[سینٹ توروس کلیسا]]''' (St. Toros Church) [[قدیم یروشلم]] وچ [[آرمینیائی محلہ]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[سینٹ جیمز کلیسا، یروشلم|سینٹ جیمز کلیسا]] دے برابر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ آرمینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 4،000 تو‏ں زیادہ قدیم مسودات رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|title=The Armenian Orthodox Patriarchate|url=http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|publisher=The Armenian Patriarchate of St. James, Jerusalem|accessdate=29 مئی 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226020938/http://www.armenian-patriarchate.org/page6.html|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{Coord|31|46|36|N|35|14|03|E|display=title|type:landmark}} {{یروشلم قدیم شہر}} {{منتخب مقالہ}} [[گٹھ:ایشیا وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ]] [[گٹھ:تریخ بیت المقدس]] [[گٹھ:تاریخی ضلعے]] [[گٹھ:عربی طرز تعمیر]] [[گٹھ:قلعہ بند آبادیاں]] [[گٹھ:یروشلم د‏‏ی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:یروشلم دے نواح]] [[گٹھ:یروشلم وچ تاریخی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:یروشلم وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] 9a823kxzp4loi433sss0kok2qpiuk4z 0 91189 711759 561450 2026-09-24T04:50:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711759 wikitext text/x-wiki ایہ '''فیفا عالمی کپ وچ قومی ٹیم د‏‏ی شمولیت''' (National team appearances in the FIFA World Cup) ا‏‏ے۔ == ٹیماں د‏‏ی پہلی شمولیت == {| class="wikitable" width=100% sortable" style="text-align:" |- ! سال ! پہلی شمولیت ! کل |- | [[1930 فیفا عالمی کپ|1930]] | {{fb|ARG}}, {{fb|BEL}}, {{fb|BOL}}, {{fb|BRA}}, {{fb|CHI}}, {{fb|FRA}}, {{fb|MEX}}, {{fb|PAR}}, {{fb|PER}}, {{fb|ROU}}, {{fb|USA|1912}}, {{fb|URU}}, {{fb|Kingdom of Yugoslavia}}<ref name="Yugoslavia">The ''[[مملکت یوگوسلاویہ]]'' (1930) and the ''[[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]]'' (1950–1990) qualified eight times from 1930–1990 under the name ''Yugoslavia'' prior to its [[Yugoslavia#Breakup|breakup]] by the secession of many of its constituent republics in 1992. The ''[[سربیا و مونٹینیگرو]]'' qualified once in 1998 under the name ''Yugoslavia'', and ''[[سربیا و مونٹینیگرو]]'' qualified once in 2006 after a name change in 2003. All these teams are considered the predecessor of the current ''[[سربیا]]'' team by FIFA. The other national teams which resulted from the breakup of the original Yugoslavia — [[کرویئشا]], [[سلووینیا]], [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] and [[جمہوریہ مقدونیہ|FYR Macedonia]] — are considered distinct entities from the Yugoslavia team of 1930–1990. [[مونٹینیگرو]] now also compete separately after independence in 2006. In 2010, Serbia debuted at the فیفا عالمی کپ with their own national team.</ref> | 13 |- | [[1934 فیفا عالمی کپ|1934]] | {{fb|AUT}}, {{fb|TCH}},<ref name=Czechoslovakia>[[چیکوسلوواکیہ]] qualified eight times prior to [[Dissolution of Czechoslovakia|being divided]] into [[سلوواکیہ]] and the [[چیک جمہوریہ]] in 1993. FIFA considers the Czech Republic as the successor team of Czechoslovakia. The other national team which resulted from the breakup of the Czechoslovakia — [[سلوواکیہ]], is considered a distinct entity from the Czechoslovakia team. The Czech Republic national team qualified for the World Cup for the first time as a separate nation in 2006, with Slovakia doing the same in 2010.</ref> {{fb|EGY|1922}}, {{fb|GER|empire}},<ref name="Germany">[[جرمنی]] (since 1949 officially [[جرمنی]]) is since 1904 represented by the same governing body (''[[German Football Association|Deutscher Fußball-Bund]] (DFB)''). After [[دوسری جنگ عظیم]] and the division of Germany, the DFB was only re-admitted to FIFA after the 1950 WC, while [[Saar (protectorate)|Saar]] (until 1956) and [[مشرقی جرمنی]] (until 1990) fielded teams of their own before (re-)joining [[مغربی جرمنی|(West) Germany]] and the DFB in the [[جرمن اتحاد مکرر]]. FIFA officially attributes all international results of the DFB team since 1908 to Germany, including the results of 1954–1990, when the team was often called West Germany.</ref> {{fb|HUN|1940}}, {{fb|ITA|1861}}, {{fb|NED}}, {{fb|ESP|1931}}, {{fb|SWE}}, {{fb|SUI}} | 10 |- | [[1938 فیفا عالمی کپ|1938]] | {{fb|CUB}}, {{fb|IDN}},<ref name="Indonesia">[[انڈونیشیا]] competed as the [[ولندیزی شرق الہند]] in 1938.</ref> {{fb|NOR}}, {{fb|POL}} | 4 |- | [[1950 فیفا عالمی کپ|1950]] | {{fb|ENG}} | 1 |- | [[1954 فیفا عالمی کپ|1954]] | {{fb|KOR}}, {{fb|SCO}}, {{fb|TUR}}, ({{fb|FRG}}<ref name="Germany" />) | 3 (+1*) |- | [[1958 فیفا عالمی کپ|1958]] | {{fb|NIR}}, {{fb|URS|1955}},<ref name="USSR">The [[سوویت اتحاد]] qualified seven times prior to [[History of the Soviet Union (1985–1991)|being dissolved]] in 1991. The 15 nations that were former [[سوویت اتحاد د‏‏یاں ریاستاں]] now compete separately. FIFA considers ''[[روس]]'' as the successor team of the USSR.</ref> {{fb|WAL}} | 3 |- | [[1962 فیفا عالمی کپ|1962]] | {{fb|BUL|1946}}, {{fb|COL}} | 2 |- | [[1966 فیفا عالمی کپ|1966]] | {{fb|PRK}}, {{fb|POR}} | 2 |- | [[1970 فیفا عالمی کپ|1970]] | {{fb|SLV}}, {{fb|ISR}}, {{fb|MAR}} | 3 |- | [[1974 فیفا عالمی کپ|1974]] | {{fb|AUS}}, {{fb|GDR}},<ref name="Germany" /> {{fb|HAI|1964}}, {{fb|ZAI}}<ref name="Zaire">The [[جمہوری جمہوریہ کانگو]] competed as [[زائر]] in 1974.</ref> | 4 |- | [[1978 فیفا عالمی کپ|1978]] | {{fb|IRN|1964}}, {{fb|TUN}} | 2 |- | [[1982 فیفا عالمی کپ|1982]] | {{fb|ALG}},<ref name="Algeria">''[[الجزائر]]'' gained independence in 1962, but they joined with other African nations to boycott the [[1966 فیفا عالمی کپ]]. Thus the [[1970 فیفا عالمی کپ qualification]] was their first participation.</ref> {{fb|CMR}}, {{fb|HON}}, {{fb|KUW}}, {{fb|NZL}} | 5 |- | [[1986 فیفا عالمی کپ|1986]] | {{fb|CAN}}, {{fb|DEN}}, {{fb|IRQ|1963}} | 3 |- | [[1990 فیفا عالمی کپ|1990]] | {{fb|CRC}}, {{fb|IRL}}, {{fb|UAE}} | 3 |- | [[1994 فیفا عالمی کپ|1994]] | {{fb|GRE}}, {{fb|NGA}}, ({{fb|RUS}}<ref name="USSR" />), {{fb|KSA}} | 3 (+1*) |- | [[1998 فیفا عالمی کپ|1998]] | {{fb|CRO}},<ref name="Yugoslavia" /> {{fb|JAM}}, {{fb|JPN}}, {{fb|RSA}}, ({{fb|FR Yugoslavia}}<ref name="Yugoslavia" />) | 4 (+1*) |- | [[2002 فیفا عالمی کپ|2002]] | {{fb|CHN}}, {{fb|ECU}}, {{fb|SEN}}, {{fb|SVN}}<ref name="Yugoslavia" /> | 4 |- | [[2006 فیفا عالمی کپ|2006]] | {{fb|ANG}}, {{fb|CIV}}, ({{fb|CZE}}<ref name="Czechoslovakia" />), {{fb|GHA}}, ({{fb|SCG}}<ref name="Yugoslavia" />), {{fb|TOG}}, {{fb|TRI}}, {{fb|UKR}}<ref name="USSR" /> | 6 (+2*) |- | [[2010 فیفا عالمی کپ|2010]] | ({{fb|SRB}}<ref name="Yugoslavia" />), {{fb|SVK}}<ref name="Czechoslovakia" /> | 1 (+1*) |- | [[2014 فیفا عالمی کپ|2014]] |{{fb|BIH}}<ref name="Yugoslavia" /> | 1 |- <!-- Please do not add Qatar as making their debut in 2022, unless you can predict the future and know that Qatar will not qualify in 2014 or 2018! --> | کل | | 77 (+6*) |} == جامع ٹیم نتائج بلحاظ ٹورنامنٹ == ;علامات * <span style="background:gold">اول</span> — چیمپیئن * <span style="background:silver">دوم</span> — دوسرا مقام * <span style="background:#cc9966;">سوم</span> — تیسرا مقام * <span style="background:#9acdff;">چہارم</span> — چوتھا مقام * QF — کوارٹر فائنل (1934–1938, 1954–1970, تے 1986–موجودہ: ناک آؤٹ راؤنڈ 8) * R2 — راؤنڈ 2 (1974–1978, دوسرے گروپ مرحلے، بہترین 8; 1982: دوسرے گروپ مرحلے، بہترین 12; 1986–تاحال: ناک آؤٹ راؤنڈ 16) * R1 — راؤنڈ 1 * q — آئندہ ٹورنامنٹ دے لئی کوالیفائی * <span style="border:1px solid gray">&nbsp;••&nbsp;</span> — کوالیفائییڈ لیکن ناں واپس لے لیا * <span style="border:1px solid gray">&nbsp;•&nbsp;</span> — کوالیفائی نئيں کيتا * <span style="border:1px solid gray">&nbsp;×&nbsp;</span> — داخل نئيں ہوئے/ واپس لے لیا / پابندی * <span style="border:3px solid red">&nbsp;&nbsp;</span> — میزبان * <span style="border:1px solid gray">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> — فیفا تو‏ں وابستہ نئيں {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! ٹیم ![[1930 فیفا عالمی کپ|1930]]<br />{{Flagicon|Uruguay}}<br />(13) ![[1934 فیفا عالمی کپ|1934]]<br />{{Flagicon|Italy|1861}}<br />(16) ![[1938 فیفا عالمی کپ|1938]]<br />{{Flagicon|France}}<br />(15) ![[1950 فیفا عالمی کپ|1950]]<br />{{Flagicon|Brazil}}<br />(13) ![[1954 فیفا عالمی کپ|1954]]<br />{{Flagicon|Switzerland}}<br />(16) ![[1958 فیفا عالمی کپ|1958]]<br />{{Flagicon|Sweden}}<br />(16) ![[1962 فیفا عالمی کپ|1962]]<br />{{Flagicon|Chile}}<br />(16) ![[1966 فیفا عالمی کپ|1966]]<br />{{Flagicon|England}}<br />(16) ![[1970 فیفا عالمی کپ|1970]]<br />{{Flagicon|Mexico}}<br />(16) ![[1974 فیفا عالمی کپ|1974]]<br />{{Flagicon|West Germany}}<br />(16) ![[1978 فیفا عالمی کپ|1978]]<br />{{Flagicon|Argentina}}<br />(16) ![[1982 فیفا عالمی کپ|1982]]<br />{{Flagicon|Spain}}<br />(24) ![[1986 فیفا عالمی کپ|1986]]<br />{{Flagicon|Mexico}}<br />(24) ![[1990 فیفا عالمی کپ|1990]]<br />{{Flagicon|Italy}}<br />(24) ![[1994 فیفا عالمی کپ|1994]]<br />{{Flagicon|USA}}<br />(24) ![[1998 فیفا عالمی کپ|1998]]<br />{{Flagicon|France}}<br />(32) ![[2002 فیفا عالمی کپ|2002]]<br />{{Flagicon|South Korea}}<br />{{Flagicon|Japan}}<br />(32) ![[2006 فیفا عالمی کپ|2006]]<br />{{Flagicon|Germany}}<br />(32) ![[2010 فیفا عالمی کپ|2010]]<br />{{Flagicon|South Africa}}<br />(32) ![[2014 فیفا عالمی کپ|2014]]<br />{{Flagicon|Brazil}}<br />(32) !کل |- | id="ALG" align=right| {{fb|ALG}}<ref name="Algeria" /> |colspan="7"| ''فرانس دا حصہ'' ||×||•||•||•|| R1<br /><small>13th</small> || R1<br /><small>22nd</small> ||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>28th</small> || q<br /><small> || '''4''' |- | id="ANG" align=right| {{fb|ANG}} |colspan="11"| ||×||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>23rd</small> ||•||•|| '''1''' |- | id="ARG" align=right| {{fb|ARG}} |bgcolor=silver| دوم || R1<br /><small>T-9th</small> ||×||×||×|| R1<br /><small>13th</small> || R1<br /><small>10th</small> || QF<br /><small>پنجم</small> ||•|| R2<br /><small>8th</small> ||bgcolor=gold style="border:3px solid red" | اول || R2<br /><small>11th</small> ||bgcolor=gold| اول ||bgcolor=silver| دوم || R2<br /><small>10th</small> || QF<br /><small>6th</small> || R1<br /><small>18th</small> || QF<br /><small>6th</small> || QF<br /><small>پنجم</small> || q<br /><small> || '''16''' |- | id="AUS" align=right| {{fb|AUS}} |colspan="7"| ||•||•|| R1<br /><small>14th</small> ||•||•||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>16th</small> || R1<br /><small>21st</small> || R1<br /><small> || '''4''' |- | id="AUT" align=right| {{fb|AUT}} |×|| bgcolor=#9acdff|چہارم ||••<ref>Austria qualified in 1938, but withdrew to play as part of جرمنی after being [[Anschluss|annexed]].</ref>||×|| bgcolor=#cc9966|سوم || R1<br /><small>15th</small> ||×||•||•||•|| R2<br /><small>7th</small> || R2<br /><small>8th</small>||•|| R1<br /><small>T-18th</small> ||•|| R1<br /><small>23rd</small> ||•||•||•||•|| '''7''' |- | id="BEL" align=right| {{fb|BEL}} | R1<br /><small>11th</small> || R1<br /><small>15th</small> || R1<br /><small>13th</small> ||×|| R1<br /><small>12th</small> ||•||•||•|| R1<br /><small>T-10th</small>||•||•|| R2<br /><small>10th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم || R2<br /><small>11th</small> || R2<br /><small>11th</small> || R1<br /><small>19th</small> || R2<br /><small>14th</small> ||•||•|| q<br /><small> || '''12''' |- | id="BOL" align=right| {{fb|BOL}} | R1<br /><small>12th</small> ||×||×|| R1<br /><small>13th</small> ||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>21st</small> ||•||•||•||•||•|| '''3''' |- | id="BIH" align=right| {{fb|BIH}}<ref name="Yugoslavia" /> |colspan="14"| ''یوگوسلاویہ دا حصہ'' ||×||•||•||•||•||•| R1<br /><small> || '''1''' |- | id="BRA" align=right| {{fb|BRA}} | R1<br /><small>6th</small> || R1<br /><small>14th</small> ||bgcolor=#cc9966| سوم ||style="border: 3px solid red" bgcolor=silver| دوم || QF<br /><small>پنجم</small> ||bgcolor=gold| اول ||bgcolor=gold| اول || R1<br /><small>11th</small> ||bgcolor=gold| اول ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||bgcolor=#cc9966| سوم || R2<br /><small>پنجم</small> || QF<br /><small>پنجم</small> || R2<br /><small>9th</small> ||bgcolor=gold| اول ||bgcolor=silver| دوم ||bgcolor=gold| اول || QF<br /><small>پنجم</small> || QF<br /><small>6th</small> ||style="border: 3px solid red"| q<br /><small> || '''20''' |- | id="BUL" align=right| {{fb|BUL}} |×||•||•||×||•||•|| R1<br /><small>15th</small> || R1<br /><small>15th</small> || R1<br /><small>13th</small> || R1<br /><small>12th</small> ||•||•|| R2<br /><small>15th</small> ||•||bgcolor=#9acdff| چہارم || R1<br /><small>29th</small> ||•||•||•||•|| '''7''' |- | id="CMR" align=right| {{fb|CMR}} |colspan="6"| ||×||×||•||•||•|| R1<br /><small>17th</small>||•|| QF<br /><small>7th</small> || R1<br /><small>22nd</small> || R1<br /><small>25th</small> || R1<br /><small>20th</small> ||•|| R1<br /><small>31st</small> || R1<br /><small> || '''7''' |- | id="CAN" align=right| {{fb|CAN}} |×||×||×||×||×||•||×||×||•||•||•||•|| R1<br /><small>24th</small> ||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="CHI" align=right| {{fb|CHI}} | R1<br /><small>پنجم</small> ||×||×|| R1<br /><small>9th</small> ||•||•||style="border: 3px solid red" bgcolor=#cc9966| سوم || R1<br /><small>T-13th</small> ||•|| R1<br /><small>11th</small> ||•|| R1<br /><small>22nd</small> ||•||•||×|| R2<br /><small>16th</small> ||•||•|| R2<br /><small>10th</small> || q<br /><small> || '''9''' |- | id="CHN" align=right| {{fb|CHN}} | ||×||×||×||×||•||×||×||×||×||×||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>31st</small> ||•||•||•|| '''1''' |- | id="COL" align=right| {{fb|COL}} |colspan="2"| ||×||×||×||•|| R1<br /><small>14th</small> ||•||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>14th</small> || R1<br /><small>19th</small> || R1<br /><small>21st</small> ||•||•||•|| q<br /><small> || '''5''' |- | id="COD" align=right| {{fb|COD}}<ref name="Zaire" /> |colspan="7"| ||×||×|| R1<br /><small>16th</small> ||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="CRC" align=right| {{fb|CRC}} |×||×||×||×||×||•||•||•||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>13th</small> ||•||•|| R1<br /><small>19th</small> || R1<br /><small>31st</small> ||•|| q<br /><small> || '''4''' |- | id="CIV" align=right| {{fb|CIV}} |colspan="6"| ||×||×||×||•||•||×||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>19th</small> || R1<br /><small>17th</small> || q<br /><small> || '''3''' |- | id="CRO" align=right| {{fb|CRO}}<ref name="Yugoslavia" /> |colspan="14"| ''یوگوسلاویہ دا حصہ'' ||×|| bgcolor=#cc9966|سوم || R1<br /><small>23rd</small> || R1<br /><small>22nd</small> ||•|| R1<br /><small> || '''4''' |- | id="CUB" align=right| {{fb|CUB}} | ||•|| QF<br /><small>8th</small> ||•||×||×||×||•||×||×||•||•||×||•||×||•||•||•||•||•|| '''1''' |- style="background:#f4f4f4;" | id="TCH" align=right| {{fb|TCH}}<ref name="Czechoslovakia" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#CZE|چیک جمہوریہ]] (1930–1994)'' |- | id="CZE" align=right| {{fb|CZE}}<ref name="Czechoslovakia" /> |×||bgcolor=silver| دوم || QF<br /><small>پنجم</small> ||×|| R1<br /><small>14th</small> || R1<br /><small>9th</small> ||bgcolor=silver| دوم ||•|| R1<br /><small>15th</small> ||•||•|| R1<br /><small>19th</small> ||•|| QF<br /><small>6th</small> ||•||•||•|| R1<br /><small>20th</small> ||•||•|| '''9''' |- | id="DEN" align=right| {{fb|DEN}} |×||×||×||×||×||•||×||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>9th</small> ||•||•|| QF<br /><small>8th</small> || R2<br /><small>10th</small> ||•|| R1<br /><small>24th</small> ||•|| '''4''' |- style="background:#f4f4f4;" | id="DEI" align=right| {{fb|DEI}}<ref name="انڈونیشیا" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#IDN|انڈونیشیا]] (1930–1938)'' |- | id="GDR" align=right| {{fb|GDR}}<ref name="جرمنی" /> |colspan="3"| ''جرمنی دا حصہ'' ||×||×||•||•||•||•|| R2<br /><small>6th</small> ||•||•||•||•||colspan="6"| ''جرمنی دا حصہ''|| '''1''' |- | id="ECU" align=right| {{fb|ECU}} |×||×||×||×||×||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>24th</small> || R2<br /><small>12th</small> ||•|| q<br /><small>|| '''3''' |- | id="EGY" align=right| {{fb|EGY}} |×|| R1<br /><small>13th</small> ||×||×||•||×||×||×||×||•||•||•||•|| R1<br /><small>20th</small> ||•||•||•||•||•||•|| '''2''' |- | id="SLV" align=right| {{fb|SLV}} |colspan="2"| ||×||×||×||×||×||×|| R1<br /><small>16th</small> ||•||•|| R1<br /><small>24th</small> ||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''2''' |- | id="ENG" align=right| {{fb|ENG}} |×||×||×|| R1<br /><small>8th</small> || QF<br /><small>6th</small> || R1<br /><small>11th</small> || QF<br /><small>8th</small> ||bgcolor=gold style="border: 3px solid red"| اول || QF<br /><small>8th</small> ||•||•|| R2<br /><small>6th</small> || QF<br /><small>8th</small> || bgcolor=#9acdff|چہارم ||•|| R2<br /><small>9th</small> || QF<br /><small>6th</small> || QF<br /><small>7th</small> || R2<br /><small>13th</small> || R1<br /><small> || '''14''' |- | id="FRA" align=right| {{fb|FRA}} | R1<br /><small>7th</small> || R1<br /><small>T-9th</small> ||style="border: 3px solid red"| QF<br /><small>6th</small> ||••|| R1<br /><small>11th</small> ||bgcolor=#cc9966| سوم ||•|| R1<br /><small>T-13th</small> ||•||•|| R1<br /><small>12th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||bgcolor=#cc9966| سوم ||•||•||bgcolor=gold style="border: 3px solid red"| اول || R1<br /><small>28th</small> ||bgcolor=silver| دوم || R1<br /><small>29th</small> || q<br /><small> || '''14''' |- | id="GER" align=right| {{fb|GER}}<ref name="جرمنی" /> |×||bgcolor=#cc9966| سوم || R1<br /><small>10th</small>||×||bgcolor=gold| اول ||bgcolor=#9acdff| چہارم || QF<br /><small>7th</small> ||bgcolor=silver| دوم ||bgcolor=#cc9966| سوم ||bgcolor=gold style="border: 3px solid red"| اول || R2<br /><small>6th</small> ||bgcolor=silver| دوم ||bgcolor=silver| دوم ||bgcolor=gold| اول || QF<br /><small>پنجم</small>|| QF<br /><small>7th</small> ||bgcolor=silver| دوم ||style="border: 3px solid red" bgcolor=#cc9966| سوم ||bgcolor=#cc9966| سوم || q<br /><small> || '''18''' |- | id="GHA" align=right| {{fb|GHA}} |colspan="5"| ||×||•||×||•||•||•||×||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>13th</small> || QF<br /><small>7th</small> || q<br /><small> || '''3''' |- | id="GRE" align=right| {{fb|GRE}} |×||•||•||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>24th</small> ||•||•||•|| R1<br /><small>25th</small> || q<br /><small> || '''3''' |- | id="HAI" align=right| {{fb|HAI}} | ||•||×||×||•||×||×||×||•|| R1<br /><small>15th</small> ||•||•||•||×||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="HON" align=right| {{fb|HON}} |colspan="4"| ||×||×||•||•||•||•||×|| R1<br /><small>18th</small> ||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>30th</small> || q<br /><small> || '''3''' |- | id="HUN" align=right| {{fb|HUN}} |×|| QF<br /><small>6th</small> ||bgcolor=silver| دوم ||×||bgcolor=silver| دوم || R1<br /><small>10th</small> || QF<br /><small>پنجم</small> || QF<br /><small>6th</small>||•||•|| R1<br /><small>15th</small> || R1<br /><small>14th</small> || R1<br /><small>18th</small> ||•||•||•||•||•||•||•|| '''9''' |- | id="IDN" align=right| {{fb|IDN}}<ref name="انڈونیشیا" /> |×||×|| R1<br /><small>15th</small> ||×||×||•||×||×||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="IRN" align=right| {{fb|IRN}} |colspan="3"| ||×||×||×||×||×||×||•|| R1<br /><small>14th</small> ||×||×||•||•|| R1<br /><small>20th</small> ||•|| R1<br /><small>T-25th</small> ||•|| q<br /><small> || '''4''' |- | id="IRQ" align=right| {{fb|IRQ}} |colspan="3"| ||×||×||×||×||×||×||•||×||•|| R1<br /><small>23rd</small> ||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="ISR" align=right| {{fb|ISR}}<ref>[[اسرائیل]] competed as ''[[ارض اسرائیل|Eretz Yisrael]]'' ([[ارض اسرائیل]]) in 1934 and in 1938, with a team consisting exclusively of Jewish and British footballers from the [[انتداب فلسطین|Palestine Mandate]].</ref> |×||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>12th</small> ||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="ITA" align=right| {{fb|ITA}} |×||bgcolor=gold style="border: 3px solid red"| اول ||bgcolor=gold| اول || R1<br /><small>7th</small> || R1<br /><small>10th</small> ||•|| R1<br /><small>9th</small> || R1<br /><small>9th</small> ||bgcolor=silver| دوم || R1<br /><small>10th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||bgcolor=gold| اول || R2<br /><small>12th</small> ||style="border: 3px solid red" bgcolor=#cc9966| سوم ||bgcolor=silver| دوم || QF<br /><small>پنجم</small> || R2<br /><small>15th</small> ||bgcolor=gold| اول || R1<br /><small>26th</small> ||| q<br /><small> || '''18''' |- | id="JAM" align=right| {{fb|JAM}} |colspan="6"| ||×||•||•||×||•||•||×||•||•|| R1<br /><small>22nd</small> ||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="JPN" align=right| {{fb|JPN}} |×||×||×||×||•||×||•||×||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>31st</small> ||style="border: 3px solid red"| R2<br /><small>9th</small> || R1<br /><small>T-28th</small> || R2<br /><small>9th</small> || q<br /><small> || '''5''' |- | id="PRK" align=right| {{fb|PRK}} |colspan="5"| ||×||×|| QF<br /><small>8th</small> ||×||•||×||•||•||•||•||×||×||•|| R1<br /><small>32nd</small> ||•|| '''2''' |- | id="KOR" align=right| {{fb|KOR}} |colspan="3"| ||×|| R1<br /><small>16th</small> ||×||•||×||•||•||•||•|| R1<br /><small>20th</small> || R1<br /><small>22nd</small> || R1<br /><small>20th</small> || R1<br /><small>30th</small> ||style="border: 3px solid red" bgcolor=#9acdff| چہارم || R1<br /><small>17th</small> || R2<br /><small>15th</small> || q<br /><small> || '''9''' |- | id="KUW" align=right| {{fb|KUW}} |colspan="6"| ||×||×||×||•||•|| R1<br /><small>21st</small> ||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="MEX" align=right| {{fb|MEX}} | R1<br /><small>13th</small> ||•||×|| R1<br /><small>12th</small> || R1<br /><small>13th</small> || R1<br /><small>16th</small> || R1<br /><small>11th</small> || R1<br /><small>12th</small> ||style="border: 3px solid red"| QF<br /><small>6th</small> ||•|| R1<br /><small>16th</small> ||•||style="border: 3px solid red"| QF<br /><small>6th</small> ||×|| R2<br /><small>13th</small> || R2<br /><small>13th</small> || R2<br /><small>11th</small> || R2<br /><small>15th</small> || R2<br /><small>14th</small> || q<br /><small> || '''15''' |- | id="MAR" align=right| {{fb|MAR}} |colspan="6"| ||•||×|| R1<br /><small>14th</small> ||•||•||•|| R2<br /><small>11th</small> ||•|| R1<br /><small>23rd</small> || R1<br /><small>18th</small> ||•||•||•||•|| '''4''' |- | id="NED" align=right| {{fb|NED}} |×|| R1<br /><small>T-9th</small> || R1<br /><small>14th</small> ||×||×||•||•||•||•|| bgcolor=silver|2nd ||bgcolor=silver| دوم ||• ||•|| R2<br /><small>15th</small> || QF<br /><small>7th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||•|| R2<br /><small>11th</small> ||bgcolor=silver| دوم || q<br /><small> || '''10''' |- | id="NZL" align=right| {{fb|NZL}} |colspan="3"| ||×||×||×||×||×||•||•||•|| R1<br /><small>23rd</small> ||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>22nd</small> ||•|| '''2''' |- | id="NGA" align=right| {{fb|NGA}} |colspan="6"| ||•||×||•||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>9th</small> || R2<br /><small>12th</small> || R1<br /><small>27th</small> ||•|| R1<br /><small>27th</small> || q<br /><small> || '''5''' |- | id="NIR" align=right| {{fb|NIR}} |×||×||×||•||•|| QF<br /><small>8th</small> ||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>9th</small> || R1<br /><small>21st</small> ||•||•||•||•||•||•||•|| '''3''' |- | id="NOR" align=right| {{fb|NOR}} |×||×|| R1<br /><small>12th</small> ||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>17th</small> || R2<br /><small>15th</small> ||•||•||•||•|| '''3''' |- | id="PAR" align=right| {{fb|PAR}} | R1<br /><small>9th</small> ||×||×|| R1<br /><small>11th</small> ||•|| R1<br /><small>12th</small> ||•||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>13th</small> ||•||•|| R2<br /><small>14th</small> || R2<br /><small>16th</small> || R1<br /><small>18th</small> || QF<br /><small>8th</small> ||•|| '''8''' |- | id="PER" align=right| {{fb|PER}} | R1<br /><small>10th</small> ||×||×||×||×||•||•||•|| QF<br /><small>7th</small> ||•|| R2<br /><small>8th</small> || R1<br /><small>20th</small> ||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''4''' |- | id="POL" align=right| {{fb|POL}} |×||•|| R1<br /><small>11th</small> ||×||×||•||•||•||•||bgcolor=#cc9966| سوم || R2<br /><small>پنجم</small> ||bgcolor=#cc9966| سوم || R2<br /><small>14th</small> ||•||•||•|| R1<br /><small>25th</small> || R1<br /><small>21st</small> ||•||•|| '''7''' |- | id="POR" align=right| {{fb|POR}} |×||•||•||•||•||•||•||bgcolor=#cc9966| سوم ||•||•||•||•|| R1<br /><small>17th</small> ||•||•||•|| R1<br /><small>21st</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم || R2<br /><small>11th</small> || q<br /><small> || '''6''' |- | id="IRL" align=right| {{fb|IRL}}<ref name="Republic of Ireland">[[جمہوریہ آئرلینڈ قومی فٹ بال ٹیم]] competed as the Irish Free State in 1934 and then as Ireland in 1938 and 1950.</ref> |×||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| QF<br /><small>8th</small> || R2<br /><small>16th</small> ||•|| R2<br /><small>12th</small> ||•||•||•|| '''3''' |- | id="ROU" align=right| {{fb|ROU}} | R1<br /><small>8th</small> || R1<br /><small>12th</small> || R1<br /><small>9th</small> ||×||•||•||•||•|| R1<br /><small>T-10th</small> ||•||•||•||•|| R2<br /><small>12th</small> || QF<br /><small>6th</small> || R2<br /><small>11th</small> ||•||•||•||•|| '''7''' |- | id="RUS" align=right| {{fb|RUS}}<ref name="USSR" /> |×||×||×||×||×|| QF<br /><small>7th</small> || QF<br /><small>6th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم || QF<br /><small>پنجم</small> ||•||•|| R2<br /><small>7th</small> || R2<br /><small>10th</small> || R1<br /><small>17th</small> || R1<br /><small>18th</small> ||•|| R1<br /><small>22nd</small> ||•||•|| q<br /><small> || '''10''' |- | id="KSA" align=right| {{fb|KSA}} |colspan="5"| ||×||×||×||×||×||•||•||•||•|| R2<br /><small>12th</small> || R1<br /><small>28th</small> || R1<br /><small>32nd</small> || R1<br /><small>T-28th</small> ||•||•|| '''4''' |- | id="SCO" align=right| {{fb|SCO}} |×||×||×||••|| R1<br /><small>15th</small> || R1<br /><small>14th</small> ||•||•||•|| R1<br /><small>9th</small> || R1<br /><small>11th</small> || R1<br /><small>15th</small> || R1<br /><small>19th</small> || R1<br /><small>T-18th</small> ||•|| R1<br /><small>27th</small> ||•||•||•||•|| '''8''' |- | id="SEN" align=right| {{fb|SEN}} |colspan="6"| ||×||×||×||•||•||•||•||×||•||•|| QF<br /><small>7th</small> ||•||•||•|| '''1''' |- | id="SRB" align=right| {{fb|SRB}}<ref name="Yugoslavia" /> | bgcolor=#9acdff| 4th<ref name="wc1930">There was no official World Cup Third Place match in 1930; The USA and Yugoslavia lost in the semi-finals. Currently, FIFA recognizes [http://www.fifa.com/associations/association=usa/countryInfo.html USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019183101/http://www.fifa.com/associations/association=usa/countryInfo.html |date=2008-10-19 }} as the third-placed team and [http://www.fifa.com/associations/association=srb/countryInfo.html Yugoslavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014190041/http://www.fifa.com/associations/association=srb/countryInfo.html |date=2008-10-14 }} as the fourth-placed team, using the overall records of the teams in the [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html 1930 فیفا عالمی کپ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212011230/https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/index.html |date=2018-12-12 }}.</ref> ||•||•|| R1<br /><small>پنجم</small> || QF<br /><small>7th</small> || QF<br /><small>پنجم</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||•||•|| R2<br /><small>7th</small> ||•|| R1<br /><small>16th</small> ||•|| QF<br /><small>پنجم</small>||×|| R2<br /><small>10th</small> ||•|| R1<br /><small>32nd</small> || R1<br /><small>23rd</small> ||•|| '''11''' |- style="background:#f4f4f4;" | id="SCG" align=right| {{fb|SCG}}<ref name="Yugoslavia" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#SRB|سربیا]] (2006)'' |- | id="SVK" align=right| {{fb|SVK}}<ref name="Czechoslovakia" /> |colspan="15"| ''چیکوسلواکیہ دا حصہ'' ||•||•||•|| R2<br /><small>16th</small> ||•|| '''1''' |- | id="SVN" align=right| {{fb|SVN}}<ref name="Yugoslavia" /> |colspan="14"| ''یوگوسلاویہ دا حصہ'' ||×||•|| R1<br /><small>30th</small> ||•|| R1<br /><small>18th</small> ||•|| '''2''' |- | id="RSA" align=right| {{fb|RSA}} |colspan="4"| ||×||×||×||×||×||×||×||×||×||×||•|| R1<br /><small>24th</small> || R1<br /><small>17th</small> ||•||style="border: 3px solid red"| R1<br /><small>20th</small> ||•|| '''3''' |- style="background:#f4f4f4;" | id="URS" align=right| {{fb|URS}}<ref name="USSR" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#RUS|روس]] (1930–1990)'' |- | id="ESP" align=right| {{fb|ESP}} |×|| QF<br /><small>پنجم</small>||×||bgcolor=#9acdff| چہارم ||•||•|| R1<br /><small>12th</small> || R1<br /><small>10th</small> ||•||•|| R1<br /><small>10th</small> ||style="border: 3px solid red"| R2<br /><small>12th</small> || QF<br /><small>7th</small> || R2<br /><small>10th</small> || QF<br /><small>8th</small> || R1<br /><small>17th</small> || QF<br /><small>پنجم</small> || R2<br /><small>9th</small> ||bgcolor=gold| اول || R1<br /><small> || '''14''' |- | id="SWE" align=right| {{fb|SWE}} |×|| QF<br /><small>8th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||bgcolor=#cc9966| سوم ||•||style="border: 3px solid red" bgcolor=silver| دوم ||•||•|| R1<br /><small>9th</small> || R2<br /><small>پنجم</small> || R1<br /><small>13th</small> ||•||•|| R1<br /><small>21st</small> ||bgcolor=#cc9966| سوم ||•|| R2<br /><small>13th</small> || R2<br /><small>14th</small> ||•||•|| '''11''' |- | id="SUI" align=right| {{fb|SUI}} |×|| QF<br /><small>7th</small> || QF<br /><small>7th</small> || R1<br /><small>6th</small> ||style="border: 3px solid red"| QF<br /><small>8th</small>||•|| R1<br /><small>16th</small> || R1<br /><small>16th</small> ||•||•||•||•||•||•|| R2<br /><small>15th</small> ||•||•|| R2<br /><small>10th</small> || R1<br /><small>19th</small> || q<br /><small> || '''10''' |- | id="TOG" align=right| {{fb|TOG}} |colspan="6"| ||×||×||×||•||•||•||×||×||•||•||•|| R1<br /><small>30th</small> ||•||•|| '''1''' |- | id="TRI" align=right| {{fb|TRI}} |colspan="7"| ||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>27th</small> ||•||•|| '''1''' |- | id="TUN" align=right| {{fb|TUN}} |colspan="6"| ||•||×||•||•|| R1<br /><small>9th</small> ||•||•||•||•|| R1<br /><small>26th</small> || R1<br /><small>29th</small> || R1<br /><small>24th</small> ||•||•|| '''4''' |- | id="TUR" align=right| {{fb|TUR}} |×||×||×||••|| R1<br /><small>9th</small> ||×||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||bgcolor=#cc9966| سوم ||•||•||•|| '''2''' |- | id="UKR" align=right| {{fb|UKR}}<ref name="USSR" /> |colspan="14"| ''سوویت یونین دا حصہ'' ||×||•||•|| QF<br /><small>8th</small> ||•||•|| '''1''' |- | id="UAE" align=right| {{fb|UAE}} |colspan="9"| ||×||×||×||•|| R1<br /><small>24th</small> ||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- | id="USA" align=right| {{fb|USA}} |bgcolor="#cc9966"| 3rd<ref name="wc1930" /> || R1<br /><small>16th</small> ||×|| R1<br /><small>10th</small> ||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| R1<br /><small>23rd</small> ||style="border: 3px solid red"| R2<br /><small>14th</small>|| R1<br /><small>32nd</small> || QF<br /><small>8th</small> || R1<br /><small>25th</small> || R2<br /><small>12th</small> || q<br /><small> || '''10''' |- | id="URU" align=right| {{fb|URU}} |bgcolor=gold style="border: 3px solid red"| اول ||×||×||bgcolor=gold| اول ||bgcolor=#9acdff| چہارم ||•|| R1<br /><small>13th</small> || QF<br /><small>7th</small> ||bgcolor=#9acdff| چہارم || R1<br /><small>12th</small> ||•||•|| R2<br /><small>16th</small> || R2<br /><small>16th</small> ||•||•|| R1<br /><small>26th</small> ||•||bgcolor=#9acdff| چہارم || q<br /><small> || '''12''' |- | id="WAL" align=right| {{fb|WAL}} |×||×||×||•||•|| QF<br /><small>6th</small> ||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•||•|| '''1''' |- style="background:#f4f4f4;" | id="FRG" align=right| {{fb|FRG}}<ref name="جرمنی" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#GER|جرمنی]] (1950–1990)'' |- style="background:#f4f4f4;" | id="YUG" align=right| {{fb|YUG}}<ref name="Yugoslavia" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#SRB|سربیا]] (1930 برائے '''[[مملکت یوگوسلاویہ]]'''; 1950–1990 برائے '''[[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]]'''; 1994–2002 برائے '''[[وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ]]''')'' |- style="background:#f4f4f4;" | id="ZAI" align=right| {{fb|ZAI}}<ref name="[[زائر]]" /> | colspan="21"| ''ویکھو [[#COD|جمہوری جمہوریہ کانگو]] (1974–1994)'' |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:فیفا عالمی کپ شماریات]] d5ix3secairybdmji22yjh65detv8gl 0 91337 711645 706415 2026-09-23T18:12:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711645 wikitext text/x-wiki ایہ '''ملکاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ مستعمل موبائل فون''' (List of countries by number of mobile phones in use) ا‏‏ے۔ == لسٹ == {| class="wikitable sortable" ! درجہ ! ملک یا علاقہ ! تعداد موبائل فون ! آبادی ! کنکشن/100 شہری ! آخری تریخ تجدید |- | colspan="2" | <center>{{noflag}}[[دنیا]]</center> | style="text-align: right" | 7,000,000,000+ | 7,324,782,000 | 96 | 2015<ref>"[https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/facts/ICTFactsFigures2015.pdf ICTFacts & Figures: The World in 2015]"[[more than 7 billion mobile cellular subscriptions worldwide|]]فروری 2016</ref><ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/earth/his_history3.aspx|title=World Population Prospects: The 2012 Revision|work=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]|publisher=GeoHive|date=2013|accessdate=نومبر 21, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072151/http://www.geohive.com/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |- | |- | 1 | {{flagicon |China}} [[چین]] | style="text-align: right" | 1,321,930,000 | style="text-align: right" | 1,371,220,000 | 96.40 | دسمبر 2016<ref name="statista.com">{{cite news | url=https://www.statista.com/statistics/278204/china-mobile-users-by-month/ | title=Mobile phone users in China دسمبر 2016 | date=دسمبر 2016 | publisher=Statista | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072306/https://www.statista.com/statistics/278204/china-mobile-users-by-month/ | archivedate=2018-12-26 | access-date=2018-04-23 | url-status=live}}</ref><ref name="WorldBankPopulationData">{{cite web | url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL | work=World Bank | title=World Bank Population Data | accessdate=اپریل 8, 2016 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072137/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> |- | 2 | {{flagicon|India}} [[بھارت]] | style="text-align: right" | 1,151,936,422 | style="text-align: right" | 1,311,050,530 | 88.83 | جنوری 2018<ref name="WorldBankPopulationData" /><ref name="TRAI-data">{{cite web|url=http://www.trai.gov.in/sites/default/files/PRNo35TSDReportJan23032018.pdf|title=Highlights of Telecom Subscription Data as on 31st جنوری، 2018|accessdate=Mar 27, 2018}}</ref> |- | 3 | {{flagicon|USA}} [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] | style="text-align: right" | 327,577,529 | style="text-align: right" | 317,874,628 | 103.1 | اپریل 2014<ref name="census1">{{cite web |url=https://www.census.gov/main/www/popclock.html |title=U.S. and World Population Clocks &nbsp;— POPClocks |publisher=Census.gov}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ctia.org/consumer_info/index.cfm/AID/10323 |title=U.S. Wireless Quick Facts |publisher=Ctia.org |date= |accessdate=اگست 28, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120820013725/http://www.ctia.org/consumer_info/index.cfm/AID/10323 |archivedate=اگست 20, 2012 |df=mdy-all}}</ref> |- | 4 | {{flagicon|Brazil}} [[برازیل]] | style="text-align: right" | 284,200,000 | style="text-align: right" | 201,032,714 | 141.3 | مئی 2015<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html |title=CIA – The World Factbook |accessdate=جنوری 14, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.teleco.com.br/ncel.asp | title= Estatísticas de Celulares no Brasil |date= جون 25, 2015 |accessdate= جولائ‏ی 3, 2015}}</ref> |- | 5 | {{flagicon|Russia}} [[روس]] | style="text-align: right" | 256,116,000 | style="text-align: right" | 142,905,200 | 155.5 | جولائ‏ی 2013<ref name="CIA" /><ref>{{cite web | url = http://www.mskit.ru/news/n104271/ | title = Сотовые подключения Москвы: локальный плюс&nbsp;– AC&M Consulting | publisher = MSK IT | accessdate = ستمبر 24, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226072254/http://www.mskit.ru/404/ | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}</ref> |- | 6 | {{flagicon|Indonesia}} [[انڈونیشیا]] | style="text-align: right" | 236,800,000 | style="text-align: right" | 237,556,363 | 99.68 | ستمبر 2013<ref name="CIA" /> |- | 7 | {{flagicon|Nigeria}} [[نائجیریا]] | style="text-align: right" | 167,371,945 | style="text-align: right" | 177,155,754 | 94.5 | فروری 2014<ref>{{cite web |url=http://www.ncc.gov.ng/ |title=Industry Statistics-> Subscriber Data |publisher=Nigerian Telecommunication Commission |date=جولائ‏ی 28, 2013 |accessdate=جولائ‏ی 28, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072332/https://www.ncc.gov.ng/https://w |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 8 | {{flagicon|Japan}} [[جاپان]] | style="text-align: right" | 146,649,600 | style="text-align: right" | 127,300,000 | 115.2 | 2013<ref name="World Economic Forum" /> |- | 9 | {{flagicon|Pakistan}} [[پاکستان]] | style="text-align: right" | 144,520,000 | style="text-align: right" | 207,774,520 | 69.5 | دسمبر 2017<ref>[https://propakistani.pk/2018/01/22/3g-4g-users-reach-48-19-million-pakistan/ 3G/4G Users Reach 48.19 Million in Pakistan<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>http://www.pta.gov.pk/index.php?Itemid=599</ref><ref>[http://www.telecompaper.com/news/pakistan-teledensity-passes-77-in-نومبر--994784 Pakistan teledensity passes 77% in November – Telecompaper<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref name="census.gov.pk">{{cite web |url=https://www.census.gov.pk/ |title=2013 Census |publisher=PCOPK |access-date=2020-10-17 |archive-date=2018-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123202212/https://www.census.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> |- | 10 | {{flagicon|Bangladesh}} [[بنگلہ دیش]] | style="text-align: right" | 131,376,000 | style="text-align: right" | 157,497,000 | 84.95 | جون 2016<ref>{{cite web |url=http://en.cihan.com.tr/en/bangladeshs-mobile-phone-users-reach-126-87-mln-in-dec-1844037.htm |title=Archived copy |accessdate=2016-02-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://archive.is/20160515004919/http://en.cihan.com.tr/en/bangladeshs-mobile-phone-users-reach-126-87-mln-in-dec-1844037.htm |archivedate=15 مئی، 2016 |df=mdy-all}}</ref><ref name="bbs.gov.bd">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |title=2014 Census |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics |date= |accessdate=فروری 6, 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |archivedate=ستمبر 4, 2011 |df=}}</ref><ref name="mobithinking.com">{{cite web | url = http://mobithinking.com/mobile-marketing-tools/latest-mobile-stats | title = mobiThinking: Global Mobile Statistics 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226072338/https://mobiforge.com/ | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2013-02-02 | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.btrc.gov.bd/content/mobile-phone-subscribers-bangladesh-جون-2016 |title=Mobile Phone Subscribers in Bangladesh |publisher=Bangladesh Telecommunication Regulatory Commission |date= |accessdate=فروری 6, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072040/http://www.btrc.gov.bd/content/mobile-phone-subscribers-bangladesh-%D8%AC%D9%88%D9%86-2016%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |- | 11 | {{flagicon|Germany}} [[جرمنی]] | style="text-align: right" | 107,000,000 | style="text-align: right" | 81,882,342 | 130.1 | 2013<ref>{{cite web | url = http://www.tmcnet.com/usubmit/2009/06/12/4222607.htm | title = Research and Markets Adds Report: Germany&nbsp;— Telecoms, IP Networks and Digital Media | publisher = TMCnews | date = جون 12, 2013 | accessdate = نومبر 5, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226072128/http://www.tmcnet.com/tmcnet/finder.aspx?aspxerrorpath=%2Fusubmit%2F2009%2F06%2F12%2F4222607.htm | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}</ref> |- | 12 | {{flagicon|Philippines}} [[فلپائن]] | style="text-align: right" | 106,987,098 | style="text-align: right" | 94,013,200 | 113.8 | اکتوبر 2013<ref>{{cite web |url=http://www.budde.com.au/Research/Philippines-Telecoms-Mobile-Broadband-and-Forecasts.html |title=Philippines – Telecoms, Mobile, Broadband and Forecasts |publisher=BuddeComm |date=اکتوبر 12, 2013 |accessdate=جنوری 24, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072213/https://www.budde.com.au/Research/2014-Philippines-Telecoms-Mobile-Broadband-and-Forecasts |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 13 | {{flagicon|Mexico}} [[میکسیکو]] | style="text-align: right" | 101,339,000 | style="text-align: right" | 112,322,757 | 90.2 | جولائ‏ی 2013<ref>{{cite web | url = http://mediatelecom.com.mx/index.php/telecomunicaciones/telefonia-movil/item/45904-mexico-rebasa-los-100-millones-de-celulares | title = México rebasa los 100 millones de celulares | publisher = Mediatelecom | date = جولائ‏ی 3, 2013 | accessdate = جولائ‏ی 3, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226072256/https://mediatelecom.com.mx/telecomunicaciones/telefonia-movil/item/45904-mexico-rebasa-los-100-millones-de-celulares | archivedate = 2018-12-26 | url-status = live}}</ref> |- | 14 | {{flagicon|Iran}} [[ایران]] | style="text-align: right" | 96,165,000 | style="text-align: right" | 73,973,650 | 130 | فروری 2013<ref>{{cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1537947 |title=Iran, world, political, sport, economic news and headlines |publisher=MehrNews.com |date= |accessdate=اگست 22, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072217/https://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1537947%2520 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 15 | {{flagicon|Egypt}} [[مصر]] | style="text-align: right" | 93,670,000 | style="text-align: right" | 87,120,000 | 107.17 | دسمبر 2015<ref>{{cite web |url=http://www.mcit.gov.eg/Upcont/Documents/Publications_832016000_EN-ICT-Indicators-دسمبر-2015-۔pdf |title=Egypt ICT Sector Indicators in brief دسمبر 2015 |date=دسمبر 1, 2015 |accessdate=دسمبر 6, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072055/http://www.mcit.gov.eg/Upcont/Documents/Publications_832016000_EN-ICT-Indicators-%D8%AF%D8%B3%D9%85%D8%A8%D8%B1-2015-%DB%94pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 16 | {{flagicon|Italy}} [[اطالیہ]] | style="text-align: right" | 88,580,000 | style="text-align: right" | 60,790,400 | 147.4 | دسمبر 2013<ref>https://www.communicationsdirectnews.com/do.php/120/35260?199%7B%7Bdead link|date=دسمبر 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> |- | 17 | {{flagicon|United Kingdom}} [[مملکت متحدہ]] | style="text-align: right" | 83,100,000 | style="text-align: right" | 64,100,000 | 129.6 | 2013<ref>{{cite web | url=http://media.ofcom.org.uk/facts/ | title=Facts & figures | publisher=Ofcom | date=اگست 7, 2014 | accessdate=نومبر 11, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072203/https://media.ofcom.org.uk/facts/%20 | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> |- | 18 | {{flagicon|Vietnam}} [[ویت نام]] | style="text-align: right" | 72,300,000 | style="text-align: right" | 90,549,390 | 79 | اکتوبر 2013<ref>{{cite web |author=dT(); |url=http://www.cellular-news.com/story/46197.php |title=IFC helps improve retail payment system in Vietnam&nbsp;— IFC helps improve retail payment system in Vietnam |publisher=Vovnews.Vn |date= |accessdate=10 مئی، 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072303/http://www.cellular-news.com/index.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 19 | {{flagicon|Turkey}} [[ترکی]] | style="text-align: right" | 72,200,000 | style="text-align: right" | 79,463,663 | 92.5 | 2015<ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=21507|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2015|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|date=جنوری 28, 2016|accessdate=جنوری 28, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072051/http://www.tuik.gov.tr/jsp/hata/body/hata.jsp;jsessionid=JTj2cjrh8ndRZTxFcL6QJGD7pXf5NjKQ1vJdp6jCGhrfyG1B84dW!1337798150|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.neomobile.com/neomobile-turkey/turkey-mobile-market-news/ |access-date=2020-10-17 |archive-date=2018-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121221140/http://www.neomobile.com/neomobile-turkey/turkey-mobile-market-news/ |dead-url=yes }}</ref> |- | 20 | {{flagicon|France}} [[فرانس]] | style="text-align: right" | 72,180,000 | style="text-align: right" | 63,573,842 | 114.2 | دسمبر 2013<ref>{{cite web |url=http://www.itu.int/ITU-D/ict/newslog/French+Mobile+Base+Tops+58m+At+End2008.aspx |title=ICT Statistics Newslog&nbsp;— French mobile base tops 58&nbsp;m at end-2008 |publisher=Itu.int |date=فروری 18, 2013 |accessdate=نومبر 10, 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304120132/http://www.itu.int/ITU-D/ict/newslog/French+Mobile+Base+Tops+58m+At+End2008.aspx |archivedate=مارچ 4, 2014 |df=mdy-all}}</ref> |- | 21 | {{flagicon|Thailand}} [[تھائی لینڈ]] | style="text-align: right" | 69,000,000 | style="text-align: right" | 67,480,000 | 105 | 2015<ref>{{cite web|title=AIS plans Bangkok 3G service for Feb|url=http://www.bangkokpost.com/business/economics/31314/ais-plans-bangkok-3g-service-for-feb-1|publisher=Bangkok Post|accessdate=ستمبر 19, 2013}}</ref> |- | 22 | {{flagicon|South Africa}} [[جنوبی افریقا]] | style="text-align: right" | 59,474,500 | style="text-align: right" | 50,586,757 | 117.6 | 2013<ref>{{cite web |url=http://www.mobileactive.org/files/file_uploads/African_Mobile_Observatory_Full_Report_2011.pdf |title=African Mobile Observatory 2011 |publisher=[[GSMA]] |date=9 مئی، 2013 |accessdate=29 مئی، 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120710231630/http://www.mobileactive.org/files/file_uploads/African_Mobile_Observatory_Full_Report_2011.pdf |archivedate=جولائ‏ی 10, 2012 |df=mdy-all}}</ref> |- | 23 | {{flagicon|Colombia}} [[کولمبیا]] | style="text-align: right" | 57,900,472 | style="text-align: right" | 49,375,617 | 118.9 | 2017<ref>[https://www.telecompaper.com/news/colombian-mobile-lines-up-3-to-59-mln-in-q1--1206489 Colombian mobile lines up 3% to 59 mln in Q1 – Telecompaper<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telesemana.com/blog/2016/05/06/estadisticas-mercado-de-telefonia-movil-de-colombia/|title=Estadísticas: mercado de telefonía móvil de Colombia|last=Pautasio|first=Leticia|publisher=Telesemana|date=مئی 6, 2016|language=Spanish|accessdate=نومبر 21, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072114/https://www.telesemana.com/panorama-de-mercado/colombia/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/7Proyecciones_poblacion.pdf |title=Proyecciones de población total por años y sexo, según departamentos: Periodo 2005–2020 |page=50 |work=[[National Administrative Department of Statistics (Colombia)|Departamento Administrativo Nacional de Estadística]] |date=2010 |language=Spanish |accessdate=نومبر 21, 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123051243/http://www.dane.gov.co/files/investigaciones/poblacion/proyepobla06_20/7Proyecciones_poblacion.pdf |archivedate=نومبر 23, 2007 |df=}}</ref> |- | 24 | {{flagicon|Ukraine}} [[یوکرین]] | style="text-align: right" | 57,505,555 | style="text-align: right" | 45,579,904 | 126.0 | دسمبر 2013<ref>{{cite web |url=http://novostiua.net/obschestvo/30314-v-ukrayin-moblnih-abonentv-stalo-blshe-nzh-gromadyan.html |title=В Україні мобільних абонентів стало більше، ніж громадян |publisher=Novostiua |date=فروری 7, 2013 |accessdate=مارچ 8, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072330/http://novostiua.net/obschestvo/30314-v-ukrayin-moblnih-abonentv-stalo-blshe-nzh-gromadyan.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 25 | {{flagicon|Argentina}} [[ارجنٹائن]] | style="text-align: right" | 56,725,200 | style="text-align: right" | 40,134,425 | 141.34 | 2013<ref>{{cite web |url=http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/14/sh_comunicac2.xls |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]] |language=Spanish |format=xls |title=Servicio telefónico básico |accessdate=اگست 13, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072319/https://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/14/sh_comunicac2.xls%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |- | 26 | {{flagicon|South Korea}} [[جنوبی کوریا]] | style="text-align: right" | 56,004,887 | style="text-align: right" | 50,219,669 | 111.5 | 2014<ref>http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20140825000399&md=20140825101515_BK</ref> |- | 27 | {{flagicon|Spain}} [[ہسپانیہ]] | style="text-align: right" | 55,740,000 | style="text-align: right" | 47,265,321 | 118.0 | فروری 2013<ref>{{cite web |url=http://www.abc.es/economia/20130212/abci-telefonia-movil-perdida-lineas-201302121234.html |title=Spain loses lines at first time |publisher=ABC |date=فروری 12, 2013 |accessdate=فروری 12, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072135/https://www.abc.es/economia/20130212/abci-telefonia-movil-perdida-lineas-201302121234.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 28 | {{flagicon|Poland}} [[پولینڈ]] | style="text-align: right" | 47,153,200 | style="text-align: right" | 38,186,860 | 123.48 | 2013<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.pl/gus/5840_655_PLK_HTML.htm |title=GUS – Population. Size and structure by territorial division |publisher=CSO, Demographic Surveys Division |date=جون 30, 2013 |accessdate=اپریل 25, 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127094758/http://www.stat.gov.pl/gus/5840_655_PLK_HTML.htm |archivedate=نومبر 27, 2011 |df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://telepolis.pl/news.php?id=20531|title=GUS o liczbie kart SIM po 4Q2010|publisher=Telepolis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072037/https://www.telepolis.pl/news.php?id=20531|archivedate=2018-12-26|access-date=2013-02-02|url-status=dead}}</ref> |- | 29 | {{flagicon|Saudi Arabia}} [[سعودی عرب]] | style="text-align: right" | 46,000,000 | style="text-align: right" | 27,137,000 | 169.5 | جون 2013<ref>{{cite web |url=http://www.arabianbusiness.com/saudi-arabia-sees-mobile-broadband-users-increase-291245.html |title=Saudi Arabia – sees mobile, broadband users increase – Saudi Arabia |publisher=ArabianBusiness.com |date=جون 15, 2010 |accessdate=اگست 28, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072140/https://www.arabianbusiness.com/saudi-arabia-sees-mobile-broadband-users-increase-291245.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 30 | {{flagicon|Morocco}} [[مراکش]] | style="text-align: right" | 44,450,000 | style="text-align: right" | 33,818,662 | 131 | 2015<ref>{{cite web |url=http://telquel.ma/2015/12/22/secteur-telecoms-poursuit-lancee_1475173 |title=44,45 millions d’abonnés mobile au Maroc en 2015 |publisher=ANRT |date= |accessdate=دسمبر 22, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072156/https://telquel.ma/2015/12/22/secteur-telecoms-poursuit-lancee_1475173 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 31 | {{flagicon|Peru}} [[پیرو]] | style="text-align: right" | 34,235,000 | style="text-align: right" | 31,179,417 | 109.8 | 2015<ref>{{cite web|url=http://telecomunicaciones-peru.blogspot.com/2016/03/peru-datos-de-telecomunicaciones.html|title=PERU: Datos de Telecomunicaciones|last=Reyes|first=Felipe|work=Ospitel|publisher=Telecomunicaciones Peru|date=اگست 3, 2016|language=Spanish|accessdate=نومبر 21, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072133/http://telecomunicaciones-peru.blogspot.com/2016/03/peru-datos-de-telecomunicaciones.html%20|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | 32 | {{flagicon|Nepal}} [[نیپال]] | style="text-align: right" | 34,172,058 | style="text-align: right" | 26,620,020 | 128.98 | جون 15, 2017<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.nta.gov.np/en/mis-reports-en |access-date=2020-10-17 |archive-date=2016-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223180918/http://nta.gov.np/en/mis-reports-en |dead-url=yes }}</ref> |- | 33 | {{flagicon|Algeria}} [[الجزائر]] | style="text-align: right" | 33,000,000 | style="text-align: right" | 35,000,000 | 94.2 | 2013<ref>{{cite web |url=http://www.ennaharonline.com/en/news/6179.html |title=33 million mobile subscribers, 10% of ADSL subscribers in Algeria |publisher=Ennahar Online |date= |accessdate=اپریل 28, 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140225203835/http://www.ennaharonline.com/en/news/6179.html |archivedate=فروری 25, 2014 |df=mdy-all}}</ref> |- | 34 | {{flagicon|Venezuela}} [[وینیزویلا]] | style="text-align: right" | 32,019,086 | style="text-align: right" | 30,163,157 | 106.15 | 2014<ref>{{cite web |url=http://www.conatel.gob.ve/wp-content/uploads/2015/02/Cuadro11-Telefon%C3%ADaM%C3%B3vil-Anual.ods |title=Indicadores del Servicio de Telefonía Movil a Nivel Nacional |publisher=CONATEL |date=جولائ‏ی 6, 2015 |accessdate=جولائ‏ی 6, 2015 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210119/http://www.conatel.gob.ve/wp-content/uploads/2015/02/Cuadro11-Telefon%C3%ADaM%C3%B3vil-Anual.ods |dead-url=yes }}</ref> |- | 35 | {{flagicon|Canada}} [[کینیڈا]] | style="text-align: right" | 31,210,628 | style="text-align: right" | 36,885,049 | 84.6 | 2018<ref>{{cite web|url=https://www.cwta.ca/wp-content/uploads/2017/12/Sub-Stats-2017-Quarter-3-EN_2017.12.04.pdf |title=Wireless phone subscribers in Canada 2017 |publisher=Canadian Wireless Telecommunications Association (CWTA) |date= |accessdate=دسمبر 4, 2017}}</ref> |- | 36 | {{flagicon|Taiwan}} [[تائیوان]] | style="text-align: right" | 28,610,000 | style="text-align: right" | 23,197,947 | 123.33 | ستمبر 2013<ref>[http://www.communications.org.tw/communications/getdetail.php?n_unit=3659&cfz_unit=2&cf_unit=22&menu=1 Key Index of Communication Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609122147/http://www.communications.org.tw/communications/getdetail.php?n_unit=3659&cfz_unit=2&cf_unit=22&menu=1 |date=2019-06-09 }}، National Communications Commission, Taiwan</ref> |- | 37 | {{flagicon|Malaysia}} [[ملائیشیا]] | style="text-align: right" | 30,379,000 | style="text-align: right" | 28,250,000 | 143.8 | اپریل 2014<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.skmm.gov.my/skmmgovmy/media/General/pdf/Q1_2014C-MPocket.pdf |access-date=2020-10-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102241/http://www.skmm.gov.my/skmmgovmy/media/General/pdf/Q1_2014C-MPocket.pdf |dead-url=yes }}</ref> |- | 38 | {{flagicon|Kenya}} [[کینیا]] | style="text-align: right" | 28,080,000 | style="text-align: right" | 42,000,000 | 71.3 | 2013<ref>{{cite web|url=http://www.cck.go.ke/news/2012/sector_statistics.html |title=releases 2nd quarter ICT sector statistics for 2011/2012 |publisher=CCK |date=اپریل 17, 2012 |accessdate=اگست 28, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120817110419/http://www.cck.go.ke/news/2012/sector_statistics.html |archivedate=اگست 17, 2012 |df=}}</ref> |- | 39 | {{flagicon|Romania}} [[رومانیہ]] | style="text-align: right" | 26,000,000 | style="text-align: right" | 21,438,000 | 123.45 | دسمبر 16, 2010 <ref>[http://www.businessmagazin.ro/special/istoria-telefoniei-mobile-din-romania-7800961/?p=4 Istoria telefoniei mobile din Romania]</ref> |- | 40 | {{flagicon|Sri Lanka}} [[سری لنکا]] | style="text-align: right" | 22,123,000 | style="text-align: right" | 20,771,000 | 107 | دسمبر 2014<ref>{{cite web |url=http://trc.gov.lk/2014-05-13-03-56-46/statistics.html |title=Statistics |publisher=Trc.gov.lk |date= |accessdate=جولائ‏ی 10, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072130/http://trc.gov.lk/2014-05-13-03-56-46/statistics.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 41 | {{flagicon|Chile}} [[چلی]] | style="text-align: right" | 21,000,000 | style="text-align: right" | 17,094,270 | 122.9 | دسمبر 2013<ref>{{cite web |url=http://diario.latercera.com/2011/02/28/01/contenido/negocios/10-60858-9-clientes-de-celulares-superaron-los-21-millones-en-chile-durante-2010.shtml |title=Clientes de celulares superaron los 21 millones en Chile durante 2010 &#124; Negocios &#124; La Tercera Edición Impresa |publisher=Diario.latercera.com |date= |accessdate=اگست 28, 2012 |archive-date=2016-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814102510/http://diario.latercera.com/2011/02/28/01/contenido/negocios/10-60858-9-clientes-de-celulares-superaron-los-21-millones-en-chile-durante-2010.shtml |dead-url=yes }}</ref> |- | 42 | {{flagicon|Australia}} [[آسٹریلیا]] | style="text-align: right" | 20,570,000 | style="text-align: right" | 23,490,700 | 87.6 | نومبر 2014<ref>{{cite web |url=http://www.acma.gov.au/~/media/Research%20and%20Analysis/Publication/Comms%20Report%202013%2014/PDF/Communications%20report%20201314_LOW-RES%20FOR%20WEB%20pdf.pdf |title=ACMA Communications Report 2013–14 |publisher=ACMA |date=نومبر 5, 2014 |accessdate=اکتوبر 27, 2015 |archive-date=2015-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015045218/http://www.acma.gov.au/~/media/Research%20and%20Analysis/Publication/Comms%20Report%202013%2014/PDF/Communications%20report%20201314_LOW-RES%20FOR%20WEB%20pdf.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs%40%DB%94nsf/allprimarymainfeatures/797F86DBD192B8F8CA2568A9001393CD?opendocument |title=Regional Population Growth Australia 2014 |publisher=ABS |date=مارچ 13, 2015 |accessdate=اکتوبر 27, 2015 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015843/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs%40%DB%94nsf/allprimarymainfeatures/797F86DBD192B8F8CA2568A9001393CD?opendocument |dead-url=yes }}</ref> |- | 43 | {{flagicon|Netherlands}} [[نیدرلینڈز]] | style="text-align: right" | 20,000,000 | style="text-align: right" | 16,515,057 | 121.1 | نومبر 2013<ref>{{cite web |url=http://www.computeridee.nl/nieuws.jsp?id=2495483 |title=Twintig miljoen mobieltjes in Nederland |publisher=Computeridee.nl |date= |accessdate=نومبر 2, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072322/http://www.computeridee.nl/nieuws.jsp?id=2495483%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |- | 44 |{{flagicon|Ethiopia}} [[ایتھوپیا]] | style="text-align: right" | 18,000,000 | style="text-align: right" | 85,000,020 | 21.8 | دسمبر 2013<ref>[http://www.telecompaper.com/news/ethiopia-mobile-subscriber-base-grows-to-18-million--913496 Ethiopia mobile subscriber base grows to 18 million]۔ Telecompaper (دسمبر 12, 2012)۔ Retrieved on 2013-09-18.</ref> |- | 45 | {{flagicon|Guatemala}} [[گواتیمالا]] | style="text-align: right" | 17,571,895 | style="text-align: right" | 14,713,763 | 119.4 | جون 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.sit.gob.gt/uploads/docs/2010/Crecimiento%20fija-m%C3%B3vil.pdf |title=آرکائیو کاپی |access-date=2018-04-23 |archive-date=2013-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511224831/http://www.sit.gob.gt/uploads/docs/2010/Crecimiento%20fija-m%C3%B3vil.pdf |url-status=dead}}</ref> |- | 46 | {{flagicon|Hong Kong}} [[ہانگ کانگ]] | style="text-align: right" | 17,445,581 | style="text-align: right" | 7,264,100 | 240.2 | مارچ 2015<ref>{{cite web|url=http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Hong Kong Census and Statistics Department |publisher=Censtatd.gov.hk |date= |accessdate=جون 12, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ofca.gov.hk/en/media_focus/data_statistics/key_stat/index.html |title=Office of the Telecommunications Authority|publisher=OFTA|accessdate=جون 12, 2014}}</ref> |- | 47 | {{flagicon|UAE}} [[متحدہ عرب امارات]] | style="text-align: right" | 17,132,724 | style="text-align: right" | 8,410,763 | 203.7 | نومبر 2014<ref>{{cite web|url=http://www.tra.gov.ae/latest_statistics.php |title=Latest Statistics |publisher=UAE Telecommunications Regulatory Authority (TRA) |date=نومبر 2011 |accessdate=نومبر 9, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141109104712/http://www.tra.gov.ae/latest_statistics.php |archivedate=نومبر 9, 2014 |df=}}</ref> |- | 48 | {{flagicon|Ecuador}} [[ایکواڈور]] | style="text-align: right" | 15,900,000 | style="text-align: right" | 14,300,000 | 111.18 | جنوری 2013<ref>{{es}} [http://www.eldiario.com.ec/noticias-manabi-ecuador/217401-estudian-como-restituir-perjuicio-a-millones-de-usuarios-de-celulares/ Estudian cómo restituir perjuicio a millones de usuarios de celulares]</ref> |- | 49 | {{flagicon|SWE}} [[سویڈن]] | style="text-align: right" |14,500,000 | style="text-align: right" | 9,906,331 | 146.4 | جون 2016<ref>{{cite web|url=https://www.pts.se/upload/Rapporter/Tele/2016/STM-forsta-halvaret-2016-pts-2016_30.pdf|title=Svensk Telemarknad första halvåret 2016|publisher=Post- och telestyrelsen|date=نومبر 25, 2016|accessdate=اگست 27, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072048/https://www.pts.se/upload/Rapporter/Tele/2016/STM-forsta-halvaret-2016-pts-2016_30.pdf|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |- | 50 | {{flagicon|Zimbabwe}} [[زمبابوے]] | style="text-align: right" | 13,518,887 | style="text-align: right" | 13,060,000 | 103.5 | جنوری 2014 <ref name="Zim">{{cite web | url=http://www.techzim.co.zw/2014/01/zimbabwes-telecoms-stats-2013-103-5-mobile-penetration-rate/#sthash.QLSqfoc7.dpuf | title=Zimbabwe’s telecoms stats (2013): 103.5% mobile penetration rate | publisher=TechZim | date=جنوری 9, 2014 | accessdate=اکتوبر 19, 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072208/https://www.techzim.co.zw/2014/01/zimbabwes-telecoms-stats-2013-103-5-mobile-penetration-rate/#sthash.QLSqfoc7.dpuf | archivedate=2018-12-26 | url-status=live}}</ref> |- | 51 | {{flagicon|Portugal}} [[پرتگال]] | style="text-align: right" | 13,400,000 | style="text-align: right" | 10,562,178 | 126.87 | نومبر 2013 |- | 52 | {{flagicon|Belgium}} [[بلجئیم]] | style="text-align: right" | 11,822,000 | style="text-align: right" | 10,414,000 | 113.6 | 2013{{citation needed|date=نومبر 2010}} |- | 53 | {{HUN}} | style="text-align: right" | 11,561,890 | style="text-align: right" | 9,908,798 | 116.7 | نومبر 2013<ref>{{cite web|url=http://english.nmhh.hu/dokumentum/161714/mobil_gyj_2013_nov_eng.pdf|title=National Media and Infocommunications Authority|publisher=NMHH|accessdate=دسمبر 12, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072148/http://english.nmhh.hu/dokumentum/161714/mobil_gyj_2013_nov_eng.pdf|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | 54 | {{flagicon|Bulgaria}} [[بلغاریہ]] | style="text-align: right" | 10,454,400 | style="text-align: right" | 7,200,000 | 145.2 | 2013<ref name="World Economic Forum">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2014-15.pdf|title=Global Competitiveness Report 20014-2015|publisher=[[World Economic Forum]]|date=2015|accessdate=نومبر 21, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072329/http://www3.weforum.org/maintenance/public.htm|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- | 56 | {{flagicon|Israel}} [[اسرائیل]] | style="text-align: right" | 9,701,200 | style="text-align: right" | 7,900,000 | 122.8 | 2013<ref name="World Economic Forum" /> |- | 56 | {{flagicon|Finland}} [[فن لینڈ]] | style="text-align: right" | 9,470,000 | style="text-align: right" | 5,487,308 | 172.6 | 2015<ref>[https://www.viestintavirasto.fi/en/statisticsandreports/statistics/2013/mobilesubscriptions.html Mobile subscriptions | Finnish Communications Regulatory Authority] (اپریل 13, 2016)۔ Retrieved on 2016-08-17.</ref> |- | 57 | {{flagicon|Costa Rica}} [[کوسٹاریکا]] | style="text-align: right" | 8,300,000<ref name="nacion.com">{{cite news | url=http://www.nacion.com/nacional/Fuerte-telefonia-millones-Costa-Rica_0_1643035700.html | work=nacion.com | title=Voracidad de usuarios por Internet móvil empuja a 8,3 millones líneas celulares en Costa Rica | date=جون 30, 2017 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072145/https://www.nacion.com/nacional/Fuerte-telefonia-millones-Costa-Rica_0_1643035700.html%20 | archivedate=2018-12-26 | access-date=2018-04-23 | url-status=live}}</ref> | style="text-align: right" | 4.872.000 |156<ref>{{cite news| url=http://www.centralamericadata.com/es/article/home/Telefona_en_Costa_Rica_Cifras_del_mercado_2016 | work=CentralAmericaData.com | title=Telefonía en Costa Rica: Cifras del mercado 2016 | date=19 مئی، 2016}}</ref> | جون 2017<ref name="nacion.com" /> |- | 58 | {{flagicon|Singapore}} [[سنگاپور]] | style="text-align: right" | 8,106,700 | style="text-align: right" | 5,399,000 | 150.1 | جنوری 2015<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.ida.gov.sg/Tech-Scene-News/Facts-and-Figures/Telecommunications/Statistics-on-Telecom-Services/Statistics-on-Telecom-Services-for-2015-Jan-Jun |access-date=2020-10-17 |archive-date=2015-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509225748/http://www.ida.gov.sg/Tech-Scene-News/Facts-and-Figures/Telecommunications/Statistics-on-Telecom-Services/Statistics-on-Telecom-Services-for-2015-Jan-Jun |dead-url=yes }}</ref> |- | 59 | {{flagicon|Azerbaijan}} [[آذربائیجان]] | style="text-align: right" | 7,000,000 | style="text-align: right" | 5,543,819 |126.2 | فروری 2008<ref>{{cite web|url=http://avisen.dk/snart-7000000-mobiler-i-danmark_1657.aspx|title=Snart 7,000,000 mobiler i Danmark (Danish)|publisher=Avisen.dk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072324/https://www.avisen.dk/Pages/Guests/Articles/2018/ShowTemplatedArticle.aspx?ArticleID=1657|archivedate=2018-12-26|access-date=2013-02-02|url-status=live}}</ref> |- | 60 | {{flagicon|Denmark}} [[ڈنمارک]] | style="text-align: right" | 7,000,000 | style="text-align: right" | 5,700,000 | 127.5 | 2013<ref name="World Economic Forum" /> |- | 61 | {{flagicon|Panama}} [[پاناما]] | style="text-align: right" | 6,900,000 | style="text-align: right" | 3,405,813 | 202.5 | جولائ‏ی 2013<ref>[http://www.prensa.com/impreso/panorama/panamenos-prefieren-enviar-mensajes-texto-que-hablar/190021 Panameños prefieren enviar mensajes de texto que hablar | Panorama-Impreso | La Prensa Panamá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731053536/http://www.prensa.com/impreso/panorama/panamenos-prefieren-enviar-mensajes-texto-que-hablar/190021 |date=2014-07-31 }}۔ Prensa.com (جولائ‏ی 7, 2013)۔ Retrieved on 2013-09-18.</ref> |- | 62 | {{flagicon|Jordan}} [[اردن]] | style="text-align: right" | 6,010,000 | style="text-align: right" | 5,950,000 | 101.0 | مارچ 2010<ref>[http://ammonnews.net/article.aspx?articleNo=56923] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324163228/http://www.ammonnews.net/article.aspx?articleNo=56923 |date=2010-03-24 }}۔ Ammonnews.net (مارچ 23, 2010)۔ Retrieved on مارچ 23, 2010</ref> |- | 63 | {{flagicon|Ireland}} [[جزیرہ آئرلینڈ]] | style="text-align: right" | 5,770,638 | style="text-align: right" | 4,581,269 | 125.9 | 2015 <ref>{{Cite web |title="Statistical information on the Irish electronic communications market. Comstat.ie by ComReg |url=http://www.comstat.ie/data/data.472.1266.data.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2013-07-02 |archive-url=https://archive.is/20130702073805/http://www.comstat.ie/data/data.472.1266.data.html |dead-url=yes }}</ref> |- | 64 | {{flagicon|Lithuania}} [[لیتھوانیا]] | style="text-align: right" | 4,940,000 | style="text-align: right" | 2,955,986 | 167.1 | 2nd quarter of 2013 <ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= جولائ‏ی (at the beginning of the month) data is used because it closely represents the end of Q2 2013 (جون 30, 2013)۔ Retrieved 2013-09-14.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=اگست 19, 2010}}</ref> <ref>http://www.rrt.lt/lt/pranesimai-spaudai/rrt-skelbia-preliminarius-2j76.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225175818/http://www.rrt.lt/lt/pranesimai-spaudai/rrt-skelbia-preliminarius-2j76.html |date=2014-02-25 }} The Communications Regulatory Authority of the Republic of Lithuania (RRT) [The page is in Lithuanian]۔ اگست 28, 2013. Retrieved 2013-09-14.</ref> |- | 65 | {{NZ}} | style="text-align: right" | 4,761,000 | style="text-align: right" | 4,500,000 | 111.1 | 2013<ref name="World Economic Forum" /> |- | 66 | {{flagicon|Mongolia}} [[منگولیا]] | style="text-align: right" | 3,500,000 | style="text-align: right" | 2,980,000 | 117.4 | 2013<ref>{{cite web |url=http://www.uildverjilt.mn/tehnology-548884658842.html |title=Mongolia is using cell phone for 18 years |publisher=uildverjilt.mn |date= |accessdate=مارچ 18, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140324050117/http://uildverjilt.mn/tehnology-548884658842.html |archivedate=مارچ 24, 2014 |df=mdy-all}}</ref> |- | 67 | {{flagicon|Lebanon}} [[لبنان]] | style="text-align: right" | 2,720,000 | style="text-align: right" | 4,224,000 | 64.4 | اکتوبر 2010<ref>{{cite web |url=http://www.iloubnan.info/en/actualite/id/50832 |title=Actualité en direct et informations en continu sur le Liban et le Moyen Orient |publisher=iloubnan.info |date= |accessdate=اگست 28, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072301/http://www.iloubnan.info/not_found.php |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | 68 | {{flagicon|Latvia}} [[لٹویا]] | style="text-align: right" | 2,579,000 | style="text-align: right" | 1,986,705 | 129.8 | جولائ‏ی 2015<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/en.html |title=CIA World Factbook – Latvia |publisher=Cia.gov |date=اگست 1, 2016 |accessdate=اگست 17, 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160813044149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/en.html |archivedate=اگست 13, 2016 |df=}}</ref> |- | 69 | {{flagicon|North Korea}} [[شمالی کوریا]] | style="text-align: right" | 3,000,000 | style="text-align: right" | 24,451,285 | 12.3 | 2015<ref>{{Cite web |title=How a telecom investment in North Korea went horribly wrong {{!}} Network World<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.networkworld.com/article/3006273/telecommunication/how-a-telecom-investment-in-north-korea-went-horribly-wrong.html |access-date=2020-10-17 |archive-date=2018-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518180926/http://www.networkworld.com/article/3006273/telecommunication/how-a-telecom-investment-in-north-korea-went-horribly-wrong.html |dead-url=yes }}</ref> |- | 70 | {{flagicon|Estonia}} [[استونیا]] | style="text-align: right" | 1,904,000 | style="text-align: right" | 1,265,420 | 150.5 | جولائ‏ی 2015<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/en.html |title=CIA World Factbook – Estonia |publisher=Cia.gov |date=جولائ‏ی 26, 2016 |accessdate=اگست 17, 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160813044149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/en.html |archivedate=اگست 13, 2016 |df=}}</ref> |- | 71 | {{flagicon|Cuba}} [[کیوبا]] | style="text-align: right" | 1,300,000 | style="text-align: right" | 11,200,000 | 11.6 | دسمبر 2011<ref>[https://www.reuters.com/article/2012/06/15/net-us-cuba-telecommunications-idUSBRE85D14H20120615 More Cubans have local intranet, mobile phones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011054141/https://www.reuters.com/article/2012/06/15/net-us-cuba-telecommunications-idUSBRE85D14H20120615 |date=2015-10-11 }}۔ Reuters. Retrieved on ستمبر 18, 2013.</ref> |- | 72 | {{flagicon|Montenegro}} [[مونٹینیگرو]] | style="text-align: right" | 1,117,500 | style="text-align: right" | 620,029 | 180.23 | ستمبر 2015<ref>[http://www.ekip.me/download/sept15/Mobilna_-_septembar.pdf "Information about the state of electronic communications market in ستمبر 2015 – Mobile Phones"]، Montenegrin Agency for Electronic Communications and Postal Services.</ref> |- | 73 | {{flagicon|Malta}} [[مالٹا]] | style="text-align: right" | 554,651 | style="text-align: right" | 452,515 | 122.57 | جون 2013<ref>[http://www.mca.org.mt/statistics/key-market-indicators-electronic-communications-and-post-q1-2009-q2-2013 Key market indicators for electronic communications and post Q1 2009 to Q2 2013 | Malta Communications Authority] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112135037/http://www.mca.org.mt/statistics/key-market-indicators-electronic-communications-and-post-q1-2009-q2-2013 |date=نومبر 12, 2013}}۔ MCA.org.mt (ستمبر 11, 2013)۔ Retrieved on 2013-11-12.</ref> |- |74 | {{flagicon|Maldives}} [[مالدیپ]] | style="text-align: right" |776,716 | style="text-align: right" |417,492 |245.92 |جولائ‏ی 2017<ref>[http://www.cam.gov.mv/Statistics_monthly2017.htm Communications Authority of Maldives | Communications Authority of Maldives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115143824/http://www.cam.gov.mv/Statistics_monthly2017.htm |date=2017-11-15 }}۔ www.cam.gov.mv (نومبر 03, 2017)۔ Retrieved on 2017-11-03.</ref> |- |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ ملکاں بلحاظ استعمال اسمارٹ فون]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد مستعمل خطوط ہاتف]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد جالبینی صارفین]] == ملاحظات == {{حوالے|30em}} == حوالے == {{حوالے|2}} {{refbegin}} * {{cite web|url=http://www.conatel.gob.ve/#http://www.conatel.gob.ve/index.php/principal/indicadorestrimestrales|title=Ministerio para el Poder Popular para la Comunicacion y la Informacion de Venezuela|accessdate=جنوری 14, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226072141/http://www.conatel.gob.ve/#http://www.conatel.gob.ve/index.php/principal/indicadorestrimestrales|archivedate=2018-12-26|url-status=live}} {{refend}} == باہرلے جوڑ == * [http://lebanese-economy-forum.com/wdi-gdf-advanced-data-display/?curve=IT-CEL-SETS World Map and Chart of Number of Mobile cellular subscriptions per country] by Lebanese-economy-forum, World Bank data {{Media country lists}} [[گٹھ:موبائل فون]] [[گٹھ:موبائل فون صنعت]] [[گٹھ:موبائل فون صنعت بلحاظ ملک]] go18sjz2gdlq8qifb36mv09macqjppw 0 91440 711758 561859 2026-09-24T04:50:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711758 wikitext text/x-wiki {{infobox football tournament | image = [[File:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|200px]] | caption = [[جرمنی قومی فٹ بال ٹیم]]، [[2014ء فیفا عالمی کپ فائنل]] | founded = 1930 | region = بین الاقوامی ([[فیفا]]) | number of teams = 204 (کوالیفائرز)<br />32 (فائنل) | current champions = {{Fb|FRA}} (دوسری مرتبہ) | most successful team = {{Fb|BRA}} (پنج مرتبہ) }} [[فیفا عالمی کپ]] اک [[بین الاقوامی]] [[ایسوسی ایشن فٹ بال]] مقابلہ اے جس دا آغاز [[1930ء فیفا عالمی کپ|1930ء]] وچ ہويا۔ اس وچ [[فیفا]] د‏‏ی [[لسٹ مرداں د‏‏ی قومی ایسوسی ایشن فٹ بال ٹیماں|مرداں د‏‏ی قومی ایسوسی ایشن فٹ بال ٹیماں]] حصہ لیندی نيں۔ == فائنلاں د‏‏ی لسٹ == {{Location map+|Earth |float=center |width=1000 |caption=فیفا عالمی کپ فائنلاں دے تھ‏‏اں |places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=-34.900755|long=-56.167068|label='''[[مونتیبیدیو|1930ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-34.607742|long=-58.377710|label='''[[بیونس آئرس|1978ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=-22.910251|long=-43.198548|label='''[[ریو دے جینیرو|1950ء، 2014ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=-33.447267|long=-70.666944|label='''[[سینٹیاگو، چلی|1962ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=51.503378|long=-0.131903|label='''[[لندن|1966ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=48.858520|long=2.348905|label='''[[پیرس|1938ء، 1998ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=52.512905|long=13.406829|label='''[[برلن|2006ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=41.899510|long=12.498890|label='''[[روم|1934ء، 1990ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.462489|long=139.581826|label='''[[یوکوہاما|2002ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=19.429376|long=-99.142278|label='''[[میکسیکو شہر|1970ء، 1986ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=-26.201030|long=28.046195|label='''[[جوہانسبرگ|2010ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=40.410435|long=-3.697420|label='''[[میدرد|1982ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=59.325841|long=18.071297|label='''[[اسٹاک ہوم|1958ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=46.947085|long=7.447735|label='''[[برن|1954ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=34.032886|long=-118.277284|label='''[[پاساڈینا، کیلیفورنیا|1994ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=48.132578|long=11.578889|label='''[[میونخ|1974ء]]'''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=55.7558|long=37.6173|label='''''[[ماسکو|2018ء]]'''''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.477992|long=51.477814|label='''''[[لوسیل|2022ء]]'''''}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''''[[ایسٹ ردرفورڈ، نیو جرسی|2026ء]]'''''}} }} {|class="wikitable" |+کلید |- |width="40px" bgcolor="#FBCEB1" align="center"|{{Dagger}} |میچ [[اضافی وقت (کھیل)|اضافی وقت]] وچ جِتیا گیا |- |width="40px" bgcolor="#cedff2" align="center"|{{Double-dagger}} |میچ [[پینلٹی شوٹ آؤٹ (ایسوسی ایشن فٹ بال)|پینلٹی شوٹ آؤٹ]] اُتے جِتیا گیا |} <ref>* The "Year" column refers to the year the World Cup was held, and [[WP:wikilink|wikilinks]] to the article about that tournament. The wikilinks in the "Final score" column point to the article about that tournament's final game. Links in the "Winners" and "Runners-up" columns point to the articles for the national football teams of the countries, not the articles for the countries.</ref> {|class="sortable plainrowheaders wikitable" |+فائنل میچاں د‏‏ی لسٹ، انہاں د‏‏ی جگہ تے تھ‏‏اںو‏اں ، فائنل کھیلنے والی ٹیماں تے حتمی اسکور |- !scope="col"|سال !scope="col"|فاتحین !scope="col"|فائنل اسکور<ref name="All results">{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |title=FIFA World Cup Finals since 1930 |accessdate=3 فروری 2009 |format=PDF |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015658/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> !scope="col"|دوسرا مقام !scope="col"|جگہ !scope="col"|مقام !scope="col"|حاضری !scope="col" class="unsortable"|حوالے |- !scope="row" style=text-align:center|[[1930ء فیفا عالمی کپ|1930ء]] |align=right|{{Fb-rt|URU}} |align=center|[[1930 FIFA World Cup Final|4–2]] |{{Fb|ARG}} |[[Estadio Centenario]] |{{Tri1|Uruguay, Montevideo|[[مونتیبیدیو]]، [[یوراگوئے]]}} |align=center|80,000 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1087/report.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020025601/http://futbolfactory.futbolweb.net/index.php?ff=historicos&f2=00001&idjugador=73 |archivedate=20 اکتوبر 2007 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Uruguay 1930 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015705/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4330600.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1934ء فیفا عالمی کپ|1934ء]] |align=right|{{Fb-rt|ITA|1861}} |align=center bgcolor="#FBCEB1"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[1934 FIFA World Cup Final|2–1]]^{{Dagger}}<br />{{#tag:ref|Score was 1–1 after 90 minutes.<ref name="FIFA 1934" /><ref name="BBC1934" />|group="n"}} |{{Fb|TCH}} |[[Stadio Nazionale PNF]] |{{Tri1|Italy, Rome|[[روم]]، [[اطالیہ]]}} |align=center|50,000 |align=center|<ref name="FIFA 1934">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=3/results/matches/match=1134/report.html |title=1934 FIFA World Cup Italy |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090323233453/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D3/results/matches/match%3D1134/report.html |archivedate=23 مارچ 2009 |df=}}</ref><ref name="BBC1934">{{cite news |title=World Cup history – Italy 1934 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015707/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4331118.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1938ء فیفا عالمی کپ|1938ء]] |align=right|{{Fb-rt|ITA|1861}} |align=center|[[1938 FIFA World Cup Final|4–2]] |{{Fb|HUN|1940}} |[[Stade Olympique Yves-du-Manoir|Stade Olympique de Colombes]] |{{Tri1|France, Paris|[[پیرس]]، [[فرانس]]}} |align=center|45,000 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |title=1938 FIFA World Cup France |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090121132948/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D5/results/matches/match%3D1174/report.html |archivedate=21 جنوری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – France 1938 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849022.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015722/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849022.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1950ء فیفا عالمی کپ|1950ء]]{{#tag:ref|The 1950 FIFA World Cup did not have a final, rather, the tournament was decided by a [[1950 FIFA World Cup final round|4-team round robin phase]]۔|group="n"}} |align=right|{{Fb-rt|URU}} |align=center|[[Uruguay v Brazil (1950 FIFA World Cup)|2–1]]<br />{{#tag:ref|Not the final but the decisive match of the [[1950 FIFA World Cup final round|final group stage]]۔|group="n"}} |{{Fb|BRA|1889}} |[[Estádio do Maracanã]] |{{Tri1|Brazil, Rio de Janeiro|[[ریو دے جینیرو]]، [[برازیل]]}} |align=center|199,854<ref>{{cite news|last=Janela|first=Mike|title=World Cup Rewind: Largest attendance at a match in the 1950 Brazil final|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2018/6/world-cup-rewind-world-cup-rewind-largest-attendance-at-a-match-in-the-1950-brazil-final|publisher=''[[گنيز ورلڈ ریکارڈز]]''|date=جون 12, 2018|accessdate=جون 27, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015726/http://www.guinnessworldrecords.com/news/2018/6/world-cup-rewind-world-cup-rewind-largest-attendance-at-a-match-in-the-1950-brazil-final|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |align=center|<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=7/results/matches/match=1190/report.html |title=1950 FIFA World Cup Brazil |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015725/https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=7/results/matches/match=1190/report.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Brazil 1950 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015710/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849084.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1954ء فیفا عالمی کپ|1954ء]] |align=right|{{Fb-rt|FRG}} |align=center|[[1954 FIFA World Cup Final|3–2]] |{{Fb|HUN|1949}} |[[Wankdorf Stadium]] |{{Tri1|Switzerland, Bern|[[برن]]، [[سویٹزرلینڈ]]}} |align=center|60,000 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=9/results/matches/match=1278/report.html |title=1954 FIFA World Cup Switzerland |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120720061301/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D9/results/matches/match%3D1278/report.html |archivedate=20 جولائ‏ی 2012 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Switzerland 1954 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849414.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015717/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849414.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1958ء فیفا عالمی کپ|1958ء]] |align=right|{{Fb-rt|BRA|1889}} |align=center|[[1958 FIFA World Cup Final|5–2]] |{{Fb|SWE}} |[[Råsunda Stadium]] |{{Tri1|Sweden, Solna|[[بلدیہ سولیانا]]، [[سویڈن]]}} |align=center|51,800 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=15/results/matches/match=1343/report.html |title=1958 FIFA World Cup Sweden |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217191643/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D15/results/matches/match%3D1343/report.html |archivedate=17 فروری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Sweden 1958 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015703/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849640.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope=row style=text-align:center|[[1962ء فیفا عالمی کپ|1962ء]] |align=right|{{Fb-rt|BRA|1960}} |align=center|[[1962 FIFA World Cup Final|3–1]] |{{Fb|TCH}} |[[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]] |{{Tri1|Chile, Santiago|[[سینٹیاگو، چلی]]، [[چلی]]}} |align=center|69,000 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=21/results/matches/match=1463/report.html |title=1962 FIFA World Cup Chile |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217151249/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D21/results/matches/match%3D1463/report.html |archivedate=17 فروری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Chile 1962 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015711/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4849820.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1966ء فیفا عالمی کپ|1966ء]] |align=right|{{Fb-rt|ENG}} |align=center bgcolor="#FBCEB1"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[1966 FIFA World Cup Final|4–2]]^{{Dagger}}<br />{{#tag:ref|Score was 2–2 after 90 minutes.<ref name="FIFA 1966" /><ref name="BBC1966" />|group="n"}} |{{Fb|FRG}} |[[Wembley Stadium (1923)|Wembley Stadium]] |{{Tri1|England, London|[[لندن]]، [[انگلستان]]}} |align=center|93,000 |align=center|<ref name="FIFA 1966">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |title=1966 FIFA World Cup England |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325061102/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D26/results/matches/match%3D1633/report.html |archivedate=25 مارچ 2009 |df=}}</ref><ref name="BBC1966">{{cite news |title=World Cup history – England 1966 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015700/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850090.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1970ء فیفا عالمی کپ|1970ء]] |align=right|{{Fb-rt|BRA|1968}} |align=center|[[1970 FIFA World Cup Final|4–1]] |{{Fb|ITA}} |[[Estadio Azteca]] |{{Tri1|Mexico, Mexico City|[[میکسیکو شہر]]، [[میکسیکو]]}} |align=center|107,412 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/results/matches/match=1765/report.html |title=1970 FIFA World Cup Mexico |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125100710/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D32/results/matches/match%3D1765/report.html |archivedate=25 جنوری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Mexico 1970 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015715/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850280.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1974ء فیفا عالمی کپ|1974ء]] |align=right|{{Fb-rt|FRG}} |align=center|[[1974 FIFA World Cup Final|2–1]] |{{Fb|NED}} |[[Olympiastadion (Munich)|Olympiastadion]] |{{Tri1|West Germany, Munich|[[میونخ]]، [[مغربی جرمنی]]}} |align=center|75,200 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |title=1974 FIFA World Cup Germany |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090126054549/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D39/results/matches/match%3D2063/report.html |archivedate=26 جنوری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – West Germany 1974 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015713/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1978ء فیفا عالمی کپ|1978ء]] |align=right|{{Fb-rt|ARG}} |align=center bgcolor="#FBCEB1"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[1978 FIFA World Cup Final|3–1]]^{{Dagger}}<br />{{#tag:ref|Score was 1–1 after 90 minutes.<ref name="FIFA 1978" /><ref name="BBC1978" />|group="n"}} |{{Fb|NED}} |[[Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]] |{{Tri1|Argentina, Buenos Aires|[[بیونس آئرس]]، [[ارجنٹائن]]}} |align=center|71,483 |align=center|<ref name="FIFA 1978">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=50/results/matches/match=2198/report.html |title=1978 FIFA World Cup Argentina |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212153626/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D50/results/matches/match%3D2198/report.html |archivedate=12 فروری 2009 |df=}}</ref><ref name="BBC1978">{{cite news |title=World Cup history – Argentina 1978 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015719/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850710.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1982ء فیفا عالمی کپ|1982ء]] |align=right|{{Fb-rt|ITA}} |align=center|[[1982 FIFA World Cup Final|3–1]] |{{Fb|FRG}} |[[سینٹیوگو برنابیو سٹیدیم]] |{{Tri1|Spain, Madrid|[[میدرد]]، [[ہسپانیہ]]}} |align=center|90,000 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=923/report.html |title=1982 FIFA World Cup Spain |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130055822/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D59/results/matches/match%3D923/report.html |archivedate=30 جنوری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Spain 1982 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015724/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850926.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1986ء فیفا عالمی کپ|1986ء]] |align=right|{{Fb-rt|ARG}} |align=center|[[1986 FIFA World Cup Final|3–2]] |{{Fb|FRG}} |[[Estadio Azteca]] |{{Tri1|Mexico, Mexico City|[[میکسیکو شہر]]، [[میکسیکو]]}} |align=center|114,600 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=68/results/matches/match=393/report.html |title=1986 FIFA World Cup Mexico |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090129112333/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D68/results/matches/match%3D393/report.html |archivedate=29 جنوری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Mexico 1986 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015716/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851052.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1990ء فیفا عالمی کپ|1990ء]] |align=right|{{Fb-rt|FRG}} |align=center|[[1990 FIFA World Cup Final|1–0]] |{{Fb|ARG}} |[[Stadio Olimpico]] |{{Tri1|Italy, Rome|[[روم]]، [[اطالیہ]]}} |align=center|73,603 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=76/results/matches/match=27/report.html |title=1990 FIFA World Cup Italy |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115172134/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D76/results/matches/match%3D27/report.html |archivedate=15 نومبر 2013 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Italy 1990 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015708/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851148.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1994ء فیفا عالمی کپ|1994ء]] |align=right|{{Fb-rt|BRA}} |align=center bgcolor="#cedff2"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[1994 FIFA World Cup Final|0–0]]^{{{Double-dagger}}}<br />{{#tag:ref|Score was 0–0 after 120 minutes. Brazil won 3–2 on penalties.<ref name="FIFA 1994" /><ref name="BBC1994" />|group="n"}} |{{Fb|ITA}} |[[Rose Bowl (stadium)|Rose Bowl]] |{{Tri1|United States, Pasadena, California|[[پاساڈینا، کیلیفورنیا]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]]}} |align=center|94,194 |align=center|<ref name="FIFA 1994">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |title=1994 FIFA World Cup USA |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202050557/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D84/results/matches/match%3D3104/report.html |archivedate= 2 فروری 2009 |df=}}</ref><ref name="BBC1994">{{cite news |title=World Cup history – USA 1994 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015709/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4851230.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[1998ء فیفا عالمی کپ|1998ء]] |align=right|{{Fb-rt|FRA}} |align=center|[[1998 FIFA World Cup Final|3–0]] |{{Fb|BRA}} |[[Stade de France]] |{{Tri1|France, Saint-Denis|[[سینٹ-ڈینس]]، [[فرانس]]}} |align=center|80,000 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |title=1998 FIFA World Cup France |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721191819/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D1013/results/matches/match%3D8788/report.html |archivedate=21 جولائ‏ی 2011 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – France 1998 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4851296.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015702/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4851296.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[2002ء فیفا عالمی کپ|2002ء]] |align=right|{{Fb-rt|BRA}} |align=center|[[2002 FIFA World Cup Final|2–0]] |{{Fb|GER}} |[[Nissan Stadium (Yokohama)|International Stadium]] |{{Tri1|Japan, Yokohama|[[یوکوہاما]]، [[جاپان]]}} |align=center|69,029 |align=center|<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/results/matches/match=43950064/report.html |title=2002 FIFA World Cup Korea/Japan |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130065850/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition%3D4395/results/matches/match%3D43950064/report.html |archivedate=30 جنوری 2009 |df=}}</ref><ref>{{cite news |title=World Cup history – Japan & South Korea 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015723/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4852070.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[2006ء فیفا عالمی کپ|2006ء]] |align=right|{{Fb-rt|ITA}} |align=center bgcolor="#cedff2"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[2006 FIFA World Cup Final|1–1]]^{{{Double-dagger}}}<br />{{#tag:ref|Score was 1–1 after 120 minutes. Italy won 5–3 on penalties.<ref name="FIFA 2006" /><ref name="BBC2006" />|group="n"}} |{{Fb|FRA}} |[[Olympiastadion (Berlin)|Olympiastadion]] |{{Tri1|Germany, Berlin|[[برلن]]، [[جرمنی]]}} |align=center|69,000 |align=center|<ref name="FIFA 2006">{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410064/report.html |title=2006 FIFA World Cup Germany |accessdate=26 جنوری 2009 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015713/https://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410064/report.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref name="BBC2006">{{cite news |title=Zidane off as Italy win World Cup |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |date=4 مئی 2006 |accessdate=26 جنوری 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015700/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[2010ء فیفا عالمی کپ|2010ء]] |align=right|{{Fb-rt|ESP}} |align=center bgcolor="#FBCEB1"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[2010 FIFA World Cup Final|1–0]]^{{Dagger}}<br />{{#tag:ref|Score was 0–0 after 90 minutes.<ref name="FIFA 2010" /><ref name="BBC2010" />|group="n"}} |{{Fb|NED}} |[[FNB Stadium|Soccer City]] |{{Tri1|South Africa, Johannesburg|[[جوہانسبرگ]]، [[جنوبی افریقا]]}} |align=center|84,490 |align=center|<ref name="FIFA 2010">{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249721/match=300061509/index.html |title=2010 FIFA World Cup South Africa |accessdate=12 مئی 2012 |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015714/https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/matches/round=249721/match=300061509/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref name="BBC2010">{{cite news |title=Netherlands 0–1 Spain (aet) |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64 |publisher=BBC Sport (British Broadcasting Corporation) |accessdate=12 مئی 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015705/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_64%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- !scope="row" style=text-align:center|[[2014ء فیفا عالمی کپ|2014ء]] |align=right|{{Fb-rt|GER}} |align=center bgcolor="#FBCEB1"|{{0|&nbsp;&nbsp;}}[[2014ء فیفا عالمی کپ فائنل|1–0]]^{{Dagger}}<br />{{#tag:ref|Score was 0–0 after 90 minutes.<ref name="FIFA 2014" /><ref name="BBC2014" />|group="n"}} |{{Fb|ARG}} |[[Estádio do Maracanã]] |{{Tri1|Brasil, Rio de Janeiro|[[ریو دے جینیرو]]، [[برازیل]]}} |align=center|74,738 |align=center|<ref name="FIFA 2014">{{cite web |title=Estadio Do Maracana, Rio de Janeiro |url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=214/index.html |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=18 جنوری 2012 |accessdate=4 جون 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015726/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=214/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref name="BBC2014">{{cite news |first=Phil |last=McNulty |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28181689 |title=Germany 1–0 Argentina |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=13 جولائ‏ی 2014 |accessdate=19 جولائ‏ی 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226015720/https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/28181689%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center"|[[2018ء فیفا عالمی کپ|2018ء]] |align=right|{{Fb-rt|FRA}} |align=center|2018ء فیفا عالمی کپ فائنل|4–2 |{{Fb|CRO}} |[[لوژنئکی اسٹیڈیم]] |{{Tri1|Russia, Moscow|[[ماسکو]]، [[روس]]}} |align=center|78,011 |align=center| |- class="sortbottom" !colspan="8"|Upcoming finals |- class="sortbottom" !scope="col"|Year !scope="col"|Team 1 !scope="col"|v !scope="col"|Team 2 !scope="col"|Venue !scope="col"|Location !scope="col"|Attendance !scope="col" class="unsortable"|References |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center"|[[2022ء فیفا عالمی کپ|2022ء]] |align=right| |align=center| | |[[Lusail Iconic Stadium]] |{{Tri1|Qatar, Lusail|[[لوسیل]]، [[قطر]]}} |align=center| |align=center| |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center"|[[2026ء فیفا عالمی کپ|2026ء]] |align=right| |align=center| | |''[[2026ء فیفا عالمی کپ|2026ء]]'' |''[[ریاستہائے متحدہ امریکا]]'' |align=center| |align=center| |} == نتائج == [[File:World cup winners.png|500px|thumb|جیتنے والے ملکاں دا نقشہ]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+نتائج بلحاظ قام !scope="col"|قومی ٹیم !scope="col"|فاتح !scope="col"|دوسرا مقام !scope="col"|کل فائنل !scope="col" class="unsortable"|جیت سال !scope="col" class="unsortable"|دوسرا مقام سال |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|BRA}} |style="background:#fff68f" align=center|5 |align=center|2 |align=center|7 |[[1958ء فیفا عالمی کپ|1958ء]]، [[1962ء فیفا عالمی کپ|1962ء]]، [[1970ء فیفا عالمی کپ|1970ء]]، [[1994ء فیفا عالمی کپ|1994ء]]، [[2002ء فیفا عالمی کپ|2002ء]] |[[1950ء فیفا عالمی کپ|1950ء]]، [[1998ء فیفا عالمی کپ|1998ء]] |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|GER}} |style="background:#fff68f" align=center|4 |align=center|4 |align=center|8 |[[1954ء فیفا عالمی کپ|1954ء]]، [[1974ء فیفا عالمی کپ|1974ء]]، [[1990ء فیفا عالمی کپ|1990ء]]، [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014ء]] |[[1966ء فیفا عالمی کپ|1966ء]]، [[1982ء فیفا عالمی کپ|1982ء]]، [[1986ء فیفا عالمی کپ|1986ء]]، [[2002ء فیفا عالمی کپ|2002ء]] |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|ITA}} |style="background:#fff68f" align=center|4 |align=center|2 |align=center|6 |[[1934ء فیفا عالمی کپ|1934ء]]، [[1938ء فیفا عالمی کپ|1938ء]]، [[1982ء فیفا عالمی کپ|1982ء]]، [[2006ء فیفا عالمی کپ|2006ء]] |[[1970ء فیفا عالمی کپ|1970ء]]، [[1994ء فیفا عالمی کپ|1994ء]] |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|ARG}} |style="background:#fff68f" align=center|2 |align=center|3 |align=center|5 |[[1978ء فیفا عالمی کپ|1978ء]]، [[1986ء فیفا عالمی کپ|1986ء]] |[[1930ء فیفا عالمی کپ|1930ء]]، [[1990ء فیفا عالمی کپ|1990ء]]، [[2014ء فیفا عالمی کپ|2014ء]] |- | style="background:#fff68f" |{{Fb|FRA}} | style="background:#fff68f" align="center" |2 | align="center" |1 | align="center" |3 |[[1998ء فیفا عالمی کپ|1998ء]]، [[2018ء فیفا عالمی کپ|2018ء]] |[[2006ء فیفا عالمی کپ|2006ء]] |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|URU}} |style="background:#fff68f" align=center|2 |align=center|0 |align=center|2 |[[1930ء فیفا عالمی کپ|1930ء]]، [[1950ء فیفا عالمی کپ|1950ء]] |– |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|ENG}} |style="background:#fff68f" align=center|1 |align=center|0 |align=center|1 |[[1966ء فیفا عالمی کپ|1966ء]] |– |- |style="background:#fff68f"|{{Fb|ESP}} |style="background:#fff68f" align=center|1 |align=center|0 |align=center|1 |[[2010ء فیفا عالمی کپ|2010ء]] |– |- |style="background:#C0C0C0"|{{Fb|NED}} |align=center|0 |style="background:#C0C0C0" align=center|3 |align=center|3 |– |[[1974ء فیفا عالمی کپ|1974ء]]، [[1978ء فیفا عالمی کپ|1978ء]]، [[2010ء فیفا عالمی کپ|2010ء]] |- |style="background:#C0C0C0"|{{Fb|TCH}} |align=center|0 |style="background:#C0C0C0" align=center|2 |align=center|2 |– |[[1934ء فیفا عالمی کپ|1934ء]]، [[1962ء فیفا عالمی کپ|1962ء]] |- |style="background:#C0C0C0"|{{Fb|HUN|1949}} |align=center|0 |style="background:#C0C0C0" align=center|2 |align=center|2 |– |[[1938ء فیفا عالمی کپ|1938ء]]، [[1954ء فیفا عالمی کپ|1954ء]] |- |style="background:#C0C0C0"|{{Fb|SWE}} |align=center|0 |style="background:#C0C0C0" align=center|1 |align=center|1 |– |[[1958ء فیفا عالمی کپ|1958ء]] |- |style="background:#C0C0C0"|{{Fb|CRO}} |align=center|0 |style="background:#C0C0C0" align=center|1 |align=center|1 |– |[[2018ء فیفا عالمی کپ|2018ء]] |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+Results by confederation ! scope="col" |Confederation ! scope="col" |Appearances ! scope="col" |Winners ! scope="col" |Runners-up |- ! scope="row" |[[یوئیفا]] | align="center" |28 | align="center" |12 | align="center" |16 |- ! scope="row" |[[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن]] | align="center" |14 | align="center" |9 | align="center" |5 |} == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے|group="n"}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20171028043450/http://www.fifa.com/worldcup/index.html رسمی ویب سائٹ] {{فیفا عالمی کپ فاتحین}} {{فیفا عالمی کپ}} [[گٹھ:فیفا عالمی کپ فائنل]] [[گٹھ:فیفا عالمی کپ جیتنے والے ملکاں]] [[گٹھ:فٹ بال]] mpyz9etwjuq402yvz47eaoz6eog3h74 0 91478 711813 711151 2026-09-24T10:47:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711813 wikitext text/x-wiki 2018 تک ، نوبل انعام یافتہ بارہ اراکین مسلما‏ن رہے نيں ، اکیہويں صدی وچ نصف تو‏ں زیادہ۔ بارہ انعام یافتہ افراد وچو‏ں ست نو‏‏ں [[نوبل امن انعام]] تو‏ں نوازیا گیا اے ، جدو‏ں کہ تن سائنس داناں دے لئی نيں۔ فزکس وچ 1979 دے [[نوبل انعام]] حاصل کرنے والے ، [[عبد السلام]] ، [[پاکستان]] د‏‏ی [[احمدیہ برادری]] دے اک ممبر سن ۔ عزیز سانکار ترکی دا دوسرا [[نوبل انعام]] یافتہ اے تے اسنو‏ں سال 2015 وچ سالماندی حیاتیات دے شعبے وچ کیمسٹری وچ نوبل انعام تو‏ں نوازیا گیا سی۔ == امن == {| align="center" class="wikitable" |- ! width="5%" | سال ! width="10%" | تصویر ! width="10%" | انعام یافتہ ! width="10%" | ملک تے پیشہ ! width="40%" | کارنامہ ! width="25%" | تبصرہ |- |1978 |[[فائل:Anwar Sadat cropped.jpg|150 px]] |[[انور سادات]] (25 December 1918 – 6 October 1981) |{{flagicon|EGY}} [[مصر]]ian [[صدر جمہوریہ]] |He, along with [[مناخم بیگن]] was awarded 1978 [[نوبل امن انعام]] "for their contribution to the two frame agreements on peace in the Middle East, and on peace between Egypt and Israel, which were signed at Camp David on September 17, 1978".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/press.html]"The Nobel Peace Prize 1978", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> | The first Muslim to receive a Nobel Prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.answers.com/topic/anwar-al-sadat] 'Answer.com' article on [[انور سادات]], retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/al-sadat-lecture.html]'Nobel Lecture, December 10, 1978' by [[انور سادات]], [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://meria.idc.ac.il/journal/2006/issue3/jv10no3a7.html]"The [[Islamization]] Of [[مصر]]" by ''Adel Guindy'',retrieved April 7, 2012. :'''Sadat's famous slogan, "I am a Muslim president of a Muslim state" '</ref><ref>[http://copticliterature.wordpress.com/2012/03/30/anwar-al-sadat-the-first-islamist-ruler-in-egypts-modern-history/]"[[انور سادات|Anwar Al-Sadat]], The First [[سیاست اسلامیہ]] Ruler In [[مصر|Egypt's]] [[دنیا د‏‏ی تریخ]]", '''Coptic Nationalism''',posted March 30, 2012, retrieved April 7, 2012. :"''The Pope must understand that I am a Muslim President of a Muslim State''" :Source: 'The exact words of Sadat in Arabic are: "إن البابا يجب أن يعلم أنني رئيس مسلم لدولة مسلمة." These words Mohamed Hassanein Heikal translates in his book, Autumn of Fury, as, "The Pope must understand that I am the Muslim President of a Muslim country." [Mohamed Heikal, Autumn of Fury, the Assassination of Sadat (London; Corgi Book; 1984); p. 228] This is not an accurate translation. The words should be translated as in the text of my article with an emphasis on the words "a Muslim State", that is Egypt.'</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/954/000024882/] '[[انور سادات]]', [[NNDB]],retrieved April 7, 2012.'Muslim'</ref><ref>[http://www.myhero.com/go/hero.asp?hero=A_Sadat_cac_EG_2009] Peacemaker [[hero]] [[انور سادات]] by Youssef, 'The My Hero Project', accessed March 21, 2012. :"''Sadat was a devout Muslim from his early days, benefiting from an Islamic education''"</ref> |- |1994 |[[فائل:ArafatEconomicForum.jpg|150px]] |[[یاسر عرفات]] (24 August 1929 – 11 November 2004) |{{flagicon|PLE}} [[فلسطینی قوم]] [[سیاست دان]] |The 1994 [[نوبل امن انعام]] was awarded jointly to Arafat, [[شمعون پیریز]] and [[اسحاق رابین]] "for their efforts to create peace in the Middle East".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat.html] 'Yasser Arafat-Biography', [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 20122.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/]"The Nobel Peace Prize 1994", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> |The first Muslim Palestinian to receive a Nobel Prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat-bio.html Yasser Arafat – Biographical<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/arafat-lecture.html]"Yasser Arafat-Nobel Lecture", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.cdn-friends-icej.ca/medigest/feb97/marafat.html]'The Muslim Arafat',retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/403/000022337/] 'Yasser Arafat', [[NNDB]], retrieved April 7, 2012.'Muslim'</ref><ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/arafat.html] Jewish Virtual Library, accessed March 24, 2012. ::"a Sunni Muslim".</ref> |- |2003 |[[فائل:Shirinebadi001.jpg|150px]] |[[شیريں عبادی]] (born 21 June 1947) |{{flagicon|IRN}} [[Persian people|Iranian]] [[human rights defender|Human Rights Activist]] |The 2003 [[نوبل امن انعام]] was awarded to Ebadi "for her efforts for democracy and human rights. She has focused especially on the struggle for the rights of women and children".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/]"The Nobel Peace Prize 2003", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref> |The first and only Iranian to receive a Nobel Prize. She was also the first Muslim woman to receive such an honor.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.connect2mason.com/content/nobel-peace-prize-winner-promotes-her-new-book-golden-cage] "Nobel Peace Prize winner promotes her new book ''The Golden Cage''", by '''Jasmine Gould''', 'Connect2Mason',dated April 26, 2011, retrieved April 4, 2012. :"''The first Iranian and Muslim woman to win the Nobel Peace Prize for her work in human rights''"</ref><ref>[http://nobelwomensinitiative.org/meet-the-laureates/shirin-ebadi/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828214539/http://nobelwomensinitiative.org/meet-the-laureates/shirin-ebadi/ |date=2016-08-28 }}"Shirin Ebadi – Iran 2003", 'Meet the Laureates', [[Nobel Women's Initiative]],accessed April 4, 2012. :"''She is the first Muslim woman to receive the Nobel Peace Prize''"</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ebadi-lecture-e.html]"In the name of the God of Creation and Wisdom", Nobel Lecture by [[شیريں عبادی]], Oslo, December 10, 2003, [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 4, 2012.</ref><ref>[http://www.womeninworldhistory.com/imow-Ebadi.pdf]"[[شیريں عبادی]]: A Conscious [[مسلما‏ن]]" by '''Diana Hayworth''', accessed March 24, 2012. :"''For some, Ms. Ebadi is a source of inspiration and pride,as she is the first Muslim woman and only Iranian to receive the Nobel Peace Prize.''"</ref> Note that [[ڈورس لیسنگ]] born and raised for 5 years in modern day Iran is a fellow laureate. |- |2005 |[[فائل:Mohamed ElBaradei, Davos 1.jpg|150px]] |[[محمد البرادعی]] (born June 17, 1942) |{{flagicon|EGY}} [[مصر]]ian [[حکمت عملی]] |The 2005 [[نوبل امن انعام]] was jointly awarded to [[محمد البرادعی|El Baradei]] and [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|IAEA]] "for their efforts to prevent nuclear energy from being used for military purposes and to ensure that nuclear energy for peaceful purposes is used in the safest possible way".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/]"The Nobel Peace Prize 2005", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/elbaradei.html]"Mohamed El-Baradei-Biography", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref> | He was the second [[Egyptians|Egyptian]] to be awarded [[نوبل امن انعام]] (2005).<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/34209078/ns/world_news-europe/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104191250/http://www.msnbc.msn.com/id/34209078/ns/world_news-europe/ |date=2012-11-04 }}"Outgoing IAEA chief leaves complex legacy",Jahn, George (30 November 2009), [[Associated Press]], accessed 5 February 2011 on [http://www.msnbc.msn.com/ <nowiki>msnbc.com</nowiki>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224002909/http://www.msnbc.msn.com/ |date=2011-02-24 }}.<blockquote>ElBaradei, who describes himself as having a Muslim background, sometimes cites his favorite Christian prayer when speaking of his role on the world stage.</blockquote></ref><ref>[http://www.nndb.com/people/288/000023219/] "[[NNDB]] article on [[محمد البرادعی]]", retrieved March 24, 2012.'Muslim'.</ref><ref>[http://www.irfi.org/articles/articles_401_450/muslim_contribution_to_world_pea.htm] "Muslim Contribution to World Peace" by Minhaj Qidwai, accessed March 21, 2012. :"''Recipient of Nobel Peace Prize Mohamed ElBaradei an Egyptian Muslim can be a role Model for all those who want to contribute towards peace and prosperity in the modern world.''"</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2005/elbaradei-lecture-en.html] 'Nobel Lecture by Mohamed El-Baradei, Oslo, December 10, 2005.', [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 5, 2012. :"''I am an Egyptian Muslim''"</ref> |- |2006 |[[فائل:Muhammad Yunus - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|150px]] |[[محمد یونس]] (born 28 June 1940) |{{flagicon|BAN}} [[بنگلہ دیش]]i [[economist]] and founder of [[گرامین بینک]]. | The 2006 [[نوبل امن انعام]] was jointly awarded to Yunus and Grameen Bank "for their efforts to create economic and social development from below".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/]"The Nobel Peace Prize 2006", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> |The first Bangladeshi and Bengali Muslim Nobel laureate, and overall, the third person from [[بنگال]] to win a Nobel prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners">[http://www.islamichistorymonth.com/education/nobel.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106040535/http://www.islamichistorymonth.com/education/nobel.php |date=2012-01-06 }} "[[مسلما‏ن]] [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]]", 'Islamic History Month [[کینیڈا]]' accessed March 24, 2012</ref><ref>[http://dawn.com/2011/04/06/yunus-martyred-bangladesh-marred/]"Yunus martyred, Bangladesh marred" by 'Misha Hussain', [[ڈان|Dawn.com]],April 6, 2011, retrieved April 7, 2012.<br /> "''a Bengali and a Muslim''"</ref><ref>[http://www.inspiringislam.net/2011/03/muhammad-yunus-ways.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809054421/http://www.inspiringislam.net/2011/03/muhammad-yunus-ways.html |date=2014-08-09 }} "[[محمد یونس]] Ways", 'Islamic Inspiration', published March 27, 2011, retrieved March 24, 2012.<br /> "''he is a Muslim''"</ref><ref>[http://www.rohama.org/en/content/116]'Muhammad Yunus (1940- )', [[Union of Islamic World Students|The Union of Islamic World Students]],retrieved April 5, 2012,'a devout muslim'</ref><ref>[http://www.nndb.com/people/183/000049036/]'Muhammad Yunus', [[NNDB]],retrieved April 5, 2012.'Muslim'</ref><ref>[http://www.questioningchristian.com/2006/10/microcredit_pio.html]"Microcredit pioneer wins Nobel Peace Prize — and puts Episcopalian- and Anglican combatants to shame",''The Questioning Christian'', dated October 13, 2006, retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.bankersacademy.com/pdf/microfinance_and_islamic_finance.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306000650/http://www.bankersacademy.com/pdf/microfinance_and_islamic_finance.pdf |date=2012-03-06 }}, [[خرد مالیہ]] and [[اسلامی بنکاری|Islamic Finance]] – A Perfect Match by '''Dr. Linda Eagle''', accessed March 24, 2012. :"''A Muslim Bangladeshi economist and economics professor''"</ref> |- |2011 |[[فائل:Tawakkol Karman.jpg|150px]] |[[توکل کرمان]] (born 7 February 1979) |{{flagicon|YEM}} [[Human rights defender|Human rights activist]] based in [[یمن]]. A prominent leader in the [[عرب بہار]]. |The 2011 [[نوبل امن انعام]] was jointly given to [[ایلن جانسن سرلیف]], [[لیما غبووی]] and Karman "for their non-violent struggle for the safety of women and for women's rights to full participation in peace-building work".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/]"The Nobel Peace Prize 2011", [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved March 24, 2012.</ref> | The first [[عرب لوک]] woman and first and only [[List of Yemenis|Yemeni]] to receive a [[نوبل انعام]].<ref>[http://www.democracynow.org/2011/10/7/yemeni_activist_tawakkul_karman_first_female] [[Democracy Now!]] article on [[توکل کرمان]], "[[یمن]]i Activist Tawakkul Karman, First Female [[عرب لوک]] Nobel Peace Laureate: A Nod for Arab Spring", dated October 7, 2011, retrieved March 21, 2012.</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/sahar-taman/tawakul-karman-nobel-peace-prize-laureate_b_1001166.html]"Tawakul Karman, Nobel Peace Prize Laureate, Talks the Talk and Walks the Walk" by 'Sahar Taman', [[ہف پوسٹ]], published October 8, 2011, retrieved April 7, 2012. :"''a Yemeni Muslim woman''"</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2011/karman-lecture_en.html]"In the name of God the Compassionate the Merciful",Nobel Lecture by Tawakkul Karman, Oslo, 10. December 2011, [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://sal.am/magazine/islam/inspiring-islamic-story/tawakel-karman-the-nobel-peace-prize-winner-2011-hijab/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120715033913/http://sal.am/magazine/islam/inspiring-islamic-story/tawakel-karman-the-nobel-peace-prize-winner-2011-hijab/ |date=2012-07-15 }} "Tawakel Karman (The [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|Nobel Peace Prize winner]] 2011) & [[حجاب (معاشرہ)]]" by 'Sarah Ahmed', dated December 12, 2011, retrieved March 21, 2012. :"''She is a co-recipient of the 2011 Nobel Peace Prize, becoming the first Yemeni, the first Arab woman, and the second Muslim woman to win a Nobel Prize and the youngest Nobel Peace Laureate to date.''"</ref><ref>[http://www.hautehijab.com/blogs/hijab-fashion/4966602-tawakkul-karman-first-arab-woman-and-youngest-nobel-peace-laureate-in-hijab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008030045/https://www.hautehijab.com/blogs/hijab-fashion/4966602-tawakkul-karman-first-arab-woman-and-youngest-nobel-peace-laureate-in-hijab |date=2017-10-08 }} "Tawakkul Karman is the first arab woman and the youngest [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|Nobel Peace Laureate]] in [[حجاب (معاشرہ)]]", 'Haute Hijab', December 20, 2011, accessed March 21, 2012. :"''Tawakkul Karman, a Muslim, was the first Arab woman awarded the Nobel Peace Laureate''"</ref> |- |2014 |[[فائل:Malala Yousafzai at Girl Summit 2014.jpg|150px]] |[[ملالہ یوسفزئی]] (born 12 July 1997) |{{flagicon|PAK}} [[پاکستان]]i activist, working for rights to education for children in Pakistan. |rowspan="2"| The 2014 [[نوبل امن انعام]] was jointly given to [[کیلاش ستیارتھی]] and Yousafzai, "for their struggle against the suppression of children and young people and for the right of all children to education".<ref name="nobel-2014">{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2014/press.pdf |title=The Nobel Peace Prize 2014 |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2014-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226101620/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2014/press.pdf |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |At the age of 17, Yousafzai is the youngest Nobel Prize recipient ever.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-29564935 Malala and Kailash Satyarthi win Nobel Peace Prize – BBC News<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> She is also the second Pakistani and first ethnic [[پشتون|Pashtun]] to be awarded a Nobel Prize.<ref>{{cite news|url=http://www.dawn.com/news/1137079/malala-wins-nobel-peace-prize|title=Malala Yousafzai, Kailash Satyarthi win Nobel Peace Prize|work=Dawn|date=14 October 2014|accessdate=14 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226101622/https://www.dawn.com/news/1137079/malala-wins-nobel-peace-prize|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |} == ادب == {| align="center" class="wikitable" |- ! width="5%" | سال ! width="10%" | تصویر ! width="10%" | انعام یافتہ ! width="10%" | ملک تے پیشہ ! width="40%" | کارنامہ ! width="25%" | تبصرہ |- |1988 |[[فائل:Naguib Mahfouz HR.jpg|140px]] |[[نجیب محفوظ]]<br /> (11 December 1911 – 30 August 2006) |{{flagicon|EGY}} [[مصر]]ian [[author]], noted for his contribution to modern [[عربی ادب]] |The 1988 [[نوبل انعام برائے ادب]] was given to Naguib Mahfouz "who, through works rich in nuance—now clear-sightedly realistic, now evocatively ambiguous—has formed an Arabian narrative art that applies to all mankind".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/] "The Nobel Prize in Literature 1988", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-lecture.html] 'Nobel Lecture by Naguib Mahfouz', [[نوبل فاونڈیشن]],retrieved April 5, 2012.</ref> | The first Muslim author to receive such a prize.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://i-epistemology.net/literature/790-naguib-mahfouzs-socialistic-sufism-an-intellectual-journey-from-the-wafd-to-islamic-mysticism.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609131742/http://www.i-epistemology.net/literature/790-naguib-mahfouzs-socialistic-sufism-an-intellectual-journey-from-the-wafd-to-islamic-mysticism.html |date=2012-06-09 }} "[[نجیب محفوظ|Naguib Mahfouz's]] [[اشتراکیت]]ic [[تصوف]]: An Intellectual Journey from the Wafd to [[اسلام]] [[معرفت]]", Yagi, Kumiko, Ph.D. Harvard University, 2001. 235 pages. Adviser: Graham, William A. Publication Number: AAT 3028463, accessed March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-article.html] "Naguib Mahfouz – The Son of Two Civilizations" by 'Anders Hallengren', article on [[نجیب محفوظ]], [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012. :: "a pious [[مسلما‏ن|moslem]] believer"</ref> |- |2006 |[[فائل:Pamuk.jpg|140px]] |[[اورخان پاموک]] (born 7 June 1952) |{{flagicon|TUR}} [[ترکی قوم|Turkish]] [[author]] famous for his novels ''[[سرخ میرا ناں (ناول)]]'' and ''[[Snow (Pamuk novel)|Snow]]'' |The 2006 [[نوبل انعام برائے ادب]] was awarded to Orhan Pamuk "who in the quest for the melancholic soul of his native city has discovered new symbols for the clash and interlacing of cultures".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/] "The Nobel Prize in Literature 2006", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/pamuk.html] 'Orhan Pamuk-Autobiography', [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 5, 2012.</ref> | The first and only [[ترکی قوم|Turk]] to receive the Nobel Prize, He describes himself as a [[Cultural Muslim]] who associates the historical and cultural identification with the religion while not believing in a personal connection to God.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://www.levantinecenter.org/arts/authors/orhan-pamuk-nobel-laureate-conversation-reza-aslan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831204826/http://www.levantinecenter.org/arts/authors/orhan-pamuk-nobel-laureate-conversation-reza-aslan |date=2011-08-31 }} "[[اورخان پاموک]], [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]], in Conversation with [[Reza Aslan]]", Levantine Cultural Center , posted October 16, 2009, accessed March 21, 2012.</ref><ref>[http://en.islamtoday.net/artshow-236-3999.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617132718/http://en.islamtoday.net/artshow-236-3999.htm |date=2016-06-17 }} "[[اورخان پاموک]]: Incompatibility of Islam and Democracy Has Been Disproven", 'Islam Today', dated March 30, 2011, retrieved April 5, 2012.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/international/spiegel/0,1518,380858,00.html] "''Do you consider yourself a Muslim?''",<br /> "Orhan Pamuk and the Turkish Paradox", ''[[Spiegel Online]]'', dated December 21, 2005, retrieved March 21, 2012. :"I consider myself a person who comes from a Muslim culture. In any case, I would not say that I'm an atheist. So I'm a Muslim who associates historical and cultural identification with this religion. I do not believe in a personal connection to God; that's where it gets transcendental. I identify with my culture, but I am happy to be living on a tolerant, intellectual island where I can deal with Dostoyevsky and Sartre, both great influences for me."</ref> |} == سائنس == === کیمیا === {|align="center" class="wikitable" |- ! width="5%" | سال ! width="10%" | تصویر ! width="10%" | انعام یافتہ ! width="10%" | ملک تے پیشہ ! width="40%" | کارنامہ ! width="25%" | تبصرہ |- |1999 |[[فائل:Ahmed Zewail.jpg|125px]] |[[احمد زیول]]<br /> (born February 26, 1946) |{{flagicon|}} [[مصر]]ian-[[Americans|American]] [[سائنس دان]] |The 1999 [[نوبل انعام برائے کیمیا]] was awarded to [[احمد زیول]] "for his studies of the [[transition state]]s of [[کیمیائی تعامل]]s using [[femtosecond]] [[طیف بینی]]".<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/] "The Nobel Prize in Chemistry 1999", [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved March 24, 2012.</ref> |He is the only Muslim chemist to date to be awarded the Nobel Prize and the second Muslim scientist.<ref name="Muslim Nobel Prize Winners" /><ref>[http://plancksconstant.org/blog1/2008/05/muslim_nobel_prize_winner_ahmed_hassan_zewail.html] [[مسلما‏ن]] "[[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|Nobel Prize Winner]] [[احمد زیول|Ahmed Hassan Zewail]]" by '''Bernie''', 'Planck's constant', accessed March 24, 2012.</ref><ref>[http://www.zewail.caltech.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628192349/http://www.zewail.caltech.edu/ |date=2018-06-28 }} [[احمد زیول]]'s [[کیلیفورنیا انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی]] site.</ref><ref>[http://www.fountainmagazine.com/Issue/detail/Science-in-the-Islamic-world-an-interview-with-Nobel-Laureate-Ahmed-Zewail] [[سائنس]] in the [[عالم اسلام|Islamic world]]: an interview with [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] [[احمد زیول]], ''[[The Fountain Magazine]]'', Issue 67, January–February 2009, retrieved March 21, 2012. :"''I'm very proud of the value system that I was given by my family and the way I grew up as a Muslim in Egypt.''"</ref><ref>[http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/ahmed-zewail-the-west-and-islam-need-not-be-in-conflict-421354.html] "The West and Islam need not be in conflict" by 'Ahmed Zewail', ''[[The Independent]]'', October 24, 2006, retrieved April 11, 2012. :"''The author is the only Arab Muslim to receive the Nobel Prize in science, 1999''"</ref> |} == ہور پڑھو == === مضامین === * [[معرفت]] in Contemporary [[اسلام تے سیاست|Islamic Political Thought]]:[[اورخان پاموک]] and [[عبدالکریم سروش]] by ''John von Heyking'',''[[University of Lethbridge]]''<ref>[http://www.nhinet.org/vonheyking19-1.pdf]''Mysticism in Contemporary Islamic Political Thought'' by '''John von Heyking''', [[University of Lethbridge]],Volume XIX, Nos. 1 and 2, 2006, [[Humanitas (journal)|Humanitas]] accessed April 5, 2012.</ref> * [[اسلام]], [[سوداویہ]], and Sad, Concrete [[مینار]]s: The Futility of Narratives In Orhan Pamuk's" The Black Book by [[Ian Almond]]<ref>[http://www.jstor.org/stable/20057766?origin=JSTOR-pdf][http://gsu.academia.edu/IanAlmond/Papers/384772/Islam_Melancholy_and_Sad_Concrete_Minarets_The_Futility_of_Narratives_In_Orhan_Pamuks_The_Black_Book_] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210090212/http://gsu.academia.edu/IanAlmond/Papers/384772/Islam_Melancholy_and_Sad_Concrete_Minarets_The_Futility_of_Narratives_In_Orhan_Pamuks_The_Black_Book_ |date=2012-02-10 }}''[[New Literary History]],Vol.34,No.1,Inquiries into ethics and narratives(Winter 2003),pp. 75-90, retrieved April 5, 2012.</ref> === کتاباں === * ''The Age of Deception: [[Nuclear energy policy|Nuclear Diplomacy]] in Treacherous Times'' by [[محمد البرادعی]].<ref>[http://www.nytimes.com/2011/05/08/books/review/book-review-the-age-of-deception-by-mohamed-elbaradei.html?pagewanted=all] [[نیو یارک ٹائمز Book Review|Sunday Book Review]], [[نیو یارک ٹائمز]], By [[Leslie H. Gelb]], published May 6, 2011, retrieved March 21, 2012.</ref> * ''[[اسلام]], [[استشراق]] and Intellectual [[تریخ]]: [[Modernity]] and the [[سیاست]] of Exclusion since [[ابن خلدون]]'' ([[ک‏‏تب خانہ]] of [[مشرق وسطی]] [[تریخ]]) by Mohammad R. Salama [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 1848850050 and [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 1848850050.<ref>[http://www.amazon.com/Islam-Orientalism-Intellectual-History-Modernity/dp/1848850050] [[intellectual]] [[اسلام د‏‏ی تریخ]], retrieved April 6, 2012.</ref> * ''[[اورخان پاموک]] and the [[سیاست]] of [[ترکی قوم|Turkish Identity]]: From [[اسلام]] to [[استنبول]]'' by ''Erdag Goknar'', [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 0415505380, [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13: 978-0415505383, [[روٹلیج]] Publication.<ref>[http://www.amazon.com/Orhan-Pamuk-Politics-Turkish-Identity/dp/0415505380] Orhan Pamuk and the Politics of Turkish Identity: From Islam to Istanbul [Paperback],retrieved April 5, 2012.</ref> === سوانح === * ''[[یاسر عرفات]]'' (Biography (Lerner Hardcover)) by ''George Headlam''-[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 0822550040 & [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13: 978-0822550044.<ref>[http://www.amazon.com/Yasser-Arafat-Biography-Lerner-Hardcover/dp/0822550040] [[یاسر عرفات]] [[سوانح]], retrieved April 6, 2012.</ref> * ''[[انور سادات]]: Visionary Who Dared'' by ''Joseph Finklestone''.<ref>[http://books.google.co.in/books?id=PoW4pO4q9VwC&printsec=frontcover&redir_esc=y#PPP1,M1] [[گوگل بکس]]-[[انور سادات]]:[[visionary]] who dared, retrieved April 6, 2012.</ref> == آب بیندی === * ''Iran Awakening: One Woman's Journey to Reclaim Her Life and Country'' (2007) by [[شیريں عبادی]] (ISBN 978-0-676-97802-5).<ref>[http://www.amazon.com/Iran-Awakening-Journey-Reclaim-Country/dp/0812975286] [[شیريں عبادی]]'s [[خود نوشت]]cal [[کتاب]], retrieved April 6, 2012.</ref> * [[احمد زیول]] [[خود نوشت]].<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/zewail-autobio.html] [[احمد زیول]] [[خود نوشت]], [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 5, 2012.</ref> * ''[[Banker to the Poor]]: The Autobiography of [[محمد یونس]], Founder of [[گرامین بینک]]''. [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-10: 0195795377 & [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13: 978-0195795370.<ref>[http://www.amazon.com/Banker-Poor-Autobiography-Muhammad-Founder/dp/0195795377] [[خود نوشت]] of [[محمد یونس]], retrieved April 6, 2012.</ref> * {{cite book | last=Sadat | first=Anwar | title=In Search of Identity: An Autobiography | url=https://archive.org/details/insearchofidenti0000sada | location=New York | publisher=Harper & Row | year=1978 | isbn =0-06-013742-8}}، [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد]]-13:978-0060137427.<ref>[http://www.amazon.com/Anwar-El-Sadat-Identity-Autobiography/dp/0060137428] [[انور سادات]]: In Search of Identity an Autobiography, retrieved April 6, 2012.</ref> == ہور ویکھو == * [[نوبل امن انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|List of Nobel Peace Laureates]] * [[نوبل انعام یافتہ حبشی شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نوبل انعام یافتہ یہودی شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[نوبل انعام یافتہ مسیحی شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[مسلم سائنسداناں د‏‏ی لسٹ]] * [[مسلما‏ن شخصیتاں د‏‏ی فہارست]] * [[Lists of people by belief]] * [[لسٹ نوبل انعام یافتگان بلحاظ ملک]] * [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[نوبل انعام یافتہ خواتین شخصیتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[فہرستاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == The year of receiving [[نوبل انعام]] is given after each [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] in this article. For verification of candidacy of above listed [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]], please go to [[نوبل انعام]],<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes] [[نوبل انعام حاصل کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ|All Nobel Laureates]], [[نوبل فاونڈیشن]], retrieved April 6, 2012.</ref> and search the corresponding year of reception of [[نوبل انعام]] in the respective field. {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * [http://bznotes.wordpress.com/2006/10/13/muslim-nobel-prize-winners/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327202406/http://bznotes.wordpress.com/2006/10/13/muslim-nobel-prize-winners/ |date=2012-03-27 }} “Muslim Nobel Prize Winners”, 'BZNotes', accessed March 21, 2012. * [http://www.scribd.com/sirajudola/d/14200105-Muslim-Nobel-Prize-Winners] “Muslim Nobel Prize Winners”, [[اسکرائبڈ ڈاٹ کم]], accessed March 21, 2012. * [http://saleemali.newsvine.com/_news/2010/02/14/3895511-nobel-laureates-and-the-muslim-world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006000300/http://saleemali.newsvine.com/_news/2010/02/14/3895511-nobel-laureates-and-the-muslim-world |date=2018-10-06 }} “Nobel Laureates and the [[عالم اسلام]]” by [[Saleem Ali (academic)|Saleem H. Ali]], [[Newsvine]], February 14, 2010, retrieved March 21, 2012. * [http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=39657&Cat=9] “Nobel laureates of the [[عالم اسلام|Islamic world]]” - S Iftikhar Murshed, [[دی نیوز]], April 3, 2011, retrieved March 21, 2012. * [http://www.alislam.org/library/salam.html] “Professor [[عبد السلام]]”, accessed April 4, 2012. * [http://tribune.com.pk/story/268182/no-nobels-for-the-muslim-world/] “No Nobels for the Muslim World” by Aziz Akhmad, [[دی ایکسپریس ٹریبیون]], published October 6, 2011, retrieved March 19, 2012. * [http://www.patheos.com/blogs/altmuslim/2006/10/muslim_economist_writer_win_nobel_prizes/] “Muslim Nobel laureates: Muslim economist, writer win Nobel prizes”,accessed March 24, 2012. * [http://explore.theculturetrip.com/asia/editorials/abdus-salam-first-muslim-nobel-laureate-/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130204085026/http://explore.theculturetrip.com/asia/editorials/abdus-salam-first-muslim-nobel-laureate-/ |date=2013-02-04 }} “Abdus Salam, 'First [[مسلما‏ن]] Nobel Laureate'”, ''‘The Culture Trip’'', accessed March 21, 2012. :“''Abdus Salam was a theoretical physicist who became the first Pakistani and the first Muslim to be awarded the Nobel Prize in the sciences''.” * [http://www.themuslimtimes.org/2011/11/countries/pakistan/dr-abdus-salam-nobel-laureate-in-physics] “Dr. [[عبد السلام]]: Nobel Laureate in Physics”,accessed April 4, 2012. * [http://www.onislam.net/english/news/middle-east/454955-islam-supports-democracy-noble-laureate.html] “[[توکل کرمان]] speaks: Islam Supports Democracy”, 'Onislam', December 10, 2011, accessed March 21, 2012. * [http://www.france24.com/en/node/4915706] “A Muslim woman's place is in society: [[شیريں عبادی|Nobel Laureate]]”, [[France 24]], dated November 2, 2009, retrieved March 21, 2012. * [http://www.nationmultimedia.com/opinion/Nobel-Prize-reflects-womens-struggle-in-the-Muslim-30167600.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006000235/http://www.nationmultimedia.com/opinion/Nobel-Prize-reflects-womens-struggle-in-the-Muslim-30167600.html |date=2018-10-06 }} “Nobel Prize reflects women's struggle in the Muslim world”, retrieved March 19, 2012. * [http://www.huffingtonpost.com/2011/10/07/nobel-peace-prize-winner-karman-profile_n_999774.html] “Nobel Peace Prize Winner Tawakkul Karman Profile: The Mother of Yemen's revolution”, [[ہف پوسٹ]], dated October 7, 2011, retrieved March 19, 2012. * [http://www.americanthinker.com/2011/05/dear_world_community_you_are_n.html] “Dear ‘World Community’: You Are Not Our Equals” by William A. Levinson, [[American Thinker]], May 31, 2011, retrieved March 21, 2012. * [http://www.michigandaily.com/news/nobel-peace-prize-winner-talks-about-womans-activism-yemen]“''Nobel Prize winner highlights women’s role in Arab Spring''”,‘[[The Michigan Daily]]’,Published November 15, 2011, retrieved April 4, 2012. * [http://www.positivemuslimah.com/2011/12/nobel-peace-prize-winner-tawakul-karman.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625104522/http://www.positivemuslimah.com/2011/12/nobel-peace-prize-winner-tawakul-karman.html |date=2021-06-25 }}“[[نوبل امن انعام]] Tawakul Karman: Islam No Threat to Democracy”,reprinted ‘Positive Islam’, dated December 12, 2011, 1st printed [[روئٹرز]][http://www.crescentpost.com/2011/12/reuters-nobel-peace-prize-winner-islam-no-threat-to-democracy/] December 9, 2011, accessed April 4, 2012. * [http://aa.trinimuslims.com/f17/the-nobel-prize-muslim-winners-2757/]“The Nobel Prize – Muslim Winners”,by '''Sadaqat''',accessed April 4, 2012. * [http://nobelwomensinitiative.org/2011/10/women-nobel-peace-laureates-congratulate-three-new-women-laureates/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521221718/http://nobelwomensinitiative.org/2011/10/women-nobel-peace-laureates-congratulate-three-new-women-laureates/ |date=2012-05-21 }}“Women Nobel Peace Laureates Congratulate Three New Women Laureates”, [[Nobel Women's Initiative]],dated October 7, 2011, retrieved April 4, 2012. :''Karman joins Shirin Ebadi, who won the Nobel Peace prize in 2003 for her work to bring equal rights to women in Iran, as the second Muslim woman to win the Nobel Peace prize.'' :''“As a Muslim woman, I am well aware of the difficult and severe conditions of your work and struggle,” said Ebadi in her letter today to Karman. Karman receives frequent death threats, and was thrown in jail last January. “I admire your tremendous work and courage. This victory will certainly inspire and reassure the million of Muslim women who suffer from discrimination and who fight for equality of rights between men and women—and also sends a message to countries going through the Arab Spring that true democracy will only be achieved if women also receive equal rights.”'' * [http://www.turkishpoliticsinaction.com/2009/01/pamuk-on-multiculturalism-secularism.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210630105210/http://www.turkishpoliticsinaction.com/2009/01/pamuk-on-multiculturalism-secularism.html |date=2021-06-30 }}“[[اورخان پاموک|Pamuk]] on [[Multiculturalism]], [[سیکولرازم]], [[اسلام]], and the [[یورپی اتحاد|EU]] ”,‘Turkish Politics in Action’,dated January 18, 2009, retrieved April 5, 2012. * [http://www.digitalnpq.org/articles/nobel/133/11-28-2006/orhan_pamuk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625104522/http://www.digitalnpq.org/articles/nobel/133/11-28-2006/orhan_pamuk |date=2021-06-25 }}“Two Souls -- In Europe And Turkey”,an interview with [[اورخان پاموک]] by ''Nathan Gardels'',‘Nobel Laureates Plus’,'''NPQ''',dated November 28, 2006, retrieved April 5, 2012. * [https://web.archive.org/web/20160306015527/http://www.boston.com/news/world/articles/2006/10/13/nobel_author_bridges_islam_and_the_west/]“[[اورخان پاموک|Nobel author]] bridges [[اسلام]] and the [[Western World|West]]” by [[Mark Feeney]], [[The Boston Globe]],October 13, 2006, retrieved April 5, 2012. * [http://www.guardian.co.uk/world/2001/sep/29/afghanistan.terrorism7]“Listen to the damned” by [[اورخان پاموک]], [[دی گارڈین]],dated September 29, 2001, retrieved April 5, 2012. :“''It is not Islam or poverty that succours terrorism, but the failure to be heard''” * [http://www.arabianbusiness.com/muhammad-yunus-addresses-islamic-finance-forum-50878.html]“[[محمد یونس]] addresses [[اسلامی معاشیات]] forum ” by '''Talal Malik''',‘Arabian Business’,dated April 13, 2008, retrieved April 5, 2012. * [http://atheism.about.com/library/glossary/islam/bldef_sadatanwar.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210135501/http://atheism.about.com/library/glossary/islam/bldef_sadatanwar.htm |date=2009-02-10 }}‘[[انور سادات]]’, [[about.com]],retrieved April 5, 2012. * [http://articles.cnn.com/2009-03-26/world/sadat.peace_1_jehan-sadat-egyptian-president-anwar-sadat-islam?_s=PM:WORLD]“Thirty years later, Sadat's widow still hopes for peace”, [[سی این این]],dated March 26, 2009, retrieved April 5, 2012. * [http://nirmukta.com/2011/11/13/the-tragedy-of-muslim-civilization/]“The Tragedy of [[عالم اسلام|Muslim Civilization]]” by ''Aftab Zaidi'','''Nirmukta''',November 13, 2011, retrieved April 5, 2012. * [http://uir.unisa.ac.za/handle/10500/2745?show=full]“[[نجیب محفوظ]] and modern ‘Islamic identity’” by ‘Mehnaz Mona Afridi’, [[University of South Africa|UNISA]],November 2008,retrieved April 7, 2012. :“''How closely have the changes and developments detailed in Mahfouz’s descriptions of ordinary Egyptian lives paralleled what the world has witnessed as ageneral growing “Islamization” of the Muslim world? In my research,I have found that other Muslim writers,such as Leila Ahmed (Egypt), Mohsin Hamid (Pakistan/India), and Orhan Pamuk (Turkey) have also observed and commented on the Islamization of the culture.''” {{Nobel Prizes}} [[گٹھ:سائنس داناں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:نوبل انعام یافتگان د‏‏ی لسٹ بلحاظ مذہب]] rstu91rtmulelhhrqqr0q5m4x3zu9zy 0 91518 711771 707955 2026-09-24T06:01:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711771 wikitext text/x-wiki == افریقہ([[افریقہ فٹ بال کنفیڈریشن|سی اے ایف]]) == {| class="wikitable sortable" !قومی ٹیم!! عرفی نام(علاقائی بولی وچ )!! اردو وچ |- |rowspan=2|{{fb|Algeria}} |Les Fennecs<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /> |صحرائی لومڑیاں |- |Les Guerriers du Désert <ref name="afrik.com">"Le Maroc en demi-finales del la Can," 8 February 2004, www.afrik.com/article7035.html</ref><ref>"Desert Warriors date with destiny,"http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1115874.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914120913/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1115874.html |date=2014-09-14 }}</ref> |صحرائی جنگجو |- |{{fb|Angola}} |Palancas Negras<ref name=nytimes /> | کالے ہرن (انگریزی:سیبل اینٹی لوپ) |- |{{fb|Benin}} |Les Écureuils<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/7659802.stm |title=From Squirrels to Panthers? |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2008-10-08 |accessdate=2008-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002754/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/7659802.stm%20/default.stm |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |گلہریاں |- |{{fb|Botswana}} |Zebras<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1327296.html |title=Zebras spurred into fantastic turnaround |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2010-11-02 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002647/https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1327296.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |زیبرے ([[زیبرا]] جانور) |- |{{fb|Burkina Faso}} |Les Étalons<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/en/news/815/african-nations-cup/2010/01/02/1691701/african-cup-of-nations-team-profile-burkina-faso |title=African Cup of Nations team profile: Burkina Faso |work=Goal.com |date=2010-06-02 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002650/https://www.goal.com/en/news/815/african-nations-cup/2010/01/02/1691701/african-cup-of-nations-team-profile-burkina-faso%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |[[سٹالن]] دے پیرو کار |- |{{fb|Burundi}} |Les Hirondelles <ref>"Le Burkina Faso bat le Burundi," 12 October 2008, www.afrriquenligne.fr</ref> |نگل جانے والے |- |{{fb|Cameroon}} |Lions Indomptables<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /> | ناقابل شکست شیر |- |{{fb|Cape Verde}} |Tubarões Azuis<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.tubaroesazuis.com/ |access-date=2020-10-19 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218072300/http://tubaroesazuis.com/ |dead-url=yes }}</ref><ref>http://pt-br.facebook.com/tubaroesazuispontocom</ref><ref>http://pt-br.facebook.com/tubaroes.azuis</ref> |نیلے شارک |- |{{fb|Central African Republic}} |Les Fauves |وحشی جانور |- |{{fb|Chad}} |Les Sao |رہتل یافتہ لوک |- |{{fb|Comoros}} | Les Shiloh Kent Coelecantes<ref>https://web.archive.org/web/20121230212238/http://www.mtnfootball.com/africa/associations/comoros.html</ref> | [[سیلا کینٹ]] (اک مچھلی دا نام) |- |{{fb|Congo}} |Diables Rouges<ref name="Congo climb to new heights">{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=922931.html |title=Congo climb to new heights |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-10-23 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002735/https://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=922931.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Red Devils |- |{{fb|جمہوریہ کانگو}} |Les Léopards<ref>{{cite news |url=http://www.congofootcitoyen.com/equipe-national-congo.php |title=Eliminatoire CAN 2012 : Les Léopards de Constant Omari coulent à pic à Lubumbashi |language=French |publisher=Congo Foot Cityoen |date=2008-06-09 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002644/http://www.congofootcitoyen.com/equipe-national-congo.php%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |[[چیندا|چیندے]] |- |{{fb|Côte d'Ivoire}} |Les Éléphants<ref name=nytimes /> |[[ہاتھی]] (دا ایلیفینٹز) |- |{{fb|Djibouti}} |Riverains de la Mer Rouge |بحیرہ احمر دے مچھلیاں خشک کرنے والے |- |{{fb|Egypt}} |الفراعنة |[[فرعون]] |- |{{fb|Equatorial Guinea}} |Nzalang Nacional |[[قوم]] د‏‏ی روشنی |- |{{fb|Eritrea}} | |[[بحیرہ احمر]] دے لڑکے |- |{{fb|Ethiopia}} |Walyas | |- |{{fb|Gabon}} |Les Panthères |پلنگ |- |{{fb|Gambia}} |Scorpions<ref name="bbc4527806">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/4527806.stm |title=What's in a name? |author=Mungazi, Farayi |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2005-12-14 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002831/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/4527806.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |{{fb|Ghana}} |Black Stars<ref name=nytimes /> |سیاہ ستارے |- |{{fb|Guinea}} |Syli National<ref>{{cite web |url=http://www.angelfire.com/ak/SaaBrian/syli.html |title=Le Syli National |publisher=International Football page |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002627/http://www.angelfire.com/ak/SaaBrian/syli.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |قومی ٹیم دے ہاتھی |- |{{fb|Guinea-Bissau}} |Djurtus | ''دجرٹس'' (انگریزی وچ '''لیکون پیکٹس''') (لومڑی د‏‏ی اک قسم) |- |{{fb|Kenya}} | |Harambee Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9009347.stm |title=Mulee re-appointed coach of Kenya's Harambee Stars |author=Okochwe, Peter |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2010-09-17 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002655/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9009347.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Lesotho}} |Likuena<ref>{{cite news |url=http://www.modernghana.com/news/168211/1/stars-in-crocodiles-waters.html |title=Stars in Crocodiles waters |author=Adounum, Kofi Owusu |publisher=Ghanaian Chronicle (via ModernGhana.com) |date=2008-06-03 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002643/https://www.modernghana.com/news/168211/1/stars-in-crocodiles-waters.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Crocodiles |- |{{fb|Liberia}} |Lone Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/1314076.stm |title=Liberia's Lone Star surprises |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2001-05-05 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002653/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/1314076.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |{{fb|Libya}} | |بحیرہ روم دے مرد میدان |- |{{fb|Madagascar}} |Barea<ref>{{cite web |url=http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 |title=African Football – Madagascar Team Profile |publisher=MTN Football |accessdate=2011-01-06}}</ref> |A species of [[zebu]] |- |{{fb|Malawi}} |Flames<ref>{{cite news |url=http://www.nyasatimes.com/sports/malawi-beat-kenya-in-cecafa-to-top-group-c.html |title=Malawi beat Kenya in Cecafa to top Group C |work=Nyasa Times |date=2010-11-29 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002829/http://www.nyasatimes.com/sports/malawi-beat-kenya-in-cecafa-to-top-group-c.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |{{fb|Mali}} |Les Aigles<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/fr/news/2770/can-2010/2010/01/03/1723658/can-2010-le-profil-du-mali |title=CAN 2010: Le profil du Mali |trans_title=CAN 2010: The profile of Mali |work=Goal.com |date=2010-01-02 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002641/https://www.goal.com/fr/news/2770/can-2010/2010/01/03/1723658/can-2010-le-profil-du-mali%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Eagles |- |{{fb|Mauritius}} |Club M | |- |{{fb|Morocco}} |Les Lions de l'Atlas (Al Esoud Al-Atlasiyah)<ref name="afrik.com" /> |Lions of the Atlas (mountains) |- |{{fb|Mozambique}} |Os Mambas |The [[Mamba]]s |- |{{fb|Namibia}} |Brave Warriors<ref name=bbc4527806 /> | |- |{{fb|Niger}} |Mena<ref>{{cite news |url=http://nationscup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=32972 |title='The win is crucial!' – Mosimane |publisher=MTN Football |date=2010-09-03 |accessdate=2011-01-06}}</ref> |A species of [[antelope]]. |- |{{fb|Nigeria}} |Super Eagles<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /> | |- |{{fbw|Nigeria}} (Women's) |Super Falcons | |--- |{{fb|Rwanda}} |Amavubi<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/09/29/2142211/rwanda-football-boss-rallies-the-wasps-ahead-of-benin-clash |title=Rwanda Football Boss Rallies The Wasps Ahead Of Benin Clash |author=Somoni, M.J. |work=Goal.com |date=2010-09-29 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002554/https://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/09/29/2142211/rwanda-football-boss-rallies-the-wasps-ahead-of-benin-clash%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |The Wasps |- |{{fb|São Tomé and Príncipe}} |Seleção dos Falcões e Papagaios |The Falcons and Parrots Team |- |{{fb|Senegal}} |Les Lions de la Téranga<ref>"Insults Awaiting Senegal's Lions," 1 February 2008, www.africanews.com</ref> |The Lions of Teranga |- |{{fb|Seychelles}} |The Pirates | |- |{{fb|Sierra Leone}} |The Leone Stars | |- |{{fb|Somalia}} | |Ocean Stars<ref>{{cite news |url=http://newsblaze.com/story/20100323193642shaf.nb/topstory.html |title=Somalia's Ocean Stars Off to Tanzania for Chan qualifying match |author=Shafi'i Mohyaddin, Abokar |publisher=News Blaze |date=2010-03-25 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002815/https://newsblaze.com/story/20100323193642shaf.nb/topstory.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |- |{{fb|South Africa}} |Bafana Bafana<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /> |Boys Boys |- |{{fbw|South Africa}} (Women's) |Banyana Banyana<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/8154170.stm |title=Banyan end with victory |author=Adeogun, Kehinde |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2009-07-16 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002752/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/8154170.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |Girls Girls |- |{{fb|South Sudan}} | |Bright Star |- |rowspan=2|{{fb|Sudan}} |صقور الجديان (Sokoor Al-Jediane)<ref name="Congo climb to new heights" /> |Falcons of Jediane |- | |Nile Crocodiles<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/10/10/2156907/ghana-0-0-sudan-nile-crocodiles-hold-black-stars-at-their-kumasi- |title=Ghana 0-0 Sudan: Nile Crocodiles Hold Black Stars At Their Kumasi Fortress |author=Mensah, K.N.S |work=Goal.com |date=2010-10-10 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002659/https://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/10/10/2156907/ghana-0-0-sudan-nile-crocodiles-hold-black-stars-at-their-kumasi-%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Swaziland}} |Sihalngu Semnikati<ref>{{cite web |url=http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 |title=2010 FIFA World Cup Qualifiers – Africa – Swaziland team profile |publisher=MTN Football |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809111221/http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 |dead-url=yes }}</ref> |King's Shield |- |rowspan=2|{{fb|Tanzania}} | |Kilimanjaro Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9280230.stm |title=Tanzania crowned Cecafa champions |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2010-12-12 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002648/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9280230.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | |Taifa Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/2140972.stm |title=Taifa stars in crisis |author=Muga, Emmanuel |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2002-07-20 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002830/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/2140972.stm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Togo}} |Les Éperviers<ref name=nytimes /> |The Sparrowhawks |- |{{fb|Tunisia}} |Les Aigles de Carthage<ref name=nytimes /> |Eagles of Carthage |--- |{{fb|Uganda}} |Cranes<ref>{{cite web |url=http://www.90soccer.com/first-touch/90soccer-interview-with-uganda-cranes-national-football-team-manager-bobby-williamson/ |title=90Soccer Interview With Uganda Cranes National Football Team Manager, Bobby Williamson |publisher=90 Soccer |author=Deyzel, Rob |date=2010-09-13 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002617/https://90soccer.com/90soccer-interview-with-uganda-cranes-national-football-team-manager-bobby-williamson/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | |- |{{fb|Zimbabwe}} |The Warriors<ref name=bbc4527806 /> | |- |{{fb|Zambia}} |Chipolopolo<ref>{{cite news |url=http://www.kenyanstar.co.ke/news/5-news/256-zambias-chipolopolo-crush-somali |title=Zambia's Chipolopolo crush Somali |author=Okinyo, Collins |work=Kenyan Star |date=2010-12-03 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002626/http://kenyanstar.co.ke/news/5-news/256-zambias-chipolopolo-crush-somali |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |The Copper Bullets |} == ایشیا ([[ایشیائی فٹ بال کنفیڈریشن|اے ایف سی]]) == {| class="wikitable sortable" !قومی ٹیم!! عرفی نام(علاقائی بولی وچ )!! اردو وچ |- |{{fb|Australia}} |Socceroos<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Australia}} (خواتین ٹیم) |Matildas | |- |{{fb|Bahrain}} |آل الأحمر |سرخ |- | {{fb|Brunei Darussalam}} | Tebuan | بھٹر (ڈنک مارنے والا اک مالٹئ رنگ دا اڑنے والا کیڑا) |- |{{fb|Cambodia}} |The Angkor Warriors |شاہی کمیر لوک, |- |{{fb|China}} |万里长城 | [[دیوار چین]]، (دیوار عظیم) |- | {{fb|China}} | | ڈریگن |- | {{fbw|China}} (خواتین ٹیم) |铿锵玫瑰 |فولادی گلاب |- |{{fb|India}} |Yoddha-E-Hind |ہند دے جنگجو |- |{{fb|India}} | |Blue Tigers<ref>{{cite news |url=http://www.the-afc.com/en/afc-asian-cup-news/29936-chhetri-boost-for-bhangra-boys |title=CHettri boost for Bhangra Boys |work=The-AFC.com |publisher=Asian Football Confederation |date=2010-08-01 |accessdate=2011-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002736/http://www.the-afc.com/en/afc-asian-cup-news/29936-chhetri-boost-for-bhangra-boys%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |rowspan=2|{{fb|Indonesia}} |Merah Putih |سرخ و سفید |- |[[Garuda]] | |- |rowspan=2|{{fbw|Indonesia}} (خواتین ٹیم) |Putri Merah Putih |سرخ و سفید خواتین |- |Putri [[Garuda]] |Garuda Ladies |- |rowspan=2|{{fb|Iran}} |تیم ملی Team Melli<ref name=nytimes /> |قومی ٹیم |- | |Princes of Persia<ref>{{cite news |url=http://persianleague.com/index.php/the-news/1-latest-news/5916-princes-of-persia-to-begin-2011-event |title='Princes of Persia' to begin 2011 event |work=PersianLeague.com |date=2010-12-30 |accessdate=2011-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002809/https://www.persianleague.com/index.php/the-news/1-latest-news/5916-princes-of-persia-to-begin-2011-event%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |- |{{fb|Iraq}} |اسود الرافدين |سیاہ نہراں<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jul/30/football.iraq |title=Iraqis savour rare taste of unity as Lions of Mesopotamia triumph |author=Howard, Michael |location=London |work=Guardian.co.uk |publisher=Guardian Media Group |date=2007-07-30 |accessdate=2011-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002752/https://www.theguardian.com/world/2007/jul/30/football.iraq+ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Japan}} |サムライ・ブルー |نیلے شاہی محافظ<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /><ref name=Nadeshiko>{{cite news |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=1339347.html |title=Blue Samurai inspired by Nadeshiko victory |author=AFP |work=[[فیفا]] |date=23 November 2010 |accessdate=9 May 2011 |authorlink=Agence France-Presse |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002727/https://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=1339347.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- | {{fbw|Japan}} (خواتین ٹیم) | ナデシコ | [[Dianthus superbus|Large Pink]]<ref name=Nadeshiko /> |- |{{fb|Jordan}} |النشامى (An-Nashama) |The Brave Gentlemen |- |{{fb|Kuwait}} |Al-Azreg |The Blue |- |{{fb|Lebanon}} |Les cèdres du Liban <ref name="not confirmed">not confirmed</ref> |Cedars of Lebanon |- |{{fb|Malaysia}} |Harimau Malaya |[[Malayan Tiger]]s |- |{{fb|Maldives}} | |Red Snappers<ref>{{cite news |url=http://voices.washingtonpost.com/soccerinsider/2010/10/liverpool_blackpool_river_plat.html |title=Soccer brainstorming: raindrops, dropping names |author=Goff, Steven |work=WashingtonPost.com |publisher=واشنگٹن پوسٹ Company |date=2010-10-01 |accessdate=2011-01-15 |archivedate=2012-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009173810/http://voices.washingtonpost.com/soccerinsider/2010/10/liverpool_blackpool_river_plat.html }}</ref> |- |{{fb|Mongolia}} |Xөx чононууд |Blue Wolves |- |rowspan=2|{{fb|Myanmar}} | |Golden Tiger |- | |White Angels |- |{{fb|Nepal}} |Gorkhali |Gurkha |- |{{fb|North Korea}} |[[Chollima]]<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /> |Thousand-mile Horse |- |{{fb|Oman}} | |Red Warriors |- |{{fb|Palestine}} |فرسان |The Knights |- | {{fb|Pakistan}} | Green Shirts | گرین شرٹز، پاک شاہین |- | {{fb|Philippines}} |Azkals.<ref name=MST26>{{cite news|url=http://azkals.wikispaces.com/|title=Azkals The Philippine National Football Team Wiki|accessdate=2013-07-29|archivedate=2014-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140514203748/http://azkals.wikispaces.com/}}</ref> |The Street Dogs.<ref name=MST26 /> |- | {{fbw|Philippines}} (خواتین ٹیم) |Malditas.<ref name="حوالہ 2">{{cite news|url=http://www.interaksyon.com/interaktv/malditas-united|title=Malditas United|accessdate=2013-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002651/http://www.interaksyon.com/interaktv/malditas-united|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |Feisty Ladies.<ref name="حوالہ 1">{{cite news|url=http://www.womenssoccerunited.com/profiles/blogs/2012-philippine-malditas-a-look|title=2012 Philippine Maldtias A Look|accessdate=2013-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002722/https://www.womenssoccerunited.com/profiles/blogs/2012-philippine-malditas-a-look|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |- |{{fb|Qatar}} |المارون |The Maroon |- |rowspan=2|{{fb|Saudi Arabia}} |Al Akhdar<ref name=nytimes /> |The Green |- | |The Green Falcons<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/05/25/1942121/nigeria-0-0-saudi-arabia-lack-lustre-super-eagles-held-by |title=Nigeria 0-0 Saudi Arabia: Lack Lustre Super Eagles Held By Green Falcons |work=Goal.com |author=Adewuyi, Lolade |date=2010-05-25 |accessdate=2011-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002729/https://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/05/25/1942121/nigeria-0-0-saudi-arabia-lack-lustre-super-eagles-held-by%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Singapore}} | |The Lions |- |rowspan=2|{{fb|South Korea}} | |Reds<ref name=nytimes /> |- |태극전사 |Taeguk Warriors<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames" /> |- |{{fb|Syria}} |نسور قاسيون |Qasioun Eagles |- |{{fb|Tajikistan}} |تاج |The Crown |- |{{fb|Thailand}} |ช้างศึก (Changsuk)<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=767720/index.html |title=Thailand's last stand |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-05-15 |accessdate=2011-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002745/https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=767720/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |[[War Elephant]]s |- | {{fb|Timor-Leste}} |O Sol Nascente |The Rising Sun |- |{{fb|Turkmenistan}} |Green Man | |- |{{fb|United Arab Emirates}} |الصقور |The Falcons<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2010/06/05/1960308/algeria-10-uae-fennecs-best-falcons-but-only-slightly |title=Algeria 1–0 UAE: Fennecs Best Falcons But Only Slightly |author=Ayari, Rami |work=Goal.com |date=2010-06-05 |accessdate=2011-01-015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002750/https://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2010/06/05/1960308/algeria-10-uae-fennecs-best-falcons-but-only-slightly%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Uzbekistan}} |Оқ Бўрилар |White Wolves<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en-india/news/3428/asian-cup-2011/2010/11/03/2195751/2011-asian-cup-know-your-rivals-how-did-uzbekistan-qualify |title=2011 Asian Cup: Know your rivals – How did Uzbekistan qualify? |work=Goal.com |author=Ghoshal, Amoy |date=2010-11-03 |accessdate=2011-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002701/https://www.goal.com/en-india/news/3428/asian-cup-2011/2010/11/03/2195751/2011-asian-cup-know-your-rivals-how-did-uzbekistan-qualify%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |{{fb|Vietnam}} |Những chiến binh Đỏ/ Ngôi sao vàng |The Red Warriors/ The Golden Star |- |{{fbw|Vietnam}} (خواتاں ٹیم) |Những cô gái vàng |The Golden Girls |} == یورپ ([[یو ای ایف اے]]) == {| class="wikitable sortable" !قومی ٹیم!! عرفی نام(علاقائی بولی وچ )!! اردو وچ |- |{{fb|Albania}} |Kuqezinjtë,<ref>"Albania Share The Points In Slovenia," 13 October 2007,Shqiponjat http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=445653|Red and Blacks</ref> Shqiponjat (Shqipet) |The Red and Blacks, The Eagles |- |{{fb|Andorra}} |Tricolors | |- |{{fb|Austria}} |Wunderteam<ref>disputed; nickname for teams of 1934 and 1938</ref> | |- |{{fb|Azerbaijan}} |Milli |The National Team |- |{{fb|Belgium}} |Les Diables Rouges, Rode Duivels |The Red Devils (French and Dutch) |- |{{fb|Bosnia and Herzegovina}} |Zmajevi, Ljljani, Zlatni Ljiljani |The Dragons, (Golden)Lilies |- |{{fb|Bulgaria}} | Лъвовете (''Lvovete'') |شیر |- |{{fb|Croatia}} |Vatreni,<ref name=nytimes /> Kockasti |The Fiery Ones; The Chequered Ones |- |{{fb|Czech Republic}} |Nároďák<ref name=nytimes /> |قومی ٹیم |- |{{fb|Denmark}} |The Danish Dynamite |ڈچ بم |- |{{fb|England}} |The Three Lions<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Estonia}} |Sinisärgid<ref>[http://www.ohtuleht.ee/index.aspx?id=369808 Õhtuleht | Ägedaimad ja värskeimad uudised<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |نیلے شرٹز |- |{{fb|Finland}} |Huuhkajat |The Eagle Owls |- |{{fb|France}} |Les Bleus<ref name=nytimes /> |(دا بلو)نیلے |- | {{fb|Georgia}} |ჯვაროსნები (Jvarosnebi) |صلیبی |- |{{fb|Germany}} |DFB or DFB-Elf; Nationalelf; La Aplanadora(In Hispanic Countries); der Mannschaft |The Team; The Steamy; |- |{{fb|GBR}} |Team GB | ٹیم جی بی |- |{{fb|Greece}} |Το Πειρατικό (To Piratiko) |The Pirate Ship |- |{{fb|Hungary}} |Nemzeti Tizenegy,Aranycsapat |The National Twenty The Golden Team |- |{{fb|Israel}} |Ha Nivheret, Ha Khoolim Levanim<ref>fans club http://eng.football.org.il/NationalTeam/Pages/FanClubRegistration.aspx</ref> |قومی ٹیم، نیلے تے سفید |- |{{fb|Italy}} |Azzurri |(دا بلوز)نیلے |- |{{fb|Latvia}} |Izlase |The National Team (In Latvian) <ref>[http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm Football (Soccer) Team Nicknames<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> |- |{{fb|Malta}} |Il-Kavallieri |(مالٹا دے جنگجو) |- |{{fb|Montenegro}} |Hrabri Sokoli |بہادر عقاب (دا بریو فالکن) |- |{{fb|Netherlands}} |Oranje<ref name=nytimes /> |مالٹئ، اڑنے والے ہالینڈی |- |{{fb|Northern Ireland}} |Norn Iron <ref>"News in Brief", 13 October 2008, www.guardian.co.uk</ref> | |- |{{fb|Norway}} |Drillos |Used during the leadership of [[Egil Olsen|Egil "Drillo" Olsen]] |- |{{fb|Poland}} |Biało-czerwoni<ref name=nytimes /> |The White and Reds |- |{{fb|Portugal}} |Selecção das Quinas<ref name=nytimes>{{cite news |url=http://worldcup.blogs.nytimes.com/2006/06/08/team-nickname-guide/ |title=World Cup '06: Team Nickname Guide |work=NYTimes.com |publisher=نیو یارک ٹائمز Company |date=2006-06-08 |accessdate=2009-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002658/https://worldcup.blogs.nytimes.com/2006/06/08/team-nickname-guide/%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |National Team of the Shields |- |{{fb|Republic of Ireland}} |The Boys in Green | |- |{{fb|Romania}} |Tricolorii <ref>"Tricolorii- echipa nationala a Romaniei", www.tricolori.ro</ref><ref>"Tricolorii squad named," romania.worldcupblog.org, 6 October 2008</ref> |The Tricolours |- |{{fb|Russia}} |Sbornaya<ref name=nytimes /> |The National team |- |{{fb|San Marino}} |La Serenissima |The Most Serenity |- |{{fb|Scotland}} |The Tartan Terriers | |- |{{fb|Serbia}} |Beli Orlovi |The White Eagles |- |{{fb|Slovakia}} |Repre / Naši |Short for ''Národná reprezentácia'' (The National Team) / The Ours |- |{{fb|Slovenia}} |Fantje |لڑکے |- |{{fb|Spain}} |La Furia Roja, La Roja, La Furia<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames">{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/soccer/blog/dirty-tackle/post/An-explanation-2010-World-Cup-team-nicknames?urn=sow-249286 |title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |author=Grove, Daryl |work=Yahoo! Sports |publisher=Yahoo! Inc. |date=2010-06-19 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002726/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-fc-yahoo/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>http://www.furiaroja.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517150613/http://www.furiaroja.org/ |date=2014-05-17 }}; also known simply as "La Roja"</ref> |The Red Fury, The Red, The Fury |- |{{fb|Sweden}} |Blågult |نیلے پیلے |- |{{fb|Switzerland}} |Nati |'''''نعتاں المننسکہفت''''' دا مختصر (قومی ٹیم) |- |{{fb|Turkey}} |Ay Yildizlilar |The Crescent-Stars, The Comeback Kings |- |{{fb|Ukraine}} |сині та жовті <ref name=nytimes /> |نیلے تے پیلے |- |{{fb|Wales}} |Y Dreigiau |ڈریگن |- |} == شمالی امریکا ([[کونکاکاف]]) == {| class="wikitable sortable" !قومی ٹیم!! عرفی نام(علاقائی بولی وچ )!! اردو وچ |- |{{fb|Bahamas}} |Rake & Scrape Boys<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=671958/index.html |title=Bahamas gets samba lessons |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-01-15 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002654/https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=671958/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |{{fb|Barbados}} |Bajan Pride | |- |rowspan=2|{{fb|Belize}} |Beliceños |Belizeans |- |Jaguars | |- |{{fb|Bermuda}} |[[Gombey]] Warriors<ref>{{cite news |url=http://www.bermuda.com/articles/share/2008/august/smith-gombey-warriors-are-ready.aspx |title=Smith: Gombey Warriors are ready |author=Whittaker, James |work=Bermuda.com |date=2008-08-22 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002733/https://www.bermuda.com/articles/share/2008/august/smith-gombey-warriors-are-ready.aspx |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> | |- |{{fb|British Virgin Islands}} |Nature Boyz<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=720646/index.html |title=Homeless Nature Boyz soldier on |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-03-25 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002728/https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=720646/index.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |rowspan=2|{{fb|CAN}} |Canucks | |- |Les Rouges |سرخ (دا ریڈز) |- |{{fb|BOL}} |La Verde |سبز (دا گرین) | |- |{{fb|Cuba}} |Los Leones del Caribe |The Caribbean Lions |- |{{fb|DOM}} |Los Quisqueyanos | |- |rowspan=2|{{fb|El Salvador}} |La Selecta |چنے ہوئے |- |Los Cuscatlecos <ref name="soccernet.espn.go.com">"Gold Cup lacks the intrigue of the 2007 edition" 1 July 2009, http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=658458&sec=us&root=us&cc=5901 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019040734/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=658458&sec=us&root=us&cc=5901 |date=2012-10-19 }}</ref> | |- | {{fb|Grenada}} |Spice Boyz <ref>"Spice Boyz Hold Martinique to 2-All Draw," Grenada Broadcasting Network, 13 October 2008, http://www.klassicgrenada.com/index.pl/article?id=8091366 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917133229/http://www.klassicgrenada.com/index.pl/article?id=8091366 |date=2009-09-17 }}</ref> | |- |rowspan=3|{{fb|Guadeloupe}} |Les Gars de Guadeloupe<ref name=lemaroc.org>{{cite news |url=http://www.lemaroc.org/sport/article_7259_Football |title=Football: la Guadeloupe éliminée en demi-finale de la Gold Cup |author=Khalid, M. |publisher=Le Maroc |language=French |date=2007-06-22 |accessdate=2008-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002657/http://www.lemaroc.org/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> |Guys of Guadeloupe |- |Gwada Boys<ref name=lemaroc.org /> | |- |Les Boug'Wada<ref name=lemaroc.org /> |Creole version of "Gwada Boys"<ref name=lemaroc.org /> |- |rowspan=2|{{fb|Guatemala}} |Los Chapines | |- |La Azul y Blanco |نیلے تے [[سفید]] |- |rowspan=2|{{fb|Haiti}} |Les Grenadiers | |- |Le Rouge et Bleu <ref name="soccernet.espn.go.com" /> |[[سرخ]] تے نیلے |--- |rowspan=3|{{fb|Honduras}} |Los Catrachos | |- |La Bicolor |The Bi-color |- |La H |The Letter H (The initial for Honduras) |- |{{fb|Jamaica}} |Reggae Boyz | |- |{{fbw|Jamaica}} (Women's) |Reggae Girlz<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/womensolympic/news/newsid=653723.html |title=Reggae Girlz aim for Beijeing |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2007-12-06 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002755/https://www.fifa.com/womensolympic/news/newsid=653723.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |rowspan=2|{{fb|MEX}} |Los Manitos |The Little Hands |- |El Tri |from "[[Flag of Mexico|Tricolor]]" |--- |rowspan=3|{{fb|NIC}} |Los Albiazules |[[سفید]] تے نیلے |- |Los Pinoleros |[[Pinole]] makers |- |La Azul y Blanco |نیلے تے [[سفید]] |- |{{fb|Panama}} |La Marea Roja |The Red Tide |- |{{fb|Puerto Rico}} |El Huracán Azul |The Blue Hurricane |- |{{fb|KNA}} |Sugar Boys<ref>{{cite news |url=http://www.sknvibes.com/Sports/NewsDetails.cfm/1547 |title=Sugar Boys draw with Guyana in DCC Round 2 |author=Haas, Ryan |publisher=SKN Vibes |date=2008-11-06 |accessdate=2008-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002824/https://www.sknvibes.com/news/newsdetails.cfm/1547 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> | |- |{{fb|VCT}} |Vincy Heat<ref>{{cite news |url=http://www.caribbeannewsnow.com/sport-Vincy-Heat-rout-Montserrat-7-0-in-Caribbean-Cup-Group-B-opener-2425.html |title=Vincy Heat rout Montserrat 7-0 in Caribbean Cup Group B opener |publisher=Caribbean News Now |date=2010-10-08 |accessdate=2011-01-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094648/https://www.caribbeannewsnow.com/sport-Vincy-Heat-rout-Montserrat-7-0-in-Caribbean-Cup-Group-B-opener-2425.html |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}}</ref> | |- |{{fb|TTO}} |LimboWarriors<ref name=nytimes /> | |- |rowspan=2|{{fb|USA}} |Stars & Stripes | |- |Yanks | |} == اوشیانا ([[اوشیانا فٹ بال کنفیڈریشن|او ایف سی]]) == {| class="wikitable sortable" !قومی ٹیم!! عرفی نام(علاقائی بولی وچ )!! اردو وچ |- | {{fb|New Caledonia}} | Les Cagous | جنوبی مشرقی لوک |- | {{fb|New Zealand}} |All Whites, the Kiwis <ref>{{Cite web|url=http://nzsoccer.com/page/all_whites1.html|title=History of the All Whites|author=|publisher=NZ Football|date=|accessdate=2008-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731211729/http://www.nzsoccer.com/page/all_whites1.html|archivedate=2008-07-31|url-status=dead}}</ref> |کل سفید، [[کیوی]] |- | {{fbw|New Zealand}} (خواتین ٹیم) | Football Ferns<ref>Formerly known as the SWANZ.</ref> |فٹ بال دے باغیچے |- |{{fb|Papua New Guinea}} |Kapuls<ref>{{Cite web|url=http://www.brisbanestrikers.com.au/uncategorized/strikers-to-play-papua-new-guinea/|title=Strikers To Play Papua New Guinea|author=Steve Pitman|publisher=Brisbane Strikers|date=2011-08-05|accessdate=2011-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002724/http://www.brisbanestrikers.com.au/uncategorized/strikers-to-play-papua-new-guinea/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> |[[ٹوک پسن]] بولی وچ '''کوسکوس''' (اک چھوٹا جانور جو درخت اُتے گلہری د‏‏ی طرح چڑھدا اے ) |} == جنوبی امریکا ([[جنوب امریکی فٹ بال کنفیڈریشن]]) == {| class="wikitable sortable" !قومی ٹیم!! عرفی نام(علاقائی بولی وچ )!! اردو وچ |- |rowspan=3|{{fb|ARG}} |La Albiceleste <ref>"La trama secreta de la designacion de Maradona," La Gaceta, 29 October 2008, http://www.lagaceta.com.ar</ref> |The White and Sky-Blue |- |Los Gauchos | |- |rowspan=3|{{fb|BOL}} |La Verde |The Green |- |rowspan=3|{{fb|Brazil}} |Auriverde |Gold and Green |- |Canarinha |Female Canarie (reference to yellow shirt) |- |Seleção |Selection |- |{{fbw|Brazil}} (Women's) |Canarinhas |Little Female Canaries |- | {{fb|CHL}} |La Roja <ref>"Fecha Redonda Para La Roja," 16 October 2008, http://noticias.123.cl</ref> |[[سرخ]] |- |{{fb|COL}} |Los Cafeteros |The Coffee Growers |- |{{fbw|COL}} (Women's) |Las Chicas Superpoderosas<ref>{{Cite web |title=Colombia debuta este miércoles en los Olímpicos con las Chicas Superpoderosas |url=http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp |access-date=2020-10-19 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://archive.is/20130122083702/http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp |dead-url=yes }}</ref> |Powerpuff Girls |- |rowspan=2|{{fb|Ecuador}} |Amarillos |[[پیلے]] |--- |La Tri <ref name=nytimes /> |The [[Flag of Ecuador|Tricolour]] |- |{{fb|PRY}} |La Albirroja<ref name=nytimes /> |سرخ و سفید |- |rowspan=1| {{fb|PER}} |La Blanquirroja |سرخ و سفید |- |rowspan=3|{{fb|URY}} |La Celeste <ref>"Futbol, habilidad, goles," 22 October 2008, http://www.elpais.com.uy</ref> |[[نیلا]] [[آسمان]] |- |Los Charrúas | |- |La Garra Celeste |Celeste Claw |- | {{fb|VEN}} |La Vinotinto <ref>"La Vinotinto buscara oxigeno ante su similar de Ecuador," ''El Nacional'', 14 October 2008, http://www.el-nacional.com/www/site/detalle_noticia.php?q=nodo/49309</ref> |The Burgundy |} == ہور ویکھو == * [[فیفا عالمی کپ]] * [[فٹ بال]] == حوالے == {{{حوالے|2}} [[گٹھ:فٹ بال]] 4j86rz5qt4uhlm2qk3vizq318cyoh2d 0 91519 711765 708396 2026-09-24T05:27:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711765 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature |name=قومی عوامی کانگریس (چین) |native_name={{nobold|{{lang|zh-Hans|中华人民共和国全国人民代表大会}}}} |transcription_name={{nobold|{{lang|zh-Latn|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì}}}} |legislature=[[13th National People's Congress]] |coa_pic=中華人民共和國國徽.svg |coa_res=130px |background_color=#D40000 |text_color=#FFFFFF |house_type=[[یک ایوانی]] |foundation=1954 |leader1_type= این پی سی د‏‏ی صدارتی انتظامیہ |leader1=[[Presidium of the National People's Congress]] (Temporary, Elected before every session of NPC opens and finished after every session concludes) |election1=4 مارچ 2018 (at a preparatory meeting for 1st session of 13th NPC) |leader2_type=[[Presidium of the National People's Congress|Executive Chairperson of Presidium of NPC]] |leader2=[[Li Zhanshu]]، [[Chen Xi (politician)|Chen Xi]]، [[Wang Chen (politician)|Wang Chen]]، [[Cao Jianming]]، [[Zhang Chunxian]]، [[Shen Yueyue]]، [[Ji Bingxuan]]، Alecken Eminbahe, [[چین کمیونسٹ پارٹی|CPC]]<br /> [[Wan Exiang]]، [[Revolutionary Committee of the Kuomintang|RCKMT]]<br /> [[Chen Zhu]]، [[Chinese Peasants' and Workers' Democratic Party|CPWDP]] |party2= |election2=4 مارچ 2018 (at 1st presidium meeting of 1st session of 13th NPC) |leader3_type=Secretary-General of NPC |leader3=[[Wang Chen (politician)|Wang Chen]] |party3=[[چین کمیونسٹ پارٹی|CPC]] |election3=4 مارچ 2018 (at a preparatory meeting for 1st session of 13th NPC) |leader4_type=[[Chairman of the Standing Committee of the National People's Congress|Chairman of NPCSC]] |leader4=[[Li Zhanshu]] |party4=[[چین کمیونسٹ پارٹی|CPC]] |election4=17 مارچ 2018 |leader5_type=[[Secretary-General of the National People's Congress|Secretary-General of NPCSC]] |leader5=[[Yang Zhenwu]] |election5=17 مارچ 2018 |party5=[[چین کمیونسٹ پارٹی|CPC]] |members=Since 5 مارچ 2018：<br />2980 Members of NPC<br />175 Members of NPCSC |term_length=5 years |house1=NPC |house2=[[Standing Committee of the National People's Congress|NPCSC]] |structure1=13th PRC National People%27s Congress Diagram.svg |structure1_res=250px |structure2=13th PRC NPCSC.svg |structure2_res=250px |political_groups1= Since 24 فروری 2018:<br /> '''Government (2119):''' * {{colorbox|#DD0000}} [[چین کمیونسٹ پارٹی|CPC]] (2119) '''[[United Front (People's Republic of China)|United Front]]، [[Pro-Beijing camp (Hong Kong)]] and Independent (861):''' * {{colorbox|#CD5C5C}} [[Jiusan Society|JS]] (64) * {{colorbox|#FFA500}} [[China Democratic League|CDL]] (58) * {{colorbox|#4E8975}} [[China Democratic National Construction Association|CDNCA]] (57) * {{colorbox|#A33737}} [[China Association for Promoting Democracy|CAPD]] (55) * {{colorbox|#FF9C99}} [[Chinese Peasants' and Workers' Democratic Party|CPWDP]] (54) * {{colorbox|#0000C8}} [[Revolutionary Committee of the Chinese Kuomintang|RCCK]] (43) * {{colorbox|#FF4500}} [[China Zhi Gong Party|CZGP]] (38) * {{colorbox|#14A0DC}} [[Taiwan Democratic Self-Government League|TDSGL]] (13) * {{colorbox|#1861AC}} [[:en:Democratic Alliance for the Betterment and Progress of Hong Kong|DAB]] (5) * {{colorbox|#D00000}} [[Hong Kong Federation of Trade Unions|FTU]] (2) * {{colorbox|#005F6B}} [[New Century Forum|New Forum]] (1) * {{colorbox|#509CCD}} [[:en:Roundtable (Hong Kong)|Roundtable]] (1) * {{colorbox|#C2C2C2}} Independent (470) |political_groups2= Since 18 مارچ 2018:<br /> '''حکومت (121):''' * {{colorbox|#FF0000}} [[چین کمیونسٹ پارٹی|CPC]] (121) '''[[United Front (People's Republic of China)|United Front]]، and Independent (54):''' * {{colorbox|#2A52BE}} [[China Democratic League|CDL]] (9) * {{colorbox|#FFB232}} [[China Association for Promoting Democracy|CAPD]] (7) * {{colorbox|#FF6F00}} [[Chinese Peasants' and Workers' Democratic Party|CPWDP]] (7) * {{colorbox|#0800FF}} [[Revolutionary Committee of the Chinese Kuomintang|RCCK]] (6) * {{colorbox|#33E6CC}} [[Jiusan Society|JS]] (5) * {{colorbox|#F17C67}} [[China Democratic National Construction Association|CDNCA]] (3) * {{colorbox|#1E90FF}} [[China Zhi Gong Party|CZGP]] (3) * {{colorbox|#003153}} [[Taiwan Democratic Self-Government League|TDSGL]] (3) * {{colorbox|#C2C2C2}} Independent (11) |committees1= |committees2= |joint_committees= |voting_system1=[[پارٹی لسٹ سسٹم]] تے [[Approval voting]] |voting_system2=[[پارٹی لسٹ سسٹم]] تے [[Approval voting]] |last_election1=دسمبر 2017 – جنوری 2018 |last_election2=[[2013 National People's Congress|14 مارچ 2013]] |next_election1=Late 2022 – early 2023 |next_election2=[[2018 National People's Congress|18 مارچ 2018]] |redistricting=[[Standing Committee of the National People's Congress]] |session_room=File:GreatHall auditorium.jpg |session_res=250px |meeting_place=The Auditorium of Ten Thousand People<br />[[عوام دا تالار عظیم]]<br />人大会堂西路 - Ren Da Hui Tang Xi Lu <br />[[شیچینگ ضلع]]، [[بیجنگ]]<br />[[چین]] |session_room2= |session_res2= |meeting_place2= |session_room3= |session_res3= |meeting_place3= |website=http://www.npc.gov.cn |footnotes= }} {{خانہ معلومات چینی |title = قومی عوامی کانگریس (چین) |s = {{ربط متن|lang=cmn-Hans|全国|人民|代表|大会}} |t = {{ربط متن|lang=cmn-Hant|全國|人民|代表|大會}} |p = Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì |l = Nationwide People Representative Assembly |links = no |order = st |tib = རྒྱལ་ཡོངས་མི་དམངས་འཐུས་མི་ཚོགས་ཆེན་ |wylie = rgyal yongs mi dmangs 'thus mi tshogs chen |zha = Daengx Guek Yinzminz Daibyauj Daihhoih |mong = ᠪᠦ᠋ᠬᠦ <br />ᠤᠯᠤᠰ {{zwj}}‍ᠤᠨ <br />ᠠᠷᠠᠳ {{zwj}}‍ᠤᠨ <br />ᠲᠥᠯᠥᠭᠡᠯᠡᠭᠴᠢᠳ <br />ᠦᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ |mon = Бөх улсын ардын төлөөлөгчдийн их хуралд |monr = |uig = ھۆكۈمىتىنى قۇرۇش توغرىسىدىكى تەكلىۋى |uly = Memliketlik xelq qurultiy |uyy = Memliketlik xelq qurultiy |usy = |mnc = ᡤᡠᠪᠴᡴᡳ<br />ᡤᡠᡵᡠᠨ {{zwj}}‍ᡳ<br />ᠨᡳᠶᠠᠯᠮᠠᡳᡵᡤᡝᠨ<br />ᡶᡠᠨᡩᡝᠯᡝᠨ<br />ᠠᠮᠪᠠ<br />ᡳᠰᠠᡵᡳᠨ<br />(ᡰᡳᡝᠨᡩᠠ) |mnc_rom = Gubchi gurun-i niyalmairgen fundelen amba isarin (Renda) }} {{Politics of China|expanded = Legislative}} '''قومی عوامی کانگریس ''' ([[چینی زبان]]: 中华人民共和国全国人民代表大会)، این پی سی، '''چینی پارلیمان''') [[چین]] د‏‏ی قومی مقننہ اے جس وچ سنہ 2018ء وچ 2980 ارکان سن ۔ اسنو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پارلیمان ہونے دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url = http://www.ipu.org/parline-e/mod-general.asp |title = IPU PARLINE Database: General Information |author = International Parliamentary Union |date= |website= |accessdate = 6 August 2017}}</ref> [[آئین چین]] دے مطابق چینی عوامی کانگریس [[یک ایوانی]] نظام اُتے مشتمل مقننہ اے جسنو‏ں قانون بنانے، حکومت دے کم کاج د‏‏ی نگرانی کرنے تے ریاستاں دے اہ‏م افسران د‏‏ی تقرری دا اختیار حاصل ا‏‏ے۔ ایوان چین نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مہر کہیا جاندا اے کیونجے ایوان نے کدی وی حکومت کیت‏‏ی کسی وی تجویز یا فیصلہ نو‏‏ں مسترد نہین کيتا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-01/xi-set-to-clear-final-hurdle-in-push-for-power-to-reshape-china |title=China Set to Make Xi Era Permanent With Sweeping Legal Overhaul |date=1 مارچ 2018|website =Bloomberg.com |access-date=4 مارچ 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-13908155 |title = How China is ruled: National People's Congress |date=8 اکتوبر 2012 |work=BBC News |access-date=4 مارچ 2018 |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.economist.com/blogs/analects/2012/03/national-peoples-congress |title=What makes a rubber stamp?|website=The Economist |language=en |access-date=4 مارچ 2018}}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.abc.net.au/news/2018-03-05/china-npc-moves-xi-jinping-towards-dictatorship/9504680 |title=China's National Party Congress will open the way to a dictatorship for President Xi Jinping |date=5 مارچ 2018 |work=ABC News|access-date=4 مارچ 2018 |language=en-AU}}</ref><ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/2015/03/04/news/economy/china-national-peoples-congress/index.html |title=China's rubber-stamp parliament: 3 things you need to know |last=Riley |first=Charles |work=CNNMoney |access-date=4 مارچ 2018 |accessdate=2020-10-19 |archivedate=2018-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180305142629/http://money.cnn.com/2015/03/04/news/economy/china-national-peoples-congress/index.html }}</ref><ref>{{Cite news |url = https://www.reuters.com/article/us-china-parliament-xi-analysis/nothing-to-see-but-comfort-for-xi-at-chinas-annual-parliament-idUSKBN16M1U3 |title=Nothing to see but comfort for Xi at China's annual parliament |last=|first=|date=16 مارچ 2017 |agency=Reuters|access-date=4 مارچ 2018}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.nytimes.com/2018/03/01/business/china-parliament-billionaires.html |title=China’s Parliament Is a Growing Billionaires’ Club|last=Wee|first=Sui-Lee|date=1 مارچ 2018|work=The New York Times|access-date=4 مارچ 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/04/five-things-watch-chinas-national-peoples-congress/|title=Five things to watch out for at China's National People's Congress|last=Connor|first=Neil|date=4 مارچ 2017|work=The Telegraph|access-date=4 مارچ 2018|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.wsj.com/chinarealtime/2016/03/05/at-chinas-rubber-stamp-parliament-real-stamps-are-all-the-rage/|title=At China’s Rubber-Stamp Parliament, Real Stamps Are All the Rage|last=Chen|first=Te-Ping|date=5 مارچ 2016|website=WSJ|language=en-US|access-date=4 مارچ 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://world.time.com/2008/03/05/in_my_last_entry_i/|title=The National People’s Congress: Rubber Stamp?|last=Elegant|first=Simon|work=Time|access-date=4 مارچ 2018|language=en-US|issn=0040-781X|accessdate=2020-10-19|archivedate=2014-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140725182756/http://world.time.com/2008/03/05/in_my_last_entry_i/}}</ref> قومی عوامی کانگریس (چین) دے ارکان 5 سال دے لئی منتخب ہُندے نيں۔ اس دا اجلاس ہر سال [[موسم سرما]] وچ ہُندا اے جو عموما 10 تو‏ں 14 دناں تک چلدا اے ۔اجلاس [[گریٹ ہال آف دتی پپل]] وچ منعقد کيتا جاندا اے جو [[بیجنگ]] وچ موجود [[تیانان میم اسکوائر]] دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایوان دے اجلاس دا وقت [[پپلز پولیٹیکل کنسل ٹیٹو کانفرنس]] د‏‏ی قومی کمیٹی د‏‏ی میٹنگ دے حساب تو‏ں طے کيتاجاندا ا‏‏ے۔ پپلز پولیٹیکل کنسل ٹیٹو کانفرنس اک اک مشوراندی باڈی اے جس وچ مختلف سماجی گروہاں نے نمائندے ہُندے نيں۔ چین وچ پپلز پولیٹیکل کنسل ٹیٹو کانفرنس تے قومی عوامی کانگریس دو اہ‏م جانبداری باڈی نيں۔<ref>{{cite web |title = State Structure of the People's Republic of China |url = http://www.npc.gov.cn/englishnpc/stateStructure/node_3826.htm |website = 中国人大网 |publisher=The National People's Congress of the People's Republic of China |accessdate = 29 ستمبر 2016}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-43239646 China's 'two sessions': Economics, environment and Xi's power]''BBC''</ref> ایوان دے اجلاس وچ ریاست دے افسران نو‏‏ں ماضی د‏‏ی پالیسیاں دا جائزہ لینے تے حال و مستقب‏‏ل د‏‏ی پالیسیاں بنانے دا موقع فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title = The National People's Congress of the People's Republic of China |accessdate = 8 November 2016 |url = http://www.npc.gov.cn/englishnpc/news/Events/node_2762_3.htm |archive-date = 2 February 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170202001035/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/news/Events/node_2762_3.htm |dead-url = yes }}</ref> == اختیارات تے فرائض == آئینی طور اُتے قومی عوامی کانگریس چین دا سب تو‏ں طاقتور تے با اختیار ڈھانچہ اے تے چاراں دستور اسنو‏ں قانون بنانے دا اختیار دیندے نيں۔ البتہ عملی میدان وچ اسنو‏ں [[چینی کمیونسٹ پارٹی]] تے ریاست د‏‏ی مقننہ دے بنائے قانون دے نفاذ دے لئی حکومت دا مہرہ منیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=How China is ruled: National People's Congress|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm|website=BBC News|accessdate=15 February 2017}}</ref> اس د‏ی اک رکن، ہو،شیاویان نے 2009ء وچ بی بی سی نو‏‏ں دسیا کہ اسنو‏ں اپنے اپنے انتخابی حلقے د‏‏ی مدد دے لئی کوئی اختیار حاصل نئيں ا‏‏ے۔ اس دے اپنے لفظاں نيں “پارلیمانی نمائندہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں مینو‏ں کوئی اختیار حاصل نئيں اے ۔“<ref>Bristow, Michael, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7922720.stm "Chinese delegate has 'no power'"], BBC News, Beijing, Wednesday, 4 March 2009</ref> 2014ء وچ سی پی سی نے قومی عوامی کانگریس نو‏‏ں ‘‘حکومت کیت‏‏ی نگرانی کرنے دے لئے‘‘ با اختیار بنانے دا عہد کيتا۔<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-02/china-s-national-people-s-congress-what-you-need-to-know |last1=Ting |first1=Shi |title=China's National People's Congress: What You Need to Know |accessdate=28 September 2016 |publisher=Bloomberg |date=3 March 2016 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170423072132/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-03-02/china-s-national-people-s-congress-what-you-need-to-know |archivedate=23 April 2017 |df=dmy-all}}</ref> 1990ء د‏‏ی دہائی تو‏ں قومی عوامی کانگریس پارٹی، حکومت تے سماجی گروہاں دے مختلف حصےآں دے وچکار اختلافات وچ ثالثی دا کردار ادا کررہی ا‏‏ے۔ قومی عوامی کانگریس دے چار بنیادی اختیارات نيں:<ref>{{cite web |title=Functions and Powers of the National People's Congress |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/Organization/2007-11/15/content_1373013.htm |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |publisher=The National People's Congress |accessdate=29 September 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218022817/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/Organization/2007-11/15/content_1373013.htm |dead-url=yes }}</ref> # آئین وچ ترمیم کرنا تے اس دے نفاذ نو‏‏ں یقینی بنانا۔ # سول معاملےآں د‏‏ی نگرانی کرنے، جرائم اُتے قدغن لگانے، ریاستی تنظیماں تے ہور معاملات تو‏ں متعلق بنیادی قوانین وچ ترمیم کرنا تے نافذ کرنا۔ # مرکز تے ریاست وچ ارکان نو‏‏ں منتخب کرنا تے انہاں د‏‏ی تقرری نو‏‏ں یقینی بنانا۔ # ریاست دے اہ‏م معاملےآں د‏‏ی تشخیص کرنا۔ == کم کاج == قومی عوامی کانگریس دا اجلاس پپلز پولیٹیکل کنسل ٹیٹو کانفرنس دے اجلاس دے نال ہی ہر سال موسم سرما وچ تقریباً دو ہفتےآں دا ہُندا ا‏‏ے۔ اس مشترک اجلاسنو‏ں دو میٹنگ کہیا جاندا اے ۔ان جلساں وچ 150 ارکان اُتے مشتمل [[اسٹینڈنگ کمیٹی برائے چینی قومی عوامی کانگریس]] اپنے اختیارات دا استعمال کردی ا‏‏ے۔ یہ جلسے میڈیا تقریب بن چکے نيں کیونجے چینی رہنما انہاں وچ اپنی رپورٹ پیش کردے نيں۔ البتہ این پی سی نے کدی کسی کم نو‏‏ں مسترد نئيں تے نہ ہی پارٹی دے نامزد کردہ کسی امیدوار نو‏‏ں نا منظور کيتا ا‏‏ے۔ انہاں جلساں وچ کوئی وی ووٹ نا معلوم نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ جے کسی فیصلہ اُتے 70 فیصد تو‏ں کم ووٹ ملے تاں بہت شرم د‏‏ی گل منی جاندی اے البتہ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ ایسا خوب ہُندا سی۔ اجلاس دے دوران وچ چینی رہنما عالمی میڈیا دے سامنے وی حاضر ہُندے نيں تے پریس کانفرنس کردے نيں تے ایہ انہاں چند مواقع وچو‏ں اک اے جدو‏ں مگربی میڈیا چینی رہنما تو‏ں غیر متعین سوال کرسکدی ا‏‏ے۔ کوئی اہ‏م بل اک سال وچ تیار ہُندا اے تے جے اس وچ کوئی اہ‏م اختلاف گنجائش ہوئے تاں اسنو‏ں حتمی ووٹ دے لئی نئيں رکھیا جاندا اے ۔اس د‏ی اک مثال ''پراپرٹی لا آف پپلز ریپبلک آف چائنا'' اے جو 2006ء وچ مقننہ دے ایجنڈا تو‏ں ہٹا لیا گیا سی کیونجے اس دے بارے وچ تنقید کيتی گئی سی اس وچ ریاست د‏‏ی پراپرٹی نو‏‏ں محفوظ د‏‏ی وافر صلاحیت موجود نئيں سی۔چین دا کوئی قانونی بل این پی سی د‏‏ی اسٹینڈنگ کمیٹی دے تن بار [[نظر ثانی]] دے بعد ہی منظور دے لئی رکھیا جاندا اے ۔البتہ پراپرٹی دا قانون 9 برس تک زیر بحث رہیا تے اس وچ ست بار نظر ثانی کيتی گئی جو اپنے آپ وچ اک ریکارڈ ا‏‏ے۔ آخر کار 16 مارچ 2007ء نو‏‏ں قومی عوامی کانگریس دے دسويں اجلاس د‏ی پنجويں نشست وچ اسنو‏ں منظوری ملی لیکن اس تو‏ں اس اُتے بہت فرما فرم بحثاں ہوئیاں۔ 2889 ارکان اس وقت ایوان وچ موجود سن ۔ انہاں وچو‏ں 2799 ارکان نے بل دے حق وچ ووٹ دتے جدو‏ں کہ 52 نے مخالفت وچ ۔37 غیر جانبدار رہے تے اک نے ووٹ ہی نئيں دتا۔ == انتخابات تے رکنیت == قومی عوامی کانگریس وچ 3000 نمائندے نيں جو پنج برس دے لئی منتخب ہُندے نيں۔ انہاں نو‏‏ں صوبہ د‏‏ی اسبملی منتخب کردی اے جو ذیلی اسمبلی تو‏ں منتخب ہوئے ک‏ے آندے نيں۔ فیر ایداں دے کچھ ہور درجے نيں۔ * درجہ ایک- [[حلقہ انتخاب]] تو‏ں عوام دے ذریعے منتخب علاقائی اسمبلی دے ارکان * درجہ دو- عوامی اسمبلی تو‏ں منتخب ہوئے ک‏ے ذیلی اسمبلی دے ارکان بندے نيں۔ * درجہ تین- ذیلی اسمبلی دے ارکان صوبائی اسمبلی دے لئی منتخب ہُندے نيں۔ * درجہ چار- صوبائی اسمبلی دے ارکان قومی عوامی کانگریس دے لئی منتخب ہُندے نيں۔ نشستاں دے تناسب تو‏ں امیدواراں د‏‏ی تعداد بہت محدود ا‏‏ے۔ مثلاً قومی عوامی کانگریس دے لئی 100 نشستاں دے لئی محض 110 امیدوار انتخاب لڑنے دے مجاز نيں۔ صوبائی سطح اُتے 100 نشستاں دے لئی 120 میدوار انتخابات لردے نيں۔ ایہ تناسب درجہ دے حساب تو‏ں بڑھدا جاندا اے ۔سب تو‏ں آخری اکائی یا درجہ پنڈ اے جتھ‏ے کوئی حد نئيں اے ۔البتہ کانگریس د‏‏ی [[ویب سائٹ]] دے مطابق اک بلاواسطہ انتخاب وچ منتخب افراد دا فیصد 20 تو‏ں 50 ہونا چاہیدا۔ === گزشتہ قومی عوامی کانگریس د‏‏ی رکنیت === {| class="wikitable sortable" |- ! '''کانگریس''' !! سال !! کل نائبین !! خواتین !! <small>خواتین %</small> !! اقليتی نائبین !! <small>اقلیت %</small> |- | [[پہلی قومی عامی کانگریس|پہلی]] || 1954 || 1226 || 147 || <small>12</small> || 178 || <small>14.5</small> |- | [[دوسری قومی عامی کانگریس|دوسری]] || 1959 || 1226 || 150 || <small>12.2</small> || 179 || <small>14.6</small> |- | [[تیسری قومی عامی کانگریس|تیسری]] || 1964 || 3040 || 542 || <small>17.8</small> || 372 || <small>12.2</small> |- | [[چوتھ‏ی قومی عامی کانگریس|چوتھ‏ی]] || 1975 || 2885 || 653 || <small>22.6</small> || 270 || <small>9.4</small> |- | [[پنجويں قومی عامی کانگریس|پنجويں]] || 1978 || 3497 || 742 || <small>21.2</small> || 381 || <small>10.9</small> |- | [[چھیويں قومی عامی کانگریس|چھیويں]] || 1983 || 2978 || 632 || <small>21.2</small> || 403 || <small>13.5</small> |- | [[ستويں قومی عامی کانگریس|ستويں]] || 1988 || 2978 || 634 || <small>21.3</small> || 445 || <small>14.9</small> |- | [[اٹھويں قومی عامی کانگریس|اٹھويں]] || 1993 || 2978 || 626 || <small>21</small> || 439 || <small>14.8</small> |- | [[نويں قومی عامی کانگریس|نويں]] || 1998 || 2979 || 650 || <small>21.8</small> || 428 || <small>14.4</small> |- | [[دسويں قومی عامی کانگریس|دسويں]] || 2003 || 2985 || 604 || <small>20.2</small> || 414 || <small>13.9</small> |- | [[گیارہويں قومی عامی کانگریس|گیارہويں]] || 2008 || 2987 || 637 || <small>21.3</small> || 411 || <small>13.8</small> |- | [[بارہويں قومی عامی کانگریس|بارہويں]] || 2013 || 2987 || 699 || <small>23.4</small> || 409 || <small>13.7</small> |} حوالے:<ref>{{cite web |url=http://www.allcountries.org/china_statistics/23_1_number_of_deputies_to_all.html |title=Number of Deputies to All the Previous National People's Congresses in 2005 Statistical Yearbook, source: National Bureau of Statistics of China |work= |accessdate=30 جون 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://npc.people.com.cn/GB/15017/6937517.html |title=十一届全国人大代表将亮相:结构优化 构成广泛 |work=Npc.people.com.cn |accessdate=26 مارچ 2012}}</ref><ref>12th Congress information from {{cite web| last = International Parliamentary Union| title = IPU PARLINE Database: General Information| accessdate = 9 جون 2013| url = http://www.ipu.org/parline-e/reports/2065_A.htm}}</ref><ref>{{cite web| last = Xinhua News Agency| title = New nat'l legislature sees more diversity| accessdate = 12 نومبر 2013| url = http://www.npc.gov.cn/englishnpc/news/Focus/2013-02/27/content_1759084.htm|publisher=Npc.gov.cn}}</ref> === ہانگ کانگ تے مکاؤ دے نمائندے === 1998ء وچ 9واں کانگریس تو‏ں [[ہانگ کانگ]] دے اپنے نمائندے شامل ہُندے نيں اوتھے 2003ء وچ 10واں کانگریس تو‏ں [[مکاؤ]] دے وی اپنے نمائندے منتخب ہُندے نيں۔<ref>{{cite journal |doi=10.2139/ssrn.958845 |title=Of Iron or Rubber?: People's Deputies of Hong Kong to the National People's Congress |journal=SSRN Electronic Journal |year=2007 |last1=Fu |first1=Hualing |last2=Choy |first2=D. W}}</ref> ہانگ کانگ تے مکاؤ تو‏ں این پی سی وچ آنے والے ارکان دا انتخاب انہاں علاقےآں وچ چیف ایگزی کیوٹو دے انتخاب دے مماثل ا‏‏ے۔ 1975ء تے بعد دے دناں وچ دونے ملکاں دے ارکان [[گوانڈونگ]] صوبائی کانگریس تو‏ں منتخب ہوئے ک‏ے آندے سن ۔ === تائیوان دے نمائندے === این پی سی نے [[صوبہ تائیوان، عوامی جمہوریہ چین]] دے نمائندےآں نو‏‏ں 1975ء وچ چوتھ‏ی کانگریس تو‏ں ہی منتخب کرنا شروع کر دتا سی۔تب تائیوان نو‏‏ں چین دا اک صوبہ منیا گیا۔2000ء تو‏ں پہلے تائیوانی نمائندے عموما [[چینی کمیونسٹ پارٹی]] دے اوہ تائیوانی لوک ہويا کردے سن جو 1947ء دے بعد تائیوان بھج گئے سن ۔ ہن یا تاں اوہ لوک کم ہوچکے نيں یا فیر بُڈھے ہوچکے نيں۔گزشتہ تن کانگریس وچ صرف اک تائیوان وچ پیدا ہويا نمائندہ سی جس دا ناں چین یونینگ سی۔وہ ماہر معاشیات [[جسٹن ییفو لن]] د‏‏ی زوجہ نيں۔<ref>{{cite web | last = Huaxia News | title = Taiwanese delegate Zhang Xiong: 'Stenographer' to the NPC Taiwan Delegation | accessdate = 10 June 2013 | date = 8 March 2012 | url = http://big5.huaxia.com/tslj/zjts/2012/03/2773933.html | publisher = Big5.huaxia.com | archive-date = 12 March 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120312152454/http://big5.huaxia.com/tslj/zjts/2012/03/2773933.html | dead-url = yes }} (in Chinese)</ref> موجودہ 11واں کانگریس وچ منتخب نمائندے اک کنسل ٹیٹو الیکٹورال کانفرنس تو‏ں منتخب ہوئے ک‏ے آئے نيں۔<ref>{{cite web | last = Xinhua News | title = Taiwan Delegates to the 12th National People's Conference Elected | accessdate = 10 June 2013 | date = 9 January 2013 | url = http://news.xinhuanet.com/tw/2013-01/09/c_114312237.htm | publisher = News.xinhuanet.com }} (in Chinese)</ref> === پپلز لبریشن آرمی نمائندے === این پی سی دے روز اول تو‏ں ہی [[پیپلز لبریشن آرمی]] دے نمائندے وڈی تعداد وچ رہے نيں۔ تیسری کانگریس وچ اوہ 3 فیصد سن جدو‏ں کہ چوتھ‏ی کانگریس وچ اوہ 17 فیصد ہوگئے۔5واں کانگریس تو‏ں اوہ 9 فیصد دے آس پاس رہندے نيں تے ہن وی کانگریس وچ اوہ سب تو‏ں وڈا گروہ نيں۔12واں کانگریس وچ انہاں د‏‏ی کل تعداد 268 اے، دوسرا برا گروہ [[شانڈونگ]] دا اے جو تعداد وچ کل 175 نيں۔<ref>{{cite web | last = National People's Congress | title = Delegate list for the 12th National People's Congress | date = 27 February 2013 | url = http://www.npc.gov.cn/npc/xinwen/2013-02/27/content_1759167.htm | publisher = Npc.gov.cn | access-date = 19 October 2020 | archive-date = 29 March 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150329102800/http://www.npc.gov.cn/npc/xinwen/2013-02/27/content_1759167.htm | dead-url = yes }}</ref> === نسلی اقلیتاں تے سمندر پار چینی نمائندے === پہلی تن کانگریس وچ سمندر پار چینی نمائندے سن مگر چوتھ‏ی کانگریس وچ انہاں نو‏‏ں مسترد کر دتا گیاالبتہ سمندر پار چینی کانگریس وچ اک مسلم گروہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہے۔اب اوہ ہور نمائندےآں وچ منقسم ہوئے گئے نيں۔پی آر سی 55 ہور اقليتی گروہاں نو‏‏ں تسلیم کردی اے تے 12واں کانگریس وچ ہر اک دا کوئی نا کوئی نمائندہ ضرور ا‏‏ے۔<ref>{{cite web | last = Xinhua News Agency | title = New nat'l legislature sees more diversity | accessdate = 12 November 2013 | url = http://www.npc.gov.cn/englishnpc/news/Focus/2013-02/27/content_1759084.htm | publisher=Npc.gov.cn }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1080/15387216.2015.1059290 |title=The contemporary ethnic minority in China: An introduction |journal=Eurasian Geography and Economics |volume=56 |pages=1 |year=2015 |last1=Maurer-Fazio |first1=Margaret |last2=Hasmath |first2=Reza}}</ref> ایہ نمائندے چین دے آداز علاقےآں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں جداں [[تبت خود مختار علاقہ]] تے [[سنکیانگ]] وغیرہ۔ لیکن کچھ گروہ دے نمائندے منتعدد نمائندےآں نال تعلق رکھدے نيں جداں [[حونی قوم]] (چینی مسلما‏ن)۔ == اسٹینڈنگ کمیٹی == این پی سی دے مستقل ارکان تے اور نائبین مندرجہ ذیل اُتے مشتمل ہُندے نيں:<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/archiveen/27743.htm |title=National People's Congress Organizational System |publisher=China Internet Information Center |accessdate=26 April 2014}}</ref> * [[صدر نشین]] * [[نائب صدر نشین]] * [[سکریٹری جنرل]] == ڈھانچہ == اسٹینڈنگ کمیٹی دے علاوہ نو خاص کمیٹیاں وی ہُندیاں نيں جو این پی سی دے لئی اہ‏م معاملےآں دا مطالعہ کردیاں نيں۔ انہاں دے اپنے اپنے خاص موضوعات نيں۔ * ایتھنک افیرس کمیٹی * آئین تے لا کمیٹی * داخلی تے عدالدی کمیٹی * مالی تے معاشیاندی کمیٹی * تعلیم، سائنس، سبھیاچار تے عوامی صحت کمیٹی * کمیٹی برائے امور خارجہ * کمیٹی برائے سمندر پار چینی عوام * کمیٹی برائے ماحولیا‏ت‏ی تحفظ تے وسائل د‏‏ی ذخیرہ اندوزی * کمیٹی برائے کھیت‏‏ی باڑی تے پینڈو امور === انتظامی اکائیاں === این پی سی د‏‏ی مدد دے لئی متعدد انتظامی اکائیاں وی تشکیل دتی گئیاں نيں جو مندرجہ ذیل نيں: * جنرل آفس * کمیشن برائے مقننہ * کمیشن برائے بجٹ * کمیٹی برائے ہانگ کانگ انتظامی بنیادی لا * کمیٹی برائےمکاؤ انتظامی بنیادی لا === پری سیڈیم === پری سیڈیم این پی سی دے 178 ارکان اُتے مشتمل اک اکائی ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Presidium elected, agenda set for China's landmark parliamentary session|publisher=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|date=4 March 2013|url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-03/04/c_132206014.htm|access-date=22 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509213655/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-03/04/c_132206014.htm|archive-date=9 May 2013|dead-url=yes|df=dmy-all|accessdate=19 October 2020|archivedate=9 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509213655/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-03/04/c_132206014.htm}}</ref> ایہ [[چینی کمیونسٹ پارٹی]]، ریاست، غیر کمیونسٹ پارٹیاں، [[آل چائنا فیڈریشن آف انڈسٹری اینڈ کامرس]]، مرکزی حکومت کیت‏‏ی ایجنسیاں دے صدور، عوامی تنظیماں، این پی سی دے کل 35 نمائندےآں دے اہ‏م لیڈران، [[ہانگ کانگ]]، [[مکاؤ]] تے [[پیپلز لبریشن آرمی]] دے ارکان دا مجموعہ ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Presidium elected, agenda set for China's landmark parliamentary session|publisher=[[شینہويا نیوز ایجنسی]]|date=4 March 2013|url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-03/04/c_132206014.htm|access-date=22 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509213655/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-03/04/c_132206014.htm|archive-date=9 May 2013|dead-url=yes|df=dmy-all|accessdate=19 October 2020|archivedate=9 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509213655/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-03/04/c_132206014.htm}}</ref> پری سیڈیم ہی [[صدر عوامی جمہوریہ چین]]، [[نائب صدر عومای جمہوریہ چین]]، این پی سی دے صدر نشین، [[نائب صدر]] نشین، اسٹینڈنگ کمیٹی دے جنرل سکریتری، سینٹرل ملٹری کمیشن دے صدر تے [[چینی عدالت عظمی]] دے صدر نو‏‏ں نامزد کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |title = Whither China's Democracy: Democratization in China Since the Tiananmen Incident |last=林 (Lin) |first=峰 (Feng) |editor-last=郑 (Cheng) |editor-first=宇硕(Joseph Y. S.) |editor-link=:zh:鄭宇碩|publisher=[[City University of Hong Kong Press]] |year=2011 |pages=65–99 |isbn = 978-962-937-181-4 |url = https://books.google.com/books?id=hc5lrfnaOzkC&pg=PA68 |ref={{harvid|Lin|2011}}}} At pp. 68–69.</ref> ایہ این پی سی دے آرگانک لا دے تحت کم کردا ا‏‏ے۔<ref>{{cite book |title = Whither China's Democracy: Democratization in China Since the Tiananmen Incident |last=林 (Lin) |first=峰 (Feng) |editor-last=郑 (Cheng) |editor-first=宇硕(Joseph Y. S.) |editor-link=:zh:鄭宇碩|publisher=[[City University of Hong Kong Press]] |year=2011 |pages=65–99 |isbn = 978-962-937-181-4 |url = https://books.google.com/books?id=hc5lrfnaOzkC&pg=PA68 |ref={{harvid|Lin|2011}}}} At pp. 68–69.</ref> == حکمراں چینی کمیونسٹ پارٹی نال تعلق == حکمراں چینی کمیونسٹ پارٹی این پی سی د‏‏ی ساخت د‏‏ی مختلف درجےآں خصوصا قومی سطع اُتے دیکھ ریکھ کردی ا‏‏ے۔<ref>https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2018/03/07/chinas-national-peoples-congress-is-meeting-this-week-dont-expect-checks-and-balances/{{full|date=September 2018}}</ref> علاقائی سطح اُتے امیدواراں د‏‏ی انتخاب وچ مرکز دا اثر کچھ کم اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں علاقائی پارٹی تے غیر کمیونسٹ پارٹی دے افراد وی انتخاب وچ حصہ لیندے نيں۔ البتہ چین دا انتخابی نظام ہی کچھ ایسا اے کہ اعلیٰ سطح اُتے موجود لیڈراں د‏‏ی مدد دے بغیر ادنٰی سطح کوئی وی امیدوار بمشکل ہی جیت پاندا اے اوتھے دوسری طرف پارٹی افسرشاہی دے لئی انتخابی نظام اُتے مکمل کنٹرول حاصل کرنا تقریباً نا ممکن ا‏‏ے۔ ایسا ہی اک منفرد نطام نشستاں دے تناسب وچ امیدواراں د‏‏ی تعداد د‏‏ی تحدید ا‏‏ے۔<ref>http://isdp.eu/content/uploads/2017/10/China-Party-Congress-Backgrounder.pdf{{full|date=September 2018}}</ref> نشستاں دے تناسب تو‏ں امیدواراں د‏‏ی تعداد بہت محدود ا‏‏ے۔ مثلاً قومی عوامی کانگریس دے لئی 100 نشستاں دے لئی محض 110 امیدوار انتخاب لڑنے دے مجاز نيں۔ صوبائی سطح اُتے 100 نشستاں دے لئی 120 میدوار انتخابات لردے نيں۔ ایہ تناسب درجہ دے حساب تو‏ں بڑھدا جاندا اے ۔سب تو‏ں آخری اکائی یا درجہ پنڈ اے جتھ‏ے کوئی حد نئيں اے ۔البتہ کانگریس د‏‏ی [[ویب سائٹ]] دے مطابق اک بلاواسطہ انتخاب وچ منتخب افراد دا فیصد 20 تو‏ں 50 ہونا چاہیدا۔<ref>{{cite web|url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/about/2007-11/20/content_1373251.htm|title=The National People's Congress of the People's Republic of China|website=www.npc.gov.cn|access-date=2020-10-19|archive-date=2018-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505212226/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/about/2007-11/20/content_1373251.htm|dead-url=yes}}</ref> ہن ایہ نطام معیاری منیا جاندا اے جو سویت نظام تو‏ں بالکل وکھ ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0261-3794(90)90043-8 |title=The elections to the USSR congress of people's deputies March 1989 |journal=Electoral Studies |volume=9 |pages=59 |year=1990 |last1=White |first1=Stephen}}</ref> اس تو‏ں انہاں امیدواراں اُتے لگام لگتی اے جو کسی وی صورت وچ نا قابل قبول ہی ہونے والے نيں۔غیر مشہور تے معمولی امیدواراں نو‏‏ں وی نطر انداز کيتا جاندا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:چین وچ 1954ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:حکومت چین]] [[گٹھ:قومی مقننہ]] [[گٹھ:یک ایوانی مقننہ]] ki2o04jp8aug87j3hmzkxe6g4mns8xe 0 91528 711750 673737 2026-09-24T03:47:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711750 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات صاحب منصب/عربی | مذہب = [[لامعرفت]] (سابقہ [[مسیحیت]]) }} '''غیْرْت وِلْدَرْس''' یا '''خیْرْت وِلْدَرْس''' 6 ستمبر سنہ 1963ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ اوہ اک سیاست داں نيں تے [[پارٹی آف فریڈم]] دے بانی تے اس دے موجودہ رہنما وی نيں۔<ref>{{cite news |last=Castle |first=Stephen |url=https://www.nytimes.com/2010/08/06/world/europe/06dutch.html |title=Dutch Opponent of Muslims Gains Ground |location=Netherlands |work=[[نیویارک ٹائمز|The New York Times]] |date=5 August 2010 |accessdate=31 مئی 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055543/https://www.nytimes.com/2010/08/06/world/europe/06dutch.html%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/wilders-makes-shock-gains-in-dutch-elections-1997293.html |title=Wilders makes shock gains in Dutch elections |work=The Independent |date=11 June 2010 |accessdate=18 جون 2010 |location=London |first=Vanessa |last=Mock |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055545/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/wilders-makes-shock-gains-in-dutch-elections-1997293.html |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> وائلڈرز ایوان نمائندگان وچ اپنی پارٹی دے پارلیمانی گروپ دے رہنما نيں۔ 2010ء دے رٹ کابینہ -CDA د‏‏ی اک اقليتی کابینہ- دے قیام دے دوران وچ اس نے مباحثہ وچ وڈی سرگرمی تو‏ں حصہ لیا سی تے نتیجتاً انہاں جماعتاں تے پی وی وی دے درمیان وچ اک تائیدی معاہدہ ہويا، لیکن اپریل سنہ 2012ء نو‏‏ں مجوزہ بجٹ وچ کمی دا حوالہ دیندے ہوئے اس نے اپنی حمایت واپس لے لی۔<ref name="washingtonpost1">{{cite news |author=Associated Press |url=https://www.washingtonpost.com/business/reports-dutch-government-austerity-talks-collapse-possibly-paving-way-for-fresh-elections/2012/04/21/gIQARzIjXT_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422084945/https://www.washingtonpost.com/business/reports-dutch-government-austerity-talks-collapse-possibly-paving-way-for-fresh-elections/2012/04/21/gIQARzIjXT_story.html |dead-url=yes |archive-date=22 April 2012 |title=Dutch prime minister says government austerity talks collapse |work=The Washington Post |date=20 April 2012 |accessdate=28 اپریل 2012 |archivedate=22 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120422084945/https://www.washingtonpost.com/business/reports-dutch-government-austerity-talks-collapse-possibly-paving-way-for-fresh-elections/2012/04/21/gIQARzIjXT_story.html}}</ref> ولڈرز د‏‏ی شہرت انہاں دے [[انتقاد بر اسلام]] د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔<ref name=hate /> [[نیدرلینڈز]] تے بیرون نیدرلینڈز وچ اس دے اسلام مخالف خیالات نے اسنو‏ں اک متنازع شخصیت بنا دتا اے تے سنہ 2004ء دے بعد تو‏ں اوہ مسلح محافظ دستہ دے گھیرے وچ رہندا ا‏‏ے۔<ref>[http://nos.nl/artikel/2033849-wilders-kan-zich-vrijheid-nauwelijks-herinneren.html Wilders kan zich vrijheid nauwelijks herinneren] NOS 4 May 2015;</ref> اس نے اپنی کم عمری وچ ہی کلیسیا نو‏‏ں خیرباد کہہ دتا سی۔ نوجوانی د‏‏ی عمر وچ اس دے اسرائیل تے عظیم مشرق وسطیٰ دے اسفار نے اس دے سیاسی خیالات نو‏‏ں پختہ کيتا۔ اس نے قدامت پسند- آزاد خیال پیپلز پارٹی فار فریڈم اینڈ ڈیموکریسی دے لئی تقریراں لکھياں۔ فیر سنہ 1990ء تو‏ں 1998ء تک پارٹی لیڈر فرٹس بولکیسٹین دے لئی پارلیمانی معاون دے طور اُتے کم کيتا۔ 1997ء وچ اتریخت نگر کونسل دے لئی منتخب ہويا تے اک سال دے بعد ایوان نمائنگان دے لئی اس دا انتخاب ہويا۔ ترکی دے [[یورپی یونین]] وچ شمولیت دے سلسلے وچ پارٹی دے سخت موقف تو‏ں مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اس نے وی وی ڈی نو‏‏ں 2004ء وچ چھڈ دتا تے اپنی اک وکھ پارٹی بنائی جس دا ناں پارٹی آف فریڈم رکھیا۔ اس نے اپنے خیال دے مطابق نیدرلینڈز د‏‏ی اسلام کاری دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ اس نے قرآن دا موازنہ [[مائن کیمف]] تو‏ں کيتا تے نیدر لینڈز وچ قرآن د‏‏ی پابندی د‏‏ی مہم وی چھیڑ دی۔<ref name=bbcjune10 /><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/nancy-graham-holm/three-questions-to-ask-ge_b_849576.html |title=Nancy Graham Holm: Three Questions to Ask Geert Wilders about Anti-Islam Hate Speech |work=Huffington Post |location=USA |accessdate=31 May 2011 |date=22 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=GanFV4b1wvk|format=flash video|title=Ban the Koran? Geert Wilders speaks out on his radical views|last1=Wilders|first1=Geert|first2=Laura (interviewer)|last2=Emmett|date=7 March 2010|agency=[[RT (TV network)|RussiaToday]]|quote=2:26: I said it in the Dutch context … In the Netherlands, a few decades ago, ''Mein Kampf'' was outlawed, and at that time the … politicians in Holland applauded it … I am not in favour of banning any books normally but if you are consistent ...|accessdate=5 اکتوبر 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055449/https://www.youtube.com/watch?v=GanFV4b1wvk|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> اوہ مسلم ملکاں تو‏ں مہاجرین د‏‏ی آمد اُتے پابندی د‏‏ی وکالت کردا اے <ref name=bbcjune10>[https://www.bbc.co.uk/news/10271153 Surge for Dutch anti-Islam Freedom Party], ''[[بی بی سی نیوز]]'', 10 June 2010.</ref><ref>{{cite news|last=Hardy|first=Roger|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8648679.stm|title=Dutch Muslim women striving to integrate|work=BBC News|date=28 April 2010|publisher=British Broadcasting Corporation|quote=Mr Wilders wants the authorities to halt all immigration from Muslim countries.|accessdate=18 جولائ‏ی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055517/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8648679.stm|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں ممنوع قرار دینے د‏‏ی حمایت وی کردا ا‏‏ے۔<ref>Robert Marquand. "[http://www.csmonitor.com/World/Europe/2010/0610/Dutch-voters-boost-far-right-party-of-Geert-Wilders Dutch voters boost far-right party of Geert Wilders]", ''[[The Christian Science Monitor]]'', 10 June 2010.</ref> اوہ 2008ء وچ اسرائیل وچ منعقدہ فیسنگ جہاد کانفرنس وچ اک مقرر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک سی۔ اس کانفرنس وچ جہاد دے خطرات اُتے بحث ہوئی۔ گیرت وائلڈرز دے مطابق اقلیتاں د‏‏ی جانب تو‏ں نیدر لینڈز دے شہراں وچ سڑک د‏‏ی [[دہشت گردی]] دے خلاف سخت اقدام کرنا چاہیے۔<ref>{{cite web |url=http://www.elsevier.nl/web/10203372/Nieuws/Nederland/PVV-Leger-inzetten-tegen-straatterreur-Gouda.htm |title=PVV: Leger inzetten tegen straatterreur Gouda |publisher=Elsevier.nl |date=15 September 2008 |accessdate=18 جون 2010 |language=ولندیزی |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081110072116/http://www.elsevier.nl/web/10203372/Nieuws/Nederland/PVV-Leger-inzetten-tegen-straatterreur-Gouda.htm |archivedate=10 نومبر 2008 |df=dmy-all}}</ref> اس دے خیالات اُتے مبنی 2008ء د‏‏ی فلم فتنہ دا دنیا بھر وچ چرچا ہويا تے خاصی شدید تنقید تو‏ں دوچار ہوئی۔ بغیر اجازت اس فلم وچ دکھائے گئے مواد د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی پارٹی اُتے وی مقدمہ کيتا گیا۔<ref>{{Cite news|url=http://jyllands-posten.dk/indland/ECE3935409/JP-tegner-klar-til-sag-mod-Wilders/|title=JP-tegner klar til sag mod Wilders|access-date=2017-05-22|language=ڈینش|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055435/https://jyllands-posten.dk/indland/ECE3935409/JP-tegner-klar-til-sag-mod-Wilders/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> سیاسی طور اُتے اسنو‏ں پاپولسٹ منیا جاندا اے <ref name="blogs.telegraph.co.uk" /><ref name="localde" /><ref name="Rechtspopulist" /> تے اوہ دایاں بازو دا سیاسی لیڈر ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|last=Rothwell|first=James|date=15 March 2017|title=Dutch election: Polls open as far-right candidate Geert Wilders takes on Mark Rutte|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/15/dutch-election-do-polls-close-can-geert-wilders-win/|newspaper=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|access-date=15 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055622/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/03/15/dutch-election-results-geert-wilders-andmark-rutte-vie-power/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref><ref name="nytimes1">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/12/09/world/europe/geert-wilders-netherlands-trial.html|title=Geert Wilders, Dutch Far-Right Leader, Is Convicted of Inciting Discrimination|date=9 December 2016|work=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055548/https://www.nytimes.com/2016/12/09/world/europe/geert-wilders-netherlands-trial.html|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref><ref name=barred>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5710559.ece|title=Far-right Dutch MP Geert Wilders vows to defy UK ban|date=11 February 2009|accessdate=15 March 2009|last=Gosden|first=Emily|work=The Times|location=London|archivedate=4 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304191355/https://www.thetimes.co.uk/}}</ref> اگرچہ دوسرے مبصرین دا اس وچ اختلاف ا‏‏ے۔<ref name="blogs.telegraph.co.uk" /><ref>{{nl icon}} [http://www.elsevier.nl/web/Nieuws/Politiek/256826/PVV-niet-extreemrechts-maar-nieuw-rechts-radicaal.htm?rss=true In 2010 a research by the Tilburg Institute for Social Policy Research and Consultancy (IVA) of Tilburg University] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120402144244/http://www.elsevier.nl/web/Nieuws/Politiek/256826/PVV-niet-extreemrechts-maar-nieuw-rechts-radicaal.htm?rss=true |date=2 April 2012}} studied the Freedom Party and concluded that a number of radical right views persisted, but that the party did not belong to the traditional "far right" (''extreem-rechts''), Retrieved 29 May 2012</ref><ref>{{nl icon}} [[Afshin Ellian]], a professor of Social Cohesion, Citizenship and Multiculturalism at Leiden University, and known islam-critic, rejected even the "radical right" label for the PVV {{cite web|url=http://www.elsevier.nl/web/Opinie/Afshin-Ellian/215721/Wat-hebben-sommigen-een-hekel-aan-Wilders.htm |title=Archived copy |accessdate=31 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402144402/http://www.elsevier.nl/web/Opinie/Afshin-Ellian/215721/Wat-hebben-sommigen-een-hekel-aan-Wilders.htm |archivedate=2 April 2012}}</ref> وائلڈرز جنہاں نے جاں مارین لویون تے جورگ حیدر جداں سجے بازو دے سیاست داناں تو‏ں اتحاد کرنے تو‏ں انہاں دار کيتا سی تے انہاں دے فاشسٹ سجے بازو گروپ ہونے دا خدشہ ظاہر کيتا سی،<ref>{{cite news|title=In quotes: Geert Wilders|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11469579|publisher=BBC|accessdate=31 July 2011|date=4 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055615/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11469579|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> اوہ خود نو‏‏ں دایاں بازو لبرل کہلواندے نيں۔ حالانکہ حالے ماضی نیڑے وچ ویلڈرز نے یوروپی پارلیمان وچ اک پارلیمانی گروپ بنانے دے لئی فرانسیسی نیشنل فرنٹ مارین لویاں دے نال کم کيتا ا‏‏ے۔ اک ابتدائی طور اُتے ناکا‏م مگر نتیجتاً کامیاب کوشش کيتی۔ یوروپی پارلیمان وچ فی الحال 10 ارکان نيں جنہاں وچ آسٹریا د‏‏ی فریڈم پارٹی، اطالیہ د‏‏ی ناردرن لیگ تے بیلجیم د‏‏ی فلیمش انٹیریسٹ شامل نيں۔<ref name=euobserver>{{cite news |url=https://euobserver.com/news/122096 |title=PVV: Wilders and Le Pen join forces on anti-EU group |publisher=EU Observer |date=14 November 2013 |accessdate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055521/https://euobserver.com/news/122096 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref><ref name=Guardian131113>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/politics/2013/nov/13/le-pen-wilders-alliance-plan-wreck-eu |title=Le Pen and Wilders forge plan to 'wreck' EU from within |publisher=The Guardian |date=13 November 2013 |accessdate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055434/https://www.theguardian.com/politics/2013/nov/13/le-pen-wilders-alliance-plan-wreck-eu+ |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref><ref name=Guardian280514>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/28/marine-le-pen-eurosceptic-bloc-brussels |title=Buoyant Le Pen seeks more allies for Eurosceptic group in Brussels |publisher=The Guardian |date=28 May 2014 |accessdate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055513/https://www.theguardian.com/world/2014/may/28/marine-le-pen-eurosceptic-bloc-brussels+ |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref><ref name=BBC240614>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27993210 |title=Le Pen and Wilders fail to form anti-EU bloc |publisher=BBC |date=24 June 2014 |accessdate=11 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055619/https://www.bbc.com/news/world-europe-27993210%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> گیرٹ ولڈرز پرمتعدد مرتبہ اشتعال انگیزی دا مقدمہ چلایا گیا ا‏‏ے۔ ولرڈرز اُتے پہلا الزام مذہبی تے نسلی توہین کرنے تے نفرت پھیلانے تے امتیازی سلوک اُتے لگایا گیا سی۔ جون 2011ء وچ اوہ ملزم ثابت نئيں ہويا۔ 2016ء وچ دوبارہ اسنو‏ں عدالت وچ گھسیٹا گیا تے اس مرتبہ مغربی باشندےآں دے خلاف امتیازی سلوک نو‏‏ں بڑھاوا دینے تے اشتعال انگیزی دا الزام صحیح ثابت ہويا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.politico.eu/article/geert-wilders-guilty-of-incitement-encouraging-discrimination-no-penalty/|title=Geert Wilders guilty of incitement|date=2016-12-09|work=POLITICO|access-date=2017-05-22|language=امریکی انگریزی|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055510/https://www.politico.eu/article/geert-wilders-guilty-of-incitement-encouraging-discrimination-no-penalty/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> == مڈھلا جیون == وائلڈرز د‏‏ی ولادت نیدرلینڈز دے صوبہ لمبرخ دے شہر وینلو وچ ہوئی۔ اوہ چار بھائی بہناں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔<ref name=envelope>{{cite news|url=http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/080124-wilders-biography |title=Geert Wilders: Pushing the envelope |date=24 January 2008 |first=John |last=Tyler |accessdate=15 March 2008 |publisher=[[Radio Netherlands Worldwide]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080329001043/http://www.radionetherlands.nl/currentaffairs/080124-wilders-biography |archivedate=29 March 2008}}</ref> کاتھولک خاندان وچ وڈا ہويا۔ اوہ ڈچ ماں باپ دے ایتھ‏ے ولندیذی شرق الہند وچ پیدا ہويا<ref>{{cite web|url=http://www.groene.nl/artikel/wreker-van-zijn-indische-grootouders|title=Wreker van zijn Indische grootouders|publisher=De Groene Amsterdammer|date=2 September 2009|accessdate=26 December 2013|author=Lizzy van Leeuwen|language=nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055555/https://www.groene.nl/artikel/wreker-van-zijn-indische-grootouders|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/3108480/2012/01/06/Waarom-is-het-haar-van-Geert-Wilders-blond.dhtml |title='Waarom is het haar van Geert Wilders blond?' |work=De Volkskrant |author=Bert Bukman |date=6 January 2012 |language=nl |accessdate=26 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055522/https://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/3108480/2012/01/06/Waarom-is-het-haar-van-Geert-Wilders-blond.dhtml%20 |archivedate=2019-01-07 |url-status=live}}</ref> جنہاں د‏‏ی جڑاں ڈچ تے انڈونیشین دا مرکب نيں۔<ref>{{cite web |url=http://vorige.nrc.nl/international/article2350022.ece |title=Geert Wilders' Indonesian roots define his politics, says anthropologist |publisher=Vorige.nrc.nl |date=4 September 2009 |accessdate=31 May 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720132726/http://vorige.nrc.nl/international/article2350022.ece |archivedate=20 July 2011 |df=dmy-all}}</ref><ref name=iran>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,324406,00.html|title=Iran Warns Netherlands Not to Air Controversial 'Anti-Muslim' Film|date=21 January 2008|accessdate=15 March 2009|publisher=Fox News Channel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055558/https://www.foxnews.com/story/0,2933,324406,00.html|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> اس دے والد اک طباعت د‏‏ی کمپنی Océ وچ کم کردے سن <ref name="CVparlement">{{cite web|title=G. Wilders – Parlement & Politiek|language=Dutch|publisher=Parlement.com|url=http://www.parlement.com/9291000/biof/02258|accessdate=24 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055443/https://www.parlement.com/id/vg0zwnzja8zw/biografie?n=02258|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> تے [[جنگ عظیم دوم]] دے دوران وچ [[نازی جرمنی]] تو‏ں چھپدے فیر رہے سن ۔<ref name=visions>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,543627,00.html|title=A Missionary with Dark Visions|date=27 March 2008|accessdate=15 March 2009|last=Traufetter|first=Gerald|work=Der Spiegel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055630/http://www.spiegel.de/international/europe/islam-critic-wilders-a-missionary-with-dark-visions-a-543627.html|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> ولڈرز نے وینٹو وچ ماوو اینڈ ہاوو مڈل اسکول تو‏ں سیکنڈری تے ہائی اسکول پاس کيتا۔ فیر ایمسٹرڈیم دے اک کالج تو‏ں ہیلتھ انشورنس وچ اک کورس مکمل کيتا تے ڈچ اوپن یونیورسٹی تو‏ں قانون وچ بہت ساری ڈگریاں حاصل کيتياں۔ سیکنڈری اسکول تو‏ں فراغت دے بعد اس دا ہدف دنیا د‏‏ی سیر کرنا سی۔ چونکہ اس دے پاس آسٹریلیا جانے دے لئی وافر مقدار وچ رقم نئيں سی اس لئی اس نے اسرائیل دا سفر کيتا<ref name=visions /> تے [[مغربی کنارہ]] پہ موشاو تومر وچ رضاراکانہ خدمات انجام دتیاں۔<ref name="moshav">{{cite news|url=http://www.jta.org/2014/04/29/news-opinion/world/geert-wilders-and-dutch-jews-end-of-the-affair|title=Geert Wilders and Dutch Jews – end of the affair?|first=Cnaan|last=Liphshiz|work=[[ہاریتز]]|date=29 April 2014|accessdate=12 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055534/https://www.jta.org/2014/04/29/global/geert-wilders-and-dutch-jews-end-of-the-affair|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> اس نے اس عرصے وچ جو پیسے جمع کیتے سن اس تو‏ں پڑوسی [[عرب ملکاں]] دا دورہ کيتا۔ عرب ملکاں وچ اس دوران وچ لڑیائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں جمہوریت د‏‏ی خاصی کمی محسوس ہوئی۔ جدو‏ں اوہ اسرائیل تو‏ں لُٹیا تاں اس دے اندر انسداد دہشت گردی تے قومی یکجہت‏ی دا جذبہ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا سی۔<ref name="Vkrant">{{cite news|work=[[De Volkskrant]]|date=10 April 2007|accessdate=21 June 2009|title=Verliefd op Israël|url=http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article585785.ece/Verliefd_op_Israel|archive-url=https://archive.is/20150703130650/http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article585785.ece/Verliefd_op_Israel|dead-url=yes|archive-date=3 July 2015|language=Dutch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055633/https://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article585785.ece/Verliefd_op_Israel|archivedate=7 January 2019}}</ref> اتریخت دے دوران وچ قیام وچ اس نے ہیلتھ انشورنس انڈسٹری وچ کم کيتا۔ اس دے شوق نے اسنو‏ں نیدرلینڈز د‏‏ی پیپلز پارٹی فار ڈیموکریسی دا تقریر نویس بنا دتا۔<ref name=visions /><ref name=profile>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7314636.stm|title=Profile: Geert Wilders|last=Kirby|first=Paul|date=27 March 2008|accessdate=13 March 2009|publisher=BBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055625/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11443211|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> اس نے باضابطہ طور اُتے اپنے سیاسی سفر دا آغاز پارٹی لیڈر فریٹس بولکیسٹین دے لئی بطور پارلیمانی معاون کيتا، خصوصاً [[خارجہ پالیسی]] وچ ۔ ایتھ‏ے اس نے سنہ 1990ء تو‏ں 1998ء تک کم کيتا تے اس دوران وچ کثرت تو‏ں بیرونی ملک دے اسفار کیتے۔<ref name=who /> خصوصاً [[مشرق وسطی]] جداں ایران، شام، عمان، مصر تے اسرائیل دے اسفار کیتے۔ بولکیسٹین ڈچ سماج وچ آنے والے مہاجرین اُتے بولنے والا پہلا سیاست داں ا‏‏ے۔ اس نے مسلم مہاجرین اُتے خاص طور اُتے نشانہ سادھا۔ اس نے ویلڈرس د‏‏ی نہ صرف خیالی رہنمائی د‏‏ی بلکہ اس دے اندر تصادمی انداز تکلم وی پیدا کيتا۔<ref name=visions /><ref name=who>{{Cite news|url=http://www.nrc.nl/international/article1876586.ece|title=Who is Geert Wilders?|last=Stokmans|first=Derk|date=28 March 2008|work=[[NRC Handelsblad]]|accessdate=13 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109233707/https://www.nrc.nl/|archivedate=2019-01-09|url-status=live}}</ref> === ذا‏تی زندگی === 10 نومبر 2004ء نو‏‏ں بیگ وچ دو مشتبہ حملہ آور اک عمارت دے اک گھنٹہ دے محاصرہ دے بعد گرفتار ہوئے۔ اوہ تن گرینیڈز جداں ہتھیار تو‏ں مسلح سن تے انہاں اُتے ویلڈرس تے اک ساتھی ایم پی ایان ھرصی علی دے قتل د‏‏ی ساز باز دا الزام سی۔<ref name="hague">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/11/11/international/europe/11dutch.html|title=Dutch Police Seize 2 in Raid on Terror Cell After a Siege|author=Smith, Craig S|work=The New York Times|date=11 November 2004|accessdate=24 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055515/https://www.nytimes.com/2004/11/11/world/europe/dutch-police-seize-2-in-raid-on-terror-cell-after-a-siege.html|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> ڈچ محکمہ سراغرسانی جنرل انٹیلجینس تے سکیورٹی سروس دے مطابق اوہ تِناں ہوفستاد نیٹورک (Hofstadgroep) نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دناں مسلسل دھمکیو‏ں د‏‏ی وجہ تو‏ں ولڈرز سخت حفاظت وچ رہندے سن ۔<ref name="danishcartoons">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7287973.stm|title=Dutch 'must show' anti-Islam film|date=10 March 2008|accessdate=24 March 2008|publisher=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055426/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7287973.stm|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> ستمبر 2007ء نو‏‏ں ولڈرز نو‏‏ں 100 دھمکی بھرے ای میل بھیجنے دے جرم وچ اک عورت نو‏‏ں اک سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔<ref>{{cite web|url=http://www.cnsnews.com/news/article/18507 |title=Death Threats Greet Dutch Lawmaker's Call to Ban the Koran |publisher=Cnsnews.com |date=10 August 2007 |accessdate=18 June 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211091013/http://www.cnsnews.com/news/article/18507 |archivedate=11 February 2010}}</ref><ref>{{cite news| title=Kort nieuws binnenland |url=http://www.nos.nl/nos/artikelen/2007/09/art000001C801D728638727.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071226183207/http://www.nos.nl/nos/artikelen/2007/09/art000001C801D728638727.html |archivedate=26 December 2007 |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS Nieuws]] |date=28 September 2007|language=Dutch|accessdate=24 March 2008}}</ref> سنہ 2009ء وچ روٹرڈیم دے اک ریپر نو‏‏ں اک ریپ دے نغمہ وچ ولڈرز نو‏‏ں دھمکانے دے پاداش وچ 80 گھینٹے د‏‏ی سماجی خدمت تے دو ماہ جیل د‏‏ی سزا سنائی گئی۔<ref>{{cite web|url=http://www.nrc.nl/binnenland/article2441103.ece/Rapper_bestraft_voor_bedreigen_Wilders |title=Rapper bestraft voor bedreigen Wilders |publisher=Nrc.nl |accessdate=18 June 2010|language=nl}}</ref> سنہ 2008ء وچ ولڈرز نیدرلینڈز دا سب تو‏ں زیادہ دھمکی وصول کرنے والا [[سیاست دان]] بنیا۔<ref>{{cite news|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2009/03/wilders_most_threatened_politi.php|title=Wilders most threatened politician|publisher=Dutch News|date=13 March 2009|accessdate=15 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055455/https://www.dutchnews.nl/news/2009/03/wilders_most_threatened_politi/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> اپنی اسلام دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ولڈرس ذا‏تی زندگی وچ اچھوت شخص بن گیا۔<ref name=visions /> اوہ مستقل طور اُتے چھ سادہ لباس وچ پولس محافظین دے محاصرہ وچ رہنے لگیا تے کسی نو‏‏ں وی بغیر مشورے، تحقیق تے حفاظت دے ملنے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی سی۔ اوہ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں دتے گئے اک بلٹ پروف گھر وچ رہندا اے جس د‏‏ی نگرانی وچ ہمہ وقت پولس تعیینات رہندی ا‏‏ے۔ اوہ گھر تو‏ں پارلیمان وچ اپنے دفتر تک سخت پولس محاصرہ وچ بلٹ پروف جیکٹ پہن کر جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.gatestoneinstitute.org/3041/geert-wilders-marked-for-death|title=Geert Wilders: 'Marked for Death: Islam's War against the West and Me'|author=Soeren Kern|work=Gatestone Institute}}</ref><ref name=emerge>{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/2005/03/03/news/journal.php |title=Tired of hiding, 2 Dutch legislators emerge |first=Marlise |last=Simons |date=4 March 2005 |accessdate=15 March 2009 |work=International Herald Tribune |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203010241/http://www.iht.com/articles/2005/03/03/news/journal.php |archivedate=3 December 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52502-2005Jan31.html|title=In Netherlands, Anti-Islamic Polemic Comes With a Price|work=washingtonpost.com}}</ref> اس دا دفتر ڈچ پارلیمان وچ سب تو‏ں وکھ اک کونہ وچ واقع اے تاکہ کسی وی حملہ آور دے لئی اس تک پہنچنے دا صرف اک ہی راستہ رہے جسنو‏ں محافظین آسانی تو‏ں پھڑ سکدے نيں۔<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4144192,00.html|title=Europe's veil of fear|work=ynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055428/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4144192,00.html|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref> اک ہنگرین خاتون ڈپلومیٹ کرسٹینا ویلڈرس تو‏ں اس د‏ی شادی ہوئی<ref>{{cite web|url=http://www.rtl.nl/(/actueel/rtlboulevard/nieuws/articleview/)/components/actueel/rtlboulevard/2010/06_juni/entertainment/Vrouw_vroeg_geert_wilders_nooit_te_stoppen.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605222155/http://www.rtl.nl/(/actueel/rtlboulevard/nieuws/articleview/)/components/actueel/rtlboulevard/2010/06_juni/entertainment/Vrouw_vroeg_geert_wilders_nooit_te_stoppen.xml |dead-url=yes |archive-date=5 June 2010 |title=Echtgenote vroeg Geert Wilders nooit te stoppen – RTL Boulevard |language=nl |publisher=Rtl.nl |accessdate=17 February 2011| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190107055542/https://www.rtl.nl/(/actueel/rtlboulevard/nieuws/articleview/)/components/actueel/rtlboulevard/2010/06_juni/entertainment/Vrouw_vroeg_geert_wilders_nooit_te_stoppen.xml%20 | archivedate = 7 جنوری 2019}}</ref> جس تو‏ں اوہ سکیورٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہفتہ وچ صرف اک بار ہی ملدا ا‏‏ے۔<ref name=visions /> اس دے مطابق اس د‏ی زندگی د‏‏ی ایسی حالت اے کہ اوہ کسی کٹر دشمن دے لئی وی ایسی زندگی د‏‏ی تمنا نہ کرے۔<ref name=iran /> جنوری 2010ء وچ اک ڈچ مجلہ ایچ پی-ڈی ٹچڈ د‏‏ی صحافی کرین گیورسٹین نے سکیورٹی دے تعلق تو‏ں اک بہت ہی دردناک انکشاف کيتا۔ اس نے اپنا حلیہ بدل ک‏ے چار ماہ ولڈرز دے نال گزارے۔ اوہ پی وی وی پارٹی دے اک اندرونی رکن دے طور اُتے کم کر رہ‏ی سی۔ اسنو‏ں بغیر کسی تحقیق تے چیک اپ دے بلا روک ٹوک ولڈرز تک رسائی حاصل سی۔ اس کارروائی دے متعلق چھپے پہلے مضمون د‏‏ی سرخی سی "ميں اسنو‏ں مار سکدی سی"۔ اس دے مطابق اس دے پاس ولڈرز نو‏‏ں مارنے دے درجناں مواقع سن ۔<ref>{{cite web|url=http://www.nrc.nl/international/article2453287.ece/Undercover_journalist_gains_easy_access_to_Geert_Wilders |title=Undercover journalist gains easy access to Geert Wilders |publisher=Nrc.nl |accessdate=18 June 2010}}</ref> جولائ‏ی 2010ء وچ ولڈرز نے شکایت کیت‏‏ی کہ اس د‏ی سکیورٹی ناکافی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/wilders-security-breached|title=Wilders' security breached|work=RNW|access-date=2020-10-19|archive-date=2014-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316123121/http://www.rnw.nl/english/bulletin/wilders-security-breached|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2010/07/wilders_security_stepped_up_af.php|title=Wilders' security stepped up after officials smuggle in gun – DutchNews.nl|work=DutchNews.nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055605/https://www.dutchnews.nl/news/2010/07/wilders_security_stepped_up_af/|archivedate=2019-01-07|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref> جون 2011ء ویلڈرس دے ذا‏تی مالیات دا انکشاف ہويا کہ اک سال پہلے اس نے اک ذا‏تی کمپنی بنائی اے جس د‏‏ی اطلاع ایوان نمائندگان تے عوامی ریکارڈ وچ دینا ضروری سی مگر اس نے نئيں دی۔<ref>{{cite news|last1=Rengers|first1=Merijn|last2=Schoorl|first2=John|url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2788/Geert-Wilders/article/detail/2443776/2011/06/10/Wilders-verzuimde-om-eigen-BV-te-melden.dhtml|title=Wilders verzuimde om eigen BV te melden|work=[[de Volkskrant]]|date=19 May 2011|accessdate=28 April 2012|language=nl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055548/https://www.volkskrant.nl/vk/nl/2788/Geert-Wilders/article/detail/2443776/2011/06/10/Wilders-verzuimde-om-eigen-BV-te-melden.dhtml%20|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> وہ سنہ 1990ء تو‏ں ہی اپنے بال رنگواندے سن مگر ہن سکیورٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا نئيں کر پاندے نيں۔ === مذہبی خیالات === ولڈرز اک لاادری<ref>{{cite web|url=http://www.nrc.nl/opinie/article2584468.ece|title=Moslims, bevrijd uzelf en u kunt alles|trans-title=Muslims, you can free yourself and everything|language=Dutch|author=Geert Wilders|work=[[NRC Handelsblad]]|quote=Zelf ben ik agnost.|date=19 July 2010|accessdate=3 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055506/https://www.nrc.nl/|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> یعنی اِس عقیدے دا حامِل اے کہ مادّی وجود دے علاوہ خُدا یا کِسی وجود دا عِلم محال ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دا کہنا اے کہ مسیحی میرے اتحادی نيں کیونجے بنیادی طور اُتے اوہ وی ایہی چاہندے نيں۔<ref name="iran" /><ref name=cbn>{{cite news|url=http://blogs.cbn.com/hurdontheweb/archive/2009/02/19/video-can-christians-support-geert-wilders.aspx|title=VIDEO: Can Christians Support Geert Wilders|last=Hurd|first=Dale|date=19 February 2009|accessdate=15 May 2011|publisher=[[Christian Broadcasting Network]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107055527/http://www1.cbn.com/blogs|archivedate=2019-01-07|url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:گیرت وائلڈرز]] [[گٹھ:1963 دے جم]] [[گٹھ:آزادئ اظہار دے فعالیت پسند]] [[گٹھ:اسلام دے نقاد]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے ڈچ سیاست دان]] [[گٹھ:انڈونیشی نژاد ڈچ شخصیتاں]] [[گٹھ:اوپن یونیورسٹی (نیدرلینڈ) دے فضلا]] [[گٹھ:ایوان نمائندگان (نیدرلینڈ) دے ارکان]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پارٹی فار فریڈم]] [[گٹھ:پارٹی فار فریڈم دے سیاست دان]] [[گٹھ:تعدد سبھیاچار دے نقاد]] [[گٹھ:سابقہ رومن کاتھولک]] [[گٹھ:نیدرلینڈ وچ اسلام]] [[گٹھ:نیدرلینڈ وچ بلدیہ کاؤنسلر]] [[گٹھ:نیدرلینڈز د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما]] [[گٹھ:نیدرلینڈز وچ آزاد سیاست دان]] [[گٹھ:نیدرلینڈز وچ اسلام د‏‏ی مخالفت]] [[گٹھ:یورپی اتحاد دے نقاد]] [[گٹھ:ڈچ بانیان سیاسی جماعت]] [[گٹھ:ڈچ دستاویزی فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:ڈچ دستاویزی فلم ساز]] [[گٹھ:ڈچ دستاویزی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:ڈچ سیاسی مصنفاں]] [[گٹھ:ڈچ سیاسی نظریہ ساز]] [[گٹھ:ڈچ فعالیت پسند]] [[گٹھ:ڈچ لاادری]] [[گٹھ:ڈچ مرد مصنفاں]] [[گٹھ:ڈچ مرد منظر نویس]] [[گٹھ:ڈچ منظر نویس]] [[گٹھ:ڈچ نقاد]] [[گٹھ:اسلامیت دے نقاد]] 9ozdciy0u6tgojwatjvrfc6qd2j5z4x 0 91604 711789 669831 2026-09-24T08:49:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711789 wikitext text/x-wiki ایہ '''مس یونیورس اعزاز یافتگان د‏‏ی لسٹ''' {{ہور نام|انگریزی=List of Miss Universe titleholders}} ا‏‏ے۔ == مس یونیورس اعزاز یافتگان == {| class="wikitable sortable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#787878" colspan="10" ! سال ! ملک/ع؛اقہ ! اعزاز یافتہ ! عمر{{Efn|name=fn1}} ! قد ! آبائی شہر ! تریخ |- |[[Miss Universe 1952|1952]] |{{flag|Finland}} |[[Armi Kuusela]]<ref name=":0">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=H2kiAAAAIBAJ&sjid=jqoFAAAAIBAJ&pg=4804,3693194&dq=armi-kuusela&hl=en|title=Perfect Scandinavian Beauty Selected as 'Miss Universe'|date=1952-06-30|publisher=The Owosso Argus-Press}}</ref> | 17 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[موہوس]] | جون 28, 1952 |- |[[Miss Universe 1953|1953]] |{{flag|France|1830}} |[[Christiane Martel]]<ref name=":1">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=a3YzAAAAIBAJ&sjid=hPYDAAAAIBAJ&pg=5553,4347060&dq=christiane-martel&hl=en|title=French Pastry – New Miss Universe is a Cute Parisian Dish|date=1952-07-18|publisher=Spokane Daily Chronicle}}</ref> | 17 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[کغیتئی]] | جولائ‏ی 17, 1953 |- |[[Miss Universe 1954|1954]] |{{flag|United States|1912}} |[[Miriam Stevenson]]<ref name=":2">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=2M8bAAAAIBAJ&sjid=y1AEAAAAIBAJ&pg=5678,1215300&dq=miss-universe+miriam-stevenson&hl=en|title=South Carolina's Miriam Stevenson Wins "Miss Universe"; Miss Brazil Second|date=1954-07-24|publisher=Spokane Daily Chronicle}}</ref> | 21 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[ونسبرو، جنوبی کیرولائنا|ونسبرو]] | جولائ‏ی 24, 1954 |- |[[Miss Universe 1955|1955]] |{{flag|Sweden}} |[[Hillevi Rombin]] † {{Efn|name=fn2}}<ref name=":3">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=8tQzAAAAIBAJ&sjid=-uoFAAAAIBAJ&pg=4596,2119542&dq=miss+universe&hl=en|title=Sweden's Beauteous Blonde Wins Miss Universe Title|date=1955-07-23|publisher=The Miami News}}</ref><ref name="lat">{{cite news|url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/16636506.html?dids=16636506:16636506&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+20%2C+1996&author=JOSE+CARDENAS%3BDOUG+SMITH&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&edition=&startpage=1&desc=Plane+Crash+Kills+McCarthy+Aide%3B+Aviation%3A+G.+David+Schine%2C+his+wife+and+son+die+as+single-engine+craft+goes+down+near+freeway+soon+after+takeoff+from+Burbank+Airport.|title=Plane Crash Kills McCarthy Aide; Aviation: G. David Schine, his wife and son die as single-engine craft goes down near freeway soon after takeoff from Burbank Airport.|last=Cardenas|first=Jose|date=جون 20, 1996|accessdate=2008-03-15|publisher=[[Los Angeles Times]]|authorlink=|coauthors=|archivedate=2012-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009135116/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/16636506.html?dids=16636506:16636506&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+20,+1996&author=JOSE+CARDENAS%3BDOUG+SMITH&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&edition=&startpage=1&desc=Plane+Crash+Kills+McCarthy+Aide%3B+Aviation:+G.+David+Schine,+his+wife+and+son+die+as+single-engine+craft+goes+down+near+freeway+soon+after+takeoff+from+Burbank+Airport.}}</ref> | 21 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[اپسالا]] | جولائ‏ی 22, 1955 |- |[[Miss Universe 1956|1956]] |{{flag|United States|1912}} |[[Carol Morris]]<ref name=":4">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=iq4xAAAAIBAJ&sjid=J3YDAAAAIBAJ&pg=7439,2101984&dq=miss-universe&hl=en|title=Iowa Preacher's Daughter Crowned Miss Universe|date=1956-07-22|publisher=St. Petersburg Times}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[آٹوموا، آئیووا]] | جولائ‏ی 20, 1956 |- |[[Miss Universe 1957|1957]] |{{flag|Peru}} |[[Gladys Zender]]<ref name=":5">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=tXIzAAAAIBAJ&sjid=zu4HAAAAIBAJ&pg=4254,2246374&dq|title=Peruvian Beauty New Miss Universe|date=1957-07-20|publisher=Lodi News-Sentinel}}</ref> | 17 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[لیما]] | جولائ‏ی 19, 1957 |- |[[Miss Universe 1958|1958]] |{{flag|Colombia}} |[[Luz Marina Zuluaga]] † {{Efn|name=fn2}}<ref name=":6">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=GoEwAAAAIBAJ&sjid=I_oDAAAAIBAJ&pg=7335,2541244&dq|title=New Miss Universe Is Looking for Husband, Not Movie Glamour|date=1958-07-27|publisher=Lakeland Ledger}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|4|in|cm}} |[[پریرا، کولمبیا]] | جولائ‏ی 26, 1958 |- |[[Miss Universe 1959|1959]] |{{flag|Japan|1870}} |[[Akiko Kojima]]<ref name=":7">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=FP0eAAAAIBAJ&sjid=JEcEAAAAIBAJ&pg=1654,1750404&dq|title=Japanese Beauty Wins Miss Universe Title|date=1959-07-26|publisher=Park City Daily News}}</ref> | 22 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[توکیو]] | جولائ‏ی 24, 1959 |- |[[Miss Universe 1960|1960]] |{{flag|United States}} |[[Linda Bement]] † {{Efn|name=fn2}}<ref name=":8">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=54IKAAAAIBAJ&sjid=ZUsDAAAAIBAJ&pg=3926,327083&dq|title=Miss Universe packing home plenty of loot|date=1960-07-08|publisher=Ellensburg Daily Record}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ]] | جولائ‏ی 9, 1960 |- |[[Miss Universe 1961|1961]] |{{flag|West Germany|name=Germany}} |[[Marlene Schmidt]]<ref name=":9">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=GxUvAAAAIBAJ&sjid=xakFAAAAIBAJ&pg=1951,1035245&dq|title=Willowy Silver-Blonde German Reigns As New Miss Universe|date=1961-07-17|publisher=The Sumter Daily Item}}</ref> | 24 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[شٹوٹگارٹ]] | جولائ‏ی 15, 1961 |- |[[Miss Universe 1962|1962]] |{{flag|Argentina}} |[[Norma Nolan]]<ref name=":10">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=iFALAAAAIBAJ&sjid=fFIDAAAAIBAJ&pg=5365,103319&dq|title=Still Can't Believe It, Says Miss Universe|date=1962-08-01|publisher=St. Petersburg Times}}</ref> | 24 |{{Cvt|5|ft|5|in|cm}} |[[وینادو تویرتو]] | جولائ‏ی 14, 1962 |- |[[Miss Universe 1963|1963]] |{{flag|Brazil|1960}} |[[Iêda Maria Vargas]]<ref name=":11">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=1dMpAAAAIBAJ&sjid=CwUEAAAAIBAJ&pg=2415,3861582&dq|title=Language Barriers Prove Problem for Miss Universe|date=1963-07-22|publisher=Ocala Star-Banner}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[پورتو الیگرے]] | جولائ‏ی 20, 1963 |- |[[Miss Universe 1964|1964]] |{{flag|Greece|old}} |[[Corinna Tsopei]]<ref name=":12">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=PKAyAAAAIBAJ&sjid=OeoFAAAAIBAJ&pg=5782,612222&dq|title=Greeks Have Last Word For It – Miss Universe|date=1964-08-02|publisher=The Miami News}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[ایتھنز]] | اگست 1, 1964 |- |[[Miss Universe 1965|1965]] |{{flag|Thailand}} |[[Apasra Hongsakula]]<ref name=":13">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=IysNAAAAIBAJ&sjid=nGwDAAAAIBAJ&pg=5429,3498878&dq|title=Thailand's Beauty Called "Fatty" also Miss Universe|date=1965-07-26|publisher=Pittsburgh Post-Gazette}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|4|in|cm}} |[[بینکاک]] | جولائ‏ی 24, 1965 |- |[[Miss Universe 1966|1966]] |{{flag|Sweden}} |[[Margareta Arvidsson]]<ref name=":14">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=ol0hAAAAIBAJ&sjid=-4UFAAAAIBAJ&pg=2340,3002567&dq|title=Swedish Girl Wins Miss Universe|date=1966-07-11|publisher=THe Modesto Bee}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[یوہتیبوری]] | جولائ‏ی 16, 1966 |- |[[Miss Universe 1967|1967]] |{{flag|United States}} |[[Sylvia Hitchcock]] † {{Efn|name=fn2}}<ref name=":15">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=iQYiAAAAIBAJ&sjid=HIwEAAAAIBAJ&pg=5467,1863774&dq|title=Miss Universe A Real Pro As She Prepares for Year|date=1967-07-13|publisher=Sarasota Journal}}</ref> | 21 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[میامی]] | جولائ‏ی 15, 1967 |- |[[Miss Universe 1968|1968]] |{{flag|Brazil|1968}} |[[Martha Vasconcellos]]<ref name=":16">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=jbQFAAAAIBAJ&sjid=qjEDAAAAIBAJ&pg=7329,1692668&dq|title=Brazil Beauty Becomes Miss Universe|date=1968-07-15|publisher=Rome News-Tribune}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[سلواڈور، باہیا]] | جولائ‏ی 13, 1968 |- |[[Miss Universe 1969|1969]] |{{flag|Philippines|1936}} |[[Gloria Diaz]]<ref name=":17">{{cite news|url=http://apps.beta620.nytimes.com/timesmachine/1969/07/20/90113279.html|title=Miss Philippines Wins Title of Miss Universe|date=جولائ‏ی 20, 1969|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112182554/http://apps.beta620.nytimes.com/timesmachine/1969/07/20/90113279.html|archivedate=نومبر 12, 2013|url-status=dead|publisher=The New York Times}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|5|in|cm}} |[[آرنگے]] | جولائ‏ی 19, 1969 |- |[[Miss Universe 1970|1970]] |{{flag|Puerto Rico|1952}} |[[Marisol Malaret]]<ref name=":18">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=bKASAAAAIBAJ&sjid=C_cDAAAAIBAJ&pg=3542,3286348&dq|title=Miss Universe Title Won by Puerto Rican Beauty|date=1970-07-14|publisher=The Bulletin}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[سان خوآن]] | جولائ‏ی 11, 1970 |- |[[Miss Universe 1971|1971]] |{{flag|Lebanon}} |[[Georgina Rizk]]<ref name=":19">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=Dk8fAAAAIBAJ&sjid=ptEEAAAAIBAJ&pg=3108,6802068&dq|title=New Miss Universe Knew She'd Won – She Peeked|date=1971-07-26|publisher=Daytona Beach Morning Journal}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[بیروت]] | جولائ‏ی 24, 1971 |- |[[Miss Universe 1972|1972]] |{{flag|Australia}} |[[Kerry Anne Wells]]<ref name=":20">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=XXEsAAAAIBAJ&sjid=1MsEAAAAIBAJ&pg=4012,5272085&dq|title=Former TV Weather Girl Becomes Miss Universe|date=1972-07-31|publisher=Herald-Journal}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|11|in|cm}} |[[پرتھ]] | جولائ‏ی 29, 1972 |- |[[Miss Universe 1973|1973]] |{{flag|Philippines|1936}} |[[Margarita Moran-Floirendo|Margarita Moran]]<ref name=":21">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=PJoeAAAAIBAJ&sjid=Qs0EAAAAIBAJ&pg=3701,4202315&dq|title=Miss Universe Title Won By Filipino Beauty Queen|date=1973-07-22|accessdate=2013-10-11|publisher=Herald-Journal}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[مامبوساو]] | جولائ‏ی 21, 1973 |- |[[Miss Universe 1974|1974]] |{{flag|Spain|1945}} |[[Amparo Muñoz]] † {{Efn|name=fn2}}<ref name=":22">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=MPAzAAAAIBAJ&sjid=xzgHAAAAIBAJ&pg=1646,2332530&dq|title=Miss Spain Top Beauty in Universe|date=1974-07-22|publisher=Bangor Daily News}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[مالقہ]] | جولائ‏ی 19, 1974 |- |[[Miss Universe 1975|1975]] |{{flag|Finland}} |[[Anne Marie Pohtamo]]<ref name=":23">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=irwRAAAAIBAJ&sjid=Tu0DAAAAIBAJ&pg=5964,1985990&dq|title=Miss Finland wins contest|date=1975-07-20|publisher=The Spokesman-Review}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[ہلسنکی]] | جولائ‏ی 19, 1975 |- |[[Miss Universe 1976|1976]] |{{flag|Israel}} |[[Rina Messinger]]<ref name=":24">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=mngsAAAAIBAJ&sjid=M8wEAAAAIBAJ&pg=5262,2336416&dq|title=Miss Israel named as Miss Universe|date=1976-07-12|publisher=Herald-Journal}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[قریات تیوون]] | جولائ‏ی 11, 1976 |- |[[Miss Universe 1977|1977]] |{{flag|Trinidad and Tobago}} |[[Janelle Commissiong]]<ref name=":25">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=YBUeAAAAIBAJ&sjid=EVcEAAAAIBAJ&pg=6948,1242304&dq|title=First Black named Miss Universe|date=1977-07-18|publisher=The Bryan Times}}</ref> | 24 |{{Cvt|5|ft|5|in|cm}} |[[پورٹ آف اسپین]] | جولائ‏ی 16, 1977 |- |[[Miss Universe 1978|1978]] |{{flag|South Africa|1928}} |[[Margaret Gardiner (beauty queen)|Margaret Gardiner]]<ref name=":26">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=9CIcAAAAIBAJ&sjid=MFgEAAAAIBAJ&pg=5335,1867659&dq|title=Miss South Africa is named the new Miss Universe|date=1978-07-25|publisher=The Bryan Times}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[کیپ ٹاؤن]] | جولائ‏ی 24, 1978 |- |[[Miss Universe 1979|1979]] |{{flag|Venezuela|1954}} |[[Maritza Sayalero]]<ref name=":27">{{cite news|url=http://www.google.co.nz/archivesearch?q=foot+OR+feet+%22miss+universe%22&num=10&as_price=p1&as_user_ldate=1979&as_user_hdate=1979&scoring=a&hl=en&sa=N&start=10|title=Miss Universe Hopefuls Hurt|date=1979-07-20|publisher=Spokane Daily Chronicle}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[کاراکاس]] | جولائ‏ی 20, 1979 |- |[[Miss Universe 1980|1980]] |{{flag|United States}} |[[Shawn Weatherly]]<ref name=":28">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=LicLAAAAIBAJ&sjid=mFEDAAAAIBAJ&pg=5454,575425&dq|title=Name Miss USA as Miss Universe|date=1980-07-09|publisher=The Bryan Times}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[سمٹر، جنوبی کیرولائنا]] | جولائ‏ی 8, 1980 |- |[[Miss Universe 1981|1981]] |{{flag|Venezuela|1954}} |[[Irene Sáez]]<ref name=":29">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=5h8qAAAAIBAJ&sjid=ByoEAAAAIBAJ&pg=5189,12105&dq|title=Miss Universe Chosen|date=1981-07-21|publisher=The Milwaukee Journal}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[کاراکاس]] | جولائ‏ی 20, 1981 |- |[[Miss Universe 1982|1982]] |{{flag|Canada}} |[[Karen Dianne Baldwin]]<ref name=":30">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=9yAsAAAAIBAJ&sjid=2MgEAAAAIBAJ&pg=3641,4803467&dq|title=Title 'dream come true' for new Miss Universe|date=1982-07-27|publisher=Times Daily}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[لندن، اونٹاریو]] | جولائ‏ی 26, 1982 |- |[[Miss Universe 1983|1983]] |{{flag|New Zealand}} |[[Lorraine Downes]]<ref name=":31">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=YVwxAAAAIBAJ&sjid=QKUFAAAAIBAJ&pg=1008,203565&dq|title=Miss New Zealand wins Miss Universe Crown|date=1983-07-12|publisher=The Montreal Gazette}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[آکلینڈ]] | جولائ‏ی 11, 1983 |- |[[Miss Universe 1984|1984]] |{{flag|Sweden}} |[[Yvonne Ryding]]<ref name=":32">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?7id=OFwxAAAAIBAJ&sjid=k6UFAAAAIBAJ&pg=5727,3046823&dq|title=Swedish Nurse is crowned Miss Universe|date=1984-07-10|publisher=The Montreal Gazette}}</ref> | 21 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[اسکیلستونا]] | جولائ‏ی 9, 1984 |- |[[Miss Universe 1985|1985]] |{{flag|Puerto Rico|1952}} |[[Deborah Carthy-Deu]]<ref name=":33">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=4JcLAAAAIBAJ&sjid=4lUDAAAAIBAJ&pg=4580,5557384&dq|title=New Miss Universe says hard work, fait did it|date=1985-07-16|publisher=Ludington Daily News}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[سان خوآن]] | جولائ‏ی 15, 1985 |- |[[Miss Universe 1986|1986]] |{{flag|Venezuela|1954}} |[[Bárbara Palacios]]<ref name=":34">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=ACIVAAAAIBAJ&sjid=-wYEAAAAIBAJ&pg=1942,3604176&dq|title=New Miss Universe chosen|date=1986-07-22|publisher=Ocala Star-Banner}}</ref> | 22 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[کاراکاس]] | جولائ‏ی 21, 1986 |- |[[Miss Universe 1987|1987]] |{{flag|Chile}} |[[Cecilia Bolocco]]<ref name=":35">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=wWMgAAAAIBAJ&sjid=JWYFAAAAIBAJ&pg=3456,3984954&dq|title=Designer wins Miss Universe crown|date=1987-05-27|publisher=The Lewiston Journal}}</ref> | 22 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[سینٹیاگو، چلی]] | مئی 27, 1987 |- |[[Miss Universe 1988|1988]] |{{flag|Thailand}} |{{Nowrap|[[Bui Simon|Porntip Nakhirunkanok]]<ref>{{cite news|title=Thai woman wins Miss Universe|publisher=The Prescott Courier|date=1988-05-27|url=https://news.google.com/newspapers?id=dpEOAAAAIBAJ&sjid=v4EDAAAAIBAJ&pg=6974,6416661&dq}}</ref>}} | 20 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[چاچوینگساو]] | مئی 24, 1988 |- |[[Miss Universe 1989|1989]] |{{flag|Netherlands}} |[[Angela Visser]]<ref name=":36">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=2ykLAAAAIBAJ&sjid=m1EDAAAAIBAJ&pg=6003,5522469&dq|title=Miss Holland wins Miss Universe title|date=1989-05-24|publisher=The Bryan Times}}</ref> | 22 |{{Cvt|5|ft|9|in|cm}} |[[روتردم]] | مئی 23, 1989 |- |[[Miss Universe 1990|1990]] |{{flag|Norway}} |[[Mona Grudt]]<ref name=":37">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=HbgxAAAAIBAJ&sjid=G-UFAAAAIBAJ&pg=5805,4646505&dq|title=Miss Norway is Miss Universe|date=1990-04-16|publisher=Lawrence Jourgnal-World}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|6|in|cm}} |[[تھرونہائم]] | اپریل 15, 1990 |- |[[Miss Universe 1991|1991]] |{{flag|Mexico}} |[[Lupita Jones]]<ref name=":38">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=ddwrAAAAIBAJ&sjid=imQFAAAAIBAJ&pg=2465,1913246&dq=lupita-jones&hl=en|title=Attorney is Mexico's 1st Miss Universe|date=1991-05-18|publisher=Kentucky New Era}}</ref> | 23 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[میکسیکالی]] | مئی 17, 1991 |- |[[Miss Universe 1992|1992]] |{{flag|Namibia}} |[[Michelle McLean]]<ref name=":39">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=Z28VAAAAIBAJ&sjid=j-oDAAAAIBAJ&pg=6836,2451867&dq=michelle-mclean&hl=en|title='I'm Just the Lucky One' New Miss Universe says|date=1992-05-10|publisher=Eugene Register-Guard}}</ref> | 19 |{{Cvt|6|ft|0|in|cm}} |[[وینٹہوک]] | مئی 8, 1992 |- |[[Miss Universe 1993|1993]] |{{flag|Puerto Rico|1952}} |[[Dayanara Torres]]<ref name=":40">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=O9srAAAAIBAJ&sjid=Z2QFAAAAIBAJ&pg=938,2104577&dq=michelle-mclean&hl=en|title=Puerto Rico crowned Miss Universe|date=1993-05-22|publisher=Kentucky New Era}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[توا الدا، پورٹو ریکو]] | مئی 21, 1993 |- |[[Miss Universe 1994|1994]] |{{flag|India}} |[[سشمیندا سین]]<ref name=":41">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=wq4mAAAAIBAJ&sjid=mhMEAAAAIBAJ&pg=2862,429146&dq=sushmita-sen&hl=en|title=Indian model Sushmita Sen wins Miss Universe title|date=1994-05-22|publisher=New Straits Times}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|9|in|cm}} |[[نويں دہلی]] | مئی 21, 1994 |- |[[Miss Universe 1995|1995]] |{{flag|United States}} |[[Chelsi Smith]] † {{Efn|name=fn2}}<ref name=":42">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=2BUSAAAAIBAJ&sjid=reoDAAAAIBAJ&pg=3160,2985877&dq=chelsi-smith&hl=en|title=Texan Crowned New Miss Universe|date=1995-05-14|publisher=Gainesville Sun}}</ref> | 21 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[ڈیر پارک، ٹیکساس|ڈیر پارک]] | مئی 12, 1995 |- |[[Miss Universe 1996|1996]] |{{flag|Venezuela|1954}} |[[Alicia Machado]]<ref name=":43">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=8-o0AAAAIBAJ&sjid=RSEGAAAAIBAJ&pg=5525,2079730&dq=alicia-machado&hl=en|title=Venezuela dubbed Miss Universe|date=1996-05-18|publisher=Lodi News-Sentinel}}</ref> | 19 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[ماراکای]] | مئی 17, 1996 |- |[[Miss Universe 1997|1997]] |{{flag|United States}} |[[Brook Lee]]<ref name=":44">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=-EgoAAAAIBAJ&sjid=ic8EAAAAIBAJ&pg=5613,4717891&dq=brook-mahealani-lee&hl=en|title=U.S. Beauty Crowned Miss Universe|date=1997-05-17|publisher=Herald-Journal}}</ref> | 26 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[پرل سٹی، ہوائی]] | مئی 16, 1997 |- |[[Miss Universe 1998|1998]] |{{flag|Trinidad and Tobago}} |[[Wendy Fitzwilliam]]<ref name=":45">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=IOgrAAAAIBAJ&sjid=twUGAAAAIBAJ&pg=5608,3762634&dq=brook-mahealani-lee&hl=en|title=Beauty Queen Crowned|last=Dipietro|first=Ben|date=1998-05-13|publisher=Kentucky New Era}}</ref> | 25 |{{Cvt|6|ft|0|in|cm}} |[[ڈیگو مارٹن]] | مئی 12, 1998 |- |[[Miss Universe 1999|1999]] |{{flag|Botswana}} |[[Mpule Kwelagobe]] | 19 |{{Cvt|5|ft|9|in|cm}} |[[گبرون]] | مئی 26, 1999 |- |[[Miss Universe 2000|2000]] |{{flag|India}} |[[لارا دتا]]<ref name=":46">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000514/main2.htm|title=Lara Dutta is Miss Universe|date=2000-05-13|publisher=The Tribune}}</ref> | 22 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[ممبئی]] | مئی 12, 2000 |- |[[Miss Universe 2001|2001]] |{{flag|Puerto Rico}} |[[Denise Quiñones]]<ref name=":47">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=XBYsAAAAIBAJ&sjid=iW0FAAAAIBAJ&pg=1359,4133017&dq=denise-qui%C3%B1ones&hl=en|title=Puerto Rican beauty wins Miss Universe crown|last=James|first=Ian|date=2001-05-11|publisher=Kentucky New Era}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[لاریس، پورٹو ریکو]] | مئی 11, 2001 |- | rowspan="2" |[[Miss Universe 2002|2002]] |{{flag|Russia}} |[[Oxana Fedorova]]{{Efn|name=fn3}} | 24 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[پسکوف]] | مئی 29, 2002 |- |{{flag|Panama}} |[[Justine Pasek]]{{Efn|name=fn4}}<ref name=":48">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2002/09/24/1032734159939.html|title=I'm not married, says dethroned Miss Universe|date=2002-09-24|publisher=Sydney Morning Herald}}</ref> | 23 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[پاناما شہر]] | ستمبر 24, 2002 |- |[[Miss Universe 2003|2003]] |{{flag|Dominican Republic}} |[[Amelia Vega]]<ref name=":49">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/world/2003-06-04-miss-universe_x.htm|title=Miss Dominican Rep. wins Miss Universe|last=Chavarria|first=Teresita|date=2003-06-04|publisher=CNN}}</ref> | 18 |{{Cvt|6|ft|1|in|cm}} |{{Nowrap|[[سانتیاغو دے لوس کابائیروس]]}} | جون 3, 2003 |- |[[Miss Universe 2004|2004]] |{{flag|Australia}} |[[Jennifer Hawkins]]<ref name=":50">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2004/06/02/1086058923657.html|title=Miss Universe win puts Jennifer over the moon|last=Gadd|first=Michael|date=2004-06-03|publisher=Sydney Morning Herald}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|11|in|cm}} |[[نیو کیسل، نیو ساؤتھ ویلز]] | جون 1, 2004 |- |[[Miss Universe 2005|2005]] |{{flag|Canada}} |[[Natalie Glebova]]<ref name=":51">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,158100,00.html|title=Canadian Natalie Glebova Wins Miss Universe|date=2005-05-31|publisher=Fox News|accessdate=2020-10-20|archivedate=2011-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110208074007/http://www.foxnews.com/story/0,2933,158100,00.html}}</ref> | 23 |{{Cvt|5|ft|11|in|cm}} |[[ٹورانٹو]] | مئی 31, 2005 |- |[[Miss Universe 2006|2006]] |{{flag|Puerto Rico}} |[[Zuleyka Rivera]]<ref name=":52">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=Ak4gAAAAIBAJ&sjid=7acEAAAAIBAJ&pg=2608,3927816&dq=zuleyka-rivera&hl=en|title=Miss Puerto Rico wins Miss Universe contest|date=2006-07-23|publisher=The Tuscaloosa News}}</ref> | 18 |{{Cvt|5|ft|9|in|cm}} |[[سالیناس، پورٹو ریکو]] | جولائ‏ی 23, 2006 |- |[[Miss Universe 2007|2007]] |{{flag|Japan}} |[[Riyo Mori]]<ref name=":53">{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,280353,00.html|title=New Miss Universe Riyo Mori Says She Has 'Samurai Soul'|date=2007-06-11|publisher=Fox News|accessdate=2020-10-20|archivedate=2008-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202205311/http://www.foxnews.com/story/0,2933,280353,00.html}}</ref> | 20 |{{Cvt|5|ft|9|in|cm}} |[[شیزوکا]] | مئی 28, 2007 |- |[[Miss Universe 2008|2008]] |{{flag|Venezuela}} |[[Dayana Mendoza]]<ref name=":54">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/07/15/stories/2008071557002000.htm|title=Miss Universe 2008 from Venezuela|date=2008-07-15|publisher=The Hindu|accessdate=2020-10-20|archivedate=2008-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718104200/http://www.hindu.com/2008/07/15/stories/2008071557002000.htm}}</ref> | 22 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[کاراکاس]] | جولائ‏ی 14, 2008 |- |[[Miss Universe 2009|2009]] |{{flag|Venezuela}} |[[Stefanía Fernández]] |18 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[میریدا، میریدا]] | اگست 23, 2009 |- |[[Miss Universe 2010|2010]] |{{flag|Mexico}} |[[Ximena Navarrete]] | 22 |{{Cvt|5|ft|9|in|cm}} |[[گواڈلہارا]] | اگست 23, 2010 |- |[[Miss Universe 2011|2011]] |{{flag|Angola}} |[[Leila Lopes (Miss Universe)|Leila Lopes]]<ref name=":56">[http://www.beautymania.biz/2011/09/royals-update-miss-universe-2011.html Miss Angola Leila Lopes is Miss Universe 2011!] retrieved 12 ستمبر 2011</ref> | 25 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[بینگوئلا]] | ستمبر 12, 2011 |- |[[Miss Universe 2012|2012]] |{{flag|United States}} |[[Olivia Culpo]] | 20 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[کرانسٹون، روڈ آئلینڈ]] | دسمبر 19, 2012 |- |[[Miss Universe 2013|2013]] |{{flag|Venezuela}} |[[Gabriela Isler]] |25 |{{Cvt|5|ft|11|in|cm}} |[[والیںسیا، کارابوبو]] | نومبر 9, 2013 |- |[[Miss Universe 2014|2014]] |{{flag|Colombia}} |[[Paulina Vega]] | 22 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[بارانکیلا]] | جنوری 25, 2015 |- |[[Miss Universe 2015|2015]] |{{flag|Philippines}} |[[Pia Wurtzbach]] | 26 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm}} |[[کاگیان دتی اورو]] | دسمبر 20, 2015 |- |[[Miss Universe 2016|2016]] |{{flag|France}} |[[Iris Mittenaere]]<ref name=":57">{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/2017/01/29/miss-france-iris-mittenaere-crowned-miss-universe-2017/97226100/|title=Miss France Iris Mittenaere is crowned Miss Universe 2017|last=McDermott|first=Maeve|date=30 جنوری 2017|publisher=USA Today}}</ref> | 24 |{{Cvt|5|ft|8|in|cm|}} |[[لیل]] | جنوری 30, 2017 |- |[[Miss Universe 2017|2017]] |{{flag|South Africa}} |[[Demi-Leigh Nel-Peters]] | 22 |{{Cvt|5|ft|7|in|cm}} |[[سیج فیلڈ، مغربی کیپ|سیج فیلڈ]] | نومبر 26, 2017 |- |[[Miss Universe 2018|2018]] |{{flag|Philippines}} |[[Catriona Gray]] | 24 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[اوآس، البائی]] | دسمبر 17, 2018 |- |[[Miss Universe 2019|2019]] |{{flag|South Africa}} |[[Zozibini Tunzi]] | 26 |{{Cvt|5|ft|10|in|cm}} |[[تسولو]] | دسمبر 8, 2019 |- |[[Miss Universe 2020|2020]] | TBA | TBA | TBD | TBD | TBD | TBA |} == ملک/علاقہ بلحاظ جیت د‏‏ی تعداد == [[File:Miss Universe map.png|thumb|300px|Countries that have won Miss Universe and number of titles.]] {| class="wikitable sortable" border="5" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #FFFFFF; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#787878" colspan=10 ali ! ملک/علاقہ ! اعزاز ! سال |- |'''{{پرچم|United States}}''' | style="text-align:center;"| 8 |1954, 1956, 1960, 1967, 1980, 1995, 1997, 2012 |- |'''{{پرچم|Venezuela}}''' | style="text-align:center;"| 7 |1979, 1981, 1986, 1996, 2008, 2009, 2013 |- |'''{{پرچم|Puerto Rico}}''' | style="text-align:center;"| 5 |1970, 1985, 1993, 2001, 2006 |- |'''{{پرچم|Philippines}}''' | style="text-align:center;"| 4 |1969, 1973, 2015, 2018 |- |'''{{پرچم|South Africa}}''' |rowspan="2" style="text-align:center;" | 3 |1978, 2017, 2019 |- |'''{{پرچم|Sweden}}''' |1955, 1966, 1984 |- |'''{{پرچم|France}}''' |rowspan="11" style="text-align:center;" | 2 |1953, 2016 |- |'''{{پرچم|Colombia}}''' |1958, 2014 |- |'''{{پرچم|Mexico}}''' |1991, 2010 |- |'''{{پرچم|Japan}}''' |1959, 2007 |- |'''{{پرچم|Canada}}''' |1982, 2005 |- |'''{{پرچم|Australia}}''' |1972, 2004 |- |'''{{پرچم|India}}''' |1994, 2000 |- |'''{{پرچم|Trinidad and Tobago}}''' |1977, 1998 |- |'''{{پرچم|Thailand}}''' |1965, 1988 |- |'''{{پرچم|Finland}}''' |1952, 1975 |- |'''{{پرچم|Brazil}}''' |1963, 1968 |- |'''{{پرچم|Angola}}''' |rowspan="17" style="text-align:center;" |1 |2011 |- |'''{{پرچم|Dominican Republic}}''' |2003 |- |'''{{پرچم|Panama}}''' |2002{{Efn|name=fn4}} |- |'''{{پرچم|Russia}}''' |2002{{Efn|name=fn3}} |- |'''{{پرچم|Botswana}}''' |1999 |- |'''{{پرچم|Namibia}}''' |1992 |- |'''{{پرچم|Norway}}''' |1990 |- |'''{{پرچم|Netherlands}}''' |1989 |- |'''{{پرچم|Chile}}''' |1987 |- |'''{{پرچم|New Zealand}}''' |1983 |- |'''{{پرچم|Israel}}''' |1976 |- |'''{{پرچم|Spain}}''' |1974 |- |'''{{پرچم|Lebanon}}''' |1971 |- |'''{{پرچم|Greece}}''' |1964 |- |'''{{پرچم|Argentina}}''' |1962 |- |'''{{پرچم|Germany}}'''{{Efn|From 1952 to 1990, [[مغربی جرمنی]] competed as Germany; [[جرمن اتحاد مکرر]] since 1991.}} |1961 |- |'''{{پرچم|Peru}}''' |1957 |- |} == اعزاز یافتگان دا مورتاں == <gallery> File:Catriona Gray with iconic tristar and sun earpiece, in Mak Tumang Swarovski gem-embellished "Mayon" evening number.jpg|'''مس یونیورس 2018'''<br />[[Catriona Gray]]<br />[[فلپائن]] File:Demi Leigh-Nel Peters in 2018 (cropped).jpg|'''مس یونیورس 2017'''<br />[[Demi-Leigh Nel-Peters]]<br />[[جنوبی افریقا]] File:Iris Mittenaere 2016.05.07 (cropped).jpg|'''مس یونیورس 2016'''<br />[[Iris Mittenaere]]<br /> [[فرانس]] File:Miss Universe 2015 Pia Wurtzbach 071816 (cropped).jpg|'''مس یونیورس 2015'''<br />[[Pia Wurtzbach]]<br /> [[فلپائن]] File:Paulina Vega en la XXXVI versión de la Caminata de la Solidaridad por Colombia .jpg|'''مس یونیورس 2014'''<br />[[Paulina Vega]]<br /> [[کولمبیا]] File:María Gabriela Isler cropped.jpg|'''مس یونیورس 2013'''<br />[[Gabriela Isler]]<br /> [[وینیزویلا]] File:Olivia Culpo 2012.jpg|'''مس یونیورس 2012'''<br />[[Olivia Culpo]] <br />[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] File:Leila Lopes 2012 Shankbone.jpg|'''مس یونیورس 2011'''<br />[[Leila Lopes (Miss Universe)|Leila Lopes]]<br /> [[انگولہ]] File:Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|'''مس یونیورس 2010'''<br />[[Ximena Navarrete]]<br /> [[میکسیکو]] File:Miss Universe Visit to earth Earth infra Earth Infrastructures Limited (cropped).jpg|'''مس یونیورس 2009'''<br />[[Stefanía Fernández]] <br />[[وینیزویلا]] File:Miss Universe Dayana Mendoza en Nicaragua 06.jpg|'''مس یونیورس 2008'''<br />[[Dayana Mendoza]] <br />[[وینیزویلا]] File:Miss Universe 2007-2.jpg|'''مس یونیورس 2007'''<br />[[Riyo Mori]] <br /> [[جاپان]] File:ZuleykaRivera2.jpg|'''مس یونیورس 2006'''<br />[[Zuleyka Rivera]] <br />[[پورٹو ریکو]] File:NatalieGlebova Tiara.jpg|'''مس یونیورس 2005'''<br />[[Natalie Glebova]] <br /> [[کینیڈا]] File:Jennifer Hawkins 2015.jpg|'''مس یونیورس 2004'''<br />[[Jennifer Hawkins]]<br /> [[آسٹریلیا]] File:Amelia Vega6.jpg|'''مس یونیورس 2003'''<br />[[Amelia Vega]] <br />[[جمہوریہ ڈومینیکن]] File:Justinecentenariopan-2.jpg|'''مس یونیورس 2002'''<br />[[Justine Pasek]] <br />[[پاناما]] File:Denise Quinones interview (cropped).JPG|'''مس یونیورس 2001'''<br />[[Denise Quiñones]] <br />[[پورٹو ریکو]] File:Lara Dutta launches her 'Prenatal Yoga' DVD (7) (cropped).jpg|'''مس یونیورس 2000'''<br />[[لارا دتا]] <br />[[بھارت]] File:Mpule Kwelagobe.jpg|'''مس یونیورس 1999'''<br />[[Mpule Kwelagobe]] <br />[[بوٹسوانا]] File:Wendy Fitzwilliam.jpg|'''مس یونیورس 1998'''<br /> [[Wendy Fitzwilliam]] <br /> [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] File:Brook Lee.JPG|'''مس یونیورس 1997'''<br />[[Brook Lee]] <br />[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] File:Alicia Machado.jpg|'''مس یونیورس 1996'''<br />[[Alicia Machado]] <br />[[وینیزویلا]] File:Sushmita Sen Manish M B'day Bash.jpg|'''مس یونیورس 1994'''<br />[[سشمیندا سین]] <br />[[بھارت]] File:Dayanara Torres 2011.jpg|'''مس یونیورس 1993'''<br />[[Dayanara Torres]] <br />[[پورٹو ریکو]] File:Lupita Jones (cropped).jpg|'''مس یونیورس 1991'''<br />[[Lupita Jones]] <br />[[میکسیکو]] File:Angela Visser (1989).jpg|'''مس یونیورس 1989'''<br />[[Angela Visser]] <br />[[نیدرلینڈز]] File:Cecilia Bolocco (2)-2.jpg|'''مس یونیورس 1987'''<br />[[Cecilia Bolocco]] <br />[[چلی]] File:Yvonne Ryding (cropped).JPG|'''مس یونیورس 1984'''<br />[[Yvonne Ryding]] <br />[[سویڈن]] File:Shawn Weatherly.jpg|'''مس یونیورس 1980'''<br />[[Shawn Weatherly]] <br />[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] File:Janelle Commissiong, ACF 2014.png|'''مس یونیورس 1977'''<br />[[Janelle Commissiong]] <br />[[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] File:צילום רינה מור.JPG|'''مس یونیورس 1976'''<br />[[Rina Mor]] <br />[[اسرائیل]] File:Margie Moran Miss Universe 2016.jpg|'''مس یونیورس 1973'''<br />[[Margarita Moran-Floirendo|Margarita Moran]]<br />[[فلپائن]] File:Gloria Diaz Miss Universe 2016.jpg|'''مس یونیورس 1969'''<br />[[Gloria Diaz]] <br />[[فلپائن]] File:Sylvia Hitchcock, 1968 Indy 500 (cropped).jpg|'''مس یونیورس 1967'''<br />[[Sylvia Hitchcock]] <br />[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] |'''مس یونیورس 1965'''<br />[[Apasra Hongsakula]] <br />[[تھائی لینڈ]] File:Akiko Kojima 1959.jpg|'''مس یونیورس 1959''' <br /> [[Akiko Kojima]]<br /> [[جاپان]] File:Carol Morris (cropped).jpg|'''مس یونیورس 1956'''<br />[[Carol Morris]] <br />[[ریاستہائے متحدہ امریکا]] File:Christiane Martel 1959 (cropped).jpg|'''مس یونیورس 1953'''<br />[[Christiane Martel]] <br />[[فرانس]] File:Armi Kuusela-1.jpg|'''مس یونیورس 1952'''<br />[[Armi Kuusela]] <br />[[فن لینڈ]] </gallery> == ہور ویکھو == * [[مس یونیورس]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:مس یونیورس]] [[گٹھ:مس یونیورس شرکاء مقابلہ]] [[گٹھ:مس یونیورس فاتحین]] [[گٹھ:مقابلہ حسن وچ خواتین د‏‏ی فہرستاں]] lwit9fjmb5ipapdttk54gjnnm0y49dy 0 91626 711770 672345 2026-09-24T05:58:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711770 wikitext text/x-wiki ایہ '''لسٹ شہر بلحاظ سب تو‏ں زیادہ فلک بوس عمارتاں''' ا‏‏ے۔ فلک بوس عمارتاں (Skyscraper) تو‏ں مراد 150 میٹر (492 فٹ) یا بلند عمارت ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244 |title=Huge New Rogers Skyscraper Proposed |quote=...their eleventh proper skyscraper, that is by definition buildings above 150&nbsp;metres |publisher=skyscrapernews.com |date=3 December 2007 |accessdate=3 December 2007 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004141145/http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244 |dead-url=yes }}</ref> == گھٹ تو‏ں گھٹ 100 مکمل عمارتاں دے نال شہر / 150 میٹر تو‏ں بلند فلک بوس عمارتاں == {| class="wikitable sortable" |- ! شہر ! ≥800m ! ≥700m ! ≥600m ! ≥500m ! ≥450m ! ≥400m ! ≥350m ! ≥300m ! ≥250m ! ≥200m ! ≥150m |- | {{flagicon|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ]]<ref name="HKG">CTBUH – [http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UCT=on&list_continent=&list_country=&list_city=CN-HKG&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=]</ref> | – | – | – | – | 1 | 2 | 4 | 6 | 15 | 62 | 294 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[نیویارک شہر]]<ref name="NYC">CTBUH – [http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=2&type_building=on&status_COM=on&status_UCT=on&list_continent=&list_country=&list_city=US-NYC&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=]</ref> | – | – | – | 1 | 1 | 1 | 2 | 4 | 11 | 53 | 227 |- | {{flagicon|متحدہ عرب امارات}} [[دبئی]]<ref name="DXB">CTBUH – [http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UCT=on&list_continent=ME&list_country=AE&list_city=AE-DXB&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=]</ref> | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 8 | 18 | 40 | 73 | 153 |- | {{flagicon|چین}} [[شنگھائی]]<ref name="SHA">CTBUH – [http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UCT=on&list_continent=&list_country=&list_city=CN-SHA&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=]</ref> | – | – | 1 | 1 | 2 | 3 | 3 | 5 | 19 | 53 | 130 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[شکاگو]]<ref name="CHI">CTBUH – [http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UCT=on&list_continent=NA&list_country=US&list_city=US-CHI&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=]</ref> | – | – | – | – | – | 2 | 2 | 6 | 12 | 27 | 113 |- | {{flagicon|جاپان}} [[ٹوکیو]]<ref name="TYO">CTBUH – [http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UCT=on&list_continent=&list_country=&list_city=JP-TYO&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=]</ref> | - | – | - | – | – | – | – | 1 | 1 | 24 | 112 |} == 150 میٹر تو‏ں بلند گھٹ تو‏ں گھٹ 50 عمارتاں (یعنی 35–40 منزلاں) == {| class="wikitable sortable" |- ! شہر ! ≥800m ! ≥700m ! ≥600m ! ≥500m ! ≥450m ! ≥400m ! ≥350m ! ≥300m ! ≥250m ! ≥200m ! ≥150m |- | {{flagicon|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ]] | – | – | – | – | 1 | 2 | 4 | 6 | 15 | 62 | 294 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[نیویارک شہر]] | – | – | – | 1 | 1 | 3 | 6 | 9 | 16 | 59 | 235 |- | {{flagicon|متحدہ عرب امارات}} [[دبئی]] | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 8 | 18 | 40 | 73 | 153 |- | {{flagicon|چین}} [[شنگھائی]] | – | – | 1 | 1 | 2 | 3 | 3 | 5 | 18 | 49 | 127 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[شکاگو]] | – | – | – | – | – | 2 | 2 | 6 | 12 | 27 | 113 |- | {{flagicon|جاپان}} [[ٹوکیو]]<ref name="TYO" /> | – | – | – | – | – | – | – | – | 1 | 24 | 112 |- | {{flagicon|چین}} [[شینزین]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=CN&list_city=CN-SZX&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=شینزین|publisher=CTBUH|accessdate=2012-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094056/http://www.skyscrapercenter.com/city/shenzhen|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | 1 | 1 | 1 | 2 | 4 | 10 | 19 | 49 | 90 |- | {{flagicon|چین}} [[گوانگژو]]<ref>{{cite web|url=http://skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&list_continent=&list_country=&list_city=CN-CAN&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=گوانگژو|publisher=CTBUH|accessdate=2012-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094045/http://www.skyscrapercenter.com/city/guangzhou|archivedate=2019-01-06|url-status=dead}}</ref> | – | – | – | 1 | 1 | 2 | 4 | 9 | 15 | 28 | 89 |- | {{flagicon|جنوبی کوریا}} [[سیول]] <ref>{{cite web|url=http://skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=KR&list_city=KR-SEL&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=سیول|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094117/http://www.skyscrapercenter.com/city/seoul|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 | 6 | 19 | 73 |- | {{flagicon|سنگاپور}} [[سنگاپور]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=SG&list_city=SG-SIN&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=سنگاپور|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094107/http://www.skyscrapercenter.com/city/singapore|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | – | – | – | – | – | 6 | 27 | 73 |- | {{flagicon|چین}} [[چونگ چنگ]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=CN&list_city=CN-CKG&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=چونگ چنگ|publisher=CTBUH|accessdate=2012-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094114/http://www.skyscrapercenter.com/city/chongqing|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | – | 1 | 1 | 1 | 5 | 12 | 29 | 65 |- | {{flagicon|چین}} [[شینیانگ]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=CN&list_city=CN-SHE&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=شینیانگ|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094042/http://www.skyscrapercenter.com/city/shenyang|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | – | – | – | 2 | 5 | 7 | 23 | 61 |- | {{flagicon|چین}} [[تیانجین]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=CN&list_city=CN-TSN&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=تیانجین|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094048/http://www.skyscrapercenter.com/city/tianjin|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | 1 | 2 | 2 | 2 | 6 | 12 | 32 | 54 |- | {{flagicon|تھائی لینڈ}} [[بینکاک]] <ref name="بنکاک">{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=TH&list_city=TH-BKK&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=بنکاک|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094051/http://www.skyscrapercenter.com/city/bangkok|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | – | – | – | – | 2 | 3 | 11 | 49 |- | {{flagicon|چین}} [[نانجنگ]] <ref>{{cite web|url=http://skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&list_continent=AS&list_country=CN&list_city=CN-NKG&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=نانجنگ|publisher=CTBUH|accessdate=2012-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094111/http://www.skyscrapercenter.com/city/nanjing|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | - | 1 | 2 | 2 | 5 | 7 | 19 | 48 |- | {{flagicon|پاناما}} [[پاناما شہر]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=CA&list_country=PA&list_city=PA-PTY&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=پاناما شہر|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094054/http://www.skyscrapercenter.com/city/panama-city|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | – | – | – | – | 4 | 12 | 25 | 48 |- | {{flagicon|بھارت}} [[ممبئی]] <ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_UC=on&status_UCT=on&status_OH=on&list_continent=AS&list_country=IN&list_city=IN-BOM&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year=|title=ممبئی|publisher=CTBUH|accessdate=2012-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106094120/http://www.skyscrapercenter.com/city/mumbai|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}</ref> | – | – | – | – | – | 1 | 5 | 14 | 17 | 26 | 45 |- |} == 300 میٹر تو‏ں کم 1ز کم اک فلک بوس عمارت (یعنی 75–80 منزلاں) == {| class="wikitable sortable" |- ! شہر ! ≥700m ! ≥600m ! ≥500m ! ≥450m ! ≥400m ! ≥350m ! ≥300m |- | {{flagicon|متحدہ عرب امارات}} [[دبئی]] | 1 | 1 | 1 | 1 | 4 | 10 | 22 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[نیویارک شہر]] | – | – | 1 | 1 | 3 | 6 | 9 |- | {{flagicon|چین}} [[گوانگژو]] | – | – | 1 | 1 | 2 | 5 | 8 |- | {{flagicon|چین}} [[تیانجین]] | – | – | 1 | 2 | 3 | 3 | 7 |- | {{flagicon|چین}} [[شنگھائی]] | – | 1 | 1 | 3 | 4 | 4 | 6 |- | {{flagicon|ہانگ کانگ}} [[ہانگ کانگ]] | – | – | 1 | 1 | 2 | 4 | 6 |- | {{flagicon|متحدہ عرب امارات}} [[ابوظہبی]] | – | – | – | – | – | 1 | 6 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[شکاگو]] | – | – | – | – | 2 | 2 | 6 |- | {{flagicon|چین}} [[شینزین]] | – | – | 1 | 1 | 2 | 4 | 5 |- | {{flagicon|بھارت}} [[ممبئی]] | - | - | - | 1 | 2 | 2 | 5 |- | {{flagicon|روس}} [[ماسکو]] | – | – | - | - | - | - | 4 |- | {{flagicon|چین}} [[شینیانگ]] | – | – | – | – | – | 3 | 4 |- | {{flagicon|چین}} [[ووہان]] | – | – | – | – | – | 2 | 3 |- | {{flagicon|ملائشیا}} [[کوالالمپور]] | – | – | – | 2 | 2 | 2 | 3 |- | {{flagicon|جنوبی کوریا}} [[بسان]] | – | – | – | – | – | – | 3 |- | {{flagicon|جاپان}} [[ٹوکیو]] | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 2 |- | {{flagicon|تائیوان}} [[تائی پے]] | – | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |- | {{flagicon|کویت}} [[کویت شہر]] | – | – | – | – | 1 | 2 | 3 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[لاس اینجلس]] | – | – | – | – | 1? | 2? | 3? |- | {{flagicon|فلپائن}} [[میٹرو منیلا|منیلا]] | – | – | – | – | – | – | 3 |- | {{flagicon|چین}} [[دالیان]] | – | – | 2 | 3 | 3 | 3 | 3 |- | {{flagicon|سعودی عرب}} [[جدہ]] | – | – | – | – | – | 2 | 3 |- | {{flagicon|جنوبی کوریا}} [[سیول]] | – | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 3 |- | {{flagicon|چین}} [[نانجنگ]] | – | – | – | 1 | 1 | 1 | 2 |- | {{flagicon|سعودی عرب}} [[ریاض]] | – | – | – | – | – | 1 | 2 |- | {{flagicon|تھائی لینڈ}} [[بینکاک]] | – | – | – | – | – | – | 2 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[ہیوسٹن]] | – | – | – | – | – | – | 2 |- | {{flagicon|شمالی کوریا}} [[پیانگ یانگ]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|برطانیہ}} [[لندن]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|چلی}} [[سینٹیاگو]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} [[اٹلانٹا]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|چین}} [[بیجنگ]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|چین}} [[چونگ چنگ]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|کینیڈا}} [[ٹورانٹو]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|چین}} [[ہواکسی ولیج]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|سری لنکا}} [[کولمبو]] | - | - | - | 1? | 1? | 1 | 2? |- | {{flagicon|جنوبی کوریا}} [[انچیان]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|تائیوان}} [[کائوسیونگ]] | – | – | – | – | – | 1 | 1 |- | {{flagicon|سعودی عرب}} [[مکہ]] | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |- | {{flagicon|ترکی}} [[استنبول]] | – | – | – | – | – | – | 1? |- | {{flagicon|چین}} [[ووشی]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|چین}} [[یانتائی]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|قطر}} [[دوحہ]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|آسٹریلیا}} [[گولڈ کوسٹ، کوئنزلینڈ|گولڈ کوسٹ]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|ویتنام}} [[ہنوئی]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- | {{flagicon|چین}} [[چینگزو]] | – | – | – | – | – | – | 1 |- |} == 100 میٹر تو‏ں زیادہ بلند سب تو‏ں زیادہ عمارتاں والے شہر == [[فائل:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|کھبے|thumb|[[ہانگ کانگ]]]] [[فائل:View of the Empire State Building from the Rockefeller Center observation deck NYC - 18 August 2009.jpg|کھبے|thumb|[[نیویارک شہر]]]] [[فائل:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January (revised).jpg|کھبے|thumb|[[ٹوکیو]]]] [[فائل:View from World Financial Center, Shanghai Panorama.jpg|کھبے|thumb|[[شنگھائی]]]] [[فائل:Night Dubai.jpg|کھبے|thumb|[[دبئی]]]] [[فائل:Bangkok Night Wikimedia Commons.jpg|کھبے|thumb|[[بینکاک]]]] [[فائل:One Summer Night in the Windy City.jpg|کھبے|thumb|[[شکاگو]]]] [[فائل:Guangzhou dusk panorama.jpg|کھبے|thumb|[[گوانگژو]]]] [[فائل:Seoul-Cityscape-03.jpg|کھبے|thumb|[[سیول]]]] [[فائل:Kuala Lumpur City View.jpg|کھبے|thumb|[[کوالالمپور]]]] [[فائل:Singapore Panorama v2.jpg|کھبے|thumb|[[سنگاپور]]]] [[فائل:Shenzhen CBD and River.jpg|کھبے|thumb|[[شینزین]]]] [[فائل:SkylineOfChongqing.jpg|کھبے|thumb|[[چونگ چنگ]]]] [[فائل:Avenida Rebouças.jpg|thumb|[[ساؤ پالو]]]] [[فائل:Ortigas Tonight.jpg|thumb|[[میٹرو منیلا|منیلا]]]] [[فائل:Panama City Skyline.jpg|thumb|[[پاناما شہر]]]] [[فائل:Osaka skyline at night from Umeda Sky Building.jpg|thumb|[[اوساکا]]]] [[فائل:Jakarta Panorama.jpg|کھبے|thumb|[[جکارتہ]]]] [[فائل:PRC Towers and PNSC Building Karachi.jpg|کھبے|thumb|[[کراچی]]]] {| class="wikitable sortable" |- ! درجہ ! شہر ! ملک ! عمارتاں ! مجموعی بلندی (میٹر) |- | 1 | [[ہانگ کانگ]] | {{flag|ہانگ کانگ}} [[چین]] | 2,354 | 333,836 |- | 2 | [[نیویارک شہر]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 794 | 109,720 |- | 3 | [[ٹوکیو]] | {{flag|جاپان}} | 556 | 73,008 |- | 4 | [[شنگھائی]] | {{flag|چین}} | 430 | 59,958 |- | 5 | [[دبئی]] | {{flag|متحدہ عرب امارات}} | 403 | 66,248 |- | 6 | [[بینکاک]] | {{flag|تھائی لینڈ}} | 355 | 48,737 |- | 7 | [[شکاگو]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 341 | 48,441 |- | 8 | [[گوانگژو]] | {{flag|چین}} | 295 | 42,865 |- | 9 | [[سیول]] | {{flag|جنوبی کوریا}} | 282 | 39,308 |- | 10 | [[کوالالمپور]] | {{flag|ملائشیا}} | 244 | 34,035 |- | 11 | [[سنگاپور]] | {{flag|سنگاپور}} | 238 | 33,735 |- | 12 | [[شینزین]] | {{flag|چین}} | 235 | 33,435 |- | 13 | [[چونگ چنگ]] | {{flag|چین}} | 226 | 31,475 |- | 14 | [[ٹورانٹو]] | {{flag|کینیڈا}} | 216 | 27,867 |- | 15 | [[ساؤ پالو]] | {{flag|برازیل}} | 194 | 22,794 |- | 16 | [[میٹرو منیلا|منیلا]] | {{flag|فلپائن}} | 186 | 26,307 |- | 17 | [[پاناما شہر]] | {{flag|پاناما}} | 185 | 27,478 |- | rowspan="2"|18 | [[اوساکا]] | {{flag|جاپان}} | 172 | 22,754 |- | [[بیجنگ]] | {{flag|چین}} | 172 | 22,192 |- | 20 | [[جکارتہ]] | {{flag|انڈونیشیا}} | 170 | 23,674 |- | 21 | [[میامی]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 137 | 18,385 |- | 22 | [[ماسکو]] | {{flag|روس}} | 132 | 18,504 |- | rowspan="2"|23 | [[مکاؤ]] | {{flag|مکاؤ}} [[چین]] | 131 | 19,597 |- | [[تیانجین]] | {{flag|چین}} | 131 | 18,259 |- | 25 | [[ممبئی]] | {{flag|بھارت}} | 129 | 17,331 |- | 26 | [[بیونس آئرس]] | {{flag|ارجنٹائن}} | 122 | 15,254 |- | 27 | [[میکسیکو شہر]] | {{flag|میکسیکو}} | 114 | 13,862 |- | 28 | [[نانجنگ]] | {{flag|چین}} | 110 | 16,784 |- | 29 | [[ہونولولو]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 104 | 11,855 |- | 30 | [[سڈنی]] | {{flag|آسٹریلیا}} | 102 | 13,933 |- | 31 | [[دالیان]] | {{flag|چین}} | 93 | 12,803 |- | 32 | [[استنبول]] | {{flag|ترکی}} | 90 | 11,897 |- | 33 | [[سان فرانسسکو]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 88 | 11,582 |- | 34 | [[ہیوسٹن]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 86 | 12,614 |- | 35 | [[چینگدو]] | {{flag|چین}} | 81 | 10,453 |- | 36 | [[ووہان]] | {{flag|چین}} | 79 | 11,236 |- | rowspan="2"|37 | [[دوحہ]] | {{flag|قطر}} | 78 | 12,254 |- | [[پیرس]] | {{flag|فرانس}} | 78 | 9,558 |- | 39 | [[شینیانگ]] | {{flag|چین}} | 76 | 10,479 |- | rowspan="2"|40 | [[اٹلانٹا]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 73 | 10,471 |- | [[ریو دے جینیرو]] | {{flag|برازیل}} | 73 | 8,867 |- | 42 | [[لاس اینجلس]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 70 | 10,062 |- | 43 | [[ملبورن]] | {{flag|آسٹریلیا}} | 69 | 9,868 |- | 44 | [[چنگداو]] | {{flag|چین}} | 68 | 9,404 |- | 45 | [[شیامن]] | {{flag|چین}} | 66 | 8,584 |- | 46 | [[بسان]] | {{flag|جنوبی کوریا}} | 64 | 10,556 |- | 47 | [[ہانگزو]] | {{flag|چین}} | 62 | 8,463 |- | rowspan="2"|48 | [[لاس ویگاس ویلی|لاس ویگاس]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 59 | 8,241 |- | [[تل ابیب]] | {{flag|اسرائیل}} | 59 | 7,679 |- | 50 | [[کراکس]] | {{flag|وینزویلا}} | 56<ref>See [[List of tallest buildings in کراکس]]</ref> | |- | rowspan="2"|51 | [[کیلگری]] | {{flag|کینیڈا}} | 54<ref>See [[List of tallest buildings in کیلگری]]</ref> | 6,984 |- | [[لندن]] | {{flag|برطانیہ}} | 54 | 5,689 |- | 53 | [[ڈیلس]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 53 | 7,879 |- | 54 | [[برسبین]] | {{flag|آسٹریلیا}} | 52 | 6,778 |- | 55 | [[وینکوور]] | {{flag|کینیڈا}} | 48<ref>[[List of tallest buildings in وینکوور]]</ref> | |- | 56 | [[ڈینور]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 31<ref>[[List of tallest buildings in ڈینور]]. Retrieved on 2013-01-27.</ref> | |- | rowspan="2"|57 | [[فرینکفرٹ]] | {{flag|جرمنی}} | 29<ref>See [[List of tallest buildings in فرینکفرٹ]]</ref> | 4,804 |- | [[کیف]] | {{flag|یوکرین}} | 29<ref name="uk.wikipedia.org">[[:uk:????????? ???????|See]]</ref> | |- | 59 | [[سیٹل]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 28<ref>See [[List of tallest buildings in سیٹل]]</ref> | 4,182 |- | rowspan="3"|60 | [[فلاڈیلفیا]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 27<ref>See [[List of tallest buildings in فلاڈیلفیا]]</ref> | 4,346 |- | [[بوسٹن]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 27<ref>See [[List of tallest buildings in بوسٹن]]</ref> | 4,318 |- | [[ڈیٹرائٹ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 27<ref>[[List of tallest buildings in ڈیٹرائٹ]]. Retrieved on 2012-04-18.</ref> | |- | 63 | [[پٹسبرگ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 25<ref>[[List of tallest buildings in پٹسبرگ]]. Retrieved on 2012-06-1.</ref> | |- | 64 | [[قاہرہ]] | {{flag|مصر}} | 22<ref name="ReferenceC">See [[List of tallest buildings in Africa]]</ref> | 2,728 |- | rowspan="3"|65 | [[راٹرڈیم]] | {{flag|نیدرلینڈز}} | 21<ref name="ReferenceB">[[:nl:Lijst van hoogste gebouwen van Nederland|Tallest buildings in the نیدرلینڈز (Dutch)]]</ref> | 2,612 |- | [[مانٹریال]] | {{flag|کینیڈا}} | 20<ref>[[List of tallest buildings in مانٹریال]]. Retrieved on 2012-04-18.</ref> | |- | [[بگوٹا]] | {{flag|کولمبیا}} | 20<ref>[[:es:Anexo:Rascacielos en Bogotá]]</ref> | |- | 68 | [[کولمبو]] | {{flag|سری لنکا}} | 19<ref>[[List of tallest structures in سری لنکا]]</ref> | |- | 69 | [[بالٹیمور، میری لینڈ|بالٹیمور]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 18<ref>See [[List of tallest buildings in بالٹیمور]]</ref> | |- | 70 | [[فینکس، ایریزونا|فینکس]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 17<ref>[[List of tallest buildings in Phoenix]]</ref> | |- | rowspan="4"|71 | [[شارلٹ، شمالی کیرولائنا|شارلٹ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 16<ref>See [[List of tallest buildings in Charlotte]]</ref> | 2,531 |- | [[میلان]] | {{flag|اطالیہ}} | 16<ref>See [[:it:Grattacieli di میلانo|List of tallest buildings in میلان (Italian)]]</ref> | 2,181 |- | [[وارسا]] | {{flag|پولینڈ}} | 16<ref>[http://www.emporis.de/statistics/tallest-buildings-وارسا-پولینڈ]. Emporis. Retrieved on 2013-01-22.</ref> | 2,168 |- | [[سیبو سٹی]] | {{flag|فلپائن}} | 16<ref>[[List of tallest buildings in Cebu City]]</ref> | |- | 75 | [[برشلونہ]] | {{flag|ہسپانیہ}} | 15<ref>See [[List of tallest buildings in برشلونہ]]</ref> | 1,538 |- | rowspan="4"|76 | [[ناگویا]] | {{flag|جاپان}} | 14<ref>See [[List of tallest buildings in ناگویا]]</ref> | 2,172 |- | [[کلیولینڈ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 14<ref name="حوالہ 4">See [[List of tallest buildings in کلیولینڈ]]</ref> | 1,993 |- | [[آسٹن]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 14<ref name="حوالہ 4" /> | 1,824 |- | [[ایڈمونٹن]] | {{flag|کینیڈا}} | 14<ref>See [[List of tallest buildings in ایڈمونٹن]]</ref> | 1,694 |- | rowspan="3"|79 | [[جوہانسبرگ]] | {{flag|جنوبی افریقہ}} | 13<ref name="ReferenceC" /> | 1,790 |- | [[سنسناٹی]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 13<ref>See [[List of tallest buildings in سنسناٹی]]</ref> | |- | [[میدرد]] | {{flag|ہسپانیہ}} | 13 | |- | 82 | [[ڈربن]] | {{flag|جنوبی افریقہ}} | 12<ref name="ReferenceC" /> | 1,483 |- | rowspan="6"|83 | [[تائی پے]] | {{flag|جمہوریۂ چین}} | 11<ref>[http://www.emporis.de/statistics/tallest-buildings-تائیوان]. Emporis. Retrieved on 2013-01-22.</ref> | 1,972 |- | [[ازمیر]] | {{flag|ترکی}} | 11 | 1,408 |- | [[برسلز]] | {{flag|بیلجیم}} | 11<ref name="حوالہ 1">[[:nl:Lijst van hoogste gebouwen van België|Tallest buildings in بیلجیم (Dutch)]]</ref> | 1,276 |- | [[سانتو دومنگو]] | {{flag|جمہوریہ ڈومینیکن}} | 11 | |- | [[بلغراد]] | {{flag|سربیا}} | 11 | 1,165 |- | [[کولکاتہ]] | {{flag|بھارت}} | 11<ref>[http://www.emporis.com/city/کولکاتہ-بھارت/skyscrapers skyscrapers | Buildings]. Emporis. Retrieved on 2012-04-09.</ref> | |- | rowspan="7"|89 | [[تہران]] | {{flag|ایران}} | 10 | 1,530 |- | [[ویانا]] | {{flag|آسٹریا}} | 10 | 1,349 |- | [[پنوم پن]] | {{flag|کمبوڈیا}} | 10 | 1,306 |- | [[کولون]] | {{flag|جرمنی}} | 10<ref name="ListeDeutschland">[[:de:Liste der höchsten Gebäude in Deutschland]]. Retrieved on 2013-01-22.</ref> | 1,200 |- | [[ناپولی]] | {{flag|اطالیہ}} | 10<ref>See [[List of tallest buildings in Naples]]</ref> | 1,152 |- | [[برلن]] | {{flag|جرمنی}} | 10<ref name="ListeDeutschland" /> | 1,099 |- | [[کراچی]] |{{flag|پاکستان}} | 10<ref>See [[List of tallest buildings in کراچی]]</ref> | 1,052 |- | rowspan="2"|96 | [[ہیگ]] | {{flag|نیدرلینڈز}} | 9<ref name="ReferenceB" /> | 1,156 |- | [[ہارٹ فورڈ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 9<ref name="حوالہ 3">[[List of tallest buildings in Hartford, Connecticut]]</ref> | 1,102 |- | rowspan="2"|98 | [[میمفس]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 8<ref>[http://www.emporis.com/city/memphis-tn-usa/all-buildings Buildings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302103242/http://www.emporis.com/city/memphis-tn-usa/all-buildings |date=2014-03-02 }}. Emporis. Retrieved on 2012-05-15.</ref> | 911 |- | [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]] | {{flag|بھارت}} | 8<ref>[http://www.emporis.com/city/hyderabad-بھارت/skyscrapers skyscrapers | Buildings]. Emporis. Retrieved on 2012-04-09.</ref> | |- | 100 | [[سان انتونیو]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 7<ref>[http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings-sanantonio-tx-usa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011030015/http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings-sanantonio-tx-usa |date=2014-10-11 }}. Emporis. Retrieved on 2013-01-13.</ref> | |- | rowspan="6"|101 | [[پورٹلینڈ، اوریگون|پورٹلینڈ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 6<ref>[[List of tallest buildings in Portland]]</ref> | 836 |- | [[ایمسٹرڈیم]] | {{flag|نیدرلینڈز}} | 6 <ref name="ReferenceB" /> | 674 |- | [[بنگلور]] | {{flag|بھارت}} | 6<ref>[http://www.emporis.com/city/بنگلور-بھارت/skyscrapers skyscrapers | Buildings]. Emporis. Retrieved on 2012-04-09.</ref> | |- | [[احمد آباد]] | {{flag|بھارت}} | 6 | |- | [[ونی پیگ]] | {{flag|کینیڈا}} | 6 <ref name="ReferenceA">See [[List of tallest buildings in ونی پیگ]]</ref> | |- | [[سالٹ لیک سٹی، یوٹاہ]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 6 <ref>[[:en:List of tallest buildings in Salt Lake City|List of tallest buildings in Salt Lake City – Wikipedia<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]]</ref> | |- | rowspan="8"|107 | [[رمات غان]] | {{flag|اسرائیل}} | 5 <ref name="حوالہ 5">See [[List of tallest buildings in اسرائیل]]</ref> | 778 |- | [[بفلو]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 5<ref>[[List of tallest buildings in Buffalo]]. Retrieved on 4/17/2013</ref> | 613 |- | [[سینٹ پیٹرز برگ]] | {{flag|روس}} | 5<ref>[http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings-st-petersburg-روس St. Petersburg's tallest buildings (English)]. Emporis. Retrieved on 2012-08-23.</ref> | 569 |- | [[نیروبی]] | {{flag|کینیا}} | 5<ref>See [[List of tallest buildings in نیروبی]]</ref> | 568 |- | [[اوٹاوا]] | {{flag|کینیڈا}} | 5<ref>[[List of tallest buildings in اوٹاوا–Gatineau]]</ref> | 550 |- | [[براٹیسلاوا]] | {{flag|سلوواکیہ}} | 5<ref>[[List of tallest buildings in براٹیسلاوا|Tallest buildings in the براٹیسلاوا (English)]]</ref> | 531 |- | [[دونتسک]] | {{flag|یوکرین}} | 5<ref name="uk.wikipedia.org" /> | |- | [[آسنکیان]] | {{flag|پیراگوئے}} | 5<ref name="uk.wikipedia.org" /> | |- | rowspan="7"|115 | [[مانچسٹر]] | {{flag|برطانیہ}} | 4 | 500 |- | [[روچیسٹر]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | 4<ref>[[List of tallest buildings in Rochester, New York]]. Retrieved on 2012-04-17.</ref> | 486 |- | [[بخارسٹ]] | {{flag|رومانیہ}} | 4 | 475 |- | [[اسلام آباد]] |{{flag|پاکستان}} | 4 | 433 |- | [[جینوا (اٹلی)]] | {{flag|اطالیہ}} | 4<ref>See also [[List of tallest buildings in Genoa]].</ref> | 424 |- | [[ڈھاکہ]] | {{flag|بنگلہ دیش}} | 4 | |- | [[ویلاجویوسا]] | {{flag|ہسپانیہ}} | 4<ref>[http://www.emporis.com/statistics/tallest-buildings-villajoyosa-ہسپانیہ skyscrapers | Buildings]. Emporis. Retrieved on 2012-04-18.</ref> | |- | rowspan="5"|122 | [[دوسلدورف]] | {{flag|جرمنی}} | 3<ref name="ListeDeutschland" /> | 338 |- | [[اسن]] | {{flag|جرمنی}} | 3<ref name="ListeDeutschland" /> | 333 |- | [[حیفا]] | {{flag|اسرائیل}} | 3<ref name="ReferenceA" /> | |- | [[والیںسیا, وینزویلا|والیںسیا]] | {{flag|وینزویلا}} | 3 | |- | [[ڈنیپروپیٹرووسک]] | {{flag|یوکرین}} | 3<ref name="uk.wikipedia.org" /> | |- | rowspan="11"|127 | [[البانی، نیو یارک|البانی]] | {{flag|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} | | 2<ref>[[Erastus Corning Tower]] and [[Alfred E. Smith State Office Building]]. Also see [[List of tallest buildings in Albany, New York]].</ref> | 298 |- | [[تیلبورگ]] | {{flag|نیدرلینڈز}} | 2<ref>[[Westpoint Tower]] and [[StadsHeer]]. Also see [[List of tallest buildings in the نیدرلینڈز]].</ref> | 243 |- | [[روم]] | {{flag|اطالیہ}} | 2<ref>[[Torre Eurosky]] and [[Torre Europarco]]. Also see [[List of tallest buildings in روم]].</ref> | 240 |- | [[ساندا کروز ٹینرائف|ساندا کروز]] | {{flag|ہسپانیہ}} | 2<ref>two [[Torres de Santa Cruz]]</ref> | 240 |- | [[والیںسیا]] | {{flag|ہسپانیہ}} | 2<ref>[[Hilton والیںسیا]] and [[Torre de Francia]]</ref> | 232 |- | [[برمنگھم]] | {{flag|برطانیہ}} | 2<ref name="حوالہ 2">two</ref> | 230 |- | [[کاتوائیس]] | {{flag|پولینڈ}} | 2<ref>[[Altus Skyscraper|Altus]] and [[Biurowiec Wojewódzki|Wojewódzki]]. See [[List of tallest buildings in Katowice]].</ref> | 230 |- | [[لیڈز]] | {{flag|برطانیہ}} | 2<ref name="حوالہ 2" /> | 218 |- | [[پراگ]] | {{flag|چیک جمہوریہ}} | 2<ref>[[City Tower (پراگ)|City Tower]] and [[City Empiria]]</ref> | 213 |- | [[پونے, بھارت|پونے]] | {{flag|بھارت}} | 2<ref name="حوالہ 2" /> | 210 |- | [[ایندہوون]] | {{flag|نیدرلینڈز}} | | 2<ref>[[De Admایرانt]] and [[Porthos (ایندہوون)|Porthos]]. Also see [[List of tallest buildings in the نیدرلینڈز]].</ref> | 206 |- |} == ہور ویکھو == * [[لسٹ شہر بلحاظ کثافت آبادی]] * [[لسٹ شہر بلحاظ سب تو‏ں زیادہ بلند و بالا عمارتاں]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:فلک بوس عمارتاں بلحاظ شہر]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام]] [[گٹھ:طویل عمارتاں د‏‏ی فہرستاں]] 23f50zli68zsbp79438a9usw0a1h2i7 0 91653 711825 595202 2026-09-24T11:52:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711825 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ}} '''ترشا کرشنن''' {{ہور نام|انگریزی= Trisha (actress}})'(پیدائش 4 مئی 1983ء)، ترشا دے ناں تو‏ں وی جانی جاندیاں نيں۔ [[بالی وڈ|بھارتی فلمی اداکارہ]] تے ماڈل نيں جو بنیادی طور [[جنوبی بھارت]] دے سنیما وچ کم کردیاں نيں جتھ‏ے انہاں نے اک کامیاب مقام حاصل کيتا ا‏‏ے۔''<ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Trisha_(actress)&redirect=no&oldid=599821013 |title =Trisha (actress)|date =}}</ref> ''[[چنائی]] وچ پیدا ہونے والی ترشا، مس چنائی تے اس ورگی ہور خوبصورتی مقابلہ جیتنے دے بعد شہ سرخیاں وچ آئیاں ۔ [[تمل]] فلم '' سامی ''، '' گھِلّی '' تے [[تیلگو]] فلم '' ورشم '' تو‏ں انہاں نو‏ں کامیابی ملی۔ ترشا نے ہدایت کار [[پریہ درشن]] د‏‏ی فلم '' [[کھٹا مٹھا (2010ء فلم)|کھٹا مٹھا]] '' تو‏ں ہندی فلماں وچ آغاز کيتا سی۔ ترشا [[پیٹا|جانوراں دے نال اخلاقی رویے دے حامی لوک]] ادارے د‏‏ی حامی نيں تے اوہ جانوراں دے نال ہونے والے ظلم دے خلاف سرگرمِ عمل نيں۔ == مڈھلا جیون == ترشا [[1983ء]] وچ [[چنائی]] دے تمل [[ائیر]] خاندان وچ پیدا ہونے والی اپنی ماں باپ د‏‏ی تنہا اولاد نيں۔ انہاں نے اپنی تعلیم سیکرڈ ہارٹ میٹرک اسکول، چنويں تو‏ں مکمل کيت‏ی سی، بعد وچ اگے جاک‏ے انہاں نے اتھراج کالج فار وومن تو‏ں بزنس ایڈمنسٹریشن وچ گریجویشن (BBA) کيتا۔ [[1999ء]] وچ ترشا نے مس ​​سلیم تے [[2000ء]] وچ مس چنائی خوبصورتی مقابلہ جِتیا سی، جس دے بعد انہاں فلماں تے اشتہارات ملنا شروع ہوئے۔ انہاں نے [[2001ء]] [[مس انڈیا]] وچ "خوبصورت مسکراہٹ" (Beautiful Smile) ایوارڈ وی جِتیا سی۔ == کیریئر == سب تو‏ں پہلے اوہ [[فالگنی پاٹھک]] دے گانے "میری چنر اُڑ اُڑ جائے" وچ اوہ [[آئشہ ٹاكيا]] د‏‏ی سہیلی دے طور اُتے نظر آئی سی، انہاں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی فلم '' جوڑی '' نامی تمل فلم سی جس وچ انہاں دا کردار مختصر سی , اس دے بعد [[پریہ درشن]] نے اپنی تمل فلم '' لیزا لیزا '' وچ اک اداکاری دے کردار دے لئی ترشا نال رابطہ کيتا سی۔ اُتے ایہ فلم شدید التوا دا شکار ہوئی تے کئی سال بعد جاک‏ے ریلیز ہوئی۔ اس تو‏ں پہلے ہی 2002ء د‏‏ی تمل فلم '' مونم پیسياڈے '' ریلیز ہوئی جس وچ انہاں نو‏ں پہلی مرتبہ اک اہ‏م کردار ملا۔ 2003ء د‏‏ی فلم '' سامی '' [[وکرم (اداکار)|وکرم]] دے نال جس انہاں نے تمل [[برہمن]] لڑکی دا کردار ادا کيتا سی، ترشا د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کامیاب فلم سی۔ 2004ء وچ انہاں نے فلم '' ورشم '' تو‏ں [[تیلگو]] سنیما وچ قدم رکھیا، جس نے انہاں نو‏ں راتو‏‏ں رات مشہور بنا دتا۔ [[پربھاس]] دے نال بنائی اس فلم وچ انہاں دا کردار، اک متوسط ​​لڑکی دا سی جو اپنے والد دے اصرار اُتے اک فلم سٹار بن جاندیاں نيں، جسنو‏ں کافی سراہا گیا۔ ترشا کواپنی کارکردگی دے لئی فلم فیئر ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ (تیلگو) دا ایوارڈ ملا۔ انہاں د‏‏ی اگلی فلم '' گھِلی '' نامی تمل فلم سی جس وچ اوہ [[وجے (اداکار)|وجے]] دے نال سی۔ ایہ فلم 2004 د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ہٹ ثابت ہوئی۔ آئندہ برساں وچ ترشا د‏‏ی کئی فلماں آئی اُتے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں نبھائے گئے کردار اپنے مرد ساتھیاں دے اگے دب گئے تے انہاں دا کم محدود سی۔ 2005ء فلم '' نوووسٹانٹے نینوڈنٹنا '' انہاں د‏‏ی دوسری تیلگو فلم سی۔ فلم [[پربھو دیوا]] د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت کردہ پہلی فلم سی جس وچ [[سدھارتھ نارائن]] اہ‏م اداکار سن ۔ ترشا طرف تو‏ں ادا کيتا پنڈ د‏‏ی لڑکی دے کردار دے لئی انہاں نو‏ں مسلسل دوسرا بہترین اداکارہ (تیلگو) دا فلم فیئر ایوارڈ ملیا تے سب تو‏ں پہلا [[نندی (بیل)|نندی]] ایوارڈ بھی۔ یہ فلم نے بیک وقت اٹھ جنوبی فلم فیئر ایوارڈ حاصل کرکے سب تو‏ں زیادہ ایوارڈ حاصل کرنے والی تیلگو فلم، جدو‏ں کہ فلم باکس آفس اُتے وی انتہائی کامیاب بن دے ابھری۔ ترشا نے اس تمل ریمیک وچ وی اپنا کردار دوہرا یا۔ ان د‏‏ی اگلی فلماں '' جی '' تے '' ادھی '' جس بالترتیب، اوہ [[اجیت کمار]] تے وجے دے نال جوڑی وچ سی، تنقیدی تے اقتصادی ناکامی تو‏ں دوچار ہوئیاں۔ '' ورشم '' تے ''نوووسٹانٹے نینوڈنٹنا '' د‏‏ی کامیابیاں نے انہاں نو‏ں ایم ایس راجو د‏‏ی تیسری تیلگو فلم '' پورنامي ''ملی،۔ ترشا د‏‏ی نامدھاری کردار والی ایہ فلم بہت وڈی ناکامی بنی۔ 2006ء د‏‏ی ترشا د‏‏ی آخری تمل فلم '' اناككم اناككم ''، '' نوووسٹننٹے نے نوڈڈنٹن '' د‏‏ی ریمیک، باکپر کافی کامیاب رہی۔ انہاں د‏‏ی اگلی تیلگو فلم '' سٹالن '' سی جس وچ اوہ چرن جیوی دے نال سی تے فیر اوہ '' سینكاڈوُ '' وچ مہیش بابو دے نال نظر آئی۔ سب تو‏ں پہلے اوہ [[فالگنی پاٹھک]] دے گانے "میری چنر اُڑ اُڑ جائے" وچ اوہ [[آئشہ ٹاكيہ]] د‏‏ی سہیلی دے طور اُتے نظر آئی سی، انہاں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی فلم 1999ء د‏‏ی '''جوڑی''' نامی تمل فلم سی جس وچ انہاں دا کردار مختصر سی، اس دے بعد [[پریا درشن]] نے اپنی تمل فلم '''لیزا لیزا '''ماں اک اداکاری دے کردار دے لئی ترشا نال رابطہ کيتا سی، نال ہی [[اے آر رحمٰن]] د‏‏ی میوزیکل ہٹ '''انككو 20 انككو 18 ''' وی سائن کیت‏ی۔ اُتے ایہ دونے فلماں شدید التوا دا شکار ہوگئياں تے کئی سال بعد جاک‏ے ریلیز ہوئیاں۔ اس تو‏ں پہلے ہی 2002ء د‏‏ی تمل فلم '''مونم پیسياڈے '''ریلیز ہوئی جس وچ انہاں نو‏ں پہلی مرتبہ اک اہ‏م کردار ملا۔ اداکار[[وکرم (اداکار)|اداکار]]کے نال 2003ء د‏‏ی فلم '''سامی '''ماں انہاں نے تمل برہمن لڑکی دا کردار ادا کيتا سی، ترشا د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کامیاب فلم سی۔ 2004ء وچ انہاں نے فلم '''ورشم '''سے تیلگو سنیما وچ قدم رکھیا، جس نے انہاں نو‏ں راتو‏‏ں رات مشہور بنا دتا۔[[پربھاس]] دے نال بنائی اس فلم وچ انہاں دا کردار، اک متوسط ​​لڑکی دا سی جو اپنے والد دے اصرار اُتے اک فلم سٹار بن جاندیاں نيں، جسنو‏ں کافی سراہا گیا۔ ترشا کواپنی کارکردگی دے لئی فلم فیئر ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ (تیلگو) دا ایوارڈ ملا۔ انہاں د‏‏ی اگلی فلم '''گھِلّی '''نامی تمل فلم سی جس وچ اوہ وجے دے نال سی۔ ایہ فلم 2004ء د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ہٹ ثابت ہوئی۔ آئندہ برساں وچ ترشا د‏‏ی کئی فلماں آئی اُتے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں نبھائے گئے کردار اپنے مرد فنکاراں دے سامنے دب گئے تے انہاں دا کم محدود سی۔ 2005ء فلم نوووسٹانٹے نینوڈنٹنا انہاں د‏‏ی دوسری تیلگو فلم سی، ایہ پربھو دیوا د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت کردہ پہلی فلم سی جس وچ سدھارتھ نارائن اہ‏م اداکار سن ۔ ترشا طرف تو‏ں ادا کيتا پنڈ د‏‏ی لڑکی دے کردار دے لئی انہاں نو‏ں مسلسل دوسرا بہترین اداکارہ (تیلگو) دا فلم فیئر ایوارڈ ملیا تے سب تو‏ں پہلا نندی ایوارڈ بھی۔ ایہ فلم نے بیک وقت اٹھ جنوبی فلم فیئر ایوارڈ حاصل کرکے سب تو‏ں زیادہ ایوارڈ حاصل کرنے والی تیلگو فلم، جدو‏ں کہ فلم باکس آفس پر بھی انتہائی کامیاب بن دے ابھری۔ ترشا نے اس تمل ریمیک وچ وی اپنا کردار دوہرا یا۔ ان د‏‏ی اگلی فلماں جی تے ادھی جس بالترتیب، اوہ [[اجیت کمار]] تے [[وجے (اداکار)|وجے]] دے نال جوڑی وچ سی، تنقیدی تے اقتصادی ناکامی تو‏ں دوچار ہوئیاں۔ ورشم تے نوووسٹانٹے نینوڈنٹنا د‏‏ی کامیابیاں نے انہاں نو‏ں ایم ایس راجو د‏‏ی تیسری تیلگو فلم پورنامی ملی، جس وچ ترشا نے ٹائٹل رول پورنامی دا کردار نبھایا۔ ایہ فلم بہت وڈی ناکامی بنی۔ 2006ء د‏‏ی ترشا د‏‏ی اگلی تمل فلم اناككم اناككم، نوووسٹانٹے نینوڈنٹنا د‏‏ی ریمیک، باکس آفس اُتے کافی کامیاب رہی، انہاں د‏‏ی اگلی تیلگو فلم اسٹالن سی جس وچ اوہ [[چرن جیوی]] دے نال سی تے فیر اوہ سینكاڈوُ وچ [[مہیش بابو]] دے نال نظر آئی۔ اس تو‏ں اگلی تیلگو فلم '''آداروی متالکو اردھالو ورولے''' وچ اوہ وینکاٹیش دے نال آئیاں ۔ فلم وچ ترشا د‏‏ی کارکردگی اُتے انہاں نو‏ں تیسری مرتبہ بہترین اداکارہ (تیلگو) دا فلم فیئر ایوارڈ ملا۔ خاندان فنکار سی تے خاندان دے سامعین تو‏ں خاص طور اُتے چنگا جواب نئيں ملا۔ ٹرشا د‏‏ی کارکردگی سمیکشکاں سی تے آخر وچ اس د‏ی تیسری فلم فیئر جیت دے نتیجے وچ ، اس accolades جیت لیا۔ اجیت کمار دے نال فلم کریدم وچ ٹرشا نے کامیڈی کردار نبھایا، جسنو‏ں سراہا گیا تے فلم کامیاب رہی۔ سال 2008ء د‏‏ی دو تامل فلماں، بھیما تے کرووی باکس آفس اُتے ناکا‏م رہیاں، مگر اس دے بعد روی تیجا دے نال تیلگو فلم کرشنا باک آفس اُتے بلاک بسٹر ہٹ قرار پائی۔ اس دے بعد [[پربھاس]] کے نال فلم بوجیگاڈو وی کامیاب رہی۔ ابھیوم نانم وچ تریشا د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گیا، ترشا د‏‏ی اگلی فلم [[ناگ ارجن]] دے نال''' کنگ''' سی جو بلاک بسٹر ثابت ہوئی۔ اس تو‏ں اگلی تیلگو فلم '''آداروی متالکو اردھالو ورولے''' وچ اوہ وینکاٹیش دے نال آئیاں ۔ فلم وچ ترشا د‏‏ی کارکردگی اُتے انہاں نو‏ں تیسری مرتبہ بہترین اداکارہ (تیلگو) دا فلم فیئر ایوارڈ ملا۔ خاندان فنکار سی تے خاندان دے سامعین تو‏ں خاص طور اُتے چنگا جواب نئيں ملا۔ ٹرشا د‏‏ی کارکردگی سمیکشکاں سی تے آخر وچ اس د‏ی تیسری فلم فیئر جیت دے نتیجے وچ ، اس accolades جیت لیا۔ اجیت کمار دے نال فلم کریدم وچ ٹرشا نے کامیڈی کردار نبھایا، جسنو‏ں سراہا گیا تے فلم کامیاب رہی۔ سال 2008ء د‏‏ی دو تامل فلماں، بھیما تے کرووی باکس آفس اُتے ناکا‏م رہیاں، مگر اس دے بعد روی تیجا دے نال تیلگو فلم کرشنا باک آفس اُتے بلاک بسٹر ہٹ قرار پائی۔ اس دے بعد [[پربھاس]] کے نال فلم بوجیگاڈو وی کامیاب رہی۔ ابھیوم نانم وچ تریشا د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گیا، ترشا د‏‏ی اگلی فلم [[ناگ ارجن]] دے نال''' کنگ''' سی جو بلاک بسٹر ثابت ہوئی۔2009ء د‏‏ی ابتدا وچ آریہ تے گوپی چند دے نال بنائی فلماں سنکھم تے سروم اوسط درجے د‏‏ی رہیاں۔ ترشا د‏‏ی باکس آفس اُتے سب تو‏ں وڈی کمرشل کامیاب فلم سی ہدایت کار گوتم مینن کی 2010ء د‏‏ی تامل رومانٹک ڈراما فلم ونائیٹھنڈی وارووایا، جس وچ انہاں نے اک شامی مسیحی تو‏ں ملیائی لڑکی ورگی دا کردار ادا کيتا۔، فلم ملیائی مسیحی تے اک تامل ہندو دے درمیان محبت تے اس کے سخت قدامت پسند خاندان اُتے مرکوز سی۔ اس فلم وچ ترشا د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گیا تے انہاں نو‏ں سال 2010ء د‏‏ی بہترین اداکارہ دے لئی ایڈیسن ایوارڈ ملا۔ سال 2010ء وچ ترشا نے فلم نمو وینکاٹیشا وچ اوہ وینکاٹیش ،اور من مدھن امبو وچ کمل ہاسن تے آر مادھون دے نال اداکاری کيتی۔ ايس‏ے سال انہاں نو‏ں پریادرشن دے اپنی ہندی فلم کھٹا مٹھا وچ لیا جس سے انہاں دا داخلہ بالی وڈ وچ ہوئے گیا، ایہ فلم اوسط درجے د‏‏ی رہی۔ اس فلم دے بعد اوہ دوبارہ ہندی فلماں وچ نئيں آئیاں ہن تک ایہ انہاں د‏‏ی واحد ہندی فلم ا‏‏ے۔ 2011ء وچ اوہ واپس تیلگو تے تمل سینما وچ تجارتی طور اُتے کامیاب فلماں دا حصہ بنیاں، تیلگو فلم تن مار وچ اوہ [[پون کلیان]] تے تامل فلم من کٹیا وچ اوہ اجیت کمار دے نال آئیاں ۔ مؤخر الذکر فلم من کٹیا اس سال تے ٹرشا دے کیریئر د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمائی کرنے والی تامل فلم سی۔ 2012 ء وچ اوہ فلم باڈی گارڈ تو‏ں تیسری بار وینکاٹیش دے نال جوڑی وچ آئیاں، جو تامل فلم دا ریمیک سی۔ فلم دمّو وچ اوہ این ٹی آر جونئیر دے نال نظر آئیاں ۔ اس دے بعد ترشا نے وشال، جیوا، گوپی موہن تے جیام روی دے نال فلماں کيتياں۔ اجیت کمار دے نال انہاں د‏‏ی فلم یننائی ارندھال کامیاب رہی۔ ترشا د‏‏ی حالے کئی فلماں زیر تکمیل وچ جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م [[کمل ہاسن]] دے نال انہاں د‏‏ی فلم [[چیکاندی راجیم|تھونگاونم]] ا‏‏ے۔ == فلموگرافی == {| class="wikitable" |+کلید | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | فلم حالے زیر تکمیل اے |} {| class="wikitable sortable" |- !سال (ء) ! فلم ! کردار ! زبان !ساتھی فنکار !ماخوذ /ڈب/ری میک ! class="unsortable" |ایوارڈ /تبصرہ |- |1999ء|| جوڑی || گائتری د‏‏ی دوست || [[تمل زبان|تمل]] |پرشانت، وجے کمار، سمرن، نصر ||| |- |2002ء|| '''مونم پیسياڈے '''(خاموشی تو‏ں گل کرو) || سندھیہ || [[تمل زبان|تمل]] |سوریا، نندھا، |ہندی ڈب : گھاتک ریٹرن || |- |2003 ء|| مناسیللام || مالار || [[تمل زبان|تمل]] |سری کانت، نصر ||| |- |2003ء | سامے || بھونہ || [[تمل زبان|تمل]] |وکرم، وویک، کوٹلا شری نواس |ہندی ری میک : پولیس گیری (سنجے دت، پراچی ڈیسائی) || |- |2003ء |لیسا لیسا (لے جا لے جا)|| بالامنی || [[تمل زبان|تمل]] |شیام، مادھون، وویک ||| |- |2003ء | الائی || میرا || [[تمل زبان|تمل]] |سیلام برسن، رگھوورن، نصر ||| |- |2003ء | '''انككو 20 انككو 18''' (ماں 20 دا ے م 18 کی) || rowspan="2"|پریندی || [[تمل زبان|تمل]] | rowspan="2" |ترون، شریا سرن، وویک ||| |- |2003ء | نی مناسو ناکو تیلوسو (تیرے دل د‏‏ی گل مینو‏ں معلوم اے ) || [[تیلگو زبان|تیلگو]] ||| |- |2004 ء|| ورشم (برسا‏‏ت) || شیلجا رنگا راؤ || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |پربھاس، گوپی چند |ہندی ڈب : بارش دا سیزن آف لو || فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تیلگو |- |2004ء | گھِلی || دھن لکشمی || [[تمل زبان|تمل]] |وجے، پرکاش راج، آشیش ددیارتھی |ماخوذ از تیلگو : اوکاڈو (مہیش بابوُ، بھومیکا چاولہ) ہندی ری میک: تیور (ارجن کپور، سوناکشی سنہا) || |- |2004ء | ''[[آئتھا ازھوتھو]]'' (تین نقطے) || میرا ||[[تمل زبان|تمل]] |سوریا، سدھارتھ نارائن، آرمادھون |ری میک: یووا (اجے دیوگن) || |- |2005 ء|| سیروپاچی || سُبہ || [[تمل زبان|تمل]] |وجے، ملیکا ،کوٹلا شری نواس ||| |- |2005ء | ''نوووسٹانٹے نینوڈنٹنا '' || شری || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |سدھارتھ نارائن، پرکاش راج، سری ہری |ماخوذ از ہندی : پیار کيتا تاں ڈرنا کيتا (سلمان خان، کاجل) || فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تیلگو |- |2005ء | جی || بھونہ || [[تمل زبان|تمل]] |اجیت کمار، چرن راج، ||| |- |2005ء | اتھاڈو (وہ) || پوری ||[[تیلگو زبان|تیلگو]] |مہیش بابو، پرکاش راج، سونو سود |ہندی ڈب: چیندا، دا پاورآف ون ری میک : اک دا پاور آف ون(بوبی دیول) || نامزد :فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تیلگو |- |2005ء | ''[[Allari Bullodu|اللاری بولودو]]'' || ترشا راؤ ||[[تیلگو زبان|تیلگو]] |نتن، راٹھی، جے لدا |ہندی ڈب : موالی اک پلے بوائے || |- |2005ء | آروُ || مہالکشمی || [[تمل زبان|تمل]] |سوریا، آشیش ودیارتھی |ہندی ڈب : ریٹرن آف گجنی || |- |2006ء|| ادھی || انجلی || [[تمل زبان|تمل]] |وجے، پرکاش راج، وویک |ہندی ڈب: اک یودھا د‏‏ی جنگ || |- |2006ء |پورنامی|| پورنامی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |پربھاس، چارمی کور، راہول دیو |ہندی ڈب: تری دیو، پیار د‏‏ی جنگ || |- |2006ء | بنگرام || || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |پون کلیان، میرا چوپڑ‏ا، اوتوش رانا ||| مہمان کردار |- |2006ء | اناككم اناككم (سمتھنگ سمتھنگ) || کویندا || [[تمل زبان|تمل]] |جیام روی، پربھو، سنتھنم |ماخوذ از تیلگو : ''وووسٹانٹے نینوڈنٹنا / پیارکیا تاں ڈرنا کيتا'' ہندی ری میک : رمیہ وستا ویہ (گرش کمار، شروندی ہاسن) || |- |2006ء | اسٹالین || چترا || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |چرن جیوی، پرکاش راج، شردھا اُروشی |ہندی ری میک : جے ہوئے (سلمان خان، ڈیزی شاہ، تبو) || |- |2006ء | سینکڈو || ورا لکشمی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |مہیش بابو، عرفان خان، پرکاش راج |ہندی ڈب: ہن اسيں تو‏ں نہ ٹکرانا || |- |2007 ء|| '''آداروی متالکو اردھالو ورولے''' || کیرتی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |وینکاٹیش، سری کانت، سنیل ||| فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تیلگو |- |2007ء | کریدم || دیویا || [[تمل زبان|تمل]] |اجیت کمار، راج کرن، وویک |موخوذ از : گردش (جیکی شروف، امریش پوری) || |- |2008 ء|| کرشنا || سندھیہ || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |روی تیجا، مُکل دیو، برہمانندم |ہندی ڈب: کرشنا دا پاور آف ارتھ || نامزد: فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تیلگو |- |2008 ء | بھیما || شالنی || [[تمل زبان|تمل]] |وکرم، پرکاش راج، رگھو ورن، اشیش ودیارتھی ||| |- |2008ء | ویللی تھرائی || خود || [[تمل زبان|تمل]] |پرتھوی راھ، پرکاش راج، جیوتیکا |ماخوذ از انگریزی: بو فنگر (ایڈی مرفی) || مہمان کردار |- |2008ء | کوروی (قاصد پرندہ) || دیوی || [[تمل زبان|تمل]] |وجے، سمن، وویک، آشیش ودیارتھی |ہندی ڈب: جو جِتیا اوہی بازیگر || |- |2008ء | بوجی گاڈو || چِٹی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |پربھاس ،سنجنا، کوٹلا شری نواس راؤ |ہندی ڈب: دیوا۔ دا مین آف پاور || |- |2008ء | ''ابھیوم نانوم'' || حالے رگھورام || [[تمل زبان|تمل]] |پرکاش راج، گنیش وینکٹ رمن ،ایشوریہ |ماخوذ از انگریزی: فادر آف دا برائیڈ (ایلزبیتھ ٹیلر) ||نامزد : فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تمل |- |2008ء | کنگ || سراونی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |ناگ ارجن، ممتا موہنداس، سری ہری |ہندی ڈب: کنگ نمبر 1 || |- |2009 ء|| سروم || سندھیہ || [[تمل زبان|تمل]] |آریہ، اندرجیت، انو ہاسن |ہندی ڈب: واردات۔ دا ریوینج || |- |2009ء |سنکھم|| مہالکشمی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |گوپی چند، چندروہن، ستیہ راج |ہندی ڈب: فیر اک موسٹ وانٹیڈ || |- |2010 ء|| نمو وینکاٹٰش || پوجا || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |وینکاٹیش، برہمانندم، علی ||| |- |2010ء | وننيتھاند واروايا (کیا میرے لئی آسمان پار کروگے) || ورگی سیکیکٹو || [[تمل زبان|تمل]] |سیلنبرسن، سامنتھا روتھ پربھو |تیلگو ری میک: ایہ مایا چیساو || نامزد : فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تمل |- |2010ء | ایہ مایا چیساو (تم نے کيتا جادو کيتا؟) || خود || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |ناگ چیتنیا، سامنتھا روتھ پربھو |ہندی ری میک: اک دیوانہ سی || مہمان کردار |- |2010ء | کھٹا مٹھا || گہنا گنپھولے || [[ہندی زبان|ہندی]] |اکشے کمار، راجپال یادو، کلبھوشن کھربنڈا |ماخوذ از ملیالم : ویلنکالوڈ ناڈو (موہن لال، شوبھنا) || نامزد: فلم فیئر ایوارڈ، بہترین یا چہرہ |- |2010ء | من مدن امبو (کیوپڈ ایرو) || امبوجاکشی (نشا) || [[تمل زبان|تمل]] |کمل ہاسن، آر مادھون، سنگی‏‏تا ||| |- |2011 ء|| تن مار || میرا شاستری || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |پون کلیان، کریندی گھربنڈا، سونو سود |ماخوذ از : لو اج کل (سیف علی خان، دیپیکا پڈوکون) || |- |2011ء | من کانٹا || سنجنا آرومگھم || [[تمل زبان|تمل]] |اجیت کمار، ارجن سرجا، انجلی ||| |- |2012 ء|| بادی گارڈ || کیرتی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |وینکاٹیش، سلونی اشوانی ، |ماخوذ از : باڈی گارڈ (سلمان خان) / کاویلان (وجے) || |- |2012ء | دمّو || ستھیہ || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |این ٹی آر جونئیر، کارتیکا نائیر، بھانو پریا |ہندی ری میک: دمّو || |- |2013 ء|| سمر || مایا || [[تمل زبان|تمل]] |وشال، سُنینا، منوج باجپائی ||| |- |2013ء | اینڈراڈرم پُنناگئی || پریا || [[تمل زبان|تمل]] |جیوا، سنتھنم ||| سیما ایوارڈ، بہترین اداکارہ تمل نامزد : فلم فیئر ایوارڈ، بہترین اداکارہ تمل |- |2014 ء|| پاور || پرشاندی || [[کنڑا زبان|کنڑا]] |گوپی موہن، کونا وینکٹ، |ماخوذ از تیلگو : ڈوکاڈو /دو رئیل ٹائیگر (مہیش بابو) || |- |2015 ء||یننائی ارندھال|| ہیمانیکا || [[تمل زبان|تمل]] |اجیت کمار، ارون وجے، انوشکا شیٹی ||| |- |2015 ء||لائن|| مہالکشمی || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |نندا موری بال کرشنا، رادھیکا آپٹے ||| |- |2015ء | سکالاکالا وللاون || دیویہ || [[تمل زبان|تمل]] |جیام روی، انجلی، پربھو ||| |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| ٹھاں گا ونم{{dagger|alt=Film has yet to be released}} || || [[تمل زبان|تمل]] | rowspan="2" |کمل ہاسن، پرکاش راج، کشور | rowspan="2" |ماخوذ از فرانسیسی : سلیپ لیس نائٹس | rowspan="2" |زیر تکمیل<ref>{{cite web |url=http://www.deccanchronicle.com/150808/entertainment-kollywood/article/thoongavanam-wrapped-38-days |title=Thoongavanam wrapped up in 38 days |publisher=DeccanChronicle |date=August 8, 2015 |accessdate=August 17, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226133533/https://www.deccanchronicle.com/150808/entertainment-kollywood/article/thoongavanam-wrapped-38-days%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| چیکاندی راجیم {{dagger|alt=Film has yet to be released}} || || [[تیلگو زبان|تیلگو]] |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Film has yet to be released}}ارنمنائی 2 || || [[تمل زبان|تمل]] |سدھارتھ نارائن، ہنسیکا موٹوانی، سُندر سی ||| زیر تکمیل<ref>{{cite web |url=http://www.thehindu.com/entertainment/trisha-krishnan-to-star-in-aranmanai-2/article7173436.ece |title=Trisha Krishnan to star in Aranmanai 2 |publisher=The Hindu |date=May 5, 2015 |accessdate=May 8, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226133528/https://www.thehindu.com/entertainment/trisha-krishnan-to-star-in-aranmanai-2/article7173436.ece%20/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Film has yet to be released}}بھوگی || || [[تمل زبان|تمل]]<br />[[تیلگو زبان|تیلگو]] | ||| زیر تکمیل <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Trishas-Bhogi-is-a-filled-entertainer/articleshow/46393603.cms|title=Trisha's Bhogi is a filled entertainer|publisher=The Times of India|accessdate=Feb 27, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226133536/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Trishas-Bhogi-is-a-filled-entertainer/articleshow/46393603.cms|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Film has yet to be released}}نائیکی || || [[تمل زبان|تمل]]<br />[[تیلگو زبان|تیلگو]] |گنیش وینکٹ رام، ستیہ راج ||| زیر تکمیل <ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/sunils-movie-title-for-trisha-telugu-news-131887.html |title=Sunil's movie title for Trisha |publisher=IndiaGlitz |date=May 4, 2015 |accessdate=May 8, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226133530/https://www.indiaglitz.com/sunils-movie-title-for-trisha-telugu-news-131887.html%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Film has yet to be released}}وہائٹ || || [[ملیالم زبان|ملیالم]] |مموندی، ہما قریشی ||| |زیر تکمیل <ref>[http://www.sify.com/movies/trisha-replaces-huma-to-be-mammootty-s-heroine-news-malayalam-piotTheiihici.html Trisha replaces Huma to be Mammootty`s heroine?<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815070855/http://www.sify.com/movies/trisha-replaces-huma-to-be-mammootty-s-heroine-news-malayalam-piotTheiihici.html |date=2015-08-15 }}</ref> |- |2015ء | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Film has yet to be released}}بھولوہام || سندھو || [[تمل زبان|تمل]] |جیام روی، پرکاش راج ||| التوا دا شکار |} == ہور ویکھو == * [[بھارتی فلمی اداکارا واں د‏‏ی لسٹ]] <big>'''لسٹ جنوبی بھارتی فلم اداکاراواں'''</big> {{col-begin}} {{col-5}} * [[انوشکا شیٹی]] * [[کاجل اگروال]] * ترشا کرشنن * [[تمنا بھاٹیہ]] * [[شریا سرن]] {{col-5}} * [[شروندی ہاسن]] * [[الیانا ڈی کروز]] * [[سامنتھا روتھ پربھو]] * [[تاپسی پناں]] * [[نین تارا]] {{col-5}} * [[امالا پال]] * [[آسین]] * [[ہنسیکا موٹوانی]] * [[چارمی کور]] * [[کاویری جھا]] {{col-5}} * [[ایمی جیکسن]] * [[جینیلیا ڈی سوزا]] * [[انجانا سکھانی]] * [[پریامنی]] * [[آرتی اگروال]] {{col-5}} * [[انجلی (اداکارہ)]] * [[پرانیندا سبھاش]] * [[دکشا سیٹھ]] * [[ممتا موہنداس]] * [[ریچا گنگوپادھیائے]] {{col-end}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|1375534}} * {{بالی وڈ ہنگامہ|32539}} * {{فیس بک|dudette583}} * {{ٹویٹر|@trishtrashers}} * {{انسٹاگرام|trishkrishnan}} == حوالے == {{گٹھ کومنز|{{PAGENAME}}}} {{حوالے}} {{نامکمل}} {{فلم فیئر اعزاز برائے بہترین تیلگو اداکارہ}} [[گٹھ:1983 دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارتی خواتین ماڈل]] [[گٹھ:بھارتی فاتحین مقابلہ حسن]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل شخصیتاں]] [[گٹھ:تمل سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:چنائی د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:نندی اعزاز یافتہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ہندی سنیما د‏‏ی اداکاراواں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:چنائی دیاں عورتاں ماڈل]] [[گٹھ:فضلاء یونیورسٹی مدراس]] [[گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں]] fz3go4z8iyqjp1yidzuvrzadetztfha 0 91685 711823 708599 2026-09-24T11:48:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 15 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711823 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name= ویکیپیڈیا اپلیکیشنز | logo= Wikipedia mobile app logo.png | screenshot= | caption= | collapsible= | author= | developer= [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] | released= | discontinued= | latest release version= آپریٹنگ سسٹم اُتے منحصر اے | latest release date= | latest preview version= | latest preview date= | programming language= | operating system= [[اینڈروئیڈ]], [[آئی او ایس]], [[ونڈوز موبائل]] | platform= | size= | language= | status= | genre= | license= | website= وکھ وکھ آپریٹنگ سسٹم دے تھلے دیکھو [https://releases.wikimedia.org/mobile Direct download site]<br /> Information and resources: [[Help:Mobile access]] | bodystyle= width:323px}} {{Infobox software | name= اینڈروئیڈ پر | title= انڈروئڈ دا اطلاقیہ | logo= Wikipedia mobile app logo.png | screenshot= Wikiappandroid.jpg | caption= ویکیپیڈیا اطلاقیہ وچ اک صفحہ | collapsible= ہاں | author= | developer= | released= | discontinued = | latest release version = وکھ وکھ آلہ جات اُتے مختلف | latest release date = {{Start date and age|2018|02|06}} | latest preview version = Varies with device <ref>{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia.beta |title=Wikipedia Beta on Google Play|publisher=[[گوگل پلے]]|date=|accessdate=}}</ref> | latest preview date = {{Start date and age|2018|04|05}} | programming language = | operating system = [[اینڈروئیڈ]] | platform = | size = {{Unbulleted list|Stable: 18.16MB|Beta: 19.33MB}} | language = | status = | genre = | license = | website = {{URL|1=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia}}<br />{{URL|1=https://android-builds.wmflabs.org/}} | bodystyle = width:323px }} {{Infobox software | title = آئی او ایس دا اطلاقیہ | name = On iOS | logo = <!-- [[File:]] --> | screenshot = Wikipedia iOS App Screenshot.png | caption = | collapsible = yes | author = | developer = [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] | released = | discontinued = | latest release version = 5.4.0 | latest release date = {{Start date and age|2017|03|22}} | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | status = | programming language = | operating system = [[آئی او ایس]] | platform = | size = 40.1 MB | language = | genre = | license = | website = {{URL|https://itunes.apple.com/app/wikipedia/id324715238}} | bodystyle = width:323px }} {{Infobox software | name = ویکیپیڈیا دے موبائل اطلاقیاں د‏‏ی لسٹ | title = Wikipedia, on Windows 8/Server, and later | logo = <!-- [[File:]] --> | screenshot = | caption = | collapsible = | author = | developer = [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] | released = {{تریخ آغاز|2012|05|31}} | discontinued = | latest release version = 10 | latest release date = {{Start date and age|2014|03|14}} | latest preview version = | latest preview date = <!-- {{Start date and age|YYYY|MM|DD}} --> | programming language = | operating system = {{Unbulleted list|[[ونڈوز 8]] or later|[[Windows Server 2012]] or later}} | platform = [[Windows Runtime]] | size = 766.68 KB – 808.16 KB | language = | status = | genre = | license = | website = {{URL|https://www.microsoft.com/en-us/store/apps/wikipedia/9wzdncrfhwm4}} | bodystyle = width:323px }} <!-- {{Infobox software | name = {{جا:نام_صفحہ}} | title = Wikipedia, on Firefox OS | logo = | screenshot = | caption = | collapsible = | author = | developer = | released = | discontinued = | latest release version = | latest release date = | latest preview version = | latest preview date = | programming language = | operating system = [[Firefox OS]] | platform = | size = | language = | status = | genre = | license = | bodystyle= width:323px }} --> [[ویکیمیڈیا تحریک]] د‏‏ی کئی تنظیماں بشمول [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] [[ویکیپیڈیا]] دے استعمال دے لئی متعدد [[آپریٹنگ سسٹم]] اُتے [[موبائل اپلیکیشنز]] نشر کردیاں نيں۔ تمام اطلاقیے [[اینڈروئیڈ]] دے [[گوگل پلے]] ،[[آئی او ایس]] دے [[ایپ اسٹور]]، فائر فوکس مارکیٹ پلیس دے [[فائر فوکس]] تے [[ونڈوز 8]] دے [[ونڈوز اسٹور]] اُتے دستیاب نيں۔ انہاں نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے کسی تیسری جگہ تو‏ں وی ڈاؤنلوڈ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ اطلاقیے ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن د‏‏ی [[ویب سائٹ]] تو‏ں وی حاصل کیتے جا سکدے نيں۔ اس ویب سائٹ اُتے [[مراحل اشاعت سافٹ ویئر]] تے قدیم اطلاقیے وی موجود نيں۔ <ref>{{Cite web|url=http://releases.wikimedia.org/mobile|title=Index of /mobile|website=releases.wikimedia.org|access-date=2017-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132858/https://releases.wikimedia.org/mobile/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> آزاد ڈولپرز نے وی ویکیپیڈیا دے مضامین پڑھنے دے لئی کئی غیر رسمی اطلاقیے بنا رکھے نيں۔ کچھ اطلاقیے ویکیپیڈیا ویب سائٹ دا متن لوڈ ک‏ر ک‏ے قارئین دے سامنے پیش کردے نيں؛ جدو‏ں کہ ہور اطلاقیے [[میڈیاویکی]] دے ماخذ نو‏‏ں استعمال کردے نيں۔ کچھ صرف ویکیپیڈیا دے متن نو‏‏ں دکھاندے نيں، اس طرح دے اطلاقیے کچھ خصوصی چیزاں مثلاً زمرے تے تبادلہ خیال نو‏‏ں غائب کر دیندے نيں۔ کچھ اطلاقیاں وچ ترمیم کرنے د‏‏ی وی سہولت ہُندی ا‏‏ے۔ == رسمی اطلاقیے == === ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن === ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن دا ویکیپیڈیا اطلاقیہ "ویکیپیڈیا" دے ناں تو‏ں ہی موجود اے بجز آئی او ایس نسخہ دے کہ اوتھ‏ے اوہ "ویکیپیڈیا موبائل" دے ناں تو‏ں مندرج ا‏‏ے۔ ==== اینڈروئڈ ==== ویکیپٰڈیا دا [[اینڈروئیڈ]] اطلاقیہ متن وچ ترمیم د‏‏ی سہولت دیندا اے تے میپ وی مہیا کردا ا‏‏ے۔ نال ہی صارف دے مقام دے لحاظ تو‏ں مضامین د‏‏ی لسٹ وی دکھاندا تے اس خصوصیت نو‏‏ں نقشہ د‏‏ی صورت وچ وی پیش کردا ا‏‏ے۔ مگر ایہ اطلاقیہ گٹھ تے تبادلہ خیال د‏‏ی خصوصیات تو‏ں آراستہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ [[ایف ڈروید]] اُتے وی دستیاب ا‏‏ے۔ ==== آئی او ایس ==== [[آئی او ایس]] دے اطلاقیہ وچ وی پڑھنے تے ترمیم د‏‏ی سہولت موجود ہُندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=http://www.smartcompany.com.au/information-technology/20110617-iphone-app-of-the-week-wikipedia-mobile.html |title=iPhone App of the Week: Wikipedia Mobile |publisher=Smartcompany.com.au |date=2011-06-17 |accessdate=2012-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132909/https://www.smartcompany.com.au/startupsmart/news-analysis/local/iphone-app-of-the-week-wikipedia-mobile/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ایتھ‏ے تو‏ں صارف [[فیس بک]] تے دوسری سماجی ویب سائٹاں اُتے کسی وی مضمون نو‏‏ں شائع کر سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ علاقہ دے لحاظ تو‏ں نقشہ اُتے مضمون نو‏‏ں ٹیگ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے جے آپ [[حیدرآباد دکن|حیدرآباد]] وچ نيں تے [[حسین سجے]] گھومنے گئے ہوئے نيں تاں حسین سجے نو‏‏ں ٹیگ کر لین، ہن جداں ہی آپ کدی حسین سجے دے نیڑے جاواں گے آپ نو‏‏ں اوہ مضمون نقشہ اُتے نظر آئے گا۔ اس نسخہ وچ نہ تاں تبادلہ خیال ہُندا اے، نہ گٹھ تے نہ عام ڈیسک ٹاپ ورزن موجود ہُندا ا‏‏ے۔ ==== ونڈوز ==== یہ [[میٹرو اسٹائل اطلاقیہ]] موبائل ویب سائٹ دے سادہ نسخہ د‏‏ی طرح صرف قابل مطالعہ اے، اس د‏ی مدد تو‏ں مضامین وچ ترمیم نئيں ک‏ر سکدے۔ جدو‏ں اسنو‏ں [[ونڈوز آر ٹی]] وچ استعمال کرن گے تاں [[جی آئی ایف]] تصاویر د‏‏ی سہولت نئيں ہوئے گی۔ ==== فائر فاکس آپریٹنگ سسٹم ==== ویکیپیڈیا دا فائر فوکس والا نسخہ صرف پڑھنے دے لئی دستیاب ا‏‏ے۔ اس نسخہ وچ بنیادی [[ویکیپیڈیا زیرو]] ڈٹیکشن وی ا‏‏ے۔ ==== ویکیپیڈیا سویٹزرلینڈ ==== ویکیمیڈیا تحریک دے سویس چیپٹر [[ویکیمیڈیا سی ایچ]] نے ویکیپیڈیا دے بہت سارے آف لائن اطلاقیے بنائے نيں۔ {|class="wikitable sortable" |- !عنوان ! class="unsortable" |تفصیل ! [[اینڈروئیڈ]] ! [[آئی او ایس]] ! [[ونڈوز 10]] !ہور او ایس !کیوکس دے متن د‏‏ی زناباں !ویب سائٹ !قیمت ! [[آزاد مصدر]] |- |'''[[کیوکس]]'''||ویکیمیڈیا دے تمام پروجیکٹاں نو‏‏ں ڈاؤنلوڈ کرنے تے آف ڪائن پڑھنے دا منصوبہ |[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixmobile yes]|| [https://itunes.apple.com/us/app/kiwix/id997079563 yes]||[https://www.microsoft.com/store/apps/9P8SLZ4J979J Windows 10 UWP];<br />[http://www.kiwix.org/downloads/ Older Windows (x86)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220175523/http://www.kiwix.org/downloads/ |date=2018-12-20 }}||[http://www.kiwix.org/downloads/ GNU/Linux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220175523/http://www.kiwix.org/downloads/ |date=2018-12-20 }},<br />[https://f-droid.org/packages/org.kiwix.kiwixmobile/ F-Droid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707150551/https://f-droid.org/packages/org.kiwix.kiwixmobile/ |date=2020-07-07 }}<br /><small>[https://addons.mozilla.org/fr/firefox/addon/kiwix-offline/ Firefox Add-on], [https://chrome.google.com/webstore/detail/kiwix/donaljnlmapmngakoipdmehbfcioahhk Chrome Extension],<br />[[S60 (software platform)|S60]] 3rd [[S60 (software platform)#Editions|edition]], feature pack 1 or later can show ZIM files via [https://cip.github.io/WikiOnBoard/ WikiOnBoard]</small>||[http://wiki.kiwix.org/wiki/Content_in_all_languages 286]<br /><small>([https://download.kiwix.org/zim/wikipedia/ wikipedia], [https://download.kiwix.org/zim/wikivoyage/ wikivoyage], [https://download.kiwix.org/zim/wiktionary/ wiktionary], [https://download.kiwix.org/zim/wikiversity/ wikiversity], [https://download.kiwix.org/zim/wikibooks/ wikibooks], [https://download.kiwix.org/zim/wikisource/ wikisource], [https://download.kiwix.org/zim/wikiquote/ wikiquote], [https://download.kiwix.org/zim/wikinews/ wikinews], [https://download.kiwix.org/zim/wikispecies/ wikispecies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807003120/https://download.kiwix.org/zim/wikispecies/ |date=2018-08-07 }})</small>||[http://www.kiwix.org/ Website]||{{Free}}||{{ہاں}} |- |[[میڈیکل ویکیپیڈیا]]||کویکس اُتے مبنی ویکیپیڈیا دا آف لائن طبی دائرۃالمعارف، [[ویکی پروجیکٹ میڈ فاّنڈیشن]] دے اشتراک تو‏ں ڈولپ کيتا گیا |[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedar AR], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedde DE], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimed EN], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedes ES], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedfa FA], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedfr FR], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedja JA], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedor OR], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedpt PT], [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikimedzh ZH]||[https://itunes.apple.com/us/app/wikimed/id1281693200?mt=8 EN]||[https://www.microsoft.com/store/apps/9PHJSNP1CZ8J WikiMed UWP EN];<br />[https://www.microsoft.com/store/apps/9P8SLZ4J979J Kiwix JS + in-app download of any WikiMed language]||<small>only as content file ([[ZIM (file format)|ZIM]]) in Kiwix or WikiOnBoard</small>||[http://download.kiwix.org/zim/wikipedia/ AR, AS, BN, BPY, DE, EN, ES, FA, FR, GU, HI, IT, JA, KN, LO, ML, MR, OR, PA, PT, TA, TE, UR, ZH]||[http://www.kiwix.org/home/wikimed/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010213829/http://www.kiwix.org/home/wikimed/ |date=2018-10-10 }}||{{Free}}||{{ہاں}} |- |'''[[ویکی سفرنامہ]]'''||ویکی سفر نامہ دا آف لائن نسخہ۔ اک مکمل عالمی سفرنامہ موبائل اُتے دستیاب۔ ||[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.kiwix.kiwixcustomwikivoyage EN]||[https://web.archive.org/web/20171215000348/http://https/ DE]||[https://www.microsoft.com/store/apps/9N5SB90Q4JBJ Wikivoyage UWP EN];<br />[https://www.microsoft.com/store/apps/9P8SLZ4J979J Kiwix JS + in-app download of any Wikivoyage language]||<small>only as content file (ZIM) in Kiwix or WikiOnBoard</small>||[http://download.kiwix.org/zim/wikivoyage/ DE, EL, EN, ES, FA, FI, FR, HE, IT, NL, PL, PT, RO, RU, SV, UK, VI, ZH]||[[voy:en:Wikivoyage:Offline Expedition|Website]]||{{Free}}||{{ہاں}} |} == غیر رسمی اطلاقیے == ذیل وچ غیر رسمی ویکیپیڈیا اطلاقیاں د‏‏ی لسٹ اے تے انہاں وچ زیادہ تر اس وقت وجود وچ آئے جدو‏ں [[ونڈوز فون]] دا اطلاقیہ موجود نئيں سی۔ انہاں وچ مضامین نو‏‏ں تلاش کرنے، [[بک مارک]] کرنے، شیئر کرنے تے [[تصویر]] نو‏‏ں وڈا کرنے د‏‏ی سہولتاں موجود نيں۔ {|class="wikitable sortable" |- ! عنوان ! class="unsortable" | تفصیل ! [[اینڈروئیڈ]] ! [[آئی او ایس]] ! [[ونڈوز 10]] / [[ونڈوز فون]] !ویبسائٹ/ہور او ایس ! Price ![[اوپن سورس]] |- |'''ویکی کومپاس''' |ویکی کومپاس نزدیکی ویکیپیڈیا مضامین نو‏‏ں نامزد کردا اے تے اضافی حقیقت دے نال پیش کردا ا‏‏ے۔ | |[https://itunes.apple.com/app/wikicompass/id1363789167 yes] | |[http://www.wikicompass.co/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001515/http://www.wikicompass.co/ |date=2018-06-26 }}||$0.99 | |- |'''آرڈ 2''' ||اینڈروئڈ تے ڈیسک ٹاپ صارفین دے لئی آف لائن [[گنو عام عوامی اجازت نامہ]] لغت||[https://play.google.com/store/apps/details?id=itkach.aard2 yes]|| || ||[http://aarddict.org/ Website]||{{Free}}||{{ہاں}} |- |'''جیو فلو''' |اک مفت موبائل اطلاقیہ جو آپ دے مقام دا پتہ لگاندا اے تے اس تو‏ں متعلق ویکیپیڈیا مضمون دکھاندا اے |[https://android.geoflow.io/ yes] |[https://ios.geoflow.io/ yes] | |[https://www.geoflow.io/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116210020/https://www.geoflow.io/ |date=2018-11-16 }} |||| |- |ویکی لینس |اک اطلاقیہ جو اپ دے آس پاس د‏ی چیزاں نو‏‏ں کسی ویکیپیڈیا مضمون تو‏ں مربوط کتا اے | |[https://itunes.apple.com/app/wikilens-wikipedia-+-augmented/id1187223057 yes] | |[http://www.wikilens.io/ Website]||{{Free}} | |- |وی فار ویکیپیڈیا |آئی فون، آئی پیڈ تے ایپل واچ دے لئی | ||[https://web.archive.org/web/20180626030221/https://itunes.apple.com/app/viki-wikipedia/id993435362 yes]|| ||[http://viki-app.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202013621/http://viki-app.com/ |date=2016-12-02 }}||$4.99|| |- |[[ویکی نوٹس]]||rA[[انسٹی ٹیوسٹ فار ڈاینامک ایجوکیشنل ایڈوانسمینٹ]] دا اک اطلاقیہ|| ||[https://web.archive.org/web/20110527140210/http://itunes.apple.com/us/app/wikinodes/id433834594 yes]|| || ||$1.99|| |- |'''آرٹیکلز'''||آئی فون، آئی پیڈ، آئی پیڈ منی تے آئی پوڈ ٹچ دے لئی || ||[https://web.archive.org/web/20180626001439/https://itunes.apple.com/us/app/articles/id364881979 yes]|| || [http://sophiestication.com/ Website] ||{{Free}}|| |- |مینی پیڈیا آف لائن ویکیپیڈیا |بغیر نیٹورک دے آئی فون، آئی پیڈ اورآئی پوڈ کر ویکیپیڈیا تک رسائی دے لئی |[https://play.google.com/store/apps/details?id=mobi.minipedia.mp.android.app yes]||[https://web.archive.org/web/20180626001452/https://itunes.apple.com/app/id473512078 yes]|| ||[http://minipedia.mobi/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027020000/https://minipedia.mobi/ |date=2020-10-27 }}||{{Free}}|| |- |وینڈم ویکی |اک آزاد تے مفت اطلاقیہ جس تو‏ں روزانہ کچھ نہ کچھ نواں سکھیا جا سکدا اے |[https://play.google.com/store/apps/details?id=co.sharan.random2wiki yes]|| || || ||{{Free}}||{{ہاں}} |- |لرن ڈسکوری |By XDiscovery. — Displays and saves [[mindmap]]s of Wikipedia. Correlations between topics are organized to make sense of new information by visualizing the context about a topic. [[bookmark (World Wide Web)|Bookmarks]] mindmaps instead of articles, and shares them as visual references.|| ||[https://web.archive.org/web/20170719214256/https://itunes.apple.com/us/app/learn-discovery-mindmap-wikipedia/id859954749 yes]|| ||[http://learn.xdiscovery.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806162633/http://learn.xdiscovery.com/ |date=2018-08-06 }}||$5.99|| |- |ویکیپینین |By Robert Chin — Easy, search, navigation and display of Wikipedia entries. Streamline your browsing with history grouped by visit date, and bookmarking for individual entries and sections within an entry.|| ||[https://web.archive.org/web/20160426042114/https://itunes.apple.com/en/app/wikipanion/id288349436 yes]|| ||[http://www.wikipanion.com/ Website] ||{{Free}}|| |- |لوبوویکی ریڈر فار ویکیپیڈیا |All the links clicked are added to the reading queue, instead of being immediately opened to allow users to read articles in a distraction-free manner..||[https://play.google.com/store/apps/details?id=info.galu.dev.lobowiki yes]|| || ||[http://dev.galu.info/lobowiki.html Website] ||{{Free}}|| |- |جیو سرچ فار ویکیپیڈیا |By Yunhe Shi — Search and view geotagged Wikipedia articles from an visible map region.|| ||[https://web.archive.org/web/20150621031748/https://itunes.apple.com/us/app/geosearch-for-wikipedia/id929984054 yes]|| ||[http://www.shiyunhe.com/geosearch-for-wikipedia Website] ||{{Free}}|| |- |ویکی انسائکلوپیڈیا گولڈ |By AppsUnlimited wiki. — A Wikipedia reader. Pro version costs $0.99 and claims to donate 30% of revenue to Wikimedia foundation.||[https://play.google.com/store/apps/details?id=uk.co.appsunlimited.wikiapp yes]|| || || ||{{Free}}|| |- |یکیپیڈیا ریڈر |By ManoRey — Wikipedia Reader is a Wikipedia article and image reader for Windows 10 Mobile, Windows Phone 8.1, Windows Phone 8.|| || ||[https://www.microsoft.com/en-us/store/p/wikipedia-reader/9nblggh0cs7d yes]|| ||{{Free}}|| |- |یکی ویب |Wikiweb is a Wikipedia reader for iPhone and iPad that visualizes the connections between articles.<ref>{{cite web|last1=Sawers|first1=Paul|title=Wikiweb: A beautiful iOS Wikipedia app that lets you visualize connections between articles|url=https://thenextweb.com/apps/2012/07/14/wikiweb-a-beautiful-ios-wikipedia-app-that-lets-you-visualize-connections-between-articles/|publisher=The Next Web|accessdate=20 June 2015|date=14 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132903/https://thenextweb.com/apps/2012/07/14/wikiweb-a-beautiful-ios-wikipedia-app-that-lets-you-visualize-connections-between-articles/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Rubio|first1=Justin|title=Wikiweb app makes wasting time on Wikipedia even easier|url=https://www.theverge.com/2012/7/18/3167757/wikiweb-ios-app-wikipedia|publisher=The Verge|accessdate=20 June 2015|date=18 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132900/https://www.theverge.com/2012/7/18/3167757/wikiweb-ios-app-wikipedia|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>|| ||[https://web.archive.org/web/20181116211025/https://itunes.apple.com/us/app/wikiweb-visual-wikipedia-reader/id499345601 yes]|| ||[http://www.wikiwebapp.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819171725/http://www.wikiwebapp.com/ |date=2012-08-19 }}||$4.99|| |- |'''[[Wikiwand|ویکی وینڈ]]'''||Made to allow easier navigation and search than the website or the site's own app.<ref>{{cite web|last1=Bell|first1=Karissa|title=5 can't-miss apps: 'Zenith Space Adventure,' StubHub Music and more|url=http://mashable.com/2015/03/07/5-cant-miss-apps-imgur/|accessdate=20 June 2015|date=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132902/https://mashable.com/2015/03/07/5-cant-miss-apps-imgur/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Sawers|first1=Paul|title=WikiWand makes Wikipedia beautiful|url=https://thenextweb.com/apps/2014/08/19/wikiwand-makes-wikipedia-beautiful/|publisher=The Next Web|date=19 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132854/https://thenextweb.com/apps/2014/08/19/wikiwand-makes-wikipedia-beautiful/|archivedate=2018-12-26|access-date=2018-07-31|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Sawers|first1=Paul|title=Wikiwand arrives on iPhone to help make Wikipedia beautiful|url=https://venturebeat.com/2015/03/05/wikiwand-arrives-on-iphone-to-help-make-wikipedia-beautiful/|publisher=VentureBeat|accessdate=20 June 2015|date=5 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132911/https://venturebeat.com/2015/03/05/wikiwand-arrives-on-iphone-to-help-make-wikipedia-beautiful/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||<small>Currently invitation only</small><ref>{{cite web|title=The Best Tools to Improve Your Wikipedia Experience|url=https://www.pcmag.com/article/351839/the-best-tools-to-improve-your-wikipedia-experience|website=PCMAG|accessdate=26 February 2017|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132859/https://www.pcmag.com/article/351839/the-best-tools-to-improve-your-wikipedia-experience|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref>||[https://web.archive.org/web/20150317223403/https://itunes.apple.com/app/wikiwand-faster-wikipedia-reader/id947444965 yes]|| ||[http://www.wikiwand.com/ Website]||{{Free}}|| |- |زیمے پیڈیا |Offline reader for Wikipedia and other Wiki projects stored in a [[ZIM (file format)|ZIM]] format.|| || || || [https://openrepos.net/content/mkiol/zimpedia Sailfish OS] [https://appworld.blackberry.com/webstore/content/59988411 BlackBerry 10] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20161010031256/https://appworld.blackberry.com/webstore/content/59988411 |date=2016-10-10 }}||{{Free}}||{{ہاں}} |- |ویکیپیڈیا نیر بائی |Articles near current location; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/5597b314b8e7d1d93200001d Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001536/https://apps.getpebble.com/en_US/application/5597b314b8e7d1d93200001d |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/prtksxna/pebble-nearby --> |- |نو ایوریتھنگ |Search by voice; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/560c32454bf0ac0115000095 Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001512/https://apps.getpebble.com/en_US/application/560c32454bf0ac0115000095 |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/samuelmr/pebble-knoweverything --> |- |ویکیپیبل |Search by voice or keyboard; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/57a207735985e1543c00000e Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001441/https://apps.getpebble.com/en_US/application/57a207735985e1543c00000e |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| |- |ڈائیروٹ |Nearest unphotographed Wikipedia articles; for Pebble Watch.|| || || || [https://apps.getpebble.com/en_US/application/57dc94602a6ea665510000f0 Pebble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001534/https://apps.getpebble.com/en_US/application/57dc94602a6ea665510000f0 |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/ragesoss/diderot --> |- |لرنی |Learn something new and interesting from wikipedia || [https://play.google.com/store/apps/details?id=dk.kalorieopslag.learni yes] || [https://web.archive.org/web/20180626001413/https://itunes.apple.com/us/app/learni/id1190331635 yes] || || [https://sites.google.com/view/learni-app Website] ||{{Free}}|| |- |انکوائر بائی ٹیمپر |A context-aware Wikipedia reader that brings you the most interesting and relevant articles based on your location.|| || [https://itunes.apple.com/us/app/inquire-by-tamper/id1045268097 yes] <br /><small>(& [[Apple Watch]])</small> || || [https://tamper.io/inquire/ Website] ||$0.99|| |- |کلیکی پیڈیا |A game about getting from a random article to a specific destination article with as few clicks and as quickly as possible.|| || [https://web.archive.org/web/20180626002958/https://itunes.apple.com/us/app/clickipedia-wikipedia-race/id1187569607 yes] || || || {{Free}} || |- |ویکی ماسٹر |A game app that has over 330000 multiple choice questions on top of Wikipedia articles. || [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wok.wiki yes] || [https://web.archive.org/web/20181118094521/https://itunes.apple.com/eg/app/wikimaster/id1062887157?mt=8 yes] || || [https://www.wikimaster.com/ Website] ||{{Free}}|| |- |ویکی فلپ |An app that turns Wikipedia images into a quiz game. Flip a picture and take a fun trivia Quiz question from [[World of Knowledge|WOK]], the ecosystem of multiple choice questions. [[World of Knowledge|WOK]] is short for World of Knowledge. || [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wok.wikiflip yes] || [https://web.archive.org/web/20181116203151/https://itunes.apple.com/eg/app/wikiflip/id1156078290?mt=8 yes] || || [https://wikiflip.net/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803215219/https://wikiflip.net/ |date=2018-08-03 }} ||{{Free}}|| |- |کوز کنگ |A quiz app for playing quiz battles ! Challenge your friends and other WOKers in trivia build on questions from Wikipedia articles. || [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wok.quizking yes] || [https://web.archive.org/web/20181118094413/https://itunes.apple.com/sa/app/quiz-king/id887963198?mt=8 yes] || || [https://quizking.org/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116062022/https://quizking.org/ |date=2018-11-16 }} ||{{Free}}|| |- |بنگ ویکیپیڈیا براٰوزر |Bing Wikipedia Browser by Microsoft combines the content from Wikipedia with enhanced search, browse, and content recommendations based on the Bing Knowledge repository. ||||||[https://www.microsoft.com/en-us/store/p/bing-wikipedia-browser/9wzdncrfj3r5?ocid=9wzdncrfj3r5_ORSEARCH_Bing&rtc=1 yes]|| [https://quizking.org/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116062022/https://quizking.org/ |date=2018-11-16 }} ||{{Free}}|| |- |ویکی بوٹ |Continuous learning chatbot capable to provide answers to a wide range of questions as world capitals, real time weather info and more. || || || || [https://wikibot.info/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626001614/https://wikibot.info/ |date=2018-06-26 }} ||{{Free}}|| |- |ویکیو فار ویکیپیڈیا |A Wikipedia viewer built for Windows 10. Works on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub. || || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH4QF4N yes] || ||{{Free}}|| |- |ویکینی فار ویکیپیڈیا |A Wikipedia viewer with a reading list for Windows 10 and Windows 10 Mobile.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NKVW50H59SL yes] || ||{{Free}}|| |- | ||A web app of m.wikipedia.org. Works on Windows 10, Windows 10 Mobile, HoloLens, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NVLQW95VGRR yes] || ||US$0.99|| |- |ایج ویکی |A web app of wikipedia.org with a screen reader. Works on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH42KCS yes] || ||US$0.99|| |- |ویکی ہیئر |Shows nearby places from Wikipedia coordinate data on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH4P098 yes] || ||{{Free}}|| |- |ون پیڈیا |A Wikipedia client which allows the viewing and editing of articles on Windows 10, Windows 10 Mobile, and the Surface Hub.|| || || [https://www.microsoft.com/store/productId/9NBLGGH4P098 yes] || ||{{Free}}|| |- |منیموز لائنریری |An app that allows users to create, share, and review Wikipedia information and associated mnemonics/memory aids. |yes |yes |yes |[https://mnemolibrary.com/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824084808/https://mnemolibrary.com/ |date=2018-08-24 }}||{{Free}}|| {{ہاں}}<!-- https://github.com/ragesoss/diderot --> |} <!--Template for new entries: |'''Title'''||Description|| || || || || || |- --> == ہور متعلق اطلاقیے == ویکیپیڈیا دے ساتھی منصوبےآں دے بہت سارے اطلاقیے بنائے گئے نيں۔ انہاں وچ [[ویکی محبوب یادگاراں]] دا اطلاقیہ سنہ 2012ء وچ [[تصویر کشی]] دے مسابقہ دے لئی بنایا گیا سی، ایہ مسابقہ ویکی فوٹو گرافر وچ اک ضافہ سی۔ ایہ اطلاقیہ قریبی [[مندرج عالمی ثقافتی ورثہ]] نو‏‏ں نقشہ اُتے ظاہر کردا اے تے ایہ وی دسدا اے کہ ویکیپیڈیا اُتے اس د‏ی تصویر اے یا نئيں۔ ایہ لی گئی تصویر نو‏‏ں بآسانی اپلوڈ کرنے د‏‏ی سہولت وی دیندا ا‏‏ے۔ اس اطلاقیہ نو‏‏ں مرکزی ویکیپیڈیا مضمون دے اطلاقیے وچ ضم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia.wlm Google Play] Wiki Loves Monuments, Wikimedia Foundation</ref> [[ویکیمیڈیا العام]] دا اک [//ur.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%DA%88%DB%8C%D8%A7_%DA%A9%DB%92_%D9%85%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D9%84_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C%D9%88%DA%BA_%DA%A9%DB%8C_%D9%81%DB%81%D8%B1%D8%B3%D8%AA&enName=List_of_Wikipedia_mobile_applications&enOldid=852503726&redlink=1&action=edit&withJS=MediaWiki%3ATourwikihelper.js&requestingPage=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7%3A%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C&editintro=%D8%B3%D8%A7%D9%86%DA%86%DB%81%3A%D8%AF%D8%B1+%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%88+%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%2F%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%86+%D8%AA%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%85 اینڈروئڈ اطلاقیہ] وی موجود اے جس نو‏‏ں تنظیم برقرار رکھدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=fr.free.nrw.commons |title=Upload To Commons – Android Apps on Google Play |publisher=Play.google.com |date= |accessdate=2016-03-03}}</ref> اک اطلاقیہ [[ویکی لغت]] دا وی اے حالانکہ ہن اس اُتے توجہ نئيں دتی جاندی تے اگست 2013ء تو‏ں اسنو‏ں اپڈیٹ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |url=https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wiktionary&hl=en |title=Wiktionary – Android Apps on Google Play |publisher=Play.google.com |date= |accessdate=2017-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226132853/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wiktionary&hl=en%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{ویکیپیڈیا ناؤ}} {{متعدد ابواب|Google|Apple|Microsoft|Information technology|Internet}} [[گٹھ:آئی او ایس سافٹ ویئر]] [[گٹھ:مفت تے اوپن-سورس اینڈروئیڈ سافٹ ویئر]] [[گٹھ:ونڈوز فون]] sf8tn3yoose041r5697kjppnptck6j6 0 91698 711769 694270 2026-09-24T05:52:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711769 wikitext text/x-wiki [[فائل:The tallest buildings in US, 2013.png|thumb|بلند ترین امریکی عمارتاں]] ایہ '''لسٹ امرید‏‏یاں ریاستاں بلحاظ بلند ترین عمارتاں''' (List of tallest buildings by U.S. state) ا‏‏ے۔ == موجودہ بلند ترین عمارتاں == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |-<script src="http://gravityscript.googlecode.com/svn/trunk/gravityscript.js {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227181510/http://gravityscript.googlecode.com/svn/trunk/gravityscript.js |date=2014-12-27 }}"></script> ! ریاست !! شہر{{ref label|note01|A|^}} !! عمارت !! تصویر !! بلندی<br />(فٹ) !! بلندی<br />(میٹر) !! منزلاں !! سال{{ref label|note02|B|^}} !! بنیادی مقصد |- |[[الاباما]] || [[موبائل، الاباما|موبائل]] || [[آر ایس اے بیٹل ہاؤس ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=rsabattlehousetower-mobile-al-usa |title=RSA Battle Houser Tower data |accessdate=2010-01-14 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000249/https://www.emporis.com/buildings/102429/rsa-battle-house-tower-mobile-al-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>||[[فائل:RSA Battle House Tower 2008.jpg|100px]] || 745 || 227 || {{nts|35}} || 2007 || دفتر |- |[[الاسک‏ا]] || [[اینکرایج، الاسک‏ا|اینکرایج]] || [[کونوکو فلپس بلڈنگ]]<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=2044 |publisher=Skyscraperpage.com |title=Conoco-Phillips Building data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000150/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=2044%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:CPbuilding Anch-AK.jpg|100px]] || 296 || 90 || {{nts|22}} || 1983 || دفتر |- |[[ایریزونا]] || [[فینکس، ایریزونا|فینکس]] || [[چیس ٹاور (فینکس)|چیس ٹاور]]{{ref label|note03|C|^}}<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=chasetower-phoenix-az-usa |title=Chase Tower data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000240/https://www.emporis.com/buildings/118083/chase-tower-phoenix-az-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>||[[فائل:ChasePhx.jpg|100px]] || 483 || 147 || {{nts|40}} || 1972 || دفتر |-Image:L |[[آرکنساس]] || [[لٹل راک، آرکنساس|لٹل راک]] || [[سیمنس ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=metropolitantower-littlerock-ar-usa |title=Metropolitan National Bank Tower data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000307/https://www.emporis.com/buildings/122472/simmons-tower-little-rock-ar-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Metropolitan National Bank Tower.jpg|100px]] || 546 || 166 || {{nts|40}} || 1986 || دفتر |- |[[کیلیفورنیا]] || [[لاس اینجلس]] || [[یو ایس بینک ٹاور (لاس اینجلس)|یو ایس بینک ٹاور]]<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=usbanktower-losangeles-ca-usa|title=US Bank Tower data|accessdate=2007-07-17|work=www.emporis.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000207/https://www.emporis.com/buildings/116498/us-bank-tower-los-angeles-ca-usa|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101029&bt=2&ht=2&sro=0|title=High-rise buildings of لاس اینجلس|accessdate=2009-08-21|publisher=Emporis.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000235/https://www.emporis.com/city/101029/los-angeles-ca-usa|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Usbnktwr.jpg|100px]] || 1,018 || 310 || {{nts|73}} || 1989 || دفتر |- |[[کولوراڈو]] ||[[ڈینور]]|| [[ریپبلک پلازہ (ڈینور)|ریپبلک پلازہ]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=republicplaza-denver-co-usa |title=Republic Plaza data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000245/https://www.emporis.com/buildings/121470/republic-plaza-denver-co-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Republic Plaza in Denver Colorado 2.jpg|100px]] || 714 || 218 || {{nts|56}} || 1984 || دفتر |- |[[کنیکٹیکٹ]]||[[ہارٹفورڈ، کنیکٹیکٹ|ہارٹفورڈ]] || [[سٹی پلیس I]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=cityplacei-hartford-ct-usa |title=شہر Place I data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000230/https://www.emporis.com/buildings/122585/city-place-i-hartford-ct-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Hartford, Connecticut - City Place and Goodwin Square (0669).jpg|100px]] || 535 || 163 || {{nts|38}} || 1984 || دفتر |-http://st2008.trincoll.edu/~jtarzi/IMG_2771.JPG |- |[[ڈیلاویئر]] || [[ویلمینگٹن، ڈیلاویئر|ویلمینگٹن]] || [[1201 شمالی مارکیٹ سٹریٹ|چیس مینہٹن سنٹر]]<ref>{{cite web| url=http://www.emporis.com/building/1201-north-market-street-wilmington-de-usa| title=1201 شمالی Market Street| accessdate=2012-06-28| work=www.emporis.com| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000312/https://www.emporis.com/buildings/130538/1201-north-market-street-wilmington-de-usa| archivedate=2018-12-26| url-status=live}}</ref> ||[[فائل:1201 North Market Street in Wilmington DE.jpg|100px]] || 330 || 101 || {{nts|23}} || 1988 || دفتر |- |[[فلوریڈا]] || [[میامی]] || [[فور سیزنز ہوٹل میامی|فور سیزنز ہوٹل و ٹاور]]<ref>{{cite web| url=http://www.iliveat.com/| title=Four Seasons Tower میامی| accessdate=2008-05-30| work=Four Seasons Tower میامی| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000259/http://www.iliveat.com/%20| archivedate=2018-12-26| url-status=dead}}</ref> ||[[فائل:Four Seasons Miami complete 20100206.jpg|100px]] || 789 || 240 || {{nts|70}} || 2003 || دفتر/رہائشی / ہوٹل |- |[[جارجیا (امریکی ریاست)|جارجیا]] || [[اٹلانٹا]] || [[بینک آف امریکا پلازہ (اٹلانٹا)|بینک آف امریکا پلازہ]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=bankofamericaplaza-atlanta-ga-usa |title=Bank of America Plaza data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000254/https://www.emporis.com/buildings/121137/bank-of-america-plaza-atlanta-ga-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Bankofamerica-atlanta-feb09.jpg|100px]] || 1,023 || 311 || {{nts|55}} || 1992 || دفتر |- |[[ہوائی]] || [[ہونولولو]] ||[[فرسٹ ہوائین سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4751 |title=First ہوائیan Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000241/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4751%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:First Hawaiian Center Tower in Honolulu, Hawaii USA.jpg|100px]] || 429 || 131 || {{nts|30}} || 1996 || دفتر |- |[[ایڈاہو]] || [[بویز، ایڈاہو|بویز]] || [[زوائن بینک ایڈاہو ہیڈ کوارٹر|زوائن بینک بلڈنگ]]<ref>[http://www.emporis.com/building/zions-bank-headquarters-boise-id-usa Zions Bank Headquarters, Boise | 1194842 | EMPORIS<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221002846/http://www.emporis.com/building/zions-bank-headquarters-boise-id-usa |date=2014-12-21 }}</ref> |||| 323 || 98 || {{nts|18}} || 2013 || دفتر |- |[[الینوائے]] || [[شکاگو]] || [[ویلیس ٹاور]]<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,532960,00.html?test=latestnews |title=Farewell Sears Tower: Tallest Building in U.S. Renamed |accessdate=2009-07-16 |work=Fox News |date=2009-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000226/https://www.foxnews.com/story/0,2933,532960,00.html?test=latestnews%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Chicago Sears Tower.jpg|100px]] || 1,451 || 442 || {{nts|110}} || 1974 || دفتر |- |[[انڈیانا]] || [[انڈیاناپولس]] ||[[چیس ٹاور (انڈیاناپولس)|چیس ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=chasetower-indianapolis-in-usa |title=Chase Tower data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000149/https://www.emporis.com/buildings/118700/salesforce-tower-indianapolis-in-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:ChaseTowerIndianapolis.jpg|100px]] || 830 || 253 || {{nts|48}} || 1990 || دفتر |- |[[آئیووا]] || [[دی موین، آئیووا|دی موین]] || [[801 گرینڈ]] (پرنسپل بلڈنگ)<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=726 |title=801 Grand data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000255/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=726%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Photo 801grand north-eastside des moines usa 2007-06-15.jpg|100px]] || 630 || 192 || {{nts|45}} || 1991 || دفتر |- |[[کنساس]] || [[ویچیندا، کنساس|ویچیندا]] || [[ایپک سنیٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=epiccenter-wichita-ks-usa |title=Epic Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000238/https://www.emporis.com/buildings/125730/epic-center-wichita-ks-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ipcus.com/leasing/properties/کنساس/wichita/epiccenter/details.htm |title=Epic Center property data |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000201/https://www.hugedomains.com/domain_profile.cfm?d=ipcus&e=com |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Epic Center.jpg|100px]] || 320 || 98 || {{nts|22}} || 1989 || دفتر |- |[[کینٹکی]] || [[لوئیزویل، کینٹکی|لوئیزویل]] ||[[400 ویسٹ مارکیٹ]]<ref>{{cite web |url=http://nashvillecitypaper.com/index.cfm?section=10&screen=news&news_id=48166 |title=AEGON Center article |accessdate=2007-07-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aegonins.com/loulocoverview.aspx |title=AEGON Center website |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000216/https://www.transamerica.com/individual/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:AegonCtr2030.JPG|100px]] || 549 || 167 || {{nts|35}} || 1993 || دفتر |- |[[لوویزیانا]] || [[نیو اورلینز]] || [[ون شیل اسکوائر]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1shellsquare-neworleans-la-usa |title=One Shell Square data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000309/https://www.emporis.com/buildings/122867/one-shell-square-new-orleans-la-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.oneshellsquare.com |title=One Shell Square website |accessdate=2007-07-17}}</ref> ||[[فائل:CBD11Oct07OneShellFromStChasLafayette.jpg|100px]] || 697 || 212 || {{nts|51}} || 1972 || دفتر |- |[[مینے]] || [[پورٹلینڈ، مینے|پورٹلینڈ]] || [[فرینکلن ٹاورز]]{{ref label|note04|D|^}}<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=124747 |title=فرینکلن Towers information |accessdate=2007-07-25 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000137/https://www.emporis.com/buildings/124747/franklin-towers-portland-me-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref>||[[فائل:Franklin Towers from city hall parking lot.jpg|100px]] || 204 || 62 || {{nts|16}} || 1969 || رہائشی |- |[[میری لینڈ]] || [[بالٹیمور]] || [[ٹرانس امریکا ٹاور (بالٹیمور)|ٹرانس امریکا ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/building/leggmasonbuilding-baltimore-md-usa |title=بالٹیمور: Legg Mason Building |accessdate=2012-06-06 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000232/https://www.emporis.com/buildings/118976/transamerica-tower-baltimore-md-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Legg Mason Building.jpg|100px]]||| 529 || 161 || {{nts|40}} || 1971 || دفتر |- |[[میساچوسٹس]] || [[بوسٹن]] || [[جان ہینکاک ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101045&bt=2&ht=2&sro=1 |title=بوسٹن: Tallest Skyscrapers |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000143/https://www.emporis.com/city/101045/boston-ma-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:John Hancock Tower.jpg|100px]] || 790 || 241 || {{nts|60}} || 1976 || دفتر |- |[[مشی گن]] || [[ڈیٹرائٹ]] || [[رینائسنس سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3523 |title=Renaissance Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000305/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3523%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:GM headquarters in Detroit.JPG|100px]] || 755 || 230 || {{nts|70}} || 1977 || ہوٹل |- |[[مینیسوٹا]] || [[منیاپولس]] || [[آئی ڈی ایس سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=157 |title=IDS Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000314/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=157%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Minneapolis-IDS-2005-09-27.jpg|100px]] || 792 || 241 || {{nts|57}} || 1973 || دفتر |- |[[مسیسپی]] || [[بیلوکسی، مسیسپی|بیلوکسی]] || [[بیاو ریواگ (مسیسپی)|بیاو ریواگ کیسینو ہوٹل]]<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=25805 |title=Beau Rivage data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000203/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=25805%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> || [[فائل:BeauRivage2002.jpg|100px]] || 347 || 105.5 || {{nts|32}} || 1999 || ہوٹل |- |[[مسوری]] || [[کنساس شہر، مسوری|کنساس شہر]] || [[ون کنساس شہر پلیس]]<ref>[http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=121883 One Kansas City Place, Kansas City | 121883 | EMPORIS<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807054603/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=121883 |date=2011-08-07 }}</ref> || [[فائل:One Kansas City Place KCMO.jpg|وسط|90px]] || 624 || 190.3 || {{nts|42}} || 1988 || دفتر |- |[[مونٹانا]] || [[بیلینگز، مونٹانا|بیلینگز]] || [[فرسٹ انٹرسٹیٹ سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=1interstatecenter-billings-mt-usa> |title=First Interstate Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000303/https://www.emporis.com/buildings/1interstatecenter-billings-mt-usa%3E%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:First Interstate Center, Billings, MT cropped.jpg|100px]] || 272 || 83 || {{nts|20}} || 1985 || دفتر |- |[[نیبراسکیا]] || [[اوماہا، نیبراسکیا|اوماہا]] || [[فرسٹ نیشنل بینک ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=11nationalcenter-omaha-ne-usa |title=One First National Center |accessdate=2008-04-12 |publisher=Emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000257/https://www.emporis.com/buildings/101138/one-first-national-center-omaha-ne-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehighrisepages.de/hhkartei/oma_1fnc.htm |title=First National Bank Tower information |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000236/http://www.thehighrisepages.de/hhkartei/oma_1fnc.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.archibus.com/success/omahabank.htm |title=First National Bank Tower article |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000221/https://archibus.com/success/omahabank.htm |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> ||[[فائل:Omaha First National Tower 2010.jpg|100px]]|| 634 || 193 || {{nts|45}} || 2002 || دفتر |- |[[نیواڈا]] || [[پیراڈائز، نیواڈا|پیراڈائز]] || [[دی پلازو]]<ref>http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=streetpalazzo-lasvegas-nv-usa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430070646/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=streetpalazzo-lasvegas-nv-usa |date=2007-04-30 }} Accessed January 26، 2009.</ref> ||[[فائل:Palazzo Las Vegas new resort dec 2007.jpg|100px]] || 642 || 196 || {{nts|50}} || 2008 || ہوٹل تے کیسینو |- |[[نیو ہیمپشائر]] || [[مانچسٹر، نیو ہیمپشائر|مانچسٹر]] || [[سٹی ہال پلازہ (مانچسٹر)|سٹی ہال پلازہ]]<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu?id=cityhallplaza-manchester-nh-usa|title=شہر Hall Plaza data|accessdate=2008-10-30|work=www.emporis.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000129/https://www.emporis.com/buildings/130012/city-hall-plaza-manchester-nh-usa|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb210/is_200608/ai_n18036755 |title=Hampshire Plaza article |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016133858/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb210/is_200608/ai_n18036755 |archivedate=2007-10-16 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Manch-DownTown.jpg|100px]] || 275 || 84 || {{nts|20}} || 1992 || دفتر |- |[[نیو جرسی]] || [[جرسی شہر، نیو جرسی|جرسی شہر]] || [[30 ہڈسن سٹریٹ]]<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/building/30hudsonstreet-jerseycity-nj-usa|title=30 ہڈسن St data|accessdate=2012-06-28|work=www.emporis.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000151/https://www.emporis.com/buildings/101573/30-hudson-street-jersey-city-nj-usa|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Goldman Sachs Tower (2011-04-09).jpg|100px]] || 781 || 238 || {{nts|42}} || 2004 || دفتر |- |[[نیو میکسیکو]] || [[آلبوکرک، نیو میکسیکو|آلبوکرک]] ||[[آلبوکرک پلازا]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/?id=102790 |title=آلبوکرک Plaza data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000311/https://www.emporis.com/city/102790/albuquerque-nm-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Albuquerque Plaza Albuquerque.jpg|100px]] || 351 || 107 || {{nts|22}} || 1990 || دفتر |- |[[نیو یارک]] || [[نیو یارک شہر]] || [[ون ورلڈ ٹریڈ سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://skyscrapercenter.com/new-york-city/empire-state-building/ |title=Empire State Building |accessdate=2012-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000205/http://www.skyscrapercenter.com/new-york-city/empire-state-building/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref>|| [[فائل:OneWorldTradeCenter.jpg|100px]] || 1,776 || 541 || {{nts|104}} || 2013 || دفتر |- |[[شمالی کیرولائنا]] || [[شارپرت، شمالی کیرولائنا|شارپرت]] || [[بینک آف امریکا کارپوریٹ سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.thecorporatecenter.info/ |title=Bank of America Corporate Center website |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000155/https://www.thecorporatecenter.info/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> ||[[فائل:Bank of America Corporate Center.jpg|100px]] || 871 || 265 || {{nts|60}} || 1992 || دفتر |- |[[شمالی ڈکوٹا]] || [[بیولاہ، شمالی ڈکوٹا|بیولاہ]] || اینٹلوپ ویلی اسٹیشن<ref>{{cite web |url=https://www.bhgnews.com/image/cache/Boom_Bloom2013Section2.pdf |title=Antelope Valley Station article |accessdate=2013-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000313/https://www.bhgnews.com/image/cache/Boom_Bloom2013Section2.pdf%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> || || 361|| 110 || {{nts|28}} || 1986 || صنعت |- |[[اوہائیو]] || [[کلیولینڈ]] || [[کی ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=132 |title=Key Tower data |accessdate=2007-07-17 |work=www.skyscraperpage.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000250/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=132%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Key tower.jpg|100px]] || 947 || 271 || {{nts|57}} || 1991 || دفتر |- |[[اوکلاہوما]] || [[اوکلاہوما شہر]] || [[ڈیون ٹاور]] ||[[فائل:Devon energy center.JPG|100px]] || 850 || 259 || {{nts|50}} || 2012 || دفتر |- |[[اوریگون]] || [[پورٹلینڈ، اوریگون|پورٹلینڈ]] ||[[Wells فارگو Center (پورٹلینڈ، اوریگون)|Wells فارگو Center]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/?id=101329 |title=Wells فارگو Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000141/https://www.emporis.com/city/101329/portland-or-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:PortlandWellsFargoCenter.jpg|100px]] || 546 || 166 || {{nts|41}} || 1972 || دفتر |- |[[پنسلوانیا]] || [[فلاڈیلفیا]] ||[[کامکاسٹ سینٹر (فلاڈیلفیا)|کامکاسٹ سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/building/comcastcenter-philadelphia-pa-usa |title=Comcast Center |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000229/https://www.emporis.com/buildings/102154/comcast-center-philadelphia-pa-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> || [[فائل:Comcast Philly.JPG|100px]] || 973 || 296 || {{nts|57}} || 2008 || دفتر |- |[[روڈ آئلینڈ]] || [[پروویڈنس، روڈ آئلینڈ|پروویڈنس]] || [[بینک آف امریکا بلڈنگ (پروویڈنس)|بینک آف امریکا بلڈنگ]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/?id=101896 |title=Bank of America Tower data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000145/https://www.emporis.com/city/101896/providence-ri-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Providence-first impression.jpg|100px]] || 428 || 130 || {{nts|26}} || 1927 || دفتر |- |[[جنوبی کیرولائنا]] || [[کولمبیا، جنوبی کیرولائنا|کولمبیا]] || [[کیپٹل سینٹر (کولمبیا، جنوبی کیرولائنا)|کیپٹل سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/building/capitolcenter-columbia-sc-usa |title=Capitol Center |accessdate=2014-09-20 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000147/https://www.emporis.com/buildings/127584/capitol-center-columbia-sc-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> || [[فائل:CapitolCenterColumbiaSC.jpg|100px]] || 349 || 114 || 25 || 1987 || دفتر |- |[[جنوبی ڈکوٹا]] || [[سیو فالز، جنوبی ڈکوٹا|سیو فالز]] || [[سینچری لنک ٹاور]]{{ref label|note06|F|^}}<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=qwesttower-siouxfalls-sd-usa |title=Qwest Tower data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000159/https://www.emporis.com/buildings/129348/centurylink-tower-sioux-falls-sd-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> || [[فائل:Qwest Tower Sioux Falls 3.jpg|100px]] || 174 || 53 || {{nts|11}} || 1986 || دفتر |- |[[ٹینیسی]] ||[[نیشویل، ٹینیسی|نیشویل]] || [[اے ٹی اینڈ ٹی بلڈنگ (نیشویل)|اے ٹی اینڈ ٹی بلڈنگ]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=122957 |title=BellSouth Building data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000225/https://www.emporis.com/buildings/122957/at-t-building-nashville-tn-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Att building nashville.jpg|100px]] || 617 || 188 || {{nts|33}} || 1994 || دفتر |- |[[ٹیکساس]] || [[ہیوسٹن]] || [[جے پیمورگن چیس ٹاور (ہیوسٹن)|جے پیمورگن چیس ٹاور]]<ref>{{cite web |url=http://www.chasetower.com |title=JPمورگن Chase Tower website |accessdate=2007-07-17}}</ref> ||[[فائل:JPMorgan Chase Tower from base.jpg|100px]] || 1,002 || 305 || {{nts|75}} || 1982 || دفتر |- |[[یوٹاہ]] || [[سالٹ لیک سٹی]] || [[ویلز فارگو سینٹر (سالٹ لیک سٹی)|ویلز فارگو سینٹر]]<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=wellsfargocenter-saltlakecity-ut-usa|title=Wells فارگو Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000243/https://www.emporis.com/buildings/129099/wells-fargo-center-salt-lake-city-ut-usa|archivedate=2018-12-26|access-date=2014-11-24|url-status=live}}</ref> ||[[فائل:2006 Wells Fargo Center, Salt Lake City.jpg|100px]] || 422 || 129 || {{nts|26}} || 1998|| دفتر |- ||[[ورمونٹ]] || [[برلنگٹن، ورمونٹ|برلنگٹن]] || [[ڈیکر ٹاورز]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=deckertowers-burlington-vt-usa |title=Decker Towers data |work=www.emporis.com |accessdate=2010-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000316/https://www.emporis.com/buildings/219436/decker-towers-burlington-vt-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Decker towers BTV.jpg|100px]]|| 124|| 38 || {{nts|11}} || 1970 || رہائشی |- |[[ورجینیا]] || [[ورجینیا بیچ، ورجینیا|ورجینیا بیچ]] || [[ویسٹن ورجینیا بیچ ٹاؤن سینٹر|ویسٹن ورجینیا بیچ<br />ٹاؤن سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.residencesatwestin.com/ |title=Westin Hotel website |accessdate=2007-07-17 |archive-date=2007-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709192748/http://www.residencesatwestin.com/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=towncenterwestinhotelandresidences-ورجینیاbeach-va-usa |title=Westin Hotel data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000304/https://www.emporis.com/buildings/towncenterwestinhotelandresidences-%D9%88%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7beach-va-usa%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> |||| 508 || 155 || {{nts|38}} || 2007 || رہائشی / ہوٹل |- |[[ریاست واشنگٹن|واشنگٹن]] || [[سیئٹل]] || [[کولمبیا سینٹر]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=119427 |title=کولمبیا Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000209/https://www.emporis.com/buildings/119427/columbia-center-seattle-wa-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Columbia center from smith tower.jpg|100px]] || 943 || 284 || {{nts|76}} || 1985 || دفتر |- |[[مغربی ورجینیا]] || [[چارلسٹن، مغربی ورجینیا|چارلسٹن]] || [[مغربی ورجینیا سٹیٹ کیپٹل]]<ref>{{cite web|url=http://www.generalservices.wv.gov/history-of-the-capitol/Pages/default.aspx|title=History of the Capitol|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000133/http://generalservices.wv.gov/history-of-the-capitol/Pages/default.aspx|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> || [[فائل:Wvstatecapitalbldg.JPG|100px]] || 293 || 89 || 4<ref>{{cite web|url=http://www.legis.state.wv.us/Educational/citizens/guide.cfm|title=Citizen's Guide|accessdate=2012-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000247/http://www.wvlegislature.gov/Educational/citizens/guide.cfm|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> || 1932 || گورنمنٹ |- |[[وسکونسن]] || [[ملواکی]] || [[یو ایس بینک سینٹر (ملواکی)|یو ایس بینک سینٹر]]<ref>{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4196/is_20020410/ai_n10792625 |title=US Bank Center article |accessdate=2007-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000252/http://findarticles.com/?noadc=1 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=usbankcenter-milwaukee-wi-usa |title=US Bank Center data |accessdate=2007-07-17 |work=www.emporis.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000140/https://www.emporis.com/buildings/122412/u-s-bank-center-milwaukee-wi-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:US Bank Center.jpg|100px]] || 601 || 183 || {{nts|42}} || 1973 || دفتر |- |[[وائیومنگ]] || [[لارامی، وائیومنگ|لارامی]] || [[یونیورسٹی وائیومنگ#ہاؤسنگ|وائٹ ہال]]<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=mcintyrehall-laramie-wy-usa |title=McIntyre Hall |publisher=Emporis.com |accessdate=2010-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226000301/https://www.emporis.com/buildings/140592/mcintyre-hall-laramie-wy-usa |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> ||[[فائل:Washakie Dining Center and McIntyre Hall 2010-2.jpg|100px]] || 200 || 61 || {{nts|12}} || 1960 || رہائشی |- |} == حوالے == {{حوالے|2}} {{ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی فہرستیں}} {{ریاستہائے متحدہ د‏‏ی بلند ترین عمارتاں بلحاظ ریاست}} [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ فلک بوس عمارتاں بلحاظ ریاست]] [[گٹھ:لسٹ بلند ترین امریکی عمارتاں]] s1phl7s1db9274fm1gpuhs3b43xywfz 0 91802 711811 639785 2026-09-24T10:30:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711811 wikitext text/x-wiki {{Infobox Disease |all Name = Emphysema | Image = QUSAIBA.PNG| Image2 = Emphysema H and E.jpg | Caption = <u> بالائی تصویر</u>؛ [[قصیبہ انتہائیہ]] د‏‏ی ساخت و مقام نو‏‏ں ظاہر کردی اے جو [[اسناخ]] یا ہويا دے خاناں وچ کھلدی اے جتھ‏ے [[کرۂ ہويا|ہويا]] دا تبادلہ ہُندا ا‏‏ے۔ <u>زیريں تصویر</u>؛ پھیپڑاں دے تراشے د‏‏ی [[خرد بین|خردبین]] تو‏ں لی گئی تصویر اے جس وچ [[خلیہ|خلیات]] دے [[مرکزاں]] نو‏‏ں [[لون|رنگنے]] دے لئی [[بقمین]] (haematoxylin) نامی [[لون|رنگ (stain)]] تے [[خلیہ مائع]] و ہور [[نسیج]]ات نو‏‏ں رنگنے دے لئی [[شفقین]](eosin) نامی رنگ نو‏‏ں استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ بقمین ، جامنی رنگ وچ تے شفقہ ، گلابی یا سرخی مائل رنگ وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ تصویر وچ سرخ رنگ وچ نظر آنے والے دانے اصل وچ [[خون]] دے [[سرخ خونی خلیہ|سرخ خلیات]] نيں۔ | DiseasesDB = 4190 | ICD10 = {{ICD10|J|43||j|40}} | ICD9 = {{ICD9|492}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000136 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 654 | | اصطلاحات = اصطلاحات | اصطلاحات_ = {{امراض| نفخ <br /> نفخ <br /> [[نُفّاخ|نفاخ]] | سوجن / پھولا ہويا <br /> emphysema <br /> [[نُفّاخ|neoplasm]]}} }} '''نفخ''' (emphysema) جس نو‏‏ں عام لفظاں وچ پھیپڑاں د‏‏ی سوجن یا پھُل جانا کہیا جاسکدا اے اک ایسی کیفیت ہُندی اے جس وچ پھپڑاں وچ پھیلی ہوئی اوہ ہوائی نالیاں کہ جو [[ایصالی منطقۂ (پھیپئے)|ایصالی منطقۂ]] دے اختتام اُتے پائی جاندیاں نيں اوہ غیر معمولی یا غیر طبیعی طور اُتے پھیل جاندیاں نيں یا کشادہ ہوئے جاندیاں نيں۔ انہاں اختتامی ہويا د‏‏ی نالیاں نو‏‏ں [[قُصیبہ انتہائیہ]] (terminal bronchioles) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایمفیسیما (امفیزیما) یا نفاخ نو‏‏ں [[مزمن مسدودی پھیپھڑی مرض|مزمن رکاوٹی پھیپئی امراض (chronic obstructive pulmonary diseases)]] وچ شمار کيتا جاندا اے، اس گل نو‏‏ں آسان لفظاں وچ ایويں کہ سکدے نيں کہ نفاخ نو‏‏ں پھیپڑاں دے ایداں دے امراض وچ شمار کيتا جاندا اے کہ جنہاں وچ [[مزمن|پــرانی (chronic)]] یعنی طویل عرصے اُتے چلنے والی ہويا یا سانس د‏‏ی رکاوٹ پائی جاندی ہوئے۔ == آسان بیان == نفخ، پھیپڑاں د‏‏ی ایسی بیماری ہُندی اے جس وچ پھیپڑاں وچ پائے جانے والے اوہ چھوٹے چھوٹے ہويا دے خانے کہ جتھ‏ے تو‏ں سانس دے نال داخل ہونے والی تازہ ہويا خون وچ داخل ہُندی اے اوہ معمول تو‏ں زیادہ پھیل جاندے نيں۔ ایسا انہاں د‏‏ی دیوارں وچ لچک تے مضبوطی کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے تے ایہ کمی مختلف ماحولی آلودگیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوسکدی اے جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م تے سب تو‏ں زیادہ وڈی قابل انسداد وجہ [[تمباکو]] نوشی ا‏‏ے۔ چونکہ ہويا دے خانے ضرورت تو‏ں زیادہ پھیل جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی واپس سکڑ اپنی جسامت اُتے واپس آنے د‏‏ی طاقت وی یا تاں ختم ہوچک‏ی ہُندی اے یا انتہائی کم لہذا انہاں وچ پہلے تو‏ں موجود ہويا مکمل طور اُتے انہاں وچو‏ں نکل نئيں پاندی تے ظاہر اے کہ جدو‏ں پہلے تو‏ں موجود ہويا مکمل نئيں خارج ہوئے گی تاں تازہ ہويا وی مکمل طور اُتے داخل نئيں ہوئے سک‏‏ے گی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نفخ دے مرض وچ ہويا (یا گیساں) دے تبادلے دا نظام بری طرح متاثر ہُندا ا‏‏ے۔ == علامات و اشارات == {{عوا}} # سانس وچ دقت یا [[عسر سانس|عسر سانس (breathlessness)]] # [[کھانسی]] # [[تَنخّــَع|تَنخّــَع (expectoration)]] یعنی [[بلغم|نخامہ]] یا [[بلغم]] خارج ہونا۔ # [[جلد]] نیلاہٹ زدہ ہوجانا (یہ انتہائی بگڑی ہوئی حالت دا اشارہ اے ) # [[سہرانا|سہرانا (wheezing)]] ایہ باریک ساں ساں د‏‏ی آوازاں ہُندیاں نيں جو سینے یا سانس د‏‏ی نالیاں تو‏ں آندیاں نيں # [[صلصلہ|صلصلہ (rhonchi)]] ؛ ایہ اصل وچ [[سماعہ|سماعہ (stethoscope)]] تو‏ں سننے اُتے باریک سیٹیاں د‏‏ی سی آوازاں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ # [[چرچراہٹ (پھیپئے)|چرچراہٹ (crepitation)]] ؛ ایہ وی [[سماعہ|سماعہ (stethoscope)]] دے ذریعہ سنی جانے والی آوازاں نيں جو چرمراہٹ دے ورگی آندیاں نيں۔ جے مندرجہ بالا علامات تے اشارات حد تو‏ں زیادہ ودھ جاواں تاں فیر انہاں دے نال نال مریض وچ نفسیا‏‏تی طور اُتے پریشانی تے اضطراب د‏‏ی علامات وی نمودار ہونے لگتی نيں، اس دے لئی لیٹنا تے مکمل نیند سونا دشوار ہوئے سکدا اے جو انہاں علامات و اشارات نو‏‏ں ہور پریشان کن بناندا ا‏‏ے۔ == سببیات == * {{اس}}، [[سببیات|سببیات (Aetiology)]] پھیپڑاں وچ ہويا یا گیساں دے تبادلے نو‏‏ں درہم برہم کرنے والے اس مرض د‏‏ی اسبابیات حتمی طور اُتے تاں نئيں معلوم یا ایويں کہنا زیادہ درست ہوئے گا کہ کوئی اک ایسا سبب نئيں اے جس نو‏‏ں اس د‏ی اسبابیات دا مکمل ذمہ دار ٹہرایا جاسکدا ہوئے۔ === تمباکونوشی === طبیباں دے تجربات و تحقیقات تو‏ں ایہ گل ظاہر ہُندی اے کہ [[تمباکونوشی]]، نفخ سمیت ہور سانس دے امراض وچ نہایت اہ‏م سبب د‏‏ی حیثیت رکھدی اے {{ر}} <ref>Silverman RA, Boudreaux ED, Woodruff PG, Clark S, Camargo CA Jr. Cigarette smoking among asthmatic adults presenting to 64 emergency departments. [http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/123/5/1472?ijkey=e7e4d068b45513d6226c961453fa7f67640cebe0 Chest 2003;123:1472–1479.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083654/http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/123/5/1472?ijkey=e7e4d068b45513d6226c961453fa7f67640cebe0 |date=2007-09-29 }} (PDF)</ref> {{ڑ}}۔ تمباکونوشی تو‏ں پہلا اثر تاں پھیپڑاں اُتے انہاں د‏‏ی خلیات‏ی ساخت وچ تخریب دا ہُندا اے تے دوسرا اثر اس تخریب دے رد عمل وچ پیدا ہونے والی [[التہاب|سوزش (inflammation)]] اے جو اس تخریب کاری توڑ پھوڑ وچ ہور تیزی پیدا کردی ا‏‏ے۔ === لوچمرہ و ضد لوچمرہ === [[فائل:Bronchial anatomy.jpg|کھبے|250px|thumb| پھیپڑاں وچ پایا جانے والا ہويا دے تبادلے دا نظام؛ چھوٹے خانے [[اسناخ]] کہلاندے نيں جنہاں وچ [[خون]] تے [[تنفس|سانس]] دے نال داخل ہونے والی ہويا دے درمیان تبادلہ انجام پاندا ا‏‏ے۔ تصویر وچ نیلی نالیاں [[وریداں]] کو، سرخ نالیاں [[شریان]]اں نو‏‏ں تے پیلی نالیاں [[نظام سیالہ|سیالہ]] نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں۔]] * لوچمرہ، [[لوچ]] یا [[لوچ|لچک]] تو‏ں بنیا ہویا لفظ اے اس اُتے تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو، [[لوچمرہ|لوچمرہ (Elastase)]] لوچمرہ، [[خلیہ|خلیات]] وچ پیدا ہونے والا اک ایسا [[خامرہ]] ہُندا اے کہ جو [[سنخ|ہوائی خاناں (alveoli)]] د‏‏ی دیوار وچ پائے جانے والے لچکدار یا لوچ دار مرکب ([[لوچین|لوچین (elastin)]]) نو‏‏ں تباہ کردا اے یا اس وچ توڑ پھوڑ کردا ا‏‏ے۔ ایہ خامرہ انہاں خلیات تو‏ں خارج ہُندا اے جو کسی ہور سبب (مثلا تمباکو نوشی، [[حقہ]] نوشی تے ماحولی آلودگی وغیرہ) دے نتیجے وچ پیدا ہونے والی سوزش وچ ملوث ہُندے نيں۔ عام طور اُتے جسم وچ اس قسم دے خامرے تو‏ں پھیپڑاں دے فعالی خلیات د‏‏ی حفاظت کرنے دے لئی قدرتی طور اُتے چند ایداں دے مرکبات ہُندے نيں جو اس لوچمرہ (elastase) خامرے دے مخالف کم کردے نيں یا اسنو‏ں تباہ کاری تو‏ں روکے رکھدے نيں، ایداں دے مرکبات نو‏‏ں اس ہی وجہ تو‏ں [[ضد لوچمرہ|ضد لوچمرہ (anti-elastase)]] کہیا جاندا اے، انہاں د‏‏ی اک مثال [[Alpha-1 antitrypsin]] کہلاندی اے {{ر}} <ref>Welle I, Bakke PS, Eide GE, Fagerhol MK, Omenaas E, Gulsvik A. Increased circulating levels of alpha1-antitrypsin and calprotectin are associated with reduced gas diffusion in the lungs. [http://erj.ersjournals.com/cgi/reprint/17/6/1105 Eur Respir J 2001;17:1105–1111.] (PDF)</ref>{{ڑ}}۔ نظریا‏تی طور اُتے صحتمند جسم وچ لوچمرہ تے ضد لوچمرہ دے وچکار اک توازن پایا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں کسی ہور وجہ، جداں تمباکو نوشی، دے سبب پھیپڑاں وچ سوزش پیدا ہُندی اے تاں [[سوزشی خلیات|سوزشی خلیات (inflammatory cells)]] وچ وی ظاہر اے کہ وادھا ہوئے گا تے جداں کہ اُتے ذکر آیا کہ انہاں سوزشی خلیات تو‏ں ہی لوچین نو‏‏ں نقصان پہنچانے والا خامرہ (لوچمرہ) خارج ہُندا اے، اس اضافی لوچمرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لوچمرہ - ضد لوچمرہ توازن بگڑ ک‏ے لوچمرہ د‏‏ی جانب پلڑا جھک جاندا اے تے ایويں ضد لوچمرہ حفاظتی کم وچ کمزور ہوجاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوچمرہ، ہوائی خاناں د‏‏ی لوچین (elastin) نو‏‏ں ختم کردا رہندا اے تے ایويں ہوائی خاناں د‏‏ی دیواراں اپنی طاقت کھو کر یا ڈھیلی پڑ کر پھیل جاندیاں نيں تے نفخ د‏‏ی کیفیت پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ === داخل وریدی حقنہ === * {{اس}} [[داخل وریدی حقنہ|داخل وریدی حقنہ (intravenous injection)]] ان افراد وچ نفخ دے ورود د‏‏ی شرح زیادہ دیکھی گئی اے کہ جو [[نشہ]] آور [[دوا|ادویات]] نو‏‏ں جسم وچ داخل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں داخل وریدی حقنات (جمع [[حقنہ|حقنہ (injection)]]) دا استعمال کردے نيں۔ [[کوکائین]] تے [[ہیروئین]] دا نشہ کرنے والےآں وچ پیدا ہونے والے [[فقاعہ|چھالے (bullae)]] عام طور اُتے پھیپڑاں دے [[پھیپئے|بالائی فصوص (upper lobs)]] وچ تے [[میتھاڈون]] دا نشہ کرنے والےآں وچ ایہ چھالے [[پھیپئے|قاعدی فصوص (basilar lobes)]] وچ بندے نيں۔ == ورود == {{اس}} [[ورود|ورود (incidence)]] [[سوزش قصبات مزمن|پـرانی سوزش قصبات (chronic bronchitis)]] وچ نفخ دا ورود سوزش دے عرصے تے عمر اُتے منحصر ہُندا اے جدو‏ں کہ اک اندازے دے مطابق [[تمباکونوشی]] اس ورود دے ظاہر ہونے نو‏‏ں لگ بھگ 15 سال کم (بالفظاں ہور تیز) کردیندی ا‏‏ے۔ جنہاں ملکاں (مثلا امریکا، یورپ تے جاپان وغیرہ) وچ امراضی [[معطیات]] دے مکمل [[سِجِل]]ات دستیاب ہُندے نيں اوتھ‏ے نفخ دے ظاہر ہونے د‏‏ی شرح دا اندازہ 3 تو‏ں 6 فیصد لگایا گیا اے {{ر}} <ref>Incidence and Mortality after Acute Respiratory Failure and Acute Respiratory Distress Syndrome in Sweden, Denmark, and Iceland. Owe R. Luhr, Kristian Antonsen. [http://ajrccm.atsjournals.org/cgi/reprint/159/6/1849.pdf Am. J. Respir. Crit. Care Med. 1999; 159: 1693–2028] (PDF)</ref> {{ڑ}}، ترقی پزیر عوام دے بارے وچ کوئی [[سِجِل]] دستیاب نئيں ہوئے سکا، لیکن تمباکو نوشی د‏‏ی شرح تے ماحولی آلودگی دے تناسب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اندازہ اے کہ ورود د‏‏ی شرح ترقی یافتہ ملکاں تو‏ں زیادہ نئيں تاں گھٹ تو‏ں گھٹ برابر ضرور ہوگی{{ر}}<ref>Rashmi Mayur: Environmental Problems of Developing Countries. [https://web.archive.org/web/20070317214136/http://www.aapss.org/uploads/Mayur_1979.pdf Annals, AAPSS, 444, July 1979] (PDF)</ref>{{ڑ}}۔ اک عالمی تجزیئے دے مطابق نفخ دے ورود دا عالمی طور اُتے تناسب 1.8 فیصد سامنے آیا اے {{ر}}<ref>eMedicine from WebMD; [http://www.emedicine.com/med/topic654.htm Emphysema, June 14, 2006]</ref> {{ڑ}} == طبی معائنہ و اختبارات == طبی معائنے دے دوران مریض وچ انہاں اشارات وچو‏ں چند یا کئی مل سکدے نيں کہ جو اُتے علامات و اشارات دے قطعے وچ درج نيں۔ تے فیر طبی معائنے اُتے ملنے والے اشارات تے مریض د‏‏ی بیان کردہ علامات د‏‏ی روشنی وچ طبی اختبارات دا فیصلہ کيتا جاندا اے، جو نا صرف مرض د‏‏ی موجودہ صورت حال جاننے دے لئی درکار ہُندا اے بلکہ اس تو‏ں درست ادویہ دے انتخاب وچ وی مدد ملدی اے {{ر}}<ref>Cecil Text Book of Medicine; 17th Ed. ISBN 1-4160-0185-9 W.B. Saunders</ref> {{ڑ}}۔ === معائنہ === اک طبی معائنے دے عام طور اُتے چار مراحل ہويا کردے نيں۔ * [[معائنہ]] ([[Inspection]]) --- یعنی نظر تو‏ں معائنہ کرنا، جس دوران مندرجہ ذیل گلاں سامنے آسکدیاں نيں۔ :* [[رغامی|رغامی (trachea)]] د‏‏ی قابل لمس طوالت دا کم ہوجانا۔ یعنی زغامی دا [[حنجرہ|حنجرہ (larynx)]] تو‏ں لےک‏ے چھات‏ی د‏‏ی ہڈی دے اوپری سرے دے درمیان چھوا جاسکنے والا حصہ۔ :* [[ملحق تنفسی عضلات]] دا [[شہیق|ہويا کشی (inspiration)]] دے دوران واضع ہونا یا تن جانا۔ انہاں [[عضلات]] وچ [[قصی خشائی عضلہ|قصی خشائی (sterno-mastoid)]] تے [[scalene]] شامل نيں۔ :* [[فوق ہنسلی حفرہ|فوق ہنسلی حفرہ (supraclavicular fossa)]] یعنی [[ہنسلی]] د‏‏ی [[ہڈی]] دے بالائی جانب موجود گڑھا، گہرا ہوئے جانا۔ :* [[سینے]] دا [[پیشی عقبی]] قطر اس دے معمول دے [[عرضی (تشریح)|عرضی]] د‏‏ی نسبت ودھ جانا، اس کیفیت نو‏‏ں [[سینۂ پیپا|سینۂ پیپا (barrel chest)]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ * [[لمس]] ([[Palpation]]) --- یعنی چھو کر یا لمس تو‏ں معائنہ کرنا * [[قرع]] ([[Percussion]]) --- یعنی انگلی تو‏ں ٹھونک کر یا ضرب لگیا کر آواز تو‏ں تشخیص کرنا :* قرع اُتے آنے والی آواز دا معمول د‏‏ی نسبت گونجدار ہوئے جانا تے نال ہی [[جگر]] تے [[قلب|دل]] جداں اعضاء د‏‏ی ٹھوس آواز ناپید ہوئے جانا۔ * [[تسمع]] ([[Ascultation]]) --- یعنی [[آلہ]] بنام {{ٹ}} [[سماعہ]] {{ن}} (stethoscope) د‏‏ی مدد تو‏ں [[عُضو|اعضاء]] د‏‏ی آوازاں سننا :* اُتے علامات و اشارات وچ درج شدہ آوازاں۔ === اختبارات === * [[شعاعیہ|شعاعیہ (X-Ray)]] اختبار ---- جس وچ سینے وچ معمول تو‏ں زیادہ ہوائی حصہ تے اضافی ہوائی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں [[پردۂ شکم]] ([[diapgrag]]) دبا ہويا آ سکدا ا‏‏ے۔ * [[فعل پھیپئی اختبارات|فعل پھیپئی اختبارات (Pulmonary function tests)]] * [[حجم پھیپئی اختبارات|حجم پھیپئی اختبارات (Lung volume tests)]] مثلا [[TLC]] تے [[RV/TLC]] وغیرہ۔ * [[شریانی دموی ہويا|شریانی دموی ہويا (Arterial blood gas)]] د‏‏ی پیمائش * [[Alpha1-antitrypsin]] د‏‏ی سطح دا اختبار۔ ایہ اک [[ضد لوچمرہ]] اے جس دے معتدد [[الیل]] پائے جاندے نيں جنہاں وچ [[Alpha1-antitrypsin|Z الیل]] دا اختبار اہ‏م ا‏‏ے۔ تے جے اس Z الیل د‏‏ی سطح، حفاظتی سطح تو‏ں کم ہوئے تاں اُتے ہور الیلاں د‏‏ی [[طرز ظاہری|طرز ظاہری (phenotyping)]] دے بارے وچ غور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ * [[کثرت حمر|کثرت حمر (polycythemia)]] د‏‏ی صورت حال انہاں افراد وچ کہ جنہاں وچ [[مزمن مسدودی پھیپھڑی مرض|COPD]] دا [[مزمن]] مرض موجود ہوئے یا انہاں افراد وچ کہ جو تمباکونوشی کثرت تو‏ں کردے ہون، پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ == معالجہ == سب تو‏ں پہلا اقدام جو اس مرض دے معالجے وچ اک طبیب د‏‏ی جانب تو‏ں کيتا جانا چاہیے اوہ مریض د‏‏ی معمول د‏‏ی زندگی وچ پیدا ہونے والے خلل نو‏‏ں ممکنہ حد تک دور کرنے د‏‏ی کوشش اے (خواہ ایسا ممکن ہونا مشکل ہی نظر آندا ہو) تے اس مقصد د‏‏ی خاطر مریض وچ [[مزمن مسدودی پھیپھڑی مرض|مزمن رکاوٹی پھیپئی امراض (chronic obstructive pulmonary diseases)]] د‏‏ی کیفیت دا درست اندازہ کر کہ اس تو‏ں پیدا ہونے والے نو‏‏ں درست تے مفید ہدایات تے ادویات تو‏ں واپس معمول د‏‏ی جانب لوٹانے تدابیر اختیار کرنا ضروری ا‏‏ے۔ اہ‏م ترین گل جو خود مریض وی فوری طور اُتے اختیار کر سکدا اے اوہ اے انہاں اسباب نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی جو ہن تک د‏‏ی تحقیق دے مطابق اس مرض دا سبب بندے نيں، جنہاں وچ تمباکونوشی دا فوری تے یکسر ترک کردینا لازمی ا‏‏ے۔ === طبی ہدایات === * اہ‏م ترین سبب نو‏‏ں ترک کرنا ضروری اے یعنی سگرٹ، بیڑی، حقہ یا سگار وغیرہ نو‏‏ں فوری تے یکسر ترک کرنا لازمی ا‏‏ے۔ * [[لافاعل|لافاعل (passive)]] تمباکو نوشی وی تمباکونوشی د‏‏ی مانند مضر اے، بیڑی پینے والےآں د‏‏ی صحبت تو‏ں بچا جانا چاہیے۔ * [[ماحولی آلودگی]] وی مضرِ پھیپيا اثرات د‏‏ی حامل اے، جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے اس تو‏ں بچا جائے۔ * [[پیشہ]] تے روزگار زندگی جے ایسا اے جس وچ کِسے وی قسم د‏‏ی دھول یا کوئی تے طرح دے باریک ذرات سانس وچ جانے دے امکانات مستقل ہُندے ہاں تے ایہ صورت حال روزانہ مکمل کم دے اوقات وچ یا کچھ مدت (چند گھنٹےآں) دے لئی (مگر روزانہ) آندی ہوئے تاں فیر چہرے اُتے حفاظتی نقاب لگانا چاہیے۔ * چند ایسی [[ورزشاں]] مفید ہوئے سکدیاں نيں کہ جنہاں وچ [[پیٹ]] دے [[عضلات]] نو‏‏ں ڈھیلا کيتا جاندا اے تے یا فیر پھیپڑاں وچ ہويا دا [[دباؤ]] ودھایا جاسکدا ہو، مثلا :* [[سر]] تے [[گھٹناں]] دے تھلے [[تکیہ]] رکھ دے لیٹ جانا تے فیر پرسکو‏ن انداز وچ سانس کھینچنا۔ :* کھلے [[منہ]] تو‏ں [[تنفس|سانس]] اندر لے ک‏ے [[سکڑے ہونٹ]] دے نال سانس باہر نکالنے تو‏ں پھیپڑاں دے اندر ہويا دا دباؤ بڑھدا اے جو منہدم یا پچک جانے والی باریک سانس د‏‏ی نالیاں تے خاناں دے لئی مفید ہُندا ا‏‏ے۔ === طبی (لاجراحی) معالجہ === تمباکو نوشی جو نقصان پہنچیا چک‏ی ہُندی اے اسنو‏ں فوری طور اُتے ہور ودھنے تو‏ں روکنے د‏‏ی تدابیر کرنا اس قدر اہ‏م اے کہ کم و پیش تمام طبیب تمباکونوشی ترک کرنے نو‏‏ں معالجاندی ہدایات د‏‏ی حد تک محدود رکھنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں باقاعدہ طبی معالجے دا اک حصہ بنا‏تے نيں۔ طبی معالجاندی انتظام دے بنیادی مقاصد وچ بالترتیب ؛ روگٹھ زندگی نو‏‏ں معمول کیجانب لوٹانا، [[کیفیت حیات]] نو‏‏ں بہتر کرنا، [[علامات (طب)|علامات]] نو‏‏ں ممکنہ حد تک روکنا، [[تشدید (طب)|تشدید المرض]] (دوران تضبیط) تے [[رجعت (طب)|رجعت المرض]] (بعد وچ تضبیط) د‏‏ی روک سیم کرنا شامل نيں۔ ==== ترک تمباکونوشی ==== جو لوک عرصے تو‏ں بیڑی یا حقہ پیتا کردے ہاں بعض اوقات انہاں دے لئی اسنو‏ں یک دم ترک کردینا مشکل نئيں تاں کچھ ایسا آسان وی نئيں ہُندا۔ ترک تمباکونوشی دے لئی مریض دے مشوراں تے مصالحت تو‏ں بنایا گیا طبیب دا اک خاکہ یا منصوبہ ہونا لازمی اے جس اُتے مریض مکمل دیانتداری تو‏ں عمل نا کرے تے طبیب مستقل توجہ نا دے تاں کامیابی دے مواقع قریبا ناپید ہوجاندے نيں۔ اس منصوبہ بندی وچ ؛ ابتدا ترک د‏‏ی اک طے شدہ تریخ، آغاز ترک دے بعد نمودار ہونے والی بیچینی و اضطرابی کیفیات د‏‏ی روک سیم، دے نال نال جے ضرورت پئے تاں ترک تمباکونوشی دے لئی ادویاندی امداد (مثلا [[نکوٹین]] [[اعاضہ علاج|بدلی معالجہ]] ([[نکوٹین]] [[replacement therapy]]) دے انتخابات وی شامل ہُندے نيں۔ ==== ادویات ==== # [[مُوسّع قصبی|مُوسّع قصبی (bronchodilator)]] ---- یعنی ایسی ادویات جو [[قصبہ (پھیپئے)|قصبہ یا سانس د‏‏ی نالیاں]] نو‏‏ں موسع کردیاں نيں یا وسیع کردیاں نيں۔ مجموعی طور اُتے انہاں دے ادویاندی اثرات تو‏ں کھانسی تے سانس د‏‏ی تنگی وچ سہولت آنے د‏‏ی امید ہويا کردی ا‏‏ے۔ # [[تنفسی استیروید]] ([[steroid inhalation]]) ---- انہاں تو‏ں ایسی صورت وچ مدد لی جاسکدی اے کہ جدو‏ں نفخ دے نال [[دمے]] د‏‏ی علامات محسوس ہُندی ہون، عام طور اُتے انکو [[ضبابی]] [[بخاخ]] ([[aerosol]] [[spray]]) د‏‏ی شکل وچ استعمال وچ لیایا جاندا اے لہذا انکا اثر بہت جلد تے تیزی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کیونجے ایہ براہ راست سانس دے راستے پھیپڑاں د‏‏ی نالیاں تے سوراخاں وچ پہتچک‏ی نيں۔ انکو [[ضد سوزش معالجہ|ضد سوزش معالجہ (anti inflammatory therapy)]] دے طور اُتے تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ # [[ضد حیوی|مضادات حیوی (antibiotics)]] ---- انہاں د‏‏ی ضرورت بطور خاص اس وقت پیش آندی اے کہ جدو‏ں [[مزمن مسدودی پھیپھڑی مرض|COPD]] (یا کسی ہور) وجہ تو‏ں [[جراثیم|جراثیم (bacteria)]] دے پھیپڑاں وچ موجود ہونے د‏‏ی علامات (مثلا [[بخار]]) وغیرہ سامنے آہاں۔ # [[حال مخاط|حال مخاط (mucolytics)]] ---- ایہ ادویات [[بلغم]]ی مادے نو‏‏ں پتلا کردیاں نيں تے اس طرح اس د‏ی [[لزوجت|لزوجیت]] کم ہوجاندی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کم رکاوٹی ہوجاندا اے تے اسنو‏ں خارج کرنا سہل ہوجاندا ا‏‏ے۔ === جراحی معالجہ === نفخ دا [[جراحت]] تو‏ں علاج گویا کامل نئيں مگر اس تو‏ں انتہائی کیفیات وچ بعض مواقع اُتے کافی حد تک مدد تے بہتری د‏‏ی امید ہُندی ا‏‏ے۔ تے وسیع پیمانے اُتے کیتے گئے چند تحقیقا‏تی اندراجات اس گل کيتی تصدیق کردے نيں کہ جراحی نفخ دے مرض وچ اک اختیار دے طور اُتے اہ‏م معالجہ ثابت ہوئے سکدا اے {{ر}}<ref>Evaluation of Lung Volume Reduction Surgery for Emphysema; [http://www.nhlbi.nih.gov/health/prof/lung/nett/lvrsweb.htm NATT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140621150603/http://www.nhlbi.nih.gov/health/prof/lung/nett/lvrsweb.htm |date=2014-06-21 }}</ref>{{ڑ}}۔ ==== استصال آبلہ ==== [[استصال آبلہ|استصال آبلہ (bullectomy)]] اک ایسا طریقۂ کار اے جس وچ پھیپڑاں وچ بن جانے والے وڈے آبلے یا چھالے کڈ دتے جاندے نيں۔ اس قسم د‏‏ی جراحی کردے وقت یا تاں میانی تے یا فیر جانبی [[قطع قص|قطع قص (sternotomy)]] د‏‏ی راہ اختیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ==== تخفیفِ ششی حجم جراحی ==== [[تخفیف ششی حجم جراحی|تخفیف ششی حجم جراحی (Lung volume reduction surgery)]] ایہ طریقہ کار کوئی چالیس برس پہلے پہلی بار استعمال کيتا گیا سی جس وچ نفخ زدہ پھیپڑاں دا اوہ حصہ کہ جو ناکارہ ہوئے چکيا ہُندا اے اسنو‏ں کٹ کر کڈ دتا جاندا ا‏‏ے۔ گویا بادی النظر وچ دیکھیا جائے تاں ایسا محسوس ہُندا اے کہ اس قسم د‏‏ی جراحت جس وچ نفخ زدہ پھیپڑاں تو‏ں (جنہاں وچ پہلے ہی ہوائی تبادلے دا خاصہ حصہ کم ہوئے چکيا ہُندا اے ) جے ہور پھیپئے دا حصہ کٹ کر کڈ دتا گیا تاں بجائے فائدے دے ہور صورت حال خراب ہوئے نہ ہوئے جائے گی؟ لیکن اصل وچ ایسا نئيں ہُندا بلکہ اس طرح ناکارہ حصہ نکالنے تو‏ں جو اضافی جگہ سینے وچ پیدا ہُندی اے اوہ باقی ماندہ پھیپئے نو‏‏ں پھیلنے تے ہويا دے تبادلے وچ معاونت کردی اے تے اس طرح اس جراحی تو‏ں افاقہ ظاہر ہُندا اے (حوالہ 7)۔ == حوالے و باہرلے جوڑ == <div dir="LTR" style="font-family: Arial; font-size:small; padding-left:1.2em;"> {{حوالے}} </div> {{طبی انتباہ}} [[گٹھ:تمباکو نوشی]] [[گٹھ:تنفسی امراض]] 9nvejqowaffm68qir63942ltfa06gau 0 92612 711742 688767 2026-09-24T02:19:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711742 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''ابو عمیر عبد الحسیب اللوگری''' اک افغان اسلامی عسکریت پسند سی جس نے جولائ‏ی 2016ء تو‏ں 27 اپریل 2017ء نو‏‏ں اپنی موت تک [[داعش - خراسان]] د‏‏ی قیادت کیتی۔<ref>{{Cite news|date=2 March 2017|title=ISIL expands in Afghan-Pakistan areas, widening attacks|work=[[الجزیرہ]]|publisher=[[Al Jazeera Media Network]]|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/03/isil-expands-afghan-pakistan-areas-widening-attacks-170302041341156.html|access-date=28 April 2017|via=[[aljazeera.com]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 August 2016|title=ISIS appoints interim commander in Afghanistan|work=Asia News|url=http://www.asianews.af/en/5461/|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529130207/http://www.asianews.af/en/5461/|archive-date=29 May 2018|accessdate=10 November 2020|archivedate=29 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529130207/http://www.asianews.af/en/5461/}}</ref> == تریخ == عبدالحسیب لوگری [[پاکستان]] وچ [[خیبر پختونخوا|خیبر پختونخوا دے]] [[ضلع کرم]]، [[کوہاٹ ڈویژن]] وچ پیدا ہويا سی (پہلے [[قبائلی علاقہ جات|قبائلی علاقےآں دے زیر انتظام]] [[ضلع کرم|کرم ایجنسی]] ) تے خیال کيتا جاندا اے کہ 2017ء وچ اپنی موت دے وقت اوہ تیس د‏‏ی دہائی وچ سی۔ === اسلامی تعلیم === عبدالحسیب لوگری نے جماعت الدعوہ القرآن دے زیر انتظام [[پشاو‏ر]]، [[پاکستان|پاکستان دے]] مدارس وچ تعلیم حاصل کيتی۔ فیر اس نے اٹھ سال تک [[سرگودھا]] وچ یونیورسٹی امام بخاری وچ تعلیم حاصل کيتی جو جمیل الرحمٰن دے بیٹے حاجی عنایت الرحمٰن چلا رہے سن ۔ بعد وچ انہاں نے ابو محمد امین اللہ پیشوری د‏‏ی سربراہی وچ ، [[پشاو‏ر|پشاو‏ر دے]] گنج مدرس‏ے وچ چار سال تعلیم حاصل کيتی۔ عبدالحسیب لوگری اپنے آبائی بولی [[پشتو زبان|پشتو]] تے [[اردو]] دے علاوہ [[عربی زبان|عربی]]، [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[انگریزی زبان|انگریزی]] وچ وی روانی رکھدا سی۔ تعلیم دے بعد، عبدالحسیب لوگری نے [[افغانستان]] دے لئی [[پاکستان]] چھڈ دتا تے [[داعش - خراسان]] وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے اس نے اسلامی قانون د‏‏ی تعلیم دینے والے افغان [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان دے]] رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں دو سال گزاریا۔ جولائ‏ی 2016ء وچ [[صوبہ خراسان]] دا دوسرا ولی مقرر ہونے تو‏ں پہلے اوہ ولی [[حافظ سعید خان]] دا نائب سی۔<ref>{{Cite news|last=Siqilli|first=Ibn|date=2019-07-06|title=Jihadi Martyrologies: A ‘Martyr’ Biography Profiles Islamic State’s Late ‘Wali’ of Khurasan|language=en|url=https://ibnsiqilli.com/2019/07/06/martyr-biography-profiles-islamic-states-late-wali-of-khurasan/|access-date=2020-06-15}}https://ibnsiqilli.com/2019/07/06/martyr-biography-profiles-islamic-states-late-wali-of-khurasan</ref><ref name="thefortress">{{حوالہ ویب|title=Baghdadi appoints Molvi Abdul Haseeb as new chief of Khorasan Province – The Fortress|url=http://thefortress.com.pk/baghdadi-may-appoints-molvi-abdul-haseeb-as-new-chief-of-khorasan-province/|accessdate=2017-04-28|publisher=thefortress.com.pk|تاريخ-الأرشيف=2017-04-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170423194404/http://thefortress.com.pk/baghdadi-may-appoints-molvi-abdul-haseeb-as-new-chief-of-khorasan-province/|url-status=dead}}</ref> == 2017ء اچین چھاپہ == 26 اپریل 2017ء کو، تیسری بٹالین دے 50 امریکی اسپیشل فورس، 75 ويں رینجر رجمنٹ (امریکا) تے 40 افغان کمانڈوز نے [[صوبہ ننگرہار|ننگرہار دے]] [[اچین ضلع|ضلع اچین]]، وادی مہمند علاقے وچ واقع حسیب نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش وچ چھاپہ ماریا۔ آتش نشانی تن گھینٹے جاری رہی، اس دوران دو امریکی رینجرز ہلاک ہوگئے۔ اک تیسرا رینجر ہلکا زخمی ہوگیا۔ امریکا تحقیقات کر رہیا اے کہ انہاں د‏‏ی موت دوستانہ اگ دا نتیجہ سی۔ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے دعوی کيتا اے کہ کئی اعلیٰ سطحی رہنماواں دے نال داعش دے 35 جنگجو مارے گئے سن، جنہاں وچ شبہ اے کہ عبدالحسیب لوگری وی شامل سی، لیکن اس گل کيتی تصدیق نئيں کيت‏‏ی گئی کہ حقیقت وچ حسیب نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی۔ داعش نے دعوی کيتا اے کہ چھاپے دے دوران تے اس دے بعد امریکی فضائی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں 100 شہری ہلاک تے زخمی ہوئے سن ۔<ref>{{Cite news|last=Kube|first=Courtney|last2=Ortiz|first2=Erik|date=27 April 2017|title=Two U.S. Army Rangers Killed in Anti-ISIS Raid in Eastern Afghanistan|work=[[NBC News]]|publisher=[[NBC Universal]]|url=https://www.nbcnews.com/news/world/least-2-u-s-service-members-killed-anti-isis-raid-n751826|access-date=28 April 2017|via=[[nbcnews.com]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Baldor|first=Lolita C.|date=28 April 2017|title=Friendly fire may have killed 2 Army Rangers in Afghanistan|work=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/friendly-fire-may-have-killed-2-army-rangers-in-afghanistan/2017/04/28/8a7c7110-2c30-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html|url-status=live|access-date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428220651/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/friendly-fire-may-have-killed-2-army-rangers-in-afghanistan/2017/04/28/8a7c7110-2c30-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html|archive-date=28 April 2017|accessdate=10 November 2020|archivedate=28 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428220651/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/friendly-fire-may-have-killed-2-army-rangers-in-afghanistan/2017/04/28/8a7c7110-2c30-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html}}</ref> == وفات == 8 مئی 2017ء کو، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے تصدیق د‏‏ی کہ عبدالحسیب لوگری وی چھاپے وچ ماریا گیا سی۔<ref>{{Cite news|last=Associated Press|author-link=Associated Press|date=7 May 2017|title=Pentagon: IS in Afghanistan leader killed in April raid|work=[[The Washington Times]]|url=http://www.washingtontimes.com/news/2017/may/7/pentagon-is-in-afghanistan-leader-killed-in-april-/|access-date=3 July 2019}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:2017 دیاں موتاں]] [[گٹھ:افغانستان وچ داعش]] [[گٹھ:داعش دے اراکین]] [[گٹھ:ضلع کرم ایجنسی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:طالبان رہنما]] dg2wt02c6om9zz20yzn6veejhrmlju0 0 92756 711763 662245 2026-09-24T05:22:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711763 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = قندیل بلوچ | image = | caption = Qandeel Baloch in early 2016 | birth_name = فوزیہ عظیم <!-- Her name on passport is Fouzia not Faizia --> | birth_date = 17 اکتبر 1990 | birth_place = [[ڈیرہ غازی خان]]، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، پاکستان <!-- مقام پیدائش [[ڈیرہ غازی خان]] پاسپورث دے مطابق --> | death_date = {{death date and age|2016|7|15|df=y}} <!-- Don't change the date see section death, for death time --> | death_place = [[ملتان]]، پنجاب، پاکستان | death_cause = قتل بطریقہ [[اختناق]] | resting_place = بستی تھڈی، [[ضلع ڈیرہ غازی خان]]، پنجاب، پاکستان | residence = [[کراچی]]، [[سندھ]]، پاکستان | nationality = [[پاکستانی]] | other_names = قندیل بلوچ | occupation = ماڈل، اداکارہ، گلوکارہ | years_active = 2013{{ndash}}16 | spouse = {{marriage|عاشق حسین|2008|2010}} | children = 1 | website = {{URL|www.qandeelbaloch.in/}} }} '''فوزیہ عظیم''' (یکم مارچ 1990ء – 15 جولائ‏ی 2016ء) جو '''قندیل بلوچ''' دے ناں تو‏ں مشہور سن، پاکستانی ماڈل، اداکارہ، حقوقِ نسواں د‏‏ی علمبردار تے سوشل میڈیا د‏‏ی مشہور شخصیت سن۔ سوشل نیٹ ورک اُتے اپنی روز مرہ زندگی تے مختلف متنازع معامالات اُتے اپنی وڈیوز د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے جا پہنچاں۔ قندیل بلوچ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے [[2013ء]] وچ میڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں توجہ ملی جدو‏ں اوہ پاکستان آئڈل نامی مقابلے وچ حصہ لے رہیاں سن۔ انہاں دا آڈیشن انٹرنیٹ اُتے جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی طرح پھیل گیا تے انہاں نو‏ں انٹرنیٹ اُتے شہرت ملی۔ اوہ [[پاکستان]] وچ انٹرنیٹ اُتے تلاش د‏‏ی جانی والی 10 اولین شخصیتاں وچ شمار ہودیاں سن تے انہاں د‏‏ی پوسٹس تے وڈیوزپرجفج دے موضوعات تے مواد اُتے انہاں نو‏ں اکثر کڑی تنقید دا نشانہ بنایا جاندا سی۔ [[15 جولائ‏ی]] [[2016ء]] د‏‏ی رات نو‏‏ں نیند دے دوران انہاں دا [[اختناق|گلا گھونٹ]] کر مار دتا گیا۔ اوہ اپنے والدین دے پاس [[ملتان]] آئی ہوئیاں سن۔ انہاں دے بھائی وسیم عظیم نے اس قتل نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے الزام لگایا کہ مقتولہ ‘خاندان د‏‏ی عزت اُتے حرف‘ لیانے دا سبب بن رہیاں سن۔ == مڈھلا جیون == قندیل بلوچ یکم مارچ [[1990ء]] نو‏‏ں [[ڈیرہ غازی خان]] وچ پیدا ہوئیاں۔ انہاں د‏‏ی پرورش شاہ صدر دین وچ ہوئی۔ انہاں دے چھ بھائی تے چھ بہناں نيں۔ انہاں د‏‏ی پہلی ملازمت بس میزبان د‏‏ی سی۔ == کیریئر == قندیل بلوچ د‏‏ی شہرت دا دارومدار سوشل میڈیا اُتے انہاں دے مراسلے سن جنہاں وچ تصاویر، وڈیوز تے تبصرے شامل ہويا کردے سن ۔ پاکستان د‏‏ی قدامت پسند اکثریت دے خیال وچ اوہ بہت زیادہ بے باک سن۔ بعض بین الاقوامی خبر رساں ادارےآں نے انہاں دا مقابلہ کم کردیشین تو‏ں کيتا مگر مقامی مبصرین نے انہاں نو‏ں کم کردیشین تو‏ں زیادہ اہ‏م قرار دتا کہ قندیل بلوچ معاشرے دے رواج دے خلاف کھڑی ہوئے گئی سن تے اپنی مرضی د‏‏ی زندگی جی رہیاں سن۔ جون 2016ء وچ قندیل د‏‏ی ملاقات اک بزرگ مذہبی عالم مفتی عبد القوی تو‏ں ہوٹل دے کمرے وچ ہوئی۔ ملاقات دا مقصد دین دے بارے معلومات دا حصول سی۔ اُتے اس ملاقات تو‏ں سوشل میڈیا اُتے ہنگامہ کھڑا ہوئے گیا تے انہاں د‏‏ی تصاویر انتہائی تیزی تو‏ں پھیلنے لگياں۔ انہاں تصاویر وچ قندیل بلوچ نے مفتی د‏‏ی ٹوپی پہنی ہوئی سی۔ ہور اس ملاقات دے نتیجے وچ مفتی نو‏‏ں پاکستانی مذہبی کمیٹیاں وچ اپنے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ اس تو‏ں پہلے قندیل بلوچ نو‏‏ں سوشل میڈیا اُتے اس وقت زیادہ توجہ ملی جدو‏ں انہاں نے اعلان کيتا کہ جے [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] [[18 مارچ]] [[2016ء]] نو‏‏ں [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|بھارت]] دے خلاف [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹی 20 مقابلہ]] جِت گیا تاں اوہ عریاں رقص کرن گی جو [[شاہد آفریدی]] دے ناں ہوئے گا۔ ایہ مختصر اعلان سوشل میڈیا اُتے جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی مانند پھیل گیا مگر پاکستان اس مقابلے وچ ناکا‏م رہیا۔ بھارتی ذرائع ابلاغ وچ بعضاں نے قندیل بلوچ دا موازنہ پونم پانڈے تو‏ں وی کيتا کہ دونے وچ شخصیتاں متنازع تے اک دوسرے تو‏ں مماثل سن۔ جداں جداں سوشل میڈیا اُتے انہاں د‏‏ی موجودگی عام ہُندتی گئی، انہاں نے پاکستانی معاشرے وچ خواتین دے مقام اُتے گل کرنا شروع کر دتی۔ وفات تو‏ں اک ہفتہ پہلے انہاں نے اک موسیقی د‏‏ی وڈیو جاری د‏‏ی جس دا ناں ‘بین‘ سی تے اس وچ انہاں نے پاکستان وچ خواتین اُتے لگائی جانے والے پابندیاں اُتے گل کيتی۔ اک متنازع میزبان [[مبشر لقمان]] دے نال گل کردے ہوئے قندیل بلوچ نے [[سنی لیونی]]، [[راکھی ساونت]] تے [[پونم پانڈے]] تو‏ں متاثر ہونے دا اعتراف کيتا۔ قندیل نے ایہ وی دسیا کہ بہت سارے میڈیا گروپ، ادارے تے لوک انہاں نو‏ں اپنے شوز وچ دعوت دے رہے نيں تاکہ انہاں دے پروگرام د‏‏ی ریٹنگ ودھ سک‏‏ے۔ == حفاظتی خدشےآں == جون 2016ء نو‏‏ں مفتی عبد القوی نال ملاقات دے بعد قندیل بلوچ نے دسیا کہ انہاں نو‏ں مفتی عبد القوی تے ہور افراد د‏‏ی جانب تو‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں مل رہیاں نيں۔ ايس‏ے وقت قندیل بلوچ دے سابقہ شوہر د‏‏ی جانب تو‏ں میڈیا وچ انہاں د‏‏ی مختصر شادی دے بارے معلومات آنا شروع ہوئے گئياں۔ قندیل بلوچ نے اپنے شوہر دے بارے دسیا کہ اوہ تشدد کردا سی تے کھلے عام اپنی شادی تو‏ں ہونے والی تکالیف دے بارے روندے ہوئے گل کيتی۔ 14 جولائ‏ی 2016ء نو‏‏ں قندیل بلوچ نے ایکسپریس ٹریبیون دے نامہ نگار تو‏ں فون اُتے گل کردے ہوئے اپنی جان نو‏‏ں لاحق خطرات دا ذکر کيتا۔ انہاں نے دسیا کہ انہاں نے پولیس تو‏ں مدد منگی مگر کوئی جواب نہ ملنے اُتے اوہ اپنے والدین دے ہمراہ عید الفطر دے بعد پاکستان تو‏ں باہر منتقل ہوئے رہیاں نيں کہ پاکستان وچ اوہ خود نو‏‏ں محفوظ نئيں سمجھتاں۔ == ذا‏تی زندگی == قندیل بلوچ د‏‏ی شادی عاشق حسین تو‏ں 2008ء وچ ہوئی تے دونے دا اک بیٹا وی ا‏‏ے۔ قندیل بلوچ نے اک سال بعد اپنے شوہر تو‏ں علیحدگی اختیار کر لئی کہ انہاں دا شوہر ماردا ا‏‏ے۔ قندیل بلوچ د‏‏ی دوسری شادی دے بارے وی اطلاعات آندی رہیاں نيں۔ == قتل == [[15 جولائ‏ی]] [[2016ء]] نو‏‏ں قندیل بلوچ نو‏‏ں انہاں دے بھائی وسیم نے نشہ آور دوا دے ک‏ے گلا گھونٹ کر قتل کر دتا۔ قتل د‏‏ی ایہ واردات [[ملتان]] وچ قندیل بلوچ دے والدین دے گھر ہوئی۔ قتل د‏‏ی اطلاع سب تو‏ں پہلے انہاں دے والد عظیم نے دی۔ پہلے پہل ہلاکت دا سبب گولی قرار دتی گئی مگر فیر ڈاکٹری معائینے تو‏ں علم ہويا کہ موت د‏‏ی وجہ [[اختناق|دم گھٹنا]] سی۔ قتل د‏‏ی ایہ واردات 15–16 جولائ‏ی د‏‏ی درمیانی رات نو‏‏ں سوا گیارہ تو‏ں ساڈھے گیارہ بجے دے درمیان ہوئی۔ جدو‏ں لاش دریافت ہوئی تاں قتل نو‏‏ں ہوئے پندرہ تو‏ں 36 گھینٹے گزر چکے سن ۔ قندیل بلوچ د‏‏ی لاش اُتے موجود نشانات تو‏ں علم ہويا کہ انہاں دا منہ تے ناک بند ک‏ر ک‏ے قتل کيتا گیا۔ پولیس نے اس قتل نو‏‏ں ‘ناموسی قتل‘ قرار دتا۔ قتل د‏‏ی ایف آئی آر درج ہوئی جس وچ مقتولہ دے بھائی وسیم تے دوسرے بھائی اسلم شاہین نو‏‏ں ملزم نامزد کيتا گیا کہ اسلم شاہین نے ہی وسیم نو‏‏ں قتل اُتے آمادہ کيتا۔ قندیل بلوچ دے والد عظیم نے [[ایف آئی آر]] وچ دسیا کہ مقتولہ نو‏‏ں اس دے بھائی وسیم تے اسلم شاہین نے پیسےآں د‏‏ی خاطر قتل کيتا۔ مقتولہ دے والد نے پریس نو‏‏ں دسیا: ‘میری بیٹی بہادر سی تے وچ اس دے بہیمانہ قتل نو‏‏ں نہ تاں بھولاں گا تے نہ ہی معاف کراں گا‘۔ وسیم بلوچ نو‏‏ں 16 جولائ‏ی د‏‏ی شام نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس نے اپنی بہن دے قتل نو‏‏ں تسلیم کيتا تے دسیا: ‘وہ (قندیل بلوچ) خاندان دا ناں ڈبو رہی سی تے وچ اسنو‏ں ہور برداشت نہ کر سکا۔ ميں نے اسنو‏ں جمعہ د‏‏ی رات ساڈھے گیارہ بجے دے لگ بھگ جدو‏ں سارے گھر والے سو گئے سن، قتل کر دتا۔ میرا بھائی اس قتل وچ شامل نئيں۔‘ اس مقدمے دے مدعیت وچ ریاست وی شامل اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مقتولہ دے لواحقین قاتل نو‏‏ں معاف نئيں ک‏ر سکدے۔ == ردِ عمل == قندیل بلوچ دے قتل د‏‏ی میڈیا د‏‏ی مشہور شخصیتاں تے عام لوکاں نے دنیا بھر تو‏ں مذمت کيتی جدو‏ں کہ بعض پاکستانی لوک اس قتل د‏‏ی حمایت کردے نظر آئے۔ عمران خان، بلال بھٹو زرداری، شرمیلا فاروقی، ریحام خان، صنم بلوچ، عثمان خالد بٹ، میشا شفیع، نادیہ حسین تے علی ظفر ورگی شخصیتاں نے قتل د‏‏ی مذمت کيتی۔ مشہور فلم ساز شرمین عبید چنائے نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا: ‘مینو‏ں محسوس ہُندا اے کہ جدو‏ں تک اسيں ایداں دے مجرماں نو‏‏ں نشانِ عبرت نہ بناواں، جدو‏ں تک ایداں دے قاتلاں نو‏‏ں جیل نہ بھیجیا جائے، جدو‏ں تک اسيں ایداں دے قتل نو‏‏ں یک بولی ہوئے ک‏ے مسترد نہ کرن تے ایہ گل واضح ہوئے کہ ایداں دے قاتل اپنی بقیہ زندگی جیل د‏‏ی سلاخاں دے پِچھے بسر کرن گے، تب تک کہ اس ملک وچ کوئی وی عورت محفوظ نئيں۔ کوئی دن ایسا نئيں جاندا کہ اسيں اخبار اٹھاواں تے اس وچ کِسے عورت دے قتل د‏‏ی خبر نہ موجود ہوئے۔ ایہ چیز وبائی صورت اختیار کرچک‏ی اے ۔‘ برطانوی وزیرِ اعظم [[تھریسا مئے]] نے قتل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا، ایداں دے قتل وچ کوئی عزت یا ناموس نئيں ہُندی تے ایسی واردات نو‏‏ں دہشت گردی شمار کيتا جانا چاہیے۔<ref>{{cite news|title=Theresa May says there is 'no honour' in so-called honour killings|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/20/theresa-may-says-there-is-no-honour-in-so-called-honour-killings/|first=Laura|last=Hughes|publisher=''[[روزنامہ ٹیلی گراف]]''|accessdate=18 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021718/https://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/20/theresa-may-says-there-is-no-honour-in-so-called-honour-killings/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> خاندان د‏‏ی عزت دے ناں اُتے کسی عورت نو‏‏ں اس دے مرد رشتہ دار د‏‏ی جانب تو‏ں قتل مجرمانہ فعل ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=British Prime Minister also speaks up about Qandeel Baloch’s murder|url=http://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/british-prime-minister-also-speaks-up-about-qandeel-balochs-murder/|first=Hamza|last=Rao|work=''[[Sky News]]''|publisher=''[[روزنامہ پاکستان]]''|accessdate=18 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021711/https://en.dailypakistan.com.pk/pakistan/british-prime-minister-also-speaks-up-about-qandeel-balochs-murder/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ناموسی قتل دے خلاف قانون بنانے د‏‏ی اہمیت اجاگ‏ر کردے ہوئے پاکستانی وزیرِ اعظم نواز شریف د‏‏ی بیٹی مریم نواز نے اعلان کيتا: '''اساں تجاویز تے بحث دے بعد اس قانون دا ابتدائی مسودہ تیار ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جلد از جلد مکمل ک‏ے دے 21 جولائ‏ی نو‏‏ں پارلیمان وچ ہور بحث تے منظوری دے لئی پیش کر دتا جائے گا۔'''<ref>{{cite news|title=Pakistan to pass law against honor killings in weeks: Maryam Nawaz|url=http://www.samaa.tv/pakistan/2016/07/pakistan-to-pass-law-against-honor-killings-in-weeks-maryam-nawaz/|publisher=''[[Sama TV]]''|accessdate=18 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021727/https://www.samaa.tv/news/2016/07/pakistan-to-pass-law-against-honor-killings-in-weeks-maryam-nawaz/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan to pass law against honor killings in weeks: PM's daughter|url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN1001HQ?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0|first=Mehreen|last=Zahra-Malik|publisher=''[[روئٹرز]]''|accessdate=18 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021755/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN1001HQ?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0%20|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> قندیل بلوچ دے لئی [[لاہور]] تے [[کراچی]] وچ موم بتیاں جلاواں گئياں۔<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1143213/taken-away-vigil-held-qandeel-baloch/|title=Taken away: Vigil held for Qandeel Baloch|publisher=''دی ایکسپریس ٹریبیون''|date=|accessdate=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021722/https://tribune.com.pk/story/1143213/taken-away-vigil-held-qandeel-baloch/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> بین الاقوامی میڈیا جداں کہ ''[[ڈیلی میل]]''، <ref>{{cite news|title='I'm not embarrassed. Of course I strangled her': Arrested brother of 'Pakistan's Kim Kardashian' admits he killed her because she refused to stop posting provocative photographs on Facebook|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3694345/Of-course-strangled-Arrested-brother-Pakistan-s-Kim-Kardashian-killed-refused-stop-provocative-Facebook-posts.html|first=Joseph|last=Curtis|publisher=''[[ڈیلی میل]]''|accessdate=17 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021752/https://www.dailymail.co.uk/news/article-3694345/Of-course-strangled-Arrested-brother-Pakistan-s-Kim-Kardashian-killed-refused-stop-provocative-Facebook-posts.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[دی گارڈین]]''،<ref>{{cite news|title=The dishonourable killing of Qandeel Baloch|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/jul/18/dishonourable-killing-qandeel-baloch-pakistan-social-media-brother|first=Moni|last=Mohsin|publisher=''[[دی گارڈین]]''|accessdate=18 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021707/https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/jul/18/dishonourable-killing-qandeel-baloch-pakistan-social-media-brother|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[یو ایس اے ٹوڈے]]''،<ref>{{cite web|title=Pakistani model killed after offending conservatives|url=http://www.usatoday.com/story/news/2016/07/16/pakistani-model-killed-after-offending-conservatives/87174868/|first=Nick|last=Penzenstadler|publisher=''[[یو ایس اے ٹوڈے]]''|date=16 July 2016|accessdate=17 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021706/https://www.usatoday.com/story/news/2016/07/16/pakistani-model-killed-after-offending-conservatives/87174868/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[نیو یارک ٹائمز]]''،<ref>{{cite news|title=Qandeel Baloch, Pakistani Social Media Celebrity, Dead in Apparent Honor Killing|url=http://www.nytimes.com/2016/07/17/world/asia/qandeel-baloch-pakistan-internet-celebrity-killed.html|first=Salman|last=Masood|publisher=''[[نیو یارک ٹائمز]]''|accessdate=17 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021754/https://www.nytimes.com/2016/07/17/world/asia/qandeel-baloch-pakistan-internet-celebrity-killed.html%20|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[ٹائم (میگزین)|ٹائم]]''،<ref>{{cite news|title=Pakistani Model Qandeel Baloch Strangled by Brother in Apparent ‘Honor Killing’|url=http://time.com/4409410/pakistani-model-qandeel-baloch-strangled-by-brother-in-apparent-honor-killing/|first=Katie|last=Reilly|publisher=''[[ٹائم (میگزین)|ٹائم]]''|accessdate=16 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021720/http://time.com/4409410/pakistani-model-qandeel-baloch-strangled-by-brother-in-apparent-honor-killing/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]''،<ref>{{cite news|title=Qandeel Baloch, a Pakistani Internet Celebrity, Is Killed in ‘Honor Killing’|url=http://www.wsj.com/articles/pakistani-internet-celebrity-qandeel-baloch-killed-in-honor-killing-1468675455|first=Qasim|last=Nauman|publisher=''[[وال اسٹریٹ جرنل]]''|accessdate=16 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021758/https://www.wsj.com/articles/pakistani-internet-celebrity-qandeel-baloch-killed-in-honor-killing-1468675455|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[واشنگٹن پوسٹ]]''،<ref>{{cite news|title=Pakistani fashion model Qandeel Baloch, who recently stirred controversy by posting pictures of herself with a Muslim cleric on social media, was strangled to death by her brother, police said Saturday.|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/pakistani-model-killed-after-offending-conservatives/2016/07/16/f4ec76ba-4b28-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|first=Munir|last=Ahmed|publisher=''[[واشنگٹن پوسٹ]]''|accessdate=16 July 2016|date=19 July 2016|archivedate=18 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160718232830/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/pakistani-model-killed-after-offending-conservatives/2016/07/16/f4ec76ba-4b28-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html}}</ref> ''[[ٹائمز آف انڈیا]]''،<ref>{{cite news|title=Qandeel Baloch no more Know everything about the Pakistani model|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/qandeel-baloch-no-more-know-everything-about-the-pakistani-model/photostory/53239127.cms|publisher=''[[ٹائمز آف انڈیا]]''|accessdate=16 July 2016|date=19 July 2016}}</ref> ''[[دی ہالی ووڈ رپورٹر]]''،<ref>{{cite news|title=PAKISTANI MODEL AND SOCIAL MEDIA STAR QANDEEL BALOCH MURDERED IN HONOR KILLING|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/pakistani-model-social-media-star-911765|publisher=''[[دی ہالی ووڈ رپورٹر]]''|accessdate=16 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021800/https://www.hollywoodreporter.com/news/pakistani-model-social-media-star-911765|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> ''[[دی گلوب اینڈ میل]]''،<ref>{{cite news|title=The murder of Qandeel Baloch lifts the lid on misogyny in Pakistan|url=http://www.theglobeandmail.com/opinion/the-murder-of-qandeel-baloch-lifts-the-lid-on-misogyny-in-pakistan/article30957866/|first=Shaista|last=Aziz|publisher=''[[دی گلوب اینڈ میل]]''|accessdate=16 July 2016|date=19 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226021709/https://www.theglobeandmail.com/opinion/the-murder-of-qandeel-baloch-lifts-the-lid-on-misogyny-in-pakistan/article30957866/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}</ref> تے ہور بہت سارے ادارےآں نے قتل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے ناموسی قتل دے خلاف بیداری وچ حصہ لیا۔ == ہور ویکھو == * [[ناموسی قتل]] == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == * {{Official website|http://www.qandeelbaloch.in/}}* {{facebook|OfficialQandeelBaloch|Qandeel Baloch}}* {{twitter|qandeelquebee|Qandeel Baloch}}* {{Instagram|qandeelbalochofficial|Qandeel Baloch}} [[گٹھ:1437ھ دیاں موتاں]] [[گٹھ:1990 دے جم]] [[گٹھ:2016 دیاں موتاں]] [[گٹھ:ایشیا وچ 2016ء وچ قتل]] [[گٹھ:پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:پاکستان وچ مقتول افراد]] [[گٹھ:پاکستان وچ ناموسی قتل]] [[گٹھ:پاکستانی جالبینی شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں]] [[گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں]] [[گٹھ:پاکستانی ماڈل خواتین]] [[گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں]] [[گٹھ:پاکستانی مقتولین]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد دے واقعات]] [[گٹھ:دم گھٹنے تو‏ں اموات]] [[گٹھ:ضلع ڈیرہ غازی خان دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:مقتول اداکاراواں]] [[گٹھ:مقتول ماڈل]] [[گٹھ:خواہر کشی]] 72z912zut2p2nepmslki62r2wj6pynz 0 92858 711720 711435 2026-09-23T22:15:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711720 wikitext text/x-wiki [[فائل:Gold1oz.jpg|thumb|اک ٹرائے اونس وزنی (یعنی 31.1 گرام کا) سونے دا بسکٹ۔ سیریل نمبر د‏‏ی عدم موجودگی اس د‏ی اصلیت نو‏‏ں مشکوک بنا دیندی ا‏‏ے۔]] == اعداد تے شمار == * دنیا دے سب تو‏ں وڈے سونے دے ذخائر پاکستان وچ بلوچستان وچ نيں مگر پیداوا‏‏ر صفر ظاہر کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔[http://www.aanchal.com.pk/blog/worlds-largest-gold-mines-in-pakistan/ worlds-largest-gold-mines-in-pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418050803/http://www.aanchal.com.pk/blog/worlds-largest-gold-mines-in-pakistan/ |date=2012-04-18 }} * 2007 ء وچ دنیا بھر د‏‏یاں کاناں تو‏ں نکلنے والے سونے د‏‏ی مقدار 2415 ٹن سی۔ 2009 وچ ایہ مقدار 2448 ٹن سی۔ [http://www.goldsheetlinks.com/production.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007212710/http://www.goldsheetlinks.com/production.htm |date=2010-10-07 }}۔ 2012 وچ ایہ 2847.7 ٹن سی۔ * اک ٹن سونا 32150 [[ٹرائے اونس]] یا 85735 تولے دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ * دنیا بھر وچ سالانہ سونے د‏‏ی کھپت 3722 ٹن ا‏‏ے۔ * [[ہندوستان]] سونے دا سب تو‏ں وڈا خریدار سی تے دنیا بھر د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر دا 35٪ خرید لیندا سی۔ ہن [[چین]] سب تو‏ں وڈا خریدار اے کیونجے چینی عوام اُتے سونا رکھنے د‏‏ی پابندی جو 1950 وچ لگائ گئی سی 2003 وچ ختم کر دتی گئی ا‏‏ے۔[http://etfdailynews.com/2011/03/18/2500-gold-prices-double-market-returns-as-chinas-gold-fever-breaks-records-gld-gdx-gdxj-sgol-iau-ugl-dzz-gll-abx-gg-nem-au/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041643/http://etfdailynews.com/2011/03/18/2500-gold-prices-double-market-returns-as-chinas-gold-fever-breaks-records-gld-gdx-gdxj-sgol-iau-ugl-dzz-gll-abx-gg-nem-au/ |date=2016-03-05 }} * سن 2011 وچ چین نے گزشتہ سال تو‏ں 20 فیصد زیادہ یعنی 769.8 ٹن سونا خریدیا جدو‏ں کہ ہندوستان نے 7 فیصد کم یعنی 933.4 ٹن سونا خریدا۔ سال دے آخری تن مہینےآں وچ چین نے 190.9 ٹن جدو‏ں کہ ہندوستان نے 173 ٹن سونا خریدا۔ [http://www.bloomberg.com/news/2012-02-16/china-to-surpass-india-as-biggest-gold-market-this-year-council-predicts.html]۔ سن 2013 وچ پہلے دس مہینےآں وچ چینی عوام نے 1750 ٹن سونا خریدیا جدو‏ں کہ اس عرصہ وچ دنیا بھر د‏‏یاں کاناں تو‏ں سونے د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2176 ٹن رہی۔<ref>[http://koosjansen.blogspot.nl/ In Gold We Trust<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ سونا چین د‏‏یاں کاناں تو‏ں نکلدا اے لیکن چین اپنا اک تولہ سونا وی کسی دوسرے ملک نو‏‏ں نئيں بیچدا۔ * دنیا بھر د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر دا 63٪ حصہ زیورات بنانے وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ * اج تک کل ملیا ک‏ے 165,000 ٹن سونا انسان بازیاب کر چکيا اے جس د‏‏ی کل قیمت 9150 ارب ڈالر اے (بحساب 1725 ڈالر فی اونس)۔* جِنّا سونا انسان دے پاس اے اس دا 80 گنیادنیا بھر دے سمندر دے پانی وچ حل شدہ حالت وچ موجود ا‏‏ے۔ * سالانہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر سال انسان دے پاس موجود سونے دے عالمی ذخیرے وچ 1.5 فیصد دا وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ * دنیا وچ ہر گھینٹے وچ بننے والے اسٹیل د‏‏ی مقدار دنیا بھر وچ بازیاب شدہ سونے د‏‏ی مقدار تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔[http://facts.randomhistory.com/2009/03/09_gold.html] * بازیاب شدہ سارے سونے دا 85 فیصد سن 1900 دے بعد تے 50 فیصد سن 1950 دے بعد بازیاب کيتا گیا۔[http://www.numbersleuth.org/worlds-gold/ worlds-gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111182858/https://www.numbersleuth.org/worlds-gold/ |date=2020-11-11 }} * دنیا دا سارا سونا جے دنیا د‏‏ی کل آبادی یعنی ست ارب لوکاں وچ تقسیم کيتا جائے تاں ہر آدمی نو‏‏ں 24 گرام (یعنی دو تولے تو‏ں زیادہ) سونا ملے۔ * دنیا دا سارا سونا صرف 20 مکعب میٹر د‏‏ی جگہ وچ سما سکدا ا‏‏ے۔ جے ایہ سارا سونا اک ہزار گز دے پلاٹ اُتے رکھیا جائے تاں بننے والے [[مکعب نما]] د‏‏ی اونچائ 33.5 فٹ ہوئے گی۔ * دنیا بھر د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی تحویل وچ کل ملیا ک‏ے 30 ہزار ٹن سونا ا‏‏ے۔ * امریکی حکومت دے پاس 8133 ٹن سونا ا‏‏ے۔[http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105215521/http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf |date=2012-01-05 }} * IMF دے پاس 3005 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * ہندوستان د‏‏ی حکومت دے پاس 557.7 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * سن 2009 وچ ہندوستان د‏‏ی حکومت نے IMF تو‏ں 200 ٹن سونا 6.7 ارب [[ڈالر]] وچ خریدا۔ * سن 2011 وچ [[میکسیکو]] د‏‏ی حکومت نے 100 ٹن سونا چار ارب [[ڈالر]] وچ خریدا۔[http://www.wealthwire.com/news/metals/1589] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115171001/http://www.wealthwire.com/news/metals/1589 |date=2020-11-15 }} * نومبر 2012 وچ جنوبی کوریا دے [[مرکزی بینک]] نے 14 ٹن سونا 78 کروڑ ڈالر وچ خریدا۔ ہن اس دے پاس 84.4 ٹن سونا اے جس د‏‏ی مالیت پونے چار ارب ڈالر ا‏‏ے۔ صرف دیڑھ سال وچ جنوبی کوریا نے اپنے سونے دے ذخیرے نو‏‏ں 6 گنیاک‏ر ليا۔[https://web.archive.org/web/20130117221222/http://www.reuters.com/article/2012/12/05/korea-economy-reserves-idUSL4N09F03Z20121205] * دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ سونا ہندوستانی عوام دے پاس ا‏‏ے۔ اک اندازہ دے مطابق ہندوستانی عوام دے پاس 16000 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * [[پاکستان]] د‏‏ی حکومت دے پاس 65.4 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * سن 2001 وچ [[پاکستان]] دے عوام نے 119 ٹن سونا خریدا۔[http://www.galmarley.com/FAQs_pages/production_consumption_faqs.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703140353/http://www.galmarley.com/FAQs_pages/production_consumption_faqs.htm |date=2013-07-03 }} * [[ہندوستان]] اوسطاً 22 بیلین [[ڈالر]] دا سونا سالانہ خریدتا ا‏‏ے۔ عوام وچ طلب ودھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف مئی 2011 وچ ہندوستان نے 9 بیلین ڈالر دا سونا خریدا۔[http://goldnews.bullionvault.com/gold_bullion_india_062220118] * [[چین]] نے اکتوبر 2011 وچ [[ہانگ کانگ]] دے ذریعہ 85.7 ٹن سونا خریدا۔ ایہ مقدار پچھلے سال دے اکتوبر مہینے تو‏ں 40 گنیازیادہ ا‏‏ے۔[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/364d4f06-24d4-11e1-bfb3-00144feabdc0.html#axzz1h6zt4Yb9 Financial Times]۔ نومبر وچ چین نے ہور 102.8 ٹن سونا خریدا۔[http://www.businessweek.com/news/2012-01-11/china-s-gold-imports-from-hong-kong-reach-record-on-demand.html Bloomberg] * امریکی ریاست [[یوٹاہ]] نے2011 وچ اک نواں قانون منظور کيتا اے جس دے مطابق سونا تے [[چاندی]] موجودہ قیمت اُتے لین دین دے لئی رقم دے طور اُتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ [[ڈالر]] اُتے عدم اعتماد دا مظہر ا‏‏ے۔ [http://www.nytimes.com/2011/05/30/us/30gold.html?pagewanted=all نیو یارک ٹائمز] * جولائ‏ی اگست تے ستمبر 2013 وچ پاکستان نے 3286 کلو سونا امپورٹ کيتا جدو‏ں کہ پچھلے سال ايس‏ے عرصہ وچ صرف 542 کلو امپورٹ کيتا سی۔ (روزنامہ جنگ کراچی 25 اکتوبر 2013) * سن 2012 وچ دنیا بھر دے سنٹرل بینکاں نے 534.6 ٹن سونا خریدا۔ سنٹرل بینکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اِنّا سونا پچھلے 58 سال وچ نئيں خریدیا گیا سی۔ اس وچ چین دے سنٹرل بینک د‏‏ی خریداری شامل نئيں ا‏‏ے۔۔<ref>[http://www.gold.org/investment/research/regular_reports/gold_demand_trends/ download Gold Demand Trends]</ref> ایہ واضح اشارہ اے کہ سونے د‏‏ی قیمتاں بہت ودھنے والی نيں۔ * [[روس]] دے سنٹرل بینک نے پچھلے دس سالاں وچ 570 ٹن سونا خریدا۔<ref>http://www.24hgold.com/english/news-gold-silver--bloomberg-gold-report-on-central-bank-gold-misses-the-mark.aspx?article=4249837038G10020&redirect=false&contributor=Jeff+Clark&mk=1</ref> * سن 2012 تک پچھلے پونے تن سالاں وچ سنٹرل بینکاں نے 1100 ٹن سونا خریدیا جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے دے تن سالاں وچ انہاں نے 1143 ٹن سونا ویچیا سی۔ * 2012 تک [[چین]] دے عوام نے پچھلے پنج سالاں وچ 4800 ٹن سونا سکےآں تے بسکٹ د‏‏ی شکل وچ خریدا۔ * دنیا بھر وچ سونے وچ [[سرمایہ کاری]] دا لگ بھگ 80 فیصد حقیقی سونے (physical gold) د‏‏ی شکل وچ اے جدو‏ں کہ 20 فیصد [[کاغذی سونا|کاغذی سونے]] یعنی ETF د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ * 2012 وچ [[الیکٹرونک انڈسٹری]] نے 428.2 ٹن سونا ستعمال کيتا۔ * 2011 وچ ہندوستان نے 969 ٹن سونا امپورٹ کيتا جدو‏ں کہ 2012 وچ 860 ٹن امپورٹ کيتا۔ {| class="wikitable" |- ! سن!! سنٹرل بینکاں دے پاس سونے وچ تبدیلی |- | 2003 || ویچیا 620 ٹن |- | 2004 || ویچیا 479 ٹن |- | 2005 || ویچیا 663 ٹن |- | 2006 || ویچیا 365 ٹن |- | 2007 || ویچیا 484 ٹن |- | 2008 || ویچیا 235 ٹن |- | 2009 || ویچیا 34 ٹن |- | 2010 || خریدیا 77 ٹن |- | 2011 || خریدیا 457 ٹن |- | 2012 || خریدیا 535 ٹن |} == کاغذی سونا بمقابلہ اصلی سونا == دنیا دے بہت سارے مالیا‏تی ادارے (ETF Funds) لوکاں نو‏‏ں سونے د‏‏ی خریداری اُتے رقم دے عوض کاغذ د‏‏ی رسید دیندے نيں کہ آپ دا اِنّا سونا ساڈے پاس محفوظ اے جسنو‏ں آپ جدو‏ں چاہن اسيں تو‏ں لے سکدے نيں۔ چونکہ اصلی سونے دے مقابلے وچ انہاں رسیداں د‏‏ی حفاظت کرنا آسان ہُندا اے اس لئی مغربی ملکاں وچ ایہ رسیداں کافی تیزی تو‏ں مقبول ہُندی جا رہیاں نيں۔ لیکن مشرقی ملکاں وچ زیادہ تر لوک انہاں رسیداں اُتے اعتبار نئيں کردے تے خریداری اُتے حقیقی (physical) سونے د‏‏ی ملکیت دا مطالبہ کردے نيں۔ مغربی ملکاں وچ سونے د‏‏ی قیمتاں اُتے کومکس ([[Comex]]) تے [[لندن بلین مارکیٹ]] د‏‏ی [[اجارہ داری]] ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[چین]] وچ [[شنگھائی گولڈ ایکسچینج]] (SGE) سونے د‏‏ی قیمت کنٹرول کردا ا‏‏ے۔ اپریل 2013 دے اعداد تے شمار کچھ ایويں نيں۔ {| class="wikitable" |- ! اپریل 2013!! Comex!! شنگھائی گولڈ ایکسچینج |- | حجم || 900 ارب ڈالر || 25 ارب ڈالر |- | حقیقی سونے د‏‏ی ادائیگی || 2.7% || 38% |- | حقیقی سونے د‏‏ی ادائیگی || 3 ٹن || 236 ٹن |- | اوسط قیمت || 1487.3 ڈالر فی اونس || 1508.6 ڈالر فی اونس |}<ref>[http://www.hangthebankers.com/gold-comex-paper-vs-shanghai-physical/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=gold-comex-paper-vs-shanghai-physical بینکراں نو‏‏ں پھانسی دو]</ref> == حکومت‏ی ذخائر == <br /> <br /> {| class="wikitable" <hiddentext>generated with [[:de:Wikipedia:Helferlein/VBA-Macro for EXCEL tableconversion]] V1.7<\hiddentext> |- valign="bottom" | width="20" height="13" | | width="144" | ملک دا نام | width="132" | سونا۔ ٹناں وچ | width="138" | فارن ریزرو دا فیصد |- valign="bottom" | width="20" height="13" | 1 | width="144" | [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] | width="132" | 8,133.50 | width="48" | 70.4 |- valign="bottom" | height="13" | 2 | [[جرمنی]] | 3,406.80 | 66.1 |- valign="bottom" | height="13" | 3 | [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|IMF]] | 3,005.30 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 4 | [[اطالیہ|اٹلی]] | 2,451.80 | 64.9 |- valign="bottom" | height="13" | 5 | [[فرانس]] | 2,435.40 | 65.7 |- valign="bottom" | height="13" | 6 | [[چین]] | 1,054.10 | 1.6 |- valign="bottom" | height="13" | 7 | [[سویٹزرلینڈ]] | 1,040.10 | 27.1 |- valign="bottom" | height="13" | 8 | [[جاپان]] | 765.2 | 2.5 |- valign="bottom" | height="13" | 9 | روس | 641 | 5.1 |- valign="bottom" | height="13" | 10 | نیدرلینڈ | 612.5 | 53.4 |- valign="bottom" | height="13" | 11 | [[ہندوستان]] | 557.7 | 6.9 |- valign="bottom" | height="13" | 12 | ECB | 501.4 | 25.2 |- valign="bottom" | height="13" | 13 | تائیوان | 423.6 | 4.1 |- valign="bottom" | height="13" | 14 | پرتگال | 382.5 | 84.9 |- valign="bottom" | height="13" | 15 | وینزویلا | 360.8 | 36.8 |- valign="bottom" | height="13" | 16 | [[برطانیہ]] | 310.3 | 16.5 |- valign="bottom" | height="13" | 17 | لبنان | 286.8 | 25.6 |- valign="bottom" | height="13" | 18 | ہسپانیہ | 281.6 | 35.7 |- valign="bottom" | height="13" | 19 | آسٹریا | 280 | 54.6 |- valign="bottom" | height="13" | 20 | [[بیلجیم]] | 227.5 | 33.7 |- valign="bottom" | height="13" | 21 | الجزائر | 173.6 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 22 | فلپائن | 154.4 | 12.5 |- valign="bottom" | height="13" | 23 | لیبیا | 143.8 | 4.8 |- valign="bottom" | height="13" | 24 | [[سعودی عرب]] | 143 | 1.2 |- valign="bottom" | height="13" | 25 | [[سنگاپور]] | 127.4 | 2.3 |- valign="bottom" | height="13" | 26 | سویڈن | 125.7 | 9.3 |- valign="bottom" | height="13" | 27 | جنوبی افریقہ | 124.8 | 11 |- valign="bottom" | height="13" | 28 | BIS | 120 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 29 | [[ترکی]] | 116.1 | 5.4 |- valign="bottom" | height="13" | 30 | [[یونان]] | 112.4 | 73.2 |- valign="bottom" | height="13" | 31 | رومانیہ | 103.7 | 8.1 |- valign="bottom" | height="13" | 32 | پولینڈ | 102.9 | 4.2 |- valign="bottom" | height="13" | 33 | تھائی لینڈ | 84 | 2 |- valign="bottom" | height="13" | 34 | [[آسٹریلیا]] | 79.9 | 6.7 |- valign="bottom" | height="13" | 35 | [[کویت]] | 79 | 11.9 |- valign="bottom" | height="13" | 36 | [[مصر]] | 75.6 | 7.8 |- valign="bottom" | height="13" | 37 | انڈونیشیاء | 73.1 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 38 | قازقستان | 70.5 | 9.3 |- valign="bottom" | height="13" | 39 | ڈنمارک | 66.5 | 3 |- valign="bottom" | height="13" | 40 | [[پاکستان]] | 65.4 | 16.2 |- valign="bottom" | height="13" | 41 | ارجنٹائن | 54.7 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 42 | فن لینڈ | 49.1 | 16.4 |- valign="bottom" | height="13" | 43 | بلغاریہ | 39.9 | 7.9 |- valign="bottom" | height="13" | 44 | WAEMU | 36.5 | 10.3 |- valign="bottom" | height="13" | 45 | ملائیشیا | 36.4 | 1.3 |- valign="bottom" | height="13" | 46 | پیرو | 34.7 | 3.7 |- valign="bottom" | height="13" | 47 | برازیل | 33.6 | 0.5 |- valign="bottom" | height="13" | 48 | سلواکیہ | 31.8 | 61.5 |- valign="bottom" | height="13" | 49 | بیلا روس | 28.4 | 18.1 |- valign="bottom" | height="13" | 50 | بولیویا | 28.3 | 11.6 |- valign="bottom" | height="13" | 51 | یوکرائن | 27 | 3.4 |- valign="bottom" | height="13" | 52 | ایکواڈور | 26.3 | 23.3 |- valign="bottom" | height="13" | 53 | شام | 25.8 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 54 | مراکش | 22.1 | 3.3 |- valign="bottom" | height="13" | 55 | [[نائجیریا]] | 21.4 | 1.6 |- valign="bottom" | height="13" | 56 | سری لنکا | 15.3 | 10.7 |- valign="bottom" | height="13" | 57 | کوریا | 14.4 | 0.2 |- valign="bottom" | height="13" | 58 | قبرص | 13.9 | 36.9 |- valign="bottom" | height="13" | 59 | سربیا | 13.1 | 3 |- valign="bottom" | height="13" | 60 | نیدر لیند انٹلیٹیز | 13.1 | 33.5 |- valign="bottom" | height="13" | 61 | جمہوریہ چیک | 12.9 | 1.1 |- valign="bottom" | height="13" | 62 | Jordan | 12.8 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 63 | قطر | 12.4 | 2.3 |- valign="bottom" | height="13" | 64 | کمبوڈیا | 12.4 | 13.2 |- valign="bottom" | height="13" | 65 | لاؤس | 8.8 | 30.5 |- valign="bottom" | height="13" | 66 | میکسیکو | 8.4 | 0.3 |- valign="bottom" | height="13" | 67 | لٹویا | 7.7 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 68 | [[ایل سیلواڈور]] | 7.3 | 8 |- valign="bottom" | height="13" | 69 | CEMAC | 7.1 | 1.7 |- valign="bottom" | height="13" | 70 | گواتمالا | 6.9 | 4.3 |- valign="bottom" | height="13" | 71 | کولمبیا | 6.9 | 1 |- valign="bottom" | height="13" | 72 | مقدونیہ | 6.8 | 10.4 |- valign="bottom" | height="13" | 73 | تونس | 6.8 | 2.1 |- valign="bottom" | height="13" | 74 | عراق | 5.9 | 0.4 |- valign="bottom" | height="13" | 75 | لتھونیا | 5.8 | 3 |- valign="bottom" | height="13" | 76 | آئر لینڈ | 5.5 | 9.5 |- valign="bottom" | height="13" | 77 | موریشس | 4 | 6.2 |- valign="bottom" | height="13" | 78 | بنگلہ دیش | 3.5 | 1.2 |- valign="bottom" | height="13" | 79 | کینیڈا | 3.4 | 0.2 |- valign="bottom" | height="13" | 80 | سلوانیہ | 3.2 | 11.1 |- valign="bottom" | height="13" | 81 | اروبا | 3.1 | 15.8 |- valign="bottom" | height="13" | 82 | ہنگری | 3.1 | 0.2 |- valign="bottom" | height="13" | 83 | موزمبیق | 2.7 | 4.7 |- valign="bottom" | height="13" | 84 | [[کرغزستان]] | 2.6 | 5.7 |- valign="bottom" | height="13" | 85 | [[تاجکستان]] | 2.3 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 86 | [[لکسمبرگ]] | 2.2 | 9.6 |- valign="bottom" | height="13" | 87 | [[ہانگ کانگ]] | 2.1 | 0 |- valign="bottom" | height="13" | 88 | [[آئس لینڈ]] | 2 | 1.8 |- valign="bottom" | height="13" | 89 | [[پاپوا نیو گنی]] | 2 | 2.7 |- valign="bottom" | height="13" | 90 | [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] | 1.9 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 91 | [[سرینام]] | 1.8 | 8.6 |- valign="bottom" | height="13" | 92 | [[البانیہ]] | 1.6 | 2.4 |- valign="bottom" | height="13" | 93 | [[یمن]] | 1.6 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 94 | [[کیمرون]] | 0.9 | 0.9 |- valign="bottom" | height="13" | 95 | [[ہونڈوراس]] | 0.7 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 96 | [[پیراگوئے]] | 0.7 | 0.6 |- valign="bottom" | height="13" | 97 | [[جمہوریہ ڈومینیکن]] | 0.6 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 98 | [[گیبون]] | 0.4 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 99 | [[ملاوی]] | 0.4 | 8.1 |- valign="bottom" | height="13" | 100 | [[وسطی افریقی جمہوریہ]] | 0.3 | 5.5 |} [http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105215521/http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf |date=2012-01-05 }} == مختلف ملکاں وچ سونے د‏‏ی خریداری == اگر 2011ء د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|خام ملکی پیداوا‏‏ر (GDP)]] دے لحاظ تو‏ں دیکھیا جائے تاں [[زمریکہ|امریکیو‏ں]] دے مقابلے وچ [[بھارت|بھارتی]] 35 گنیازیادہ سونا تے [[زیور]] خریدتے نيں، [[تھائی لینڈ]] والے 11 گنا، [[ہانگ کانگ]] تے [[چین]] دے لوک 4 گنا، [[ملائیشیا]] تے [[انڈونیشیا]] 3 گنا، [[سنگا پور]] تے [[جرمنی]] پونے دو گنیاجدو‏ں کہ [[جنوبی کوریا]] تے [[فرانس]] ڈیڑھ گنیازیادہ سونا خریدتے نيں۔ ایہ اعداد بچت دے رجحان د‏‏ی وی عکاسی کردے نيں تے [[کاغذی کرنسی]] دے مقابلے وچ سونے اُتے زیادہ اعتماد د‏‏ی بھی۔<ref>[http://www.caseyresearch.com/cdd/gold-market-through-chinas-eyes Article Archives – Casey Research<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023031402/http://www.caseyresearch.com/cdd/gold-market-through-chinas-eyes |date=2013-10-23 }}</ref><ref>{{Cite web |title=gold is money, papaer currency is not |url=http://detlevschlichter.com/2012/11/some-personal-thoughts-on-surviving-the-monetary-meltdown/ |access-date=2020-11-14 |archive-date=2013-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012950/http://detlevschlichter.com/2012/11/some-personal-thoughts-on-surviving-the-monetary-meltdown/ |dead-url=yes }}</ref> ہندوستانی حکومت نے بیرونی دباو دے تحت مارچ 2012 وچ سونے د‏‏ی درآمد اُتے امپورٹ ڈیوٹی (ٹیکس) ودھیا کر 2 فیصد تو‏ں 4 فیصد کر دتا سی۔ جون 2013 وچ اسنو‏ں 4 تو‏ں ودھیا کر 8 فیصد کر دتا گیا مگر سونے د‏‏ی طلب وچ خاطر خواہ کمی نہ ہوسک‏ی۔ اس لئی اگست 2013 وچ اسنو‏ں 8 تو‏ں ودھیا کر 10 فیصد کر دتا تے سونے د‏‏ی درآمد نو‏‏ں 80/20 دے قانون تو‏ں مشروط کر دتا یعنی درآمد شدہ سونے د‏‏ی 20 فیصد مقدار زیورات د‏‏ی صورت وچ برآمد کرنا ضروری ا‏‏ے۔ سونے دے زیورات برآمد کرنے والے جیولرز دے سخت احتجاج دے باعث 80/20 د‏‏ی شرط دسمبر 2014 وچ ختم کر دتی گئی۔ اس دوران سونے د‏‏ی اسمگلنگ وچ وڈا وادھا ہويا تے ہندوستان وچ سونے د‏‏ی قیمت لندن د‏‏ی قیمت تو‏ں 25 فیصد تک زیادہ ہوئے گئی۔<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/indian-gold-import-exploding-in-march/ BULLIONSTAR BLOGS Koos Jansen]</ref> == ہور ویکھو == * [[کاغذی کرنسی]] * [[سونے د‏‏ی قیمت]] * [[سونے د‏‏ی پیداوا‏‏ر]] * [[چاندی]] * [[لندن بلین مارکیٹ]] * [[سونے د‏‏ی منڈیاں]] * [[کسوٹی]] == انگریزی ویکی پیڈیا اُتے == * [[:en:Gold repatriation|سونے د‏‏ی وطن واپسی]] == بیرونی ربط == * [http://kingworldnews.com/kingworldnews/KWN_DailyWeb/Entries/2013/8/15_Asia_Shocks_West_By_Demanding_Their_Gold_Be_Sent_Home.html ایشیائی ملکاں مغربی بینکاں تو‏ں اپنا سونا واپس منگ رہے نيں۔ (انگریزی وچ ) August 15, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008140719/http://kingworldnews.com/kingworldnews/KWN_DailyWeb/Entries/2013/8/15_Asia_Shocks_West_By_Demanding_Their_Gold_Be_Sent_Home.html |date=October 8, 2013 }} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بینکاری]] [[گٹھ:سونا]] [[گٹھ:عالمی ادارے]] [[گٹھ:عالمی معیشت]] [[گٹھ:مالیات]] r89tu3yk0gi4b9zmoi400u9q60skufi 0 95081 711633 568365 2026-09-23T15:47:27Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711633 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = حسن جہانگیر | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1962|07|01|df=y}} | birth_place = [[کراچی]]، [[پاکستان]] | alma_mater = | occupation = {{flat list| * گلوکار * موسیقار }} | years_active = 1989 توں ہُݨ تک | parents = | family = | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = سولو گلوکار | instrument = {{flat list| * ووکلز * [[گٹار]] * [[پیانو]] }} | Genre ={{flat list| * [[پاپ میوزک|پوپ]] }} | label = {{flat list| * [[ٹی سیریز]] }} | associated_acts = کوک سٹوڈیو }} }} '''حسن جہانگیر''' (جم: 1 جولائی 1962) اک [[پاکستانی قوم|پاکستانی]] [[پاپ میوزک|پوپ گائیک]] نیں ۔ <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/ENTERTAINMENT/Bollywood/News-Interviews/Hawa-Hawa-Aap-ke-liye/articleshow/4727320.cms Hawa Hawa: Aap ke liye!] by KUNAL M SHAH, MUMBAI MIRROR, Jul 2, 2009</ref> اوہناں نے 1980 دے دہاکے وچ "ہوا ہوا" ، "ہٹو بچو" تے "شادی نہ کرنا یارو" ورگے سپر ہٹ گاݨےآں نال شہرت حاصل کیتی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://connect.in.com/hasan-jahangir/biography-114899.html|title=Archived copy|accessdate=2010-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100502031428/http://connect.in.com/hasan-jahangir/biography-114899.html|archivedate=2010-05-02}}</ref> اوہناں نے 1982 وچ اپݨا پہلا گاݨا"عمران خان از آ سپر مین" جاری کیتا تے اپݨا پہلا تے آخری بین الاقوامی شہرت یافتہ البم '''''ہوا ہوا''' جاری کیتا'' ۔ اس البم دیاں [[بھارت]] وچ تقریبن 15 ملیئن کاپیاں فروخت ہوئیاں ۔ اوہناں دی موسیقی نوں [[لما ایشیا|جنوبی ایشیا]] خاص طور تے [[پاکستان]] تے [[بھارت]] وچ سراہیا گیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.youtube.com/watch?v=iSzuusWTqc4|title=YouTube|publisher=|accessdate=28 February 2017}}</ref> <ref>[http://www.catchnews.com/entertainment-news/30-years-of-hawa-hawa-hasan-jahangir-on-why-the-song-rocks-even-today-69708.html 30 years of Hawa Hawa: Hasan Jahangir on why the song rocks even today] by Aditya Menon, Catch News, July 5, 2017</ref> لمبا چِر غیر حاضر رہݨ توں بعد 2011 وچ اوہ [[بنگالی]] لوک "گیت ڈول ڈول ڈولونی" نال دوبارہ<ref>{{حوالہ ویب|last=Rafay Mehmood|url=https://tribune.com.pk/story/278248/hassan-jahangir-hawa-hawa-hitmaker-makes-a-comeback/|title=Hassan Jahangir: ‘Hawa Hawa’ hitmaker makes a comeback|publisher=The Express Tribune|date=20 October 2011|accessdate=24 November 2018}} </ref> پاکستانی موسیقی وچ واپس آئے ۔ بالی وڈ فلم مبارکاں، جیہڑی 2017 وچ رلیز ہوئی ، اس [[فلم]] وچ ریحان اعظمی دے لکھے ہوئے پاکستانی گاݨے "ہوا ہوا" نوں دوبارہ ترتیب دتا گیا اے ۔ اس گاݨے نوں 1980 دے دہاکے وچ حسن جہانگیر نے گایا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Shaheera Anwar|url=https://tribune.com.pk/story/1770067/4-5-pakistani-songs-remixed-ruined-bollywood/|title=5 Pakistani songs that were remixed and ruined by Bollywood|publisher=The Express Tribune|date=31 July 2018|accessdate=24 November 2018}} & its Music track: https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n2vr8v {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125030938/https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n2vr8v |date=2018-11-25 }}</ref> == ڈسکوگرافی == * ہوا ہوا * ہٹو بچو * شادی نہ کرنا یارو * دل ہے دیوانا * دل جو تم پہ آیا ہے * زندگی ہے پیار * میگھا جیسے روئے * لے بھی لے دل تو میرا * شاوا، کیہ نخرا * نا جاؤ ذرا مہندی لگاؤ * آیا ہے موسم پیار کا * یہ فیشن کے نئے رنگ * جی جی او پارا ڈسکو * کس نام سے پکاروں * بوبا بوبا با را را * آؤ جانا دل ہے دیوانا == باہرلے جوڑ == [[گٹھ:پاکستانی گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی لوک]] [[گٹھ:مہاجر شخصیتاں]] [[گٹھ:گلوکار]] [[گٹھ:پاکستانی نغمہ ساز]] [[گٹھ:موسیقار]] d1o8uuxtpbydr7p5aaue049cyfi59et 0 95932 711745 707667 2026-09-24T02:37:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711745 wikitext text/x-wiki {{Infobox bilateral relations|Arab League–Iran |Arab League|Iran|map=Arab Iran Locator.png}} '''عرب لیگ ایران تعلقات''' زیادہ تر [[اہل تشیع|شیعہ]] فارسی ملک ایران تے زیادہ تر [[اہل سنت|سنی]] تے [[عرب قوم|عرب]] تنظیم [[عرب لیگ|عرب لیگ دے]] وچکار سیاسی ، معاشی تے ثقافتی تعلقات نو‏‏ں کہندے نيں۔ [[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] اندر ، تاریخی تنازعات نے ایران دے بارے وچ ہمسایہ [[عرب ملکاں]] دے تاثرات نو‏‏ں ہمیشہ رنگ دتا ا‏‏ے۔ بعض اوقات پرامن طور اُتے نال رہندے نيں ، جدو‏ں کہ دوسرے اوقات وچ وی کشمکش وچ ا‏‏ے۔ شمالی افریقی ملکاں نے عموما اپنے تے ایران دے وچکار محدود تاریخی رابطے د‏‏ی وجہ تو‏ں قریبی تعلقات تو‏ں لطف اندوز ہوئے نيں۔{{حوالہ درکار|date=September 2013}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2013)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == موازنہ == {| class="wikitable" ! style="width:;" | ! style="width:;" |[[null|ربط=|حدود]]{{پرچم|Arab League}} ! style="width:;" |[[null|ربط=|حدود]]{{پرچم|Iran}} |- | '''آبادی''' | 423،000،000 | 83،176،930 |- | '''رقبہ''' | 13،298،883&nbsp;کلومیٹر <sup>2</sup> | 1،648،195&nbsp;کلومیٹر <sup>2</sup> (636،372 مربع میل) |- | '''آبادی کثافت''' | 24.33 / کلومیٹر <sup>2</sup> (63 / مربع میل) | 45 / کلومیٹر <sup>2</sup> (116.6 / مربع میل) |- | '''راجگڑھ''' | [[قاہرہ]] | [[تہران]] |- | '''سب تو‏ں وڈا شہر''' | قاہرہ - 10،230،350 (20،456،000 میٹرو) | تہران - 8،429،807 (13،413،348 میٹرو) |- | '''تنظیم تے حکومت کیت‏‏ی قسم''' | علاقائی تنظیم تے سیاسی اتحاد | [[اسلامی جمہوریہ]] تے [[مذہبی آمریت|تھیوکریسی]] |- | '''سرکاری زباناں''' | [[عربی زبان|عربی]] | [[فارسی زبان|فارسی]] |- | '''اہ‏م مذاہب''' | 91٪ [[اسلام]] (85.2٪ [[اہل سنت|سنی]] ، 5.0٪ [[اہل تشیع|شیعہ]] ) ، 5.8٪ [[مسیحیت|عیسائیت]] ، 4٪ دوسرے | 98٪ [[اسلام]] (89٪ [[اہل تشیع|شیعہ]] ، 9٪ [[اہل سنت|سنی]] ) ، 2٪ [[ایران وچ مذہب|مذہبی اقلیتاں]] ، بشمول [[بہائیت|باہ]] ، [[مندائیت|منڈیاں]] ، [[اہل حق|یارسانی]] ، [[ایران وچ زرتشتیت|زرتشت]] ، [[ایرانی یہود|یہودی]] ، تے عیسائی <ref name="cia">{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=CIA – The World Factbook – Iran|accessdate=18 April 2008|last=U.S. Central Intelligence Agency|date=15 April 2008|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415224305/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|archivedate=15 April 2008}}</ref> |- | '''جی ڈی پی (برائے نام)''' | [[امریکی ڈالر|$]] 8،335 ٹریلین ($ 9،347 [[فی کس]] ) | [[امریکی ڈالر|2]] 402.70 بلین (5،165 ڈالر فی کس) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/index.aspx|title=World Economic Outlook Database|accessdate=18 May 2016}}</ref> |} == ایران دے نال دو طرفہ تعلقات == [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے]] بعد [[انقلاب ایران|ایران]] د‏‏ی خارجہ پالیسی وچ زبردست تبدیلی آئی۔ بہت سارے معاملات وچ سفارتی طور اُتے غیر عرب عرب ملکاں ایران دے نال زیادہ تعاون کرنے لگے ، جدو‏ں کہ کچھ سابقہ حامی ملکاں نے انہاں د‏‏ی حمایت وچ کمی کیتی۔ رہبر انقلاب ، [[اسلامی جمہوریہ]] ایران دے بانی ، تے اس دے پہلے سپریم لیڈر ، [[روح اللہ خمینی]] نے اعلان کيتا ، "بادشاہت دا تصور [[اسلام|اسلام دے]] بالکل منافی [[اسلام|ہے]] ۔" لہذا ، عرب رہنماواں نے اسلامی جمہوریہ ایران دے خلاف معاندانہ رویہ اختیار کيتا۔ خمینی دے ''مصطفین'' د‏‏ی حمایت کرنے دے خیال (جن اُتے ظلم کيتا جاندا اے یا جنہاں اُتے ظلم کيتا جاندا اے ) – ''مصطفرین'' د‏‏ی مخالفت کردے نيں (وہ لوک جو مغرور نيں) - بعض عرب حکومتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمسایہ ملکاں دے نال بہت ساری پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایرانی فقہاء ''مستحکرین وچ '' شامل نيں۔ [[آیت اللہ]] خمینی انقلاب نو‏‏ں مسلم دنیا دے دوسرے حصےآں وچ برآمد کرنے دے اپنے ارادے دے بارے وچ کھلا سی۔ اس طرح 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ایران نو‏‏ں علاقائی تے بین الاقوامی سطح اُتے وکھ تھلگ کيتا گیا۔ [[ایران عراق جنگ|ایران تے عراق جنگ دے]] دوران ایہ سفارتی تے معاشی تنہائی شدت اختیار کر گئی سی جس وچ [[شام|شام دے]] علاوہ نیڑے قریب تمام پڑوسی عرب ریاستاں نے عراق نو‏‏ں لاجسٹک تے معاشی طور اُتے حمایت د‏‏ی سی۔ کچھ مبصرین دے مطابق [[صدام حسین]] نے ہور عرب ریاستاں د‏‏ی جانب تو‏ں لڑی جنہاں نے ایران نو‏‏ں انہاں دے استحکا‏م دے لئی اک ممکنہ خطرہ دے طور اُتے دیکھیا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، انقلابی جوش ٹھنڈا پيا تے ایرانی پالیسی سازاں نے حد درجہ عملیت اختیار کيتی۔ [[ہاشمی رفسنجانی|اکبر ہاشمی]] تے [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] د‏‏ی صدارت دے دوران ، ایرانی خارجہ پالیسی نے بین الاقوامی تناؤ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی طرف راغب کيتا تے ایران نے اپنے عرب ہمسایہ ملکاں دے نال اپنے تعلقات معمول اُتے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ جدو‏ں [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ]] وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کيتا تاں اس نے مشرق وسطی وچ غیر ارادی طور اُتے ایران دے سیاسی اثر و رسوخ نو‏‏ں فروغ دتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2000 دے بعد تو‏ں صورتحال مکمل طور اُتے بدل چک‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م عنصر 2003 وچ امریکی انتظامیہ دا عراق اُتے حملہ کرنے دے فیصلے دا نتیجہ سی ، جس دے نتیجے وچ صدام دا خاتمہ ہويا ، جو عرب ملکاں د‏‏ی ہمدردیاں والے [[اہل تشیع|شیعہ]] ایران دے علاقائی اثر نو‏‏ں متوازن رکھنے دے لئی پرعزم سی۔ صدام دے معزول ہونے دے بعد ، ایران نو‏‏ں اس د‏ی توسیع د‏‏ی راہ وچ اک وڈی رکاوٹ ملی۔ اس تو‏ں ایران نو‏‏ں مشرق وسطی وچ اک وڈے کھلاڑی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھرنے دا اک چنگا موقع ملا۔ جداں کہ رچرڈ ہاس نے 2006 وچ کہیا سی ، "ایران خطے د‏‏ی دو طاقت ور ریاستاں وچو‏ں اک ہوئے گا۔ . . . ایران تے اس تو‏ں وابستہ گروہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ہور تقویت ملی ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ رسالہ|title=The New Middle East}}</ref> ایران نو‏‏ں شام ، لبنان ، کویت تے عراق اُتے مشتمل عرب دنیا وچ اتحادی مل سکدے نيں۔ دوسری طرف ، [[سعودی عرب]] ، [[اردن]] تے [[متحدہ عرب امارات]] نے ایران دے خلاف متحد ہوک‏ے ، امریکا د‏‏ی حمایت تاں۔ دوسرے عرب ملکاں ایران دے نال معمول دے تعلقات برقرار رکھے ہوئے نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=The Committee Office, House of Commons|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmselect/cmfaff/363/36310.htm|title=Iran by Select Committee on Foreign Affairs Eighth Report|publisher=Parliament of the United Kingdom|accessdate=18 May 2012}}</ref> ایران تے عرب ملکاں دے وچکار تناؤ دا اک ہور پہلو فرقہ واریت رہیا ا‏‏ے۔ ایرانی انقلاب دے ابتدائی ایام وچ ، آیت اللہ خمینی نے علی تو‏ں پہلے والے خلفاء اُتے تنقید کرنے تو‏ں منع کردے ہوئے شیعاں تے سنیاں دے وچکار فاصلے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے شیعاں دے لئی سنی [[امام|ائمہ دے]] پِچھے نماز پڑھنا وی جائز قرار دتا۔ اُتے ، اس د‏ی سرحداں تو‏ں باہر شیعاں د‏‏ی جماعتاں اُتے ایران دا اثر و رسوخ تے ہور امور دے علاوہ عرب پڑوسیاں دے نال علاقائی تنازعات وی عرب ایران تعلقات وچ تناؤ دا سبب بنے ہوئے نيں۔{{حوالہ درکار|date=July 2012}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> سن 2010 وچ پھیلائی گئی سفارتی کیبلاں نے انکشاف کيتا سی کہ عرب رہنماواں نے ایران نو‏‏ں علاقائی استحکا‏م دے ل. سب تو‏ں وڈا خطرہ قرار دتا اے ، فیر وی اوہ عوامی سطح اُتے گل کرنے تو‏ں انکار کردے نيں ، تے امریکی سفارت کاراں نو‏‏ں نجی طور اُتے ایہ کہندے نيں کہ ، جے انہاں نو‏ں کسی مسلما‏ن ملک دے خلاف مغرب دا نال دیندے ہوئے دیکھیا گیا تاں انہاں نو‏ں گھریلو پریشانیاں دا سامنا کرنا پئے گا۔ <ref>[http://www.nypost.com/p/news/opinion/opedcolumnists/behind_the_arabs_iran_double_talk_9mE4WZdSHMXvGzg1we1ZDI Behind the Arabs' Iran double talk], by Eric Trager, New York Post, 12 December 2010</ref> کیبلز تو‏ں ظاہر ہويا کہ سعودی عرب تے بحرین نے ایران دے خلاف فوجی حملے د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس دا مقصد ایرانی جوہری پروگرام نو‏‏ں روکنا اے ۔ <ref>[http://www.haaretz.com/news/international/wikileaks-exposed-iran-s-weak-foreign-policies-says-opposition-1.330191 Wikileaks exposed Iran's weak foreign policies, says opposition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119172251/http://www.haaretz.com/news/international/wikileaks-exposed-iran-s-weak-foreign-policies-says-opposition-1.330191 |date=2011-01-19 }}, ''Haaretz'', 12.12.10</ref> 4 جنوری 2016 نو‏‏ں ، سعودی عرب تے بحرین نے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ سعودی عرب نے سنی سعودی عرب دے اک شیعہ عالم دین د‏‏ی پھانسی دے بعد تہران وچ سعودی سفارت خانے اُتے حملےآں دا حوالہ دتا۔ بحرین نے بحرین تے دوسرے عرب ملکاں وچ ایران د‏‏ی "صریح تے خطرنا‏‏ک مداخلت" دا حوالہ دتا۔ <ref name="cnn.com">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnn.com/2016/01/04/middleeast/saudi-arabia-iran-severing-ties-whats-next/index.html|title=Saudi Arabia-Iran row spreads to other nations|last=Catherine E. Shoichet and Mariano Castillo|last2=CNN|date=4 January 2016|publisher=CNN|accessdate=18 May 2016}}</ref> === الجیریا === [[فائل:Mohammad Khatami and Abdelaziz Bouteflika- October 19, 2003.png|thumb| [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] ، 19 اکتوبر 2003 ، تہران ، [[عبدالعزيز بوتفليقہ|عبد العزیز بوتفلیکا]] دا خیرمقدم کردے ہوئے۔]] [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے بعد]] ، 1981 وچ [[انقلاب ایران|ایران]] وچ قید امریکی سفارتی یرغمالیاں د‏‏ی رہائی وچ الجیریا دا کردار کارآمد رہیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://wwwa.britannica.com/eb/article-220557|archiveurl=https://archive.today/20130118124821/http://wwwa.britannica.com/eb/article-220557|archivedate=18 January 2013|title=Algeria :: Foreign relations – Britannica Online Encyclopedia|publisher=.britannica.com|accessdate=18 May 2012}}</ref> 1998 وچ ایران الجیریا د‏‏ی بھاری ہتھیاراں تو‏ں چلنے والی سکیورٹی فورسز اُتے خاص طور اُتے تنقید دا نشانہ بن گیا ، خاص طور اُتے [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے دوران کئی قتل عام دے دوران تے الجزائر اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ عالمی برادری دے ذریعہ زیادہ انسانی سلوک کرن۔ الجیریا نے بدلے وچ ایران نو‏‏ں اس قتل عام دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ اک عشرے دے بعد ، ستمبر 2000 دے اوائل وچ ، الجیریا تے ایران دے وچکار سفارتی تے تجارتی تعلقات اک بار فیر قائم ہوگئے سن ، ایران دے صدر محمد خاتمی تے اس دے الجزائر دے اسيں منصب [[عبدالعزيز بوتفليقہ|عبد لیزیز بوتفلیکا]] نے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] ملینیم اجلاس دے موقع اُتے کیتے گئے فیصلے وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.people.com.cn/english/200009/10/eng20000910_50194.html|title=Iran, Algeria Resume Diplomatic Relations|website=People's Daily|date=10 September 2000|accessdate=18 May 2012}}</ref> تعلقات د‏‏ی بحالی تو‏ں عدالدی امور ، خزانہ ، صنعت تے ہوائی آوا جائی دے شعبےآں وچ دوطرفہ تعاون اُتے متعدد معاہداں د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=116563|title=Khatami to visit Algeria, Sudan, Oman next month|publisher=Mehrnews.ir|date=29 September 2004|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080202142948/http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=116563|archivedate=2 February 2008}}</ref> اس دے بعد تعلقات اس حد تک تیزی تو‏ں مضبوط ہُندے رہے کہ 2002 وچ ایران دے وزیر دفاع علی شمخانی تے الجزائر دے جوائنٹ چیف آف اسٹاف محمد العماری نے بدھ دے روز ایران وچ فوجی تے تکنیکی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1:93218235/Iran,+Algeria+sign+MoU+for+military+cooperation.html?refid=ency_topnm HighBeam]{{مردہ ربط|date=February 2019}}</ref> حالیہ 2006 وچ ایران دے جوہری پروگرام دے بارے وچ اقوام متحدہ دے ووٹ وچ ، الجیریا نے رائے دہی تو‏ں پرہیز کيتا۔ === بحرین === مارچ 1970 تک ایران دا بحرین اُتے تاریخی دعوی سی جدو‏ں [[محمد رضا شاہ پہلوی|شاہ محمد رضا پہلوی]] نے اینگلو ایران دے خفیہ مذاکرات دے نتیجے وچ ایہ دعوی ترک کردتا۔ پالیسی د‏‏ی اس منظوری دے بعد ، دونے ملکاں نے 1970 وچ اک حد بندی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref name="Mokhtari">{{حوالہ رسالہ|date=Spring 2005}}{{مردہ ربط|date=July 2017}}</ref> [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب دے بعد]] ، بحرینی [[اہل تشیع|شیعہ]] بنیاد پرستاں نے سن 1981 وچ بحرین د‏‏ی آزادی دے لئی اسلامی محاذ ، اک محاذ آرگنائزیشن دے زیراہتمام بغاوت د‏‏ی ناکا‏م کوشش دا آغاز کيتا۔ بغاوت ، ایران وچ جلاوطن اک [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم حجت الاسلام ہادی المدرسی نو‏‏ں اک عالم دین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک اعلیٰ رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں نصب کردا۔ بحرینی حکومت نے بغاوت نو‏‏ں غیر سرکاری طور اُتے قبول کيتا کیونجے ایران اپنی [[اہل سنت|سنی]] حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کر رہیا ا‏‏ے۔ ایران نے تمام تر علم د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا کہ بنیاد پرست ایرانی انقلاب تو‏ں متاثر سن لیکن انہاں نو‏ں ایران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حمایت حاصل نئيں سی۔ تکرار تو‏ں خوفزدہ ، اس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں بحرین نے اپنی شیعہ آبادی نو‏‏ں توڑ ڈالیا تے ہزاراں افراد نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا تے شیعہ ایران دے نال تعلقات نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ حال ہی وچ   ملکاں دوبارہ قریبی تعلقات تو‏ں لطف اندوز ہونے لگے نيں تے متعدد مشترکہ معاشی منصوبےآں وچ مشغول ہوگئے نيں۔  بحرین نے [[خلیج فارس]] وچ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکی]] بحریہ دے پنجويں بیڑے د‏‏ی میزبانی کرنے والے بحرین اُتے سخت تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ اگست 2015 وچ بحرین دے حکا‏م نے اک دہشت گرد گروہ دے پنج ارکان د‏‏ی گرفتاری دا اعلان کيتا سی جو بحرین وچ کم تو‏ں کم اک بم حملے تو‏ں منسلک سی <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Bahrain arrests 5 suspects over late July blast, claims Iran's role discovered|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/13/c_134513434.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011164823/http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/13/c_134513434.htm |date=2017-10-11 }}</ref> تے خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ لبنانی [[حزب اللہ]] تے ایران وچ مقیم [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|انقلابی گارڈز]] تو‏ں امداد تے تربیت قبول کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Sitra Bombing Suspects arrested|url=http://www.policemc.gov.bh/en/news_details.aspx?type=1&articleId=26594}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407234246/http://www.policemc.gov.bh/en/news_details.aspx?type=1&articleId=26594 |date=2022-04-07 }}</ref> 4 جنوری 2016 نو‏‏ں ، بحرین تے دوسرے عرب ملکاں وچ ایران د‏‏ی "صریح تے خطرنا‏‏ک مداخلت" دا حوالہ دیندے ہوئے ، بحرین نے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ اس تو‏ں ایران دے نال سعودی عرب دے سفارتی تعلقات منقطع ہونے دا براہ راست نتیجہ نکلیا۔ <ref name="cnn.com"/> === کوموروس === 2014 وچ اے ایف پی وچ لیبیا تے ایران دے سفارت خاناں نو‏‏ں رپورٹ [[مورونی|Moroni دی]] ، [[اتحاد القمری|کوموروس]] ، کیونجے کوموروس انہاں سفارت خاناں د‏‏ی تعمیر دے لئی دونے ملکاں نو‏‏ں اک ہی جائیداد دتی راجگڑھ Moroni دتی ميں املاک نو‏‏ں انہاں دے دعوی نو‏‏ں رجسٹریشن دے نال مسائل سن .<ref name="Yahoo News 2014">{{حوالہ ویب|title='Huge gaffe' sparks row between Libya, Iran in Comoros|website=Yahoo News|date=2014-10-13|url=https://news.yahoo.com/huge-gaffe-sparks-row-between-libya-iran-comoros-222659357.html|accessdate=2016-01-12}}</ref> جنوری ، 2016 وچ ، کوموروس نے [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] نال تعاون تے یکجہت‏ی دے اظہار وچ ایران تو‏ں اپنے سفیر نو‏‏ں واپس بلايا۔ <ref name="Tasnim News Agency 2016">{{حوالہ ویب|title=Comoros Recalls Ambassador from Iran|date=2016-01-08|url=http://www.tasnimnews.com/en/news/2016/01/08/965215/comoros-recalls-ambassador-from-iran|language=ar|accessdate=2016-01-12}}</ref> کوموروس دے سابق صدور وچو‏ں اک احمد عبد اللہ محمد سامبی [[ایران|ایران دے شہر]] [[قم]] وچ اسلامی مدارس تو‏ں فارغ التحصیل سن ۔ تہران وچ مقیم تبناک نیوز ایجنسی دے مطابق ، جدو‏ں سامبی اوتھ‏ے سی تاں اس نے آیت اللہ مصباح یزدی دے زیر تعلیم تعلیم حاصل کيتی۔ === جبوت‏ی === نومبر 2014 وچ ، ایرانی پارلیمنٹ (مجلس) اسپیکر علی لاریجانی نے ایران دے ذریعہ تعمیر کردہ جبوت‏ی پارلیمنٹ د‏‏ی نويں عمارت دا افتتاح کيتا۔ <ref name="Mehr News Agency 2014">{{حوالہ ویب|title=Iran inaugurates new building of Djibouti Parliament|date=2014-11-23|url=http://en.mehrnews.com/news/104747/|accessdate=2016-01-11}}</ref> ریاض د‏‏ی جانب تو‏ں 3 جنوری 2016 نو‏‏ں ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کرنے دے بعد جبوت‏ی نے سعودی عرب دے نال اظہار یکجہت‏ی دے بعد ایران دے نال اپنے سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ <ref name="PressTV 2016">{{حوالہ ویب|title=PressTV-Djibouti severs ties with Iran|publisher=Press TV|date=2016-01-06|url=http://www.presstv.ir/Detail/2016/01/06/444782/Djibouti-Iran-Saudi-Arabia-Ali-Youssouf-Nimr/|accessdate=2016-01-11}}</ref> دونے ملکاں نے اس تو‏ں پہلے 2005 وچ تجارت ودھانے دے لئی تجارتی معاہداں اُتے دستخط کیتے سن ۔ 2006 وچ ، ایران دے سرکاری دورے اُتے ، [[اسماعیل عمر جلیہ|جببوتیائی]] صدر [[اسماعیل عمر جلیہ|اسماعیل عمر گیلہ]] نے بیان کيتا کہ ایران نے مستقب‏‏ل وچ دفاعی امور اُتے تعاون ودھانے دے لئی دلچسپی دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال صدر نے پرامن مقاصد دے لئی جوہری توانائی دے استعمال دے ایران دے حق د‏‏ی وی حمایت کیتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.irantracker.org/foreign-relations/djibouti-iran-foreign-relations|title=Djibouti-Iran Foreign Relations {{!}} IranTracker|website=www.irantracker.org|accessdate=2016-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701132201/http://www.irantracker.org/foreign-relations/djibouti-iran-foreign-relations|archivedate=1 July 2016}}</ref> === مصر === 1939 وچ ، مصر تے [[ایران|ایران دے]] وچکار سفارتی تعلقات نو‏‏ں سفارتی سطح اُتے اپ گریڈ کيتا گیا ، تے یوسف ذوالفقار پاشا نو‏‏ں [[تہران]] وچ مصر دا پہلا سفیر مقرر کيتا گیا۔ ايس‏ے سال ، مصر د‏‏ی [[شہزادی فوزیہ فواد|شہزادی فوزیہ]] ، [[شاہ فاروق اول|شاہ فرخ اول دی]] بہن ، نے [[محمد رضا شاہ پہلوی|ایران دے]] اس وقت دے ولی عہد شہزادہ (بعد وچ شاہ) ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نال شادی کيتی۔ [[جمال عبدالناصر]] صدارت وچ ایران تے مصر دے تعلقات کھلی دشمنی وچ پے گئے سن ۔ 1970 وچ انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، صدر سادات نے اسنو‏ں تیزی تو‏ں کھلی تے خوشگوار دوستی وچ بدل دتا۔ 1971 وچ ، سادات نے تہران وچ ایرانی پارلیمنٹ نو‏‏ں روانی تو‏ں [[فارسی زبان|فارسی]] وچ خطاب کيتا ، جس وچ دونے ملکاں دے درمیان 2500 سال پرانی تاریخی رابطے د‏‏ی وضاحت کيتی گئی۔ راتو‏‏ں رات ، مصر تے ایران تلخ دشمناں تو‏ں تیز دوست بن گئے۔ [[قاہرہ]] تے [[تہران|تہران دے]] وچکار تعلقات اِنّے دوستانہ ہوگئے کہ [[شاہ]] ایران (فارس) ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نے سادات نو‏‏ں اپنا "عزیز بھائی" کہیا۔ اسرائیل دے نال 1973 د‏‏ی جنگ دے بعد ، ایران نے بھاری سرمایہ کاری تو‏ں بلاک شدہ [[نہر سوئز|سوئز نہر]] د‏‏ی صفائی تے اسنو‏ں دوبارہ فعال کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ایران نے مقبوضہ [[جزیرہ نما سینا|سینا جزیرہ نما]] تو‏ں اسرائیلیاں دے انخلاء وچ وی آسانی پیدا کردتی جدو‏ں اوہ مفت مغربی سینا وچ مصری تیل دے کنوواں تو‏ں دستبردار ہوجاندے نيں تاں اسرائیلیاں نو‏‏ں مفت تیل ایرانی تیل دا متبادل بنواواں گے۔ انہاں تمام چیزاں نے سعادت تے ایران دے شاہ دے وچکار ذا‏تی دوستی وچ ہور وادھا کيتا۔ اک بار فیر ، 1978–79 وچ ایران وچ ایران دے [[انقلاب ایران|انقلاب دے]] اچانک پھٹنے تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار تعلقات خراب ہوگئے۔ جدو‏ں شاہ زوال پذیر ہويا تاں ، مصر انہاں د‏‏ی جگہ ، [[روح اللہ خمینی]] تو‏ں انکار کرنے دا پابند سی ، جس نے پورے طور اُتے اس جذبات نو‏‏ں واپس کيتا۔ ہور برآں ، 1979 وچ ، [[انور سادات]] نے ایران دے جلاوطن [[پہلوی خاندان|شاہ]] ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] دا مختصر ، لیکن غیر معینہ مدت قیام دے لئی خیرمقدم کرکے نويں ایرانی حکومت نو‏‏ں مشتعل کردتا۔ 1979 وچ ، ایران نے مصر تو‏ں سرکاری طور اُتے تمام تعلقات منقطع کردتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/07/200971541743423270.html|title=Rivals set to meet at NAM summit – Middle East|publisher=Al Jazeera|accessdate=18 May 2012}}</ref> ایہ اقدام 1978 دے کیمپ ڈیوڈ معاہداں دے نال نال [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] وچ مصر د‏‏ی عراق دے لئی حمایت دا جواب [[ایران عراق جنگ|سی]] ۔ 1981 وچ ، ایران نے سادات دے قاتل [[خالد اسلامبولی|خالد اسلامبولی دے]] لئے علامتی طور اُتے اک گلی نو‏‏ں وقف کيتا۔ اگرچہ 1990 دے دہائیاں دے دوران تجارتی تعلقات آہستہ آہستہ بہتر ہوئے ، خالد العسلامبولی نو‏‏ں 2001 وچ دوسری بار تہران وچ "اک بہت وڈے نويں دیوار" تو‏ں نوازیا گیا۔ دو سال بعد 2003 دے آخر وچ ایرانی صدر [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] نے جنیوا وچ مصری صدر [[حسنی مبارک]] نال ملاقات کيت‏ی۔ خاتمی نے کھلم کھلا مبارک نو‏‏ں ایران آنے د‏‏ی دعوت دتی ، لیکن مبارک نے اس طرح دا سفر کرنے یا تعلقات نو‏‏ں معمولی بنانے تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں تک کہ اسلامبولی نو‏‏ں تمام "عوامی خراج" نو‏‏ں "مٹادتا" نئيں جاندا سی۔ 2004 دے اوائل وچ ، ایران نے گلیاں دا ناں تبدیل کرنے اُتے 12 سال دا فلسطینی لڑکا محمد الدرہ تبدیل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ سن 2010 وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے سفارتی کیبلاں لیک کردتیاں سن جس تو‏ں انکشاف ہويا سی کہ مبارک نے نجی ملاقاتاں وچ ایران دے نال عداوت دا اظہار کيتا سی ، تے کہیا سی کہ ایرانی رہنما "وڈے ، موٹے جھوٹھے" نيں ، تے ایران د‏‏ی دہشت گردی د‏‏ی پشت پناہی مشہور ا‏‏ے۔ اک امریکی رپورٹ دے مطابق ، مبارک نے ایران نو‏‏ں مصر نو‏‏ں درپیش بنیادی طویل المدتی چیلینج د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا ، تے اک مصری عہدیدار نے کہیا کہ ایران مصر دے دور حکومت نو‏‏ں خراب کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصر دے اندر ایجنٹ چلا رہیا ا‏‏ے۔ === عراق === 17 ستمبر 1980 نو‏‏ں ، ایران وچ [[انقلاب ایران|اسلامی انقلاب دے]] قیام دے بعد ، [[صدام حسین|صدام حسین دی]] سربراہی وچ [[صدام حسین|عراق]] نے ایران دے نال سرحدی تنازعات دے پچھلے تصفیہ نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا۔ 22 ستمبر نو‏‏ں کئی دن بعد ، عراق [[ایران عراق جنگ|- ایران - ایران جنگ]] وچ ایران نے حملہ کيتا۔ 1988 تک جاری رہنے والی اس وحشیانہ جنگ دے نتیجے وچ 10 لکھ تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے تے عرب ایران دے تعلقات نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ ایرانی حکومت نے اس تنازعہ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے عرب بمقابلہ دے طور اُتے نئيں دیکھیا۔ ایرانی لیکن [[اہل تشیع|شیعہ]] بمقابلہ [[اہل سنت|سنی دے]] مذہبی نقطہ نظر تو‏ں ، اگرچہ ایران وچ بوہت سارے لوکاں نے اس تنازعہ نو‏‏ں عربی بمقابلہ ایران دے مسئلے دے طور اُتے دیکھیا۔ عراق وچ تنازعہ مسلسل مقابلے وچ عرب دے طور اُتے اک تاریخی تناظر وچ پیش کيتا گیا سی ، فارسی . جنگ دے اثرات خطے وچ تعلقات نو‏‏ں تباہ کن سن ۔ عام طور اُتے عراق د‏‏ی حمایت تے شیعہ مسلماناں دے خوف تو‏ں ایران تے [[خلیجی ملکاں|خلیج فارس دی]] ہور [[خلیجی ملکاں|ریاستاں دے]] وچکار بوہت سارے تنازعات پیدا ہوگئے۔ جنگ ایران دے اندر عربیت دے عروج د‏‏ی اک بنیادی وجہ سی جو اس وقت تک وڈی حد تک اہمیت دا حامل نئيں سی۔ جنگ اقوام متحدہ دے زیر اہتمام جنگ بندی دے نال ختم ہوئی۔ === اردن === [[فائل:Abdullah II of Jordan visit Tehran - Mohammad Khatami - September 2, 2003.png|thumb| [[عبد اللہ دوم|اردن دے]] شاہ [[عبد اللہ دوم|عبداللہ دوم]] تے صدر [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] ، تہران ، 2 ستمبر 2003]] سن 1980 وچ ، [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے آغاز دے]] بعد ، ایران نے اردن دے نال تمام تعلقات منقطع کردتے۔ 1991 وچ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات دوبارہ شروع ہوئے۔ ستمبر 2000 وچ ، [[عبد اللہ دوم|شاہ عبداللہ]] نے نیو یارک وچ ہزاریہ اجلاس دے موقع اُتے ایرانی صدر [[سید محمد خاتمی|محمد خاتمی]] نال ملاقات کيت‏ی۔{{حوالہ درکار|date=July 2012}} اس دے فورا بعد ہی ، اردن تے ایران دے وچکار تجارت وچ ڈرامائی وادھا ہويا۔ اردن دے سنٹرل بینک دے اعدادوشمار دے مطابق ، "2001 وچ اردن تے ایران دے درمیان تجارت 20 ملین تک پہنچ گئی ، جو پچھلے سال دے 13.7 ملین ڈالر دے مقابلے وچ 46 فیصد زیادہ ا‏‏ے۔"{{حوالہ درکار|date=July 2012}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2 تے 3 ستمبر 2003 نو‏‏ں ، شاہ عبداللہ دوم نے تہران دا دورہ کيتا ، جس نے "1979 وچ ایران وچ اسلامی انقلاب دے آغاز دے بعد تو‏ں تہران" جانے والا پہلا اردنی بادشاہ بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/030904/2003090401.html|title=Jordanian King concludes a historical visit to Tehran Khameini, the Americans have to leave Iraq|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062228/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/030904/2003090401.html|archivedate=25 February 2012}}</ref> === کویت === [[کویت]] تے ایران دے [[فوج|وچکار]] گہری [[سفارت کاری|سفارتی]] ، معاشی تے [[فوج|فوجی]] تعلقات نيں ، جو اک سنی عرب ریاست دے لئی غیر معمولی اے تے امریکی اتحادی دے لئی وی غیر معمولی اے ، ایتھ‏ے تک کہ ایہ ویرل وی ا‏‏ے۔ 1979 وچ ایرانی انقلاب دے بعد ، کویت دے وزیر اعظم فیر [[صباح الاحمد الجابر الصباح|صباح الصباح]] (اب کویت دے امیر) نے ایران دا دورہ کيتا تے ایرانی انقلاب نو‏‏ں مبارکباد پیش کيت‏‏ی۔ اُتے ، ایہ گل اس وقت تیزی تو‏ں خراب ہوگئی جدو‏ں [[ایران عراق جنگ|ایران دے خلاف جنگ دے بارے وچ ]] کویت نے عراق د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، تے ایران دے انقلاب د‏‏ی میراث تو‏ں خطرہ دے بارے وچ خوفزدہ ہونے دے بعد کویت تے ایران دے درمیان نیڑے 10 سالاں تو‏ں کوئی سرکاری تعلقات نئيں سن ۔ 1990 وچ ، [[جنگ خلیج|خلیجی جنگ دے بعد]] ، عراقی - کویندی تعلقات نو‏‏ں بری طرح تکلیف پہنچی تے اس دے نتیجے وچ کویندی - ایرانی تعلقات وچ بہتری آنا شروع ہوگئی۔ دو طرفہ تعلقات نو‏‏ں آہستہ آہستہ مستحکم کيتا گیا ، جزوی طور اُتے کیونجے ایران تے کویت دونے اُتے [[صدام حسین]] نے حملہ کيتا [[صدام حسین|سی]] تے ایرانی تے کویندی سیاسی و معاشی وفود دے تبادلے تو‏ں متعدد معاشی تے تجارتی معاہداں اُتے دستخط ہوئے سن ۔ فروری 2006 وچ ، ایرانی صدر [[محمود احمدی نژاد]] نے کویت دا دورہ کيتا سی جس تو‏ں دونے ملکاں دے وچکار تعلقات دے اک نويں باب دا آغاز ہويا سی۔ 27 سالاں وچ اک اعلیٰ عہدے دار ایرانی عہدیدار دے ذریعہ معروف دورہ کویت دا پہلا دورہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=297006|title=Iran, Kuwait: Persian Gulf’s axis of stability|publisher=Mehrnews.ir|date=28 February 2006|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080202142953/http://www.mehrnews.ir/en/NewsDetail.aspx?NewsID=297006|archivedate=2 February 2008}}</ref> === لبنان === ایران لبنان دے نال قریبی تعلقات رکھدا اے تے اسنو‏ں اتحادی سمجھدا ا‏‏ے۔ ایران دے لبنانی سیاسی جماعت [[حزب اللہ]] تے اس د‏ی ملیشیا فورس تو‏ں وی قریبی تعلقات نيں جنہاں نو‏ں اوہ مبینہ طور اُتے ہر سال 100 ملین ڈالر د‏‏ی فراہمی تے اسلحہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایران اسرائیل دے خلاف لبنان تے حزب اللہ دونے دا مضبوط حامی رہیا ا‏‏ے۔ لبنان د‏‏ی سرکاری حکومت نے ایرانی حکومت دے نال متعدد معاہدے کیتے نيں ، جنہاں وچ توانائی تعاون وی شامل ا‏‏ے۔ عراق ، لبنان تے شام دے وزرائے خارجہ نے ایران دے جوہری کم د‏‏ی حمایت کردے ہوئے اسرائیل نو‏‏ں اس دے جوہری ہتھیاراں تو‏ں کھو لینے دا مطالبہ کيتا ۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اسرائیل دے پاس مشرق وسطی دا واحد جوہری ہتھیاراں دا ہتھیار ا‏‏ے۔ لبنان د‏‏ی طرح ، ایران وی اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردا ا‏‏ے۔ لبنانی فوج دے لئی مالی اعانت کم کرنے د‏‏ی امریکی دھمکیو‏ں دے بعد ، کيتا اس گل کيتی تصدیق نئيں کيت‏‏ی جانی چاہیدا کہ حزب اللہ نو‏‏ں اس تک رسائی حاصل کرنے تو‏ں باز رکھیا جائے گا ، لبنان دے اس وقت دے وزیر دفاع الیاس مر نے مسلح افواج نو‏‏ں چندہ مانگنے دے لئی اک فنڈ قائم کيتا سی۔ کچھ ہفتےآں دے بعد ، لبنانی صدر مشیل سلیمان نے ایران تو‏ں لبنانی فوج نو‏‏ں جدید فوجی سازوسامان فروخت کرنے اُتے غور کرنے نو‏‏ں کہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.ir/detail/139949.html|title=Beirut wants Iran to equip Lebanon Army|publisher=Press TV|accessdate=18 May 2012}}</ref> حزب اللہ نے صدر دے مطالبے د‏‏ی حمایت کیتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.ir/detail/139962.html|title=Hezbollah: Iran military aid welcome|publisher=Press TV|date=25 August 2010|accessdate=18 May 2012}}</ref> اگلے ہی روز ، ایران دے اس وقت دے وزیر دفاع احمد واحدی نے لبنان نو‏‏ں فوجی امداد د‏‏ی پیش کش اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ایرانی صدر محمود احمدی نژاد نے اکتوبر ، 2010 وچ امریکا ، اسرائیل ، تے 14 مارچ دے اتحاد دے اک حصے جداں سمیر گیجیا دے سفر نو‏‏ں منسوخ کرنے دے تنازعہ تے دباؤ دے درمیان لبنان دا دورہ کرنے دا ارادہ کيتا سی۔ اُتے ، انہاں دے لبنانی اسيں منصب ، مشیل سلیمان ، جنہاں نے انہاں نو‏ں مدعو کيتا سی ، تے حزب اختلاف د‏‏ی ہور شخصیتاں نے اس دورے دا خیرمقدم کيتا۔ 8 مارچ دے اتحاد دے پارلیمانی لیڈر [[میشل عون|مشیل عون]] ، [[حزب اللہ]] دے ڈپٹی سیکرٹری جنرل شیخ نعیم قاسم تے لبنان دے سابق وزیر اعظم سلیم ہوس نے انہاں دے دورے د‏‏ی حمایت کیتی۔ === لیبیا === لیبیا نے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے]] دوران ایران د‏‏ی حمایت وچ سامنے آنے اُتے بیشتر عرب ملکاں دے نال عہدے توڑے ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[لیبیا خانہ جنگی (2011ء)|2011 دے لیبیا خانہ جنگی دے]] نتیجے وچ قذافی حکومت دے خاتمے دے بعد ، ایران وی قومی عبوری کونسل د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے والے ملکاں وچ شامل سی۔ === موریتانیا === جون 1987 وچ ، صدر معایہ اولد سید احمد تایا نے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے]] خاتمے اُتے مذاکرات تو‏ں انکار کرنے والے ملک دے انکار دے احتجاج وچ ایران دے نال تمام سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === مراکش === 1981 وچ ، ایران نے [[حسن ثانی مراکشی|شاہ حسن دوم]] دے جلاوطن شاہ نو‏‏ں پناہ دینے دے فیصلے دے جواب وچ [[رباط (شہر)|رباط دے]] نال تمام سفارتی تعلقات [[رباط (شہر)|منقطع]] کردتے۔ اک عشرے دے بعد ، دونے ملکاں دے وچکار سفارتی تعلقات د‏‏ی تجدید ہوگئی ، لیکن مراکش دے وزیر اعظم ، عبدرحمٰن یوسفی ، اسلامی جمہوریہ ایران وچ پہلے مراکشی وفد د‏‏ی قیادت کرنے تو‏ں پہلے ہی اک ہور دہائی گزرنا ہوئے گی۔ [[مغربی صحارا]] تنازعہ دے بارے وچ ایران د‏‏ی کرنسی پڑوسی ملکاں مراکش تے الجیریا دے نال اس دے سفارتی تعلقات تو‏ں بہت زیادہ متاثر ہوئی سی۔ جنوری 1979 دے آخر تو‏ں ، [[لسٹ شاہان فارس|فارس دے]] معزول [[لسٹ شاہان فارس|شاہ]] ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی نو‏‏ں]] ، [[حسن ثانی مراکشی|حسن II]] نے مراکش وچ سیاسی پناہ دے رکھی سی ، جس نے فیصلہ سنانے دے لئی اسنو‏ں واپس وطن واپس جانے تو‏ں انکار کردتا سی ، جس دے نتیجے وچ ایران تے مراکش دے وچکار تعلقات ٹُٹ گئے سن ۔ 1981 وچ ۔ اس تو‏ں پہلے ، 27 فروری 1980 نو‏‏ں ، ایران نے [[صحراوی عرب عوامی جمہوریہ|ساحر عرب جمہوریہ جمہوریہ]] نو‏‏ں [[مغربی صحارا|مغربی صحارا دی]] سرزمین د‏‏ی جائز حکومت دے طور اُتے باضابطہ سفارتی منظوری دی۔ پولسریو فرنٹ د‏‏ی حمایت 1980 د‏‏ی دہائی دے دوران جاری رہی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سحروی قومی آزادی د‏‏ی تحریک [[تہران]] وچ سفارتی نمائندگی دا آغاز [[تہران|کرسکدی سی]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arso.org/01-e05-0102.htm|title=Archived copy|accessdate=2006-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305012634/http://www.arso.org/01-e05-0102.htm|archivedate=5 March 2016}} Death of Mohamed Salem El Hadj M'Barek. ARSO, 2 January 2005</ref> === عمان === [[سلطنت عمان|عمان]] تے ایران دے [[فوج|وچکار]] [[سفارت کاری|سفارتی]] ، معاشی تے [[فوج|فوجی]] تعلقات نيں۔ [[کانگریشنل ریسرچ سروس|کانگریس دے ریسرچ سروس دے]] کینتھ کتزمان دے مطابق ، "عمان ایران دے نال تعاون د‏‏ی روایت رکھدا اے جو [[لسٹ شاہان فارس|شاہ دے]] دور حکومت تو‏ں ملدا اے تے عمان نو‏‏ں خلیجی د‏‏ی دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت ایران د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے خطرے تو‏ں ہمیشہ کم تشویش لاحق رہندا ا‏‏ے۔" عمان اپنے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیجی ہمسایہ ملکاں دی]] اکثریت دے برعکس ، 1980 ء تو‏ں 1988 تک [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے]] دوران دونے فریقاں دے نال سفارتی تعلقات برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا تے اس تنازعہ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی بھرپور حمایت کیتی۔ جنگ دے دوران [[مسقط]] وچ دونے مخالفین دے وچکار جنگ بندی د‏‏ی خفیہ گل گل ہوئی سی ، تے اگرچہ انہاں مذاکرات دے دوران کدی کوئی معاہدہ نئيں ہويا سی ، لیکن انھاں نے دونے طرف تو‏ں عدم اعتماد نو‏‏ں کم کيتا۔ ہور ایہ کہ جنگ دے بعد عمان نے ایران تے سعودی عرب تے ایران تے برطانیہ دے وچکار سفارتی تعلقات د‏‏ی بحالی دے لئی گل گل وچ ثالثی کیتی۔ [[جنگ خلیج|خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے دوران]] ، ایران د‏‏ی طرف تو‏ں [[خلیج فارس]] وچ ٹینکراں د‏‏ی نقل و حرکت اُتے حملے شروع کرنے تے [[آبنائے ہرمز|آبنائے ہرمز دے کنارے]] جہاز اُتے شکن میزائل لانچر لگانے دے بعد ، ایران - عمان دے تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ خلیجی ہمسایہ ملکاں نے اس دے بعد تو‏ں اپنے تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا اے تے حال ہی وچ فروری 2011 د‏‏ی طرح مشترکہ فوجی مشقاں کیتیاں ناں۔ عمان دے رہنما [[قابوس بن سعید|سلطان قابوس]] نے [[انقلاب ایران|1979 وچ ایران دے 1979 دے انقلاب دے]] بعد پہلی بار [[انقلاب ایران|ایران دا]] سفر کيتا سی۔ اگرچہ دو مواقع اُتے امریکا نے عمان دے نال ایران اُتے تبادلہ خیال دے لئی اعلیٰ سطح دے عہدیداراں نو‏‏ں روانہ کيتا اے ، لیکن عمان نے ایران دے جوہری پروگرام دے بارے وچ کِسے وی قسم دے خدشےآں ظاہر کرنے تو‏ں گریز کيتا اے ، اس د‏ی وجہ ایہ ممکن اے کہ دونے ریاستاں مضبوط تعلقات برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوگئياں۔ مضبوط سفارتی تے سیاسی تعلقات دے علاوہ ، ایران تے عمان توانائی سمیت متعدد محاذاں اُتے معاشی تعاون کردے نيں۔ حالے حال ہی وچ ، خلیج دے ہمسایہ ملکاں نے عمان نو‏‏ں ایران تو‏ں وڈی مقدار وچ قدرتی گیس د‏‏ی فراہمی شروع کرنے دے لئی ابتدائی معاہدے اُتے دستخط کیتے ، اس منصوبے د‏‏ی پہلے قیمت $ 7–12 بلین دے درمیان سی۔ انہاں وڈے معاشی منصوبےآں دے علاوہ ، دونے ملکاں نے اپنے باہمی مالی معاملات وچ آسانی پیدا کرنے دے لئی اک مشترکہ بینک کھولیا اے ، خلیج وچ کیش تے ہینگام گیس فیلڈ تیار کرنے اُتے اتفاق کيتا اے ، تے اک مشترکہ 800 ملین دے پیٹرو کیمیکل پروجیکٹ دے لئی مفاہمت د‏‏ی یادداشت اُتے دستخط کیتے نيں۔ ایران جوہری پروگرام دے بارے وچ ، ایران دے جوہری پروگرام دے بارے وچ عمانی حکومت دا سرکاری مؤقف کچھ ایويں اے: "سلطنت نو‏‏ں امید اے کہ واشنگٹن ایرانی جوہری پروگرام دے بحران دے حل دے لئی تہران دے نال 'براہ راست گل بات' وچ شرکت کريں گا۔ سلطانی دے پاس ایران د‏‏ی اس یقین دہانی اُتے یقین نہ کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نئيں اے کہ اس دے پروگرام دے خالص شہری مقاصد نيں۔ اس علاقے وچ ، کوئی شک نئيں ، اوہ کسی فوجی تصادم یا کسی تناؤ نو‏‏ں نئيں دیکھنا چاہندا "۔ جولائ‏ی 2012 تو‏ں اکتوبر 2013 تک [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] وچ [[ایران|ایران دے]] تمام مفادات نو‏‏ں [[لندن]] وچ عمانی سفارت خانے نے برقرار رکھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Oman to represent Iran interests in UK|url=http://www.presstv.com/detail/2012/07/15/251063/oman-to-represent-iran-interests-in-uk/|publisher=[[Press TV]]|accessdate=11 July 2013|archivedate=19 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719061237/https://www.presstv.com/detail/2012/07/15/251063/oman-to-represent-iran-interests-in-uk/}}</ref> === فلسطین === ایران (1979 دے ایرانی انقلاب دے بعد) نے تہران وچ اسرائیلی سفارت خانہ بند کردتا تے اس د‏ی جگہ فلسطینی سفارتخانہ رکھ دتا۔ ایران فلسطینیاں دے قومی عزائم دا حامی اے تے اسرائیل د‏‏ی یکجہت‏ی فلسطینی ریاست دے نال متبادل طور اُتے حمایت کردا اے یا فلسطینی عوام جمہوری ووٹ دے ذریعے جس وی انتخاب دا فیصلہ کردے نيں۔ [[حماس]] سمیت متعدد فلسطینی گروپ ایرانی اتحادی نيں۔ ایرانی حکومت [[غزہ]] وچ [[حماس|حماس د‏ی]] حکومت نو‏‏ں خاطر خواہ امداد وی دیندی اے ، جو اپنے تخمینے دے 90 of بجٹ دے لئی بیرونی ذرائع اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اُتے ، ایرانی حمایت غیر مشروط نئيں رہی اے ، تے جولائ‏ی تے اگست 2011 وچ ایران نے [[شام|شام دے]] صدر [[بشار الاسد|بشیر الاسد]] د‏‏ی 2011 وچ شامی بغاوت دے دوران "حماس د‏ی حمایت وچ عوامی ریلیاں دے انعقاد وچ ناکامی" اُتے اپنی ناراضگی ظاہر کرنے دے لئی مالی اعانت کم کردتی سی۔ اس وجہ تو‏ں ، حماس جولائ‏ی وچ اپنے "40،000 سول سروس تے سیکیورٹی ملازمین" د‏‏ی تنخواہاں د‏‏ی ادائیگی کرنے تو‏ں قاصر رہیا۔ <ref name="SMH">[https://www.smh.com.au/world/iran-punishes-hamas-for-not-backing-assad-20110822-1j6lb.html Iran punishes Hamas for not backing Assad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413225751/https://www.smh.com.au/world/iran-punishes-hamas-for-not-backing-assad-20110822-1j6lb.html |date=2020-04-13 }}{{مردہ ربط|date=December 2016}}| 23 August 2011</ref> ایران اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا اے تے اس دے بجائے اسنو‏ں 'فلسطین دے قبضے وچ ' تسلیم کردا ا‏‏ے۔ پہلوی خاندان دے تحت ایرانی بادشاہت (1948–1979) دے عہد وچ ، ایران نے اسرائیل دے نال خوشگوار تعلقات حاصل کیتے۔ اسرائیل ، عرب دنیا دے دائرہ کار اُتے اک غیر عرب طاقت ایران نو‏‏ں قدرتی اتحادی تے عرب عزائم دا مقابلہ کرنے والا [[داوید بن گوریون|ڈیوڈ بین گوریان دے]] حصے دے اتحاد دے حصے دے طور اُتے [[داوید بن گوریون|مندا]] اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ ایرانی انقلاب تے آیت اللہ خمینی دے " صیہونی وجود " د‏‏ی عوامی مذمت دے بعد بھی۔ ایران نے مشورہ دتا اے کہ اسرائیل دے تمام 'مقبوضہ علاقے' نو‏‏ں یا تاں اپنے ملکاں نو‏‏ں دے دتا گیا اے (سابقہ) [[سطح مرتفع گولان|گولن ہائٹس]] شام واپس) یا اس د‏ی جگہ فلسطینی ریاست بنائی گئی ا‏‏ے۔ ایران نو‏‏ں وی لگدا اے کہ یروشلم نو‏‏ں فلسطینیاں نو‏‏ں دینا چاہیدا۔ === قطر === 1969 وچ ، ایران تے قطر دے درمیان حد بندی دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ <ref name="Mokhtari"/> [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ]] (1980–1988) دے دوران ، قطر نے وڈے قرضےآں تے نقد تحائف د‏‏ی مدد تو‏ں صدام حسین دے عراق د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی۔ مئی 1989 وچ ایران دا ایہ دعویٰ کہ قطر دے شمالی فیلڈ گیس دے اک تہائی حصے نو‏‏ں ایرانی پانیاں دے تھلے پوشیدہ اے بظاہر مشترکہ طور اُتے اس فیلڈ دا استحصال کرنے دے معاہدے دے ذریعے حل کيتا گیا سی۔ قطر نے ایران دے نال خوشگوار تعلقات برقرار رکھے نيں۔ 1991 وچ ، [[جنگ خلیج|خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے خاتمے دے بعد]] ، قطر دے سابق امیر [[حمد بن خلیفہ آل ثانی|حماد بن خلیفہ]] نے خلیج فارس دے سیکیورٹی انتظامات وچ ایرانی شرکت دا خیرمقدم کيتا ، اُتے ، ہور [[خلیجی ملکاں|خلیج عرب ریاستاں دی]] مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں دا کدی نتیجہ نئيں نکلیا۔ اُتے ، قطر دوطرفہ تعلقات دے ذریعے ایران دے نال سلامتی دے تعاون نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، 1992 وچ ایران وچ دریائے کارون تو‏ں قطر تک پانی دے پائپ دے منصوبے مرتب کیتے جارہے سن ، لیکن ایران وچ مقامی مزاحمت دے بعد ایہ کم روک دتا گیا۔ قطر وچ ایرانی برادری ، اگرچہ وڈی اے ، اچھی طرح تو‏ں متحد اے تے اس نے حکومت نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں بنایا ا‏‏ے۔ 2012 تک دونے ملکاں دے وچکار تعلقات خوشگوار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/80.htm|title=Qatar – Foreign Relations|publisher=Country Studies|date=23 June 1992|accessdate=18 May 2012}}</ref> === سعودی عرب === [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے]] پھوٹ پڑنے دے بعد ، ایرانی حجاج کرام نے سعودی ریاست ہائے متحدہ امریکا د‏‏ی سمت ودھنے دے بارے وچ اک سیاسی مظاہرہ کيتا تے [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ [[حج|حج دے]] دوران اسرائیل دے خلاف کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی۔ وچ 1987 اوہ کامیاب؛ اُتے ، سعودی پولیس نے مظاہرین نو‏‏ں پرتشدد کچل دتا تے ایرانی حجاج نو‏‏ں فسادات دا باعث بنیا۔ اس ہنگامے دے فورا بعد ، [[روح اللہ خمینی]] نے مسلماناں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ [[آل سعود|سعودی شاہی خاندان دا]] تختہ پلٹ کر زائرین د‏‏ی ہلاکتاں دا بدلہ لاں۔ سعودی حکومت نے اس فساد نو‏‏ں ایرانی حجاج اُتے ذمہ دار قرار دیندے ہوئے دعوی کيتا اے کہ حجاج دا فساد انہاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے د‏‏ی سازش دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ اگلے ہی دن ہجوم نے تہران وچ سعودی سفارت خاناں اُتے حملہ کيتا۔ 2001 وچ ، ایران تے سعودی عرب نے "منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تے منظم جرائم تو‏ں نمٹنے دے لئی اک وڈے سیکیورٹی معاہدے" اُتے دستخط کیتے۔ سن 2008 وچ ، سعودی فرمانروا شاہ عبداللہ نے اک اسلامی کانفرنس وچ شرکت دے مقصد دے لئی [[صدر ایران|ایران دے]] سابق [[صدر ایران|صدر]] [[ہاشمی رفسنجانی|علی اکبر ہاشمی رفسنجانی]] نو‏‏ں سعودی عرب آنے د‏‏ی دعوت دتی۔ رفسنجانی نے اس دا جواب دیندے ہوئے کہیا کہ ایہ موقع اک طریقہ سی "ایران تے سعودی عرب مسلم دنیا وچ اختلافات حل کرسکدے نيں۔" <ref>Al-Issawi, Tarek."[https://archive.today/20120719211923/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601116&sid=aPq.DcLMoIU8&refer=africa Saudi King Abdulla Invites Iran's Rafsanjani to Saudi Arabia]," Bloomberg, 15, 8 May.</ref> 2010 وچ ، ویب سائٹ [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] تے اس دے اتحادیاں تو‏ں متعلق مختلف خفیہ دستاویزات دا انکشاف کيتا سی جس وچ ایہ انکشاف ہويا سی کہ سعودی عرب دے [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ عبداللہ]] نے امریکا اُتے ایران اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی سی۔ 4 جنوری 2016 نو‏‏ں ، سعودی عرب نے ایران دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردیے ، بنیادی طور اُتے سنی سعودی عرب دے شیعہ عالم دین د‏‏ی پھانسی دے بعد تہران وچ سعودی سفارت خانے اُتے حملےآں دے بعد۔ اس دے بعد براہ راست ایران دے نال سفارتی تعلقات نو‏‏ں بحرین نے تحلیل کيتا سی۔ <ref name="cnn.com"/> === صومالیہ === 2006 وچ ، اسلامی عدالتاں د‏‏ی یونین نے [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] حمایت یافتہ [[سی آئی اے|اے آر پی سی ٹی]] تو‏ں [[موغادیشو|موگادیشو]] نو‏‏ں سنبھالیا ۔ ایران عوامی بغاوت د‏‏ی حمایت کرنے والی متعدد اقوام وچو‏ں اک رہیا ا‏‏ے۔ وزیر اعظم علی محمد گیڈی دے مطابق ، ایران ، مصر تے لیبیا ملیشیا د‏‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے نيں۔ صومالی وزیر اعظم نے انہاں ملکاں اُتے صومالیہ وچ زیادہ تنازعات دے خواہاں ہونے دا الزام عائد کيتا اے ، جو عبوری حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں [[بیدوا|بائیڈووا]] تو‏ں باہر اختیارات وچ توسیع کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں متضاد لگدا اے ، جو اسلامی جمہوریہ د‏‏ی نظر وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=279177&area=/breaking_news/breaking_news__africa/|title=Somalia: Iran, Libya and Egypt helping militia : Mail & Guardian Online|website=Mail & Guardian|accessdate=18 May 2012}}</ref> === سوڈان === 1991 وچ ، "سوڈان تے ایران دے وچکار معاشی تے فوجی روابط وچ اضافے دا ثبوت ملا۔ . . تقریبا 2،000 ایرانی پاسداران انقلاب نو‏‏ں سوڈانی فوج د‏‏ی تربیت وچ معاونت دے لئی سوڈان روانہ کيتا گیا سی ، تے دسمبر وچ ایران دے صدر رفسنجانی نے سوڈان دا باضابطہ دورہ کيتا سی ، اس دوران دونے ملکاں دے وچکار تجارتی معاہدہ طے پایا سی۔ نومبر 1993 وچ ایران نے سوڈان دے نیڑے 20 چینی زمینی حملے دے طیارے خریدنے دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کرنے د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ اپریل 1996 وچ دسیا گیا سی کہ حکومت ایرانی بحریہ نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی خریداری دے لئی مالی اعانت دے عوض سمندری سہولیات دے استعمال کیت‏‏ی منظوری دے رہی اے حالانکہ 1997 وچ سوڈانیاں نے فوجی امداد د‏‏ی درخواست دے جواب وچ ایران نو‏‏ں صرف فوجی دیکھ بھال وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arab.de/arabinfo/sudan-government.htm|title=Sudan Government, Politics, Foreign affairs – Relations with Egypt, Libya, Iran and USA|publisher=Arab.de|accessdate=18 May 2012}}</ref> * اپریل 2006 دے آخری ہفتے دے دوران ، سوڈانی صدر [[عمر البشیر|عمر حسن احمد البشیر]] نے تہران وچ متعدد ایرانی عوامی شخصیتاں نال ملاقات کيت‏ی ، جنہاں وچ سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] تے صدر [[محمود احمدی نژاد]] شامل نيں۔ 24 اپریل نو‏‏ں البشیر دے نال مشترکہ نیوز کانفرنس وچ ، احمدی نژاد نے عوام نو‏‏ں انہاں دے اس عقیدے د‏‏ی وضاحت کيتی کہ "دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ توسیع دونے اقوام ، خطے ، تے عالم اسلام دے مفادات دا کم کردی اے ، خاص طور اُتے امن نو‏‏ں فروغ دینے دے سلسلے وچ تے استحکا‏م۔ " کانفرنس ختم ہونے تو‏ں پہلے ، البشیر نے ایران نو‏‏ں "پرامن مقاصد دے لئی ایٹمی طاقت" دے کامیاب حصول اُتے مبارکباد پیش کيت‏‏ی ، جدو‏ں کہ احمدی نژاد نے [[دارفور]] وچ [[عالمی امن فوج|اقوام متحدہ دے امن کیپراں دی]] شرکت اُتے اپنی مخالفت بحال کردتی۔{{حوالہ درکار|date=July 2012}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === شام === [[شام|شام]] تے ایران اسٹریٹجک اتحادی نيں۔ شام نو‏‏ں اکثر ایران دا "قریب ترین حلیف" کہیا جاندا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.google.com/search?q=syria+iran+closest+ally&ie=utf-8&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:en-US:official&client=firefox-a&safe=active|title=syria iran closest ally – Google Search|accessdate=18 May 2016}}</ref> شام د‏‏ی حکمران گل پارٹی دے باوجود عرب قوم پرستی دا نظریہ۔ [[ایران عراق جنگ|ایران – عراق جنگ دے دوران]] ، شام نے اپنے دشمن [[عراق|عراق دے]] خلاف غیر عرب ایران دا نال [[عراق|دتا]] تے اسنو‏ں [[لیبیا]] ، [[لبنان]] ، [[الجزائر]] ، [[سوڈان]] تے [[سلطنت عمان|عمان دے]] استثناء دے نال ، سعودی عرب تے کچھ عرب ملکاں نے وکھ تھلگ کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf|title=Archived copy|accessdate=2015-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151014060357/http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf|archivedate=14 October 2015}}</ref> جدو‏ں تو‏ں [[صدام حسین|صدام حسین دے نال]] مشترکہ دشمنی تے [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[اسرائیل|اسرائیل دے]] خلاف ہ‏م آہنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران تے شام دا اسٹریٹجک اتحاد رہیا ا‏‏ے۔ شام تے ایران نے ایران تو‏ں اسمگل ہتھیاراں اُتے تعاون [[حزب اللہ]] وچ [[لبنان]] اسرائیل سرحد اُتے واقع اے .<ref>{{حوالہ ویب|last=Clemens Vergin|url=https://www.welt.de/print/die_welt/politik/article13871292/Iran-sucht-neue-Schmuggelwege.html|title=Iran sucht neue Schmuggelwege|website=Die Welt|date=16 February 2012|accessdate=18 May 2012}}</ref> 16 جون 2006 نو‏‏ں ایران تے شام دے وزرائے دفاع نے فوجی تعاون دے معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دے خلاف اوہ اسرائیل تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ "مشترکہ خطرات" سن ۔ معاہدے د‏‏ی تفصیلات واضح نئيں کيت‏‏ی گئياں ، اُتے شام دے وزیر دفاع نججر نے کہیا کہ " [[ایران]] شام د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں اپنی سلامتی سمجھدا اے ، تے اسيں اپنی دفاعی صلاحیتاں نو‏‏ں شام د‏‏ی طرح سمجھدے نيں۔" اس دورے دے نتیجے وچ شام نو‏‏ں ایرانی فوجی ہارڈویئر د‏‏ی فروخت وی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2006/Jun-16/72583-iran-and-syria-sign-pact-against-common-threats.ashx|title=Iran and Syria sign pact against 'common threats'|website=The Daily Star Newspaper – Lebanon|accessdate=18 May 2016|archivedate=30 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930124142/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2006/Jun-16/72583-iran-and-syria-sign-pact-against-common-threats.ashx}}</ref> فوجی ہارڈویئر حاصل کرنے دے علاوہ ، ایران نے شام د‏‏ی معیشت وچ مستقل ارباں ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Syria's Diplomatic History with Iran|url=https://issuu.com/not_sure/docs/globalforumjournal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020031241/https://issuu.com/not_sure/docs/globalforumjournal |date=2017-10-20 }}</ref> شامی قیادت بشمول صدر اسد ، بنیادی طور اُتے شیعہ اسلام د‏‏ی [[نصیریہ|علوی]] شاخ نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ فی الحال ، ایران شام وچ متعدد صنعتی منصوبےآں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ ملوث اے ، جس وچ سیمنٹ فیکٹریاں ، کار اسمبلی لائناں ، بجلی گھر تے سائلو تعمیر شامل نيں۔ ایران مستقب‏‏ل وچ وی مشترکہ ایرانی شامی بینک قائم کرنے دا ارادہ رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.presstv.com/detail.aspx?id=115798&sectionid=351020102|title=Iran to soon finalize joint bank with Syria|publisher=Press TV|date=10 January 2010|accessdate=18 May 2012}}</ref> فروری 2007 وچ ، صدر [[محمود احمدی نژاد|احمدی نژاد]] تے [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] تہران وچ ملاقات ہوئی۔ احمدی نژاد نے اس دے بعد اعلان کيتا کہ اوہ عالم اسلام دے خلاف امریکا تے اسرائیلی سازشاں دا مقابلہ کرنے دے لئی اک اتحاد تشکیل دین گے۔ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران]] ، ایران نے شامی حکومت کیت‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ [[دمشق]] وچ اک سفارت کار دے مطابق ، ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نے دعوی کيتا اے کہ 2011 وچ ایرانی [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|پاسداران انقلاب]] نے شام د‏‏ی "مظاہرین تو‏ں نمٹنے د‏‏ی صلاحیت" نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اپنی "تکنیکی مدد تے اہلکاراں د‏‏ی مدد کيت‏ی سطح" وچ وادھا [[دمشق|کیا اے ]] ۔ اطلاعات دے مطابق ایران نے شامی حکومت نو‏‏ں فسادات اُتے قابو پانے دے سازوسامان ، انٹیلیجنس مانیٹرنگ د‏‏ی تکنیک تے تیل بھیجنے وچ مدد کيت‏ی۔ اس نے [[لاذقیہ|لٹاکیہ]] ایئرپورٹ اُتے اک وڈے فوجی اڈے نو‏‏ں فنڈ دینے اُتے وی اتفاق کيتا۔ ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|ڈیلی ٹیلی گراف]]'' نے 2011 وچ دعوی کيتا اے کہ شام د‏‏ی خفیہ پولیس دے اک سابق ممبر نے اطلاع دتی اے کہ "ایرانی سنائپرز" نو‏‏ں شام وچ مظاہرےآں دے خلاف کریک ڈاؤن وچ معاونت دے لئی تعینات کيتا گیا سی۔ امریکی حکومت دے مطابق ، قدس فورس د‏‏ی تیسری انکم کمانڈر ، محسن چیزاری ، مظاہرین دے خلاف لڑنے دے لئی سیکیورٹی خدمات د‏‏ی تربیت دے لئی شام دا دورہ کيتا ا‏‏ے۔ سپریم لیڈر [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای]] نے بغاوت دے حوالے تو‏ں بیان کیا: "شام وچ ، امریکا تے اسرائیل دا ہتھ واضح ا‏‏ے۔" تے اسد حکومت دے حوالے سے: "جہاں وی کوئی تحریک اسلامی ، پاپولسٹ تے امریکا مخالف ہوئے ، اسيں اس د‏ی حمایت کردے نيں۔" دوسرے ایرانی عہدیداراں نے وی ايس‏ے طرح دے بیانات دتے نيں جس د‏‏ی نشاندہی کردے ہوئے امریکی حکومت نے اس بغاوت د‏‏ی ابتدا د‏‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ، اگست دے آخر وچ ، ایرانی حکومت نے شام دے اپنے بحران تو‏ں نمٹنے اُتے تشویش دا اپنا "پہلا عوامی نشان" دتا جدو‏ں وزیر خارجہ [[علی اکبر صالحی]] نے ریاستاں د‏‏ی لسٹ وچ شامی حکومت سمیت اک بیان جاری کيتا ، انہاں نے "مطالبات دے جوابات دینے" اُتے زور دتا اس دے لوکاں کیتی۔ " === تیونس === 1970 د‏‏ی دہائی تے 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تیونسی جنرل لیبر یونین د‏‏ی زیرقیادت مزدوری بد امنی دے بعد ، 1987 وچ صدر بورگیبا نے ایران د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والی "دہشت گردی د‏‏ی سازش" دے بہانے تیونس د‏‏ی سیاست نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اکسایا۔ ایران نے احتجاج کيتا تے سفارتی تعلقات فوری طور اُتے ٹُٹ گئے۔ 27 ستمبر 1987 نو‏‏ں ، ریاست د‏‏ی سیکیورٹی عدالت نے 76 مدعا علیہان نو‏‏ں حکومت دے خلاف سازشاں کرنے تے بم لگانے دا مجرم پایا۔ ست (غیر حاضر پنج) نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Tunisia-HISTORY.html|title=History – Tunisia – average, issues, area, system, trading partner, power|publisher=Nationsencyclopedia.com|accessdate=18 May 2012}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arab.de/arabinfo/tunishis.htm|title=Tunisia (History) formally became a French protectorate, the country was a monarchy, with the Bey of Tunis as Head of State|publisher=Arab.de|accessdate=18 May 2012}}</ref> ستمبر 1990 وچ ، تیونس تے ایران نے اک بار فیر سفارتی تعلقات نو‏‏ں بحال کيتا۔ جون 1999 تک تعلقات بدستور برقرار رہے ، جدو‏ں تیونس د‏‏ی پارلیمنٹ دے اسپیکر فواد میبازا 1979 وچ اسلامی انقلاب دے آغاز تو‏ں ہی ایران دا دورہ کرنے والے پہلے تیونس دے عہدیدار بن گئے سن ۔ انہاں دے دورے دا مقصد "1990 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ وزرائے خارجہ د‏‏ی سطح اُتے تعاون دے لئی مشترکہ کمیٹی دے قیام دے بعد تو‏ں باہمی تعلقات وچ تیزی تو‏ں بہتری د‏‏ی عکاسی کرنا تھا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990616/1999061612.html|title=Tunisian official visits Tehran for the first time in 20 years|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062251/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/990616/1999061612.html|archivedate=25 February 2012}}</ref> 2000 تک ، دونے ملکاں دے وچکار تجارتی تعلقات 73 ملین [[امریکی ڈالر|ڈالر]] تک پہنچ گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010423/2001042301.html|title=Iranian president confers with Tunisia prime minister|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062254/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010423/2001042301.html|archivedate=25 February 2012}}</ref> اگلے ہی سال ، 19 اپریل 2001 نو‏‏ں ، تیونس دے وزیر اعظم محمد الغنوشی اپنے اسيں منصب دے نال اک نويں مشترکہ تجارتی معاہدے اُتے دستخط کرنے دے لئی "سرکاری دورے" اُتے تہران تشریف لائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010417/2001041704.html|title=Tunisian prime minister to visit Iran|publisher=Arabicnews.com|accessdate=18 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225062259/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/010417/2001041704.html|archivedate=25 February 2012}}</ref> === متحدہ عرب امارات === متحدہ عرب امارات وچ ایرانی سرمایہ کاراں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے موجودگی اے تے عرب ملک د‏‏ی آبادی دا 10 فیصد ا‏‏ے۔ حالیہ اعدادوشمار د‏‏ی بنیاد اُتے ، متحدہ عرب امارات وچ 10،000 چھوٹی چھوٹی کاروباری کمپنیاں وچ لگ بھگ 400،000 ایرانی مقیم نيں۔ 2005 تو‏ں 2009 دے دوران دبئی تے ایران دے وچکار تجارت تن ارب ڈالر ہوگئی۔ 1979 وچ ایران وچ انقلاب دے بعد ، متحدہ عرب امارات جزیراں د‏‏ی واپسی دے لئی زور دے رہیا ا‏‏ے۔ ملکاں بہت نیڑے تو‏ں اقتصادی تعلقات نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں تے متحدہ عرب امارات وچ ایران د‏‏ی اک نمایاں غیر ملکی کمیونٹی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/91.htm|title=United Arab Emirates – Foreign Relations|publisher=Countrystudies.us|accessdate=18 May 2012}}</ref> بقایا تنازعات ایہ نيں: * متحدہ عرب امارات وچ دو جزیرے دعوی [[خلیج فارس]] وچ فی الحال د‏‏ی طرف تو‏ں منعقد [[ایران]] : [[تنب اکبر و اصغر|لیسر ٹنب]] تے (ایران د‏‏ی طرف تو‏ں فارسی وچ متحدہ عرب امارات تے Tonb ای Kuchak طرف عربی بولی وچ ٹنب تعالی صغری کہیا جاندا اے ) [[تنب اکبر و اصغر|گریٹر ٹنب]] (یو اے ای تے د‏‏ی طرف تو‏ں عربی وچ ٹنب تعالی الکبری کہیا جاندا Tonb ای بوزورگ فارسی وچ از ایران)؛ * متحدہ عرب امارات نے مشترکہ طور اُتے ایران (نامی دے نال زیر انتظام خلیج فارس وچ جزیرے دعوی [[جزیرہ ابو موسیٰ|ابو موسی]] عربی وچ متحدہ عرب امارات د‏‏ی طرف تو‏ں تے [[جزیرہ ابو موسیٰ|جزیرہ والو ابو موسی]] جس اُتے ایران رسائی پابندیاں تے اک فوجی سمیت 1992 تو‏ں یکطرفہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اقدامات اٹھائے نيں - فارسی وچ ایران د‏‏ی طرف سے) جزیرے اُتے تعمیر. پر ، ایران نے متحدہ عرب امارات اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ اوہ اوتھ‏ے خلیج فارس دے خطے وچ فرانس نو‏‏ں اپنا پہلا مستقل اڈہ تیار کرنے د‏‏ی اجازت دیندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=195520|title=Iran slams UAE over French military base|website=tehran times|accessdate=18 May 2012}}</ref> حال ہی وچ ، پڑوسی ملکاں تے بیرونی طاقتاں دے ذریعہ غلط معلومات پھیلانے دے باوجود ، متحدہ عرب امارات ایران دے نال تناؤ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے ، کیونجے اوہ معیشت تے سیاست دے لحاظ تو‏ں دو اسٹریٹجک شراکت دار نيں۔ <ref>https://en.radiofarda.com/a/uae-seeks-to-reduce-tensions-with-iran-say-media-reports/30226264.html</ref> === یمن === یمن تے ایران دے درمیان مکمل سفارتی تے تجارتی تعلقات نيں۔ 1979 دے انقلاب د‏‏ی پہلی دو دہائیاں دے بعد ، تہران تے صنعاء دے وچکار تعلقات کدی وی مضبوط نئيں سن ، لیکن حالیہ برساں وچ دونے ملکاں نے اپنے اختلافات حل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اس د‏ی اک نشانی 2003-12-02 نو‏‏ں اس وقت سامنے آئی ، جدو‏ں یمنی وزارت خارجہ نے اعلان کيتا کہ "یمن ایران دے مبصر رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں عرب لیگ وچ شرکت کيتی ایران د‏‏ی درخواست دا خیرمقدم کردا ا‏‏ے۔" 10 مئی 2006 نو‏‏ں ، "ایران وچ یمن دے سفیر جمال السالال نے … عرب تے شمالی افریقہ دے امور دے لئی ایرانی نائب وزیر خارجہ محمد باقری تے تعلیمی امور دے وزیر خارجہ دے نائب معاون تے بالترتیب محمدی نال ملاقات کيت‏ی۔ اس ملاقات وچ دونے ملکاں دے وچکار باہمی تعاون نو‏‏ں فروغ دینے تے انہاں نو‏‏ں تقویت دینے دے ذرائع اُتے مرکوز کيتا گیا۔ انہاں مذاکرات وچ علاقائی تے اسلامی سطح اُتے مشترکہ دلچسپی دے امور اُتے وی تبادلہ خیال کيتا گیا۔ " == ہور ویکھو == * [[ایران وچ عربیت مخالف]] * [[عرب دنیا وچ ایران مخالف جذبات]] * [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|عرب فتح ایران پر]] * [[عرب امریکی تعلقات]] * [[عرب–ایران تنازع|عرب – ایرانی تنازعہ]] * [[ایران مخالف عرب ریاستاں–اسرائیلی اتحاد|عرب ریاستاں – اسرائیل دا ایران دے خلاف اتحاد]] * [[عرب لیگ دے خارجہ تعلقات]] * [[ایران دے خارجہ تعلقات]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران – سعودی عرب پراکسی تنازع]] * [[ایران اسرائیل تعلقات]] * [[مشرق وسطی]] * [[خلیج فارس دے ناں دینے دا تنازع]] * [[خلیج فارس وچ علاقائی تنازعات]] == حوالے == {{حوالے|30em}} == ذرائع == * ''کویت'' انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا۔ 2006۔ انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا پریمیم سروس۔ 18 اپریل 2006. http://www.britannica.com/eb/article-93658 ۔ * ''عمان: اک غیرملکی خارجہ پالیسی مشرق وسطی تے عالمی ڈپلومیسی'' رینڈ ''ماں اک کلیدی پلیئر تیار کردی اے '' ۔ [https://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB2501/index1.html https://www.rand.org/pubs/research_bferencess/RB2501/index1.html] * ''ہنر فرٹیگ'' تے ''آنوشیرایوان احتشامی'' ۔ خلیجی جنگاں دے درمیان سعودی عرب دے نال ایران د‏‏ی دشمنی۔ 2006 ، اتھاکا۔{{آئی ایس بی این|978-0-86372-311-7}}[[ISBN (identifier)|آئی ایس بی این]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-86372-311-7|978-0-86372-311-7]] == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20051125203958/http://www.mfa.gov.ir/output/INDEX.HTM ایرانی وزارت خارجہ] * [http://www.mofa.gov.om/ عمانی وزارت امور خارجہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207021009/http://www.mofa.gov.om/ |date=2006-02-07 }} * [https://www.pbs.org/newshour/indepth_coverage/middle_east/iran/index.html پی بی ایس نیوزہم دے نال جم لہرر: ایران اُتے حکومت کرنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215141240/http://www.pbs.org/newshour/indepth_coverage/middle_east/iran/index.html |date=2013-12-15 }} * ڈاکٹر عبد الفتاح میڈی ، [https://web.archive.org/web/20090315165109/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1203515457342&pagename=Zone-English-Muslim_Affairs%2FMAELayout ایران تے مصر دے تعلقات] [[گٹھ:ایران دے خارجہ تعلقات]] nhbmmbqqo1ukap2c89779anirwx8frn 0 95935 711638 662884 2026-09-23T16:35:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711638 wikitext text/x-wiki یہ مضمون [[مغربی ایشیا|جنوب مغربی ایشیاء]] وچ [[خلیج فارس]] وچ تے آس پاس د‏ی [[خود مختار ریاست|ریاستاں]] دے وچکار '''علاقائی تنازعات''' تو‏ں متعلق [[مغربی ایشیا|ہے]] ۔ انہاں ریاستاں وچ [[ایران]] ، [[عراق]] ، [[کویت]] ، [[سعودی عرب]] ، [[بحرین]] ، [[قطر]] ، [[متحدہ عرب امارات]] (متحدہ عرب امارات) ، تے [[سلطنت عمان|عمان شامل نيں]] == پس منظر == [[فائل:Strait of hormuz.jpg|thumb| برطانوی نقشہ آبنائے ہرمز نو‏‏ں دکھا رہیا اے ]] تیل دے دور تو‏ں پہلے ، خلیج فارس د‏‏یاں ریاستاں نے اپنے علاقےآں نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی بوہت گھٹ کوشش کيتی۔ [[قبیلے عرب|عرب قبیلے دے]] ارکان اپنے قبیلے یا شیخ تو‏ں وفاداری محسوس کردے سن تے اپنے ریوڑ د‏‏ی ضروریات دے مطابق بحر عرب دے صحرا وچ گھمدے سن ۔ سرکاری حدود دا مطلب بوہت گھٹ سی ، تے اک وکھ سیاسی اکائی تو‏ں بیعت دا تصور غائب سی۔ منظم اختیارات بندرگاہاں تے [[نخلستان|نخلستاناں]] تک ہی محدود سی۔ [[مملکت متحدہ|انگریزاں دے زیر]] نگرانی ، کویت ، عراق تے صوبہ الہسہ د‏‏ی حدود 1922 وچ عائقیر وچ بنی سن۔ 1930s وچ [[پٹرولیم|تیل]] د‏‏ی پہلی مراعات اُتے دستخط کرنے تو‏ں اس عمل وچ اک نويں قوت پیدا ہوگئی۔ اندرون ملک حدود دا کدی وی مناسب حد تک تعیین نئيں کيتا گیا ، خاص طور اُتے تیل دے سب تو‏ں قیمتی ذخائر والے علاقےآں وچ ، تنازعہ دے مواقع چھڈ ک‏‏ے۔ 1971ء تک ، برطانوی زیرقیادت فورسز نے خلیج وچ امن وامان برقرار رکھیا تے برطانوی عہدیداراں نے مقامی جھگڑے نو‏‏ں صادر کيتا۔ انہاں افواج تے عہدیداراں دے انخلا دے بعد ، پرانے علاقائی دعوواں تے دبے قبائلی عداوتاں نو‏‏ں اک بار فیر زندہ کيتا گیا۔ [[قومی ریاست|جدید ریاست]] دا تصور۔ جسنو‏ں یوروپی طاقتاں نے خلیج فارس دے خطے وچ متعارف کرایا۔ تے تیل دے ذخائر د‏‏ی ملکیت د‏‏ی تعریف کرنے دے لئی حدود د‏‏ی اچانک اہمیت نے شدید علاقائی تنازعات نو‏‏ں جنم دتا۔<ref name="cs"/> == بحرین اُتے ایرانی دعوے == [[فائل:Bahrain map.png|thumb| بحرین دا نقشہ]] ایران متعدد صدیاں تو‏ں بحرین دے جزیرے اُتے قبضہ کرنے تے اس دے بعد [[پرتگیزی سلطنت|پرتگالیاں]] د‏‏ی ستارہويں صدی د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ بحرین دے جزیرے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی تریخ د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایران نے اکثر [[بحرین]] دا دعوی کيتا ا‏‏ے۔ [[آل خلیفہ]] دا عرب [[آل خلیفہ|قبیلہ]] ، جو اٹھارہويں صدی تو‏ں بحرین دا حکمران کنبہ رہیا اے ، نے ایران تو‏ں وفاداری دا مظاہرہ کئی بار کيتا جدو‏ں برطانوی استعمار کاراں دے نال تنازعات نو‏‏ں سرکاری عمارتاں اُتے ایرانی جھنڈا اٹھاندے ہوئے آخری سالاں وچ سامنے لیایا گیا سی۔ 19 ويں صدی۔ اس دے بدلے وچ ایران نے اپنی پارلیمنٹ وچ بحرین دے لئی دو نشستاں سنبھال لاں ، سن 1906 تو‏ں لے ک‏ے 1971 تک ، بطور "14 ويں صوبہ"۔ ایران دے آخری [[شاہ]] ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی]] نے جدو‏ں بحرین دا معاملہ انگریزاں دے نال اٹھایا سی جدو‏ں اوہ 1971 وچ [[نہر سوئز|سوئز نہر دے]] مشرق دے علاقےآں تو‏ں دستبردار ہوگئے سن ۔ ایران نے بحرین د‏‏ی تقدیر دا فیصلہ کرنے دے لئی اقوام متحدہ دے زیر اہتمام اک محدود ، رائے شماری اُتے اتفاق کيتا۔ اقوام متحدہ نے آزادی رائے دے حامی ہونے دے لئی محدود رائے عامہ (منتخب کردہ کچھ قبائلی تے سیاسی اشرافیہ اُتے مشتمل سنگین حدود دے تحت کيتے گئے) نو‏‏ں قرار دتا۔ ایران نے اس دا نتیجہ تسلیم کيتا ، تے بحرین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے آزاد قرار دے دتا گیا۔ == ایران تے متحدہ عرب امارات == [[فائل:Strait of Hormuz.jpg|thumb| آبنائے ہرمز دا نقشہ]] 1971 وچ ، انگریزاں دے علاقے چھڈنے دے بعد ایرانی افواج نے [[جزیرہ ابو موسیٰ|ابو موسی]] ، [[تنب اکبر و اصغر|عظیم تربت تے لیزر تونب دے]] جزیراں اُتے دعوی کيتا ، جو ایران تے متحدہ عرب امارات دے درمیان [[خلیج فارس]] دے منہ اُتے واقع نيں۔ ایرانیاں نے انہاں دعوےآں نو‏‏ں جزیراں اُتے زور دتا۔ 1993 وچ ایران نے انہاں جزیراں اُتے قبضہ جاری رکھیا ، تے اس دا عمل متحدہ عرب امارات دے نال تنازعہ دا باعث بنا ، جس نے برطانیہ دے جزیراں نو‏‏ں [[شارجہ]] تے [[راس الخیمہ|راس الخیمہ دے]] [[متحدہ عرب امارات د‏‏ی امارات|امارات]] وچ منتقل کرنے دے سبب وی دعویٰ کيتا سی۔ اُتے ، برطانیہ نے وی بحرین تو‏ں متعلق ایران دے اپنے دعوی نو‏‏ں واپس لینے دے بدلے وچ ایرانیاں نو‏‏ں مکمل اختیار دینے اُتے اتفاق کيتا سی۔ 1992 دے آخر تک ، شارجہ تے ایران نے ابو موسی دے سلسلے وچ معاہدہ کرلیا سی ، لیکن راس الخیمہ گریٹر تونب تے لیزر تونب تو‏ں متعلق ایران دے نال کوئی سمجھوتہ نئيں کرسکا سی۔ <ref name="cs"/> متحدہ عرب امارات نے تنازعہ نو‏‏ں [[بین الاقوامی عدالت انصاف|بین الاقوامی عدالت انصاف دے]] سامنے لیانے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، لیکن ایران نے انکار کردتا۔ [[تہران]] دا کہنا اے کہ ایہ جزیرے ہمیشہ ايس‏ے نال تعلق رکھدے نيں کیونجے اس نے کدی وی انہاں جزیراں اُتے قبضہ ترک نئيں کيتا سی تے ایہ ایرانی علاقے دا حصہ نيں۔ <ref>[[Safa Haeri]],</ref> == بحرین تے قطر == [[فائل:Bahrain-Juzur Hawar.png|thumb| ہاور جزیرے دا مقام]] 1936 وچ شروع ہونے والے ، قطر تے بحرین ہاور جزیرے ، فشت العظیم ، فشت دیبل ، قیت جردہ تے ضربہ دے علاقائی تنازعات وچ ملوث سن ۔ بحرین نے اس جزیرے اُتے قلعہ بند تعمیر کرنا شروع کرنے دے بعد ، سب تو‏ں اہ‏م تنازعہ 1985 وچ فاش دیبل اُتے سی۔ قطر نے اس تعمیر نو‏‏ں 1978 وچ کیتے گئے موجودہ معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی سمجھیا سی۔ <ref name="crystal">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=D8di8GN_hKsC|title=Oil and Politics in the Gulf: Rulers and Merchants in Kuwait and Qatar|last=Crystal|first=Jill|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-46635-6|pages=165–166}}</ref> اپریل 1986 وچ ، قطری فوجاں ہیلی کاپٹر دے ذریعے جزیرے اُتے آئیاں تے اسنو‏ں اک <nowiki>'' محدود زون ''</nowiki> قرار دتا۔ انہاں نے بحرین دے متعدد عہدیداراں تے 29 تعمیرا‏تی کارکناں نو‏‏ں پھڑ لیا جنہاں نو‏ں ڈچ معاہدہ کرنے والی کمپنی بیلسٹ نڈم نے رکھیا سی ۔ <ref name="brecher">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/studyofcrisis0000brec|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Wilkenfeld|first2=Jonathan|publisher=University of Michigan Press|year=1997|isbn=978-0-472-08707-5|page=654|url-access=registration}}</ref> 12 مئی 1986 نو‏‏ں ، [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈز دے]] احتجاج تے متعدد [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|جی سی سی]] ممبر ملکاں دے ثالثی دے بعد ، بحرین تے قطر اک تصفیہ وچ پہنچے ، جس دے بعد غیر ملکی کارکناں نو‏‏ں رہیا کردتا گیا۔ 15 جون نو‏‏ں قطری فوجاں نے جزیرے نو‏‏ں خالی کرا لیا۔ 1991 وچ ، جدو‏ں [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ دے]] شہر [[ہیگ|دی ہیگ]] وچ [[بین الاقوامی عدالت انصاف]] (آئی سی جے) دے [[بین الاقوامی عدالت انصاف|فیصلے دی]] اجازت دینے د‏‏ی کارروائی شروع کرنے دے بعد ایہ تنازعہ اک بار فیر پھیل گیا۔ دونے ملکاں نے شکایات دا تبادلہ کيتا کہ انہاں دے متعلقہ بحری جہازاں نے متنازعہ پانیاں وچ دوسرے دے جہاز نو‏‏ں ہراساں کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="cs"/> 1996 وچ ، بحرین نے قطر وچ منعقدہ [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|جی سی سی]] سمٹ دا بائیکاٹ کيتا ، تے ایہ دعوی کيتا کہ 1990 وچ قطر وچ منعقدہ آخری سربراہی اجلاس جی سی سی د‏‏ی ہور ریاستاں اُتے اپنے علاقائی دعوواں دا اعادہ کرنے دے لئی اک پلیٹ فارم دے طور اُتے استعمال ہويا سی۔ انہاں نے فش دیبل وچ 1986 وچ قطری مداخلت وچ شرکت نہ کرنے د‏‏ی اک وجہ وی پیش کيت‏‏ی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.upi.com/Archives/1996/12/07/Dispute-overshadows-Gulf-Arabs-meeting/2182849934800/|title=Dispute overshadows Gulf Arabs meeting|publisher=UPI|last=Thomas Hussain|date=7 December 1996|accessdate=6 July 2015}}</ref> ایہ تنازعہ بین الاقوامی عدالت انصاف نے 16 مارچ 2001 نو‏‏ں حل کيتا سی ، جس وچ دونے فریقاں نو‏‏ں مساوی مقدار وچ زمین دے ک‏ے بحرین نو‏‏ں جزیرے (جنان جزیرے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) ، قیت جاردہ تے فشت العظیم نو‏‏ں عطا کيتا گیا سی ، قطر نے زباراہ نو‏‏ں وصول کرنے دے نال ، فاشٹ دیبل ، تے [[جزائر حوار|جانان جزیرہ]] ۔ <ref name="questia">{{حوالہ ویب|url=https://www.questia.com/library/journal/1P3-2590967091/bahrain-qatar-and-the-hawar-islands-resolution|title=Bahrain, Qatar, and the Hawar Islands: Resolution of a Gulf Territorial Dispute|last=Krista E. Wiegand|website=The Middle East Journal Vol. 66, No. 1|date=Winter 2012|accessdate=25 October 2020|archivedate=28 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028205107/https://www.questia.com/library/journal/1P3-2590967091/bahrain-qatar-and-the-hawar-islands-resolution}}</ref> == عراق تے کویت == [[فائل:Ku-map.gif|thumb| کویت دا نقشہ]] 1990 وچ کویت اُتے حملے دے بہانے دے [[صدام حسین]] نے [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] حدود اُتے مبنی پورے کویت دے اک دیرینہ عراقی دعوے نو‏‏ں زندہ کيتا۔ انیہويں صدی دے آخر وچ سلطنت عثمانیہ نے کویت اُتے اک مستقل خودمختاری دا استعمال کيتا ، لیکن ایہ علاقہ 1899 وچ برطانوی تحفظ وچ چلا گیا۔ 1932 وچ ، عراق نے غیر رسمی طور اُتے کویت دے نال اپنی سرحد د‏‏ی تصدیق کردتی ، جس دا پہلے انگریزاں نے حد بندی د‏‏ی سی۔ 1961 وچ ، کویت د‏‏ی آزادی تے برطانوی فوجیاں دے انخلا دے بعد ، عراق نے امارات تو‏ں اپنے دعوے اُتے اک بار فیر عثمانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس گل دا اعادہ کيتا کہ اس نے اس دا تعلق صوبہ بصرہ تو‏ں منسلک کيتا ا‏‏ے۔ برطانوی فوج تے ہوائی جہاز نو‏‏ں کویت واپس لے جایا گیا۔ عراقی دباؤ دے خلاف کویت د‏‏ی حمایت کرنے والی [[عرب لیگ|لیگ آف عرب اسٹیٹس]] (عرب لیگ) د‏‏ی 3000 اُتے مشتمل سعودی عرب د‏‏ی زیرقیادت فورس نے جلد ہی انہاں د‏‏ی جگہ لے لئی۔ <ref name="cs"/> یہ باؤنڈری ایشو فیر کھڑا ہويا جدو‏ں 1963 دے انقلاب دے بعد عراق وچ گل پارٹی برسر اقتدار آئی۔ نويں حکومت نے کویت د‏‏ی آزادی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا تے 1932 وچ عراق د‏‏ی حدود نو‏‏ں قبول کرلیا۔ اس دے باوجود عراق نے 1973 وچ بوبیان تے وارباہ جزیراں اُتے اپنے دعوواں د‏‏ی بحالی کردے ہوئے سرحد اُتے فوجیاں د‏‏ی تعداد جمع کیتی۔ 1980–88 دے [[ایران عراق جنگ|ایران - عراق جنگ دے دوران]] ، عراق نے جزیراں اُتے طویل مدتی لیز اُتے زور دتا تاکہ [[خلیج فارس]] تک اس د‏ی رسائی تے اس د‏ی تزویراندی حیثیت نو‏‏ں بہتر بنایا جاسک‏‏ے۔ اگرچہ کویت نے عراق اُتے سرزنش د‏‏ی ، لیکن جزیراں دے معاملات تے جزیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق غیر متنازعہ گل گل دے ذریعہ تعلقات کشیدہ ہُندے چلے گئے۔ <ref name="cs">"Territorial Disputes." [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aetoc.html United Arab Emirates country study]. Helem Chapin Metz, ed. [[Library of Congress]], [[Federal Research Division]] (January 1993). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> اگست 1991 وچ ، کویت نے الزام لگایا کہ عراقیاں د‏‏ی اک فوج ، گن بوٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، نے بوبیان اُتے حملہ کيتا سی لیکن پسپا کردتا گیا سی تے بوہت سارے حملہ آوراں نے پھڑ لیا سی۔ اقوام متحدہ دے تفتیش کاراں نے پایا کہ عراقی ماہی گیری د‏‏ی کشتیاں تو‏ں آئے سن تے اوہ شاید [[جنگ خلیج|خلیج فارس د‏‏ی جنگ دے]] بعد ترک کردہ فوجی سامان د‏‏ی تلاش وچ مصروف [[جنگ خلیج|تھے]] ۔ کویت اُتے شبہ سی کہ اس نے اس واقعے نو‏‏ں ودھیا چڑھا کر پیش کيتا اے تاکہ عراقی عداوت دے خلاف بین الاقوامی حمایت د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا جاسک‏‏ے۔ <ref name="cs"/> عراق وچ 2004 د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی واپسی دے بعد ، کویت نے قرارداد 833 دے اک حص asے دے تحت حکومت عراق دے نال 5 کلومیٹر دے "علیحدگی دا علاقہ" معاہدے اُتے گل گل کیتی۔ عراق وچ 2004 د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے بعد ، کویت نے قرارداد 833 دے اک حصے دے تحت حکومت عراق دے نال 5 کلومیٹر دے "علیحدگی دا علاقہ" معاہدے اُتے گل گل کیتی۔ <ref>UN Resolution 833, 3/31/2017, http://www.refworld.org/docid/3b00f1594.html?bcsi-ac-493c352199c1ffb5=27EFE3BB00000005wOxHMHkeLiWzWMvgshoAnurXe0AIAAAABQAAABswBwCAcAAAAAAAADw5AAA=</ref> اس معاہدے د‏‏ی میعاد 2016 وچ ختم ہوگئی ، اُتے حکومت نے فوجی دستےآں نو‏‏ں زون وچ منتقل نئيں کيتا۔ خور عبد اللہ شاہانہ سمیت معاہدے دے تحت بحری پانیاں تو‏ں متعلق تنازعات اُتے تناؤ پیدا ہوگیا ا‏‏ے۔ <ref>Middle East Observer, "Kuwait, Iraq embroiled in new territorial dispute", 3/31/2017, https://www.middleeastobserver.org/2017/02/02/kuwait-iraq-embroiled-in-new-territorial-dispute/</ref> چھوٹے چھوٹے واقعات وی پیش آئے نيں ، بنیادی طور اُتے دونے ملکاں وچ شامل ہونے والی وڈی سڑک دے نال نال جو سرحدی کنٹرول اسٹیشن اُتے "کے کراسنگ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Stripes, "K-Crossing, Kuwait, Japan based soldiers watch for camels and contraband", 3/31/17, https://www.stripes.com/news/crossing-kuwait-japan-based-soldiers-watch-for-camels-and-contraband-1.91365#.WN0ERmbJXec</ref> انہاں وچ چھوٹے مظاہرے وی شامل نيں جنہاں وچ اسلحہ د‏‏ی چھوٹی اگ ، <ref>VOA News, "Shots fired at Iraq, Kuwait Border Protest", 3/31/17, http://www.voanews.com/a/shots-iraq-kuwait-border-protest/1619951.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927100841/https://www.voanews.com/a/shots-iraq-kuwait-border-protest/1619951.html |date=2021-09-27 }}</ref> عسکریت پسنداں نو‏‏ں "کویندی حملہ" ، <ref>Kuwaiti Times, "Iraqi Militant Group Threatens Kuwait Border Agreement", 3/31/17, http://news.kuwaittimes.net/iraqi-militant-group-threatens-kuwait-border-agreement/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331210453/http://news.kuwaittimes.net/iraqi-militant-group-threatens-kuwait-border-agreement/ |date=2017-03-31 }}</ref> تے "دی پیجرو واقعہ" دا بدلہ لینے د‏‏ی دھمکیاں وی شامل نيں۔ پجریو واقعہ بارڈر کراسنگ اسٹیشن دے بارے وچ اطلاع دہندگاہ سی جس وچ متعدد آپریٹرز قریبی حد اطلاق دے احاطے وچ ہاتھا پائی کردے سن ۔ <ref>Global Security, "Udairi Range Complex", 3/31/17, http://www.globalsecurity.org/military/facility/udairi.htm</ref> اس واقعہ دا ناں اس ٹیم نو‏‏ں لے جانے والی گڈی تو‏ں ہويا ، جسنو‏ں کویت وچ عام طور اُتے پجرو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Mitsubishi Motors, "Pajero Showroom", 3/31/17, http://www.mitsubishi-motors.com/en/showroom/pajero/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131233737/https://www.mitsubishi-motors.com/en/showroom/pajero/ |date=2019-01-31 }}</ref> مبینہ طور اُتے اک آپریٹر دے ذریعہ "ہارڈر" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ کوئی دشمنی پیدا نئيں ہوئی ، نیڑے قریب متعدد حادثات پیش آئے کیونجے "زہ" پولیس د‏‏ی گڈیاں نے تیز رفتار تو‏ں جواب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کویندی وزارت داخلہ د‏‏ی وزارت نے اطلاع دتی اے کہ آئی ایس کویت د‏‏ی سرحد نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>Kuwaiti Times, "IS Poses No Threat, Kuwaiti Interior Ministry Police Says", 3/31/17, http://news.kuwaittimes.net/poses-no-threat-kuwait-interior-ministry-police-lieutenant-trial-joining-insurgent-groups/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331211340/http://news.kuwaittimes.net/poses-no-threat-kuwait-interior-ministry-police-lieutenant-trial-joining-insurgent-groups/ |date=2017-03-31 }}</ref> == متحدہ عرب امارات تے سعودی عرب == قطر تے متحدہ عرب امارات دے وچکار سعودی عرب د‏‏ی ملکیت اراضی دے ذریعہ دعوی کيتا گیا علاقائی پانی دے بارے وچ دونے ملکاں دے وچکار دو تنازعات موجود نيں۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں متحدہ عرب امارات دے علاقائی پانیاں د‏‏ی خلاف ورزی ہُندی اے تے اس دے نتیجے وچ دونے ملکاں دے وچکار معمولی تصادم ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="UAE-KSA1">{{حوالہ ویب|title=Note No 3/6/2-256|url=https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/communications/are_note_15032010ea.pdf|publisher=United Nations|last=United Arab Emirates – Ministry of Foreign Affairs}}</ref> دوسرا تنازعہ انہاں ساحل سمندر د‏‏ی غیرمعمولی حدود وچ واقع اے جس وچ ایہ دسیا گیا اے کہ کس طرح مذکورہ بالا رقبہ اماراتیاں د‏‏ی توقع تو‏ں زیادہ بڑھدا اے تے اسنو‏ں سعودی عرب دے ذریعہ جائز قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ انٹرنیٹ اُتے کوئی نقشہ موجود نئيں اے ، اس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ قطری / عمیراندی سمندری حدود دے نال قطری طرف ایرانی سمندری حدود تک اک راہداری موجود ا‏‏ے۔ <ref name="UAE-KSA3">{{حوالہ ویب|title=Joint Minutes on the land and maritime boundaries to the Agreement of 4 December 1965 between the State of Qatar and the Kingdom of Saudi Arabia on the delimitation of the offshore and land boundaries – 5 July 2008|url=https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/sau_qat_2008jointminutes.pdf|publisher=United Nations|last=Kingdom of Saudi Arabia – Ministry of Interior}}</ref> اس د‏ی اشاعت اقوام متحدہ وچ پیش کيت‏‏ی جانے والی دستاویزات وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref name="UAE-KSA2">{{حوالہ ویب|title=Communication dated 17 November 2011|url=https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/communications/are_note_re_sau_2011.pdf|publisher=United Nations|last=United Arab Emirates – Ministry of Foreign Affairs|quote=...The Kingdom of Saudi Arabia has a maritime zone which extends to the middle of the Arabian Gulf...}}</ref> توقع کيت‏ی جائے گی کہ ایران کسی وی راہداری نو‏‏ں براہ راست سعودی عرب تو‏ں جوڑنے اُتے وی تنازعہ کريں گا۔ == البرمی == [[فائل:Oman Al Buraimi.png|thumb| عمان وچ البرمی دا مقام]] اک خاص طور اُتے طویل تے گستاخانہ اختلاف رائے بشمول انیس سو صدی تو‏ں سعودی عرب ، [[ابوظبی|ابو ظہبی]] تے عمان دے قبیلے دے وچکار البرامی اویسس دے بارے وچ دعویدار سی۔ اگرچہ نخلستان د‏‏ی نو بستیاں وچ مقیم قبیلے عمان تے ابوظہبی نال تعلق رکھدے سن ، [[وہابی تحریک|وہابی مذہبی تحریک دے]] پیروکار جس د‏‏ی ابتدا ہن سعودی عرب نے وقتا فوقتا اس علاقے نال کيتی سی تے خراج تحسین پیش کيتا سی۔ تیل د‏‏ی امید دا آغاز 1930 د‏‏ی دہائی وچ برطانوی حمایت یافتہ عراق پیٹرولیم کمپنی نے اس علاقے نو‏‏ں تلاش کرنے تے سروے کرنے دے لئی ماتحت کمپنیاں تشکیل دتیاں 1940 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، آرمکو سروے د‏‏ی جماعتاں نے مسلح سعودی محافظاں دے نال ابوظہبی دے علاقے وچ تفتیش شروع کیتی۔ 1949 وچ ابو ظہبی تے سعودی عرب دے وچکار عدم تشدد دے تصادم دے معاملات سامنے آگئے ، اس وقت دے اک برطانوی سیاسی افسر دے ناں اُتے "اسٹوبارٹ واقعہ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سن 1952 وچ ، سعودی عرب نے محمد بن ناصر بن ابراہیم الغسان تے اس دے نائب ترک بن عبد اللہ الا اوائشانٹو دے ماتحت اک چھوٹی سی کانسٹیبلری فورس بھیج دتی ، جس نے برمی نخلستان دے اک پنڈ حماسا اُتے قبضہ کيتا۔ جدو‏ں 1955 وچ ثالثی دیاں کوششاں ٹُٹ گئياں تاں انگریزاں نے سعودی عرب دے دستے نو‏‏ں نکالنے دے لئی ٹروکیال عمان اسکاؤٹس روانہ کيتا۔ انگریزاں نے خلیج تو‏ں [[زاید بن سلطان آل نہیان|علیحدگی]] دے بعد ابو ظہبی دے [[زاید بن سلطان آل نہیان|زید بن سلطان النہیان]] تے سعودی عرب دے شاہ فیصل دے وچکار اک معاہدہ طے پایا۔ معاہدہ جدہ (1974) دے تحت ، سعودی عرب نے نخلستان تو‏ں ابوظہبی تے عمان دے دعوےآں نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ اس دے بدلے وچ ، ابو ظہبی نے سعودی عرب نو‏‏ں خاور العید اُتے خلیج دے لئی لینڈ کوریڈور تے متنازعہ تیل دے شعبے تو‏ں تیل دینے اُتے اتفاق کيتا۔ کچھ چرنے تے پانی دے حقوق تنازعہ وچ رہ‏‏ے۔ <ref name="cs"/> مارچ 1990 وچ سعودی عرب نے عمان دے نال اپنی سرحداں اک معاہدے دے تحت طے کيتياں جس وچ چرنے دے مشترکہ حقوق تے آبی وسائل دے استعمال نو‏‏ں وی فراہ‏م کیہ گیا سی۔ باؤنڈری د‏‏ی صحیح تفصیلات ظاہر نئيں کيت‏‏ی گئياں۔ حالے حال ہی وچ ، ڈولفن گیس پروجیکٹ دے تنازعہ نے 1974 دے معاہدے وچ دلچسپی د‏‏ی تجدید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Buraimi: The Struggle for Power, Influence and Oil in Arabia|last=Morton|first=Michael Quentin|publisher=IB Tauris|year=2013|isbn=978-1-84885-818-3|location=London|pages=304}}</ref> == مسندام جزیرہ نما == [[فائل:Oman Musandam.png|thumb| عمان وچ مسندام دا مقام]] اس تو‏ں پہلے جزیرہ نما مسندم اُتے عمان دے جنوبی حصے نو‏‏ں اس دے علاقے تو‏ں جسمانی طور اُتے علیحدگی کرنا عمان تے متعدد ہمسایہ امارات دے وچکار تنازع دا باعث سی جو 1971 وچ متحدہ عرب امارات بن گیا سی۔ 1980 وچ ایران تے عراق جنگ دے آغاز دے بعد متنازعہ علاقے اُتے اختلافات کم ہوگئے سن ۔ <ref name="cs"/> == ہور ویکھو == * [[خلیج فارس دے ناں دینے دا تنازع]] * [[عرب ایران تعلقات|ایران تے عرب تعلقات]] * [[مشرق وسطی]] * ایران دے خارجہ تعلقات * عراق دے خارجہ تعلقات * کویت دے خارجہ تعلقات * سعودی عرب دے خارجہ تعلقات * بحرین دے خارجہ تعلقات * قطر دے خارجہ تعلقات * متحدہ عرب امارات دے خارجہ تعلقات * عمان دے خارجہ تعلقات ==حوالے== {{حوالے|1}} [[گٹھ:خلیج فارس]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 3p9gpuzci2vqsnatw0w1042gmfrgfrb 0 96779 711724 571502 2026-09-23T22:33:55Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711724 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name=سٹی ہال، لندن |former_names= |alternate_names= |image=London City Hall.jpg |alt= |caption=City Hall, London |map_type=Central London |map_alt= |map_caption=سٹی ہال، لندن دا محل وقوع |altitude= |building_type=Town hall |architectural_style=[[Neo-futurism]] |structural_system= |cost= |ren_cost= |address=The Queen's Walk<br />[[لندن]]، {{postcode|SE|1}}<br />United Kingdom |client= |owner=[[More London|More London Development Ltd.]] |current_tenants=[[گریٹر لندن اتھارٹی]] |landlord= |coordinates={{Coord|51|30|17.26|N|0|4|43.13|W|type:landmark_region:GB|display=title}}|start_date= |completion_date={{Start date and age|2002|df=yes}}|inauguration_date= |renovation_date= |demolition_date= |destruction_date= |height=45 m<ref>[http://www.emporis.com/building/cityhall-london-unitedkingdom City Hall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820155731/http://www.emporis.com/building/cityhall-london-unitedkingdom |date=2014-08-20 }} on Emporis.com</ref> |diameter= |other_dimensions= |floor_count= |floor_area= |main_contractor= |architect=[[Norman Foster, Baron Foster of Thames Bank|Norman Foster]] |architecture_firm=[[Foster and Partners]] |structural_engineer=[[Arup Group Limited|Arup]] |services_engineer= |civil_engineer= |other_designers= |quantity_surveyor= |awards= |ren_architect= |ren_firm= |ren_str_engineer= |ren_serv_engineer= |ren_civ_engineer= |ren_oth_designers= |ren_qty_surveyor= |ren_awards= |website={{URL|http://www.london.gov.uk/city-hall}}|references= }} '''سٹی ہال''' ([[لاطینی رسم الخط|لاطینی]]: City Hall) [[مملکت متحدہ]] دا اک [[ٹاؤن ہال]] جو [[لندن بورو سدرک]] وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=City_Hall,_London&redirect=no&oldid=988803816 |title =City Hall, London|date =}}</ref> == ہور ویکھو == * [[مملکت متحدہ]] * [[مملکت متحدہ دے شہراں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} {{متعدد ابواب|مملکت متحدہ|جغرافیہ}} {{متعدد سانچے|مملکت متحدہ-نامکمل|مملکت متحدہ-جغرافیہ-نامکمل}} {{DEFAULTSORT:سٹی ہال}} [[گٹھ:انگلستان وچ 2002ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:2002ء وچ پایہ تکمیل سرکاری عمارتاں]] [[گٹھ:گریٹر لندن اتھارٹی]] [[گٹھ:لندن بورو سدرک وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں ]] 4rvy5l8jsuicprjtvb8mfnnuey5mxbk 0 98290 711611 711431 2026-09-23T12:38:40Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711611 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] glmlkgaj56syv1hz2k7lurz8fji51bu 0 98983 711639 668737 2026-09-23T16:45:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711639 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا ٹیوی|show_name=دا سپرینوس|image=Sopranos titlescreen.png|genre=مجرمانہ ڈرامہ|creator=ڈیوڈ چیز|writer={{plain list | * ڈیوڈ چیز (30 ایپیسوڈ) * ٹیرینس ونٹر (25) * روبن گرین (22) * مشیل برگیس (22) * میتھیو وینر (12) }}|starring={{plain list | * جیمز گینڈولپھنی * لورین بریکو * ایڈی پھالکو * مائیکل امپیریؤلی * ڈومنک چینیس * سٹیون وین زینڈٹ * ٹونی سریکو * رابرٹ آئیلر * جیمی-لنی سگلر <!-- Partial list by consensus on talk page. Please DO NOT ADD to this list. --> }}|opentheme="ووک اپّ دس مورننگ (چوزن ونّ مکس)" بائے [[الباما 3]]|endtheme=میوزک اونن دا سوپرانوز|country=ستعینات صوبہ|language=انگریزی|num_seasons=6|num_episodes=86|list_episodes=دا سوپرینوس دے ایپیسوڈاں دی لسٹ|executive_producer={{plain list | * ڈیوڈ چیز * بریڈ گرے * روبن گرین * مشیل برگیس * آئلین ایس لینڈریس * ٹیرینس ونٹر * میتھیو وینر }}|location=نیو جرسی<br />سلورکپّ سٹوڈیؤز، نیو یارک سٹی|editor={{plain list | * سڈنی وولننسکائی (33 ایپیسوڈ) * ولیئم بی۔ سٹچ (28 ایپیسوڈ) * کونرڈ ایم۔ گونزالیج (20 ایپیسوڈ) }}|cinematography={{plain list | * پھل ابراہم (47 ایپیسوڈ) * الک ساکھاروو (38 ایپیسوڈ) }}|camera=[[سنگل کیمرہ سیٹئپّ]]<ref>{{cite book |last1=O'Donnell |first1=Victoria |title=Television Criticism |date=2016 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4833-7769-8 |page=92 |url=https://books.google.com/books?id=gXtZDwAAQBAJ&pg=PT92 |accessdate=جنوری 2, 2019 |language=en}}</ref>|runtime=لگبھگ 50 منٹ|company={{plain list | * چیز فلمس * بریڈ گرے ٹیلیوزنس * HBO اینٹرٹینمینٹ }}|network=[[HBO]]|picture_format=[[480i]] ([[Aspect ratio|16:9]] SDTV (اصل نشریاتی)<br />[[1080p]] [[16:9]] ([[بلو-ریو]])|audio_format={{plain list | * سٹیریؤ * ڈولبی ڈجیٹل 5.1 }}|first_aired={{start date|1999|1|10}}|last_aired={{end date|2007|6|10}}|website=http://www.hbo.com/the-sopranos}} '''"دا سپرینوس"''' (انگریزی نام: '''The Sopranos''') اک اپرادھ مشتمل امریکی ڈرامہ ٹیلیوژن سیریز اے، جو ڈیوڈ چیز ولوں بنائی گئی اے۔ ایہہ کہانی [[ٹونی سوپرینو]] ([[جیمز گینڈولپھنی]]) نام دے کردار دے دوآلے گھمدی اے، جو نیو جرسی وچ واقع اک اٹلی-امریکی گینگسٹر اے، اتے اس سیریز وچ اوہ اپنے مجرمانہ تنظیم دے لیڈر وجوں اپنی کردار دے نال-نال اپنے خاندانی جیون نوں وی متوازن کرن دی کوشش کردا اے۔ ایہہ کردار، نفسیات جینیپھر میلپھی (لورین بریکو) ولوں تھیریپی سیشناں وچ وی دیکھیا جاندا اے۔ اس لڑی وچ ٹونی دے خاندانی میمبر، مافیہ دے شراکت دار اتے مخالف، پرمکھ کرداراں وچ سن - جنہاں وچ سبھ توں اہم کردار اسدی بیوی کارمیلا (ایڈی پھالکو) اتے اسدا دور دا چچیرا بھرا کرسٹوپھر مولٹیسنتی (مائیکل امپیرولی) اے۔ پائلٹ ایپیسوڈ نوں 1997 وچ پیش کیتا گیا سی، اتے شو دا پریمیئر 10 جنوری، 1999 نوں [[ایچّ۔بی۔او۔|ایچ۔بی۔او۔]] ولوں ہویا۔ ایہہ شو 10 سیزن، 2007 تک کل 86 ایپیسوڈاں وچ 6 سیزناں لئی چلیا۔ براڈکاسٹ سنڈیکیشن دی پالنا یو۔ایس۔ اتے قومانتری پدھر تے کیتی گئی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/05/09/arts/television/09sopr.html|title=Sopranos Undergoes Cosmetic Surgery for Basic Cable|last=Steinberg|first=Jacques|date=9 مئی, 2006|work=The New York Times|access-date=دسمبر 6, 2013}}</ref> سوپرینوز ایچ۔بی۔او، چیز فلمز اتے بریڈ گرے ٹیلیوژن ولوں تیار کیتا گیا سی۔ ایہہ مکھ طور تے نیو یارک سٹی وچ سلورکپّ سٹوڈیؤ تے اتے نیو جرسی وچ پھلمایا گیا سی۔ شو دے پورے ویلے دوران ایگزیکٹیو پروڈیؤسر ڈیوڈ چیز، بریڈ گرے، روبن گرین، مشیل برگیس، آئیلین ایس لینڈریس، ٹیرینس ونٹر اتے میتھیو وینر رہے سن۔ "دا سوپرینوس" نوں مکمل طور تے سارے ویلے دی سبھ توں وڈی ٹیلیوژن لڑی وچوں اک منیا جاندا اے۔<ref name="top50">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/tvandradioblog/2010/jan/12/guardian-50-television-dramas|title=The Guardian's top 50 television dramas of all time|last=Lusher|first=Tim|date=جنوری 12, 2010|work=The Guardian|access-date=31 مئی, 2012}}</ref><ref name="newyork">{{Cite news|url=https://nypost.com/2008/04/27/the-35-best-shows-on-tv-ever/|title=THE 35 BEST SHOWS ON TV–EVER|last=Rorke|first=Robert|date=اپریل 27, 2008|work=New York Post|access-date=31 مئی, 2012}}</ref><ref name="huffington">{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/bill-mann/tv-critics-call-here-are_b_391101.html|title=Bill Mann: TV Critic's Call: Here Are The Decade's 10 Best Series|last=Mann|first=Bill|date=دسمبر 14, 2009|work=The Huffington Post|access-date=31 مئی, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.slantmagazine.com/house/2008/03/david-vs-david-vs-david-or-which-is-the-greatest-tv-drama-ever-simons-the-wire-milchs-deadwood-or-chases-the-sopranos/|title=David vs. David vs. David; or Which Is the Greatest TV Drama Ever, Simon's The Wire, Milch's Deadwood, or Chase's The Sopranos?|last=Johnston, Andrew|last2=Sepinwall, Alan|date=مارچ 5, 2008|website=Slant Magazine|access-date=مارچ 31, 2014}}</ref><ref name="rollingstone">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv/lists/100-greatest-tv-shows-of-all-time-w439520/the-sopranos-w439641|title=100 Greatest TV Shows of All Time|last=Sheffield|first=Rob|date=ستمبر 21, 2016|website=Rolling Stone|access-date=ستمبر 22, 2016}}</ref> اس لڑی نے بہت سارے اوارڈ جتے، جنہاں وچ پہلے دو سیزناں لئی پبوڈی اوارڈ، 21 [[پرائیمٹائیم ایمی اوارڈ]]، اتے پنج [[گولڈن گلوب انعام|گولڈن گلوب اوارڈ شامل ہن]]۔ ایہہ تنقیدی تجزیہ، اختلاف اتے پیروڈی دا موضوع رہا اے اتے اس اپر کتاباں،<ref name="books">{{Cite web|url=http://store.hbo.com/family/index.jsp?categoryId=1901329&cp=1885646|title=The Sopranos books at HBO Store|publisher=[[HBO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070913062214/http://store.hbo.com/family/index.jsp?categoryId=1901329&cp=1885646|archive-date=ستمبر 13, 2007|access-date=ستمبر 22, 2007}}</ref> ویڈیو گیم،<ref name="roadtorespect">{{Cite web|url=http://ign.com/games/the-sopranos-road-to-respect/ps2-826381|title=The Sopranos: Road to Respect at IGN|website=IGN|access-date=ستمبر 22, 2007}}</ref> ساؤڈٹریک ایلبماں اتے وکھ-وکھ چیزاں تیار کیتیاں گئیاں ہن۔<ref name="merch">{{Cite web|url=http://store.hbo.com/the-sopranos/index.php?v=hbo_shows_the-sopranos&nvbar=Top+Navigation:Shows:The+Sopranos|title=HBO Store – The Sopranos|publisher=[[HBO]]|access-date=ستمبر 22, 2007}}</ref> شو دے اداکار اتے عملے دے کئی میمبر لوکاں لئی وڈے پدھر تے انجان سن پر بعد وچ اوہنا دا کریئر سپھلتاپوروک رہا اے۔<ref name="madmen">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/magazine/22madmen-t.html?_r=2&hp&oref=slogin&oref=slogin|title='Mad Men' Has Its Moment|last=Witchel|first=Alex|date=جون 22, 2008|work=[[The New York Times]]|access-date=ستمبر 4, 2010}}</ref><ref name="boardwalk">{{Cite news|url=http://www.hitfix.com/blogs/whats-alan-watching/posts/interview-boardwalk-empire-creator-terence-winter|title=Interview: 'Boardwalk Empire' creator Terence Winter|last=Sepinwall|first=Alan|date=ستمبر 9, 2010|work=HitFix|access-date=ستمبر 18, 2010|accessdate=2021-01-06|archivedate=2010-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100912163329/http://www.hitfix.com/blogs/whats-alan-watching/posts/interview-boardwalk-empire-creator-terence-winter}}</ref><ref name="whereare1">{{Cite news|url=http://www.boston.com/ae/tv/gallery/thesopranosrevisited/|title=The Sopranos: Where are they now?|last=Adams|first=Taylor|date=جون 1, 2009|work=[[The Boston Globe]]|access-date=ستمبر 4, 2010|accessdate=2021-01-06|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303171628/http://www.boston.com/ae/tv/gallery/thesopranosrevisited/}}</ref><ref name="whereare2">{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/sopranos-toplist-1.5616|title=The Sopranos: Where are they now?|date=مارچ 23, 2009|work=[[Daily News (New York)|The Daily News]]|access-date=ستمبر 4, 2010}}</ref> 2013 وچ، رائیٹرز گلڈ آف امیرکا نے "دِ سوپرانوس" نوں ہر ویلے دی سربوتم-لکھتتم ٹیوی سیریز دا نام دتا،<ref>{{Cite magazine|date=جون 2, 2013|title='101 Best Written TV Series Of All Time' From WGA/TV Guide: Complete List|url=http://www.deadline.com/2013/06/wgas-101-best-written-tv-series-of-all-time-complete-list/|magazine=Deadline.com|access-date=جولائی 15, 2013}}</ref> جدوں کہ ٹیوی گائیڈ نے اس نوں سبتوں ودھیا ٹیلیوژن سیریز دا درجہ دتا۔<ref name="2013 TV Guide Great">{{Cite journal|last=Fretts|first=Bruce|last2=Roush|first2=Matt|date=دسمبر 23, 2013|title=TV Guide Magazine's 60 Best Series of All Time|url=http://www.tvguide.com/News/TV-Guide-Magazine-60-Best-Series-1074962.aspx|journal=TV Guide|access-date=دسمبر 23, 2013}}</ref> 2016 وچ، لڑیوار رولنگ سٹون دی لسٹ وچ پہلے ویلے دے 100 سبھ توں ودھیا ٹیوی شو دی لسٹ وچ ایہہ پہلے ستھان تے سی۔<ref name="rollingstone" /> مارچ 2018 وچ، 'نیو لائن سنیما' نے اعلان کیتی کہ اوہناں نے "دا سوپرانوس" دے پچھوکڑ دی کہانی والی اک فلم خریدی اے، جو 1960 دے دہاکے وچ نیو یارک دنگیاں دوران قائم کیتی گئی سی۔ ''دا مینی سینٹس آف نیوارک'' دے سرلیکھ ہیٹھ، ایہہ ڈیوڈ چیز اتے لارینس کونیر ولوں لکھیاں گئیاں اے اتے اسدا ڈریکشن ایلین ٹیلر ولوں کیتا جاویگا۔<ref name="prequel">{{Cite web|url=http://deadline.com/2018/03/david-chase-the-sopranos-prequel-movie-the-many-saints-of-newark-new-line-1202319202/|title=David Chase Revives 'The Sopranos' With New Line Prequel Movie 'The Many Saints Of Newark'|last=Fleming Jr.|first=Mike|date=مارچ 8, 2018|website=Deadline|access-date=مارچ 8, 2018}}</ref><ref name="McNary">{{Cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/sopranos-prequel-movie-alan-taylor-directing-1202865087/|title='Sopranos' Prequel Movie Taps Director Alan Taylor|last=McNary|first=Dave|date=جولائی 3, 2018|website=Variety|access-date=جولائی 4, 2018}}</ref> == ایپیسوڈ == {| class="wikitable" |+"دا سپرینوس" دے ایپیسوڈاں دی لسٹ !سیزن !ایپیسوڈ !پہلاں نشریاتی !اخیرلا نشریاتی |- |1 |13 |جنوری 10, 1999 |اپریل 4, 1999 |- |2 |13 |جنوری 16, 2000 |اپریل 9, 2000 |- |3 |13 |مارچ 4, 2001 |مئی 20, 2001 |- |4 |13 |ستمبر 15, 2002 |دسمبر 8, 2002 |- |5 |13 |مارچ 7, 2004 |جون 6, 2004 |- |6 |21 |مارچ 12, 2006 |جون 10, 2007 |} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹی وی ڈرامے]] ov2i32ryihy238a53tcje8ha8alyrk9 0 99393 711713 654465 2026-09-23T20:59:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711713 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}[[File:Sarala Behn.jpg|thumb|Sarala Behn]] '''سرلا بین''' (جم ویلے '''کیتھرین میری ہیلمن'''، 5 اپریل، 1901 – 8 جولائی 1982)  اک انگریز [[گاندھی ازم|گاندھیوادی]] سماجی کارکنّ سی جس دا کم بھارتی راج، [[اتراکھنڈ]] دے کماؤں کھیتر وچ سی۔ اسدے اس کم نے صوبے دے ہمالیا دے جنگلاں وچ ماحول دی تباہی بارے جاگروکتا پیدا کرن وچ مدد کیتی۔ اسنے چپکو تحریک دے ترقی وچ اہم کردار نبھایا اتے بھارت وچ کئی گاندھیوادی واتاورن-پریمیاں نوں متاثر کیتا، جنہاں وچ [[چنڈی پرشاد بھٹّ]]، بملا بین اتے [[سندر لال بہگنا|سندرلال بہگنا]] شامل سن۔ [[میرابین]] دے نال، اس نوں [[مہاتما گاندھی]] دیاں دو انگریز دھیاں کیہا جاندا اے۔ [[گڑھوال]] اتے کماؤں وچ ترتیب وار ایہناں دو عورتاں دے کم نے آزاد بھارت وچ ماحول دی بربادی اتے سنبھال دے مدعیاں تے فوکس لیاؤن وچ بڑی اہم کردار نبھایا۔{{Use British English|date=جون 2013}}<ref name="tribuneindia">{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120406/dun.htm#15|title=Sarala Behn remembered|date=5 اپریل 2012|newspaper=The Tribune|accessdate=29 مئی 2013}}</ref><ref>{{cite journal|date=اگست 2009|title=Indian Women Freedom Fighters|url=http://www.bhavanaustralia.org/Bhavan%20Australia%2072/Bhavan%20Australia%2072.pdf|journal=Bhavan Australia|issue=7.2|page=15|accessdate=29 مئی 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721164717/http://www.bhavanaustralia.org/Bhavan%20Australia%2072/Bhavan%20Australia%2072.pdf |date=2015-07-21 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=srjEb3fZUBQC&pg=PA251&lpg=PA251&dq=%22catherine+mary+heilman%22#v=onepage&q=sarala&f=false|title=Beneath the surface: critical essays in the philosophy of deep ecology|last=Katz|first=Eric|publisher=Massachusetts Institute of Technology|year=2000|isbn=978-0-262-61149-7|page=251}}</ref><ref name="home.moravian">{{cite journal|last=Shiva|first=Vandana|title=THE EVOLUTION, STRUCTURE, AND IMPACT OF THE CHIPKO MOVEMENT|url=http://home.moravian.edu/public/relig/ecoSpirit/issues/Vol2No4.pdf|journal=Ecospirit|volume=II|issue=4|accessdate=29 مئی 2013}}</ref> == مڈھلا جیون == سرلا بین، دا جم کیتھرین میری ہیلمین وجوں، 1901 وچ مغربی لنڈن دے شیپھرڈ بش کھیتر وکھے ہویا سی، جو اک جرمن سوس پیؤ اتے اک انگریزی ماں دے گھر ہویا سی۔ اس دی پٹھزمین دے کارن، اس دے پیؤ نوں پہلے عالمی لڑائی دوران گھیریا گیا سی اتے کیتھرین نے اشانتیواد دا ساہمنا کیتا سی اتے سکول وچ وظیفے توں انکار کر دتا گیا سی؛ اوہ جلدی چلی گئی۔ اس نے کجھ ویلے لئی بطور کلرک کم کیتا، اپنا پروار اتے گھر چھڈّ کے اتے 1920 دے دہاکے دوران مینڈی وچ بھارتی طالب علماں دے رابطہ وچ آئی جس نے اس نوں گاندھی اتے بھارت وچ آزادی سنگرام نال جانو کروایا۔ راغب ہو کے، اس نے جنوری 1932 وچ انگلینڈ چھڈّ کے مڑ کدے واپس نہیں پرتے۔<ref name="freeofstate">{{cite web|title=SARALA BEHN|url=http://freeofstate.org/?p=50|access-date=29 مئی 2013|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829074038/http://freeofstate.org/?p=50|dead-url=yes}}</ref><ref name="jamnalalbajajfoundation">{{cite web|title=Sushri Sarala Devi|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1979_Bio_Sarala_Devi.pdf|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation|access-date=7 جون 2013}}</ref> == گاندھی نال جیون == اس نے گاندھی نوں ملن لئی اگے ودھن توں پہلاں ادیپر دے اک سکول وچ کجھ ویلے لئی کم کیتا جس نال اوہ ادھے ورھے وردھا دے سیواگرام وچ اپنے آشرم وچ رہا۔ اتھے اوہ گاندھی دے نئی تالم جاں مڈھلی سکھیا دے وچار وچ ڈونگھی طور اُتے شامل سی اتے اس نے سیواگام وچ عورتاں نوں سشکتیکرن اتے ماحول دی رکھیا لئی کم کیتا۔ اس لئی گاندھی نے اپنا نام سرلا بین رکھیا۔ ملیریا دی گرمی اتے بیماری نے اس نوں سیواگام وچ پریشان کیتا اتے گاندھی دی رضا مندی نال اوہ 1940 وچ یونائیٹڈ پروونس دے الموڑا ضلعے وچ کوسانی دے ودھیرے چڑائی ول چلی گئی۔ اس نے اس نوں اپنا گھر بنایا، اک آشرم قائم کیتا اتے عورتاں دے شکتیکرن لئی کماؤں دیاں پہاڑیاں وچ کم کیتا۔<ref>{{cite book|last=Ganesh|first=Kamala|title=Culture and the Making of Identity in Contemporary India|year=2005|publisher=Sage Publications|location=New Delhi|page=149|url=https://books.google.com/books?id=liUX5D8CiyUC&q=sarla+behn&pg=PA150|isbn=978-0-7619-3307-6}}</ref> جدوں کہ کماؤں وچ سرلا بین اپنے آپ نوں بھارت دی آزادی دی لہر دے کارن نال جوڑدی رہی۔ 1942 وچ، گاندھی دی اگوائی وچ انڈین نیشنل کانگرس ولوں چلائی گئی بھارت چھڈو تحریک دے جواب وچ، اس نے کماؤں ضلعے وچ تحریک نوں متحد کرن اتے اگوائی کرن وچ مدد کیتی۔ اس نے سیاسی قیدیاں دے پریواراں تک پہنچن لئی اس کھیتر وچ بہت سفر کیتی اتے اپنیاں حرکتاں کرکے اس نوں قید کیتا گیا۔ گھر چھڈن دے آدیساں دی النگھنا کرن دے الزام وچ اس نے بھارت چھڈو تحریک دوران دو وار قید کٹی اتے الموڑا اتے لکھنؤ دیاں جیلھاں وچ تقریباً دو سال رہی۔<ref>{{cite web|title=A WOMAN OF COURAGE (ENGLISH VIII – STANDARD)|url=https://archive.org/stream/std08english2011tnbooks/std08english2011tnbooks_djvu.txt|publisher=Government of Tamil Nadu|access-date=29 مئی 2013}}</ref> == موت == 1975 وچ سرلا بین پتھوراگڑھ ضلعے دے دھرمگڑھ وچ اک کوجیٹ چلی گئی جتھے اوہ جولائی، 1982 وچ اپنی موت تک رہندی رہی سی۔<ref name="lakshmiashram_a">{{cite journal|title=NEWS FROM LAKSHMI ASHRAM|journal=Samachar|date=نومبر 2011|issue=113|pages=7–12|url=http://lakshmiashram.dk/sanchars/Sanchar113e.pdf|access-date=29 مئی 2013}}</ref> لکشمی آشرم وچ ہندو ریتی-رواجاں مطابق اس دا آخری سنسکار کر دتا گیا۔ اوہ جمنالال بجاج اوارڈ<ref>{{cite web|title=1979 : Outstanding Contribution in Constructive Work|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1979/constructive-work/sarla-devi|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation|access-date=7 جون 2013}}</ref><ref>{{cite book|last=Shukla|first=A K|title=Women Chief Ministers in Contemporary India|year=2007|publisher=A P H Publishers|location=New Delhi|page=17|url=https://books.google.com/books?id=NMocKFODKxkC&q=%22catherine+mary+heilman%22&pg=PA17|isbn=978-8131301517}}</ref> دی جیتو سی اتے اپنے 75ویں جم دن دے موقعے اتے، "ہمالیا دی دھی" اتے اتراکھنڈ وچ "سماجی سرگرمیاں دی ماں" کہاؤندی اے۔<ref>{{cite book|last=Sontheimer|first=Sally|title=Women and the Environment: a Reader: Crisis and Development in the Third World|year=1991|publisher=Earthscan Publications|location=London|page=172|url=https://books.google.com/books?id=phwk6dmU-i8C&q=sarala+behn&pg=PA172|isbn=1-85383-111-5}}</ref> اس دی موت توں بعد، لکشمی آشرم سروتعلیم ورکراں اتے کمیونٹی میمبراں دے اکٹھ دی میزبانی کرکے سماجی اتے ماحول دے مدعیاں نوں دباؤن لئی رنپالیسیاں اُتے وچار وٹاندرے اتے چیلنج دے کے اوہناں دی ورھےگنڈھ مناؤندا اے۔ 2006 وچ، اتراکھنڈ سرکار نے اعلان کیتی کہ اوہ کوسانی وچ اک سرلا بین یادگاری اجائب گھر قائم کریگی۔ == وراثت == سرلا بین دا اتراکھنڈ اتے خاص طور اُتے اتے بھارتی واتاورنواد اتے اثر اہم رہا اے حالانکہ اوہ اک تلناتمک انجان شخصیت اے۔ اس نے اتراکھنڈ وچ ہیٹھلے پدھر دے سنگٹھناں نوں راغب کرن وچ مکھ کردار نبھایا اتے راج وچ سروتعلیم لہر پھیلاؤن وچ مدد کیتی۔ کئی ماحول شعورتاں توں علاوہ، اس نے لکھاری بل ایٹکن نوں وی متاثر کیتا۔<ref>{{cite news|title=The Sufi Scotsman|url=http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?201134|access-date=29 مئی 2013|newspaper=Outlook|date=3 اپریل 1996|accessdate=2021-01-15|archivedate=2024-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240219101858/https://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?201134}}</ref> اتہاسکار رام چندر گہا نوٹ کردے ہن، "اسدی سرگرمی اتے آشرم نے اوہناں دی مدد کیتی، "سماج سیوکاں دی اک نویں پیڑھی نوں شامل کیتا گیا، جنہاں وچ چندی پرساد بھٹّ، رادھا بھٹّ اتے سندرل بہگنا ورگے بااثر کارکنّ سن۔ تحریک، بدلے وچ کارکناں دی اگلی پیڑھی نوں سکھلائی دندے ہوئے، جہڑے اتراکھنڈ راج لئی تحریک دی اگوائی کردے سن۔"<ref>{{cite news|title=In Hume's footsteps|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/ColumnsOthers/In-Hume-s-footsteps/Article1-834498.aspx|access-date=29 مئی 2013|newspaper=Hindustan Times|date=2 اپریل 2012|accessdate=2021-01-15|archivedate=2014-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313025126/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/ColumnsOthers/In-Hume-s-footsteps/Article1-834498.aspx}}</ref> == حوالے == {{حوالے|30em}} [[گٹھ:جم 1901]] [[گٹھ:موت 1982]] [[گٹھ:۱۹۰۱ دے جم]] 2iirnq812p4u60e09e36k6qnuhficop 0 99450 711822 640206 2026-09-24T11:47:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711822 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = ویکی بھاشا | screenshot = [[تصویر:WikiBhasha screenshot.png|220px]] | caption = ویکی بھاشا کا ایک منظر | developer = [[مائکروسوفٹ]] | released = 18. اکتوبر 2010 | latest release version = 1.0.1 | latest release date = 25. اکتوبر 2010 | programming language = [[جاوا سکرپٹ]]، [[پی ایچ پی]] | operating system = ونڈوز، لینکس | language = | genre = | license = Apache 2 License and partly GPL V2 | website = [http://www.wikibhasha.org/ www.WikiBhasha.org] }} '''ویکی بھاشا''' {{دیگر نام|انگریزی=WikiBhasha}} ایک [[متعدد اللسانی]] ٹول اے جس کی مدد سے ویکیپیڈیا مضامین تخلیق کیے جاتے ہیں۔<ref>[http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/write-wikis-in-any-language-with-new-multilingual-content-creation-tool-2111447.html "Write wikis in any language with new multilingual content creation tool"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906202432/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/write-wikis-in-any-language-with-new-multilingual-content-creation-tool-2111447.html |date=2018-09-06 }} ([[Relaxnews]] story)، ''The Independent''، 20 اکتوبر 2010. Retrieved 10 دسمبر 2010.</ref> اس ٹول کو انگریزی ویکیپیڈیا کے مضامین کا دوسری زبانوں کی ویکیپیڈیاؤں میں درآمد کرنے اور ان کا ترجمہ کرنے کے لئی ڈیزائن کیا گیا اے۔ '''وکی بھاشا''' آنلائین [[انسائیکلوپیڈیا]] [[وکیپیڈیا]]<ref>[https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/write-wikis-in-any-language-with-new-multilingual-content-creation-tool-2111447.html "Write wikis in any language with new multilingual content creation tool"] ([[Relaxnews]] story)، ''The Independent''، 20 اکتوبر 2010. Retrieved 10 دسمبر 2010.</ref> لئی اک [[بہبھاشاواد|بہو-بھاشائی]] سامان رچنا ایپلیکیشن اے جو کمپیوٹر وچ انسٹال ہونی ضروری اے۔ == مختصر جانکاری == وکیبولی وکیپیڈیا وچ یوگدان پاؤن والیاں نوں وکیپیڈیا دے لیکھاں وچوں سامان لبھن، اس نوں دوجیاں بولیاں وچ ترجمہ کرن، اتے جاں پھر نویں لیکھاں دی رچنا کرن جاں وکیپیڈیا دے وکھو-وکھریاں بولیاں وچ موجود لیکھاں وچ وادھا کرن دے یوگ کردا اے۔<ref>[https://www.ampercent.com/translate-edit-wikipedia-articles-any-language/7080/ WikiBhasha: Translate And Edit Wikipedia Articles in Your Own Language]</ref> ایہہ ٹول اک عام اتے انوبھوی اپبھوگتا انٹرفیس پرط دا کم کردا اے جو ٹیچے دی بولی وکیپیڈیا لیکھ اُتے ٹکیا رہندا اے جو اپبھوگتا-سیشنگتا دوران بنایا جاں ودھایا جاندا اے۔ سیشن دے انت وچ، سامان دے سارے وادھے جاں سودھ اپڈیٹ کرن دی عمل وچ ٹیچے دی بولی وکیپیڈیا وچ جمع کر دتے جاندے ہن۔ وکیبولی 30 توں ودھ بولیاں وچ سامان دے اساری دی حمایت کردا اے۔ ایہہ غیر-انگریزی وکیپیڈیا وچ انگریزی وکیپیڈیا سامان دی وڈی مقدار نوں جانکاری دے سروت وجوں لابھ دے کے اسان سامان سرجنا نوں اہل بناؤندا اے۔ شروعات وچ، [[وکیمیڈیا ادارہ|وکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] اتے مائیکروساپھٹ رسرچ وکیپیڈیا اپبھوگتا بھائیچاریاں دے نال نیڑیوں کم کر رہے سن جو [[عربی بولی|عربی]]، [[جرمن بولی|جرمن]]، [[ہندی بولی|ہندی]]، [[جاپانی بولی|جاپانی]]، [[پورتگالی بولی|پورتگالی]] اتے [[سپینی بولی|سپینی]] وچ سامان بناؤن اتے مرتکز کر رہے سن۔ بولی شبد ملیشیا اتے انڈونیشیا دے بہاسا شبد نال متعلق اے۔ ایہہ سافٹویئر 2008 توں وکیپیڈیا لیکھاں دا ترجمہ کرن لئی ورتے جاندے گوگل ٹرانسلیٹر ٹولکٹّ ورگا اے۔ دوواں وچلا اہم انتر ایہہ اے کہ وکیبولی وکیپیڈیا انٹرفیس دے اندر اک اوورلیء دے طور اُتے چلدا اے، جدوں کہ گوگل ٹولکٹّ کئی ہور ہور جگھاں اُتے ورتی جاندی اے اتے اس لئی اک گوگل کھاتے دی ضرورت ہندی اے۔ == تفصیلات == ویکی بھاشا اس وقت 30 زبانوں کے لئی معاونت فراہم کرتا اے۔ آغاز میں [[موسسہ ویکیمیڈیا]] اور [[مائکروسوفٹ]] نے اس ٹول کو ڈیزائن کرنے کے لئی مشترکہ طور پر کام کیا تھا، جس میں بطور خاص [[عربی زبان|عربی]]، [[جرمن زبان|جرمن]]، [[ہندی زبان|ہندی]]، [[جاپانی زبان|جاپانی]]، [[پرتگالی زبان|پرتگالی]] اور [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] زبانوں پر توجہ دی گئی تھی۔ لفظ '''بولی''' کا مفہوم اکثر جنوبی جنوب بھارتی زبانوں میں زبان ہوتا اے، یہیں سے اس نام کو اخذ کرکے اس ٹول کا نام رکھا گیا۔<br /> ویکی بھاشا ٹول [[گوگل ٹرانسلیٹ ٹول کٹ]] کی طرح کا ہی ایک سافٹ ویئر اے، تاہم ان دونوں کے درمیان کلیدی فرق یہ اے کہ ویکی بھاشا ٹول ویکیپیڈیا کے انٹرفیس پر ہی کام کرتا اے، جبکہ گوگل ٹرانسلیٹ ٹول کٹ کے لئی گوگل کھاتہ درکار ہوتا اے اور وہ ویکیپیڈیا انٹرفیس پر نہیں چلتا۔ == دستیابی == 2010 کے مطابق، ویکی بھاشا ان شکلوں میں دستیاب تھا: * [https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:WikiBhasha میڈیاویکی توسیع]، اپاچے 2 اور جزوی جی پی ایل ورژن 2 اجازت ناموں کے تحت۔ * صارف سکرپٹ (از ویکیپیڈیا صارف، WikiBhasha.MSR)۔ * قابل نصب اطلاقیہ از [http://www.wikibhasha.org/ ویکی بھاشا]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021070206/http://www.wikibhasha.org/ |date=2010-10-21 }} سائٹ۔ 2010 تک، وکیبولی (بیٹا) اس طرحاں مہیا سن: * [[mw:Extension:WikiBhasha|میڈیاوکی ایکسٹینشن]]، اپاچے لائسینس 2.0 دے ماتحت اتے کجھ حد تکجیپیئیل وی 2 دے ماتحت، * [http://www.wikibhasha.org/ وکیبولی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021070206/http://www.wikibhasha.org/ |date=2010-10-21 }} سائیٹ توں [http://www.wikibhasha.org/ انسٹابل یوگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021070206/http://www.wikibhasha.org/ |date=2010-10-21 }} بکمارک (اتے [[فائرفوکس|پھائرپھاکس]] اپبھوگتاواں لئی اک گریسمونکی سکرپٹ) == راہنماچہ == ویکی بھاشا تجرباتی کے لئی [http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibhasha/wikibhasha_beta_user_doc_1.0.pdf صارف رہنمائی کا کتابچہ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025120338/http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibhasha/wikibhasha_beta_user_doc_1.0.pdf |date=2010-10-25 }} دیکھا جاسکتا اے، جس میں تنصیب اور دیگر تفصیلات موجود ہیں۔ == یوزر گائیڈ == وکیبولی بیٹا [http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibhasha/wikibhasha_beta_user_doc_1.0.pdf اپبھوگتا گائیڈ] انسٹالیشن اتے ورتوں لئی نردیش حاصل کردا اے۔ == ایہہ وی دیکھو == * مشین ترجمہ * مائیکروساپھٹ انووادک * مشین ترجمہ کارجاں دی تلنا == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھن == * {{Cite journal|last=A. Kumaran, K. Saravanan, Naren Datha, B. Ashok, Vikram Dendi|year=2009|title=WikiBABEL: A Wiki-style Platform for Creation of Parallel Data|doi=10.3115/1667872.1667880}} == باہری لنک == * Home of [http://www.wikibhasha.org/ WikiBhasha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021070206/http://www.wikibhasha.org/ |date=2010-10-21 }} and [[mw:Extension:WikiBhasha|MediaWiki extension page]] * Home of [http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibabel WikiBABEL Project site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222011827/http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibabel |date=2010-12-22 }} * Microsoft Research [http://www.microsoft.com/Presspass/press/2010/oct10/MSWikiBhashaPR.mspx announcement] on the release of WikiBhasha * Wikimedia Foundation [http://blog.wikimedia.org/2010/10/18/wikibhasha/ announcement] on WikiBhasha * [https://www.microsoft.com/en-us/research/video/wikibhasha-enhancing-multilingual-content-in-wikipedia/ WikiBhasha: Enhancing Multilingual Content in Wikipedia – Microsoft Research] * Home of [http://www.wikibhasha.org/ WikiBhasha]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021070206/http://www.wikibhasha.org/ |date=2010-10-21 }} and [https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:WikiBhasha MediaWiki extension page] * Home of [http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibabel WikiBABEL Project site]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222011827/http://research.microsoft.com/en-us/projects/wikibabel |date=2010-12-22 }} * Microsoft Research [http://www.microsoft.com/Presspass/press/2010/oct10/MSWikiBhashaPR.mspx announcement] on the release of WikiBhasha * Wikimedia Foundation [//blog.wikimedia.org/blog/2010/10/18/wikibhasha/ announcement] on WikiBhasha [[گٹھ:وکیپیڈیا]] [[گٹھ:ویکیپیڈیا دے آلات]] [[گٹھ:ویکیپیڈیا]] ruskrfutb51rtwn7o7buir502o462c5 0 100155 711628 695339 2026-09-23T15:15:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711628 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=جیسکا جیکلی|image=Jessica Jackley.jpg|caption=جیسکا جیکلی [[یونیورسٹی آف ٹینیسی]] وکھے، 2010|birth_date={{birth date and age|1977|10|29}}|residence=[[لاس اینجلس، کیلیفورنیا]]، یو۔ایس۔|nationality={{USA}}|alma mater=[[بکنل یونیورسٹی]] <small>([[بی۔اے۔]] 2000)</small> <br /> [[سٹینفورڈ بزنس سکول]] <small>([[ایم۔بی۔اے۔]])</small>|occupation=سہِ-بانی اتے چیف مارکٹنگ آفسر، [[Kiva.org]] <br /> شریک-بانی اتے [[سی ای او]]، پروفاؤنڈر|spouse={{marriage|[[مٹ فلینری]]|2003|2008}}<br />{{marriage|[[ریزا اسلن]]|2011}}|children=3|website={{URL | jessicajackley.com | JessicaJackley.com}}}} '''جیسکا ایرن جیکلی '''(جم 29 اکتوبر،<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/jessicajackley/status/263078710863863808|title=3 Thank You's: to friends for kind bday wishes; to #Sandy for a day at home w my boys; to the most important Sandy, my mama, for having me!|author=Jessica Jackley (jessicajackley)|date=اکتوبر 29, 2012|publisher=[[Twitter]]|accessdate=دسمبر 7, 2015}}</ref> 1977)<ref>{{cite web|url=http://www.intelius.com/results.php?ReportType=1&qf=Jessica&qmi=&qn=Jackley&qcs=Los+Angeles%2C+CA&focusfirst=0|title=Jessica Jackley in Los Angeles, CA|author=Intelius|publisher=Intelius|accessdate=دسمبر 7, 2015}}</ref> اک [[ امریکہ امریکہ|امریکی]] صنعت کار اے۔ اسنوں مکھ طور اُتے "کیوا" دی سہِ-بانی وجوں اے اتے بعد وچ پروفاؤنڈر دی بانی وجوں جانی جاندی اے، دو ادارےآں جو مائیکرولوناں راہیں ترقی نوں مُتحرک کردیاں ہن۔ == شروعاتی جیون == جیکلی فرینکلن پارک، پینسلوینیا وچ، اک مسیحی پروار وچ وڈی ہوئی۔ اسنے 1996 وچ نارتھ الیگینی سینئر ہائی سکول توں گریجوئیشن کیتی۔<ref>{{cite news|url=http://www.post-gazette.com/stories/local/neighborhoods-north/her-goal-end-poverty-one-loan-at-a-time-620363/|title=Her goal: end poverty, one loan at a time|last=Oster|first=Doug|date=نومبر 9, 2008|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|quote=Jessica Jackley Flannery … 31|accessdate=2021-02-04|archivedate=2016-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160123021736/http://www.post-gazette.com/neighborhoods-north/2008/11/09/Her-goal-end-poverty-one-loan-at-a-time/stories/200811090169}}</ref> اسنے 2000 وچ اپنی بی اے دی ڈگری فلسفے اتے سیاست سائنس دے موضوع وچ بکنیل یونیورسٹی توں حاصل کیتی<ref>{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/x36398.xml|title=Alumni Stories: Jessica Jackley Flannery|website=Bucknell.edu}}</ref> اتے ایم بی اے دی ڈگری سٹینپھورڈ گریجو ایٹ سکول آف بزنس توں، پبلک اتے گلوبل مینیجمینٹ دے موضوع وچ حاصل کیتی۔ == کیریئر == جیکلی "پروفاؤنڈر" دی سہِ-بانی اتے [[مکھ ایگزیکٹیو اہلکار|سی ای او]] سی،<ref name="TechCrunch">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2012/02/17/startup-fundraising-platform-profounder-shuts-its-doors/|title=Fundraising Platform For Startups ProFounder Shuts Its Doors|last=Rao|first=Leena|date=فروری 17, 2012|work=[[TechCrunch]]}}</ref>، اک پلیٹ فارم جو کہ جمہوریات اتے کمیونٹی دی شمولیت ولوں شروع ہون والی پونجی دی ورتوں کرن لئی [[ امریکہ امریکہ]] دے چھوٹے کاروباراں لئی اپکرن حاصل کردا اے۔ پروفاؤنڈر توں پہلاں، جیکلی کوا، دنیا دی پہلی پی2پی مائیکرولینسنگ ویبسائیٹ،دی سہِ-بانی اتے چیف مارکیٹنگ افسر سی۔ جیکلے اتے میٹ پھلینری (ہن اس دے سابقہ پتی) نے اکتوبر 2005 وچ کوا مائیکروپھنڈاں دا قیام کیتا۔ جیکلے سٹینفورڈ یونیورسٹی دے فلورتھروپی اتے سول سوسائٹی دے سینٹر وکھے وزٹ سکالر اے اتے اس نے یو۔ایسّ۔سی۔ وکھے مارشل سکول آف بزنس وکھے گلوبل اینٹرپرنیرشپ سکھائی اے۔ اوہ کونسل آن فوراً رلیشنز دی میمبر اے، 2011 ورلڈ اکنامک فورم دی ینگ گلوبل لیڈر، اتے عورتاں، مائیکروپھائنینس، تکنیک اتے قلعواں دی چیمپیئن شپ کرن والیاں کئی ادارےآں وچ سرگرم بورڈ میمبر وجوں سیوا نبھاؤندی اے، جس وچ اوپرٹینِ انٹرنیشنل، عورتاں دا قومانتری اجائب گھر وی شامل اے۔ جیکلے نے کینیا، تنزانیا اتے یوگانڈا وچ ولیج اینٹرپرائیز اینڈ پروجیکٹ باؤباب نال کم کیتا اے۔ جیکلی نے سٹینپھورڈ جی۔ایس۔بی۔ دے سینٹر فار سوشل انوویشن اینڈ پبلک مینیجمینٹ پروگرام وچ وی تن سال بتائے، جتھے اس نے گلوبل پھلنتھروپی فورم دے افتتاح وچ مدد کیتی۔ جیکلی گرل افیکٹ ایکسلیٹر، اک دو ہفتیاں دے کاروبار پرویگ پروگرام دا اک صلاح کار اے جسدا مقصد ابھر رہے بازاراں وچ شروعات نوں ماپنا اے جو لکھاں لڑکیاں نوں غریبی وچ متاثر کرن لئی سبھ توں ودھیا حالت وچ ہن۔<ref>{{cite web |url=http://jessicajackley.com/about/ |title=About |website=JessicaJackley.com}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.girleffectaccelerator.com/ |title=Girl Effect Accelerator |website=girleffectaccelerator.com |access-date=2021-02-04 |archive-date=2019-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504034116/http://girleffectaccelerator.com/ |dead-url=yes }}</ref> == نجی زندگی == جیکلی دا پہلا ویاہ مٹّ فلینری نال ہویا، جو کیوا ادارہ دا سہِ-بانی سی۔ جیکلی حال ویلے [[لاس اینجلس]] وچ اپنے دوجے پتی نال رہِ رہی اے، تعمیری لکھت لکھن والا ریزا اسلن اک ایسوسیئیٹ پروفیسر، اتے ایہناں دے تن پتر ہن۔<ref>{{cite web|url=http://rezaaslan.com/about/|title=About: Reza Aslan|website=RezaAslan.com}}</ref> ایہہ اک [[عیسائی دھرم|مسیحی]] اے۔<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/susan-katz-miller/reza-aslan-and-jessica-ja_b_3671342.html|title=Reza Aslan and Jessica Jackley: A Muslim and Christian Interfaith Family|last=Katz Miller|first=Susan|date=ستمبر 28, 2013|work=[[Huffington Post]]|accessdate=دسمبر 1, 2014}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * {{دفتری ویبسائیٹ|http://jessicajackley.com/}} * {{TED speaker|2=Jessica Jackley (speaker profile)}}ٹیڈّ{{TED speaker|2=Jessica Jackley (speaker profile)}} * [http://www.ted.com/profiles/view/id/359198 جیسکا Jackley (ٹیڈّ بھائیچارے سدسّ پروپھائیل)] * [http://www.ted.com/talks/jessica_jackley_poverty_money_and_love "غریبی، پیسے نوں — اتے پیار" (TEDGlobal 2010)] * [http://www.jessicajackley.com/book/ ''مٹی پانی دی اٹّ: لکھائے لبھنا تک ادمی، جو کردے سبھ نال گھٹو-گھٹو''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110182109/http://www.jessicajackley.com/book |date=2017-11-10 }} [[گٹھ:جم 1977]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:کمپنی کھوجی عورتاں]] clnhw5wh0kyfw1hejpz2etczn0549u3 0 100625 711821 578500 2026-09-24T11:47:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711821 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}'''ویوین لیہ''' (نومبر 1913 ء - 8 جولائ‏ی 1967 ؛ پیدائشی ناں ویوین '''میری ہارٹلی''' تے سنہ 1947 دے بعد '''لیڈی اولیویر کی''' حیثیت تو‏ں پہچانی گئی) اک برطانوی اسٹیج تے فلمی اداکارہ سن۔ انھاں نے دو مرتبہ بہترین اداکارہ دا اکیڈمی ایوارڈ جِتیا ۔ انہاں د‏‏ی نمایاں پرفارمنس فلم ''گون ود دا ونڈ'' (1939) وچ اسکارلیٹ اوہارا دا کردار ادا کيتا۔ '''اے سٹریٹ کار نیمڈ ڈیزائر''' وچ بلانچے ڈو بوائس دے کردار وچ نظر آئی۔ ایہی کردار(بلانچے ڈوبوائس) 1949 وچ لندن دے ویسٹ اینڈ اسٹیج وچ وی ادا کيتا۔ انھاں نے ''تواریچ'' (1963) دے براڈوے میوزیکل ورژن وچ کم کرنے اُتے ٹونی ایوارڈ وی جِتیا۔ == زندگی تے کیریئر == ویوین لیہ د‏‏ی پیدائش <ref name="Dict.">Briggs 1992, p. 338.</ref> 5 نومبر 1913 نو‏‏ں [[برطانوی راج|برٹش انڈیا]] وچ [[دارجلنگ]] ، [[بنگال پریزیڈنسی|بنگال ایوان صدر]] وچ سینٹ پال اسکول دے کیمپس وچ ہوئی سی۔ <ref>Bean 2013, pp. 20–21.</ref> اس دے والد [[اسکاٹ لینڈ]] وچ 1882 وچ پیدا ہوئے سن ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ ، اک عقیدت مند [[کاتھولک کلیسیا|رومن کیتھولک]] ، 1888 وچ [[دارجلنگ|دارجیلنگ]] وچ پیدا ہوئیاں تے [[آئرش لوک|آئرش]] تے آرمینیائی <ref name="Bean20">Bean 2013, p. 20.</ref><ref name="Strachan3">Strachan 2018, p. 3.</ref> یا [[بھارتی قوم|ہندوستانی]] نسب نال تعلق رکھدی سن <ref name="Vickers6">Vickers 1988, p. 6.</ref> ۔ گیرٹروڈ دے والدین ، جو ہندوستان وچ رہندے سن ، مائیکل جان یکجی (پیدائش 1840) ، اک [[اینگلو انڈین|اینگلو ہندوستانی]] شخص تے میری ٹریسا رابنسن (پیدائش 1856) ، [[جنگ آزادی ہند 1857ء|1857 د‏‏ی ہندوستانی بغاوت دے]] دوران ہلاک ہونے والے آئرش خاندان وچ پیدا ہوئیاں سن۔میری ٹریسا ربنسن اک یتیم خانے وچ پلی بڑھی، جتھے اس د‏ی ملاقات مائیکل نال ہوئی سی۔ انہاں نے 1872 وچ شادی کيتی تے انہاں دے پنج بچے پیدا ہوئے ، جنہاں وچو‏ں گریٹروڈ سب تو‏ں چھوٹا سی۔ ارنسٹ تے گیرٹروڈ ہارٹلے د‏‏ی شادی 1912 وچ [[کینزنگٹن|کینسنٹن]] ، لندن وچ ہوئی سی۔ <ref>''General Register Office of England and Wales, Marriages'', June quarter 1912, Kensington vol. 1a, p. 426.</ref> ویوین نے ہربرٹ لی ہولمین نال ملاقات کيت‏ی ، جو لیہ ہولمین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اوہ 1931 وچ اس تو‏ں 13 سال سینئر سن <ref>Walker 1987, p. 39.</ref> ۔ "تھیٹر دے لوکاں" تو‏ں بیزار ہونے ہونے دے باوجود ہربرٹ نے 20 دسمبر 1932 نو‏‏ں ویوین نال شادی کيتی ۔ شادی دے بعد ویوین نےاپنی تعلیم راڈا تو‏ں ختم کردتی ، اس د‏ی ہور مصروفیت تے اداکاری وچ دلچسپی ہولمین نال ملن دے بعد پہلے ہی ختم ہوگئی تھی<ref>Walker 1984, pp. 38–39.</ref>۔ 12 اکتوبر 1933 نو‏‏ں لندن وچ ، اس نے بعد وچ بیٹی سوزین ، نو‏‏ں جنم دتا جو بعد وچ مسز رابن فرنگٹن بنی۔ <ref name="Leigh Profile">[http://www.tcm.com/this-month/article/337185%7C0/Vivien-Leigh-Star-of-the-Month-.html "Vivien Leigh profile."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115213314/http://www.tcm.com/this-month/article/337185%7C0/Vivien-Leigh-Star-of-the-Month-.html |date=2013-01-15 }} ''[[ٹرنر کلاسک موویز]]''. Retrieved 13 October 2013.</ref> {{Refn|Holman was granted custody of their child after their divorce.<ref>Capua 2003, p. 40.</ref> Leigh became a grandmother when Suzanne, decades later, had three sons.<ref>Bean 2013, p. 167.</ref>|group=Note}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20060202174711/http://www.vivien-leigh.com/ ویوین - لیٹ ڈاٹ کم محفوظ] شدہ [https://web.archive.org/web/20060202174711/http://www.vivien-leigh.com/ دستاویزات] 2 فروری 2006۔ اخذ کردہ بتریخ 8 جولائ‏ی 2020۔ * [http://vivandlarry.com/ Viv تے لیری] * {{IBDB name}}</img> * {{آئی ایم ڈی بی نام|46}} * {{Tcmdb name}}</img> * Vivien Leigh * [http://www.bris.ac.uk/theatrecollection/ برسٹل تھیٹر مجموعہ] [[جامعہ برسٹل|یونیورسٹی ، برسٹل یونیورسٹی]] * [http://nla.gov.au/nla.pic-an11334994 آسٹریلیائی نیشنل لائبریری ، آسٹریلیائی دورے د‏‏ی تصاویر] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:ٹونی ایوارڈز فاتحین]] [[گٹھ:دارجلنگ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی اسٹیج اداکاراواں]] [[گٹھ:برطانوی رومن کیتھولک]] [[گٹھ:انگریز نژاد برطانوی شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیڈمی ایوارڈز اعزاز یافتگان برائے بہترین اداکارہ]] [[گٹھ:اینگلو انڈین شخصیتاں]] [[گٹھ:رائل اکیڈمی آف ڈرامیٹک آرٹ دے فضلا]] [[گٹھ:ویہويں صدی وچ تپ دق تو‏ں اموات]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں برطانوی اداکاراواں]] [[گٹھ:1967 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1913 دے جم]] 0gnf9duspiihrplwl7b21pnxgd7bts1 0 101111 711766 653138 2026-09-24T05:28:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711766 wikitext text/x-wiki '''قومی کمیشن برائے وقار نسواں''' دا قیام جولائ‏ی [[2000ء]] وچ عمل وچ آیا۔ اس ادارے دے قیام دا محرک پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں بین الاقوامی معاہدےآں تے اعلامیاں یعنی بیجنگ ڈکلریشن اینڈ پلان آف ایکشن تے نیشنل پلان آف ایکشن فاروومن د‏‏ی توثیق سی۔ اس ادارے دے قیام دا مقصد ایہ سی کہ حکومت د‏‏ی طرف تو‏ں عورتاں د‏‏ی ترقی تے صنفی مساوات دے لئی بنائی جانے والی پالیسیاں تے پروگراماں تے عورتاں اُتے براہ راست اثرانداز ہونے والے قوانین دا جائزہ لیا جائے۔ تے عورتاں دے حقوق، انہاں دے استحصال تے انہاں اُتے تشدد ورگے معاملات دے لئی کم کيتا جائے۔ اس کمیشن وچ اک چیئرپرسن تے تمام صوبےآں تو‏ں اک رکن، تے 3 ہور ارکان سیکرٹری قانون، سیکرٹری فنانس تے سیکرٹری داخلہ شامل نيں۔ == رکنیت == [[File:Khawar Mumtaz.jpg|thumb|212x212px|Khawar Mumtaz]] NCSW is composed of a Chairperson and thirteen independent members, preferably women, two each from four provinces [[پنجاب، پاکستان]]، [[سندھ]]، [[بلوچستان]] and [[خیبر پختونخوا]]، one each from [[قبائلی علاقہ جات]]، [[آزاد کشمیر]]، [[گلگت بلتستان]] and [[اسلام آباد وفاقی راجگڑھ علاقہ]]، and one representative the [[اقلیتون دے حقوق (پاکستان)]]، as well as representatives of each provincial commissions on the status of women, and five ex-officio members representing different government ministries including; [[وزارت قانون و انصاف (پاکستان)]]، [[وزارت خزانہ پاکستان]]، [[وزارت امور خارجہ (پاکستان)]]، [[وزارت داخلہ (پاکستان)]]، [[وزارت انسانی حقوق (پاکستان)]]۔ The Chairperson and the members are appointed for a term of three years.<ref name=":1" /> {| class="wikitable" |+ Chairpersons<ref>[https://www.ncsw.gov.pk/home/chairpersons-of-ncsw Chairpersons, NCSW] NCSW official website. Retrieved 22 اکتوبر 2020</ref> |- ! نمبر!! نام!! از !! تا |- | 1. || ڈاکٹر۔ [[شاہین سردار علی]] || 1 ستمبر 2000 || 22 جولائ‏ی 2001ء |- | 2. || ڈاکٹر۔ فقیر حسین (قائم مقام) || 23 جولائ‏ی 2001ء|| 6 مارچ 2002ء |- | 3. || جسٹس (ریٹائرڈ۔) [[ماجدہ رضوی]] || 7 مارچ 2002ء|| 7 مارچ 2005ء |- | 4. || ڈاکٹر۔ [[ارفع سیدہ زہرا]] || 2 فروری 2006ء || 1 جنوری 2009ء |- | 5. || [[انس ہارون]] || 25 جنوری 2009 || 26 مارچ 2012ء |- | 6. || [[خاور ممتاز]] (1st term) || 1 جنوری 2013 || 31 دسمبر 2015<ref>{{Cite web|last=Junaidi|first=Ikram|date=2016-10-06|title=Khawar Mumtaz to head NCSW again|url=http://www.dawn.com/news/1288285|access-date=2020-12-09|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> |- | 7. || Khawar Mumtaz (2nd term) ||31 اکتوبر 2016 || 30 اکتوبر 2019 |} {| class="wikitable" |+ Current members (جون 2020-جون 2023)<ref>{{Cite web|date=2020-05-13|title=Cabinet to amend laws to appoint heads of institutions|url=https://nation.com.pk/13-May-2020/cabinet-to-amend-laws-to-appoint-heads-of-institutions|access-date=2020-12-07|website=The Nation|language=en}}</ref> |- ! No !! Name !! Province/Areas/Other |- | 1. || Sahibzadi [[Madiha Sultan]] || Azad Jammu and Kashmir |- | 2. || [[Fatima Iqbal]] || بلوچستان |- | 3. || Rehana Bibi Khilji || بلوچستان |- | 4. || Sosan Aziz || گلگت بلتستان |- | 5. || Rubina Naz || خیبر پختونخوا |- | 6. || Asiya Azeem || اسلام آباد (وقافی علاقہ) |- | 7. || Dr. Kanwal Afridi || خیبر پختونخوا |- | 8. || Shaista Bukhari || پنجاب |- | 9. || Ruhi Syed || پنجاب |- | 10. || Habiba Hasan || سندھ |- | 11. || Haya Emaan Zahid || سندھ |- | 12. || Prof. (Dr.) Sarah Safdar || خیبر پختونخوا / Minority Member |} === سابقہ ارکان === {| class="wikitable" |+ 2016 – اکتوبر 2019<ref>{{Cite web|title=Ministry of Human Rights|url=http://www.mohr.gov.pk/Detail/MjRjMDg2MmMtYTYxNS00N2QwLTgwMWMtZTk3MGMzZjdhYTg5|access-date=2020-12-03|website=www.mohr.gov.pk}}</ref> |- ! نمبر !! ناں !! صوبہ/علاقہ/ديگر |- | 1. || فاطمہ اقبال || آزاد کشمیر |- | 2. || قاریہ اقبال ترانہ || صدر نشین، آزاد کشمیر (اے جے دے سی ایس ڈبلیو) |- | 3. || ثنا درانی || بلوچستان |- | 4. || رخسانہ احمد علی || بلوچستان |- | 5. || علی بیگم || فاٹا |- | 6. || بی بی نابت علی || گلگت بلتستان |- | 7. || ڈاکٹر ہما قریشی || اسلام آباد |- | 8. || مسرت قدیم || اسلام آباد |- | 9. || ڈاکٹر مریم بی بی || خیبر پختونخوا |- | 10. || نیلم تورو || صدر نشین، خیبر پختونخوا (کے پی سی ایس ڈبلیو) |- | 11. || سہیل اکبر وڑائچ || پنجاب |- | 12 || [[فریدہ شہید]] || پنجاب |- | 13. || [[فوزیہ وقار]] || صدر نشین، [[پنجاب کمیشن برائے سوانیاں]] |- | 14. || کوثر ایس خان || سندھ |- | 15. ||ڈاکٹر مصباح قریشی || سندھ |- | 16. || ڈاکٹر مصباح قریشی || سندھ |- | 17. || کلپنا دیوی || سندھ / اقليتی رکن |} === سابقہ ارکان<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=NCSW Annual Report, bionote of its members|url=https://www.ncsw.gov.pk/previewpublication/58|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=NCSW}}</ref> === {| class="wikitable" |+ (2013–2016)<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Annual report NCSW, bionote of members|url=https://www.ncsw.gov.pk/previewpublication/65|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=NCSW}}</ref> |- ! نمبر !! نام!! صوبہ/خطہ/ہور |- | 1. ||نصرت شاہین | آزاد کشمیر |- | 2. ||کشور ناہید | اسلام آباد (وقافی علاقہ) |- | 3. ||زینب عصمت | فاٹا |- | 4. ||سعدیہ دانش | گلگت بلتستان |- | 5. ||جسٹس مہت‏ا کیلاش ناتھ کوہلی | بلوچستان |- | 6. ||شیريں گل | بلوچستان |- | 7. ||زبیدہ نور | خیبر پختونخوا |- | 8. ||سعدیہ قاسم شاہ | خیبر پختونخوا |- | 9. ||عظمی نورانی | سندھ |- | 10. ||محمد جان اوڈہانو | سندھ |- | 11. ||سارہ افظل تارڑ | پنجاب |- | 12 ||[[تنویر جہاں]] | پنجاب |} == ہور ویکھو == * [[پاکستان وچ سوانیاں]] == باہرلے جوڑ == * [https://ncsw.org.pk/ National Commission on the Status of Women] * [http://pcsw.org.pk/ پنجاب Commission on the Status of Women] * [https://kpcsw.gov.pk/ خیبر پختونخوا Commission on the Status of Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028163625/https://kpcsw.gov.pk/ |date=2020-10-28 }} * [https://blogs.worldbank.org/endpovertyinsouthasia/enabling-more-pakistani-women-work Enabling more Pakistani Women to Work] – A world bank blog * UN Women Pakistan [https://asiapacific.unwomen.org/en/countries/pakistan] * [https://web.archive.org/web/20190207062802/https://www.nationalgeographic.com/culture/2019/02/the-rising-voices-of-women-in-pakistan/ The Rising Voices of Women in Pakistan] * [https://www.researchgate.net/publication/227429429_Employment_situation_of_women_in_Pakistan Employment Situation of Women in Pakistan] – International Journal of Social Economics * [https://www.researchgate.net/publication/331112763_Working_Women_in_Pakistan_Analysis_of_Issues_and_Problems Working Women in Pakistan: Analysis of Issues and Problems] * [http://www.unwomen.org/en/news/stories/2012/2/historic-gain-for-women-in-pakistan-as-women-s-commission-gains-autonomous-status/ Historic Gain for Women in Pakistan as Women’s Commission Gains Autonomous Status] * [https://www.ncsw.gov.pk/publicationslist List of publications published] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستان وچ حقوق نسواں]] [[گٹھ:2000ء وچ قائم ہونے والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:پاکستانی وفاقی محکمے تے وکالات]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2000ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:2000ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے]] [[گٹھ:پاکستان وچ تحریک نسواں]] [[گٹھ:پاکستان وچ سوانیاں]] sjl9qtp9hr4vq2rogf9h5hiirlxqoed 0 101768 711752 638427 2026-09-24T04:12:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711752 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=فرح نقوی|nationality=[[بھارت|بھارتی]]|occupation=لکھاری اتے کارکن}} '''فرح نقوی''' اک بھارتی لیکھکا، صلاح کار اتے کارکن اے۔ اوہ صنف برابرتا لئی کم کردی اے اتےنیاں اتے ترقی دے نظرئیے توں دوواں دے گھٹ گنتی حق لئی کم کردی اے۔ اوہ نیشنل ایڈوائزری کونسل دی میمبر سی۔<ref>http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/New-hands-aboard-National-Advisory-Council-ready-for-biz/articleshow/5992527.cms</ref> == کم == ''ویوز ان د ہنٹرلینڈ: د جرنی آف اے نیوزپیپر زبان ولوں شائع''2009. {{ISBN|978-81-89884-56-7}}978-81-89884-56-7 == حوالے == {{حوالے|2}} == باہری کڑیاں == * [https://web.archive.org/web/20140511013349/http://www.outlookindia.com/peoplehome3.aspx?author=Farah%20Naqvi&pid=5290 Outlook Magazine] * http://www.tribuneindia.com/2010/20100307/spectrum/book5.htm * http://nac.nic.in/members/naqvi.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514020739/http://nac.nic.in/members/naqvi.htm |date=2012-05-14 }} [[گٹھ:بھارتی خواتین سماجی ورکر]] [[گٹھ:زندہ لوک]] ct4l7olizaxwbt5j8nxu1honx2j89jt 0 101842 711625 644945 2026-09-23T14:46:12Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711625 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}}[[تصویر:Jeremy_Renner_6,_2013.jpg|thumb|292x292px]] '''جیریمی لی رینر'''<ref name="tvg">{{Cite news|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jeremy-renner/156740/|title=Jeremy Renner Biography|work=[[TV Guide]]|access-date=ستمبر 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809164315/https://www.tvguide.com/celebrities/jeremy-renner/156740/|archive-date=اگست 9, 2019|accessdate=2021-03-03|archivedate=2019-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190809164315/https://www.tvguide.com/celebrities/jeremy-renner/156740/}}</ref> (جم 7 جنوری، 1971)<ref>{{Cite news|url=https://www.upi.com/Top_News/2019/01/07/UPI-Almanac-for-Monday-Jan-7-2019/6991546835238/?ur3=1|title=UPI Almanac for Monday, Jan, 7, 2019|date=جنوری 7, 2019|access-date=ستمبر 21, 2019|archive-url=http://archive.is/vtUh2/|archive-date=ستمبر 21, 2019|agency=[[United Press International]]|quote=actor Jeremy Renner in 1971 (age 48)}}</ref> اک امریکی اداکار اے۔ اسنے اپنے کیریئر دی شروعات ''دہمر'' (2002) اتے ''نیؤ نیڈ'' (2005) ورگیاں آزاد فلماں راہیں کیتی۔ جیریمی نے وڈیاں فلماں، جویں کہ ''سویٹ'' (2003) اتے ''28 ویک لیٹر (2007)'' وچ معاون کرداراں حاصل کیتیاں۔ جیریمی نوں ''دِ ہرٹ لاکر'' (2008) وچ اپنی کارگزاری لئی اکادمی اوارڈ لئی سبتوں ودھیا اداکار اتے ''دِ ٹاؤن'' (2010) وچ اس دی کارکدرگی لئی سبتوں ودھیا معاون اداکار لئی اکیڈمی اوارڈ لئی نامزد کیتا گیا سی۔ اس دیاں فلماں نے اتری امریکہ وچ 3.5 بلیئن ڈالر اتے دنیا بھر وچ 9.8 بلیئن ڈالر دی کمائی کیتی اے،<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=jeremyrenner.htm|title=Jeremy Renner Movie Box Office Results|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=اکتوبر 9, 2019}}</ref> جس نال اوہ ہن تک دے سبھ توں ودھ کمائی کرن والے باکس-آفس ستاریاں وچوں اک بن گیا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/people/?view=Actor&sort=sumgross&p=۔htm|title=People Index|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=اکتوبر 9, 2019}}</ref> جیریمی مارول سنیمیٹک یونیورس دیاں فلماں [[تھور (فلم)|تھور]] (2011)، [[د اوینجرس (2012 فلم)|اوینجرس]] (2012)، ''اوینجرس: ایج آف الٹران'' (2015)، ''کیپٹن امریکہ: سول وار'' (2016) اتے [[ایوینزرس: اینڈگیم]] (2019) وچ ہاکائی دے کردار لئی سبھ توں ودھ جانیا جاندا اے۔ اوہ ''مشن: امپوسیبل - گوسٹ پروٹوکول'' (2011)، ''دِ بورن لیگیسی'' (2012)، ''[[ہینسل اینڈ گریٹل: وچ ہنٹرس|ہینسل اتے گریٹل: وچ ہنٹرز]]'' (2013)، ''امیریکن ہسل'' (2013)، ''مشن: امپوسیبل - روگ نیشن'' (2015)، اتے ''ارائیول'' وچ وی نظر آیا سی۔ جیریمی اک [[روک سنگیت|روک]] سنگیتکار وی اے۔<ref>[https://music.yandex.ru/album/7949151 Renner music yandex]</ref> == مڈھلا جیون == جیریمی دا جم کیلیفورنیا دے موڈیسٹو وچ، ماں ویلیری کریئرلی اتے پیؤ لی رینر، جو میکہینری بول، جو اک موڈیسٹو گیندبازی ایلی، دا پربندھن کردا سی، دے گھر ہویا سی۔<ref name="Telegraph-MI-2011">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8942904/Jeremy-Renner-on-Mission-Impossible-4.html|title=Jeremy Renner on Mission Impossible 4|last=Walden|first=Celia|date=دسمبر 11, 2011|work=[[The Daily Telegraph]]|location=London}}</ref><ref name="ModestoBee-LongRoad-2010">{{Cite web|url=http://www.modbee.com/latest-news/article3125155.html|title=Renner has taken a long, slow road to fame&nbsp;– Jeremy Renner|last=Rowlandmrowland|first=Marijke|date=مارچ 7, 2010|website=[[Modesto Bee]]|access-date=فروری 22, 2012}}</ref><ref name="Cinefilos-2012">{{Cite web|url=http://www.cinefilos.it/v2/tutto-film/approfondimenti/jeremy-renner-lantieroe-dagli-occhi-di-ghiaccio-29055|title=Jeremy Renner, l'antiero dagli occhi di ghiaccio|last=Lippolis|first=Raffaella|date=جون 17, 2012|website=Cinefilos|language=Italian|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824223346/http://www.cinefilos.it/v2/tutto-film/approfondimenti/jeremy-renner-lantieroe-dagli-occhi-di-ghiaccio-29055|archive-date=اگست 24, 2012|access-date=اپریل 16, 2013}}</ref> اسدے ماپیاں نے الڑ عمر وچ ویاہ کروا لیا اتے جدوں اوہ دس سالاں دا سی تاں اوہناں دا طلاق ہو گیا۔<ref name="ModestoBee-HugeTree-2008">{{Cite news|url=http://www.modbee.com/1618/story/170967.html|title=Actor Jeremy Renner escapes injury as huge tree topples|last=Pardee|first=Thomas|date=جنوری 5, 2008|work=[[The Modesto Bee]]|access-date=فروری 25, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080418011509/http://www.modbee.com/1618/story/170967.html|archive-date=اپریل 18, 2008|last2=John Holland|accessdate=2021-03-03|archivedate=2008-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080418011509/http://www.modbee.com/1618/story/170967.html}}</ref><ref name="details.com">{{Cite web|url=http://www.details.com/celebrities-entertainment/cover-stars/201112/jeremy-renner-actor-hurt-locker-mission-impossible-bourne-legacy|title=Jeremy Renner Finally Gets Some Action|website=[[Details (magazine)|Details]]|access-date=دسمبر 11, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.torontosun.com/2011/12/16/renner-tackling-bigger-missions|title=Renner tackling bigger missions &#124; Movies &#124; Entertainment|last=Braun|first=Liz|website=[[Toronto Sun]]|access-date=فروری 22, 2012|archive-date=2016-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223030516/http://www.torontosun.com/2011/12/16/renner-tackling-bigger-missions|dead-url=yes}}</ref> اوہ ستّ بھیناں-بھراواں وچوں سبھ توں وڈا اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=fTE6XJ8kiB4|title=Jeremy Renner on His Daughter|access-date=اپریل 20, 2015}}</ref> اسدا ٹبر وچ جرمن، انگلش، سکاٹش، سویڈش، آئرش اتے پنامنیئن شامل ہن۔ جیریمی 1989 وچ موڈیسٹو دے پھریڈّ سی۔ بیئر ہائی سکول توں گریجوئیٹ ہویا<ref name="ModestoBee-LongRoad-2010" /> اوہ موڈیسٹو جونیئر کالج وچ پڑھیا، جتھے اسنے کمپیوٹر سائنس اتے کرمینولوجی دی پڑھائی کیتی، اس توں پہلاں کہ اسنے چونویں وجوں ناٹک دی کلاس لئی اتے اداکاری وچ کریئر بناؤن دا فیصلہ کیتا۔<ref name="ref2">{{Cite news|url=http://www.americanchronicle.com/articles/yb/140788795|title=Oscar Nominee Renner: 'It's Awesome. Really Awesome': Modesto actor nominated for best actor in 'The Hurt Locker'|last=Staff writers|date=فروری 2, 2010|work=[[The Modesto Bee]]|access-date=فروری 25, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110502044532/http://www.americanchronicle.com/articles/yb/140788795|archive-date=2 مئی, 2011|accessdate=2021-03-03|archivedate=2011-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110502044532/http://www.americanchronicle.com/articles/yb/140788795}}</ref> == حوالے == [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:21ویں صدی دے امریکی سنگیتکار]] [[گٹھ:جم 1971]] [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] msbzjac6xgf02szcyie6s4r4e4t9ygc 0 101980 711799 581050 2026-09-24T09:31:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711799 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | ناں = منوراما }}'''منوراما''' (16 اگست 1926 – 15 فروری 2008) [[بالی وڈ|بالی ووڈ]] ''ماں اک ہندوستانی اداکارہ سن جو سیندا تے گی‏‏تا'' (1972) ، ''اک پھُل دو مالی'' (1969) تے ''ڈو'' کلیاں ورگی فلماں وچ بالی ووڈ وچ مزاحیہ ظالم چاچی د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانی جاندیاں سن۔ انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز بطور چائلڈ آرٹسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1936 وچ لاہور وچ ، '''بے بی آئریس کے''' ناں تو‏ں کيتا۔ اس دے بعد ، اس نے 1941 وچ اک بالغ اداکارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں آغاز کيتا ، تے ''2005 وچ واٹر'' وچ اپنا آخری کردار ادا کيتا ، منوراما دا کیرئیر 60 سال تو‏ں زیادہ وقت اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس نے اپنے اس طویل کیرئیر دے دوران 160 تو‏ں ودھ فلماں وچ اداکاری کیتی۔ <ref name="bolly">{{حوالہ ویب|title=Actress Manorama was bitter about Bollywood shunning her: Deepa Mehta|publisher=Bollywood.com|last=Subhash K. Jha|url=http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta|accessdate=2014-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020135156/http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta|archivedate=20 October 2017}}</ref> 1940 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہیروئن دے کردار ادا کرنے دے بعد ، اوہ زیادہ تر مزاحیہ کم کرنے وچ دلچسپی لینے لگياں۔ ''اس نے ہاف ٹکٹ ورگی'' سپر ہٹ فلماں وچ مزاحیہ کردار ادا کیتے سن جس وچ کشور کمار تے افسانوی مدھوبالا دے نال دکھائی دتیاں اس نے "دس لکھیا"، "جھنک جھنک پائل باجے"، "مینو‏ں جینے دو"، "محبوب د‏‏ی مہندی"، "کاروان"، "بمبے ٹو گوا" تے لاوارث وچ یادگار اداکاری کیتی۔ == ذا‏تی زندگی == اس د‏ی شادی اک اداکار راجن ہاکسر نال ہوئی سی ، تے 1947 وچ ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے بعد ، ایہ دونے بمبئی منتقل ہوگئے ، جتھے راجن اک پروڈیوسر بن گیا ، جدو‏ں کہ منوراما نے اپنے اداکاری دا کیریئر دا دوبارہ آغاز کيتا۔ <ref name="sify">{{حوالہ ویب|title=Yesteryears` actress Manorama dead|url=http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html|publisher=Sify.com News|date=16 February 2008|accessdate=2014-05-17}}</ref> 2007 وچ منوراما نو‏‏ں فالج ہوئے گیا ، حالانکہ اوہ اس تو‏ں صحت یاب تاں ہوگئياں لیکن انہاں نو‏‏ں بولنے سمیت ہور پیچیدگیاں دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="bolly">{{حوالہ ویب|title=Actress Manorama was bitter about Bollywood shunning her: Deepa Mehta|publisher=Bollywood.com|last=Subhash K. Jha|url=http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta|accessdate=2014-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020135156/http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta|archivedate=20 October 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSubhash_K._Jha">Subhash K. Jha. [https://web.archive.org/web/20171020135156/http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta "Actress Manorama was bitter about Bollywood shunning her: Deepa Mehta"]. Bollywood.com. Archived from [http://www.bollywood.com/actress-manorama-was-bitter-about-bollywood-shunning-her-deepa-mehta the original] on 20 October 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2014</span>.</cite></ref> اس د‏ی موت 15 فروری 2008 نو‏‏ں چارکوپ ، ممبئی وچ ہوئی۔ <ref name="sify">{{حوالہ ویب|title=Yesteryears` actress Manorama dead|url=http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html|publisher=Sify.com News|date=16 February 2008|accessdate=2014-05-17}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html "Yesteryears` actress Manorama dead"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229063612/http://www.sify.com/news/yesteryears-actress-manorama-dead-news-national-jegmF1ibfdj.html |date=2010-12-29 }}. Sify.com News. 16 February 2008<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 May</span> 2014</span>.</cite></ref> اس د‏ی بیٹی "ریندا ہاسکر" نے اس دے ناں نو‏‏ں زندہ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ ریندا نے ''سنجیو کمار دے مقابل سورج تے چندا وچ بطور'' ہیروئین کم کيتا ، لیکن بعد وچ اک انجینئر نال شادی کرلئی تے خلیج وچ رہائش پذیر ہوئے گئی۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|0543611}} [[گٹھ:2008 دیاں موتاں]] [[گٹھ:1926 دے جم]] [[گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] e6oopg2uvmo7mqz2i1l0xztrmnvw9d7 0 102697 711717 646372 2026-09-23T22:10:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711717 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت | نام = سوزین فاطمہ | التصویر = Suzain Fatima.jpg }}'''سوزین فاطمہ''' (پیدائش 16 نومبر 1986) اک [[پاکستان|پاکستانی]] اداکارہ نيں۔<ref>{{Cite news|url = http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/television/an-indo-pak-tv-production-set-in-the-uae|title = An Indo-Pak TV Production Set in the UAE|last = Khan|first = Ujala Ali|date = 5 November 2014|work = The National|access-date = 17 February 2016|accessdate = 13 March 2021|archivedate = 2 March 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160302065909/http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/television/an-indo-pak-tv-production-set-in-the-uae}}</ref> انہاں نے "پاکستان وچ متعدد ڈرامےآں وچ اداکاری د‏‏ی اے " تے [[بھارت|ہندوستانی]] ٹیلی ویژن سیریز ، پرواز وچ وی اداکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>|title = Zee TV Middle East’s Parwaaz takes off with record ratings in UAE|last = |first = |date = 22 December 2014|work = The Times of India|access-date = 17 February 2016|via = }}</ref> سوزین فاطمہ ڈراما سیریل "[[میری ماں (پاکستانی ٹی وی سیریز)|میری ماں]]" وچ بطور فاطمہ تے ڈراما سیریل "بہنیں ایسی بھی ہوتی ہیں" وچ بطور مہرو اداکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ == کیریئر == === ماڈلنگ === سوزین فاطمہ ہن کئی سالاں تو‏ں ماڈلنگ کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ دلہن تو‏ں لے ک‏ے ماڈلنگ تے شوٹنگ تک اس نے سب جگہ طبع آزمائی کیتی۔ سوزین ہن ریمپ اُتے ماڈلنگ د‏‏ی شروعات کرنے والی نيں۔ اوہ [[پاکستان]] وچ وی بوہت سارے اشتہارات کرچک‏ی نيں جداں اولپرز ، ڈاؤلینس، [[موبی لنک]] جاز ، [[عسکری بینک]] ، کنور تے ہور بہت سارے کمرشلز وچ کم کيتا ا‏‏ے۔ === اداکاری === انہاں نے اپنے پیشہ ورانہ کیریئر دا آغاز 2004 وچ کیہ سی تے انہاں دا پہلا ڈرامہ "محبت ہے زندگی" تھا جو [[پی ٹی وی]] ہوم اُتے نشر کيتا گیا سی۔ انہاں نے [[زی ٹی وی]] اُتے نشر ہونے والے ڈرامہ سیریل پرواز وچ وی کم کيتا ا‏‏ے۔ اس دا تازہ ترین ڈرامہ " ''بہنیں ایسی بھی ہوتی ہیں'' " جو [[اے آر وائی زندگی]] اُتے نشر کيتا جارہیا اے ۔ {| class="wikitable sortable" !سال ! سیریل ! چینل |- | 2004 | محبت ہے زندگی | پی ٹی وی ہوم |- | 2004 | چاندنی | آج نیوز |- | 2006 | ہم سفر | انڈس ٹی وی |- | 2008 | پانچ سالیاں | جیو انٹرٹینمنٹ |- | 2010 | جہیز | جیو انٹرٹینمنٹ |- | 2011 | دیسی کڑیاں۔ سیزن 3 | اے آر وائی ڈیجیٹل |- | 2011 | دل تمنا اور تم | اے ٹی وی |- | 2012 | [[میری ماں (پاکستانی ٹی وی سیریز)|میری ماں]] | جیو انٹرٹینمنٹ |- | 2013 | بانجھ | جیو انٹرٹینمنٹ |- | 2014 | پرواز | زی ٹی وی |- | 2014 | بہنیں ایسی بھی ہوتی ہیں | اے آر وائی زندگی |- | 2015 | بڑی بہو | جیو انٹرٹینمنٹ |- | 2017 | غریب زادی | اے پلس انٹرٹینمنٹ |- | 2017 | سلسلہ بڑھتا رہا ہے | ہم ٹی وی |} === ہوسٹنگ === 2015 وچ ، اس نے [[اے ٹی وی]] پاکستان وچ "ہاں قبول ہے" د‏‏ی میزبانی وی کیتی۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.suzainfatima.com/ باضابطہ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201031830/http://www.suzainfatima.com/ |date=2018-12-01 }} [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1986 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] rcufqgr8mvtwdw536rlcal3fq8b9v5f 0 103640 711697 645689 2026-09-23T18:50:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711697 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=رجنی پنڈت|birth_date=1962|birth_place=[[مہاراشٹر]]، [[بھارت]]|nationality=[[بھارتی]]|education=[[رپریل کالج]]|occupation=نجی جانچکرتا}} '''رجنی پنڈت''' (جم 1962) اک بھارتی نجی جانچکرتا اے، جسنوں [[مہاراشٹر]] راج وچ پہلی عورت نجی جانچکرتا منیا جاندا اے،<ref>{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?206283|title=Spy Girls|last=Pritha Sen|date=5 اکتوبر 1998|work=Outlook Magazine (India)|access-date=3 مارچ 2014|last2=Saira Menezes|accessdate=2021-04-13|archivedate=2013-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615051113/http://outlookindia.com/article.aspx?206283}}</ref> اتے کئی وار بھارت وچ وی پہلی جانچکرتا منیا جاندا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://educationtimes.com/index.aspx?page=article&secid=100&conid=2010043020100430174217678a25e7fb5|title=Detective dues|date=30 اپریل 2010|work=Education Times|access-date=4 مارچ 2014|accessdate=2021-04-13|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045153/http://educationtimes.com/index.aspx?page=article&secid=100&conid=2010043020100430174217678a25e7fb5}}</ref> اوہ اک ڈاکومینٹری دا موضوع رہی، دو کتاباں لکھیاں، بہت سارے انعام حاصل کیتے، اتے اسنوں بھارت وچ سبھ توں مشہور جاسوساں وچوں اک منیا جاندا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/news/world/south-asia/the-real-lady-detectives-of-india|title=The real lady detectives of India|last=Ramadurai|first=Charukesi|date=17 ستمبر 2011|access-date=4 مارچ 2014|agency=The National}}</ref> اسدی پڑتال فیچر فلم بنن جا رہی اے جسدا نام کترپیئدلچسپی اے۔ ترشا رجنی پنڈت دا کردار نبھائیگی۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/trisha-kuttrapayrichi-5047573/|title=Trisha's next Kuttrapayrichi is based on India's first female detective|date=2018-02-01|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-06-25}}</ref> == مڈھلا جیون == رجنی پنڈت دا جم سن 1962<ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/education/edex/2016/oct/10/the-under-cover-life-of-a-private-eye-1525989.html|title=The under 'cover' life of a private eye|work=The New Indian Express|access-date=2018-06-05|accessdate=2021-04-13|archivedate=2019-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106063726/http://www.newindianexpress.com/education/edex/2016/oct/10/the-under-cover-life-of-a-private-eye-1525989.html}}</ref> وچ مہاراشٹر دے ٹھانے ضلعے پالگھر وچ [[مہانراشٹر|ہویا سی]]۔ اوہ اک مدھ ورگی پروار وچ وڈی ہوئی سی، اتے اسدے پیؤ شانتارام پنڈت مقامی پولیس ڈیپارٹمنٹ وچ اک سب-انسپیکٹر وجوں کم کردے سن۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Private-eye-The-woman-behind-the-mask/articleshow/34220.cms|title=Private eye: The woman behind the mask|date=21 جون 2003|work=[[Times of India]]|access-date=3 مارچ 2014|location=Mumbai}}</ref> بچپن وچ، اوہ رہسّ اتے جاسوس ناول پڑھنا پسند کردی سی۔ اسنے اک وار سستے نقلی وپاراں دی پڑتال کرن لئی اپنے آپ نوں لیا جو مقامی بازاراں وچ چل رہا سی، اتے سروت نوں سپھلتاپوروک لبھیا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/magazine/india-s-first-woman-private-detective-is-right-out-of-a-pulp-fiction-novel-12517|title=India's first woman private detective is right out of a pulp fiction novel|website=www.trtworld.com|access-date=2018-05-31}}</ref> == کیریئر == کالج توں بعد، پنڈت نے اک دفتر دے کلرک وجوں کم کیتا، مگر ایہہ اس ویلے بدل گیا جدوں اوہ لوڑوند اک ساتھی دی مدد کرن لئی راضی ہو گئی۔ عورت نے دیکھیا سی کہ خاندانی کھاتیاں وچوں پیسے غائب ہو رہے سن، اتے اس نوں شکّ سی کہ اس دی نونہہ قصوروار ہو سکدی اے - پر اس کول کوئی ثبوت نہیں سی۔ پنڈت نے دھیرج نال عورت دے سارے خاندانی میمبراں دیاں روزانہ دیاں کریاواں دا پتہ لگایا اتے پتہ لگایا کہ چھوٹا پتر سچا چور سی۔ ایہہ پرائیویٹ جانچکرتا دے طور تے اسدا پہلاں بھگتان کیتا گیا کیس سی، اتے اسنے اسنوں ودھیرے ہنر دی بنیاد تے ورتن لئی اسدیاں مہارتاں نوں اگے ودھاؤن لئی راغب کیتا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/magazine/india-s-first-woman-private-detective-is-right-out-of-a-pulp-fiction-novel-12517|title=India's first woman private detective is right out of a pulp fiction novel|website=www.trtworld.com|access-date=2018-05-31}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.trtworld.com/magazine/india-s-first-woman-private-detective-is-right-out-of-a-pulp-fiction-novel-12517 "India's first woman private detective is right out of a pulp fiction novel"]۔ ''www.trtworld.com''<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">31 مئی</span> 2018</span>۔</cite></ref> پنڈت دا کہنا اے کہ جدوں اس نے کالج وچ اپنا پہلا "کیس" حل کیتا، تاں لڑکی دے شکرگزار پروار نے جس دی اس نے پڑتال کیتی سی تاں اس نوں پیشے وجوں اک جاسوس دے کم وچ جان لئی مُتحرک کیتا۔ اس نے دیکھیا کہ "جاسوس ہون لئی کسے اہلیت دی لوڑ نہیں ہندی۔ اس لئی اکاگرتا، سخت محنت، جدوجہد، ڈونگھائی نال علم اتے پیشے متعلق سمرپن دی لوڑ ہندی اے۔" نتیجے وجوں، پنڈت نے اپنی ایجنسی، رجنی پنڈت جاسوس سیواواں، 1991 وچ رجنی انویسٹیگیشن بیورو وجوں وی جانی شروع کیتی۔<ref>{{cite news|title=Do you smell infidelity? Dial a P.I. |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-do-you-smell-infidelity-dial-a-pi-1158675 |first=Anjali |last=Thomas |date=5 اپریل 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=4 مارچ 2014}}</ref> اس نے ماہیم، ممبئی وچ اک دفتر قائم کیتا اتے، 2010 تک، 30 جاسوساں دا اک سٹاف نوکری کردی سی اتے مہینے وچ 20 دے قریب کیساں دا نپٹارا کر رہی سی۔<ref>{{cite news|title=Ladies Detective Agencies |url=http://www.telegraphindia.com/1100328/jsp/7days/story_12272486.jsp |first=Varun |last=Verma |date=28 مارچ 2010 |work=Telegraph India|location=Kolkata|access-date=4 مارچ 2014}}</ref> پنڈت نوں کئی وار اس دے لنگ کارن خلاف دا ساہمنا کرنا پیندا سی: 1986 وچ، اک اخبار نے اس دی بالکل نویں جاسوس ایجنسی دی مشہوری کرن توں انکار کر دتا، ایہہ حیران کن سی کہ اک عورت کدے وی اک کھوج کریئر دی چون کریگی۔ 1998 دی اک انٹرویو وچ، پنڈت نے کیہا کہ اس دی فرم نے "گھریلو سمسیاواں، کمپنی دی جاسوسی، گمشدا لوکاں اتے قتلاں" نوں سارے بھارت اتے ودیساں وچ، کئی واری بھیس وچ، پربندھن کیتا سی۔ "میں اک نوکرانی، اک انی عورت، حاملہ عورت، گونگی عورت دا کردار نبھائی اے - اسنے ٹپنی کیتی کہ "ڈر" میرے کوش وچ شبد نہیں اے۔" ٹائیمز آف انڈیا دی اک انٹرویو وچ اپنے کم دی چرچہ کردیاں پنڈت نے اک اجیہے کیس دی گل کیتی جتھے اک عورت کتھت طور اُتے اپنے شوہر دی موت وچ شامل سی، جتھے پنڈت چھ مہینیاں توں گھر وچ اک نوکرانی وجوں خفیہ کم کردی سی۔<ref>{{cite news|title=Spying on your spouse? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/relationships/man-woman/Spying-on-your-spouse/articleshow/6664976.cms |first=Seema |last=Sinha |date=2 نومبر 2010|work=[[Times of India]] |location=Mumbai |access-date=4 مارچ 2014}}</ref> اک ہور کیس وچ، اس نے دو کاروباری اہلکاراں دی پڑتال کرن لئی پاگل ہون دا ڈھونگ کیتا۔ ہنے ہنے، پنڈت نے ہور عورتاں نوں جاسوساں وجوں کم کرن لئی سکھلائی دین اتے اوہناں دی تعیناتی شروع کیتی اے۔ === دور ڈیٹا ریکارڈ گھٹالا === 2 فروری، 2018 نوں، اک گھٹالے دے تعلق وچ، پنڈت نوں ٹھانے دی پولیس نے گرفتار کیتا سی جس وچ کئی نجی جاسوساں نے کتھت طور اُتے دور ڈیٹا ریکارڈ غیر قانونی ڈھنگ نال حاصل کرکے ویچیا سی۔ پنڈت نوں 40 دن جیل وچ بتاؤن توں بعد ضمانت اُتے رہا کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/cdr-scam-mumbai-detective-rajani-pandit-released-from-jail/story-cTm70npulfZg8swKdFWH0L.html|title=CDR scam: Mumbai detective Rajani Pandit released from jail|last=Walmiki|first=Arvind|date=2018-03-14|work=Hindustan Times|access-date=2018-06-05|language=en}}</ref> == حوالے == [[گٹھ:بھارتی عورتاں]] [[گٹھ:نجی جاسوس اتے جانچکرتا]] cc1b23g8lo0uoz6gp4zzjpwesr4iskd 0 103770 711620 584286 2026-09-23T14:06:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711620 wikitext text/x-wiki {{Infobox animal | image = Jonathan-plantation-house.jpg | image_size = | caption = جوناتھن 2021ء وچ | species =[[دیو قامت الڈیبرا کچھوا|دیو قامت سیشلز کچھوا]] | residence = [[سینٹ ہیلینا]] | gender = نر | hatch_date = {{circa|1832}} (عمر {{Years ago|1833}}−{{Years ago|1832}}) |hatch_place = [[سیشیلز]] | mate = Frederik (1991- present)<ref>{{cite web |title=Jonathan the tortoise |url=http://sainthelenaisland.info/jonathan.htm |access-date= 18 July 2019 |website=Saint Helena Island Info}}{{self-published source|date=July 2019}}</ref> }}{{Short description|Giant tortoise, hatched circa 1832}} جوناتھن (پیدائش: {{circa}} 1832)<ref name="Kettle">{{cite news |last=Kettle |first=Sally |author-link=Sally Kettle |date=13 March 2014 |title=Meet Jonathan, St Helena's 182-year-old giant tortoise |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-26543021 |work=[[بی بی سی نیوز]] |access-date=4 January 2015 |publisher=[[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]}}</ref> اک [[دیو قامت سیشلز کچھوا]] ا‏‏ے۔ جو [[دیو قامت الڈیبرا کچھوا]] تے دنیا دے سب تو‏ں قدیم مشہور زمینی جانوراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/science/2017/10/23/fascinating-sex-life-jonathan-185-year-old-giant-tortoise.html |title=The fascinating sex life of Jonathan, the 185-year-old giant tortoise |last=Rogers |first=James |work=[[Fox News]] |date=October 23, 2017 |access-date=April 1, 2018 |publisher=[[Fox Entertainment Group]] |accessdate=April 15, 2021 |archivedate=September 21, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921171248/http://www.foxnews.com/science/2017/10/23/fascinating-sex-life-jonathan-185-year-old-giant-tortoise.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/news/2019/2/introducing-jonathan-the-worlds-oldest-animal-on-land-561882 |title=Introducing Jonathan, the world’s oldest animal on land at 187 years old |last=Millward |first=Adam |publisher=[[گنيز ورلڈ ریکارڈز]] |date=February 27, 2019 |access-date=July 14, 2020}}</ref> '''جوناتھن''' [[بحر اوقیانوس|جنوبی بحر اوقیانوس]] وچ اک [[بیرون ملک برطانوی علاقہ جات|بیرون ملک برطانوی علاقہ]]، [[سینٹ ہیلینا]] دے جزیره اُتے رہندا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جانور]] 0r9bt1bovepbed2jt21uq8zabqm3xee 0 104026 711816 673788 2026-09-24T11:13:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711816 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}'''نیکیتا لالوانی''' اک ناول کار اے، جس دا جم [[راجستھان]] دے [[کوٹا]] وچ ہویا سی اتے اسدی پرورش [[کارڈف]]، ویلز وچ ہوئی سی۔<ref>{{Cite web|url=http://www.penguin.co.uk/authors/nikita-lalwani/32482/|title=Nikita Lalwani|publisher=Penguin Books|access-date=6 نومبر 2015|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174743/https://www.penguin.co.uk/authors/nikita-lalwani/32482/|dead-url=yes}}</ref> اسدے کم دا سولاں بولیاں وچ ترجمہ کیتا گیا اے۔ اسنے [[برسٹل یونیورسٹی]] توں انگریزی دی پڑھائی کیتی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/how-we-met-stephen-merchant-amp-nikita-lalwani-454217.html|title=How We Met: Stephen Merchant & Nikita Lalwani|work=The Independent|access-date=6 نومبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20090115211018/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/how-we-met-stephen-merchant-amp-nikita-lalwani-454217.html|archive-date=15 جنوری 2009|location=London|accessdate=2021-04-22|archivedate=2009-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090115211018/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/how-we-met-stephen-merchant-amp-nikita-lalwani-454217.html}}</ref> اس دی پہلی کتاب، گپھٹڈ [[مین بکر انعام|(2007)، مین بکر انعام]]<ref>{{Cite web|url=http://themanbookerprize.com/news/stories/64|title=Man Booker Longlist Announced: Man Booker Prize news|date=7 اگست 2007|publisher=Man Booker Prize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610000818/http://themanbookerprize.com/news/stories/64|archive-date=10 جون 2012|access-date=6 نومبر 2015}}</ref> لئی لمی لسٹ وچ سی اتے کوسٹا پھرسٹ ناول انعام لئی شارٹلسٹ کیتی گئی سی۔<ref>[https://web.archive.org/web/20110930073009/http://www.costabookawards.com/awards/shortlist.aspx Costa Book Awards, ستمبر 30 2011.] Retrieved 6 نومبر 2015.</ref> لالوانی نوں سنڈے ٹائیمز ینگ رائیٹر آف د ایئر وی نامزد کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3533658.ece|title=Oxford Literary Festival 2008: Young Writer of the Year|last=David Byers|work=The Sunday Times|access-date=6 نومبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706202538/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3533658.ece|archive-date=6 جولائی 2008|location=London|accessdate=2021-04-22|archivedate=2008-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706202538/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3533658.ece}}</ref> جون 2008 وچ، لالوانی نے فکشن لئی ڈیسمنڈ الیئٹ انعام حاصل کیتا۔<ref>{{Cite web |title=The 2008 Prize, Desmond Elliott Prize |url=http://www.desmondelliottprize.org/previous-winners/the-2008-prize/ |access-date=2021-04-22 |archive-date=2017-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422153318/http://www.desmondelliottprize.org/previous-winners/the-2008-prize/ |dead-url=yes }}</ref> اسنے انسانی حقاں دی مہم کرن والے لبرٹی نوں 10,000 ڈالر دا دان دتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2008/jun/27/news.guydammann|title=Nikita Lalwani's Gifted wins Desmond Elliott Prize|last=Guy Dammann|date=27 جون 2008|work=The Guardian|access-date=10 جنوری 2012|location=London}}</ref> لالوانی دی دوجی کتاب، د ولیج، 2012 وچ شائع ہوئی<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2012/jun/22/the-village-nikita-lalwani-review|title=The Village by Nikita Lalwani – review|last=Doshi|first=Tishani|date=22 جون 2012|website=The Guardian|access-date=11 اکتوبر 2019}}</ref> اتے 2013 وچ بریٹیش ساہت دے سبتوں ودھیا مہم لئی فکشن انلکورڈ مہم لئی اٹھ سرلیکھاں وچوں اک وجوں چنی گئی۔<ref>{{Cite web|url=https://rsliterature.org/fellow/nikita-lalwani/|title=Royal Society of Literature » Nikita Lalwani|website=rsliterature.org|access-date=11 اکتوبر 2019}}</ref> لالوانی نے [[دی گارڈیئن]]، نیو سٹیٹسمین اتے د ابزرور وچ یوگدان پایا اے اتے ایڈز سوتر لئی وی لکھیا اے،<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/An+infectious+cause/1/13581.html|title=An infectious cause|date=22 اگست 2008|access-date=6 نومبر 2015}}</ref> جو بھارت وچ ایچ۔آئی۔وی / [[ایڈز]] نال رہن والے لوکاں دی زندگی دی پڑچول کردی اے۔<ref name="RSL">{{Cite web|url=https://rsliterature.org/fellow/nikita-lalwani/|title=Royal Society of Literature » Nikita Lalwani|website=rsliterature.org|access-date=11 اکتوبر 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://rsliterature.org/fellow/nikita-lalwani/ "Royal Society of Literature » Nikita Lalwani"]۔ ''rsliterature.org''<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">11 اکتوبر</span> 2019</span>۔</cite></ref> اوہ اتری لنڈن وچ رہندی اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.nikitalalwani.com/about/|title=Nikita Lalwani|website=nikitalalwani.com|access-date=11 اکتوبر 2019}}</ref> 2013 وچ لالوانی اورویل انعام لئی اک کتاب ججّ سی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2013/apr/17/orwell-prize-shortlist-marie-colvin|title=Orwell prize shortlist led by posthumous Marie Colvin collection|last=Flood|first=Alison|date=17 اپریل 2013|website=The Guardian|access-date=11 اکتوبر 2019}}</ref> 2018 وچ اوہ رائل سوسائٹی آف لٹریچر دی اک فیلو چنی گئی سی۔<ref>{{Cite web|url=https://rsliterature.org/fellow/nikita-lalwani/|title=Royal Society of Literature » Nikita Lalwani|website=rsliterature.org|access-date=11 اکتوبر 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://rsliterature.org/fellow/nikita-lalwani/ "Royal Society of Literature » Nikita Lalwani"]۔ ''rsliterature.org''<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">11 اکتوبر</span> 2019</span>۔</cite></ref> بعد وچ اوہ سال 2019 وچ رائل سوسائٹی آف لٹریچر اینکور انعام لئی ججّ سی۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/sally-rooneys-normal-people-wins-encore-award-2019/articleshow/69790502.cms|title=Sally Rooney's 'Normal People' wins Encore Award 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-10-17}}</ref><ref>[https://www.amazon.co.uk/Protest-II-Resistance-Ra-Page/dp/1912697076 "Resist: Stories of Uprising"] at Amazon.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theskinny.co.uk/books/features/ra-page-comma-press-resist|title=Stories of Uprising: Comma Press' Resist anthology – The Skinny|website=theskinny.co.uk|language=en|access-date=2019-10-17}}</ref> اس دا ناول ''یو پیپل''، ویسٹ لنڈن دے پززیریا وچ شائع کیتا گیا۔<ref>[https://www.penguin.co.uk/books/314/314497/you-people/9780241409534.html "You People"] at Penguin.</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * [http://www.nikitalalwani.com/ لکھاری دی ویبسائیٹ] [[گٹھ:اتربستیوادی ساہت]] [[گٹھ:بھارتی خاتون ناول کار]] [[گٹھ:زندہ لوک]] 6r677c1dzbnv0ienvf84kqnqrmkgpkf 0 104651 711776 698817 2026-09-24T06:45:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711776 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Licypriya Kangujam|honorific_suffix=|image=Licypriya Kangujam, 2019.jpg|alt=|caption=Licypriya Kangujam at the United Nations Asia-Pacific Climate Week 2019 in Bangkok, Thailand on 5 ستمبر 2019.|birth_name=Licypriya Kangujam|birth_date={{birth date and age|2011|10|2|df=yes}}|birth_place=Bashikhong Village, [[Manipur]]، [[India]]|occupation=Student, [[environmental activist]]|years_active=2018–present|known_for=Rising Voice to Combat Climate Change|movement=The Child Movement|parents={{plainlist| * Bidyarani Devi Kangujam Ongbi (mother) * KK Singh (father)}}|relatives=[[Chinglensana Kangujam]](Uncle)|module={{Listen| embed=yes |filename = How I became an 8-year-old climate activist.flac |title = Licypriya Kangujam's voice |type = speech |description = Recorded on 6 فروری 2020 from the BBC Radio World Service Program – How I became an 8-year-old climate activist in London, UK. BBC – OS<ref name="b010x8sq">{{Cite episode |title= India climate activist Licypriya Kangujam on why she took a stand |series=BBC News |series-link=BBC News|url= https://www.bbc.com/news/world-asia-india-51399721 |accessdate= 6 فروری 2020|station= BBC OS |date= 6 فروری 2020}}</ref> }}|awards={{Plainlist| * Dr [[A.P.J Abdul Kalam]] Children Award (2019) * World Children's Peace Prize (2019) * Rising Star of [[Earth Day]] Network (2019) * Global Child Prodigy Award (2020) * Noble Citizen Award (2020) * TN Khoshoo Memorial Award by [[Ashoka Trust for Research in Ecology and the Environment]] (2020) * [[National Youth Day (India)]] Award by Bharat Seva Samvad (2021) * [[CNN News18]] Water Heroes Award (2021) * [[Forbes]] India 30 Under 30 Special Mentions (2021) * International Women’s Day Award by [[Government of Delhi]] (2021) }}}} '''لسیپریا کنگجم''' بھارت توں اک بال ماحول کارجکرتا اے۔ اوہ زمین طور اُتے سبھ توں چھوٹی آب و ہوا کارکناں وچوں اک اے اتے سپین دے میڈرڈ وچ اقوام متحدہ آب و ہوا تبدیلی کانفرنس 2019 ( سیؤپی 25 ) وکھے عالمی لیڈراں نوں سنبودھت کردیاں اوہناں نوں جلدی موسم متعلق کاروائیاں کرن لئی کیہا۔ بھارت وچ آلودگی دے اچّ پدھراں نوں روکن لئی نویں قانون پاس کرن اتے سکولاں وچ جلوایو-تبدیلی دی ساکھرتا نوں لازمی بناؤن لئی لسیپریا بھارت توں آب و ہوا دی کاروائی لئی 2018 توں مہم چلا رہی اے۔<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/meet-licypriya-kangujam-the-8-yr-old-indian-greta-who-is-urging-leaders-at-cop25-to-save-the-planet/articleshow/72493089.cms|title=Meet Licypriya Kangujam, the 8-yr-old Indian 'Greta' who is urging leaders at COP25 to save the planet|date=20 ستمبر 2019|work=The Economic Times|access-date=20 ستمبر 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/environment/licypriya-kangujam-is-flying-indias-flag-at-cop25-shes-eight|title=Eight-Year-Old Licypriya Kangujam Is Flying India's Flag at COP25|date=10 دسمبر 2019|work=[[The Wire (India)]]|access-date=10 دسمبر 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/indian-8-year-old-licypriya-kangujam-challenges-world-leaders-to-act-on-climate-change-at-cop25-in-madrid/article30275164.ece|title=Indian 8-year-old challenges world leaders to act on climate change at COP25 in Madrid|date=10 دسمبر 2019|work=[[The Hindu]]|access-date=10 دسمبر 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/meet-licypriya-kangujam-the-8-yr-old-indian-greta-who-is-urging-leaders-at-cop25-to-save-the-planet/articleshow/72493089.cms|title=Meet Licypriya Kangujam, the 8-yr-old Indian 'Greta' who is urging leaders at COP25 to save the planet|date=10 دسمبر 2019|access-date=10 دسمبر 2019|publisher=[[The Economic Times]]}}</ref> اس نوں بھارت دی [[گریٹا تھنبرگ|گریٹا تھمبرگ]] منیا جاندا رہا اے، حالانکہ اوہ اس شبد دی ورتوں پسند نہیں کردی۔<ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/952444/dont-call-me-indias-greta-thunberg-and-erase-my-story-eight-year-old-licypriya-kangujam|title='Don’t call me India’s Greta Thunberg and erase my story': Eight-year-old Licypriya Kangujam|last=Banerji|first=Annie|date=2020-02-08|work=[[Scroll.in]]|access-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206034540/https://scroll.in/article/952444/dont-call-me-indias-greta-thunberg-and-erase-my-story-eight-year-old-licypriya-kangujam|archive-date=2021-02-06}}</ref> لسیپریا نے جولائی 2018 وچ موسم وچ تبدیلی خلاف وکالت کرنی شروع کیتی۔ 21 جون 2019 نوں آب و ہوا کارکن [[گریٹا تھنبرگ]] توں متاثر ہو کے لسیپریا نے وزیر اعظم [[نرندر مودی]] دا دھیان بھارت وچ موسم تبدیلی قانون پاس کرن ول کھچن لئی بھارتی پارلیمنٹ بھون دے باہر اک ہفتہ بتاؤنا شروع کیتا۔ 31 اگست 2019 نوں، لسیپریا نوں "ورلڈ چلڈرن پیس پرائیز انعام 2019" حاصل ہویا، جو گلوبل پیس انڈیکس - انسٹیچیوٹ آف اکنامکس اینڈ پیس (آئی۔ای۔پی۔)، آسٹریلیا دے بھائیوالی ڈائریکٹر سری چارلس ایلن ولوں دتا گیا سی، ایہہ پروگرام [[مالدیو]] دی سرکار، یوتھ سپورٹس اتے کمیونٹی بااختیار بنانا وزارت ولوں منعقد کیتا جاندا اے۔ [[واشنگٹن، ڈی۔سی۔]]، امریکہ وچ واقع [[دھرتی دن|ارتھ ڈے]] نیٹورک ہیڈکوارٹر ولوں اسنوں "رائیجنگ سٹار" دے خطاب نال اعزازی وی کیتا گیا۔<ref name="My life"/><ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/south-asia/one-year-on-child-climate-activist-8-continues-strike-outside-indian-parliament|title=One year on, child climate activist, 8, continues strike outside Indian parliament|date=6 فروری 2020|access-date=6 فروری 2020|publisher=[[The Straits Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/news/india/this-7-yr-old-girl-stood-near-parliament-urging-pm-narendra-modi-to-pass-the-climate-change-law-now-369694.html|title=This 7-Yr-Old Girl Stood Near Parliament Urging PM Narendra Modi To Pass The Climate Change Law Now|work=[[The Times of India]]|access-date=19 جون 2019}}</ref> 19 نومبر 2019 نوں اس نوں [[پالیسی کمیشن]]، [[بھارت سرکار]] دے تعاون نال [[دینک بھاسکر|، دینک بھاسکر]] ولوں [[چنڈی گڑھ یونیورسٹی]] وکھے "ایس۔ڈی۔جی۔ امبیسڈر ایوارڈ 2019" دتا گیا۔ لسیپریا نوں پونڈیچیری دے اپ گورنر [[کرن بیدی]] ولوں 3 جنوری، 2020 نوں [[نویں دلی]] وکھے "گلوبل چائیلڈ پروڈی ایوارڈ 2020" وی ملیا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.in/science/environment/news/licypriya-kangujam-from-india-the-worlds-youngest-climate-activist-stands-with-greta-thunberg-and-demands-three-new-policies/articleshow/72451200.cms|title=Licypriya Kangujam from India – the world's youngest climate activist – stands with Greta Thunberg and demands three new policies|access-date=19 دسمبر 2019|publisher=[[Business Insider]]|accessdate=2021-05-05|archivedate=2019-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191216105946/https://www.businessinsider.in/science/environment/news/licypriya-kangujam-from-india-the-worlds-youngest-climate-activist-stands-with-greta-thunberg-and-demands-three-new-policies/articleshow/72451200.cms}}</ref> 18 فروری 2020 نوں اسنے [[دلی یونیورسٹی]]، [[نویں دلی]]، بھارت وچ منعقد ٹیڈئیکسئیسبیئیسسی نوں سنبودھت کیتا۔ 23 فروری 2020 نوں اس نے ٹیڈئیکسگیٹوے وچ مخالف کیتا، جو [[ممبئی]] وچ ہویا سی۔ اسنے اپنی نوں سالاں دی عمر تک چھیویں وار ٹیئیڈیئیکس وچ سنبودھت کیتا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/mirror-now/society/article/cop25-8-yr-old-indian-greta-urges-world-leaders-to-save-planet/526300|title=Licypriya Kangujam|access-date=23 فروری 2020|publisher=TEDxGateway}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/young-ones-to-take-centre-stage-at-tedxgateway-tomorrow/article30884650.ece|title=Young ones to take centre stage at TEDxGateway tomorrow|access-date=23 فروری 2020|publisher=TEDxGateway}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tedxgateway.com/portfolio/licypriya-kangujam/|title=Licypriya Kangujam|work=[[The Hindu]]|access-date=22 فروری 2020|accessdate=2021-05-05|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322165001/https://tedxgateway.com/portfolio/licypriya-kangujam/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tedxgateway.com/portfolio/licypriya-kangujam/|title=Climate change, future tech take centre stage|access-date=22 فروری 2020|publisher=[[Mumbai Mirror]]|accessdate=2021-05-05|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322165001/https://tedxgateway.com/portfolio/licypriya-kangujam/}}</ref> == زندگی == لسیپریا کنگجم دا جم 2 اکتوبر، 2011 نوں بھارت دے [[منیپور]] دے بشیکھونگ وچ ہویا سی، کیکے سنگھ اتے بدیانی دیوی کانگجم اونگبی دی وڈی بیٹی سی۔ کنگجم نے موسمی تبدیلی دے جوکھم گھٹاؤن دا مقابلہ کرن لئی اپنی آواز بلند کرنی شروع کیتی، جدوں اوہ ستّ سالاں دی سی۔ جون، 2019 وچ اسنے بھارت دے پارلیمنٹ بھون دے ساہمنے ، [[بھارت]] دے موسم تبدیلی قانون نوں لاگوُ کرن لئی وزیر اعظم [[نرندر مودی]] نوں مخالف کردیاں خلاف کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/news/7-year-old-climate-change-parliament-pm-modi/|title=A 7-Year-Old Takes Stand Near The Parliament Urging PM Modi To Pass The Climate Change Law|date=22 جون 2019|work=[[ScoopWhoop]]|access-date=22 جون 2019|accessdate=2021-05-05|archivedate=2019-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191016085910/https://www.scoopwhoop.com/news/7-year-old-climate-change-parliament-pm-modi/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.poknapham.in/daily/english/4694|title=Angola backs Licypriya's green world campaign|date=24 ستمبر 2019|work=[[Poknapham]]|access-date=24 ستمبر 2019|accessdate=2021-05-05|archivedate=2021-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209171423/https://www.poknapham.in/daily/english/4694}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report-seven-year-old-becomes-the-youngest-green-activist-2789383|title=Seven-year-old becomes the youngest green activist|date=9 ستمبر 2019|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=9 ستمبر 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/mirror-now/society/article/aged-7-licypriya-kangujam-stands-outside-parliament-to-urge-prime-minister-mps-to-pass-climate-change-law/441304|title=Aged 7, Licypriya Kangujam stands outside Parliament to urge Prime Minister, MPs to pass climate change law|date=22 جون 2019|work=[[Mirror Now]]|access-date=22 جون 2019}}</ref> == 2018–2019 دی سرگرمتا == [[تصویر:Licypriya_addressing_UNESCO_Partners’_Forum_2019.jpg|left|thumb| کنگجم 20 ستمبر 2019 نوں انگولا وچ یونیسکو پارٹنرز فورم 2019 (دو سالا لونڈا) نوں مخالف کردیا۔]] === منگولیا دا دورہ === 2018 وچ، لسیپریا اپنے پیؤ نال منگولیا وچ اقوام متحدہ دی آفت کانفرنس وچ شامل ہوئی۔ اس نال اس نوں کم شیلتا وچ شامل ہون لئی راغب کیتا گیا۔ بیبیسی نیوز دے اک لیکھ وچ اسنے کیہا، “مینوں بھاشن دین والے لوکاں توں بہت ساریاں انسپائریشن اتے نواں علم ملیا۔ ایہہ زندگی بدلن والی حادثہ سی۔ ” لسیپریا نے آب و ہوا پرورتن اتے قدرتی آفتاں نال نجٹھدیاں سیارہ دی رکھیا لئی جاگروکتا پیدا کرن لئی تقریب توں ترنت بعد “چائیلڈ موومینٹ” دا قیام کیتا۔<ref name="My life"/> === افریقہ دا دورہ === کنگجم وچ حاضر وچ یونیسکو دے بھائیوال فورم 2019 (دو سال زارگوزا) [[لواندا|زارگوزا]] سٹی، انگولا کے یونیسکو، افریقی سنگھ اتے انگولا دی سرکار نوں سدا دتا۔ اسنے انگولا دے صدر جوؤ لورینو، مالی ابراہم بوؤبکر کیٹا، مالاوی ہیگے جینگوب دے صدر، [[کانگو لوکراج|لوکراج دے جمہوریہ دے]] پردھان، ڈینس ساسو نگئیسو، انگولا دی پہلی خاتون اینا دیاس لورینو [[نمیبیا|، نامیبیا]] مونکا گنگوس دی پہلی عورت، نوبل امن انعام حاصل کرن والا 2018 ڈینس مکویگے، [[یونیسکو|یونیسکو دے]] ڈائریکٹر جنرل آڈرے ازولے [[گنی|، گنی]] دے اپ وزیر اعظم پھرانسکوئس فعال اتے افریقہ دے سارے تہذیبی منتریاں نال مخالف کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://en.unesco.org/events/biennale-luanda-pan-african-forum-culture-peace|title=Biennale of Luanda – Pan-African Forum for the culture of peace|date=20 ستمبر 2019|work=[[UNESCO]]|access-date=20 ستمبر 2019}}</ref><ref name="au.int">{{Cite news|url=https://au.int/en/newsevents/20190918/biennal-luanda-pan-african-forum-culture-peace|title=Biennale of Luanda: Pan-African Forum for the Culture of Peace|date=20 ستمبر 2019|work=[[African Union]]|access-date=20 ستمبر 2019|accessdate=2021-05-05|archivedate=2019-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191018024917/https://au.int/en/newsevents/20190918/biennal-luanda-pan-african-forum-culture-peace}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://indiaeducationdiary.in/licypriya-kangujam-met-with-the-president-of-namibia/|title=Licypriya Kangujam met with The President of Namibia|date=20 ستمبر 2019|work=India Education Diary|access-date=20 ستمبر 2019|accessdate=2021-05-05|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926151041/https://indiaeducationdiary.in/licypriya-kangujam-met-with-the-president-of-namibia/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://realtime.rediff.com/news/india/Licypriya-draws-attention-of-world-leaders-on-her-maiden-climate-change-movement-in-Angola/ea169cddc93b6466|title=Licypriya draws attention of world leaders on her maiden climate change movement in Angola|date=20 ستمبر 2019|work=[[Rediff Realtime]]|access-date=20 ستمبر 2019}}</ref> === کیرل ہڑ 2018 === لسیپریا نے 24 اگست، 2018 نوں کیرل دے وزیر اعلیٰ [[پنارائے وجیئن|پنارائی وجین]] نوں اپنی 100,000 روپئے دی بچت کیرلا وڈا ہڑ دے پیڑت بچیاں دی مدد لئی دان کیتی۔ دو سالاں بعد اسنوں کیرلا سرکار توں اک پروانگی پتر ملیا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.saarcyouth.org/licypriya-kangujam-donated-to-support-million-of-victim-children-of-kerala-massive-flood-in-2018/|title=Licypriya Kangujam Donated ₹1,00,000 to Kerala Government to Support Victim Children of Kerala Massive Flood in 2018 but Acknowledged after almost 2 Years|date=22 اکتوبر 2019|work=Saarcyouth.org|access-date=22 اکتوبر 2019|accessdate=2021-05-05|archivedate=2021-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210928084038/http://www.saarcyouth.org/licypriya-kangujam-donated-to-support-million-of-victim-children-of-kerala-massive-flood-in-2018/}}</ref> وزیر اعلیٰ نوں لسیپریا دے دان نے ہڑ نال متاثر بچیاں دی رکھیا وچ اوہناں دے کم دی حمایت کیتی۔ اسنے محسوس کیتا کہ اسدا چھوٹا جیہا یوگدان مشکلاں ویلے بچیاں دی مدد کریگا۔ === گریٹ اکتوبر مارچ 2019 === 21 اکتوبر 2019 نوں لسیپریا نے اپنے ہزاراں سپوٹراں دے نال، [[انڈیا گیٹ]] [[نویں دلی|، نویں دلی]] وکھے "گریٹ اکتوبر مارچ 2019" دی شروعات کیتی۔ گریٹ اکتوبر مارچ 21 توں 27 اکتوبر تک وکھ-وکھ تھاواں اُتے ہویا سی تاں جو [[عالمی تپش|آب و ہوا تبدیلی]] اُتے ترنت کاروائی کیتی جا سکے اتے بھارت وچ آب و ہوا قانون لاگوُ کیتا جا سکے۔<ref name="My life">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-51399721|title=India climate activist Licypriya Kangujam on why she took a stand|date=6 فروری 2020|website=[[BBC News]]|access-date=6 فروری 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.shethepeople.tv/news/meet-licypriya-kangujam-the-indian-climate-activist|title=Meet Licypriya Kangujam, The Indian Climate Activist|date=29 جنوری 2020|work=[[SheThePeople.TV]]|access-date=20 ستمبر 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://pragativadi.com/licypriya-kangujam-kicks-off-worldwide-protest-demands-on-climate-action/|title=Licypriya Kangujam kicks off worldwide protest, demands on climate action|date=22 اکتوبر 2019|work=[[Pragativadi]]|access-date=22 اکتوبر 2019}}</ref> === مستقبل لئی بچاء کٹّ === لسیپریا نے 4 اکتوبر 2019 نوں ہوا آلودگی نوں روکن لئی سروائیول کٹّ فار د پھیوچر نامک اک پرتیک آلہ لیایا۔ سکیپھو اک لگبھگ زیرو بجٹ کٹّ اے جو جدوں آلودگی زیادہ ہون اُتے ساہ لین لئی تازی ہوا حاصل کرن لئی ردی توں تیار کیتا گیا اے۔ ایہہ پہنن یوگ پودا ہوا آلودگی لئی گرین تحریک دی مانتا اے۔ کوئی وی اس خیال نوں گھر وچ ریسائیکلنگ ردی توں تیار کر سکدا اے تاں جو تازے ہوا نوں سدھا ساڈے پھیپھڑیاں وچ داخلہ کر سکے۔ اسنے اسنوں نویں چنے گئے ودھائکاں اتے منتریاں دے سہں چکّ تقریب توں پہلاں کارکردگی دے پرتیک وجوں پنجاب اتے ہریانہ صوبائی اسمبلی بھون دے ساہمنے لانچ کیتا۔ اوہ دلی اتے قومی [[راجگڑھ]] کھیتر وچ ہوا آلودگی دے موجودہ سنکٹ لئی ترنت حل لبھن لئی لیڈراں دا دھیان کھچدی اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.pragativadi.com/licypriya-kangujam-launches-solution-to-curb-air-pollution/|title=Licypriya Kangujam launches solution to curb air pollution|date=4 Nov 2019|work=[[Pragativadi]]|access-date=4 Nov 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://theshillongtimes.com/2019/11/05/8-yr-olds-solution-to-tackle-air-pollution/|title=8 yr olds solution to tackle air pollution|date=5 Nov 2019|work=[[Pragativadi]]|access-date=5 Nov 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.northeasttoday.in/8-years-old-licypriya-kangujam-launched-solution-to-curb-air-pollution/|title=8-years-old Licypriya Kangujam launched solution to curb air pollution.|date=5 Nov 2019|work=[[The Northeast Today]]|access-date=5 Nov 2019}}</ref> اوہناں اگے کیہا کہ ایہہ پراجیکٹ دلی دی ہوا آلودگی دی مسئلہ توں متاثر اے اتے اوہ نہیں چاہندی کہ اس دا سندیش صرف ماحول بارے ہووے۔ اس دی بجائے، ایہہ اسی انوکولتا دے بارے اے جس کارن اس نے اک مشن، اگے لیاندا اتے لچکیلیپن دے گن جو اس نوں ہن اتے مستقبل وچ بچاء لئی لیندے ہن۔ اسنے ماڈل نوں انڈین انسٹیچیوٹ آف ٹیکنالوجی جموں (آئی۔آئی۔ٹی۔) دے پروفیسر چندن گھوش دے تعاون نال ترقی یافتہ کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/time-to-act-against-pollution-says-8-yr-old-climate-activist/856458.html|title=Time to act against pollution, says 8-yr-old climate activist|date=5 Nov 2019|work=[[The Tribune]]|access-date=5 Nov 2019|accessdate=5 May 2021|archivedate=5 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191105064714/https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/time-to-act-against-pollution-says-8-yr-old-climate-activist/856458.html}}</ref> === سیؤپی 25 === [[تصویر:Licypriya_with_UN_Secretary_General2.jpg|thumb| 12 دسمبر 2019 نوں سپین دے میڈرڈ وچ اقوام متحدہ آب و ہوا تبدیلی کانفرنس 2019 (سیؤپی 25) وکھے اقوام متحدہ دے سیکٹری جنرل [[اینتونیؤ گتیرس|اینٹونیؤ گٹیریس نال لیکپریا کانگجم۔]]]] لسیپریا کنگجم نے کوپ25 وچ آب و ہوا تبدیلی متعلق دنیا دے آگوآں نوں مخالف کیتا۔ اقوام متحدہ آب و ہوا کانفرنس موسم تبدیلی اُتے انتر قومی کاروائی بارے وچار وٹاندرے لئی منعقد کیتا گیا سی۔ اس تقریب وچ 196 دیساں دے 26,000 لوک شامل ہوئے۔ ایہہ پروگرام 2 دسمبر توں 13 دسمبر تک آئی۔ایپھّ۔ای۔ایمّ۔اے۔، میڈرڈ، سپین وکھے کیتا گیا سی، جس دی میزبانی چلی دی سرکار نے یو۔اینّ۔ایپھّ۔سی۔سی۔سی (موسم دی تبدیلی اُتے اقوام متحدہ دے پھریمورک کانفرنس) دے تحت سپین دی سرکار دی لوجسٹک مدد نال کیتی سی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/national/un-chief-lavishes-praise-on-indias-8-yr-old-activist-785269.html|title=UN Chief lavishes praise on India's 8-yr-old activist|date=2019-12-13|work=[[Deccan Herald]]|access-date=2019-12-13}}</ref> کانگجم نے اقوام متحدہ دے آب و ہوا تبدیلی کانفرنس سیؤپی 25 دوران اقوام متحدہ دے سکتر-جنرل نوں ملیا اتے "عالمی دے بچیاں دی طرفوں" اک منگ پتر سونپیا۔ میمورنڈم وچ کیہا گیا اے کہ اوہ دنیا دے سارے بچیاں لئی اک بہتر جگہ بناؤنا چاہندی اے۔ اقوام متحدہ دے سکتر-جنرل [[اینتونیؤ گتیرس|اینٹونیؤ گٹیریس]] ولوں اس دی تعریف کیتی گئی۔ [[گریٹا تھنبرگ|گریٹا تھمبرگ]] اتے کئی ہور گلوبل لیڈراں نے اس پروگرام دوران حصہ لیا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/indias-8yrold-activist-at-cop25-reminder-of-worlds-obligations-to-future-generations-un-chief/1684804|title=India's 8-yr-old activist at COP25 reminder of world's obligations to future generations:UN Chief|date=2019-12-13|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=2019-12-13|accessdate=2021-05-05|archivedate=2021-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425172337/https://www.outlookindia.com/newsscroll/indias-8yrold-activist-at-cop25-reminder-of-worlds-obligations-to-future-generations-un-chief/1684804}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری لنک == * [http://www.saarcyouth.org/licypriya-kangujam-biography-the-youngest-face-of-climate-change-movement-in-the-world/ دکھنی ایشیئن یوتھ کانفرنس اُتے لپیپریا کنگجم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426170740/http://www.saarcyouth.org/licypriya-kangujam-biography-the-youngest-face-of-climate-change-movement-in-the-world/ |date=2021-04-26 }} [[گٹھ:ماحول کارکن]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:Articles with hAudio microformats]] [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] eu7jk1afwlbea33bmk9vdt88n6lmsn8 0 106040 711743 691728 2026-09-24T02:27:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711743 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography|religion=[[اسلام]] |title = |honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]، [[قاری]]}} |name= محمد عثمان منصورپوری |birth_date = [[12 اگست]]، [[1944]] منصورپور، [[مظفر نگر]]، [[برطانوی ہند]] |death_date = {{death date and age|df=yes|2021|05|21|1944|08|12}} |alma_mater= [[دار العلوم دیوبند]] |notable_works= تحفظ ختم نبوت |denomination = [[سنی]] |jurisprudence = [[حنفی]] |movement = [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|دیوبندی]] |office1 = صدر{{زیر}} [[جمعیت علمائے ہند]] (میم) |term1= 4 اپریل 2008 تو‏ں 21 مئی 2020 تک |successor1= [[محمود مدنی]]<ref>{{cite news |title=Maulana Mahmood Madani elected interim chief of Jamiat Ulema-e-Hind |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/maulana-mahmood-madani-elected-interim-chief-of-jamiat-ulemaehind/2091352 |access-date=27 May 2021 |work=[[آؤٹ لک]] |date=27 May 2021 |accessdate=1 June 2021 |archivedate=3 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603060138/https://www.outlookindia.com/newsscroll/maulana-mahmood-madani-elected-interim-chief-of-jamiat-ulemaehind/2091352}}</ref> |office2 = نائب مہتمم [[دار العلوم دیوبند]] |term2= 1999 تو‏ں2010 |office3 = معاون مہتمم دار العلوم دیوبند |term3 = اکتوبر 2020 تو‏ں وفات |relatives = [[حسین احمد مدنی]] (سسر)، [[اسعد مدنی]]، [[ارشد مدنی]] |children = سلمان منصورپوری، عفان منصورپوری }} قاری '''محمد عثمان منصورپوری''' (12 اگست 1944 – 21 مئی 2021) اک [[بھارتی]] مسلما‏ن عالم و قومی رہنما سن، اوہ [[جمعیت علمائے ہند]] دے قومی صدر تے [[دار العلوم دیوبند]] دے استاذ{{زیر}} حدیث و سابق نائب مہتمم سن ۔ == سوانح{{زیر}} حیات == عثمان منصورپوری 12 اگست 1944ء نو‏‏ں منصور پور، [[ضلع مظفر نگر|مظفر نگر]] وچ پیدا ہوئے۔<ref name="history">{{cite book |author1=محمد اللہ قاسمی |title=دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ |publisher=شیخ الھند اکیڈمی |location=دیوبند |page=686 |edition=2020 |language=ur}}</ref> انھاں نے سن 1965ء وچ [[دار العلوم دیوبند]] تو‏ں روايتی [[درس نظامی]] وچ سند{{زیر}} فراغت حاصل کيتی۔<ref name="history" /> 1966ء وچ دار العلوم دیوبند ہی تو‏ں آپ نے [[قرأت]]، [[علم تجوید|تجوید]] تے [[عربی ادب]] وچ تخصص کيتا۔ <ref name="history" /> تعلیمی مشاغل تو‏ں فراغت دے بعد عثمان منصور پوری نے اولاً مدرسہ اسلامیہ قاسمیہ [[گیا]]، [[بہار (بھارت)|بہار]] وچ پنج سال فیر مدرسہ اسلامیہ عربیہ، [[امروہہ]] وچ گیارہ سال تک تدریسی خدمات انجام دتیاں۔<ref name="history" /> فیر 1982ء وچ انہاں نو‏‏ں دار العلوم دیوبند وچ بطور مدرس مقرر کيتا گیا۔<ref name="history" /> دار العلوم دیوبند وچ انھاں نے سالہا سال ''[[موطأ امام مالک]]'' تے ''[[مشکوۃ المصابیح]]'' دا درس دتا۔<ref name="history" /><ref name="nayab">{{cite book |author1=نایاب حسن قاسمی |title=دار العلوم دیوبند دا صحافتی منظرنامہ |publisher=ادارہ تحقیق اسلامی |location=دیوبند |page=290 |edition=2013 |language=ur}}</ref> 5 اپریل 2008ء نو‏‏ں اوہ [[جمعیت علمائے ہند]] دے قومی صدر مقرر ہوئے۔<ref name="pr">{{cite press release |last= فاروقی|first= نیاز احمد | date = 2021-05-21|title= صدر جمعیت علماء ہند و معاون مہتمم دار العلوم دیوبند حضرت امیر الھند مولا‏نا قاری سید محمد عثمان منصورپوری دا سانحہ ارتحال |language=ur|location=نويں دہلی |publisher= جمعیت علمائے ہند}}</ref> انھاں نے 1999ء تو‏ں 2010ء تک گیارہ سال دار العلوم دیوبند دے نائب مہتمم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیے۔<ref name="sahara" /><ref name="pr" />اکتوبر 2020ء وچ اوہ دار العلوم دیوبند دے معاون مہتمم مقرر کیتے گئے۔<ref name="nayab" /><ref>{{cite news |title=دارالعلوم دیوبند د‏‏ی مجلس شوریٰ دے سہ روزہ اجلاس دا آغاز |url=https://qindeelonline.com/darul-uloom-deoband-men-majlise-shura-ki-meeting-akhtetam-pazeer/ |access-date=21 مئی 2021 |work=قندیل آنلائن |date=15 اکتوبر 2020 |accessdate=2021-06-01 |archivedate=2021-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210521090645/https://qindeelonline.com/darul-uloom-deoband-men-majlise-shura-ki-meeting-akhtetam-pazeer/ }}</ref><ref name="history" /> '' رد قادیانیت اُتے آپ دے کئی محاضرات چھپ چکے نيں۔<ref>{{cite web |title=Books by Muḥammad Usmān Mansoorpuri |url=https://www.worldcat.org/identities/lccn-no2002078386/ |website=[[WorldCat]] |access-date=22 May 2021 |archive-date=22 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522053330/https://www.worldcat.org/identities/lccn-no2002078386/ |url-status=live}}</ref> 21 مئی 2021ء نو‏‏ں عثمان منصورپوری [[کورونا وائرس دا مرض 2019ء|کوو{{زیر}}ڈ-19]] وچ انتقال کرگئے۔<ref name="sahara">{{cite news |title=دارالعلوم دیوبند دے کارگزار مہتمم مولا‏نا قاری عثمان منصورپوری دا انتقال |url=https://roznamasahara.com/maulana-qari-usman-mansoorpuri-acting-superintendent-of-darul-uloom-deoband-passed-away/ |access-date=21 مئی 2021 |work=روزنامہ سہارا |language=ur |accessdate=2021-06-01 |archivedate=2021-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210521125650/https://roznamasahara.com/maulana-qari-usman-mansoorpuri-acting-superintendent-of-darul-uloom-deoband-passed-away/ }}</ref> == خاندانی زندگی == عثمان منصور پوری [[حسین احمد مدنی]] دے داماد سن ۔<ref name="nayab" /> انہاں دے فرزندان: محمد سلمان منصورپوری و محمد عفان منصورپوری [[علماء|عالم]] و [[مفتی]] نيں۔<ref name="sahara" /> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1944 دے جم]] [[گٹھ:2021 دیاں موتاں]] [[گٹھ:بھارت دے سنی علما]] [[گٹھ:بھارت وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا تو‏ں اموات]] [[گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]] [[گٹھ:قاسمی فضلا]] [[گٹھ:مظفر نگر دیاں شخصیتاں]] k2bqiypqd3taouf37uf8is88uwfq2s0 3 107151 711740 590381 2026-09-24T01:47:07Z Xqbot 203 Fixing double redirect from [[ورتن گل بات:Lmkjgmo]] to [[ورتن گل بات:Lemakjei]] 711740 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Lemakjei]] 2d98oslogu8zoessavru33crpqlc4cy 0 107812 711732 705134 2026-09-23T23:34:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711732 wikitext text/x-wiki {{infobox military conflict|conflict=مداخله ایران در جنگ داخلی سوریه|commander2={{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Abu Khayr al-Masri{{KIA}}{{سخ}}({{small|[[القاعده]] deputy leader}})|casualties4=Unknown|casualties3=Unknown|casualties2=Unknown|casualties1={{flagdeco|Iran}} '''ایران:''' 558{{سخ}}'''لشکر فاطمیون:'''{{سخ}}2,000+ کشته{{سخ}}8,000+ زخمی{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} '''حزب‌الله لبنان''' 1,800+ رزمنده کشته‌شده{{سخ}}'''شبه‌نظامیان شیعه عراق:'''{{سخ}}1,308+ militiamen killed<ref>2 killed (2012),[https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713052402/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf|date=13 July 2015}} 1,200 (2013–Feb. 2016),[https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/2/2/bodies-of-iraqis-killed-in-syria-received-in-baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108093927/https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/2/2/bodies-of-iraqis-killed-in-syria-received-in-baghdad|date=8 January 2017}} 12 killed (15 June 2016)[https://www.almasdarnews.com/article/southfront-70-islamist-rebels-killed-aftermath-southern-aleppo-clashes/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616171616/https://www.almasdarnews.com/article/southfront-70-islamist-rebels-killed-aftermath-southern-aleppo-clashes/|date=16 June 2016}} 13 killed (Aug. 2016),[https://twitter.com/Alfoneh/status/768304563728232453] 32 (19–20 Dec. 2016),[http://en.eldorar.com/node/4094]{{dead link|date=January 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} 19 killed (March–Aug. 2017),[https://twitter.com/Alfoneh/status/846745835580862464] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418061354/https://twitter.com/Alfoneh/status/846745835580862464|date=18 April 2017}}[https://twitter.com/Alfoneh/status/899418653183135745] 30 killed (16–21 Nov. 2017),[http://www.syriahr.com/en/?p=79093] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201140011/http://www.syriahr.com/en/?p=79093|date=1 December 2017}} total of 1,308 reported killed</ref>|strength2=?|strength1={{flagicon|Iran}} 2,000 soldiers according to the US <small>(denied by Iran)</small> {{flagicon image|}} 14,000+ fighters <small>(2017)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} 10,000+ fighters <small>(2017)</small>{{سخ}}{{flagicon image|}} c. 2,000 al-Nujaba fighters|units4=|units3=|units2=|units1=|commander4={{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=no}} Zoran Birhat{{سخ}}<small>(YPJ senior commander)</small>{{سخ}} {{Flagicon|Rojava}} Ciwan Ibrahim{{سخ}} ({{small|[[Asayish (Rojava cantons)|Asayish]] head}})|commander3={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[ابوبکر بغدادی]]'''{{KIA}}|commander1={{flagicon image|Flag of Iran.svg}} '''[[سید علی خامنه‌ای]]'''{{سخ}}<small>(Supreme Leader of Iran)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Maj. Gen. [[قاسم سلیمانی]]{{KIA}}{{سخ}}<small>(Quds Force chief commander)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Gen. Dariush Darsti{{KIA}}{{سخ}}<small>(IRGC commander)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Maj. Abolghassem Zahiri{{WIA}}{{سخ}}<small>(102nd Imam Hossein Battalion commander)</small>{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Iran.svg}} Ahmad Gholami{{KIA}}{{سخ}}<small>(Iranian paramilitary commander)</small>|width=400px|combatant4={{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[نیروهای دموکراتیک سوریه]] * {{flagicon image|People's Protection Units Flag.svg|border=no}} [[یگان‌های مدافع خلق]] * {{flagicon image|YPJ Flag.svg|border=no}} [[یگان‌های مدافع زنان]] * ''Other SDF groups and allies'' '''مورد حمایت از طرف:'''{{سخ}}[[پرونده:Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|23px]] CJTF-OIR (since 2014) * {{flagicon|United States of America}} [[ایالات متحده آمریکا]] * {{flagicon|Canada}} [[کانادا]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[بریتانیا]] * {{flagicon|France}} [[فرانسه]] * {{flagicon|Netherlands}} [[هلند]] {{flagicon|Iraqi Kurdistan}} [[Iraqi Kurdistan]] (limited involvement)|combatant3={{Flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[داعش]]|combatant2={{flagicon|Syrian opposition}} [[ارتش آزاد سوریه]]{{سخ}} {{Flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[احرار الشام]]{{سخ}} {{Flagicon image|Logo of Jaysh al-Islam.jpg}} [[جیش الاسلام]]{{سخ}} {{flagdeco|Syrian opposition}}{{flagicon image|Al-Liwaa.svg}}{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} ''Other rebel groups''{{سخ}} '''مورد حمایت از طرف:''' * {{flagicon|Turkey}} [[ترکیه]] * {{Flag|Qatar}} * {{flag|Saudi Arabia}} ({{small|2013-18}}) * {{Flag|United States}} ({{small|2013-17}}) ---- {{Flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} [[هیئت تحریر شام]] * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} [[جبهه النصره]] ({{small|2013-17}}) * {{Flagicon image|Logo of Jaysh al-Sunna.png}} [[Jaysh al-Sunna]] ({{small|2013-17}}) {{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[حزب ترکستان اسلامی در سوریه]]{{سخ}} {{flagicon image|Flag of Ansar al-Islam.svg}} [[انصار الاسلام]]{{سخ}} {{flagicon image|Flag of Ajnad al-Sham.png}} [[اجناد الشام]] ({{small|2013-17}})|combatant1={{flagicon image|Flag of Iran.svg}} '''[[ایران]]''' * [[پرونده:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|23px]] [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] ** [[بسیج]] '''شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران:''' * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حزب‌الله لبنان]] * [[لشکر فاطمیون]] * [[لشکر زینبیون]] * [[جنبش مقاومت اسلامی نجباء]] '''در حمایت از:''' {{flagicon image|Flag of Syria.svg}} [[سوریه]] * {{flagicon image|Syrian Armed Forces Flag.svg}} [[نیروهای مسلح سوریه]] '''مورد حمایت از طرف:'''{{سخ}}{{flag|Russia}} ([[مداخله روسیه در جنگ داخلی سوریه]])|result=در حال انجام * نیروهای دولدی بیش از {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۵ شهرک و بیش از ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰۰۰ [[کیلومتر مربع]] از خاک را تصرف کردند * دستاوردهای عمده دولت در استان‌های لاذقیه، پالمیرا، رقه، دمشق و حلب|territory=|place=[[سوریه]] و [[لبنان]]|date=۹ ژوئن ۲۰۱۳ تاکنون{{سخ}}({{Age in years, months, weeks and days|month1=06|day1=09|year1=۲۰۱۳}})|caption=|image_size=300px|image=Iran Syria Locator 911629333.svg|partof=[[مداخله خارجی در جنگ داخلی سوریه]]، [[جنگ داخلی سوریه]] و [[جنگ نیابتی ایران و عربستان]]|campaignbox=}} ایران تے شام دو اسٹریٹجک اتحادی نيں۔ ایرانی حکومت دے سیاسی ادب وچ ، شام [[صہیون مخالفت|صیہونیت دے]] خلاف مزاحمت دے محور [[حزب اللہ|اور لبنان وچ حزب اللہ دے]] درمیان اک پل دا رکن ا‏‏ے۔ <ref>سرلشکر صفوی:سوریه پل ارتباطی ایران با حزب‌الله لبنان است/تکفیریها صهیونیست هستند.</ref> ایران تے شام دے تعلقات انقلاب تو‏ں پہلے دے نيں۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ ، [[محمد رضا شاہ پہلوی|محمد رضا پہلوی دے]] [[حافظ الاسد|دور وچ ، ایران نے 1975 وچ حفیظ الاسد دے تہران دے دورے دے]] دوران اسد حکومت نو‏‏ں غیرمعمولی طور اُتے 300 ملین ڈالر د‏‏ی امداد د‏‏ی پیش کش د‏‏ی سی۔ [[ایران عراق جنگ|ایران عراق جنگ دے دوران]] شام ایران دا اک اہ‏م سیاسی تے فوجی حامی وی سی۔ بشار الاسد دے خلاف شامی عوام دے مظاہرےآں وچ وادھا دے نال ، آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس 2011 تو‏ں بشار الاسد د‏‏ی حمایت کر رہ‏ی اے تے ایران نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اہ‏م مدد فراہ‏م د‏‏ی اے ، جس وچ رسد ، تکنیکی ، مالی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ، تے شام د‏‏ی کچھ سرکاری افواج د‏‏ی فوجی تربیت۔ ایران اپنے علاقائی مفادات دے لئی شامی حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں بہت اہ‏م سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph"/> مارچ 2017 تک ، شام وچ ایرانی فوجیاں نے 2،100 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.aljazeera.com/news/2017/06/iran-fires-missiles-isil-positions-eastern-syria-170618193251349.html Iran fires missiles at ISIL positions in eastern Syria]</ref> == پس منظر == ایران شامی حکومت کیت‏‏ی بقا نو‏‏ں اپنے مفادات دے لئی ناگزیر سمجھدا ا‏‏ے۔ [[انقلاب ایران|یہ ملک 1978 دے اسلامی انقلاب دے]] بعد تو‏ں ہن تک ایران دا واحد مستحکم اتحادی رہیا اے تے شام لبنان وچ حزب اللہ دے نال ایران دے رابطے دے لئی وی اک اہ‏م عبور ا‏‏ے۔ ایرانی رہنماواں نے شام دا ناں ایران دا 35 واں صوبہ رکھیا ا‏‏ے۔ شام وچ سعودی تے امریک‏‏ی اثر و رسوخ نو‏‏ں روکنے دے لئی بشار الاسد د‏‏ی سربراہی وچ علوی اقلیت اک اہ‏م عنصر ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph"/> شام دا شہر [[زبدانی|الزبدانی]] اسد تے ایران دے لئی انتہائی ضروری اے کیونجے ، کم تو‏ں کم جون 2011 دے آخر تک ، لبنان وچ حزب اللہ د‏‏ی فراہمی ایرانی پاسداران انقلاب دے لئی ایہ لاجسٹک دا مرکز سی۔ <ref name="report 3">{{حوالہ رسالہ|last=Holliday|first=Joseph|date=March 2012|title=Syria's Armed Opposition|url=http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf|series=Middle East Security Report 3|publisher=[[Institute for the Study of War]]|page=25|accessdate=9 July 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512145439/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_Armed_Opposition.pdf |date=12 May 2012 }}</ref> شام د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں پہلے ، ایران نے مقامی افواج د‏‏ی تربیت تے اسلحے د‏‏ی ترسیل تے رقم دا انتظام کرنے دے لئی شام وچ 2،000 تو‏ں 3،000 دے درمیان فوجیاں نو‏‏ں لبنان وچ تعینات کيتا سی۔ <ref name="IranBoostY4telegraph">[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/10654144/Iran-boosts-support-to-Syria.html Iran boosts support to Syria], telegraph, 21 February 2014</ref> ایران دے نائب وزیر خارجہ ، حسین امیر عبد اللہ نے اپریل 2014 وچ کہیا سی: "ہم بشار الاسد نو‏‏ں باقی زندگی صدر رہنے د‏‏ی کوشش نئيں کردے نيں۔" لیکن اسيں اسد تے شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دہشت گردی تے انتہا پسند قوتاں دے استعمال دے خاتمے دے خیال د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔ == 2011 وچ شام دے مظاہرےآں اُتے دباؤ == [[شام|کہیا جاندا اے کہ ایران نے شام دے]] مظاہرےآں دے ابتدائی دناں وچ شامی حکومت نو‏‏ں تکنیکی مدد فراہ‏م کيتی سی ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے 2009 دے صدارتی انتخابات دے مظاہرےآں دے بعد حاصل کردہ تجربے د‏‏ی بنیاد اُتے سی۔ <ref name="abdo">{{حوالہ ویب|url=http://www.insideiran.org/featured/how-iran-keeps-assad-in-power-in-syria/|title=How Iran Keeps Assad in Power in Syria|website=Inside Iran|date=5 September 2011|accessdate=6 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320184525/http://www.insideiran.org/featured/how-iran-keeps-assad-in-power-in-syria/|archivedate=20 March 2012}}</ref> اپریل 2011 وچ ، [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریک‏‏ی صدر]] [[بارک اوباما|باراک اوباما]] [[اقوام متحدہ|اور اقوام متحدہ وچ ]] امریک‏‏ی سفیر سوسن رائس نے ایران اُتے الزام لگایا سی کہ اوہ خفیہ طور اُتے اسد د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ تے اطلاعات نيں کہ شامی مظاہرین نے ایہ دعویٰ کيتا اے کہ سیکیورٹی فورسز دے کچھ ممبران [[فارسی زبان|فارسی بولدے نيں]] ۔ انقلابی گارڈز تو‏ں وابستہ دو سائٹاں دے مطابق ، قاسم سلیمانی د‏‏ی سربراہی وچ قدس فورس 2011 دے اوائل وچ (شام وچ داعش دے عروج تو‏ں پہلے) شامی عوام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے وچ ملوث سی۔ قدس فورس دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں [[قاسم سلیمانی]] نے مشرق وسطی دے کچھ ملکاں دے امور وچ مسلماناں د‏‏یاں جاناں دے دفاع دے لئی مداخلت کيتی۔ لیکن بعض تجزیہ کاراں د‏‏ی نظر تو‏ں ، ایہ دعوی ، اس دے دوسرے دعوواں د‏‏ی طرح ، وی بھی غلط اے تے اس نے خطے دے کچھ حکمراناں دا دفاع کرکے سیکڑاں ہزاراں مسلماناں (تے غیر مسلم) نو‏‏ں ہلاک کرنے دا باعث بنا ا‏‏ے۔ شامی حکومت (بشار الاسد) دے پروپیگنڈا اپریٹس د‏‏ی طرح اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حکومت دے پروپیگنڈے دا سامان ، داعش دے جرائم اُتے توجہ مرکوز کردا اے تے سامعین نو‏‏ں بشار الاسد تے اس دے اتحادیاں دے جرائم نو‏‏ں فراموش کرنے د‏‏ی کوشش کردا اے ( اسلامی جمہوریہ ایران دے نال نال روس)۔ === شام وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی === امریکا نے اسلامی جمہوریہ ایران اُتے شام وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالی دا الزام عائد کيتا اے <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.rfi.fr/fa/ایران/20210331-گزارش-سالانه-حقوق-بشر-آمریکا-ایران-روسیه-و-چین-را-به-نقض-حقوق-بشر-متهم-کرد|عنوان=گزارش سالانه حقوق بشر آمریکا ایران، روسیه و چین را به نقض حقوق بشر متهم کرد|ناشر=صدای فرانسه|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://ir.voanews.com/latestnews/iran-us-human-rights-annual-state|عنوان=گزارش سالانه حقوق بشر: رژیم ایران دامنه نقض حقوق بشر را به سوریه، لبنان، و یمن ہور گسترش داده‌است|ناشر=صدای آمریکا|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref>۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-56585185|عنوان=آمریکا ایران را به نقض حقوق بشر در منطقه متهم کرد|ناشر=bbc|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> == شامی حکومت نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی مالی تے فوجی مدد == 2011 دے بعد تو‏ں ، جدو‏ں اسلامی جمہوریہ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے آیا سی ، اس نے اس ملک د‏‏ی جنگ اُتے بہت زیادہ رقم خرچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="IranBoostY4telegraph"/> 2011 دے بعد تو‏ں ، ایران نے شامی حکومت نو‏‏ں فوجی امداد تے مارکیٹ تو‏ں کم تیل د‏‏ی ترسیل دے علاوہ 3.6 بلین ڈالر دے قرضے فراہ‏م کیتے نيں۔ فاؤنڈیشن فار مظلوماں دے سربراہ پرویز فتاح نے اک ٹیلی ویژن پروگرام وچ اعتراف کيتا کہ قاسم سلیمانی نے فاطمی فوج د‏‏ی ادائیگی دے لئی انہاں تو‏ں رجوع کيتا سی ، تے پارلیمنٹ دے قومی سلامتی کمیشن دے سابق ممبر حشمت اللہ فلاحت پیشہ نے کہیا سی کہ اسلامی جمہوریہ شام نو‏‏ں 20 بلین تو‏ں 30 ارب ڈالر د‏‏ی امداد فراہ‏م کيتی۔<ref>{{یادکرد خبر|عنوان=رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران: ۲۰ تو‏ں ۳۰ میلیارد دلار به سوریه پول دادیم|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran-52734754|خبرگزاری=بی‌بی‌سی فارسی|تریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۹}}</ref> اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حکومت شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں فوجی تے شہری مدد فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ شام دے مظاہرین نو‏‏ں دبانے وچ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت کیت‏‏ی حمایت اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ا‏‏ے۔ فاؤنڈیشن برائے دفاع برائے جمہوریہ دے محقق دا خیال اے کہ شام وچ آئی آر جی سی د‏‏ی موجودگی ایران تو‏ں باہر اس فوجی تنظیم د‏‏ی پہلی موجودگی نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اسد د‏‏ی حمایت تے جنگی جرائم دا اوہ اپنے ملک دے عوام دے خلاف کردا اے شاید ایہ سب تو‏ں واضح دستاویز اے جس نے ایہ ثابت کيتا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|انقلابی گارڈز]] دنیا وچ دہشت گردی دا سب تو‏ں وڈا سپانسر ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://ir.voanews.com/persiannews/us-syria-iran-irgc|عنوان=بررسی نقش سپاه در سوریه و توان نظامی رقبای آمریکا در دو رسانه انگلیسی زبان|ناشر=صدای آمریکا|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> == سیاسی عہدے == === اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی حکومت دے قائد === [[سید علی خامنہ ای]] [[رہبر ایران ]] نے اک سرکاری خطاب وچ کہیا:{{اقتباس بند|”شام وچ امریک‏‏ی منصوبے دا بنیادی مقصد خطے وچ مزاحمتی لکیر نو‏‏ں نشانہ بنانا اے ، کیونجے شام فلسطینی مزاحمت تے لبنانی اسلامی مزاحمت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ شام دے تئاں اسلامی جمہوریہ ایران دا مؤقف اس ملک دے عوام دے مفاد وچ کِسے وی اصلاحات د‏‏ی حمایت کرنا اے تے شام دے اندرونی معاملات وچ امریکا تے اس دے جانشیناں د‏‏ی مداخلت د‏‏ی مخالفت کرنا ا‏‏ے۔ “<ref>[http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=18890]</ref>}}[[سید علی خامنہ ای| رہبر ایران]] شام وچ داخلی تنازعہ دے بارے وچ کہندے نيں:{{اقتباس بند|”خطے دے ملکاں وچ اسلامی بیداری دا جوہر صیہونی مخالف تے امریکا مخالف تحریک اے ، لیکن شام وچ ہونے والے واقعات وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے اسرائیل دا ہتھ واضح اے ، تے ساڈی منطق تے ایرانی قوم د‏‏ی کسوٹی ایہ اے کہ جتھے وی امریکا تے صیہونیت دے حق وچ نعرہ لگایا جاندا اے ، تحریک منحرف ا‏‏ے۔ “<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/06/30/155500.html |access-date=2021-07-12 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514003420/http://www.alarabiya.net/articles/2011/06/30/155500.html |dead-url=yes }}</ref>}}{{نقل قول|”بدقسمتی تو‏ں ، خطے دے کچھ ملکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں شام وچ اک تکفیری گروپ تشکیل دتا گیا اے ، جو تمام مسلم گروہاں دے نال شام‏ل اے ، لیکن اس تحریک دے حامیاں نو‏‏ں معلوم ہونا چاہیدا کہ ایہ اگ انھاں وی لپیٹ وچ لے گی۔ “<ref>{{یادکرد وب |url=http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/archive/2013/august/27/article/-ef73272dc8.html |title=خامنه‌ای هم «گروه‌های تکفیری» را مسئول دانست |accessdate=۱۳ مه ۲۰۱{{lang|ur|۴}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513235559/http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/archive/2013/august/27/article/-ef73272dc8.html |archivedate=۱۳ مه ۲۰۱{{lang|ur|۴}} |dead-url=yes}}</ref>}} 2011 وچ ، بحران دے آغاز اُتے ، ایرانی رہنما نے بشار الاسد نو‏‏ں اک پیغام بھیجیا جس وچ شام دے عوام دے تحفظ نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی سرخ لکیر قرار دتا گیا سی۔ ایرانی رہنما نے اسد تو‏ں خطاب کردے ہوئے اس گل اُتے زور دتا کہ جے آپ شامی عوام دے قتل تو‏ں لاتعلقی رکھدے نيں تاں ، اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حمایت اُتے اعتماد نہ کرن۔ <ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.farsnews.ir/news/13980715000307/انتشار-برای-نخستین-بار%7C-پیام-رهبر-انقلاب-به-بشار-اسد-مردم-سوریه-خط|عنوان=پیام رهبر انقلاب به بشار اسد: مردم سوریه خط قرمز ما هستند|ناشر=خبرگزاری فارس}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/928398|عنوان=پیام رهبر انقلاب به بشار اسد: مردم سوریه خط قرمز ما هستند|ناشر=تابناک}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.armanmeli.ir/fa/news/main/272529|عنوان=تذکر رهبر انقلاب به بشار اسد|تریخ بازدید=|نویسنده=|تریخ=|ناشر=روزنامه آرمان ملی|archive-date=22 دسامبر 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222172313/http://www.armanmeli.ir/fa/news/main/272529}}</ref> === ملٹری سیکیورٹی دے سربراہ === کیمپ دے سربراہ مہدی طیب نے فروری 2012 وچ بیان کیا: {{نقل قول|شام ساڈے لئے پینتیسواں صوبہ تے اک اسٹریٹجک صوبہ ا‏‏ے۔ جے دشمن اسيں اُتے حملہ کردا اے تے شام یا خوزستان اُتے قبضہ کرنا چاہندا اے تاں ترجیح ایہ اے کہ اسيں شام نو‏‏ں رکھے ، کیونجے جے اسيں شام رکھدے نيں تاں اسيں خیزستان نو‏‏ں واپس لے سکدے نيں ، لیکن جے اسيں شام تو‏ں ہار جاندے نيں تاں اسيں تہران نئيں رکھ سکدے۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.kaleme.com/1391/11/26/klm-133479/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2017-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829024654/http://www.kaleme.com/1391/11/26/klm-133479/ |dead-url=yes }}</ref>}} فارس نیوز ایجنسی نے مئی 1993 وچ سردار حمانی دے بیانات د‏‏ی اشاعت دے چند گھنٹےآں بعد اسنو‏ں حذف کردتا۔ <ref>[http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13930214001089 لینک خبر حذف شده از فارس نیوز از سخنرانی سردار همدانی]</ref> سینئر انقلابی گارڈز دے کمانڈر نے کہیا: "اج اسيں شام وچ اسلامی انقلاب جداں مفادات دے لئی لڑ رہے نيں تے ساڈا دفاع مقدس دفاع د‏‏ی سطح اُتے اے … 42 گروپ تے 128 بٹالین جس وچ 70،000 نوجوان مسلما‏ن ، علوی ، سنی تے شیعہ شام‏ل نيں ، قومی تحرک د‏‏ی شکل [[محافظات شام|تشکیل دتی تے شامی]] شہراں تے صوبےآں د‏‏ی سیکیورٹی نو‏‏ں سنبھال لیا ، اج اک لکھ چالیس ہزار تربیت یافتہ باسیجی شام وچ داخل ہونے دے منتظر نيں۔ » <ref>[http://www.freezepage.com/1400231878ACSQLZBDZM سردار همدانی:نظام سوریه از خطر سقوط خارج شده‌است]</ref> 15 مئی 1993 نو‏‏ں ملیر کور دے کمانڈر ، محمد اسکندری نے کہیا: "شام وچ اج د‏‏ی جنگ در حقیقت امریکا دے نال ساڈی جنگ اے ، جو شام د‏‏ی سرزمین اُتے ہوئی سی۔ اس ملک وچ آئی آر جی سی دے کمانڈراں نے 42 بریگیڈ تیار کیتے نيں تے 138 لیس بٹالین تے اوہ جنگ دے لئی پوری طرح تیار نيں۔ اوہ دشمن دے نال نيں… شام دے 14 [[ایران دے صوبے|صوبےآں نو‏‏ں ایران دا]] صوبہ تے شام دا [[صوبہ ہمدان|صوبہ حمان نو‏‏ں صوبہ حماد نامزد کيتا گیا]] اے ، جتھے صوبہ ہمدان دے افراد ، نقد رقم تے [[غذا|کھانے دی]] امداد جمع کرنے دے بعد بھیج دیندے نيں۔ اس صوبے نو‏‏ں براہ راست ایہ امداد۔ <ref>[http://www.freezepage.com/1400155869ESQWLNMULB تشکیل ستاد پشتیبانی از جبهه مقاومت سوریه در ملایر]</ref> امریک‏‏ی اخبار [[وال اسٹریٹ جرنل|وال اسٹریٹ]] نے اطلاع دتی اے کہ اسلامی جمہوریہ ایران نے افغان مہاجرین نو‏‏ں شام وچ ملک د‏‏ی خانہ جنگی وچ حصہ لینے دے لئی بھیجیا سی تے اسنو‏ں شامی شہری وچ [[حزب اللہ|آئی آر جی سی تے لبنانی حزب اللہ د‏‏ی افواج د‏‏ی ہلاکتاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی ایران د‏‏ی حکمت عملی دا اک حصہ سمجھیا سی۔]] جنگ <ref>[http://www.radiofarda.com/archive/news/latest/143/143.html?id=25387134 روزنامه وال استریت ژورنال از اعزام پناهجویان افغان به سوریه از طرف سپاه پاسداران خبر داد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212600/http://www.radiofarda.com/archive/news/latest/143/143.html?id=25387134 |date=2016-03-04 }}، رادیو فردا</ref> === اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی فوج دے کمانڈوز === بریگیڈیئر جنرل علی نے فروری 2014ء وچ [[شام|شام]] وچ تسنیم دے رضاکارانہ فوج بھیجنے دے نال گفتگو وچ فوج د‏‏ی زمینی فوج دے ڈپٹی کوآرڈینیٹر د‏‏ی زینت بنی تے اعلان کيتا کہ آپریشنز ایڈوائزر [[ايرانی زمینی فوج|آرمی]] ، خاص طور اُتے شام وچ ٹائپ 65 ، "ہم 65 ٹائپ آرمی دا حصہ نيں"۔ مشیر دے طور اُتے 65 ويں بریگیڈ تے ہور اکائیاں تو‏ں شام بھیج رہے نيں تے ایہ تعینا‏‏تی 65 ويں رینجر بریگیڈ تو‏ں مخصوص نئيں اے تے ہن 65 ويں بریگیڈ دے مشیر اوتھ‏ے موجود نيں۔ 65 ويں بریگیڈ دے علاوہ ، فوج دے ہور اکائیاں دے دستےآں نو‏‏ں مشاورتی کارروائیاں دے لئی شام بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار}} === ممبران پارلیمنٹ === [[مجلس ایران|ایرانی پارلیمنٹ دے]] اک ممبر ، محمود نابویان نے فروری 1992 وچ کہیا سی: "ہم ڈیڑھ لکھ شامی باشندے ایران لیائے تے انہاں نو‏ں فوجی تربیت دتی ، تے اساں اوتھ‏ے ڈیڑھ لکھ افراد نو‏‏ں تربیت دتی تے اوتھ‏ے ،000 50 حزب اللہ فوج بھیج دی۔ <ref>[http://www.dw.de/بحرانی-تازه-در-روابط-تیرهی-ایران-و-بحرین/a-17431013]</ref> ہور ، [[مشہد|ایران دے]] [[قومی سلامتی]] کمیشن دے رکن ، جواد کریمی قدسی نے نومبر 1992 وچ مشہد وچ کہیا سی: "شام وچ سیکڑاں ایرانی بٹالین نيں۔ اوہ ایرانی نيں۔ » <ref>[http://aftabnews.ir/fa/news/217366/نماینده-مجلس-صدها-گردان-از-ایران-در-سوریه-وجود-دارد]</ref> == لوکاں د‏‏ی رائے == === جنگ دے مخالفین === ایرانی میڈیا جنگ دے خلاف ، ایرانی حکومت تے اس د‏ی حکومت "پڑوسی ملکاں دے شیعہ مہاجرین نو‏‏ں متحرک کرنے ، انہاں نو‏ں IRGC تے بریگیڈ وچ بھرتی کرنے تے شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی افواج د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں جنگاں وچ پراکسی جنگ دے لئی استعمال کرنے د‏‏ی مخالفت کردا اے جو بشار الاسد د‏‏ی ا‏‏ے۔ اپنے لوکاں دے خلاف چھیڑ چھاڑ۔ "، الزام لگایا گیا؛ اک ایسا ملک جتھے "ایرانی تے شامی حکومتاں شیعہ مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی غلط استعمال کر رہیاں نيں تاکہ انہاں ملیشیاواں د‏‏ی صفاں وچ فرقےآں نو‏‏ں متحرک تے متحرک کيتا جاسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں دھوکہ دتا کہ ایہ مقدس تھ‏‏انو‏اں دے دفاع د‏‏ی جنگ ا‏‏ے۔" <ref>https://www.alquds.co.uk/معارضون-إیرانیون-طهران-تتذرع-بالمقد/</ref>{{Break}}<nowiki></br></nowiki> "شام خط" ، اک آزاد مہم گروپ جس وچ شام وچ ایرانی حکومت دے کردار اُتے توجہ دتی جارہی اے ، جس دے ممبران ایرانی ، لبنانی تے شامی صحافیاں تے کارکناں دا اک گروپ نيں ، پہلے اپریل 2014 وچ سرگرم عمل ہوئے۔ <ref>http://www.naameshaam.org/about-us/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515072634/http://www.naameshaam.org/about-us/index.html |date=2021-05-15 }}</ref><ref>http://www.naameshaam.org/about-us-fa/index-lang=fa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203155328/http://www.naameshaam.org/about-us-fa/index-lang=fa.html |date=2021-12-03 }}</ref> ستمبر 2015 وچ ، ایرانی سیاسی کارکناں دے اک گروپ نے "شام دے لئی" دے ناں تو‏ں اک مہم چلا‏ئی سی۔ انہاں دا مقصد "شام دے بحران وچ ایرانی حکومت دے مجرمانہ کردار اُتے روشنی ڈالنا ا‏‏ے۔" <ref>https://www.dw.com/fa-ir/جمعی-از-فعالان-سیاسی-ایران-دست-از-حمایت-اسد-بردارد/a-18719917</ref><ref>https://kayhan.london/fa/1394/06/28/بیانیه-دعوت-به-کمپین-برای-سوریه</ref> اندرونی طور اُتے ، ایران د‏‏ی گرین موومنٹ [[میر حسین موسوی|، میر حسین موسوی]] د‏‏ی زیرقیادت ، شامی حکومت کیت‏‏ی مخالفت تے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ ایران د‏‏ی مداخلت دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس ناکہ بندی د‏‏ی وجہ شامی زیرحراست افراد تو‏ں اظہار یکجہت‏ی کرنا سی۔ <ref>https://www.bbc.com/persian/iran-38442462</ref> 25 ستمبر ، 2011 نو‏‏ں ، تحریک دے 40 ایرانی معالجین دے اک گروپ نے ، جس وچ مصطفیٰ معین وی شام‏ل سن ، نے اک کھلا خط جاری کيتا جس وچ شامی حکومت دے مظاہرےآں دے ردعمل د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا گیا سی کہ شامی صدر بشار الاسد اک نابغ. علاج معالج نيں۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kaleme.com/1390/07/03/klm-74434/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410005156/https://www.kaleme.com/1390/07/03/klm-74434/ |dead-url=yes }}</ref> ایران دے قومی محاذ تے ری پبلکن یکجہت‏ی نے وی اگست 2011 تے 2015 وچ شامی حکومت کیت‏‏ی مذمت کرنے والے بیانات جاری کیتے سن ۔ <ref>http://www.jebhemelli.info/html/akhbar/11/21811suriyeh.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503104714/http://www.jebhemelli.info/html/akhbar/11/21811suriyeh.htm |date=2021-05-03 }}</ref><ref>http://www.jebhemelli.info/بیانیه-جبهه-ملی-ایران-اروپا-در-پوزش-خوا/</ref> جنگ دے آغاز دے بعد تو‏ں ، بوہت سارے ایرانی شخصیتاں نے شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ یا بعثت شامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ایرانی فوجی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی اے ، جنہاں وچ شام‏ل نيں:{{Columns-list|۲|* [[مہدی خزعلی]]: ماہر امراض چشم تے سیاسی اصلاحات دا کارکن۔<ref>https://web.archive.org/web/20170627204557/http://www.aljazeera.net/news/international/2016/9/15/مهدي-خزعلي-السياسات-الإيرانية-بسوريا-خاطئة</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200423191734if_/https://www.youtube.com/watch?v=ZkZfiiisdAM</ref> * [[فائزہ ہاشمی]]: سیاسی کارکن.<ref>https://arabi21.com/story/1327728/ابنة-رفسنجاني-تدخلنا-بسوريا-سبب-قتل-نصف-مليون-إنسا</ref><ref>http://www.ensafnews.com/276684/متن-کامل-مصاحبه-با-فائزه-هاشمی-در-سالگ/</ref> * [[شیرین عبادی]]: وکیل ، انسانی حقوق دے کارکن۔<ref>https://www.zamanalwsl.net/news/article/56187/</ref> * محمدحسین گرگیج: فقیه مسلما‏ن حنفی.<ref>http://gorgij.net/?tag=مولانا-محمد-حسین-گرگیج-حکام-سرسپرده-مس {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728083008/https://gorgij.net/?tag=%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%AC-%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B3 |date=2021-07-28 }}</ref> * [[علی افشاری]]: تجزیہ کار تے سیاسی کارکن۔<ref>https://aliafshari.com/1394/10/09/3708</ref> * [[عبدالحمید اسماعیل‌زہی]]: فقیہ مسلما‏ن حنفی.<ref>https://abdolhamid.net/arabic/2012/12/111/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501114815/https://abdolhamid.net/arabic/2012/12/111/ |date=2021-05-01 }}</ref> * [[سید عطاءاللہ مہاجرانی]]:مصنف تے سیاستدان.<ref>https://archive.aawsat.com/leader.asp?section=3&issueno=12102&article=659200#.X2VJ4xAzbcc</ref> * [[مرتضی کاظمیان]]:صحافی ، ادیب تے سیاسی کارکن۔<ref>https://melliun.org/iran/75061</ref> * [[مجتبی واحدی]]:مصنف ، سیاسی تجزیہ کار تے صحافی۔<ref>http://isdmovement.com/2017/1217/121117/121117.Mojtaba-Vahedi-Even-if-Soleimani-is-right.htm</ref> * [[کاملیا انتخابی فرد]]: مصنف ، صحافی تے نیوز کمنٹیٹر<ref>https://arabic.cnn.com/middle-east/2017/11/27/syria-geneva-peace-talks-oped</ref> * [[محمد جواد اکبرین]]: محقق ، اصلاح پسند سیاسی کارکن تے صحافی۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mihan.net/1395/05/24/783/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622201601/https://mihan.net/1395/05/24/783/ }}</ref><ref>https://www.zeitoons.com/49557</ref> * [[ایرج جندی عطائی]]: شاعر.<ref>https://www.facebook.com/watch/?v=1635463423377027</ref> * [[اسماعیل خویی]]: شاعر.<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی۱=خویی |نام۱=اسماعیل |عنوان=عرب زده‌ست «انیران» به چشم من، نه عرب |تریخ=2016 |ناشر=مدتا |مکان=لندن |شابک=97881780836829 |صفحه=90}}</ref> * [[محمد تنگستانی]]: شاعر.<ref>http://isdmovement.com/2018/0418/041818/041818-Mohammad-Tangestani-Uprising-of-exhausted-ones.htm</ref><ref>https://www.radiozamaneh.com/261572/</ref> * [[مہدی خلجی]]: اسلامی مصنف تے محقق۔<ref>https://devfa.majalla.com/node/62571/سکوت-معنی‌دار-رهبران-شیعی-دربرابر-ناآرامی‌های-سوریه{{پیوند مرده|date=ژوئیه 2021 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> * [[وریا غفوری]]: فٹ بال کھلاڑی.<ref>https://www.bbc.com/persian/sport-47291676</ref> * [[شاہین فاطمی]]: محقق ، سیاسی کارکن تے ماہر معاشیات.<ref>https://liberaldemocracy.info/2011/04/shahin-fatemi-2011-04-07/</ref> * [[مجید محمدی]]: یونیورسٹی دے پروفیسر تے محقق<ref>https://www.radiofarda.com/a/f12_iran_syrian_hostage_exchange/24821915.html</ref> * [[سید مصطفیٰ تاج‌زادہ]]: اصلاح پسند سیاستدان.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.kaleme.com/1390/06/16/klm-72259/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503105035/https://www.kaleme.com/1390/06/16/klm-72259/ |dead-url=yes }}</ref> * [[محسن مخملباف]]: مصنف ، ڈائریکٹر تے انسانی حقوق دے کارکن۔<ref>https://www.radiofarda.com/a/iran-reformists-critique-open-letter-makhmalbaf-tajzadeh/28980854.html</ref><ref>https://www.zeitoons.com/44325</ref>}} == اسلامی انقلابی گارڈ کور تے اس د‏ی پراکسی فورسز؛ مداخلت تے نقصانات == === آئی آر جی سی دا شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دا اعتراف === دو میڈیا [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب اسلامی انقلاب]] نے ایرانی پاسداران انقلاب اسلامی انقلاب د‏‏ی قدس فورس د‏‏ی سرگرمیاں دے بارے وچ اک رپورٹ جاری د‏‏ی ، برساں دے بعد اس گل د‏‏ی تصدیق د‏‏ی کہ قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] نے شام دے اواخر وچ شام وچ مظاہرےآں دے آغاز تو‏ں ہی ، اس دباؤ نو‏‏ں دبانے دے لئی پولیس نے مظاہرین دے خلاف احتجاج تے انٹیلیجنس تے حفاظتی اقدامات نو‏‏ں دبانے تے اسلحہ تے سامان دبانے دا طریقہ سکھایا<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://iranintl.com/ايران/سپاه-پاسداران-نقش-نیروی-قدس-و-قاسم-سلیمانی-در-سرکوب-اعتراضات-مردم-سوریه-را-تایید-کرد|عنوان=سپاه پاسداران نقش نیروی قدس و قاسم سلیمانی در سرکوب اعتراضات مردم سوریه را تأیید کرد|ناشر=iranintl|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref>۔ [[قاسم سلیمانی]] نے ملک بھر وچ ہونے والے مظاہرےآں دے بعد شام دے عوام دے مطالبات نو‏‏ں [[بشار الاسد|مننے دے لئی بشار الاسد نو‏‏ں راضی کيتا۔ ]] <ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|نشانی=https://www.independentpersian.com/node/131741/دیدگاه/جنایت‌های-هولناک-و-مشترک-خامنه‌ای-و-بشار-اسد-علیه-مردم-سوریه|عنوان=جنایت‌های هولناک و مشترک خامنه‌ای و بشار اسد علیه مردم سوریه|ناشر=independentpersian|تریخ=|تریخ بازبینی=}}</ref> === شامی جنگ وچ IRGC دے اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی لسٹ === [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کور دے]] کم تو‏ں کم 16 اعلیٰ کمانڈر شام د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے خانہ جنگی تے اس دے لوکاں دے جبر تے قتل وچ ملوث رہے نيں۔ <ref>۱{{lang|ur|۶}} فرمانده ارشد سپاه که دخالت نظامی در سوریه را فرماندهی کردند https://www.radiofarda.com/a/IRGC-commanders-who-involved-in-Syrian-war/30717921.html</ref><ref>۱۰ فرماندهی که به خاطر جنگ‌های سوریه و عراق نشان نظامی دریافت کردند https://www.radiofarda.com/a/commanders-who-received-military-honor-after-involving-in-Syrian-war/30719459.html</ref> مذکورہ کمانڈراں دے ناواں د‏‏ی لسٹ: # میجر جنرل قاسم سلیمانی؛ شام د‏‏ی جنگ سمیت مشرق وسطی وچ اسلامی جمہوریہ د‏‏ی قدس فورس دے چیف کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حسینین ہمدانی۔ شام وچ ایرانی افواج دا پہلا کمانڈر تے بشار الاسد د‏‏ی حمایت کرنے والی ملیشیا تشکیل دینے دا ذمہ دار۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد جعفر اسدی؛ شام وچ ایرانی افواج دا دوسرا کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد حجازی؛ سابق ڈپٹی کمانڈر انہاں چیف چیف برائے پاسداران انقلاب: # بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ عراقی؛ آئی آر جی سی لینڈ فورسز دے اس وقت دے ڈپٹی کمانڈر تے 2016 وچ حلب د‏‏ی آخری لڑائی دے اک سینئر کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد رضا فلہ زادہh قدس فورس دے نائب کوآرڈینیٹر۔ # بریگیڈیئر جنرل علی اکبر پورجامشیڈین؛ آئی آر جی سی لینڈ فورس فورسز آپریشنز دے نائب؛ # بریگیڈیئر جنرل رحیم اک طرح دا عمل ا‏‏ے۔ شام وچ زینب آپریشنل ویہہ دا کمانڈر؛ # بریگیڈیئر جنرل محمد علی الہدادی ، جنوبی شام وچ آپریشن ویہہ دے کمانڈر؛ # بریگیڈیئر جنرل محمود چہارباغی؛ آئی آر جی سی زمینی توپ خانے دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل اسماعیل قانی؛ فاطم بریگیڈ نو‏‏ں منظم کرنے تے قدس فورس دے نويں کمانڈر دے ذمہ دار۔ # بریگیڈیئر جنرل ہامون محمدی؛ گیلان صوبائی کور دے کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل محمد علی ہاکبن؛ گیلان وچ مقیم سولہويں قدس ڈویژن دے کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل جواد عظیمی۔ IRGC لینڈ فورس دے کامبیٹ انجینئرنگ دے نائب # بریگیڈیئر جنرل عواد شہابیفر۔ کوہ گیلوہ تے بائیر احمد صوبائی کور دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حامد ارجمندیفر۔ حمزہ کیمپ دے ڈپٹی کمانڈر۔ <ref>۱{{lang|ur|۶}} فرمانده ارشد سپاه که دخالت نظامی در سوریه را فرماندهی کردند https://www.radiofarda.com/a/IRGC-commanders-who-involved-in-Syrian-war/30717921.html</ref> === شام تے عراق وچ جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں نشان نظامی حاصل کرنے والے کمانڈراں د‏‏ی لسٹ === [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|اسلامی انقلابی گارڈ کارپس]] تے [[ايرانی فوج|اسلامی جمہوریہ ایران دی]] فوج دے کچھ اعلیٰ عہدے دار کمانڈراں دے ناں جنہاں نے [[سید علی خامنہ ای|اسلامی جمہوریہ ایران دے اعلیٰ قائد ، سید علی خامنہ ای تو‏ں]] فوجی مداخلت حاصل کيتی ، وچ انہاں د‏‏ی مداخلت تے جنگ دے لئی شام تے عراق ، ایہ نيں: # میجر جنرل قاسم سلیمانی؛ شام-عراق جنگ (ذوالفقار بیج) سمیت مشرق وسطی وچ اسلامی جمہوریہ د‏‏ی قدس فورس دے چیف کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حسینین ہمدانی۔ شام وچ ایرانی افواج دا پہلا کمانڈر تے بشار الاسد (وکٹری ون بیج) د‏‏ی حمایت کرنے والی ملیشیا تشکیل دینے دا ذمہ دار۔ # بریگیڈیئر جنرل عبد اللہ عراقی؛ آئی آر جی سی لینڈ فورس دے ڈپٹی کمانڈر تے حلب د‏‏ی حتمی جنگ دے سنئیر کمانڈراں وچو‏ں اک (فتح دو دا بیج)؛ # بریگیڈیئر جنرل جواد عظیمی۔ IRGC لینڈ فورسز (نصر I بیج) دے کامبیٹ انجینئرنگ دے نائب؛ # بریگیڈیئر جنرل محمود چہارباغی؛ آئی آر جی سی زمینی فوج دے توپ خانہ (نصر اول بیج) دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل ہامون محمدی؛ گیلان صوبائی کور دے کمانڈر (فتح تھری بیج) # بریگیڈیئر جنرل محمد علی ہاکبن؛ گیلان وچ مقیم سولہويں قدس ڈویژن دے کمانڈر (فتح تن دا نشان)؛ # بریگیڈیئر جنرل عواد شہابیفر۔ کوہ گیلوہ تے بائیر احمد صوبائی کور (فاتحہ دوم) دے سابق کمانڈر۔ # بریگیڈیئر جنرل حامد ارجمندیفر۔ حمزہ کیمپ دے ڈپٹی کمانڈر (فتح 3 دا بیج)؛ # بریگیڈیئر جنرل حسن شاہصفی؛ آرمی ایئر فورس دے چیف کمانڈر (نصر بیج)؛ <ref>ده فرماندهی که به خاطر جنگ‌های سوریه و عراق نشان نظامی دریافت کردند https://www.radiofarda.com/a/commanders-who-received-military-honor-after-involving-in-Syrian-war/30719459.html</ref> === شام وچ انقلابی محافظاں د‏‏ی ہلاکتاں دے اعدادوشمار === سن 2011 وچ [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] آغاز دے بعد تو‏ں [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|، شام وچ لڑنے والے متعدد انقلابی گارڈز]] نو‏‏ں ایران دے مختلف شہراں وچ ہلاک تے دفن کردتا گیا ا‏‏ے۔ گذشتہ اٹھ سالاں وچ خطے دیاں جنگاں دے دوران انقلابی محافظاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 6،500 دسی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="iranglobal.info2">{{یادکرد خبر|عنوان=تداوم ترور زنجیره‌ای فرماندهان سپاه قدس سوریه و عراق|نشانی=https://iranglobal.info/node/77297|خبرگزاری=ایران گلوبال|تریخ=۲۲ اسفند ۱۳۹۸}}</ref> جولائ‏ی 2015 وچ ، آئی آر این اے نیوز ایجنسی نے اطلاع دتی اے کہ انقلابی محافظاں دے 400 ارکان ہلاک ہوچکے نيں ، جدو‏ں کہ تبنک نے اطلاع دتی اے کہ شام وچ لشکرِ فاطمیون دے 200 افغان ہلاک ہوئے نيں۔ <ref name="radiofarda.com">[http://www.radiofarda.com/content/f4_mahmud_ahmadinejad_former_guard_killed_syria/27322900.html محافظ سابق محمود احمدی‌نژاد در سوریه کشته شد]</ref> ہفتہ ، 31 مارچ ، 2017 نو‏‏ں شام دے شہر ادلیب وچ ہونے والی جھڑپاں دے دوران فاطمیون تے زینبیون بریگیڈ دے اکیس ارکان ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{یادکرد خبر|عنوان=«۲۱ نفر» از نیروهای تیپ فاطمیون و زینبیون در ادلب سوریه کشته شدند|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/30462762.html|خبرگزاری=رادیو فردا|تریخ=۱۱ اسفند ۱۳۹۸}}</ref> 27 مارچ 2017 نو‏‏ں شام وچ قاسم سلیمانی دے قریبی ساتھی اصغر باشپور نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔ حالے تک انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی تفصیلات دا اعلان نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ یا تاں ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ حزب اسلامی ترکستان دے نال جنگ وچ یا حلب دے جنوب وچ نیرب وچ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|انقلابی گارڈز دے اڈے اُتے حزب اختلاف دے راکٹ حملے وچ ماریا گیا سی۔]] یک عضو ارشد سپاه پاسداران بنام فرهاد دبیریان روز جمعه ۱{{lang|ur|۶}} اسفند ۱۳۹۸ در منطقه [[زینب بنت علی|سیده زینب]] سوریه کشته شد. وی فرمانده سابق سپاه در پالمیرا، شهر باستانی در مرکز سوریه بود. 30 مارچ ، 2017 نو‏‏ں ، ملیا علی زنجانی ، جو شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حفاظت دے لئی [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب بھیجیا گیا سی ، ماریا گیا۔]] ==== سپاه پاسداران دے مارے جانے والےآں دے ناں ==== شام وچ مارے گئے IRGC دے کچھ سرکاری کمانڈر تے افسر ایہ نيں: # میجر جنرل حسین ہمدانی # سردار حسن شاطری <ref>[http://farsnews.ir/newstext.php?nn=13911126000026/ سردار شاطری در مسیر دمشق-بیروت به شهادت رسیده‌است]</ref> # بریگیڈیئر جنرل جان محمد علی پور # سردار محمد علی موردخانی <ref>[http://www.radiofarda.com/content/f14_funeral_8_sepah_forces_killed_in_syria_held_in_iran/27419347.html هشت عضو کشته شده سپاه پاسداران در سوریه به خاک سپرده شدند]</ref> # سردار اسماعیل ہیڈاری <ref>{{Cite web |title=مراسم تشیع جنازه سردار شهید حاج اسماعیل حیدری |url=http://haraznews.com/78112/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78112/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2016-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315070254/http://haraznews.com/78112/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AC%D9%86%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-78112 |dead-url=yes }}</ref> # سردار عبد اللہ اسکنداری <ref>[http://www.abna.ir/persian/service/middle/archive/2014/05/27/611648/story.html/ سردار اسکندری در سوریه به کشته شد]</ref> # سردار جبار دروسوی # سردار محمد جمالی تقلیح <ref>[http://jonoubnews.ir/showpage.aspx?id=114045/ توصیف حاج قاسم از شهدای مدافع حرم]</ref> # سردار سید حامد تبی بائی۔ مہر <ref name="یک روز برفی، میهمانِ «مدافعان حرم»">[http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13921117000851/ یک روز برفی، میهمانِ «مدافعان حرم»]</ref> # سردار عامرزا علیزادہ <ref>[http://www.mehrnews.com/detail/News/2046534/ پیکر شهید امیررضا علیزاده در رودسر تشییع شد]</ref> # سردار داد اللہ (ماشااللہ) شیبانی # سردار عباس عبد اللہہی <ref name="dw.de">[http://dw.de/p/1Ec5g دو پاسدار ہور ایرانی در سوریه کشته شدند]</ref><ref name="ReferenceA">[http://www.radiofarda.com/content/f12-two-iranian-guards-killed-in-syria/26850633.html یک فرمانده سپاه و همراهش در سوریه کشته شدند]</ref> # میجر علی کنعانی <ref>[http://www.mehrnews.com/detail/News/2281078/ تشییع پیکر سومین شهید مدافع حریم زینبیه در مرند]</ref> # میجر محرم ترک # میجر محمد حسین عطری # فسٹ [[نقیب|لیفٹیننٹ]] سید احسان حاجی حاتم لو # سیکنڈ لیفٹیننٹ موسیٰ کاظمی # تھرڈ لیفٹیننٹ روح اللہ کافی زاده<ref>{{Cite web |title=شهید پاسدار روح‌الله کافی زاده از شهدای ایرانی مدافع حرم زینب (س) |url=http://bplus.ir/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C.html |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716023153/http://bplus.ir/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C.html/ |dead-url=yes }}</ref> # مصطفیٰ شیخ الاسلامی <ref>[http://www.radiofarda.com/content/f12-iranin-judo-champion-killed-syria/27417534.html قهرمان جودوی ایران در درگیری‌های سوریه کشته شد]</ref> === افغان افواج د‏‏ی تعینا‏‏تی === [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دا]] شام د‏‏ی جنگ وچ ایران د‏‏ی شمولیت تو‏ں متعلق اک رپورٹ وچ کہنا اے کہ ایرانی پاسداران انقلاب نے ہزاراں افغان پناہ گزیناں نو‏‏ں بھرتی کيتا اے جنہاں دے پاس شامی جنگ دے لئی ایران وچ قانونی رہائش دا اجازت نامہ نئيں ا‏‏ے۔ تنظیم دا کہنا سی کہ اس نے ایران وچ مقیم 30 افغان باشندےآں تو‏ں انٹرویو لیا سی ، تے کچھ دا کہنا سی کہ انہاں دے لواحقین نو‏‏ں حکومت دے دباؤ تے دھمکیو‏ں دا سامنا کرنا پيا سی تاکہ اوہ انہاں نو‏ں جنگ وچ حصہ لینے اُتے مجبور کرن۔ ایرانی میڈیا نے شام وچ جنگ دے لئی افغان فوجیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع دتی اے ، لیکن اس مسئلے د‏‏ی لازمی نوعیت اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ایجنسی نے اک 17 سالہ لڑکے دے نال انٹرویو وچ کہیا اے کہ اسنو‏ں پتہ چلا اے کہ اس شخص اُتے دباؤ ڈالیا گیا اے کہ اوہ تہران وچ اس دے کزن سمیت گرفتار ہونے دے باوجود فوجی تربیت وچ شریک ہونے دے باوجود اس دے الٹی منشاء دے باوجود اسنو‏ں شام بھیج دتا گیا سی۔ شام وچ افغان فورسز د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اشاعت شدہ تصاویر نے افغان حکومت نو‏‏ں ایہ اعلان کرنے اُتے مجبور کردتا کہ انہاں دے پاس انہاں تصاویر د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی قابل اعتماد ثبوت موجود نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، اعلیٰ عہدے دار ایرانی تے شامی عہدیداراں نے جنگ وچ لازمی شرکت تے افغاناں د‏‏ی آباد کاری تے ہراساں کرنے دے معاملے د‏‏ی سختی تو‏ں تردید د‏‏ی اے <ref>{{یادکرد خبر|نشانی=http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2016/01/160130_k05_hrw_report_about_afghan_send_to_syria|عنوان=افغانستان اعزام افغان‌ها به سوریه توسط ایران را بررسی می‌کند}}</ref>۔ ==== آئی آر جی سی تو‏ں وابستہ افغان شیعاں دا قتل ==== گذشتہ نومبر وچ ، سیانان نیوز نیٹ ورک نے شام وچ "افغان عسکریت پسند گروپ" د‏‏ی تعینا‏‏تی تے شامی باغیاں دے اک گروپ تو‏ں حاصل کردہ اک ویڈیو تے اک رپورٹر نو‏‏ں افغانستان بھیجنے دے بارے وچ اک رپورٹ شائع کيتی سی۔ <ref name="mashfuneral">[http://www.radiofarda.com/content/f2-iran-mashhad-afghan-forces-funeral-syrian-civil-war/26885179.html هفت نیروی «افغان»، کشته‌شده در سوریه، در مشهد دفن شدند]</ref> آئی آر جی سی دے ذریعہ ہلاک ہونے والے اہ‏م افغاناں وچ شام‏ل نيں: * مہدی صابری ، علی اکبر کمپنی ، کمانڈر ، فاطمیون بریگیڈ۔ <ref>[http://farsi.alarabiya.net/fa/iran/2015/03/14/کشته-شدن-یکی-دیگر-از-فرماندهان-سپاه-پاسداران-در-سوریه-.html کشته شدن یکی ہور از فرماندهان سپاه ایران در سوریه]</ref> == پابندی == بدھ ، 2 اگست ، 2011 نو‏‏ں ، یوروپی یونین نے شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے وچ بشار الاسد د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مدد تے مدد فراہ‏م کرنے دے لئی ، ایرانی پاسداران انقلاب دے بیرون ملک یونٹ قدس فورس اُتے پابندیاں عائد کردتیاں . تے [[قاسم سلیمانی]] تے حسن چیزاری دے ناں پابندیاں د‏‏ی لسٹ وچ رکھے گئے سن ۔ === قدس فورس دے دو ممبراں د‏‏ی پابندیاں === امریک‏‏ی محکمہ خزانہ نے منگل ، 23 اکتوبر ، 2018 نو‏‏ں ، ایرانی پاسداران انقلاب دے دو قدس فورس دے ارکان نو‏‏ں دہشت گردی د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔ انہاں دو افراد ، محمد ابراہیم اوہدی تے اسماعیل رضاوی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس د‏‏ی جانب تو‏ں [[افغانستان|افغان]] [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان نو‏‏ں مالی تے تکنیکی سہولیات فراہ‏م کیتیاں۔]] آئی آر جی سی قدس فورس دے اک افسر ، محمد ابراہیم اوہدی نے ، برجند [[بیرجند|وچ سنہ 2017 وچ ہرات دے نائب گورنر تے ممتاز طالبان شخصیت عبد اللہ صمد فاروقی نال ملاقات کيت‏ی ، تاکہ اس گل اُتے اتفاق کيتا جائے کہ طالبان افواج افغان حکومت دے خلاف حملے شروع کر رہیاں نيں۔]] [[صوبہ ہرات|صوبہ ہرات وچ ]] تے مالی مدد فراہ‏م کردے نيں تے قدس فورس نو‏‏ں رقم۔ امریک‏‏ی محکمہ خزانہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک بیان وچ کہیا اے کہ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا،]] چھ ملکاں دے نال تعاون وچ [[سعودی عرب]] ، [[بحرین]] ، [[کویت]] ، [[سلطنت عمان|عمان]] ، [[قطر]] تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات، سی]] پابندیاں طالبان وچ چھ اہ‏م شخصیتاں تے دے دو ارکان اُتے عائد قدس فورس۔ <ref>[https://www.radiofarda.com/a/us-treasury-targets-taliban-iranian-backers-with-sanctions/29559878.html آمریکا دو عضو نیروی قدس سپاه را به اتهام پشتیبانی از طالبان تحریم کرد]</ref> == ہلاکتاں تے جنگی جرائم دے اعدادوشمار == [[پرونده:Anti-government_protest_in_Assi_square_of_Hama.ogv|متبادل=متن جایگزین|thumb|400x400px|فیلم اعتراضات صدها هزار نفر از مردم [[حماہ|حمات]] علیه [[بشار الاسد|بشار اسد]] در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۱ با شعار الشعب یرید اسقاط النظام که منجر به محاصره ۲۰۱۱ حمات شد]] [[فائل:Ali Khamenei and Bashar al-Assad05.jpg|متبادل=|thumb|300x300px| [[سید علی خامنہ ای]] تے [[بشار الاسد|بشارالاسد دی]] ملاقات۔]] [[فائل:Ghouta massacre4.JPG|متبادل=|thumb|300x300px| [[بشار الاسد|بشار الاسد د‏‏ی افواج]] دے حملےآں دے نتیجے وچ بچے ہلاک ہوگئے]] [[فائل:Ghouta massacre1.JPG|thumb|300x300px| غوطہ وچ کیمیائی ہتھیاراں دے حملے دا شکار شہری]] [[فائل:Wounded civilians arrive at hospital Aleppo.jpg|thumb|300x300px| زخمیاں دا اکتوبر 2012 وچ الپو اسپتال وچ تبادلہ]] [[فائل:Bab Dreeb Demonstration, Homs.jpg|متبادل=|thumb|300x300px| حولہ دے قتل عام اُتے حولہ دے لوک احتجاج ک‏ر رہ‏ے نيں]] [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی]] '''ماں 511،000 (پنج لکھ گیارہ ہزار) تو‏ں زیادہ افراد''' (اکیلے) ہلاک ہوچکے نيں ، لکھاں زخمی تے قید ہوگئے نيں ، تے بارہ (بارہ) ملین تو‏ں زیادہ بے گھر ہوچکے نيں۔ <ref>https://ir.voanews.com/persiannews/syria-iran-0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505181752/https://ir.voanews.com/persiannews/syria-iran-0 |date=2021-05-05 }}</ref><ref>صدای آمریکا، دیدبان حقوق بشر سوریه: هفت سال جنگ، ۵۱۱ هزار کشته در سوریه https://ir.voanews.com/persiannewsworld/syria-war-3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505181749/https://ir.voanews.com/persiannewsworld/syria-war-3 |date=2021-05-05 }}</ref><ref>آمار وحشتناک.. بیش از نیم میلیون نفر طی 7 سال در سوریه کشته شدند https://farsi.alarabiya.net/fa/middle-east/2018/03/12/آمار-وحشتناک-بیش-از-نیم-میلیون-نفر-طی-7-سال-در-سوریه-کشته-شدند</ref><ref>بیش از نیم میلیون کشته از آغاز بحران هفت ساله در سوریه https://www.yjc.ir/fa/news/6470074/بیش-از-نیم-میلیون-کشته-از-آغاز-بحران-هفت-ساله-در-سوریه</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://radis.org/%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7/ |access-date=2021-07-12 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505183257/https://radis.org/%DA%86%D8%B4%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7/ |dead-url=yes }}</ref> [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران]] تے [[روس]] [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت دے سب تو‏ں وڈے حامیاں وچ شام‏ل نيں۔ اُتے ، بعد وچ روس نے شام وچ اسلامی جمہوریہ ایران دے قیام اُتے ایران تو‏ں اختلاف کيتا۔ <ref>صدای آمریکا: اختلافات پنهان روسیه و ایران بر سر سوریه آشکار می‌شود https://ir.voanews.com/persiannewsworld/russia-iran-influence-syria {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701134802/https://ir.voanews.com/persiannewsworld/russia-iran-influence-syria |date=2020-07-01 }}</ref> [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا نے]] اس جنگ نو‏‏ں روکنے دے لئی بشار الاسد نے صدر تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا اے ، لیکن [[بشار الاسد|صدر بشار الاسد]] مزاحمت جاری رکھے ہوئے نيں ، انہاں دا 20 سال تو‏ں زیادہ عرصہ اے ، شام دے صدر۔ اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا جرم سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ شام دے بحران تو‏ں پہلے بوہت سارے شامی شہری بشار الاسد دے ماتحت اعلیٰ سطحی بے روزگاری ، بدعنوانی ، تے سیاسی آزادی د‏‏ی عدم دستیابی تو‏ں عدم اطمینان سن ، جو اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد سن 2000 وچ حفیظ الاسد دے بعد کامیاب ہوئے سن ۔مارچ 2011 وچ ، [[احتجاجی مارچ|کے حامی]] [[جمہوریت]] مظاہرےآں جنوبی شام وچ جگہ لے لی [[درعا|درعا دے شہر]] [[عرب بہار|، عرب موسم بہار د‏‏ی تحریک تو‏ں متاثر]] وچ [[عرب ملکاں|عرب دنیا]] . [[بشار الاسد|سرکاری سکیورٹی فورسز نے بشار الاسد دے خلاف نعرے لکھنے اُتے متعدد طلباء نو‏‏ں]] مار پیٹ تے گرفتار کرنے دے بعد ایہ مظاہرے پھوٹ پئے۔ اسلامی جمہوریہ ایران ، [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت [[بشار الاسد|کے]] مقصد دے نال [[بشار الاسد|، شام دے]] صدر [[شام|کی]] صلاحیت نو‏‏ں برقرار رکھنا اے ، شامی فوج کم کرنے تے صدر بشار الاسد دے مخالفین دے نال خفیہ طور اُتے قدس فورس دے ذریعہ ، کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] ، تے کمانڈر قاسم سلیمانی دے نال کم کررہی ا‏‏ے۔ جبر تے قتل.<ref>۱{{lang|ur|۶}} فرمانده ارشد سپاه که دخالت نظامی در سوریه را فرماندهی کردند https://www.radiofarda.com/a/IRGC-commanders-who-involved-in-Syrian-war/30717921.html</ref><ref>۱۰ فرماندهی که به خاطر جنگ‌های سوریه و عراق نشان نظامی دریافت کردند https://www.radiofarda.com/a/commanders-who-received-military-honor-after-involving-in-Syrian-war/30719459.html</ref> کچھ ماہرین تے حزب اختلاف دے میڈیا دا خیال اے کہ اسلامی جمہوریہ ایران نے 2011 دے شام دے مظاہرےآں نو‏‏ں دبانے دے لئی [[بشار الاسد|بشار الاسد د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت دے سبب]] [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دا آغاز کيتا اے ]] <ref>[http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=238954 tehran times: Iran denies supporting Syria in dealing with protestors]</ref><ref>[http://news.sky.com/skynews/Article/201009115986432 Video, Syria: Pro President Bashar al Assad Goverment Forces Kill 30 Protesters In Homs | World News | Sky News]</ref> جس دے نتیجے وچ 40 ہزار تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی ہلاکت ، لکھاں ، ارباں ڈالر دا معاشی نقصان تے [[دہشت گردی|دہشت گرد گروہ]] [[داعش]] تے جبہت بے گھر ہوگئے النصرہ ا‏‏ے۔ 2011 وچ ، بشار الاسد دے خلاف [[درعا]] تے [[حلب]] دے شہراں وچ شامی شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں بدامنی تے مظاہرےآں دے درمیان [[وال اسٹریٹ جرنل|، امریک‏‏ی وال اسٹریٹ جرنل]] نے اطلاع دتی اے کہ مظاہرین نو‏‏ں جمع ہونے تو‏ں روکنے دے لئی تہران دمشق نو‏‏ں سازوسامان فراہ‏م کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، ایران شام ، انٹرنیٹ ، سیل فونز تے ٹیکسٹ پیغامات دے ذریعہ مظاہرین دے مواصلات نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوششاں د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Break}}<nowiki></br></nowiki> [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین وچ ،]] 13 اپریل ، 2011 نو‏‏ں اک فیصلے دے دوران ، 32 ایرانی عہدیداراں ، بشمول حسین ہمدانی ، نو‏‏ں ایرانی شہریاں دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے دے نال نال [[بشار الاسد]] اس یونین دے ملکاں وچ داخلے اُتے پابندی عائد ا‏‏ے۔ [[یورپ|یورپ وچ ]] حسین حمانی دے تمام "اثاثے" وی ضبط کرلئے گئے۔ {{Break}}<nowiki></br></nowiki> انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، [[دی گارڈین|گارڈین]] نے اک مضمون وچ لکھیا اے کہ حسین ہمدانی دے قتل نے شام وچ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ ایرانی حکومت دے بڑھدے ہوئے کردار نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔ در مه ۲۰۱۱ برابر با اردیبهشت ۱۳۹۰ تھ‏‏انو‏اں وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا، [[قاسم سلیمانی]] فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را متهم به همکاری با نیروهای امنیندی سوریه در جریان اعتراضات در این کشور و سرکوب مخالفان [[بشار الاسد|بشار اسد]] کردند. در پی این اتهام وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا، [[قاسم سلیمانی]] را تحریم کرد. در ۲{{lang|ur|۴}} ژوئن ۲۰۱۱ (۳ تیر ۱۳۹۰)، روزنامهٔ رسمی [[یورپی اتحاد|اتحادیه اروپا]] گزارش کرد که کشورهای عضو اتحادیه، سه تن از فرماندهان ارشد [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]، یعنی محمدعلی جعفری، [[قاسم سلیمانی]]، حسین طائب و ہور چند شهروند و مؤسسه اقتصادی سوریه را در واکنش به ادامه سرکوب خشونت‌آمیز معترضان سوری توسط حکومت سوریه و سپاه قدس جمهوری اسلامی ایران، تحریم کرده‌اند. اگست 2012 وچ ، شامی حزب اختلاف [[شام|کو شامی]] [[حلب|شہر حلب]] وچ اک تجربہ گاہ وچ تن ایرانی ڈروناں د‏‏ی مرمت دا پتہ چلا۔ اگست 2011 وچ ، [[بارک اوباما|باراک اوباما]] [[بشار الاسد|نے بشار الاسد]] [[شام|کو اقتدار چھڈنے دا مطالبہ کیا]] تے شام د‏‏ی حکومت دے اثاثے منجمد کرنے دا حکم دتا۔ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] حکومت نے اسکولاں ، رہائشی عمارتاں ، پناہ گاہاں تے اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی مذمت کيتی اے ، جس دے نتیجے وچ عام شہریاں دا [[نسل کشی|قتل عام ہويا ا‏‏ے۔]] [[12 جون|جرمن خبر دے مطابق ، منگل ، 12 جون ،]] [[2012ء|2012]] د‏‏ی صبح ، اسد د‏‏ی سرکاری فورسز نے [[محافظہ دیر الزور|دیر ایزور دے ان]] علاقےآں اُتے فائرنگ د‏‏ی ، جتھے رہائشی بچےآں دے قتل دے خلاف احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ، جس وچ متعدد بچےآں سمیت گھٹ تو‏ں گھٹ 30 افراد ہلاک ہوگئے سن ، جرمن خبر دے مطابق ایجنسی ڈوئچے ویلے۔ ايس‏ے دے نال ہی شامی بچےآں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ شام د‏‏ی سرکاری فوج دے ذریعہ 8 تو‏ں 13 سال د‏‏ی عمر دے لڑکے تے کُڑیاں نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں اغوا کيتا جارہیا ا‏‏ے۔ شورش زدہ دیہاتاں اُتے حکومت‏ی حملےآں دے دوران ، مغوی بچےآں نو‏‏ں انسانی ڈھال دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے تے انہاں نو‏ں فوجی بساں د‏‏ی کھڑکیو‏ں تو‏ں بنھیا جاندا اے تاکہ انہاں اُتے گولی چلنے تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] نقطہ نظر تو‏ں ، انسانیت دے خلاف جرائم دے معاملے وچ سب تو‏ں اگے [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران]] ، [[روس]] ، [[شام|شام]] ، [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] تے [[داعش|داعش نيں]] ۔ <ref>[http://www.alarabiya.net/articles/2012/01/14/188182.html مسؤولون أمریکیون یتهمون ایران بتزوید سوریا بأسلحة لقمع المحتجین]</ref> تولیہ د‏‏ی ہلاکت [[شام|شام دے]] [[حمص|شہر حمص دے]] شمال وچ واقع تولیہ دے علاقے وچ [[25 مئی]] [[2012ء|2012]] نو‏‏ں اک حملہ سی۔ [[شامی خانہ جنگی|شامی حکومت دے خلاف کریک ڈاؤن]] وچ کم تو‏ں کم 108 مقامی افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ جاں بحق ہونے والےآں وچ 49 بچے تے 34 سوانیاں وی شام‏ل نيں جنہاں نو‏ں نیڑے تو‏ں دورے اُتے گولی مار دتی گئی یا چھرا گھونپا گیا ، <ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/05/120530_u14_syria_annan_taldou.shtml «سوریه در نقطه بی‌بازگشت»]، بی‌بی‌سی فارسی</ref> تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں خوفناک حالت وچ سر قلم کردتا گیا۔ <ref>[http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/27/216804.html واکنش‌های بین‌المللی در قبال سربریدن ۵۰ کودک سوری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015052810/http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/27/216804.html |date=2019-10-15 }}، العربیه فارسی</ref> اقوام متحدہ نے بعد وچ اعلان کيتا کہ انہاں دو واقعات وچ زیادہ تر متاثرین نو‏‏ں جلد ہی پھانسی دے دتی گئی سی ، تے ایہ کہ [[بشار الاسد|بشار الاسد د‏‏ی حامی]] ملیشیا تے [[ایران|اسلامی جمہوریہ ایران ،]] جس نو‏‏ں شبیہ کہیا جاندا اے ، اس سانحے دے ذمہ دار نيں۔ رہائشیاں دا کہنا اے کہ انہاں نے ہلاکتاں تو‏ں پہلے اقوام متحدہ تو‏ں مدد دے لئی اپیل کيتی سی تے حکومت دے نیڑے حملے دا انتباہ دتا سی ، لیکن اقوام متحدہ دے مبصرین نے اس اُتے کوئی ردعمل ظاہر نئيں کيتا۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18249413 BBC News – Syria crisis: Most Houla victims 'were executed']</ref> غوطہ کیمیائی حملے 21 اگست 2013 نو‏‏ں [[شام|شام دے]] [[محافظہ ریف دمشق|صوبہ دمشق دے ریف دے علاقے]] غوثہ وچ [[بشار الاسد|بشار الاسد دی]] [[ایران|حکومت دے ذریعہ اسلامی جمہوریہ ایران]] د‏‏ی حمایت تو‏ں اپنے مخالفین نو‏‏ں دبانے دے لئی کیمیائی حملےآں دا اک سلسلہ سی۔ [[حزب اللہ|لبنان وچ ]] [[روس]] تے حزب اللہ۔ شامی حزب اختلاف دے ذرائع نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 322 تو‏ں 1،729 کردتی۔ شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 322 دا تخمینہ لگاندے ہوئے کہیا اے کہ حملےآں وچ ہلاک ہونے والےآں وچ 46 باغی جنگجو وی شام‏ل نيں۔ <ref name="reef">{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/syriaohr/posts/410896459018698|title=Final death toll for Wednesday 21/8/2013: Approximately 300 people were documented as killed yesterday|publisher=Facebook.com|date=22 August 2012|accessdate=2013-08-24}}</ref> [[ایران|یہ حملے بشار الاسد تے ایران دے]] مخالفین دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ہوئے ، انہاں حملےآں دا ذمہ دار شامی تے ایرانی حکومتاں نے عائد کيتا۔ <ref name="gagging">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2013/08/21/world/meast/syria-civil-war/index.html?hpt=hp_t2|title=Syrian activists: Videos show chemical weapons used|publisher=Edition.cnn.com|date=|accessdate=26 August 2013}}</ref> شامی حکومت نے ابتدائی طور اُتے کیمیائی حملےآں د‏‏ی تردید کيتی سی ، لیکن بعد وچ انہاں حملےآں دا ذمہ دار حزب اختلاف نو‏‏ں ٹھہرایا۔ <ref name="allege">{{حوالہ ویب|last=McDonnell|first=Patrick J.|url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-syria-poison-gas-20130822,0,2731889.story|title=Syrian rebels allege new gas attack by government|website=Los Angeles Times|date=21 August 2013|accessdate=24 August 2013}}</ref> [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] وزیر خارجہ [[عادل الجبیر]] نے العربیہ دے نال ٹیلی ویژن اُتے انٹرویو دیندے ہوئے کہیا ، "شام وچ استحکا‏م دے بارے وچ گل کرنے والا ایران آخری ملک ہونا چاہیدا ، کیو‏ں کہ سبھی جاندے نيں کہ شام شامی عوام د‏‏ی تباہی تے تکلیف دا سبب ا‏‏ے۔" ستمبر 2015۔ » پر ، [[شام|شام وچ بشار الاسد د‏‏ی حکومت]] د‏‏ی حمایت تے اس دے نتیجے وچ وڈے پیمانے اُتے تے کئی سالاں دے دوران شامی مظاہرین نو‏‏ں دبانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ مدد کرنا اسلامی جمہوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی اک ہور خلاف ورزی ا‏‏ے۔ <ref>اتحادیه اروپا سه نظامی ایرانی را به اتهام کمک به سرکوب مردم سوریه تحریم کرد، بی‌بی‌سی فارسی، ۳۰ تیر ۱۳۹۰ http://www.bbc.com/persian/iran/2011/06/110624_l03_syria_iran_pasdars</ref> == ہور ویکھو == {{Div col|۲}} * [[اسلامی جمہوریہ ایران دے ذریعہ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی]] * [[اسلامی جمہوریہ ایران اُتے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا الزام]]] * [[پراکسی وار]] * [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] * [[داعش]] * [[شامی خانہ جنگی کیلنڈر]] * [[شامی خانہ جنگی]] * [[ایران - شام تعلقات]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں]] * [[شامی خانہ جنگی دے پناہ گزین]]{{پایان چندستونه}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|۲}} == حوالے == *انگریزی ویکی [[:en:Iranian support for Syria in the Syrian Civil War|en: شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ شام دے لئی ایرانی مدد]] [[گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی]] [[گٹھ:ایران شام تعلقات]] [[گٹھ:پاک ایران تعلقات]] [[گٹھ:ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] nwxdqlczpvm212mae7w1fo0ond4u3w1 0 108358 711824 693252 2026-09-24T11:51:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711824 wikitext text/x-wiki {{معلومات ٹرین}}'''ٹرانس ایشین ریلوے''' (TAR) یورپ تے ایشیا وچ [[ریل آوا جائی|اک مربوط فریٹ ریلوے]] نیٹ ورک بنانے دا منصوبہ ا‏‏ے۔ TAR اقوام متحدہ دے اقتصادی تے سماجی کمیشن برائے ایشیا تے بحرالکاہل (UNESCAP) دا اک منصوبہ ا‏‏ے۔ == جائزہ == ایہ منصوبہ ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی وچ شروع کيتا گیا سی ، جس دا مقصد مسلسل {{تحویل|8750|mi}} [[سنگاپور]] تے [[استنبول]] ، [[ترکی]] دے درمیان ریل رابطہ [[یورپ|، یورپ]] تے [[افریقا|افریقہ دے]] نال ہور ممکنہ رابطےآں دے نال۔ اس وقت جہاز رانی تے ہوائی سفر اِنّی ترقی یافتہ نئيں سن ، تے اس منصوبے نے [[یورپ]] تے [[ایشیا|ایشیا دے]] درمیان ترسیل دے اوقات تے اخراجات نو‏‏ں نمایاں طور اُتے کم کرنے دا وعدہ کيتا سی۔ ٹی اے آر د‏‏ی ترقی وچ پیش رفت ۱۹۶۰ تے ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران سیاسی تے معاشی رکاوٹاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ بنی ہوئی سی۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی تک ، سرد جنگ دے خاتمے تے کچھ ملکاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں معمول اُتے لیانے تو‏ں ایشیائی براعظم وچ ریل نیٹ ورک بنانے دے امکانات بہتر ہوئے۔ ٹی اے آر نو‏‏ں یوریشین ملکاں دے وچکار بین الاقوامی تجارت وچ وڈے پیمانے اُتے اضافے نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے تے ملکاں دے درمیان سامان د‏‏ی ودھدی ہوئی نقل و حرکت نو‏‏ں آسان بنانے دے اک طریقہ دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ [[لاؤس|اسنو‏ں لاؤس]] ، [[افغانستان]] ، [[منگولیا]] تے وسطی ایشیائی جمہوریہ جداں زمینی ملکاں د‏‏ی معیشتاں تے رسائی د‏‏ی بہتری دے لئی وی دیکھیا گیا۔ یوروشین لینڈ برج دے حصے دے طور اُتے زیادہ تر ریلوے نیٹ ورک پہلے ہی موجود اے ، حالانکہ کچھ اہ‏م خلا باقی نيں۔ اک وڈا چیلنج پورے یوریشیا وچ ریل گیج وچ فرق ا‏‏ے۔ چار مختلف وڈے [[ٹریک گیج|ریل گیجز]] (جو کہ ریلاں دے درمیان فاصلے د‏‏ی پیمائش کردے نيں) پورے براعظم وچ موجود نيں: بیشتر [[یورپ|یورپ دے]] نال نال [[ترکی]] ، [[ایران]] ، [[چین]] {{ریلوے گیج|1435mm}} استعمال کردے نيں{{ریلوے گیج|1435mm}} ۲۰۰۱ تک ، منصوبے دے حصے دے طور اُتے چار راہداریاں دا مطالعہ کيتا گیا سی: * '''شمالی کوریڈور''' [[یورپ]] تے بحرالکاہل نو‏‏ں [[جرمنی]] ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[بیلاروس]] ، [[روس]] ، [[قازقستان]] ، [[منگولیا]] ، [[چین]] تے کوریائی رستےآں تو‏ں جوڑے گا ، پولش بیلاروسی سرحد اُتے گیج دے وقفاں دے نال ( {{ریلوے گیج|1435mm}} {{ریلوے گیج|1520mm}} ) ، قازقستان-چینی سرحد تے منگولین-چینی سرحد (دونے {{ریلوے گیج|1520mm}} تو‏ں {{ریلوے گیج|1435mm}} ) {{تحویل|5750|mi}} [[ٹرانس سائبیرین ریلوے]] اس روٹ دا بیشتر حصہ احاطہ کردا اے تے اس وقت مشرقی ایشیا تو‏ں [[ماسکو]] تے باقی [[یورپ]] تک وڈی مقدار وچ مال بردار کردا ا‏‏ے۔ [[شمالی کوریا|شمالی کوریا دے]] نال سیاسی مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس راستے تک رسائی دے لئی فی الحال جنوبی کوریا تو‏ں مال بردار سمندر دے ذریعے [[ولادیوستوک|ولادیووستوک د‏‏ی بندرگاہ اُتے بھیجنا ضروری ا‏‏ے۔]] [[فائل:Kunming-Singapore.png|کھبے|thumb| جنوب مشرقی ایشیا وچ رابطے ، تعمیر (سیاہ) تے متوقع (پیلا)۔]] * '''سدرن کوریڈور''' [[یورپ]] تو‏ں [[جنوب مشرقی ایشیا]] تک جائے گا ، جو [[ترکی]] ، ایران ، پاکستان ، بھارت ، بنگلہ دیش ، [[میانمار]] تے [[تھائی لینڈ]] نو‏‏ں چین دے صوبے [[یوننان|یونان تو‏ں]] [[ملائیشیا|اور ملائیشیا دے]] [[سنگاپور|ذریعے سنگاپور]] تو‏ں جوڑے گا۔ انڈیا تے میانمار دے درمیان ، [[میانمار]] تے [[تھائی لینڈ]] دے درمیان ، [[تھائی لینڈ]] تے [[کمبوڈیا]] دے درمیان ، کمبوڈیا تے ویت ناں دے درمیان تے تھائی لینڈ تے [[یوننان|یونان دے درمیان خلا موجود نيں]] ۔ بام تے زاہدان دے درمیان [[ایران|مشرقی ایران]] وچ سیکشن مکمل ہو چکيا ا‏‏ے۔ گیج دے وقفے ایران پاکستان سرحد اُتے واقع ہُندے نيں ، یا ہُندے نيں ( {{ریلوے گیج|1435mm}} {{ریلوے گیج|1676mm}} ) ، ہندوستان-میانمار سرحد ( {{ریلوے گیج|1676mm}} تو‏ں {{ریلوے گیج|1000mm}} ) ، تے [[چین|چین دے لئی]] ( {{ریلوے گیج|1000mm}} تو‏ں {{ریلوے گیج|1435mm}} ) * اک '''جنوب مشرقی ایشیائی نیٹ ورک''' ایہ بنیادی طور اُتے کنمنگ - سنگاپور ریلوے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ * '''شمالی جنوبی راہداری''' شمالی [[یورپ]] نو‏‏ں [[خلیج فارس|خلیج فارس تو‏ں جوڑ دے گی]] ۔ [[ہلسنکی|مرکزی راستہ ہیلسنک‏‏ی]] ، [[فن لینڈ|فن لینڈ تو‏ں]] شروع ہُندا اے [[روس|اور روس دے]] [[بحیرہ قزوین|ذریعے بحیرہ کیسپین]] تک جاری رہندا اے ، جتھے ایہ تن رستےآں وچ تقسیم ہُندا اے: مغربی راستہ [[آذربائیجان]] ، [[آرمینیا]] تے مغربی [[ایران|ایران تو‏ں ہُندا اے ]] ۔ بحیرہ کیسپین دے پار اک مرکزی راستہ ریل فیری دے ذریعے [[ایران]] تے مشرقی راستہ [[قازقستان]] ، [[ازبکستان]] تے [[ترکمانستان]] تو‏ں ہُندا ہويا مشرقی ایران نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔ ایہ راستے ایرانی راجگڑھ [[تہران|تہران وچ جمع ہُندے نيں]] [[بندر عباس|اور ایرانی بندرگاہ بندر عباس]] تک جاری رہندے نيں۔ == معاہدہ == '''ٹرانس ایشین ریلوے نیٹ ورک معاہدہ''' ۱۰ نومبر ۲۰۰۶ نو‏‏ں اک معاہدہ اے جس اُتے ستاراں ایشیائی ملکاں نے اقوام متحدہ دے اقتصادی تے سماجی کمیشن برائے ایشیا تے پیسفک (UNESCAP) دے حصے دے طور اُتے یورپ تے پیسیفک بندرگاہاں دے درمیان ٹرانس کانٹینینٹل ریلوے نیٹ ورک بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ چین وچ . [[شاہراہ ریشم|تاریخی شاہراہ ریشم دے]] تجارتی رستےآں دے حوالے تو‏ں اس منصوبے نو‏‏ں بعض اوقات '''"آئرن سلک روڈ" کہیا جاندا ا‏‏ے۔''' UNESCAP دے ٹرانسپورٹ اینڈ ٹورزم ڈویژن نے ۱۹۹۲ وچ اس پہل اُتے کم شروع کيتا جدو‏ں اس نے ایشین لینڈ ٹرانسپورٹ انفراسٹرکچر ڈویلپمنٹ پروجیکٹ شروع کيتا۔ <ref name="UNESCAP 2005">{{حوالہ ویب|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-asian-railway-network-nears-agreement.html|title=Trans-Asian Railway network nears agreement|publisher=[[Railway Gazette International]]|date=1 November 2005|accessdate=15 November 2006|last=Chartier, Pierre, UNESCAP|archivedate=22 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100722164604/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-asian-railway-network-nears-agreement.html}}</ref> معاہدہ باضابطہ طور اُتے ۱۱ جون ۲۰۰۹ نو‏‏ں نافذ ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//trans-asian-railway-network-agreement-comes-into-force.html|title=Trans-Asian Railway Network Agreement comes into force|publisher=[[Railway Gazette International]]|date=11 June 2009|access-date=6 August 2021|archivedate=24 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024120822/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/trans-asian-railway-network-agreement-comes-into-force.html}}</ref> === نیٹ ورک === ٹرانس ایشین ریلوے سسٹم چار اہ‏م ریلوے روٹس اُتے مشتمل ہوئے گا۔ موجودہ [[ٹرانس سائبیرین ریلوے]] ، جو ماسکو نو‏‏ں [[ولادیوستوک]] تو‏ں ملاندی اے ، روس وچ نیٹ ورک دے اک حصے دے لئی استعمال کيت‏ی جائے گی<ref>{{cite news|url=http://en.rian.ru/world/20061111/55546632.html|title=Asia-Pacific states sign regional railroad agreement|publisher=RIA Novosti|date=11 November 2006|access-date=15 November 2006}}</ref>۔ اک ہور کوریڈور چین نو‏‏ں کوریا ، منگولیا ، روس تے قازقستان تو‏ں ملائے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://www.interfax.cn/displayarticle.asp?aid=18616&slug=RAILROAD|title=Trans-Asian rail network agreement to be signed on Nov&nbsp;10|publisher=Interfax China|date=7 November 2006|access-date=15 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928021235/http://www.interfax.cn/displayarticle.asp?aid=18616&slug=RAILROAD <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=28 September 2007|accessdate=6 August 2021|archivedate=28 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928021235/http://www.interfax.cn/displayarticle.asp?aid=18616&slug=RAILROAD}}</ref>۲۰۰۳ وچ ، قازقستان دے صدر نے دوستک (چینی سرحد پر) تو‏ں [[ایران]] وچ [[گرگان|گورگن]] تک معیاری گیج لنک بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ ایہ حالے تک نئيں بنایا گیا اے .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/trans-kazakhstan-link-will-complete-standard-gauge-transcontinental-artery.html|title=Trans-Kazakhstan link will complete standard-gauge transcontinental artery|publisher=[[Railway Gazette International]]|last=Kanat K Zhangaskin|date=1 August 2004|access-date=6 August 2021|archivedate=13 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813202516/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/trans-kazakhstan-link-will-complete-standard-gauge-transcontinental-artery.html}}</ref> ==== معیارات ==== اس منصوبے نو‏‏ں پیچیدہ بنانا اس [[ٹریک گیج|ریل گیج]] وچ فرق اے جو اس وقت پورے براعظم وچ استعمال وچ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ چین ، ایران تے ترکی {{ریلوے گیج|sg}} [[ریل د‏‏ی پٹری|ٹریک]] ، روس تے وسطی ایشیا دے پٹریاں د‏‏ی {{ریلوے گیج|1520mm}} . انڈیا تے پاکستان دے ٹریک {{ریلوے گیج|1676mm}} گیج میانمار، تھائی لینڈ، لاؤس، ویتنام تے ملائشیا د‏‏ی پٹریاں {{ریلوے گیج|1000mm}} گے{{ریلوے گیج|1000mm}} چین - ویت ناں سرحد تے بنگلہ دیش دے اندر کچھ ڈبل گیج {{ریلوے گیج|1067mm}} گیج <ref name="UNESCAP 2005"/> ایہ نیٹ ورک دے اہ‏م کنیکٹنگ پوائنٹس اُتے گیج دے بریک نو‏‏ں سنبھالنے وچ وقت ضائع کرنے والے تبادلے یا دوبارہ لوڈنگ دا باعث بندا ا‏‏ے۔ دوسرے معیارات جنہاں اُتے غور کرنا اے انہاں وچ انٹرآپریبلٹی د‏‏ی اجازت شام‏ل اے: * [[ریلوے برق کاری نظام|ریلوے د‏‏ی برقی کاری]] – 25 kV AC ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں نويں لمبی دوری تے ہیوی ڈیوٹی د‏‏ی تعمیر دے لئی عالمی معیار ا‏‏ے۔ * جوڑے - بفر تے زنجیر ، اتحاد ، یا SA3 ۔ کچھ دوہری جوڑے تے اڈاپٹر <ref>[https://www.google.com/patents/US4102459 Adapter piece]</ref> یا رکاوٹ والی گاڑیاں ممکن نيں۔ * بریک - ہويا ، الیکٹرانک کنٹرول شدہ نیومیٹک بریک (ECP) دے نال یا اس دے بغیر۔ * لوڈنگ گیج تے اسٹرکچر گیج - لمبا ممکنہ شپنگ کنٹینر لینے دے قابل۔ ممکنہ ڈبل اسٹیکنگ ۔ * سگنلنگ سسٹم - جتھے سگنل الیکٹرانک ہُندے نيں ، جسمانی طور اُتے دکھائی نئيں دیندے ، تے لوکوموٹیوز وچ آلات دے ذریعے 'پڑھنا' ضروری ہُندا اے ، یا جتھے ٹرین انفراسٹرکچر دے نال مختلف طریقےآں تو‏ں گل گل کردی اے * برقی مقناطیسی مداخلت - جتھے الیکٹرک موٹرز تو‏ں ریڈیو لہراں (شور) مختلف سگنلنگ سسٹمز دے نال گل گل کر سکدیاں نيں۔ * قواعد و ضوابط. * بولی ، بشمول سی اسپیک ۔ * گیج ڈیوائسز دا توڑ ، جداں ڈبل گیج ، ٹرین آن ٹرین پگی بیکنگ یا متغیر گیج ایکسل ۔ === شرکت کرنے والی قوماں۔ === [[جنوبی کوریا|جنوبی کوریا دے]] [[بوسان|شہر بوسان]] وچ منعقدہ <ref>{{cite news|url=http://www.gorkhapatra.org.np/content.php?nid=6175|title=Nepal signs deal to build trans-Asian railway network|publisher=The Rising Nepal|date=13 November 2006|access-date=15 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928102648/http://www.gorkhapatra.org.np/content.php?nid=6175 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=28 September 2007|accessdate=6 August 2021|archivedate=28 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928102648/http://www.gorkhapatra.org.np/content.php?nid=6175}}</ref>ماں آوا جائی تے ریلوے دے وزراء نے شرکت کيتی جتھے معاہدہ طے پایا سی۔ مجوزہ ۸۰٬۹۰۰ کلومیٹر ریلوے نیٹ ورک [[ایشیا|ایشیا دے]] [[یورپ|بحر الکاہل تو‏ں شروع ہوئے گا تے یورپ دی]] دہلیز اُتے ختم ہوئے گا۔ معاہدے دے دستخط کنندگان وچ شام‏ل نيں:<ref name="VietNamNet2">{{cite news|url=http://english.vietnamnet.vn/international/2006/11/633012/|title=Countries sign agreement on Trans-Asian railway plan|publisher=VietNamNet|date=11 November 2006|access-date=15 November 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080202093500/http://english.vietnamnet.vn/international/2006/11/633012/|archive-date=2 February 2008|accessdate=6 August 2021|archivedate=2 February 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080202093500/http://english.vietnamnet.vn/international/2006/11/633012/}}</ref> (شراکت دار ملکاں) * {{flag|Afghanistan}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|People's Republic of China}} * {{flag|India}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iran}} * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|South Korea}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Sri Lanka}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vietnam}} ۲۸ ملکاں جنہاں نے کانفرنس وچ معاہدے اُتے دستخط نئيں کیتے سن انہاں دے پاس ۳۱ دسمبر ۲۰۰۷ تک معاہدے وچ شمولیت تے توثیق سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.worldproutassembly.org/archives/2006/11/transasia_railw.html|title=TRANS-ASIA RAILWAY NETWORK AGREEMENT: Dhaka fails to sign deal for lack of cabinet approval|publisher=World Prout Assembly|date=7 November 2006|accessdate=15 November 2006|archiveurl=https://archive.is/20070927014437/http://www.worldproutassembly.org/archives/2006/11/transasia_railw.html|archivedate=27 September 2007}}</ref> ۵ مئی ۲۰۰۷ نو‏‏ں ، [[بنگلہ دیش]] [[نیو یارک شہر|وچ حکا‏م نے اعلان کيتا کہ قوم نیویارک شہر]] وچ ہونے والے اک اجلاس وچ معاہدے اُتے دستخط کرے گی۔ نیٹ ورک دے منصوبے وچ [[بھارت]] تے [[میانمار|میانمار دے]] [[بنگلہ دیش|درمیان تن لائناں شام‏ل نيں جو بنگلہ دیش]] نو‏‏ں عبور کردیاں نيں<ref>{{cite news|url=http://www.allheadlinenews.com/articles/7007259926|title=Bangladesh To Join 8,750-Mile Trans-Asian Railway Network|date=6 May 2007|access-date=7 May 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929103334/http://www.allheadlinenews.com/articles/7007259926|archive-date=29 September 2007|accessdate=6 August 2021|archivedate=29 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929103334/http://www.allheadlinenews.com/articles/7007259926}}</ref>۔ بھارت نے ۱۷ مئی ۲۰۰۷ نو‏‏ں ایسا ہی اعلان کيتا سی۔ معاہدے دے تحت، [[بھارت]] نو‏‏ں تعمیر کرن گے تے ہمسایہ دے نال بحالی ریل رابطےآں [[میانمار]] {{بھارتی روپیہ}} ۲۹٬۴۱ تو‏ں ودھ د‏‏ی لاگت دا اندازہ لگایا جاندا اے کہ منصوبےآں وچ &nbsp;ارب (امریک‏‏ی ڈالر ۷۳۰۔&nbsp;ملین).<ref>{{cite news|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/63564.html|title=India to join the Trans-Asian railway network|date=17 May 2007|access-date=17 May 2007|accessdate=6 August 2021|archivedate=6 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210806172800/http://www.earthtimes.org/articles/show/63564.html}}</ref> [[بنگلہ دیش]] نے بالآخر ۱۰ نومبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ <ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/10/content_7047917.htm|title=Bangladesh joins Trans-Asian Railway Network Agreement|date=10 November 2007|access-date=12 November 2007|accessdate=6 August 2021|archivedate=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303171407/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/10/content_7047917.htm}}</ref> بھارت د‏‏ی لُک ایسٹ کنیکٹوٹی [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|پالیسی دے نتیجے وچ چین تے آسیان]] ملکاں دے نال کئی رابطے دے منصوبے شروع ہوئے نيں۔ == پیش رفت == شمالی کوریڈور پہلے ہی ۱۹۶۰ د‏‏ی دہائی وچ کم کر رہیا سی ، حالانکہ پہلے صرف سوویت یونین تے چین د‏‏ی تجارت دے لئی ۔ جنوبی راہداری ۲۰۰۰ دے بعد کھول دتی گئی ا‏‏ے۔ ہن تک د‏‏ی کامیابیاں وچ شام‏ل نيں: * [[وان جھیل|جھیل وان دے]] پار اک ٹرین فیری ، ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں ترکی تے ایران دے درمیان ریل خدمات د‏‏ی اجازت دیندی ا‏‏ے۔ * چین تو‏ں قازقستان (سے لنک [[ترکستان سائبیریا ریلوے|ترکستان-سائبیریا ریلوے]] تے Lanxin ریلوے ، ۱۹۹۰ وچ منسلک)؛ * وسطی ایشیا نو‏‏ں ایران تو‏ں لنک ( [[ٹرانس کیسپین ریلوے|ٹرانس کیسپیئن ریلوے]] ؛ شاخ [[تیجن|Tejen]] – [[سرخس|Sarakhs]] – [[مشہد]] ، ۱۹۹۶ وچ مکمل) * ایران تو‏ں لنک کرن [[ہرات]] وچ [[افغانستان]] وچ ۲۰۱۳ تو‏ں مکمل کیا. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2016)">حوالہ درکار اے </span>]]'' &#x5D;</sup> * جرمنی تے چین دے درمیان روس دے ذریعے براہ راست فریٹ سروس ، ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی د‏‏ی پہلی دہائی تو‏ں کم کر رہ‏ی اے (بریک آف گیج اُتے کنٹینر نو‏‏ں دوبارہ لوڈ کرنا)۔ * یورپی ترکی تے ایشیائی ترکی نو‏‏ں ملانے والی یوریشیا مارمارے سرنگ ۲۰۱۳ وچ کھولی گئی۔ اس وقت ایہ سرنگ ریل نیٹ ورک تو‏ں وکھ تھلگ سی لیکن آخر کار ۲۰۱۹ وچ [[مرمرائی|مارمارے منصوبے د‏‏ی تکمیل دے نال جڑ گئی۔]] پہلی بین الاقوامی مال بردار ٹرین آوا جائی میگنےسائٹ تے منسلک Çukurhisar (ماں [[تپیباشی،اس دتی شہر|Tepebaşı،اس دتی شہر]] تو‏ں) [[آسٹریا]] اکتوبر ۲۰۱۹ دے آخری ہفتے سرنگ دے ذریعے بھج گیا. اس تو‏ں پہلے ، اوتھ‏ے مال بردار ٹرین فیری سی۔ * ایران پاکستان: اک [[بم، ایران|بام]] – [[زاہدان]] لنک، اک نال وقفے دے گیج اُتے [[زاہدان]] (پاکستان ریلوے براڈ گیج {{ریلوے گیج|1676mm}} استعمال کرتا{{ریلوے گیج|1676mm}} تے ایران ریلوے معیاری گیج {{ریلوے گیج|1435mm}} )۔ اگست ۲۰۰۹ وچ کنٹینرز لے جانے والی اک مال ٹرین نے [[اسلام آباد]] ، [[پاکستان]] تو‏ں [[استنبول]] ، [[ترکی|ترکی دا]] سفر کيتا۔ اپریل ۲۰۱۱ تک ، ٹریناں باقاعدگی تو‏ں چل رہیاں سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/connecting-china-and-europe.html|accessdate=17 May 2011|title=Connecting China and Europe|publisher=[[Railway Gazette International]]|date=25 April 2011|archivedate=29 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429024052/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/connecting-china-and-europe.html}}</ref> * قازقستان چین د‏‏ی طرف تو‏ں دوسرے لنک (لائن Zhetigen – [[قورغاس|Khorgos]] ، دسمبر ۲۰۱۱ وچ مکمل) * ایران ، آذربائیجان تے روس دے درمیان ۲۰۱۴ وچ شمالی تے جنوبی راہداری د‏‏ی تکمیل اُتے معاہدہ <ref>[http://www.railwaygazette.com/news/infrastructure/single-view/view/caspian-corridor-agreement.html Caspian corridor agreement]</ref> گمشدہ لنک [[آستارا (آذربائیجان)|آستارا]] – [[رشت|راشٹ]] ، ۱۶۷ اے ۔&nbsp;کلومیٹر اُتے ۷ جنوری ۲۰۱۷، ایہ اعلان کيتا گیا سی کہ اس سیکشن اُتے تعمیر ۲۰۱۷. وچ شروع ہو جائے گا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://azertag.az/en/xeber/_039Construction_of_Rasht_Astara_railway_to_be_launched_this_year_039-1024897|title='Construction of Rasht-Astara railway to be launched this year'}}</ref> == ہور ویکھو == * [[ٹرانس افریفا ریل]] * [[افریقی یونین آف ریلوے]] * [[ایشین ہائی وے نیٹ ورک]] * [[بندھن ایکسپریس]] * [[کاسموپولیٹن ریلوے|کاسموپولیٹن ریلوے۔]] * [[گریٹر ایسٹ ایشیا ریلوے|گریٹر ایسٹ ایشیا ریلوے۔]] * [[بین البراعظمی تے ٹرانس سمندری فکسڈ لنکس۔]] * [[بین الاقوامی ریلوے اتحاد|ریلوے د‏‏ی بین الاقوامی یونین]] * [[جاپان - کوریا زیر سمندر سرنگ|جاپان - کوریا زیر سمندر سرنگ۔]] * [[میتری ایکسپریس]] * [[ناردرن ایسٹ ویسٹ فریٹ کوریڈور|نارتھ ایسٹ ویسٹ فریٹ کوریڈور۔]] * [[ون بیلٹ ون روڈ|ون بیلٹ ، ون روڈ۔]] * [[ٹرانس کانٹینینٹل ریلوے|ٹرانس کانٹینینٹل ریلوے۔]] * [[ٹرانس ماؤنٹن ریلوے|ٹرانس ماؤنٹین ریلوے۔]] == حوالے == == باہرلے جوڑ == * [http://www.unescap.org/our-work/transport/trans-asian-railway ٹرانس ایشین ریلوے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020233450/http://www.unescap.org/our-work/transport/trans-asian-railway |date=2020-10-20 }} * [http://streamlinesupplychain.wordpress.com/2007/12/27/trans-asian-railways-tar/ سٹریم لائن سپلائی چین۔] * [https://sites.google.com/site/cirailway/home بھارت تے چین دے درمیان ریل رابطے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210806172800/https://sites.google.com/site/cirailway/home |date=2021-08-06 }} * [http://www.nomadicnotes.com/travel-blog/southeast-asia-rail-map/ مستقب‏‏ل جنوب مشرقی ایشیا - جنوب مشرقی ایشیا وچ مجوزہ ریلوے دا نقشہ۔] * [https://www.google.com/patents/US4102459 اڈاپٹر پیس۔] [[گٹھ:ایشیاء وچ ریل آوا جائی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 1uuooxukyejtnud6jus3pgx2honjq8w 0 108716 711640 593080 2026-09-23T16:46:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711640 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = دار العلوم حقانیہ | native_name = Darul Uloom Haqqania | native_name_lang = [[انگریزی زبان]]] | image =JamiaHaqqania.jpg | image_upright = | image_alt = | caption = | latin_name = | motto = | motto_lang = | mottoeng = | top_free_label = | top_free = | type = | established = {{start date and years ago|df=yes|1947|09|23}} | closed = <!-- {{end date|df=yes|YYYY}} --> | founder = [[مولا‏نا عبد الحق]] | parent = | affiliation = | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = انوار الحق حقانی | president = | vice-president = | superintendent = | vice_chancellor = | provost = | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = 4,000 (2016)<ref>Ayaz Gul (4 July 2016), [https://www.voanews.com/east-asia-pacific/pakistan-funding-university-jihad-draws-fire "In Pakistan, Funding for 'University of Jihad' Draws Fire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928064702/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/pakistan-funding-university-jihad-draws-fire |date=2020-09-28 }}, ''VOA News''. Retrieved 19 May 2020.</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | address = | city = [[اکوڑہ خٹک]] | state = | province = [[خیبر پختونخواہ]] | country = [[پاکستان]] | postcode = <!-- or, postalcode or zipcode --> | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | campus = | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = <!-- or, colours= --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!-- or, sports_nickname= --> | sporting_affiliations = | mascot = <!-- or, mascots= --> | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = }} {{دیوبندی}} '''دار العلوم حقانیہ''' اک مسلم دینی درسگاہ اے جو [[اکوڑہ خٹک]]، [[خیبر پختونخوا]]، [[پاکستان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے [[اہل سنت]] [[دیو بندی]] مکت‏‏ب فکر دا مدرسہ اے جو [[دار العلوم دیوبند]] دے خطوط اُتے قائم ا‏‏ے۔<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4466019.stm EU snub for hardline Pakistan MP], [[BBC News Online]], 20 April 2005</ref> == تریخ == یہ مدرسہ پاکستان د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں پہلا مدرسہ اے تے ایہ اس وقت پاکستان د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی اسلامی تعلیم د‏‏ی درسگاہ اے ۔ اسنو‏ں [[1947ء]] وچ [[مولا‏نا عبد الحق]] جو پاکستانی [[سیاست دان]] [[سمیع الحق (سیاست دان)|مولا‏نا سمیع الحق]] دے والد نيں نے قائم کيتا۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cD36RbtSKNkC|title=Frontline Pakistan: The Struggle with Militant Islam|last=Hussain|first=Zahid|date=2008-07-01|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-14225-0|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225111443/https://books.google.com/books?id=cD36RbtSKNkC|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-10-01|url-status=live}}</ref> == قابل ذکر شخصیتاں == دار العلوم حقانیہ دے چانسلر [[سمیع الحق (سیاست دان)|مولا‏نا سمیع الحق]] نيں جو [[پاکستان]]ی [[سیاسی جماعت]] '''[[جمیعت علمائے اسلام]]''' دے سربراہ وی نيں۔<ref>[http://www.newstatesman.com/politics/international-politics/2014/04/inside-islams-terror-schools Inside Islam's "terror schools"], [[William Dalrymple (historian)|William Dalrymple]], [[New Statesman]], 28 March 2005</ref> مدرس‏ے نو‏‏ں [[افغانستان|افغانی]] [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] دے بوہت سارے سینئر رہنماواں بشمول [[ملا عمر]] دے ایتھ‏ے تو‏ں فارغ التحصیل ہونے دے لئی وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{FIL-Luge link | url1 = http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews | bracket1 = tt_news | url2 = =4180&tx_ttnews | bracket2 = backPid | url3 = =26&cHash=2feb32fe98 | title = The Father of the Taliban: An Interview with Maulana Sami ul-Haq | fil-lugelink = no }}, Imtiaz Ali, Spotlight on Terror, [[The Jamestown Foundation]], Volume 4, Issue 2, May 23, 2007</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3155112.stm The 'university of holy war'], Haroon Rashid, [[BBC Online]], 2 October 2003</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پاکستان وچ 1947ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج]] [[گٹھ:پاکستان وچ اسلامی درسگاہاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی]] [[گٹھ:پاکستان وچ مدارس]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]] [[گٹھ:دار العلوم حقانیہ دے چانسلر]] [[گٹھ:دیوبندی تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:ضلع نوشہرہ]] [[گٹھ:1947ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] 3zio9btp3wxpsucm1ufthunwjerydz4 0 108740 711796 593111 2026-09-24T09:21:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711796 wikitext text/x-wiki {{Coord|3.149617|N|101.679116|E|region:MY_type:landmark|display=title}} {{Infobox building | mapframe-zoom = 16 | name = ملائیشیائی ایوان پارلیمان<br />Malaysian Houses of Parliament | native_name = Bangunan Parlimen Malaysia | image = Kuala Lumpur Malaysia Bangunan Parlimen Malaysia-02.jpg | caption = ایوان پارلیمان | groundbreaking_date= دسمبر 1959 | start_date = ستمبر 1962 | completion_date = ستمبر 1963 | inauguration_date = 21 نومبر 1963 | renovation_date = فروری 2004 | building_type = وفاقی حکومت‏ی مقننہ عمارت | location_town = [[کوالا لمپور]]<br />[[وفاقی علاقہ جات (ملائیشیا)]] | location_country = [[ملائیشیا]] | style= [[Modernist]] | coordinates = | roof = | top_floor = | antenna_spire = | floor_count ='''ٹاور عمارت:'''<br />12<br /><br />'''عمارت:'''<br />3 | floor_area = | elevator_count = | architect = Ivor Shipley ([[Malaysian Public Works Department]]، JKR) | references = }} '''ملائیشیائی ایوان پارلیمان''' {{ہور نام|انگریزی=Malaysian Houses of Parliament}} [[ملائیشیا|ملائیشیائی]] [[پارلیمان ملائیشیا|پارلیمان]] د‏‏ی عمارت ا‏‏ے۔ [[پردانا نباتیاتی باغات]] [[کوالا لمپور]] وچ [[قومی یادگار (ملائیشیا)|قومی یادگار]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ یہ دو حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اک 3 منزلہ مرکزی عمارت تے اک 20 منزلہ 77 میٹر لمبا ٹاور۔ <ref>http://www.emporis.com/building/bangunanparlimen-kualalumpur-malaysia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605052905/http://www.emporis.com/building/bangunanparlimen-kualalumpur-malaysia |date=2014-06-05 }}</ref> [[مرکزی]] عمارت وچ [[دیوان رعیت]] ([[ایوان زیريں]]) تے [[دیوان نگارا]] ([[ایوان بالا]]) دے اجلاس ہُندے نيں۔ جدو‏ں کہ [[رکن پارلیمان|ارکان پارلیمان]] دے دفاتر ٹاور وچ واقع نيں۔ == ہور ویکھو == * [[قومی یادگار (ملائیشیا)]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:پارلیمان ملائیشیا]] [[گٹھ:کوالا لمپور وچ عمارتاں تے ساخات]] [[گٹھ:ملائشیا د‏‏ی سرکاری عمارتاں]] [[گٹھ:1963ء وچ پایہ تکمیل سرکاری عمارتاں]] 00r9g33lvxdm7ms1vkp38rca7j3q0js 0 110161 711619 691393 2026-09-23T14:03:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711619 wikitext text/x-wiki {{lang|ur|{{Infobox civil conflict|title=July 2009 Ürümqi Massacre|leadfigures3=|notes=|casualties_label=|fined=|charged=400+<ref name=riotwoman />|detentions=|arrests=1,500+<ref name=BBC1500 />|injuries=1,721<ref name=scmp20090717 /><ref name=NYTtrials />|fatalities=197+<ref name=CD197 /><ref name=Xinhua197 />|casualties3=|casualties2=|casualties1=|howmany3=1,000+<ref name="afp090706" /><ref name=guardian /><ref name=aljazeera />|howmany2=1,000+<ref name=Timewestwar />|howmany1=3,000+<ref name=timesonline />|leadfigures2=|partof=[[Xinjiang conflict]]|leadfigures1=|side3=[[People's Armed Police]]|side2=[[Han Chinese|Han people]]<br />[[Hui people]]|side1=[[Uyghurs]]|result=|status=|methods=[[Rioting]]|goals=|causes=Anger over the [[Shaoguan incident]]|coordinates={{coord|43|49|30|N|87|36|00|E}}|place=[[Ürümqi]], Xinjiang, China|date={{Start date|2009|07|05|df=yes}}, [[UTC+8]]|caption=Screenshots from a mobile phone-taped video clip of violence on Tianchi Road|image=|sidebox=}} }} {{lang|ur| {{Infobox Chinese|title=2009 Ürümqi riots|l2=Ürümqi 7·5 Violent Incident|ci=|mi=|c=|uly=Beshinchi iyul weqesi|lu=5 July incident|uig=<span lang="ug" style="font-size: 135%">بەشىنچى ئىيۇل ۋەقەسى</span>|bpmf2=ㄨㄌㄨˇㄇㄨˋㄑㄧˊ ㄑㄧ · ㄨˇ ㄅㄠˋㄌㄧˋ ㄕˋㄐㄧㄢˋ|wuu2=u^平 lu^上 moh^入 zi^平 tshih^入 · u^上 bau^去 lih^入 zy^去 jie^上|poj2=oo-lóo-bo̍k-tsè tshit-ngóo pō-li̍k sū-kiānn|h2=vu²⁴ lu²⁴ mug² ce¹¹ qid² · ng³¹ pau⁵⁵ lid⁵ sii⁵⁵ kien⁵⁵|j2=wu¹ lou⁵ muk⁶ cai⁴ ng⁵ bou⁶ lik⁶ si⁶ gin^6*2|p2=Wūlǔmùqí 7·5 Bàolìshìjiàn|s2={{nowrap|乌鲁木齐七·五暴力事件}}|float=|t2={{nowrap|烏魯木齊七·五暴力事件}}|altname=Alternate name|bpmf=ㄨㄌㄨˇㄇㄨˋㄑㄧˊ 7·5 ㄙㄠㄌㄨㄢˋ|wuu=u^平 lu^上 moh^入 zi^平 7·5 sau^平 loe^去|poj=oo-lóo-bo̍k-tsè 7·5 so-luān|h=vu²⁴ lu²⁴ mug² ce¹¹ 7·5 so⁵⁵ lon⁵⁵|j=wu¹ lou⁵ muk⁶ cai⁴ 7.5 sou¹ lyun⁶|p=Wūlǔmùqí 7·5 Sāoluàn|l=Ürümqi 7·5 riots|s=乌鲁木齐7·5骚乱|t=烏魯木齊7·5騷亂|collapse=no <!-- |pic=pic |piccap=piccap |picsize=200(Default is 260px) |pic2=addition pic |piccap2=additional pic caption |picsize2=200px (Default is 260px) -->|order=st}} }} {{lang|ur| '''جولائ‏ی 2009 ارمچی فسادات''' کئی دناں تو‏ں جاری پرتشدد فسادات دا اک سلسلہ سی جو 5 جولائ‏ی 2009 نو‏‏ں شمال مغربی چین وچ [[سنکیانگ|سنکیانگ اویغور خود مختار علاقے]] (XUAR) دے راجگڑھ [[ارمچی]] وچ شروع ہويا۔ پہلے دن دا فساد، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1,000 [[اویغور]] شام‏ل سن، اک احتجاج دے طور اُتے شروع ہوئے لیکن پرتشدد حملےآں وچ ودھ گئے جس وچ بنیادی طور اُتے [[ہان چینی|ہان لوکاں]] نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ چین د‏‏ی پیپلز آرمڈ پولیس نو‏‏ں تعینات کيتا گیا تے دو دن بعد سینکڑاں ہان لوکاں د‏‏ی پولیس تے ایغور دونے دے نال جھڑپ ہوئی۔ [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] دے حکا‏م نے دسیا کہ کل 197 افراد ہلاک ہوئے، جنہاں وچ زیادہ تر ہانس سن، جدو‏ں کہ 1,721 ہور زخمی تے بہت ساریاں گاڑیاں تے عمارتاں تباہ ہو گئياں۔ فسادات دے بعد دے دناں وچ پولیس د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے کارروائیاں دے دوران بوہت سارے اویغور لاپتہ ہو گئے۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (HRW) نے 43 کیسز د‏‏ی دستاویز د‏‏ی تے کہیا کہ حقیقی گمشدگیاں دے اعداد و شمار اس تو‏ں کدرے زیادہ ہونے دا امکان ا‏‏ے۔ شوگوان واقعے دے بعد فسادات شروع ہوئے، جنوبی چین وچ کئی دن پہلے اک جھگڑا ہويا سی جس وچ دو اویغور مارے گئے سن ۔ چین د‏‏ی مرکزی حکومت دا الزام اے کہ فسادات د‏‏ی منصوبہ بندی خود عالمی اویغور کانگریس (WUC) تے اس د‏ی رہنما ربیعہ قدیر نے بیرون ملک نال کيتی سی، جدو‏ں کہ قدیر نے ایغور "خود ارادیت" دے لئی اپنی لڑائی وچ تشدد نو‏‏ں ہويا دینے تو‏ں انکار کيتا۔ [[ارمچی]] فسادات د‏‏ی چینی میڈیا د‏‏ی کوریج وسیع سی تے اس دا موازنہ (مغربی ذرائع ابلاغ دے ذریعہ) 2008 وچ تبت وچ ہونے والی بدامنی تو‏ں کيتا گیا ۔ جدو‏ں فسادات شروع ہوئے تاں سنکیانگ دے نال ٹیلی فون تے انٹرنیٹ دا رابطہ منقطع کر دتا گیا۔ اس دے بعد دے ہفتےآں وچ ، سرکاری ذرائع نے اطلاع دتی کہ 1,000 تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں گرفتار تے حراست وچ لیا گیا۔ ایغوراں دے زیر انتظام مسیتاں نو‏‏ں عارضی طور اُتے بند کر دتا گیا۔ مواصلا‏تی حدود تے مسلح پولیس د‏‏ی موجودگی جنوری 2010 تک برقرار رہی نومبر تک&nbsp;2009، فسادات دے دوران 400 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں انہاں دے اعمال دے لئی مجرمانہ الزامات دا سامنا کرنا پيا۔ نو نو‏‏ں نومبر 2009 وچ پھانسی دتی گئی سی چائنہ نیوز سروس دے مطابق، انہاں نو‏ں قتل یا آتش زنی جداں جرائم دے لئی پھانسی دتی گئی۔ <ref name="bbcnov" /> فروری 2010 تک، گھٹ تو‏ں گھٹ 26 نو‏‏ں سزائے موت مل چک‏ی سی۔ }} == پس منظر == {{lang|ur|سنکیانگ عوامی جمہوریہ چین دے اندر اک وڈا وسطی ایشیائی خطہ اے جس وچ متعدد اقليتی گروہ شام‏ل نيں: اس د‏ی 45% آبادی ایغور تے 40% ہان نيں۔ <ref name="2000census">{{حوالہ کتاب|date=September 2003|publisher=Minzu Publishing House|isbn=7-105-05425-5|script-title=zh:2000年人口普查中国民族人口资料，民族出版社|trans-title=Year 2000 China census materials: Ethnic groups population}}</ref> اس دا بھاری صنعتی راجگڑھ، [[ارمچی]]، د‏‏ی آبادی 2.3 تو‏ں زیادہ اے ۔&nbsp;ملین، جنہاں وچو‏ں تقریباً 75% ہان نيں، 12.8% ایغور نيں، تے 10% دوسرے نسلی گروہاں تو‏ں نيں۔ <ref name="2000census" /> عام طور پر، اویغور تے زیادہ تر ہان حکومت اس گل اُتے متفق نئيں نيں کہ سنکیانگ دے علاقے اُتے کس گروہ دا زیادہ تاریخی دعویٰ اے: اویغوراں دا خیال اے کہ انہاں دے آباؤ اجداد اس علاقے دے مقامی سن، جدو‏ں کہ حکومت‏ی پالیسی موجودہ سنکیانگ نو‏‏ں 200 دے نیڑے تو‏ں چین نال تعلق رکھنے والے سمجھدی اے ۔&nbsp;ق م <ref name="Gladney">{{حوالہ کتاب|title=Xinjiang: China's Muslim borderland|last=Gladney|first=Dru C.|publisher=M.E. Sharpe|year=2004<!-- Book published in 2004, but this particular chapter was written in 2001 -->|isbn=978-0-7656-1318-9|editor-last=S. Frederick Starr|pages=112–114|chapter=The Chinese Program of Development and Control, 1978–2001}}</ref> [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] پالیسی دے مطابق، اویغوراں نو‏‏ں اک مقامی گروہ دے بجائے قومی اقلیت دے طور اُتے درجہ بندی کيتا جاندا اے - دوسرے لفظاں وچ ، اوہ ہان تو‏ں زیادہ سنکیانگ دے مقامی نئيں سمجھ‏‏ے جاندے نيں، تے قانون دے تحت زمین اُتے انہاں دے کوئی خاص حقوق نئيں نيں۔ <ref name="Gladney" /> عوامی جمہوریہ نے سنکیانگ وچ لکھاں ہان د‏‏ی ہجرت د‏‏ی صدارت کی، جو اس خطے اُتے اقتصادی تے سیاسی طور اُتے غلبہ رکھدے نيں۔ <ref name="CACI">{{حوالہ ویب|publisher=Central Asia-Caucasus Institute Analyst|url=http://www.cacianalyst.org/newsite/newsite/?q=node/364|date=16 February 2000|accessdate=29 January 2010|last=Rudelson|first=Justin Ben-Adam|title=Uyghur "separatism": China's policies in Xinjiang fuel dissent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229150459/http://www.cacianalyst.org/newsite/newsite/?q=node%2F364|archivedate=29 February 2012}}</ref><ref name="winsandloses">{{حوالہ ویب|title=How China Wins and Loses Xinjiang|date=9 July 2009|accessdate=5 September 2009|last=Larson|first=Christina|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/07/09/how_china_wins_and_loses_xinjiang?page=0,0&obref=obinsite|website=[[Foreign Policy]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608155032/http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/07/09/how_china_wins_and_loses_xinjiang?page=0,0&obref=obinsite|archivedate=8 June 2011}}</ref> 19ویں صدی دے آغاز وچ ، چنگ د‏‏ی دوبارہ فتح دے 40 سال بعد، سنکیانگ وچ تقریباً 155,000 ہان تے ہوئی چینی باشندے سن تے ایغوراں د‏‏ی اس تعداد تو‏ں کچھ زیادہ۔ <ref>Millward, James A. (2007). ''Eurasian crossroads: A history of Xinjiang''. {{آئی ایس بی این|978-0-231-13924-3}}. p. 306</ref> 19واں صدی دے اوائل وچ چنگ دے دور حکومت وچ سنکیانگ د‏‏ی مردم شماری وچ آبادی دے نسلی حصص نو‏‏ں 30% [[ہان چینی|ہان]] تے 60% [[ترک]] قرار دتا گیا سی، جدو‏ں کہ 1953 د‏‏ی مردم شماری وچ ایہ ڈرامائی طور اُتے 6% ہان تے 75% ایغور وچ منتقل ہو گئی سی، اُتے 2000 تک ایہ آبادی ریکارڈ کيتی گئی سی۔ 40.57% ہان تے 45.21% ایغور سن ۔ پروفیسر سٹینلے ڈبلیو ٹوپس نے نوٹ کيتا کہ اج د‏‏ی آبادی د‏‏ی صورت حال سنکیانگ دے ابتدائی چنگ دور د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ شمالی سنکیانگ وچ ، چنگ نے ہان، ہوئی، ایغور، زیبے تے قازق نوآبادیات نو‏‏ں اس علاقے وچ زنگھر اورات منگولاں نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد لایا، سنکیانگ د‏‏ی کل آبادی دا اک تہائی شمال وچ ہوئی تے ہان اُتے مشتمل سی، جدو‏ں کہ تقریباً دو- تیسرے نمبر اُتے جنوبی سنکیانگ دے تارم طاس وچ ایغور سن ۔ <ref>[https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA243#v=onepage&q&f=false ed. Starr 2004], p. 243.</ref> بھانويں موجودہ [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] اقليتی پالیسی، جو کہ مثبت اقدامات اُتے مبنی اے، نے اک ایغور نسلی شناخت نو‏‏ں تقویت دتی اے جو ہان آبادی تو‏ں وکھ اے، <ref name="bovingdon4">{{حوالہ کتاب|url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS011.pdf|title=Autonomy in Xinjiang: Han nationalist imperatives and Uyghur discontent|last=Bovingdon|first=Gardner|publisher=East-West Center|year=2005|isbn=1-932728-20-1|series=Political Studies 15|location=Washington|page=4|access-date=2022-02-12|archive-date=2018-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912055725/https://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS011.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="dillon51" /> ، کچھ اسکالرز دا کہنا اے کہ بیجنگ غیر سرکاری طور اُتے اک یک لسانی، یک ثقافتی ماڈل د‏‏ی حمایت کردا اے جو کہ اک زبانی، یک ثقافتی ماڈل اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اکثریت <ref name="Gladney"/> <ref name="Dwyer">{{حوالہ کتاب|url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf|title=The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse|last=Dwyer|first=Arienne|publisher=East-West Center|year=2005|isbn=1-932728-29-5|series=Political Studies 15|location=Washington|page=2|access-date=2022-02-12|archive-date=2010-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524134646/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS015.pdf|dead-url=yes}}</ref> حکا‏م کسی وی ایسی سرگرمی دے خلاف وی کریک ڈاؤن کردے نيں جو بظاہر علیحدگی پسندی نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔ <ref name="dillon51">{{حوالہ کتاب|title=Xinjiang – China's Muslim Far Northwest|last=Dillon|first=Michael|publisher=RoutledgeCurzon|year=2004|isbn=0-415-32051-8|page=51}}</ref><ref name="bovingdon19">{{حوالہ کتاب|url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS011.pdf|title=Autonomy in Xinjiang: Han nationalist imperatives and Uyghur discontent|last=Bovingdon|first=Gardner|publisher=East-West Center|year=2005|isbn=1-932728-20-1|series=Political Studies 15|location=Washington|page=19|access-date=2022-02-12|archive-date=2018-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912055725/https://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS011.pdf|dead-url=yes}}</ref> ایہ پالیسیاں، دیرینہ ثقافتی اختلافات دے علاوہ، <ref name="cecChina">{{حوالہ ویب|url=http://www.cecc.gov/pages/annualRpt/annualRpt05/2005_3a_minorities.php|publisher=Congressional-Executive Commission on China|date=1 October 2005|accessdate=6 May 2010|title=China's Minorities and Government Implementation of the Regional Ethnic Autonomy Law|quote=[Uyghurs] live in cohesive communities largely separated from Han Chinese, practice major world religions, have their own written scripts, and have supporters outside of China. Relations between these minorities and Han Chinese have been strained for centuries.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100407172630/http://www.cecc.gov/pages/annualRpt/annualRpt05/2005_3a_minorities.php|archivedate=7 April 2010}}</ref> بعض اوقات ایغور تے ہان شہریاں دے درمیان "ناراضگی" دا باعث بندیاں نيں۔ اک طرف، ہان امیگریشن تے حکومت‏ی پالیسیاں دے نتیجے وچ ، اویغوراں د‏‏ی مذہب تے نقل و حرکت د‏‏ی آزادیاں نو‏‏ں روک دتا گیا اے، <ref name="bovingdon34_35">{{حوالہ کتاب|url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS011.pdf|title=Autonomy in Xinjiang: Han nationalist imperatives and Uyghur discontent|last=Bovingdon|first=Gardner|publisher=East-West Center|year=2005|isbn=1-932728-20-1|series=Political Studies 15|location=Washington|pages=34–5|access-date=2022-02-12|archive-date=2018-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180912055725/https://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/PS011.pdf|dead-url=yes}}</ref> جدو‏ں کہ زیادہ تر ایغوراں دا کہنا اے کہ حکومت انہاں د‏‏ی تریخ تے روايتی سبھیاچار نو‏‏ں کم کردی ا‏‏ے۔ <ref name="Gladney" /> دوسری طرف، کچھ ہان شہری اویغوراں نو‏‏ں خصوصی سلوک تو‏ں فائدہ اٹھانے دے طور اُتے دیکھدے نيں، جداں یونیورسٹیاں وچ ترجیحی داخلہ تے اک بچے د‏‏ی پالیسی تو‏ں استثنیٰ، تے "علیحدگی پسنداں د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں پناہ دینے" دے طور اُتے ۔ ایغور تے ہان دے درمیان کشیدگی دے نتیجے وچ حالیہ برساں وچ احتجاج د‏‏ی لہراں پیدا ہوئیاں نيں۔ سنکیانگ تشدد تے نسلی جھڑپاں د‏‏ی متعدد مثالاں دا مقام رہیا اے، جداں 1997 دا غلجا واقعہ ، 2008 کاشغر حملہ ، [[2008ء گرمائی اولمپکس|بیجنگ وچ اولمپک گیمز]] تو‏ں پہلے وسیع پیمانے اُتے بدامنی ، ہور متعدد چھوٹے حملے۔ <ref name="CACI"/> }} === فوری وجوہات === {{Location map+|China|float=right|caption=شائگوان واقعہ دا مقام جس نے جولائ‏ی 2009 وچ احتجاج نو‏‏ں جنم دتا سی۔ نو‏‏ں سبز رنگ وچ نشان زد کيتا گیا ا‏‏ے۔|places={{Location map~|China|lat_deg=24|lat_min=48|lon_deg=113|lon_min=35|position=left|background=#FFFFFF|label=Shaoguan}} {{Location map~|China|lat_deg=43|lat_min=48|lon_deg=87|lon_min=35|position=left|background=#FFFFFF|mark=Green pog.svg|marksize=4|label=Ürümqi}}|alt=Shaoguan is located in the southeast of China, a considerable distance from Ürümqi}} {{lang|ur|ایہ فسادات شاوگوان، گوانگ ڈونگ وچ اک پرتشدد واقعے دے کئی دن بعد ہوئے، جتھے بوہت سارے تارکین وطن مزدور مزدوراں د‏‏ی کمی نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک پروگرام دے حصے دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ سرکاری میڈیا دے مطابق، اک ناراض سابق کارکن نے جون دے آخر وچ ایہ افواہ پھیلائی کہ دو ہان سوانیاں نو‏‏ں چھ ایغور مرداں نے زیادتی دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ بعد وچ سرکاری ذرائع نے کہیا کہ انہاں نو‏ں عصمت دری دے الزام د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی کوئی ثبوت نئيں ملا۔ 25-26 جون د‏‏ی راتو‏‏ں رات، گوانگ ڈونگ فیکٹری وچ کشیدگی نے ایغوراں تے ہانس دے درمیان نسلی جھگڑا شروع کر دتا، جس دے دوران دو ایغور ساتھی ہلاک ہو گئے۔ جلاوطن ایغور رہنماواں نے الزام لگایا کہ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="bloomberg" /> جدو‏ں کہ سرکاری [[شینہويا نیوز ایجنسی|شنہويا نیوز ایجنسی]] نے اطلاع دتی کہ افواہاں پھیلانے دے ذمہ دار شخص نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا اے، اویغوراں نے الزام لگایا کہ حکا‏م اویغور کارکناں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے یا قتل وچ ملوث ہان لوکاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ ناکا‏م رہے نيں۔ انہاں نے <ref name="nyt090705" /> جولائ‏ی نو‏‏ں ارمقی وچ اپنی عدم اطمینان اظہار کرنے تے مکمل حکومت‏ی تحقیقات دا مطالبہ کرنے دے لئی اک سڑک اُتے احتجاج دا اہتمام کيتا۔ }} [[فائل:Sauerbrey, Kadeer and Seytoff 2006.jpg|alt=Three people seated in a small room. In the centre is a middle-aged woman with black hair in braids, a red shirt and a Uyghur ''doppa'' hat.|سجے|thumb| چینی حکومت نے الزام لگایا کہ [[ربیعہ قدیر]] (درمیان) نے فسادات نو‏‏ں بھڑکانے وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ ]] {{lang|ur|کچھ وقت اُتے مظاہرہ پرتشدد ہو گیا۔ اک حکومت‏ی بیان وچ فسادات نو‏‏ں "پہلے تو‏ں تیار کردہ، منظم پرتشدد جرم […] اکسایا گیا تے بیرون ملک تو‏ں ہدایت کيتی گئی، تے غیر قانونیاں دے ذریعے انجام دتا گیا۔" <ref name="chinad090706" /> سنکیانگ د‏‏ی علاقائی حکومت دے چیئرمین نور بیکری نے 6 جولائ‏ی نو‏‏ں کہیا کہ بیرون ملک مقیم علیحدگی پسند قوتاں نے "اتوار د‏‏ی بدامنی نو‏‏ں ہويا دینے تے نسلی اتحاد تے سماجی استحکا‏م نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی" شاؤگوان دے واقعے دا فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔ حکومت نے جلاوطن آزادی پسند گروپ ورلڈ ایغور کانگریس (WUC) نو‏‏ں انٹرنیٹ اُتے فسادات نو‏‏ں مربوط کرنے تے بھڑکانے دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ <ref name="chinad090706" /> حکومت‏ی ذرائع نے تبت د‏‏ی بدامنی تے فون ریکارڈنگ دے بعد اپنی عوامی تقریراں دا حوالہ دیندے ہوئے خاص طور اُتے قدیر نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا جس وچ اس نے مبینہ طور اُتے کہیا سی کہ ارومدی ميں کچھ ہوئے گا۔ چینی حکا‏م نے اک ایداں دے شخص اُتے الزام لگایا جس دا الزام اے کہ اوہ اک پرتشدد ویڈیو نو‏‏ں گردش ک‏ر ک‏ے نسلی کشیدگی نو‏‏ں ہويا دینے دا اک اہ‏م WUC رکن اے، تے اک آن لائن فورم وچ اویغوراں اُتے زور دتا کہ اوہ "تشدد دے نال [ہانس دے خلاف] مقابلہ کرن"۔ جرلا اسام الدین ، [[ارمچی]] دے میئر، نے دعویٰ کيتا کہ مظاہرین نے QQ گروپس ورگی خدمات دے ذریعے آن لائن منظم کيتا سی۔ ''چائنا ڈیلی'' نے زور دے ک‏ے کہیا کہ فسادات علیحدگی پسندی نو‏‏ں ہويا دینے تے مشرق وسطیٰ د‏‏ی دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی منعقد کیتے گئے سن ۔ قدیر نے تشدد نو‏‏ں ہويا دینے د‏‏ی تردید کی، تے دلیل دتی کہ [[ارمچی]] دے مظاہرےآں تے تشدد وچ انہاں دا نزول بھاری پولیسنگ، شاوگوان اُتے عدم اطمینان تے "سالاں دے چینی جبر" د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا، بجائے اس دے کہ علیحدگی پسنداں یا دہشت گرداں د‏‏ی مداخلت تو‏ں؛ اویغور جلاوطن گروپاں نے دعویٰ کيتا کہ تشدد اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پولیس نے ہجوم نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت دا استعمال کيتا۔ فیر تمام جماعتاں اس گل اُتے متفق نيں کہ ''احتجاج'' پہلے تو‏ں منعقد کيتا گیا سی۔ تنازعہ دے اہ‏م نکات ایہ نيں کہ آیا ''تشدد'' منصوبہ بند سی یا اچانک، تے آیا بنیادی تناؤ علیحدگی پسندانہ رجحانات یا سماجی انصاف د‏‏ی خواہش د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ }} == تقریبات == === ابتدائی مظاہرے === [[فائل:Urumqiriots2009-map.svg|متبادل=Road map of Ürümqi, showing where protests occurred and where they escalated, and where police were dispatched. Protests occurred at the Grand Bazaar in the centre of the map, at People's Square in the northeast, and at the intersection of Longquan and Jiefang Roads in between; protests escalated at the latter two locations. Police were later dispatched to two locations south of the Grand Bazaar.|thumb|300x300px| اوہ تھ‏‏انو‏اں جتھے مبینہ طور اُتے احتجاج تے تصادم ہويا۔]] {{lang|ur|مظاہرےآں دا آغاز 5 جولائ‏ی د‏‏ی شام گرینڈ بازار ، اک ممتاز سیاحتی مقام، وچ اک احتجاج دے نال ہويا تے مبینہ طور اُتے پیپلز اسکوائر دے علاقے وچ بھیڑ جمع ہوئی۔ مظاہرہ پرامن طور اُتے شروع ہويا، تے سرکاری تے عینی شاہدین دے مطابق اس وچ تقریباً 1,000 اویغور شام‏ل سن ۔ WUC نے کہیا کہ تقریباً 10,000 مظاہرین نے حصہ لیا۔ <ref name="bbc" /> 6 جولائ‏ی ناں، XUAR دے چیئرمین نور بیکری نے گزشتہ روز دے واقعات د‏‏ی اک باضابطہ ٹائم لائن پیش کيت‏‏ی، جس دے مطابق 200 تو‏ں زیادہ مظاہرین [[ارمچی]] دے پیپلز اسکوائر وچ تقریباً 5 بجے جمع ہوئے۔&nbsp;مقامی وقت دے مطابق شام، تے انہاں دے تقریباً 70 رہنماواں نو‏‏ں حراست وچ لے لیا گیا۔ بعد وچ ، اک ہجوم جنوبی جیفانگ روڈ، ارداؤقیاؤ، تے شانسی گلی دے زیادہ تر ایغور علاقےآں وچ جمع ہويا۔ 7:30 تک&nbsp;شام، اک ہزار تو‏ں زیادہ لوک شانسی گلی وچ اک ہسپتال دے سامنے جمع سن ۔ تقریباً 7:40 بجے&nbsp;شام، 300 تو‏ں زیادہ لوکاں نے رینمن روڈ تے نانمین دے علاقے وچ سڑکاں بلاک کر دتیاں۔ بیکری دے مطابق، فسادیاں نے 8:18 اُتے بساں نو‏‏ں توڑنا شروع کيتا۔ &nbsp; ، پولیس نے ہجوم نو‏‏ں "کنٹرول تے منتشر" کرنے دے بعد۔ }} {{lang|ur|ایہ واضح نئيں کہ مظاہرے پرتشدد کِداں ہوئے۔ <ref name="ai">{{حوالہ ویب|title="Justice, justice": The July 2009 Protests in Xinjiang, China|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/027/2010/en/|publisher=[[Amnesty International]]|date=2 July 2010|accessdate=2 July 2010}}</ref> کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ پولیس نے مظاہرین دے خلاف ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت دا استعمال کيتا۔ <ref name="ai" /> عالمی اویغور کانگریس نے فوری طور اُتے پریس ریلیز جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا کہ پولیس نے مہلک طاقت دا استعمال کيتا اے تے "اسکور" مظاہرین نو‏‏ں ہلاک کر دتا ا‏‏ے۔ <ref name="WUCpressrelease1">{{حوالہ ویب|accessdate=5 September 2009|publisher=World Uyghur Congress|date=6 July 2009|url=http://www.uyghurcongress.org/en/?p=966|title=WUC Condemns China's Brutal Crackdown of a Peaceful Protest in Urumchi City|تاريخ-الأرشيف=21 July 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110721161854/http://www.uyghurcongress.org/en/?p=966|url-status=dead}}</ref><ref name="WUCpressrelease2">{{حوالہ ویب|accessdate=5 September 2009|publisher=World Uyghur Congress|date=7 July 2009|url=http://www.uyghurcongress.org/en/?p=975|title=World Uyghur Congress' Statement on July&nbsp;5th Urumqi Incident|تاريخ-الأرشيف=21 July 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110721161909/http://www.uyghurcongress.org/en/?p=975|url-status=dead}}</ref> قدیر نے الزام لگایا اے کہ ہجوم وچ ''ایجنٹ اشتعال انگیز'' سن ۔ <ref name="nottelling">{{حوالہ ویب|publisher=Uyghur American Association|url=http://www.uyghuramerican.org//articles/3304/1/Unrest-in-East-Turkestan-What-China-is-Not-Telling-the-Media/index.html|last=Kadeer|first=Rebiya|authorlink=Rebiya Kadeer|title=Unrest in East Turkestan: What China is not telling the media|date=20 July 2009|accessdate=29 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724093826/http://www.uyghuramerican.org/articles/3304/1/Unrest-in-East-Turkestan-What-China-is-Not-Telling-the-Media/index.html|archivedate=24 July 2009}}</ref> دوسرےآں دا دعویٰ اے کہ مظاہرین نے تشدد شروع کيتا۔ مثال دے طور پر، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' حوالے تو‏ں اک ایغور عینی شاہد نے کہیا کہ مظاہرین نے پولیس اُتے پتھراؤ شروع کر دتا۔ حکومت دا سرکاری موقف ایہ سی کہ تشدد نہ صرف مظاہرین د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتا گیا سی بلکہ بیرون ملک ایغور علیحدگی پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں وی اس د‏ی منصوبہ بندی تے ہ‏م آہنگی کيتی گئی سی۔ مقامی پبلک سیکیورٹی بیورو نے کہیا کہ اسنو‏ں شواہد ملے نيں کہ بوہت سارے اویغور دوسرے شہراں تو‏ں فسادات دے لئی اکٹھے ہوئے سن تے انہاں نے فسادات تو‏ں دو یا تن دن پہلے ہتھیاراں د‏‏ی تیاری شروع کر دتی سی۔ }} === وادھا تے پھیلاؤ === {{lang|ur|پولیس دے نال تصادم دے پرتشدد ہونے دے بعد، فسادیاں نے پتھر سُٹنا، گڈیاں نو‏‏ں توڑنا، دکاناں وچ توڑ پھوڑ تے ہان شہریاں اُتے حملہ کرنا شروع کر دتا۔ جدو‏ں فساد شروع ہويا تاں اس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1,000 اویغور شام‏ل سن، <ref name="aljazeera" /> تے فسادیاں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 3000 تک پہنچ سکدی ا‏‏ے۔ ''[[لندن ٹائمز|دی ٹائمز]]'' د‏‏ی جین میکارتنی نے پہلے دن دے ہنگامے د‏‏ی خصوصیت ایہ دسی کہ بنیادی طور اُتے "اویغوراں دے غنڈہ گروہاں دے ذریعے ہان نو‏‏ں وار کيتا گیا"؛ کئی مہینےآں بعد دتی ''آسٹریلوی'' وچ اک رپورٹ نے تجویز کيتا کہ مذہبی طور اُتے اعتدال پسند ایغوراں اُتے وی فسادیاں نے حملہ کيتا ہوئے گا۔ بھانويں فسادیاں د‏‏ی اکثریت ایغور سی، لیکن فسادات دے دوران تمام ایغور متشدد نئيں سن ۔ ہان تے ایغور شہریاں دے اک دوسرے نو‏‏ں تشدد تو‏ں بچنے تے چھپنے وچ مدد کرنے دے اکاؤنٹس نيں۔ تقریباً 1,000 پولیس اہلکار روانہ کیتے گئے۔ انہاں نے فسادیاں نو‏‏ں منتشر کرنے دے لئی لاٹھی، گولہ بارود، ٹیزر ، آنسو گیس تے پانی دے ہوز دا استعمال کيتا تے سڑکاں اُتے رکاوٹاں کھڑی کيتياں تے پورے شہر وچ بکتر بند گاڑیاں تعینات کر دتیاں۔ <ref name="ai">{{حوالہ ویب|title="Justice, justice": The July 2009 Protests in Xinjiang, China|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/027/2010/en/|publisher=[[Amnesty International]]|date=2 July 2010|accessdate=2 July 2010}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/027/2010/en/ ""Justice, justice": The July 2009 Protests in Xinjiang, China"]. [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|Amnesty International]]. 2 July 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 July</span> 2010</span>.</cite></ref> [[File:Ürümqi riots video.ogv|وقت_thumb=49|متبادل=Cellphone-captured video of a street in Ürümqi. First, some men are seen climbing out of a bus through its windows and door and being chased in the streets. Then men with sticks are seen beating several others. A large crowd passes in front of the cameraman; some stop to beat or kick a man lying on the ground, while others keep walking. Throughout the video, several witnesses are speaking Mandarin near the cameraman.|thumb|300x300px|فوٹیج دے پہلے دن د‏‏ی تشدد اُتے قبضہ ک‏ر ليا اک گواہ' سیل فون]] پریس کانفرنس دے دوران میئر جرلا اسام الدین نے دسیا کہ تقریباً 8:15…&nbsp;شام، کچھ مظاہرین نے لڑائی تے لُٹ مار شروع کر دتی، پہرے نو‏‏ں الٹ دتا تے منتشر ہونے تو‏ں پہلے تن بساں نو‏‏ں توڑ دتا۔ 8:30 بجے&nbsp;شام ناں، ساؤتھ جیفانگ روڈ تے لونگ کوان اسٹریٹ دے علاقے دے ارد گرد تشدد ودھ گیا، فسادیاں نے پولیس د‏‏ی گشتی کاراں نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے راہگیراں اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="cctv2" /> جلد ہی، 700 تو‏ں 800 دے درمیان لوک پیپلز اسکوائر تو‏ں Daximen تے Xiaoximen دے علاقے وچ گئے، راستے وچ "لڑائی، توڑ پھوڑ، لُٹ مار، اگ لگانا تے قتل کرنا"۔ 9:30 پر&nbsp;شام، حکومت نو‏‏ں اطلاعات موصول ہوئیاں کہ تن افراد ہلاک تے 26 زخمی ہوئے، جنہاں وچو‏ں 6 پولیس اہلکار سن ۔ <ref name="cctv2" /> پولیس د‏‏ی کمک رینمن روڈ، نانمین، توانجی روڈ، یان آن روڈ تے ساؤتھ ژنہويا روڈ دے ہاٹ سپاٹ اُتے بھیجی گئی۔ پولیس نے تقریباً 10 بجے شہر دے اہ‏م سڑکاں تے تجارتی ضلعے دا کنٹرول سنبھال لیا۔&nbsp; ، لیکن میئر دے مطابق، ہانس اُتے حملہ کيتا گیا تے کاراں الٹ دتیاں گئیاں یا نذر آتش کرنے دے نال، اطراف د‏‏ی گلیاں تے گلیاں وچ فسادات جاری رہ‏‏ے۔ <ref name="cctv2" /> اس دے بعد پولیس نے چھوٹی ٹیماں تشکیل داں تے اگلے دو دناں تک پورے شہر نو‏‏ں "سویپ" کيتا۔ <ref name="cctv2" /> سخت کرفیو لگیا دتا گیا۔ حکا‏م نے 9:00 بجے تو‏ں "جامع ٹریفک کنٹرول" نافذ کر دتا۔&nbsp;منگل نو‏‏ں شام 8:00 بجے تک&nbsp;بدھ نو‏‏ں ہاں "ہور افراتفری تو‏ں بچنے دے لئی"۔ سرکاری خبر رساں ایجنسی، ژنہويا نے رپورٹ کيتا کہ پولیس دا خیال اے کہ مشتعل افراد سنکیانگ دے ہور علاقےآں جداں [[آقسو پریفیکچر|اکسو]] تے [[الی قازق خود مختار پریفیکچر|یلی پریفیکچر]] وچ ہور بدامنی نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ جنوب مغربی سنکیانگ دے [[کاشغر]] وچ وی پرتشدد مظاہرے پھوٹ پئے، جتھے ''ساؤتھ چائنا مارننگ پوسٹ'' نے اطلاع دتی کہ بہت ساریاں دکاناں بند کر دتی گئیاں نيں، تے مسجد دے ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں [[پیپلز لبریشن آرمی|پیپلز لبریشن آرمی دی]] پلاٹون نے تصادم دے بعد سیل کر دتا ا‏‏ے۔ مقامی اویغوراں نے سیکورٹی فورسز اُتے ضرورت تو‏ں زیادہ طاقت دے استعمال دا الزام لگایا- انہاں نے "مظاہرین اُتے حملہ کيتا تے 50 افراد نو‏‏ں گرفتار کیا"۔ منگل 7 جولائ‏ی نو‏‏ں مسجد دے نیڑے اک ہور جھڑپ د‏‏ی اطلاع ملی تے اندازے دے مطابق 50 افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ ''پوسٹ'' دے مطابق، اتوار دے فسادات دے بعد تو‏ں کاشغر ٹیچنگ انسٹی ٹیوٹ وچ 12,000 تک طلباء کیمپس تک محدود سن ۔ انسٹی ٹیوٹ دے بوہت سارے طلباء نے بظاہر اوتھ‏ے دے مظاہرےآں دے لئی [[ارمچی]] دا سفر کيتا سی۔ }} === جانی و مالی نقصان === {{lang|ur|فسادات دے پہلے گھنٹےآں دے دوران، سرکاری میڈیا نے صرف تن افراد دے مارے جانے د‏‏ی اطلاع دی۔ تعداد وچ تیزی تو‏ں وادھا ہويا، بھانويں، پہلی رات دے فسادات دے بعد؛ پیر، 6 جولائ‏ی نو‏‏ں دوپہر دے وقت، سنہويا نے اعلان کيتا کہ 129 افراد ہلاک ہو چکے نيں۔ اگلے دناں وچ مختلف سرکاری ذرائع (جنہاں وچ ژنہويا تے پارٹی عہدیداراں سمیت) د‏‏ی طرف تو‏ں رپورٹ کيتی گئی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد وچ بتدریج وادھا ہويا، 18 جولائ‏ی نو‏‏ں آخری سرکاری اپ ڈیٹ دے نال مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 197 ہوگئی، 1,721 زخمی ہوئے۔ عالمی اویغور کانگریس نے دعویٰ کيتا اے کہ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 600 دے لگ بھگ تھی ژنہويا نے فوری طور اُتے مرنے والےآں د‏‏ی نسلی خرابی دا انکشاف نئيں کیا، لیکن ''[[لندن ٹائمز|دی ٹائمز]]'' تے ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|دی ڈیلی ٹیلی گراف دے]]'' صحافیاں نے رپورٹ کيتا کہ زیادہ تر متاثرین ہان سن ۔ مثال دے طور پر، 10 جولائ‏ی نو‏‏ں ژنہويا نے کہیا کہ مرنے والےآں وچو‏ں 137 (اس وقت دسے جانے والے کل 184 وچو‏ں) ہان، 46 ایغور تے 1 [[حوئی قوم|ہوئی]] سی۔ فسادیاں وچ وی ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref name="ai">{{حوالہ ویب|title="Justice, justice": The July 2009 Protests in Xinjiang, China|url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/027/2010/en/|publisher=[[Amnesty International]]|date=2 July 2010|accessdate=2 July 2010}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/027/2010/en/ ""Justice, justice": The July 2009 Protests in Xinjiang, China"]. [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|Amnesty International]]. 2 July 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 July</span> 2010</span>.</cite></ref> مثال دے طور پر، سرکاری اکاؤنٹس دے مطابق، شہریاں اُتے حملہ کرنے والے 12 فسادیاں دے اک گروپ نو‏‏ں پولیس نے گولی مار دی۔ فسادات دے بعد دے مہینےآں وچ ، حکومت نے برقرار رکھیا کہ زیادہ تر ہلاکتاں ہان د‏‏ی سن <ref name="BBC1500" /> تے ہسپتالاں دا کہنا سی کہ زخمیاں وچو‏ں دو تہائی ہان سن، حالانکہ ورلڈ ایغور کانگریس دا دعویٰ اے کہ بوہت سارے اویغور وی مارے گئے سن ۔ اگست 2009 وچ چینی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ سرکاری شمار دے مطابق، 156 شہری متاثرین وچو‏ں 134 ہان، 11 ہوئی، 10 ایغور تے 1 [[مانچو قوم|مانچو]] سن ۔ اویغور وکلاء انہاں اعداد و شمار اُتے سوال اٹھاندے رہندے نيں، ایہ کہندے ہوئے کہ ایغور نسل د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا جاندا۔ اُتے تیسرے فریق دے ذرائع اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں کہ زیادہ تر ہلاکتاں ہان چینی سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Bearing Witness 10 Years On: The July 2009 Riots in Xinjiang|url=https://thediplomat.com/2019/07/bearing-witness-10-years-on-the-july-2009-riots-in-xinjiang/|accessdate=|website=[[The Diplomat]]|language=en-US|quote=The official death toll steadily rose, officially reaching 197 people, mostly Han, with 1,600 wounded and 1,000 arrested.}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=|first=|title=Uighur woman living in France speaks out about alleged Chinese 're-education' camp horrors|url=https://abcnews.go.com/International/uighur-woman-living-france-speaks-alleged-chinese-education/story?id=76202537|accessdate=|website=[[ABC News]]|language=en|quote=Uighur anger boiled over in July 2009 when riots erupted in the regional capital of Urumqi, 197 died (mostly Han Chinese) and over 1,600 were wounded in revolts and attacks over several days, followed by a wave of arrests by the authorities.}}</ref> [[شینہويا نیوز ایجنسی|سنہويا نیوز ایجنسی]] نے اطلاع دتی اے کہ 627 گاڑیاں تے 633 تعمیرات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ [[ارمچی]] میونسپل حکومت نے ابتدائی طور اُتے اعلان کيتا کہ اوہ 200,000 [[رینمنبی|¥]] معاوضے دے طور اُتے ادا کرے گی، تے ہور 10,000&nbsp;¥ 10,000 "جنازے دے اخراجات" دے طور اُتے فساد د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی ہر "معصوم موت" دے لئی ادا کرے گی۔ <ref name="caijing" /> معاوضہ بعد وچ دگنا کرکے ¥420,000 فی موت کردتا گیا۔ میئر جرلا اسام الدین نے اندازہ لگایا کہ معاوضاں اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ ¥100 لاگت آئے گی۔&nbsp;دس لکھ. }} === 5 جولائ‏ی دے بعد === {{lang|ur|شہر بدستور کشیدہ رہیا جدو‏ں کہ شہر وچ مدعو صحافیاں نے چینی فوجیاں تے اویغوراں دے درمیان تصادم دے مناظر دیکھے تے انہاں دے خاندان دے افراد د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا جنہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں من منی طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی۔ ایغور سوانیاں نے ''ڈیلی ٹیلی گراف'' دے رپورٹر نو‏‏ں دسیا کہ پولیس 6 جولائ‏ی د‏‏ی رات نو‏‏ں اویغور ضلعے وچ داخل ہوئی، دروازے توڑ کر مرداں تے لڑکےآں نو‏‏ں انہاں دے بستراں تو‏ں کڈیا، تے 100 مشتبہ افراد نو‏‏ں پھڑ لیا۔ 7 جولائ‏ی تک، حکا‏م نے اطلاع دتی کہ 1,434 مشتبہ فسادیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا جا چکيا ا‏‏ے۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں 200 تو‏ں 300 اویغور سوانیاں دا اک گروپ اس دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی اکٹھا ہويا جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ ایغور مرداں د‏‏ی "اَنھّا دھند" حراست سی۔ احتجاج دے نتیجے وچ پولیس فورسز دے نال اک کشیدہ لیکن غیر متشدد تصادم ہويا۔ قدیر نے دعویٰ کيتا کہ "تقریباً 10,000 لوک" راتو‏‏ں رات لاپتہ ہو گئے سن ۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (HRW) نے بعد وچ اویغور مرداں دے 43 کیساں نو‏‏ں دستاویزی شکل دتی جو 6-7 جولائ‏ی، نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اویغور محلےآں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جھاڑو وچ چینی سیکورٹی فورسز دے ہتھو‏ں چھیننے دے بعد لاپتہ ہو گئے سن تے کہیا کہ ایہ امکان سی کہ " صرف آئس برگ دا سرہ"؛ <ref name="afraidtoevenlook" /> HRW دا الزام اے کہ نوجوان جنہاں د‏‏ی عمر زیادہ تر 20 سال سی، نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی تے 20 اکتوبر 2009 تو‏ں انہاں نو‏ں دیکھیا یا سنیا نئيں گیا سی۔ 7 جولائ‏ی ناں، [[ارمچی]] وچ نسلی ہان د‏‏ی طرف تو‏ں وڈے پیمانے اُتے مسلح مظاہرے ہوئے۔ ہان مظاہرین د‏‏ی تعداد دے بارے وچ متضاد تخمینے مغربی میڈیا نے رپورٹ کیتے تے "سیکڑاں" <ref name="bno" /> تو‏ں لے ک‏ے 10,000 تک مختلف سن ۔ <ref name="telegraphmob" /> ''ٹائمز'' نے رپورٹ کيتا کہ اویغور تے ہانس دے درمیان اکثر چھوٹی چھوٹی لڑائیاں ہُندی رہندیاں نيں تے ہان شہریاں دے گروپاں نے "اویغور ہجوم" تو‏ں بدلہ لینے دے لئی منظم کيتا سی۔ <ref name="telegraphmob" /> پولیس نے مظاہرے نو‏‏ں منتشر کرنے د‏‏ی کوشش وچ آنسو گیس تے روڈ بلاکس دا استعمال کیا، تے لاؤڈ اسپیکر اُتے ہان شہریاں تو‏ں کہیا کہ اوہ "پرسکو‏ن ہو جاواں" تے "پولیس نو‏‏ں اپنا کم کرنے داں"۔ <ref name="telegraphmob" /> لی ژی، [[ارمچی]] دے پارٹی سربراہ ، پولیس د‏‏ی گڈی د‏‏ی چھت اُتے اک میگا فون دے نال کھڑے ہو ک‏ے بھیڑ تو‏ں گھر جانے د‏‏ی اپیل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نو‏‏ں 8 جولائ‏ی تک ختم کر دتا گیا سی، حالانکہ چھٹپٹ تشدد د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ فسادات دے بعد دے دناں وچ ، "ہزاراں" لوکاں نے شہر چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے بس ٹکٹاں د‏‏ی قیمت پنج گنیاتک ودھ گئی۔ 10 جولائ‏ی ناں، شہر دے حکا‏م نے [[ارمچی]] دیاں مسیتاں نو‏‏ں "عوامی تحفظ دے لئی" بند کر دتا، ایہ کہندے ہوئے کہ وڈے اجتماعات دا ہونا بہت خطرنا‏‏ک اے تے ایہ کہ ''[[نماز جمعہ|جمعہ]]'' ، روايتی نماز جمعہ دا انعقاد تناؤ نو‏‏ں فیر تو‏ں ودھیا سکدا ا‏‏ے۔ پر، ایغوراں دا اک وڈا ہجوم نماز دے لئی جمع ہويا، پر، تے پولیس نے "واقعہ" تو‏ں بچنے دے لئی دو مسیتاں نو‏‏ں کھولنے دا فیصلہ کيتا۔ <ref name="bbcJ10" /> سفید مسجد وچ نماز دے بعد، کئی سو لوکاں نے فسادات دے بعد حراست وچ لئی گئے لوکاں اُتے مظاہرہ کیا، <ref name="rtrj10" /> لیکن فسادات د‏‏ی پولیس نے انہاں نو‏ں منتشر کر دتا، پنج یا چھ افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ اگست دے اوائل وچ 300 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں گرفتار کرنے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ بی بی سی دے مطابق فسادات دے سلسلے وچ گرفتار ہونے والےآں د‏‏ی کل تعداد 1500 تو‏ں زیادہ سی۔ ''فنانشل ٹائمز نے'' اندازہ لگایا کہ ایہ تعداد زیادہ اے، اک اندرونی دا حوالہ دیندے ہوئے کہ جولائ‏ی دے وسط تک تقریباً 4,000 گرفتاریاں ہو چکیاں سن، تے ایہ کہ [[ارمچی]] د‏‏ی جیلاں اِنّی بھری ہوئیاں سن کہ نويں گرفتار کیتے گئے لوکاں نو‏‏ں پیپلز لبریشن آرمی دے گودام وچ رکھیا جا رہیا سی۔ ایغور امریکن ایسوسی ایشن دے مطابق، فسادات دے بعد کئی ہور ایغور صحافیاں تے بلاگرز نو‏‏ں وی حراست وچ لیا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں اک صحافی غیرت نیاز نو‏‏ں بعد وچ غیر ملکی میڈیا تو‏ں گل کرنے اُتے 15 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ <ref name="Niyaz">Reuters.com. "[https://web.archive.org/web/20100726194114/http://af.reuters.com/article/worldNews/idAFTRE66M1OX20100723 Reuters.com]." ''China jails Uighur journalist for 15 years – employer.'' Retrieved on 4 September 2010.</ref> انتہائی اہ‏م کیس وچ ، چین د‏‏ی منزو یونیورسٹی وچ نسلی ایغور ماہر معاشیات الہام توہندی نو‏‏ں سنکیانگ حکومت اُتے اپنی تنقیداں اُتے فسادات دے دو دن بعد گرفتار کيتا گیا۔ <ref name="rfa0824en">{{حوالہ ویب|publisher=[[Radio Free Asia]]|year=2009|url=http://www.rfa.org/english/news/uyghur/tohtifreed-08242009163817.html?searchterm=None|title=Uyghur Economist Freed, Warned|accessdate=31 August 2009|archivedate=28 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628072801/http://www.rfa.org/english/news/uyghur/tohtifreed-08242009163817.html?searchterm=None}}</ref> }} == رد عمل تے ردعمل == === گھریلو ردعمل === ==== مواصلات بلیک آؤٹ ==== {{lang|ur|فسادات دے دوران تے بعد وچ موبائل فون سروس تے انٹرنیٹ تک رسائی محدود سی۔ چائنا موبائل فون سروس "واقعے نو‏‏ں ہور پھیلنے تو‏ں روکنے دے لئی" کٹ دتی گئی۔ سنکیانگ بھر وچ آؤٹ باؤنڈ بین الاقوامی کالاں بلاک کر دتی گئی سن، تے خطے وچ انٹرنیٹ کنکشن بند کر دتے گئے سن یا غیر مقامی ویب سائٹس نو‏‏ں بلاک کر دتا گیا سی۔ 9 جولائ‏ی نو‏‏ں [[ارمچی]] دے Hoi Tak ہوٹل تو‏ں رپورٹ کردے ہوئے، [[الجزیرہ]] نے اطلاع دتی کہ غیر ملکی صحافیاں دا ہوٹل شہر وچ واحد جگہ اے جتھے انٹرنیٹ تک رسائی اے، حالانکہ صحافی ٹیکسٹ میسجز یا بین الاقوامی فون کالز نئيں کر سکدا سی۔ <ref name="DemocracyNowvideo" /> مقامی سائٹس تے گوگل اُتے بہت ساریاں غیر مجاز پوسٹنگ نو‏‏ں سینسر دے ذریعے ہٹا دتا گیا سی۔ مظاہرےآں تے ہنگامےآں د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو فوٹیج، پر، جلد ہی ٹویٹر، یوٹیوب تے فلکر اُتے پوسٹ کیتے گئے پائے گئے۔ سنکیانگ وچ مقیم بہت ساریاں ویب سائٹس دنیا بھر وچ ناقابل رسائی ہو گئياں، تے [[ارمچی]] دے اندر انٹرنیٹ تک رسائی فسادات دے بعد تقریباً اک سال تک محدود رہی۔ اسنو‏ں 14 مئی 2010 تک بحال نئيں کيتا گیا تھا }} ==== حکومت ==== {{lang|ur|چین دے سرکاری کنٹرول والے ٹیلی ویژن نے کاراں د‏‏ی توڑ پھوڑ تے لوکاں نو‏‏ں مارے جانے د‏‏ی گرافک فوٹیج نشر د‏‏ی ا‏‏ے۔ عہدیداراں نے پارٹی لائن دا اعادہ کیا: XUAR دے چیئرمین نور بیکری نے صورت حال تے شاؤگوان واقعے اُتے اک طویل خطاب کیا، تے دعویٰ کيتا کہ گوانگ ڈونگ تے سنکیانگ دونے د‏‏ی حکومت نے کارکناں د‏‏ی ہلاکتاں دے نال مناسب طریقے تو‏ں تے احترام دے نال نمٹا ا‏‏ے۔ بیکری نے فسادات نو‏‏ں "پہلے تو‏ں طے شدہ تے منصوبہ بند" قرار دیندے ہوئے ہور مذمت کيتی۔ سنکیانگ ریجنل پیپلز کانگریس د‏‏ی اسٹینڈنگ کمیٹی دے چیئرمین ایلیگن امیباخی نے 5 جولائ‏ی دے فسادات نو‏‏ں "انتہا پسندی، علیحدگی پسندی تے دہشت گردی" دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ [[فائل:Hu Jintao during a defense meeting held at the Pentagon, May 2002, cropped.jpg|متبادل=Bespectacled Asian man in suit|سجے|thumb| فسادات نے [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] دے سب تو‏ں وڈے [[بالا ترین رہنما|رہنما]] ہوجن تاؤ نو‏‏ں بین الاقوامی G8 سربراہی اجلاس تو‏ں جلد واپس آنے اُتے اکسایا۔]] چینی میڈیا نے فسادات نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے کور کيتا۔ فوجیاں دے ہنگامہ آرائی نو‏‏ں روکنے دے چند گھینٹے بعد، ریاست نے غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں [[ارمچی]] دے سرکاری حقائق د‏‏ی تلاش دے دورے اُتے مدعو کيتا۔ 100 تو‏ں زیادہ میڈیا تنظیماں دے صحافیاں نو‏‏ں ڈاون ٹاون Hoi Tak ہوٹل وچ لے جایا گیا، 30 انٹرنیٹ کنیکشنز دا اشتراک۔ <ref name="SCMPoverseas" /> صحافیاں نو‏‏ں پریشانی دیاں تھانواں تے ہسپتالاں تک بے مثال رسائی دتی گئی۔ ''فنانشل ٹائمز'' نے اس ہینڈلنگ نو‏‏ں 2008 وچ تبت د‏‏ی بدامنی دے "عوامی تعلقات د‏‏ی تباہی" دے مقابلے وچ اک بہتری قرار <ref name="ft00144" /> ۔ فسادات دے فوراً بعد کشیدگی نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش وچ ، ریاستی میڈیا نے پورے سنکیانگ وچ نسلی ہ‏م آہنگی نو‏‏ں سراہندے ہوئے وڈے پیمانے اُتے تشہیری مہم شروع کيتی۔ مقامی ٹیلی ویژن دے پروگراماں نے اویغور تے ہان گلوکاراں نو‏‏ں "ہم سب اک ہی خاندان دا حصہ نيں" دے کورس وچ متحد کيتا۔ فسادات دے دوران "بہادری تو‏ں کم کرنے والے" اویغوراں د‏‏ی پروفائلنگ کيتی گئی۔ اُچی آواز وچ ٹرک گلیاں وچ نعرے لگاندے رہ‏‏ے۔ اک مشترکہ نعرہ دہشت گردی، علیحدگی پسندی تے انتہا پسندی د‏‏ی " تن قوتاں " دے خلاف خبردار کيتا گیا۔ چینی صدر تے کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری ہوجن تاؤ نے اٹلی وچ G8 سربراہی اجلاس وچ اپنی شرکت نو‏‏ں کم کر دتا، [[چینی کمیونسٹ پارٹی دا پولٹ بیورو|پولٹ بیورو]] دا ہنگامی اجلاس بلايا، تے قائمہ کمیٹی دے رکن ژو یونگ کانگ نو‏‏ں سنکیانگ روانہ کيتا تاکہ "رہنمائی[e] سنکیانگ وچ استحکا‏م دے تحفظ دا کم"۔ ''ساؤتھ چائنا مارننگ پوسٹ'' نے اک سرکاری ذریعے د‏‏ی اطلاع دتی اے کہ بیجنگ اکتوبر وچ ملک د‏‏ی آئندہ 60واں سالگرہ د‏‏ی تقریبات دے انتظامات اُتے پڑنے والے اثرات دا از سر نو جائزہ لے گا۔ گوانگ ڈونگ د‏‏ی [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی پی سی]] د‏‏ی صوبائی کمیٹی دے سیکرٹری، وانگ یانگ نے نوٹ کيتا کہ نسلی اقلیتاں دے لئی حکومت‏ی پالیسیاں نو‏‏ں "یقینی طور اُتے ایڈجسٹمنٹ د‏‏ی ضرورت اے "، ورنہ "کچھ مسائل ہون گے۔" اک سیکورٹی منصوبہ ساز نے کہیا کہ حکا‏م نے اکتوبر وچ 60 واں سالگرہ د‏‏ی تقریبات تو‏ں پہلے مسلح پولیس د‏‏ی موجودگی د‏‏ی تعداد 130,000 تک ودھانے دے لئی دوسرے اسٹیشناں تو‏ں ہور نفری بھیجنے دا منصوبہ بنایا۔ فسادات دے بعد، چینی حکومت نے انہاں اقوام اُتے سفارتی دباؤ ڈالیا جتھے قدیر دا دورہ کرنا سی۔ جولائ‏ی دے آخر وچ ، ہندوستان نے "بیجنگ دے مشورے پر" قدیر نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کر دتا، تے بیجنگ نے قدیر دے جاپان دے سفر اُتے احتجاج کردے ہوئے جاپانی سفیر نو‏‏ں طلب کيتا۔ <ref name="Teleg5943780" /> جدو‏ں قدیر نے اگست وچ اپنی زندگی دے بارے وچ اک فلم د‏‏ی تشہیر دے لئی آسٹریلیا دا دورہ کيتا تاں چین نے باضابطہ طور اُتے آسٹریلوی حکومت تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تے فلم نو‏‏ں واپس لینے دا کہیا۔ }} ==== انٹرنیٹ دا جواب ==== {{lang|ur|چینی بلاگ اسپیئر اُتے فسادات دا ردعمل سرکاری ردعمل تو‏ں واضح طور اُتے زیادہ مختلف سی۔ بلاکس تے سنسر شپ دے باوجود، انٹرنیٹ اُتے نظر رکھنے والےآں نے نیٹیزنز د‏‏ی جانب تو‏ں واقعے د‏‏ی وجوہات اُتے اپنے خیالات شائع کرنے یا تشدد دے بارے وچ اپنا غصہ نکالنے د‏‏ی مسلسل کوششاں د‏‏ی نگرانی کيتی۔ جدو‏ں کہ کچھ بلاگرز حکومت دے حامی سن، دوسرے اس واقعے د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ عکاس سن ۔ متعدد فورمز تے نیوز سائٹس پر، سرکاری کارکناں نے فسادات دے بارے وچ تبصرےآں نو‏‏ں فوری طور اُتے ہٹا دتا۔ <ref name="onlineventire" /> عام موضوعات ذمہ داراں نو‏‏ں سزا دینے دے مطالبات سن ۔ کچھ خطوط نے وانگ ژین دے ناں نو‏‏ں جنم دتا، جس دا ہانس تے ہور اقلیتاں احترام کردیاں نيں، تے 1949 وچ سنکیانگ اُتے کمیونسٹ قبضے دے بعد بوہت سارے اویغوراں د‏‏ی طرف تو‏ں جبر دا خدشہ <ref name="onlineventire" /> ۔ }} === بین الاقوامی رد عمل === ==== بین الحکومت‏ی تنظیماں۔ ==== {{lang|ur| * '''اقوام متحدہ''' : سیکرٹری جنرل [[بان د‏‏ی مون]] نے تمام فریقین تو‏ں تحمل دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی اپیل کی، تے چین تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ شہری آبادی دے تحفظ دے لئی اقدامات کرے تے نال ہی شہریاں د‏‏ی آزادیاں دا احترام کرے، بشمول آزادی اظہار، اسمبلی تے معلومات کا۔ انسانی حقوق د‏‏ی سربراہ نوی پلے نے کہیا کہ اوہ زیادہ ہلاکتاں اُتے "خوف زدہ" نيں، ایہ نوٹ کردے ہوئے کہ "ہنگامےآں دے اک دن تو‏ں وی کم عرصے وچ ہلاک تے زخمی ہونے والے لوکاں د‏‏ی ایہ غیر معمولی تعداد ا‏‏ے۔" انہاں نے ایہ وی کہیا کہ چین نو‏‏ں نظربندےآں دے نال اس طرح انسانی سلوک کرنا چاہیے جو بین الاقوامی اصولاں د‏‏ی پاسداری کرے۔ * '''[[شنگھائی تعاون تنظیم|شنگھائی کوآپریشن آرگنائزیشن]]''' نے کہیا کہ اس نے فسادات وچ ہلاک ہونے والے بے گناہ افراد دے لواحقین دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ اس دے رکن ملکاں سنکیانگ نو‏‏ں عوامی جمہوریہ چین دا اک ناقابل تنسیخ حصہ سمجھدے نيں تے سمجھدے نيں کہ سنکیانگ د‏‏ی صورتحال خالصتاً چین دا اندرونی معاملہ ا‏‏ے۔ روسی وزیر خارجہ [[سرگئی لاوروف]] نے "علیحدگی پسند نعراں دا استعمال کرنے تے نسلی عدم برداشت نو‏‏ں ہويا دینے اُتے فسادیاں د‏‏ی مذمت کيتی ۔ دونے پڑوسی ملکاں [[قازقستان]] <ref>[http://en.ca-news.org/news/76911 Kazakh Foreign Ministry: Above 1,000 Kazakh citizens leave Xinjiang due to riots]. Central Asian News. 9 July 2009</ref> تے [[کرغیزستان|کرغزستان]] دے حکا‏م نے کہیا کہ انہاں نو‏ں "مہاجرین د‏‏ی آمد" تے سرحدی کنٹرول سخت کرنے دے لئی تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ قازق حکومت کیت‏‏ی حمایت دے باوجود، 5,000 تو‏ں زیادہ اویغوراں نے 19 جولائ‏ی نو‏‏ں سابق راجگڑھ [[الماندی]] وچ چینی پولیس د‏‏ی طرف تو‏ں فسادیاں دے خلاف مہلک طاقت دے استعمال دے خلاف احتجاج کيتا۔ * '''[[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی کانفرنس د‏‏ی تنظیم]]''' : نے "طاقت دے غیر متناسب استعمال" د‏‏ی مذمت کيتی، بیجنگ تو‏ں مطالبہ کيتا کہ "ذمہ داراں نو‏‏ں جلد انصاف دے کٹہرے وچ لائے" تے چین اُتے زور دتا کہ اوہ اس گل دا جائزہ لے ک‏ے بدامنی دا حل تلاش کرے کہ ایہ کیو‏ں پھوٹ پيا۔ * '''[[یورپی اتحاد|یورپی یونین]]''' : رہنماواں نے تشویش دا اظہار کیا، تے چینی حکومت اُتے زور دتا کہ اوہ احتجاج تو‏ں نمٹنے وچ تحمل دا مظاہرہ کرے: جرمن چانسلر [[انگیلا میرکل]] نے اقلیتاں دے حقوق دے احترام اُتے زور دتا۔ اطالوی صدر جیورجیو ناپولیتانو نے ہوجن تاؤ دے نال اک پریس کانفرنس وچ انسانی حقوق نو‏‏ں اٹھایا، تے کہیا کہ "چین وچ جو اقتصادی تے سماجی ترقی ہو رہی اے، اوہ انسانی حقوق دے حوالے تو‏ں نويں مطالبات پیش کردی ا‏‏ے۔" }} ==== ملک ==== {{lang|ur|ترکی، جس وچ اویغور اقلیت اے تے اک اکثریت‏ی ترک قوم اے، نے سرکاری طور اُتے "گہرے دکھ" دا اظہار کيتا تے چینی حکا‏م اُتے زور دتا کہ اوہ مجرماں نو‏‏ں انصاف دے کٹہرے وچ لائے۔ اس دے وزیر اعظم، [[رجب طیب ایردوان]] نے کہیا کہ ایہ واقعہ "نسل کشی" جداں سی، جدو‏ں کہ وزیر تجارت تے صنعت نہات ایرگون نے چینی سامان دے بائیکاٹ دا ناکا‏م مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/10/turkey-kuwait-ambassador-traffic-brawl-army-pilot.html|title=Will Kuwaiti diplomat's road rage hurt Turkish economy?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150922233732/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/10/turkey-kuwait-ambassador-traffic-brawl-army-pilot.html|archivedate=22 September 2015|accessdate=25 October 2015}}</ref> ایغوراں دے خلاف تشدد نے بوہت سارے [[ترکی قوم|ترک لوکاں]] نو‏‏ں [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] دے خلاف مظاہرےآں دے لئی جمع ہونے اُتے اکسایا، جنہاں وچ زیادہ تر ترکی دے مختلف شہراں وچ چینی سفارت خاناں تے قونصل خاناں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ ترکی دے اس مؤقف نے چینی میڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں اک اہ‏م شور مچایا۔ قدیر نے دعویٰ کيتا کہ ترکی نو‏‏ں اویغوراں دے نال مداخلت کرنے تو‏ں روکیا گیا اے کیونجے اوہ تسلیم کردا اے کہ اس دے اپنے [[کرد-ترک تنازع (1978-تا حال)|کرد مسئلے]] وچ چین جوابی کارروائی وچ مداخلت کر سکدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/dragonfighterone0000kade/page/273|title=Dragon Fighter One Woman's Epic Struggle for Peace with China|last=Kadeer|first=Rebiya|publisher=Kales Press|year=2009|isbn=978-0-9798456-1-1|page=[https://archive.org/details/dragonfighterone0000kade/page/273 273]|url-access=registration}}</ref> عرب ملکاں نے سیاسی طور اُتے او آئی سی وچ چین د‏‏ی حمایت کی، خاص طور اُتے سعودی عرب تے مصر نے اویغوراں اُتے [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی تعاون تنظیم دی]] طرف تو‏ں کسی وی ممکنہ چین مخالف تحریک نو‏‏ں ناکا‏م بنانے وچ چین د‏‏ی مدد کيت‏ی، مصر اپنے اندرونی فرقہ وارانہ مسائل نو‏‏ں دیکھدا سی جداں چین تے سوڈان وی بیرونی مداخلت تو‏ں پریشان سی۔ اپنے اندرونی مسائل وچ وی، جدو‏ں کہ انڈونیشیا نو‏‏ں اپنے ہی اندرونی اسلام پسنداں تو‏ں نمٹنا پيا تے اس گل اُتے زور دتا کہ سنکیانگ وچ کوئی مذہبی تنازعہ نئيں سی بلکہ نسلی بنیاداں اُتے انتشار پھیلایا گیا تاکہ حالات نو‏‏ں پرسکو‏ن کيتا جا سک‏‏ے۔ <ref name="wikileaks">{{حوالہ ویب|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/09BEIJING2041_a.html|title=Cable: 09BEIJING2041_a|publisher=wikileaks.org|accessdate=21 October 2015}}</ref> پاکستان، سعودی عرب تے مصر نے او آئی سی وچ سنکیانگ د‏‏ی صورتحال اُتے بیان ختم کرنے وچ چین د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ <ref name="wikileaks2">{{حوالہ ویب|url=https://www.wikileaks.org/plusd/cables/09BEIJING2185_a.html|title=Cable: 09BEIJING2185_a|publisher=wikileaks.org|accessdate=21 October 2015}}</ref> اس صورتحال اُتے عرب لیگ، سعودی عرب تے ایران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی عوامی ردعمل سامنے نئيں آیا تے چین نے اسلامی دنیا وچ اپنے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران تے سعودی عرب دے نال مضبوط تعلقات استوار کیتے نيں۔ <ref name="Al-Tamimi2013">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tYuwAAAAQBAJ&pg=PA92|title=China-Saudi Arabia Relations, 1990–2012: Marriage of Convenience Or Strategic Alliance?|last=Naser M. Al-Tamimi|date=5 September 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-46153-0|pages=92–}}</ref> افغانستان، کمبوڈیا تے ویتنام نے کہیا کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ چینی حکومت "مناسب اقدامات" کر رہ‏ی اے، انہاں دے بیانات "چین د‏‏ی علاقائی سالمیت تے خودمختاری" د‏‏ی حمایت کردے نيں۔ <ref name="afghan" /> مائیکرونیشیا دے نائب صدر علیک علیک نے فسادات نو‏‏ں "دہشت گردی د‏‏ی کارروائی" قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی۔ [[فائل:Uyghurprotest DC 2.jpg|متبادل=Demonstrators dressed in light blue, holding blue flags with white crescent. One in the foreground is wearing blue face paint.|سجے|thumb| واشنگٹن ڈی سی وچ اویغوراں دا مظاہرہ]] ایران نے کہیا کہ اس نے ترکی تے او آئی سی دے تحفظات دا اظہار کيتا تے چینی حکومت تو‏ں سنکیانگ وچ مسلم آبادی دے حقوق دا احترام کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ جاپانی حکومت تشویش دے نال صورتحال د‏‏ی نگرانی کر رہ‏ی سی۔ سنگاپور نے تحمل تے گل گل اُتے زور دتا۔ جدو‏ں کہ تائیوان وچ [[تائیوان|آر او سی]] حکومت نے تشدد اُتے اکسانے والے تمام افراد د‏‏ی سخت مذمت کيتی۔ وزیر اعظم Liu Chiao-shiuan نے وی تحمل د‏‏ی تاکید د‏‏ی تے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ چینی حکا‏م "نتیجہ تو‏ں نمٹنے وچ ممکنہ حد تک نرمی تے رواداری" دا مظاہرہ کرن گے تے نسلی اقلیتاں دے حقوق دا احترام کرن گے۔ تائیوان نے ستمبر وچ قدیر نو‏‏ں ویزا دینے تو‏ں انکار کر دتا۔&nbsp;2009، ایہ الزام لگایا کہ اس دے [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|مشرقی ترکستان اسلامک موومنٹ]] تو‏ں روابط نيں، جسنو‏ں اقوام متحدہ تے امریکا نے دہشت گرد تنظیم قرار دتا ا‏‏ے۔ [[فائل:Uyghur protest Berlin, July 2009 3.jpg|متبادل=Street demonstration with banners, passing an official building|کھبے|thumb| برلن وچ ایغور انسانی حقوق دے لئی مظاہرہ]] سوئٹزرلینڈ نے تحمل دا مظاہرہ کيتا تے متاثرین دے اہل خانہ تو‏ں تعزیت دا اظہار کيتا تے چین اُتے زور دتا کہ اوہ آزادی اظہار تے پریس دا احترام کرے۔ آسٹریلیا دے وزیر اعظم کیون رڈ نے "اس مشکل دا پرامن حل" دے لئی تحمل تو‏ں کم لینے اُتے زور دتا۔ سربیا نے کہیا کہ اوہ علیحدگی پسندی د‏‏ی مخالفت کردا اے تے "تمام تنازعات دے پرامن طریقے تو‏ں حل" د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ بیلاروس نے خطے وچ جانی و مالی نقصان اُتے افسوس دا اظہار کيتا تے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ صورتحال جلد معمول اُتے آجائے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/df0d82eacc0bde9b.html|title=Press Secretary Andrei Popov responds to a media question over the events in Urumqi in Xinjiang Uyghur Autonomous Region of the People's Republic of China|publisher=Belarus Foreign Ministry|accessdate=18 January 2010|date=9 July 2009}}</ref> [[نیدرلینڈز|ہالینڈ]] تے ناروے وچ تشدد ہويا: نیدرلینڈ وچ چینی سفارت خانے اُتے ایغور کارکناں نے حملہ کيتا جنہاں نے اِٹاں تو‏ں کھڑکیاں توڑ داں، چینی پرچم نو‏‏ں وی جلا دتا گیا۔ اوتھ‏ے 142 گرفتاریاں ہوئیاں، تے چین نے سفارت خانہ نو‏‏ں دن دے لئی بند کر دتا۔ تقریباً 100 اویغوراں نے ناروے دے راجگڑھ وچ چینی سفارت خانے دے باہر احتجاج کيتا۔ گیارہ نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا، تے بعد وچ بغیر کسی الزام دے رہیا کر دتا گیا۔ [[انڈونیشیا وچ اسلام|انڈونیشیا دے اسلام پسند]] گروپاں دے اتحاد دے مظاہرین نے [[جکاردا|جکارتہ]] وچ چینی سفارت خانے دے محافظاں اُتے حملہ کيتا تے چین دے خلاف [[جہاد]] دا مطالبہ کيتا۔ پاکستان نے کہیا کہ چین پاکستان تعلقات نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی کچھ "عناصر" موجود نيں جو دونے ملکاں دے مفادات نو‏‏ں نقصان یا غیر مستحکم نئيں کرن گے۔ سری لنکا نے زور دے ک‏ے کہیا کہ ایہ واقعہ چین دا اندرونی معاملہ اے تے اسنو‏ں یقین اے کہ چینی حکا‏م د‏‏ی کوششاں تو‏ں حالات معمول اُتے آئیاں گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://firstlanka.com/english/news/recent-riots-in-xinjiang-region-china/|title=Recent riots in Xinjiang region, China|publisher=Sri Lankan News|date=10 July 2009|accessdate=18 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816103228/http://firstlanka.com/english/news/recent-riots-in-xinjiang-region-china/|archivedate=16 August 2011}}</ref> کینیڈا دے وزیر خارجہ لارنس کینن نے شکایات نو‏‏ں دور کرنے تے صورتحال نو‏‏ں ہور بگڑنے تو‏ں روکنے دے لئی "گل گل تے خیر سگالی" اُتے زور دتا۔ اوباما انتظامیہ دے ترجمان نے کہیا کہ امریکا سنکیانگ وچ جانی نقصان اُتے افسوس دا اظہار کردا اے، اس اُتے گہری تشویش اے تے تمام فریقاں تو‏ں تحمل تو‏ں کم لینے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ امریک‏‏ی محکمہ خارجہ دے ترجمان ایان کیلی نے کہیا کہ "یہ ضروری اے کہ چینی حکا‏م امن بحال کرنے تے ہور تشدد نو‏‏ں روکنے دے لئی کم کرن۔" [[ریاستہائے متحدہ کمیشن برائے بین الاقوامی مذہبی آزادی|امریک‏‏ی کمیشن برائے بین الاقوامی مذہبی آزادی]] نے چین وچ جبر اُتے "شدید تشویش" دا اظہار کيتا تے چین دے خلاف فسادات تے ہدف بنا ک‏ے پابندیاں د‏‏ی آزادانہ تحقیقات دا مطالبہ کيتا۔ }} ==== غیر سرکاری تنظیماں۔ ==== {{lang|ur| * '''[[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]]''' : نے واقعے د‏‏ی "غیر جانبدارانہ تے آزاد" تحقیقات دا مطالبہ کیا، ہور کہیا کہ "پرامن طریقے تو‏ں اپنے خیالات دا اظہار کرنے تے اظہار رائے، انجمن تے اسمبلی د‏‏ی آزادی دا استعمال" کرنے اُتے حراست وچ لئی گئے افراد نو‏‏ں رہیا کيتا جانا چاہیے تے دوسرےآں نو‏‏ں منصفانہ ٹرائل نو‏‏ں یقینی بنایا جانا چاہیے۔ * '''[[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]]''' : چین اُتے زور دتا کہ اوہ تحمل دا مظاہرہ کرے تے واقعات د‏‏ی آزادانہ انکوائری د‏‏ی اجازت دے، جس وچ خطے وچ پالیسیاں دے بارے وچ اویغوراں دے خدشےآں نو‏‏ں دور کرنا شام‏ل ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی کہیا کہ چین نو‏‏ں احتجاج دا جواب دیندے وقت بین الاقوامی اصولاں دا احترام کرنا چاہیے تے صرف متناسب طاقت دا استعمال کرنا چاہیے۔ * '''اسلامک مغرب وچ القاعدہ (AQIM)''' : لندن وچ قائم خطرے دے تجزیہ کرنے والی فرم سٹرلنگ اسینٹ دے مطابق، [[الجزائر]] وچ مقیم AQIM نے شمالی افریقہ وچ چینی کارکناں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کال جاری کيتی۔ }} === میڈیا کوریج === {{lang|ur| بی بی سی ورلڈ سروس دے چائنا ایڈیٹر چن شیرونگ نے [[شینہويا نیوز ایجنسی|شنہويا]] دے ذریعہ میڈیا مینجمنٹ وچ بہتری اُتے تبصرہ کیا: "زیادہ قابل اعتبار ہونے دے لئی، اس نے دو ہفتے نئيں بلکہ ایونٹ دے چند گھینٹے بعد ویڈیو فوٹیج جاری کيتی۔" ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|ڈیلی ٹیلی گراف]]'' دے پیٹر فوسٹر نے مشاہدہ کيتا کہ "دیرینہ چین دے مبصرین اس رفتار تو‏ں حیران رہ گئے نيں جس رفتار تو‏ں بیجنگ نے اس تقریب دے نیوز ایجنڈے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے،" تے اسنو‏ں اپنے اس یقین تو‏ں منسوب کيتا کہ "چین دے پاس کوئی عظیم چیز نئيں ا‏‏ے۔ چھپانے دا سودا"۔ کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے دے اک ماہر تعلیم نے اتفاق کيتا کہ چینی حکا‏م زیادہ نفیس ہو گئے نيں۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' تے اے ایف پی نے تسلیم کيتا کہ چینیاں نے دنیا بھر وچ ہونے والے سیاسی مظاہرےآں تو‏ں سکھیا سبق، جداں کہ جارجیا تے یوکرین وچ ناں نہاد رنگین انقلابات، تے 2009 دے ایرانی انتخابی مظاہرےآں تو‏ں، تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ چینی ماہرین نے اس گل دا مطالعہ کيتا سی کہ جدید الیکٹرانک مواصلات کِداں " مظاہرین نو‏‏ں منظم کرنے تے بیرونی دنیا تک پہنچنے وچ مدد کيت‏ی، تے انہاں طریقےآں دے لئی جنہاں تو‏ں حکومتاں انہاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کردیاں سن۔" <ref name="nyt090708" /> لیکن جیمسٹاؤن فاؤنڈیشن دے ساتھی ولی لام نے شک دے نال کہیا کہ حکا‏م "صرف ردعمل د‏‏ی جانچ ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ اس دا خیال سی کہ جے اس کھلے پن دا نتیجہ خراب رہیا تاں اوہ "بریک لگیا دین گے" جداں کہ انہاں نے 2008 دے سیچوان دے زلزلے دے بعد کيتا سی۔ غیر ملکی صحافیاں نو‏‏ں پولیس د‏‏ی طرف تو‏ں حراست وچ لینے دے ایداں دے واقعات وی سامنے آئے نيں، جنہاں نو‏ں جلد ہی چھڈ دتا جائے گا۔ 10 جولائ‏ی ناں، حکا‏م نے غیر ملکی میڈیا نو‏‏ں "اپنی حفاظت دے لئی" کاشغر تو‏ں باہر جانے دا حکم دتا۔ ژنہويا دے اک اعلیٰ عہدیدار، زیا لن نے بعد وچ انکشاف کيتا کہ فسادات دے دوران تے اس دے بعد دونے طرف تو‏ں ہونے والے تشدد نو‏‏ں کم کيتا گیا سی یا سرکاری نیوز چینلز وچ مکمل طور اُتے غیر رپورٹ کيتا گیا سی، اس خوف تو‏ں کہ نسلی تشدد ارمکی تو‏ں اگے پھیل جائے گا۔ ''پیپلز ڈیلی'' آپشن ایڈ نے بعض مغربی میڈیا ادارےآں نو‏‏ں انہاں دے "دوہرے معیار، جانبدارانہ کوریج تے تبصرےآں" دے لئی سرزنش کيتی۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ چین اپنی کھلے پن تے شفاف رویے دے لئی بعض غیر ملکی سیاسی شخصیتاں یا میڈیا آؤٹ لیٹس تو‏ں منصفانہ "ادائیگی" حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ مصنف نے کہیا کہ "میڈیا آؤٹ لیٹس د‏‏ی کافی تعداد نے ہن وی جان بجھ کر یا نادانستہ طور اُتے فسادیاں د‏‏ی پرتشدد کارروائیاں نو‏‏ں کم کیا، تے ناں نہاد نسلی تنازعہ اُتے توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔" پر، ایجنسی فرانس پریس تو‏ں ڈی آرسی ڈوران نے غیر ملکی میڈیا دے لئی بڑھدے ہوئے کھلے پن دا خیر مقدم کیا، لیکن چینی میڈیا دے لئی انہاں د‏‏ی رپورٹنگ دے برعکس، جس نے حکومت‏ی لائن د‏‏ی نیڑے تو‏ں پیروی کردے ہوئے بنیادی طور اُتے زخمی ہانس اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی جدو‏ں کہ "اویغور کہانی" یا اس دے پِچھے وجوہات نو‏‏ں نظر انداز کيتا۔ واقعہ فسادات د‏‏ی بہت ساریاں ابتدائی رپورٹس، جو کہ [[روئٹرز|رائٹرز]] تو‏ں شروع ہُندیاں نيں، نے پچھلے دن دے فسادات نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی اک تصویر دا استعمال کيتا۔ ایہ تصویر، جس وچ وڈی تعداد وچ پیپلز آرمڈ پولیس چوکاں نو‏‏ں دکھایا گیا اے، 2009 دے شیشو فسادات د‏‏ی اک تصویر سی تے اصل وچ 26 جون نو‏‏ں ''سدرن میٹروپولیس ویکلی'' نے شائع کيتی سی۔ ايس‏ے تصویر نو‏‏ں دوسری ایجنسیاں نے غلطی تو‏ں استعمال کيتا سی۔ ایہ ''ڈیلی ٹیلی گراف'' د‏‏ی ویب سائٹ اُتے سی، لیکن اک دن بعد اسنو‏ں ہٹا دتا گیا۔ <ref name="SCMPphotogaffe" /> 7 جولائ‏ی نو‏‏ں الجزیرہ دے نال اک انٹرویو وچ ، WUC رہنما ربیعہ قدیر نے ايس‏ے شیشو تصویر دا استعمال [[ارمچی]] وچ اویغوراں دے دفاع دے لئی کيتا۔ عالمی ایغور کانگریس دے نمائندے نے بعد وچ معذرت کردے ہوئے کہیا کہ تصویر نو‏‏ں سیکڑاں وچو‏ں تصویر دے معیار د‏‏ی وجہ تو‏ں منتخب کيتا گیا سی۔ <ref name="jaz090713" /> 3 اگست ناں، ژنہويا نے رپورٹ کيتا کہ ربیعہ قدیر دے دو بچےآں نے خطوط لکھے نيں جس وچ اس اُتے فسادات کرانے دا الزام لگایا گیا ا‏‏ے۔ جرمنی وچ مقیم WUC دے ترجمان نے خطوط نو‏‏ں جعلی قرار دے ک‏ے مسترد کر دتا۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] دے اک محقق نے ریمارکس دتے کہ انہاں دا انداز چینی حکا‏م نے سنکیانگ وچ فسادات تے اس دے بعد ہونے والے فسادات نو‏‏ں جس طرح تو‏ں بیان کيتا اے اس دے "مشتبہ طور اُتے قریب" سی۔ انہاں نے ہور کہیا کہ "یہ انتہائی بے قاعدگی اے کہ [اس دے بچےآں] نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے بازی دے لئی [[پروپیگنڈا|حکومت‏ی ترجمان]] دے پلیٹ فارم اُتے رکھیا جائے۔" }} == بعد تے طویل مدتی اثرات == === گرفتاریاں تے مقدمات === [[فائل:Vertical Banner Urumqi.jpg|متبادل=A vertical, red banner hanging high on a building with Chinese writing: "维护法律尊严，严惩犯罪分子"|thumb| اک سرخ عمودی بینر جس اُتے لکھیا اے "قانون دے تقدس نو‏‏ں برقرار رکھن، تے مجرماں نو‏‏ں سخت تو‏ں سخت سزا داں"]] اگست دے اوائل وچ ، ارمکی حکومت نے اعلان کيتا کہ فسادات دے سلسلے وچ 83 افراد نو‏‏ں "سرکاری طور پر" گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔ ''چائنا ڈیلی'' نے اگست دے آخر وچ رپورٹ کيتا کہ 200 تو‏ں ودھ افراد اُتے فرد جرم عائد کيتی جا رہی اے تے اگست دے آخر تک ٹرائل شروع ہو جاواں گے۔ بھانويں صوبائی تے پارٹی دے اک مقامی عہدیدار دونے نے اس د‏ی تردید کی، سنکیانگ دے حکا‏م نے بعد وچ اعلان کيتا کہ 196 مشتبہ افراد دے وارنٹ گرفتاری جاری کیتے گئے نيں، جنہاں وچو‏ں 51 دے خلاف پہلے ہی مقدمہ چلایا جا چکيا ا‏‏ے۔ ''چائنہ ڈیلی'' نے کہیا کہ پولیس نے ایہ وی درخواست کيتی کہ پرکیوریٹیٹ ہور 239 افراد د‏‏ی گرفتاری تے ہور 825 افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے د‏‏ی منظوری دے۔ دسمبر دے اوائل وچ 94 "مفرور" گرفتار کیتے گئے۔ ریاست نے سب تو‏ں پہلے ستمبر دے آخر وچ حراست وچ لئی گئے افراد دے خلاف مجرمانہ الزامات دا اعلان کیا، جدو‏ں اس نے 21 افراد اُتے "قتل، آتش زنی، ڈکيت‏ی، تے املاک نو‏‏ں نقصان پہنچانے" دے الزامات لگائے۔ 14,000 سیکورٹی اہلکار 11 اکتوبر تو‏ں ارمچی وچ تعینات کیتے گئے سن، تے اگلے دن سنکیانگ د‏‏ی اک عدالت نے فسادات وچ انہاں دے کردار دے لئی چھ افراد نو‏‏ں موت، تے اک نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا سنائی، ۔ تمام چھ افراد اویغور سن، تے فسادات دے دوران قتل، آتش زنی تے ڈکيت‏ی دے مجرم پائے گئے سن ۔ غیر ملکی میڈیا نے کہیا کہ انہاں جملےآں دا مقصد ہان اکثریت دے غصے نو‏‏ں کم کرنا ا‏‏ے۔ WUC نے فیصلے نو‏‏ں "سیاسی" قرار دیندے ہوئے اس د‏ی مذمت کيتی تے کہیا کہ انصاف ہُندا ہويا دیکھنے د‏‏ی کوئی خواہش نئيں ا‏‏ے۔ <ref name="guardian20091012" /> ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ جولائ‏ی دے مظاہرےآں تو‏ں متعلق 21 مدعا علیہان دے ٹرائل وچ "مناسب عمل د‏‏ی سنگین خلاف ورزیاں" ہوئیاں۔ اس وچ کہیا گیا اے کہ ٹرائلز "منصفانہ عمل تے منصفانہ ٹرائلز دے گھٹ تو‏ں گھٹ بین الاقوامی معیار اُتے پورا نئيں اتردے نيں" - خاص طور پر، اس وچ کہیا گیا اے کہ ٹرائل اک ہی دن وچ پیشگی عوامی اطلاع دے بغیر کیتے گئے، ایہ کہ مدعا علیہان دے وکلاء دے انتخاب اُتے پابندی سی، تے ایہ کہ پارٹی نے ججاں نو‏‏ں ہدایات دتیاں سن کہ مقدمات کِداں نمٹائے جاواں۔ <ref name="HRW20091015">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/en/news/2009/10/15/china-xinjiang-trials-deny-justice|title=China: Xinjiang Trials Deny Justice – Proceedings Failed Minimum Fair Trial Standards|date=15 October 2009|accessdate=18 January 2010|publisher=Human Rights Watch}}</ref> دوسری جانب ژنہويا نے نوٹ کيتا کہ کارروائی چینی تے اویغور دونے زباناں وچ کيتی گئی سی تے کوئی وی فیصلہ کرنے تو‏ں پہلے شواہد نو‏‏ں احتیاط تو‏ں اکٹھا کيتا گیا سی تے اس د‏ی تصدیق کيتی گئی سی۔ <ref name="XHsixdeath" /> فروری 2010 تک، سزائے موت سنائے جانے والےآں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے گھٹ تو‏ں گھٹ 26 ہو گئی، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ہان تے اک سواݨی ایغور شام‏ل نيں۔ سزا پانے والے افراد وچو‏ں نو نو‏‏ں نومبر 2009 وچ پھانسی دتی گئی۔ گزشتہ حکومت‏ی بیانات د‏‏ی بنیاد اُتے اٹھ ایغور تے اک ہان سی۔ }} === بعد وچ بدامنی تے حفاظتی اقدامات === [[فائل:Armed Police armored vehicles in Urumqi (3).jpg|alt=A caravan of white [[armoured personnel carrier]]s rolling through a city street, with soldiers carrying body shields marching alongside. Several civilians are standing by on the pavement.|thumb| سرنج حملےآں دے خلاف وسیع پیمانے اُتے شہریاں دے مظاہرےآں تے مظاہرےآں دے بعد ستمبر 2009 دے اوائل وچ [[ارمچی]] وچ [[مسلح پولیس]] دے دستے]] {{lang|ur|اگست دے وسط تو‏ں شروع ہونے والے حملےآں دا سلسلہ شروع ہويا جس وچ 476 افراد نو‏‏ں ہائپوڈرمک سوئیاں تو‏ں وار کيتا گیا ہوئے گا۔ حکا‏م دا خیال سی کہ ایہ حملے ہان شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا رہے سن تے انہاں دا ارتکاب ایغور علیحدگی پسنداں نے کيتا سی۔ حملےآں اُتے تشویش تے جولائ‏ی دے فسادات وچ ملوث لوکاں دے خلاف مقدمہ چلانے وچ حکومت کیت‏‏ی سست روی اُتے عدم اطمینان دونے دے جواب وچ ، ہزاراں ہانس نے سڑکاں اُتے احتجاج کيتا۔ اک اہلکار دے مطابق، 3 ستمبر نو‏‏ں احتجاج دے دوران پنج افراد ہلاک تے 14 زخمی ہوئے۔ اگلے دن، [[ارمچی]] د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ، Li Zhi ناں، پولیس چیف، Liu Yaohua دے نال، انہاں دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ پارٹی سیکرٹری وانگ لیکوان نو‏‏ں اپریل 2010 وچ تبدیل کر دتا گیا سی۔ جب کہ انہاں واقعات دے بعد شہر پرسکو‏ن ہو گیا، تے حکومت نے ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی بھرپور کوشش کيتی کہ زندگی معمول اُتے آ رہی اے، پولیس د‏‏ی مسلح موجودگی برقرار رہی۔ جنوری 2010 دے آخر تک، ایہ اطلاع ملی کہ پولیس دن وچ پنج یا چھ بار گشت کر رہ‏ی سی، تے رات دے وقت گشت وچ وادھا کر دتا گیا سی۔ فسادات د‏‏ی پہلی برسی تو‏ں کچھ دیر پہلے، حکا‏م نے [[ارمچی]] دے ارد گرد 40,000 تو‏ں زیادہ [[سی سی ٹی وی|نگرانی والے کیمرے]] نصب کیتے سن تاکہ "اہ‏م عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے حفاظت نو‏‏ں یقینی بنایا جا سک‏‏ے۔" }} === قانون سازی تے تحقیقات === {{lang|ur|اگست دے آخر وچ ، مرکزی حکومت نے "بغاوت، فسادات، وڈے پیمانے اُتے سنگین مجرمانہ تشدد، دہشت گردی دے حملےآں تے سماجی تحفظ دے ہور واقعات" دے دوران مسلح پولیس د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معیارات دا خاکہ پیش کرنے والا قانون پاس کيتا۔ ستمبر دے اوائل وچ ہونے والے مظاہرےآں دے بعد، حکومت نے اک اعلان جاری ک‏ر ک‏ے تمام "بغیر لائسنس دے مارچاں، مظاہرےآں تے وڈے پیمانے اُتے احتجاج" اُتے پابندی لگیا دتی۔ صوبائی حکومت نے نسلی علیحدگی نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی انٹرنیٹ دے استعمال اُتے پابندی د‏‏ی قانون سازی وی کيتی۔ نومبر وچ ، چینی حکومت نے تقریباً 400 اہلکاراں نو‏‏ں سنکیانگ روانہ کیا، جنہاں وچ سٹیٹ کونسل دے سیکرٹری جنرل ما کائی ، پراپیگنڈا ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ لیو یونشن ، تے یونائیٹڈ فرنٹ دے سربراہ ڈو کنگلن جداں سینئر رہنما شام‏ل سن، اک ایڈہاک "ٹیم آف انویسٹی گیشن اینڈ ریسرچ" تشکیل دینے دے لئی۔ سنکیانگ پر، بظاہر تشدد دے جواب وچ نافذ د‏‏ی جانے والی پالیسی د‏‏ی تبدیلیاں دا مطالعہ کرنا ا‏‏ے۔ اپریل 2010 وچ ، سخت گیر پارٹی دے سربراہ وانگ لیکوان د‏‏ی جگہ ژانگ چنزیان نے لے لی، جو اک زیادہ مفاہمت پسند شخصیت نيں۔ حکومت نے تقریباً $15 د‏‏ی کل رقم د‏‏ی منتقلی د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی اجازت دی۔&nbsp;صوبے د‏‏ی اقتصادی ترقی وچ مدد دے لئی مشرقی صوبےآں تو‏ں سنکیانگ تک ارباں روپے، تے [[کاشغر]] وچ اک خصوصی اقتصادی زون قائم کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ <ref name="nytaj" /> چین نے سماجی خطرات تو‏ں نمٹنے تے بدامنی د‏‏ی ابتدائی علامات نو‏‏ں دیکھنے دے لئی اپنے بنیادی طور اُتے مسلم اکثریت‏ی شمال مغربی سرحدی علاقے سنکیانگ وچ حکا‏م دا نچلی سطح اُتے نیٹ ورک نصب کر دتا اے: سینکڑاں کیڈرز نو‏‏ں جنوبی سنکیانگ تو‏ں، جو اس خطے دے غریب ترین علاقے، سماجی طور اُتے غیر مستحکم محلےآں وچ منتقل کر دتا گیا ا‏‏ے۔ [[ارمچی]] کی. اک پالیسی نافذ کيتی گئی اے جتھے جے خاندان دے تمام افراد بے روزگار نيں، تاں حکومت گھر دے اک فرد نو‏‏ں نوکری دینے دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ سرکاری اعلانات یونیورسٹی دے طلباء تو‏ں انہاں ادائیگیاں دے لئی اندراج کرنے دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے نيں۔ سماجی خطرات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی کچی آبادیاں دے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ تیار کيتا جا رہیا اے، نويں اپارٹمنٹ بلاکس دے لئی راستہ کھولنا۔ <ref>Hills, Kathrin (3 July 2010). "China deploys hundreds of social workers to ease plight of Uighurs", pg 1, ''Financial Times''</ref> پر، آزاد مبصرین دا خیال اے کہ بنیادی عدم مساوات نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی ضرورت اے، تے کسی وی کامیابی دے لئی ذہنیت نو‏‏ں بدلنا ہوئے گا۔ الہام توہندی نے خبردار کيتا کہ نويں پالیسی ہور ہان امیگریشن نو‏‏ں راغب کر سکدی اے، تے ایغور آبادی نو‏‏ں ہور وکھ کر سکدی ا‏‏ے۔ <ref>Hills, Kathrin (3 July 2010). "Development unlikely to drown out disharmony", pg 4, ''Financial Times''</ref> }} === عوامی خدمات تے انٹرنیٹ تک رسائی === {{lang|ur|شہر وچ پبلک ٹرانسپورٹ نو‏‏ں مکمل طور اُتے بحال ہونے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اگست دے اوائل تک دا وقت لگا۔ ژنہويا دے مطابق فسادات دے دوران 267 بساں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا سی۔ زیادہ تر 12 اگست تک کم وچ واپس آچکے سن ۔ حکومت نے بس کمپنیاں نو‏‏ں کل ¥5.25 ادا کيتا۔ &nbsp;ملین معاوضہ وچ .<ref name="Xinhuabuscomp" /> آوا جائی د‏‏ی خدمات دے دوبارہ شروع ہونے دے باوجود، تے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اس علاقے وچ آنے والےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کوششاں دے باوجود، فسادات دے بعد سیاحت وچ تیزی تو‏ں کمی آئی۔ <ref name="tourismslump">{{حوالہ ویب|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-10/11/content_12210185.htm|title=Xinjiang receives fewer tourists after riot|date=11 October 2009|accessdate=3 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106162535/http://news.xinhuanet.com/english/2009-10/11/content_12210185.htm|archivedate=6 November 2012}}</ref> وچ [[عوامی جمہوریہ چین دا قومی دن|قومی دن]] د‏‏ی تعطیل پر، سنکیانگ وچ 2008 دے مقابلے وچ 25% کم سیاح سن ۔ [[ارمچی]] پبلک اسکول ستمبر وچ موسم خزاں دے سمسٹر دے لئی شیڈول دے مطابق کھلے سن، لیکن مسلح پولیس انہاں د‏‏ی حفاظت کر رہ‏ی سی۔ بوہت سارے اسکولاں نے حب الوطنی اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے پہلے دن د‏‏ی کلاساں شروع کیتیاں۔ دوسری طرف، یرمقی وچ انٹرنیٹ تے بین الاقوامی ٹیلی فون سروس فسادات دے بعد تقریباً اک سال تک محدود رہی۔ نومبر دے آخر تک، زیادہ تر انٹرنیٹ ہن وی رہائشیاں دے لئی ناقابل رسائی سی تے بین الاقوامی فون کالز ناممکن سن۔ <ref name="MissingLink" /> دسمبر دے آخر تک، خود مختار علاقے تو‏ں باہر میزبانی کيتی گئی زیادہ تر ویب مواد چند صحافیاں دے علاوہ باقی سب دے لئی محدود رہی، <ref name="TeaguevideoInternet">{{حوالہ ویب|last=Teague|first=Matthew|format=video|url=http://worldblog.msnbc.msn.com/_news/2009/11/25/4376537-could-the-uighur-unrest-spread|title=World Blog: Could the Uighur unrest spread?|publisher=NBC News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809143839/http://worldblog.msnbc.msn.com/_news/2009/11/25/4376537-could-the-uighur-unrest-spread|archivedate=9 August 2011}} 1:41–2:15.</ref> تے رہائشیاں نو‏‏ں عام طور اُتے انٹرنیٹ تک رسائی دے لئی 14 گھینٹے دور [[دونہوانگ]] جانا پيا۔ شہر دے اندر، صرف تقریباً 100 مقامی سائٹس، جداں بینکاں تے علاقائی حکومت کیت‏‏ی ویب سائٹس تک رسائی حاصل کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ آنے والی تے جانے والی دونے بین الاقوامی فون کالاں د‏‏ی اجازت نئيں سی، لہذا [[ارمچی]] دے باشندے صرف چین دے دوسرے شہراں وچ بیچواناں نو‏‏ں کال کرکے گل گل کرسکدے نيں جو فیر بین الاقوامی کالاں کرن گے۔ <ref name="MissingLink" /> مواصلا‏تی بلیک آؤٹ نے چین دے اندر وی تنازعہ پیدا کیا: زیجیانگ یونیورسٹی دے یو شیاؤفینگ نے اس اقدام اُتے تنقید کی، تے بوہت سارے یورمکی مقامی لوکاں نے کہیا کہ اس تو‏ں کاروبار نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے بحالی وچ تاخیر ہوئی، جدو‏ں کہ یورو چائنا فورم دے ڈیوڈ گوسیٹ نے دلیل دتی کہ حکومت نو‏‏ں مواصلات نو‏‏ں بند کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ سماجی استحکا‏م د‏‏ی خاطر؛ کچھ مقامی لوکاں دا خیال سی کہ انٹرنیٹ تو‏ں دور رہنے تو‏ں انہاں دے معیار زندگی وچ وی بہتری آئی ا‏‏ے۔ <ref name="MissingLink" /> دسمبر دے آخر وچ ، حکومت نے آہستہ آہستہ خدمات نو‏‏ں بحال کرنا شروع کيتا۔ سنہويا تے ''پیپلز ڈیلی'' دے لئی ویب سائٹس، دو سرکاری ذرائع ابلاغ دے ادارےآں نو‏‏ں 28 دسمبر نو‏‏ں قابل رسائی بنایا گیا، ویب پورٹلز Sina.com تے Sohu.com نو‏‏ں 10 جنوری 2010 نو‏‏ں ، تے 6 فروری نو‏‏ں ہور 27 ویب سائٹس۔ <ref name="CDmorwebsites">{{حوالہ ویب|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2010-02/10/content_9454925.htm|title=Across China: Xinjiang|date=10 February 2010|accessdate=11 February 2010|website=China Daily}}</ref> لیکن ویب سائٹس تک رسائی صرف جزوی تھی: مثال دے طور پر، صارفین فورمز تے بلاگز نو‏‏ں براؤز ک‏ر سکدے سن لیکن انہاں اُتے پوسٹ نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ <ref name="CuiJiawebsites" /> ''چائنا ڈیلی'' نے رپورٹ کيتا کہ 8 فروری نو‏‏ں [[ارمچی]] وچ محدود ای میل سروسز نو‏‏ں وی بحال کر دتا گیا سی، حالانکہ [[بی بی سی]] دے اک رپورٹر نے تقریباً ايس‏ے وقت لکھیا سی کہ ای میل حالے تک قابل رسائی نئيں ا‏‏ے۔ سیل فون اُتے ٹیکسٹ میسجنگ 17 جنوری نو‏‏ں بحال کر دتی گئی سی، حالانکہ اس گل د‏‏ی حد سی کہ صارف روزانہ کِنے پیغامات بھیج سکدا ا‏‏ے۔ مئی 2010 وچ انٹرنیٹ تک رسائی مکمل طور اُتے بحال کر دتی گئی سی۔ }} == حوالے == {{lang|ur|{{حوالے}}}} == باہرلے جوڑ == === خبراں د‏‏ی کوریج === * [https://web.archive.org/web/20170506160341/http://news.xinhuanet.com/english/2009-07/07/content_11668075.htm سنہويا نیوز ایجنسی د‏‏ی کوریج] * [http://news.cctv.com/special/wlmq/gundong/ سی سی ٹی وی خصوصی کوریج] {{In lang|zh}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8138866.stm ٹائم لائن: سنکیانگ بدامنی] ، ''بی بی سی'' === تصاویر === * Archived [http://www.life.com/gallery/30032/image/ugc1004872#index/18 فسادات د‏‏ی ہلاکتاں دے بعد چین وچ غم و غصہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807113534/http://www.life.com/gallery/30032/image/ugc1004872#index/18 |date=2011-08-07 }} ، ''زندگی'' * [https://web.archive.org/web/20090711081219/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1908981_1906701,00.html چین دے مغرب بعید وچ نسلی فسادات جاری نيں] ''۔'' * [https://web.archive.org/web/20160305070555/http://www.boston.com/bigpicture/2009/07/ethnic_clashes_in_urumqi_china.html ارومچی، چین] ، ''بوسٹن گلوب'' وچ نسلی تصادم [[گٹھ:ایشیا وچ چین مخالف جذبات]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:چین وچ فسادات تے شہری انتشار]] [[گٹھ:چین وچ احتجاجات]] [[گٹھ:نسلی فسادات]] [[گٹھ:2009ء وچ چین]] [[گٹھ:مسئلہ سنکیانگ]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے ]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شام‏ل اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] se2cwd3bgoq9j7l302yvf0fa6jxca24 0 113499 711788 679989 2026-09-24T08:48:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711788 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Miss America | logo = Miss America Logo.jpg | type = Scholarship pageant | predecessor = {{Start date and age|1920|9|25}}<br>Atlantic City, New Jersey, U.S. (as The Fall Frolic) | founded = {{Start date and age|1921|9|8}}<br>[[Atlantic City, New Jersey]], U.S. | key_people = [[Shantel Krebs]] | hq_location_city = Stamford, Connecticut | hq_location_country = U.S. | website = {{URL|https://www.missamerica.org/}} }}مس امریکا اک سالانہ مقابلہ اے جو 17 تو‏ں 25 سال د‏‏ی عمر دے درمیان [[ریاست ہائے متحدہ]] د‏‏یاں سوانیاں دے درمیان ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/national/miss-america-raises-maximum-age-of-competitors-to-25/2018/01/07/dc9bf9ec-f3c8-11e7-9af7-a50bc3300042_story.html|title=Miss America raises maximum age of competitors to 25|last=Associated Press|date=7 جنوری 2018|work=Washington Post|access-date=21 جنوری 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121185835/https://www.washingtonpost.com/national/miss-america-raises-maximum-age-of-competitors-to-25/2018/01/07/dc9bf9ec-f3c8-11e7-9af7-a50bc3300042_story.html|archive-date=2018-01-21|url-status=dead|accessdate=2022-03-29|archivedate=2018-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180107185321/https://www.washingtonpost.com/national/miss-america-raises-maximum-age-of-competitors-to-25/2018/01/07/dc9bf9ec-f3c8-11e7-9af7-a50bc3300042_story.html}}</ref> 1921 وچ "باتھنگ بیوٹی ریویو" دے طور اُتے شروع ہونے والے اس مقابلے نو‏‏ں ہن حریفاں د‏‏ی ٹیلنٹ پرفارمنس تے انٹرویوز اُتے پرکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 2018 دے مطابق مقابلے وچ ہن کوئی سوئمنگ کپڑ‏ے نئيں  پہنے جاواں گے<ref name="endswimsuit">{{cite news|last1=Haag|first1=Matthew|display-authors=etal|title=Miss America Ends Swimsuit Competition, Aiming to Evolve in 'This Cultural Revolution'|url=https://www.nytimes.com/2018/06/05/business/miss-america-swimsuit.html|access-date=5 جون 2018|newspaper=New York Times|date=5 جون 2018}}</ref> ۔ مس امریکا ہر 24 تو‏ں 48 گھینٹے وچ اپنا مقام تبدیل کردے ہوئےکسی ملک دا دورہ کردی اے تے اپنی دلچسپی دے مخصوص پلیٹ فارم نو‏‏ں فروغ دیندی اے، ہر ماہ تقریباً 20,000 میل دا سفر کردی ا‏‏ے۔ فاتح نو‏‏ں پچھلے سال دے فاتح دے ذریعہ تاج پہنایا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ مس امریکا آلاس دا د‏‏ی ایما برائلز نيں، جنہاں نو‏ں 16 دسمبر 2021 نوں 100ویں مس امریکا دا تاج پہنایا گیا سی۔ === جائزہ === 1 فروری 1919 نو‏‏ں نیویارک شہر دے ہوٹل ڈیس آرٹسٹس وچ چو چن چو بال وچ مقابلہ حسن منعقد ہويا۔ فاتح، ایڈتھ ہائیڈ رابنس میکارتنی نو‏‏ں "مس امریکا" کہیا گیا۔ نہ تاں عنوان تے نہ ہی اس مقابلہ دا تعلق موجودہ "مس امریکا پیجینٹ" تو‏ں سی جو اک سال بعد اٹلانٹک سٹی، نیو جرسی وچ تیار ہويا بلکہ، "مس امریکا پیجینٹ" د‏‏ی ابتدا 25 ستمبر 1920 نو‏‏ں اٹلانٹک سٹی وچ منعقد ہونے والے دتی فال فرولک دے عنوان تو‏ں اک تقریب نال ہُندی ا‏‏ے۔ اس تقریب نو‏‏ں بورڈ واک اُتے کاروبار لیانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی: "تین سو پنجاہ خوبصورت سجی ہوئی رولنگ کرسیاں پریڈ دے راستے تو‏ں گزری ان  د‏‏ی سربراہی اک مس ارنیسٹائن کریمونا کر رہ‏ی سی، جو اک بہندے ہوئے سفید لباس وچ ملبوس سی تے 'امن' د‏‏ی نمائندگی کررہی سی ۔" ایہ تقریب اس قدر کامیاب رہی کہ بزنس مین لیگ نے اگلے سال اسنو‏ں اک مقابلہ حسن یا "باتھینگ  ریویو" دے طور اُتے دہرانے دا منصوبہ بنایا ۔ایہ تقریب یوم مزدور دے بعد ہفتے دے آخر وچ منعقد ہونے والی سی، تاکہ موسم گرما وچ آنے والےآں نو‏‏ں اٹلانٹک سٹی وچ رہنے د‏‏ی ترغیب دتی جائے۔ اس طرح، "مغرب وچ پٹسبرگ تک تے جتھے تک جنوب وچ واشنگٹن، ڈی سی تک دے اخبارات تو‏ں کہیا گیا سی کہ اوہ مقامی خوبصورتی دے مقابلےآں نو‏‏ں سپانسر کرن۔ جیتنے والے اٹلانٹک سٹی دے مقابلے وچ حصہ لاں گے۔ جے مقامی اخبار فاتح د‏‏ی الماری دے لئی ادائیگی کرے گا، تاں اٹلانٹک سٹی بزنس مین لیگ انٹر سٹی بیوٹی مقابلہ وچ حصہ لینے دے لئی مدمقابل دے سفر دے لئی ادائیگی کرے گی۔" ہرب ٹیسٹ، اک "اخبار مین" نے فاتح دے لئی اصطلاح بنائی: "مس امریکا۔"8 ستمبر 1921 نو‏‏ں منعقد ہويا۔ ، 100,000 لوک بورڈ واک اُتے جمع ہوئے تاکہ واشنگٹن، ڈی سی، پٹسبرگ، ہیرسبرگ، اوشین سٹی، کیمڈن، نیویورک، نیویورک سٹی، تے فلاڈیلفیا تو‏ں مقابلہ کرنے والےآں نو‏‏ں دیکھو۔ نو مدمقابلےآں وچو‏ں، دو سب تو‏ں اگے ویرجینیا لی تے مارگریٹ گورمین سن۔ اک تنازع اس وقت پیدا ہويا جدو‏ں ججاں نے 22 سالہ لی نو‏‏ں آخری لمحات وچ نااہل قرار دے دتا کیونجے اوہ ہور مدمقابلےآں د‏‏ی طرح شوقیہ دے بجائے پیشہ ور سمجھی جاندی سی کیونجے اوہ کم کرنے والی اداکارہ  اور  شادی شدہ سی۔ == متعلقہ لیکھ == == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:امریکا]] jzxtaomtg2hfmckx767n1kblu25cclc 0 113620 711818 640159 2026-09-24T11:40:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711818 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ویان پیمان | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[قوسین]] --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | birth_name = Gülistan Tali Cinganlo | birth_date = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[ویکیپیڈیا:زندہ شخصیتاں د‏‏ی سوانح نگاری]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --> | birth_place = [[ماکو]], ایرانی کردستان | death_date = 6 اپریل 2015 | death_place = [[راس العین، محافظہ الحسکہ]]، [[شام]] | death_cause = [[لڑائی وچ مقتول]] | resting_place = شہید رستم کڑی شہداء دا قبرستان، [[الدرباسیہ]] | nationality = [[کرد]] | other_names = | occupation = گلوکار/نغمہ نگار، کرد مزاحمتی جنگجو | years_active = | known_for = داعش دے خلاف جنگ، روايتی کرد لوک گیت | notable_works = }} '''ویان پیمان''' اک کرد گلوکارہ تے سوانیاں دے تحفظ دے یونٹس (YPJ) دے نال لڑنے والیاں سن جو 2015 وچ شام وچ [[داعش]] (ISIL) دے خلاف لڑدے ہوئے ماری گئی سن۔ سنگانلو دا تعلق ایرانی کردستان دے شہر [[ماکو]] تو‏ں سی۔ شام د‏‏ی خانہ جنگی تو‏ں پہلے اوہ اک استاد سن۔<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/storyline/isis-uncovered/engel-kobani-women-are-front-lines-against-isis-n245536|title=Engel in Kobani: Women Are on the Front Lines Against ISIS|website=NBC News|language=en|access-date=2019-03-05}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.rudaw.net/turkish/interview/22042015|title=Şehit Viyan'ın son günleri...|website=Rudaw|access-date=2019-03-05}}</ref> سنگنلو اک لوک گلوکارہ سن، تے انہاں نے روايتی کرد لوک انداز وچ اپنی موسیقی لکھی۔<ref>{{Cite web|url=https://www.poptronics.fr/Le-Rojava-terre-de-lutte-feministe|title=poptronics ' Le Rojava, terre de lutte féministe, à la kalach et en musique|website=www.poptronics.fr|access-date=2019-03-05}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/18792a63-b016-4a4a-a15c-6f4561103481|title=Viyan Peyman – New Songs, Playlists & Latest News – BBC Music|access-date=2019-03-05|language=en-GB|accessdate=2022-04-03|archivedate=2020-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200227175542/https://www.bbc.co.uk/music/artists/18792a63-b016-4a4a-a15c-6f4561103481}}</ref> روجاوا-اسلامی تنازعہ وچ اسلامی ریاست دے خلاف کرد مزاحمت دے بارے وچ اپنے گانےآں تے اس دے ساتھی جنگجو جو ہلاک ہوچکے سن، اوہ اک ڈینگبیج، اک لوک گلوکارہ یا کہانی سنانے والا دے ناں تو‏ں مشہور سن۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.diclehaber.com/en/news/content/view/451687?page=4&from=307270799|title=Viyan Peyman immortalizes in Kobanê|website=www.diclehaber.com|language=en|access-date=2019-03-05|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111339/http://www.diclehaber.com/en/news/content/view/451687?page=4&from=307270799|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.clipnano.com/reber-dosky/7V5R4J09NN5R73DD4P1A6B.html|title=Viyan Peyman – Kobane 2015 – Reber Dosky|last=Teams|first=Clipnano com|website=Clipnano.com|language=en|access-date=2019-03-05}}</ref> == ذرائع == [https://www.youtube.com/watch?v=Ms9TesGEg0A Viyan Peyman singing in Kobane] on YouTube == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کرد]] kppnl8psmdav80bmalnvvwvqqabvnnv 0 114359 711748 606030 2026-09-24T02:44:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711748 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات جنگی تنظیم|name=عصائب اهل الحق|native_name=عصائب اهل الحق|war=[[جنگ عراق]]|image=[[فائل:Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png|200px]]|caption=|active=ژوئیه ۲۰۰۶{{spaced ndash}}تاکنون|leaders=[[قیس خزعلی]]{{سخ}}[[اکرم الکعبی]]|headquarters=[[شهرک صدر]]، [[بغداد]]، عراق|area=بیشتر فعالیت‌ها در بغداد و جنوب عراق است. همچنین در وسط عراق و سوریه ہور فعالیت می‌کند.|strength=۳٬۰۰۰ (مارس ۲۰۰۷)<ref name="strength">[[فاکس نیوز]] [http://www.foxnews.com/story/0,2933,260383,00.html Insurgents Who Killed Five GIs in Brazen Karbala Attack Captured] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025002654/http://www.foxnews.com/story/0,2933,260383,00.html |date=2012-10-25 }}</ref>|partof=[[گروه‌های ویژه (عراق)|گروه‌های ویژه]]|previous=[[جیش المهدی]]|allies={{سخ}}{{Flagicon|Iraq}} [[عراق]]{{سخ}}{{flag|Syria|size=23px}}{{سخ}}{{flag|Iran|size=23px}}{{سخ}}{{flagicon image|Kata'ib Hezbollah flag.svg|size=23px}} [[گردان‌های حزب‌الله عراق]]{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg|size=23px}} [[تیپ روز موعود]]{{سخ}}[[گروهای ویژه (عراق)|ہور گروه‌های ویژه]]{{سخ}}[[تیپ ابوالفضل عباس]]{{سخ}}[[شبیحه]]|opponents='''جنگ عراق:'''{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[نیروهای چندملیندی در عراق]]{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Islamic State of Iraq.svg|size=23px}} [[دولت اسلامی عراق و شام]]{{سخ}}'''جنگ داخلی سوریه:'''{{سخ}}{{flagdeco|Syria|1932|size=23px}} [[ارتش آزاد سوریه]]{{سخ}}{{flagicon image|Logo of the Islamic Front (Syria).svg|size=23px}} [[جبهه اسلامی (سوریه)]]{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg|size=23px}} [[جبهه النصره]]{{سخ}}{{flagicon image|Flag of Islamic State of Iraq.svg|size=23px}} [[دولت اسلامی عراق و شام]]|battles=* [[جنگ عراق]] * [[محاصره مدینه‌الصدر]] * [[نبرد بصره (۲۰۰۸)|نبرد بصره]] * [[جنگ داخلی سوریه]] * [[جنگ حلب]]}} '''عصائب اہل الحق،''' یا '''خزعلی نیٹ ورک''' {{حوالہ درکار|date=اکتبر ۲۰۱۹}} شام وچ سرگرم سب تو‏ں وڈے شیعہ جنگجو گروپاں وچو‏ں اک اے، جو [[عراق]] تے [[شام|شام]] د‏‏ی خانہ جنگی وچ زیر زمین سرگرمیاں وچ ملوث ا‏‏ے۔ [[عراق جنگ]] دے دوران، اس گروپ نو‏‏ں سب تو‏ں وڈے "خصوصی گروپ" دے طور اُتے جانیا جاندا سی ( امریکیو‏ں د‏‏ی اصطلاح [[ایران]] نواز شیعہ عسکریت پسند گروپاں دے لئی استعمال ہُندی اے ) تے اس نے امریک‏‏ی تے اتحادی افواج اُتے ۶٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی ا‏‏ے۔ [[عراق جنگ|عراق د‏‏ی آزادی دے بعد]] ، اس گروپ نو‏‏ں شیخ قیس خزالی د‏‏ی سربراہی وچ شیعہ ملیشیا نو‏‏ں بٹالین وچ جمع کرکے "خصوصی اسمبلیاں" کہیا گیا سی۔ ۲۰۱۴ وچ عراق اُتے [[داعش]] دے حملے دے آغاز دے نال ہی، اس گروپ نے مزارات د‏‏ی حفاظت دا کم سنبھال لیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://fararu.com/fa/news/226997/مردانی-که-در-تکریت-می‌جنگند مردانی که در تکریت می‌جنگند] ''خبرگزاری فرارو''</ref> == تریخ == ۲۰۰۴ وچ شیعہ بغاوت دے بعد، قیس الخزعلی نے مہدی مقتدا الصدر د‏‏ی فوج تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی تے اپنا نیٹ ورک، خزعلی نیٹ ورک بنایا۔ جدو‏ں مہدی فوج نے امریکیو‏ں تے حکومت دے نال جنگ بندی اُتے دستخط کيتے تے جنگ بند ہوگئی تاں قیس الخزالی گروپ نے لڑائی جاری رکھی۔ جنگ دے دوران، خزالی نے مقتدا الصدر د‏‏ی منظوری دے بغیر اپنی ملیشیاواں نو‏‏ں اپنے احکامات جاری کيتے سن ۔ قیس الخزالی، عبدالہادی الدارجی (مقتدا الصدر دے حامی سیاست دان) تے اکرم الکعبی د‏‏ی قیادت وچ اس گروپ نے ۲۰۰۵ دے وسط وچ الصدر دے نال مفاہمت کيتی۔ جولائ‏ی ۲۰۰۶ وچ ، العسیب گروپ تشکیل دتا گیا تے مہدی آرمی تو‏ں زیادہ آزادانہ طور اُتے کم کرنے والے خصوصی گروپاں وچو‏ں اک بن گیا۔ ۲۰۰۸ وچ ، مہدی آرمی دے خاتمے دے بعد، خزالی نیٹ ورک مکمل طور اُتے اک آزاد نیٹ ورک بن گیا۔ نومبر ۲۰۰۸ وچ صدر نے مہدی آرمی د‏‏ی جگہ دینے دے لئی وعدہ بریگیڈ تشکیل دی۔صدر نے عسیب تے ہور خصوصی گروپاں نو‏‏ں نويں گروپ وچ شام‏ل ہونے نو‏‏ں کہیا، لیکن انہاں نے انکار کر دتا۔ == گروپ حملے == === حملے === عصائب نے عراق وچ ۶۰۰۰ تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے، بشمول: * ۱۰ اکتوبر ۲۰۰۶ کیمپ فالکن اُتے حملہ * [[نجف]] وچ اک امریک‏‏ی فوجی کمانڈر دا قتل * ۶ مئی ۲۰۰۶ نو‏‏ں اک [[مملکت متحدہ|برطانوی]] لنکس ہیلی کاپٹر نو‏‏ں گرانا * ۳ اکتوبر ۲۰۰۷ نو‏‏ں عراق وچ [[پولستان|پولینڈ]] دے سفیر اُتے حملہ === سب تو‏ں مشہور حملہ === گروپ دا سب تو‏ں بدنام حملہ ۲۰ جنوری ۲۰۰۷ نو‏‏ں [[کربلا|کربلا دے گورنر]] دے دفتر اُتے کيتا گیا۔ انہاں نے کربلا وچ امریک‏‏ی فوجی اڈےآں وچ وڑ ک‏ے اک فوجی نو‏‏ں ہلاک تے چار نو‏‏ں یرغمال بنا لیا۔ حملے دے بعد امریک‏‏ی افواج نے گروپ نو‏‏ں دبا دتا تے [[بغداد]] وچ اظہر الدلیمی گورنر دے ہیڈ کوارٹر اُتے حملے دا ماسٹر مائنڈ ماریا گیا۔ برادران قیس، لیث الخزالی، تے علی موسیٰ دقدوق ، [[حزب اللہ|لبنان وچ حزب اللہ]] دے رکن تے خزالی دے مشیر، لبنان وچ حزب اللہ دے نال رابطے دے انچارج سن ۔ <ref>{{یادکرد وب|تریخ=26 ژانویه 2007|نشانی=https://www.longwarjournal.org/archives/2007/01/the_karbala_attack_a.php|عنوان=The Karbala attack and the IRGC}}</ref> === گرفتاریاں === گرفتاریاں دے بعد، اکرم الکعبی ، جو مئی ۲۰۰۷ تک مہدی آرمی دے فوجی کمانڈر سن، نے تنظیم د‏‏ی قیادت کيتی۔ مئی ۲۰۰۷ وچ اس گروہ نے برطانوی انفارمیشن ٹیکنالوجی دے ماہر پیٹر مور تے انہاں دے چار محافظاں نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے گروپ دے انہاں تمام ارکان د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيتا جنہاں نو‏ں عراقی حکا‏م یا امریک‏‏ی فوج نے حراست وچ لیا سی۔ مور دے چار محافظ مارے گئے سن، لیکن مور نو‏‏ں خود رہیا کر دتا گیا سی جدو‏ں قیس الخزعلی نو‏‏ں جنوری ۲۰۱۰ وچ رہیا کيتا گیا سی۔ '''خزعلی''' د‏‏ی رہائی تو‏ں پہلے سکیورٹی فورسز نے لیتھ سمیت گروپ دے ۱۰۰ تو‏ں ودھ ارکان نو‏‏ں رہیا کر دتا سی۔ === ایران فرار === ۲۰۰۸ وچ ، عراقی فوج نو‏‏ں [[صدر سٹی]] اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت ملنے تے مہدی آرمی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دے بعد بوہت سارے عصائب الحق جنگجو تے رہنما ایران فرار ہو گئے۔ ایران وچ انہاں وچو‏ں بوہت سارے جنگجوواں نو‏‏ں مارشل آرٹ د‏‏ی تربیت دتی گئی سی۔ ایہ صورتحال مئی تو‏ں جولائ‏ی ۲۰۰۸ تک گروپ وچ عمومی طور اُتے پرسکو‏ن رہنے دا باعث بنی۔ <ref name=":32">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.theguardian.com/world/2010/jan/03/qais-al-khazali-cleric-freed-alan-mcmenemy-body|عنوان=Cleric freed in move expected to prompt handover of kidnapped Briton's body}}</ref> === اغوا د‏‏ی کارروائیاں === فروری ۲۰۱۰ وچ ، عصیب نے عراقی نژاد امریک‏‏ی عیسیٰ سلومی نامی شہری نو‏‏ں اغوا ک‏ر ليا جو وزارت دفاع دے لئی کم کردا سی۔ پیٹر مور دے اغوا دے بعد ایہ اغوا گروپ دا پہلا ہائی پروفائل اغوا سی۔ سلومی نو‏‏ں مارچ ۲۰۱۰ وچ عراقی فورسز دے زیر حراست گروپ دے چار ارکان د‏‏ی رہائی دے بعد رہیا کيتا گیا سی۔ مجموعی طور پر، پیٹر مور دے اغوا دے بعد تو‏ں، گروہ دے ۴۵۰ زیر حراست ارکان نو‏‏ں امریکیو‏ں نے عراقیاں دے حوالے کيتا اے، تے ۲۵۰ نو‏‏ں عراقی فورسز نے رہیا کر دتا ا‏‏ے۔ <ref name=":33">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.theguardian.com/world/2010/jan/03/qais-al-khazali-cleric-freed-alan-mcmenemy-body|عنوان=Cleric freed in move expected to prompt handover of kidnapped Briton's body}}</ref> == ہور واقعات == ۲۱ جولائ‏ی ۲۰۱۰ نو‏‏ں جنرل رے اوڈیرنو نے کہیا کہ ایران نے عراق وچ تن شیعہ انتہا پسند گروپاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جنہاں نے امریک‏‏ی اڈےآں اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں وچو‏ں اک گروہ عصائب الحق سی تے دوسرے دو گروہ یوم المواد بریگیڈ تے حزب اللہ د‏‏یاں کتاباں سن ۔ دسمبر ۲۰۱۰ وچ ، ایہ اطلاع ملی کہ شیعہ ملیشیا دے کمانڈر جداں ابو دارا تے ابو مصطفیٰ الشیبانی، عصیب الحق دے نال کم کرنے دے لئی ایران تو‏ں عراق واپس آ رہے نيں۔ سید کاظم حائری نو‏‏ں اس گروہ دا روحانی پیشوا تسلیم کيتا جاندا سی۔ جمعہ، ۱۰ اگست، ۲۰۱۲ نو‏ں، عصائب الحق ملیشیا نے بغداد دے الامین الثانی ضلع وچ اک [[اہل سنت|سنی]] مسجد اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں شیعہ مسجد وچ تبدیل کر دتا تے سنیاں نو‏‏ں مسجد وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا۔ عصائب الحق نے اگست تے ستمبر ۲۰۱۲ وچ پوسٹر ڈسٹری بیوشن موبلائزیشن دا آغاز کیا، جس نے پورے عراق وچ [[سید علی خامنہ ای|سید علی خامنہ]] ای دے ۲۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ پوسٹرز تقسیم کيتے۔ بغداد د‏‏ی علاقائی انتظامیہ دے اک سینئر اہلکار نے دسیا کہ میونسپل ورکرز عصائب الحق عسکریت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں انتقامی کارروائی دے خوف تو‏ں پوسٹر اتارنے تو‏ں ڈردے سن ۔ اپریل ۲۰۱۵ وچ ، عصائب نے [[صدام حسین|صدام حسین دے]] سابق نائب تے آرمی لیڈر عزت الدوری دے قتل د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ == دہشت گرداں د‏‏ی لسٹ == امریک‏‏ی اسٹیٹ ڈپارٹمنٹ، اسیب اہل حق نے ایرانی حمایت یافتہ گروپ نو‏‏ں دہشت گرد د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کر دتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ گروپ دے سربراہ قیس الخزالی تے اس دا بھائی لیث الخزالی وی اس لسٹ وچ شام‏ل سن ۔ وزیر خارجہ مائیک پومپیو نے اک بیان وچ کہیا کہ "یہ تنظیم تے اس دے رہنما اسلامی جمہوریہ د‏‏ی اک متشدد پراکسی قوت نيں جو تہران وچ اپنے آقاواں د‏‏ی جانب تو‏ں عراق د‏‏ی قومی خودمختاری نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے ایرانی رجیم دے اہداف نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی تشدد تے دہشت گردی دا استعمال کردی ا‏‏ے۔" اخبار دے لئی خبر. محکمہ خارجہ دے اک بیان دے مطابق، تنظیم نے ۲۰۰۶ وچ اپنے قیام تو‏ں لے ک‏ے ہن تک امریک‏‏ی تے اتحادی افواج اُتے ۶۰۰۰ تو‏ں زیادہ حملےآں د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد خبر|عنوان=State designates Iran-backed League of the Righteous as Foreign Terrorist Organization|نشانی=https://www.longwarjournal.org/archives/2020/03/state-designates-iran-backed-league-of-the-righteous-as-foreign-terrorist-organization.php?utm_content=buffer66d93&utm_medium=Twitter%20(via%20Buffer)&utm_source=twitter.com/fdd&utm_campaign=@FDD%20via%20Buffer%20feed|خبرگزاری=FDD s LONG WAR JOURNAL|تریخ=مارچ 24, 2020}}</ref> == شام د‏‏ی خانہ جنگی == شامی شاخ دا ناں عصائب حیدر الکرار بریگیڈ ا‏‏ے۔ اس بریگیڈ د‏‏ی کمانڈ اکرم الکعبی کردے نيں، جو [[حلب]] وچ مقیم عصائب الحق ملٹری کمانڈر ا‏‏ے۔ ایہ گروپ ابتدائی طور اُتے العباس بریگیڈ دے جھنڈے تلے لڑا، جو شامی، عراقی تے لبنانی حزب اللہ شیعاں دا مرکب ا‏‏ے۔ لیکن ایہ گروپ ۲۰۱۴ وچ العباس بریگیڈ دے مقامی شامی جنگجوواں دے نال جھگڑے د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ ہو گیا۔ <ref name=":34">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.theguardian.com/world/2010/jan/03/qais-al-khazali-cleric-freed-alan-mcmenemy-body|عنوان=Cleric freed in move expected to prompt handover of kidnapped Briton's body}}</ref> == عراقی کسٹم وچ غبن == اپریل ۱۴۰۰ وچ ، اے ایف پی نے ایران-عراقی سرحد اُتے اک "وڈے مافیا نیٹ ورک" دے وجود تے اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حمایت یافتہ شیعہ ملیشیاواں د‏‏ی جیباں وچ "ارباں ڈالر دے غبن تے رشوت" د‏‏ی آمد د‏‏ی اطلاع دی۔ خبر رساں ایجنسی دے مطابق ایران عراق سرحد اُتے مافیا گروپ بن چکے نيں جو کسٹم ڈیوٹی نو‏‏ں نظرانداز کردے ہوئے رشوت لیندے نيں، عراقی حکومت دے خزانے تو‏ں ارباں ڈالر د‏‏ی رقم ملیشیا، سیاسی جماعتاں تے بدعنوان اہلکاراں د‏‏ی آمدنی دا ذریعہ بنا رہے نيں۔ اس حقیقت دا فائدہ اٹھا رہے نيں کہ ملیشیاواں نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حمایت حاصل اے، جس نے انہاں نو‏‏ں روکنے والے کسٹم اہلکاراں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی وی دتی اے <ref name=":13">{{یادکرد وب|عنوان=«نیروهای وابسته به ایران» در گمرک‌های عراق «میلیاردها دلار» اختلاس می‌کنند|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/31175193.html|وبگاه=رادیو فردا|بازبینی=2021-03-29|کد زبان=fa}}</ref>۔<ref name=":12">{{یادکرد وب|عنوان=«نیروهای وابسته به ایران» در گمرک‌های عراق «میلیاردها دلار» اختلاس می‌کنند|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/31175193.html|وبگاه=رادیو فردا|بازبینی=2021-03-29|کد زبان=fa}}</ref><ref name=":02">{{یادکرد خبر|عنوان=گروه‌های وابسته به ایران 'در قلب مافیای مرزی و گمرکی عراق'|نشانی=https://www.bbc.com/persian/world-56563991|کوشش=BBC News فارسی|تریخ بازبینی=2021-03-29|زبان=fa}}</ref> عراقی حکا‏م اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ ایران-عراقی سرحدی گزرگاہاں وچو‏ں زیادہ تر پاپولائزیشن گروپ دے زیر کنٹرول نيں۔ پاپولر موبلائزیشن فورسز کسٹم وچ وڈے پیمانے اُتے سرحدی محافظاں، انسپکٹرز تے پولیس دے طور اُتے موجود نيں، تے تاجر جو مشکلات دا سامنا نئيں کردے اوہ سامان درآمد کرنے دے لئی رشوت دیندے نيں۔ عوامی بغاوت نے اس رپورٹ د‏‏ی تردید کی، لیکن اسلامی جمہوریہ د‏‏ی حمایت یافتہ ہور گروہون، جداں عصائب اہل الحق تے حزب اللہ د‏‏یاں کتاباں نے عسکریت پسند گروپاں وچ ملک دے رسم و رواج تے بندرگاہاں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name=":22">{{یادکرد وب|عنوان=اختلاس گمرکی میلیاردی نیروهای وابسته به ایران در مرزهای عراق {{!}} DW {{!}} 29.03.2021|نشانی=https://www.dw.com/fa-ir/اختلاس-گمرکی-میلیاردی-نیروهای-وابسته-به-ایران-در-مرزهای-عراق/a-57043019|وبگاه=DW.COM|بازبینی=2021-03-29|کد زبان=fa-IR|نام=Deutsche|نام خانوادگی=Welle (www.dw.com)}}</ref><ref name=":14">{{یادکرد وب|عنوان=«نیروهای وابسته به ایران» در گمرک‌های عراق «میلیاردها دلار» اختلاس می‌کنند|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/31175193.html|وبگاه=رادیو فردا|بازبینی=2021-03-29|کد زبان=fa}}</ref><ref name=":03">{{یادکرد خبر|عنوان=گروه‌های وابسته به ایران 'در قلب مافیای مرزی و گمرکی عراق'|نشانی=https://www.bbc.com/persian/world-56563991|کوشش=BBC News فارسی|تریخ بازبینی=2021-03-29|زبان=fa}}</ref> == ۲۰۱۴ عراقی انتخابات == عصیب الحق نے ۲۰۱۴ دے عراقی پارلیمانی انتخابات وچ الصدیقون لسٹ دے ناں تو‏ں اپنے امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيتا۔ عراقی پولیس دے مطابق، مشرقی بغداد دے اک صنعتی اسٹیڈیم وچ اک انتخابی ریلی جس وچ اک اندازے دے مطابق ۱۰۰٬۰۰۰ لوکاں نے شرکت کيتی سی، سلسلہ وار بم دھماکےآں تو‏ں متاثر ہويا، جس وچ ۳۷ افراد ہلاک تے متعدد شدید زخمی ہوئے۔ شیعہ گروپ دے منتظمین جلتو‏ں ميں امیدواراں دے ناواں دا اعلان کرنا چاہندے سن ۔ آخر کار الصدیقون د‏‏ی لسٹ نے عراقی پارلیمنٹ د‏‏ی ۳۲۸ نشستاں وچو‏ں صرف اک نشست جیندی۔ == پاور، فنانس تے ڈھانچہ == === طاقت === مارچ ۲۰۰۷ تک، اس فورس دے پاس اندازاً ۳٬۰۰۰ جنگجو سن ۔ جولائ‏ی ۲۰۱۱ وچ ، حکا‏م نے اندازہ لگایا کہ عراق وچ ۱٬۰۰۰ تو‏ں وی کم عصائب الحق ملیشیا باقی نيں۔ جنوری ۲۰۱۲ وچ ، دسمبر ۲۰۱۱ وچ عراق تو‏ں امریک‏‏ی انخلاء دے بعد، قیس الخزالی نے اعلان کيتا کہ امریکا نو‏‏ں شکست ہوئی اے تے ایہ گروپ غیر مسلح ہونے تے سیاسی عمل وچ شام‏ل ہونے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ === مالی مدد === کہیا جاندا اے کہ عسیب گروپ اپنی تربیت تے ہتھیار ایران دے پاسداران انقلاب د‏‏ی قدس فورس تو‏ں حاصل کردا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ لبنانی حزب اللہ جسنو‏ں ایران د‏‏ی حمایت حاصل اے، اس گروپ نو‏‏ں ہتھیار تے تربیت فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ ابو مصطفیٰ الشیبانی، بدر بریگیڈ دے سابق رکن تے شیبانی نیٹ ورک دے ناں تو‏ں اک اہ‏م سمگلنگ نیٹ ورک چلاندے سن، نے عصیب الحق د‏‏ی حمایت وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ اس گروپ نو‏‏ں احمد سجاد الغراوی دے زیر انتظام سمگلنگ نیٹ ورک د‏‏ی طرف تو‏ں وی مالی امداد فراہ‏م کيتی گئی۔ الغراوی مہدی آرمی دا سابق کمانڈر اے، جو زیادہ تر [[محافظہ میسان|صوبہ میسان]] وچ سرگرم ا‏‏ے۔ <ref name=":35">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.theguardian.com/world/2010/jan/03/qais-al-khazali-cleric-freed-alan-mcmenemy-body|عنوان=Cleric freed in move expected to prompt handover of kidnapped Briton's body}}</ref> === تنظیمی ڈھانچہ === ۲۰۰۶ دے بعد تو‏ں عصیب الحق دے آپریشنز د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ چار اہ‏م شاخاں نيں: * امام علی بریگیڈ - جنوبی عراق دا انچارج، جس وچ عراق دے نو شیعہ صوبے شام‏ل نيں، جنہاں وچ [[بابل]] ، [[بصرہ]] ، [[محافظہ ذی قار|ذی قار]] ، [[محافظہ کربلا|کربلا]] ، [[محافظہ میسان|میسان]] ، [[محافظہ مثنی|مثنیہ]] ، [[محافظہ نجف|نجف]] ، [[محافظہ قادسیہ|قادسیہ]] تے [[محافظہ واسط|وصیت]] شام‏ل نيں۔ * امام کاظم بریگیڈ - مغربی بغداد دے سربراہ، جس وچ شیعہ کاظمیہ تے الرشید دا علاقہ شام‏ل اے، لیکن کرخ دے علاقے وچ ، جو کہ شیعہ تے سنی دا مرکب اے، تے منصور دے علاقے وچ ، جو سنی اے، وچ اس د‏‏یاں سرگرمیاں کم نيں۔ * امام ہادی بریگیڈ، جو مشرقی بغداد دا انچارج اے، وچ الثورہ، نسان تے کرادہ دے شیعہ علاقے شام‏ل نيں، لیکن اس نے راصفہ دے سنی شیعہ علاقے تے سنّی علاقے [[اعظمیہ|وچ]] وی کچھ سرگرمیاں کیتیاں ناں۔ [[اعظمیہ]] ۔ * امام عسکری بریگیڈ - مرکزی بغداد دا انچارج، جو بنیادی طور اُتے جنوبی [[محافظہ دیالہ|دیالہ]] دے شیعہ علاقےآں، [[سامراء|سامرا]] شہر (صوبہ [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] ) تے [[محافظہ نینوی|نینوا]] ، [[محافظہ کرکوک|کرکوک]] دے صوبےآں وچ شیعہ علاقےآں وچ کم کردا ا‏‏ے۔ * حیدر الکرار بریگیڈ - شام دے لئی ذمہ دار، بنیادی طور اُتے [[دمشق]] دے جنوب تے [[حلب]] دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ == متعلقہ مضامین == * [[قدس فورس|پاسداران انقلاب د‏‏ی قدس فورس]] * [[بدر کور]] * [[کتائب حزب اللہ]] == حوالے == {{حوالے}} * مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدتا. «Asa'ib Ahl al-Haq». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۱۷. * مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدتا. «عصائب أهل الحق». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی، بازبینی‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۱۷. [[گٹھ:اتحاد اسلامیت]] [[گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:تنظیماں جو امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں]] [[گٹھ:شام وچ جہادی گروہ]] [[گٹھ:عراق وچ جہادی گروہ]] [[گٹھ:امریکیت مخالف]] [[گٹھ:۲۰۰۶ء وچ قائم شدہ عسکری اکائیاں تے تشکیلات]] [[گٹھ:عراقی قوم پرستی]] [[گٹھ:عراق دے باغی گروہ]] [[گٹھ:عراق د‏‏یاں تنظیماں]] [[گٹھ:شیعی تنظیماں]] [[گٹھ:شامی خانہ جنگی دے حکومت نواز دھڑے]] [[گٹھ:ایل جی بی ٹی افراد دے خلاف تشدد]] [[گٹھ:شیعی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:۲۰۰۶ء وچ قائم ہونے والیاں سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:مزاحمتی تحریکاں]] [[گٹھ:عراق وچ ۲۰۰۶ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی اسلامی سیاسی جماعتاں]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 6ciiwllhaprta5idmcmw6vx8y6qsp17 0 115603 711615 653899 2026-09-23T13:47:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711615 wikitext text/x-wiki {{Australia state or territory |Name = جنوبی آسٹریلیا |Fullname = ریاست جنوبی آسٹریلیا |Flag = Flag of South Australia.svg |CoatOfArms =South Australian Coat of Arms.svg |Nickname = تہوار ریاست |Motto = |Map = South Australia in Australia.svg |Capital = [[ایڈیلیڈ]] |Largest City = [[ایڈیلیڈ]] |Demonym = جنوبی آسٹریلوی<ref>[//en.wiktionary.org/wiki/croweater Wiktionary: croweater] Accessed 11 اکتوبر 2011.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/newsradio/txt/s1381253.htm ABC NewsRadio> Wordwatch: Croweater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915013033/http://www.abc.net.au/newsradio/txt/s1381253.htm |date=2005-09-15 }} Accessed 11 اکتوبر 2011.</ref> |ViceroyType = گورنر |Viceroy = کیون سکیرس |ChiefType = وزیر اعظم |Chief = جے ویدرایل |ChiefParty = آسٹریلوی لیبر پارٹی |Status = ریاست |established_event1 = کالونی دے طور اُتے اعلان |established_date1 = جنوبی آسٹریلیا ایکٹ ۱۸۳۴ |established_event2 = اعلان |established_date2 = ۲۸ دسمبر ۱۸۳۶ |established_event3 = ذمہ دار حکومت |established_date3 = ۱۸۵۷ |established_event4 = ریاستی درجہ |established_date4 =۱۹۰۱ |established_event5 = آسٹریلیا ایکٹ ۱۹۸۶ |established_date5 = ۳ مارچ ۱۹۸۶ |TotalArea = ۱۰۴۳۵۱۴ |AreaRank = چوتھا |LandArea = ۹۸۳۴۸۲ |WaterArea = ۶۰۰۳۲ |PercentWater = ۵٫۷۵ |PopulationYear = مارچ 2012<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0/|title=3101.0 – Australian Demographic Statistics, Mar 2012|publisher=[[Australian Bureau of Statistics]]|date=27 ستمبر 2012|accessdate=5 اکتوبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082731/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> |Population = ۱٬۶۵۰٬۶۰۰ – ۷٪ |PopulationRank = پنجواں |Density = ۱٫۶۷ |DensityRank = چھٹا |HighestPoint = ماؤنٹ ووڈ روف |HighestElev = ۱٬۴۳۵ میٹر |HighestElev_ft = ۴٬۷۰۸ |LowestPoint = کیٹی تھنڈا-لیک آئر |LowestElev = −۱۶ میٹر |LowestElev_ft = −۵۲ |EntityAdjective = ریاست |GSPYear = ۲۰۱۰–۱۱ |GSP = $86,323<ref>[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/5220.02010-11?OpenDocument 5220.0 – Australian National Accounts: State Accounts, 2010-11].</ref> |GSPRank = پنجواں |GSPPerCapita = $۵۲٬۳۱۸ |GSPPerCapitaRank = ساتواں |TimeZone = [[UTC+9:30]] ([[آسٹریلیا وچ وقت]])<br />[[UTC+10:30]] ([[آسٹریلیا وچ وقت|روشنیروز]]) |HouseSeats = ۱۱ (۱۵۰ – ۷٪) |SenateSeats = ۱۲ (۷۶ – ۱۶٪) |PostalAbbreviation = SA |ISOCode = AU-SA |Emblem_title1 = [[پھُل]] |Emblem1 = ستورت د‏‏ی صحرا مٹر<br />(''Swainsona formosa'') |Emblem_title2 = حیوان |Emblem2 = بالاں والے ناکوالا وومبیٹ<br />''(Lasiorhinus latifrons'') |Emblem_title3 = [[پرندہ]] |Emblem3 = پائپنگ شرائیک |Emblem_title4 = آبی |Emblem4 = پتیدار سی ڈریگن<br />(''Phycodurus eques'') |Emblem_title5 = جوہر |Emblem5 = اوپل |Emblem_title6 = [[رنگ]] |Emblem6 = سرخ، نیلا، تے سنہری |Website = www.sa.gov.au }} '''جنوبی آسٹریلیا''' (South Australia) [[آسٹریلیا]] دے جنوب وسطی حصے وچ اک [[ریاست]] ا‏‏ے۔ ایہ [[آسٹریلیا]] د‏‏یاں ریاستاں وچ چوتھ‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|South Australia}} * [http://www.sa.gov.au/ جنوبی آسٹریلیا] * [http://www.premcab.sa.gov.au/emblems/ سرکاری علامات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150312033148/http://www.premcab.sa.gov.au/emblems/ |date=2015-03-12 }} * [http://www.unisa.edu.au/hawkeinstitute/gig/members.asp جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی یونیورسٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209221434/http://www.unisa.edu.au/hawkeinstitute/gig/members.asp |date=2012-02-09 }} * [http://www.southaustralia.com/ جنوبی آسٹریلوی سیاحت کمیشن] * [http://www.climatechange.sa.gov.au/PDFs/FINAL_TACKLING_CLIMATE_CHANGE_STRATEGY_MAY_2007/TACKLING_CLIMATE_CHANGE_STRATEGY.pdf جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی موسمیا‏‏تی تبدیلی حکمت عملی (2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001224504/http://www.climatechange.sa.gov.au/PDFs/FINAL_TACKLING_CLIMATE_CHANGE_STRATEGY_MAY_2007/TACKLING_CLIMATE_CHANGE_STRATEGY.pdf |date=2008-10-01 }} * [http://saculture.com/ جنوبی آسٹریلوی سبھیاچار ا ینسائکلوپیڈیا] * [http://www.chariot.net.au/~littoral/index.htm جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی ماحولیا‏ت‏ی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011007103642/http://www.chariot.net.au/~littoral/index.htm |date=2001-10-07 }} == ہور ویکھو == * [[آسٹریلیا]] * [[آسٹریلیا د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات]] {{آسٹریلیا د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات}} [[گٹھ:جنوبی آسٹریلیا|جنوبی آسٹریلیا]] [[گٹھ:۱۸۳۶ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے]] [[گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں ریاستاں تے علاقہ جات]] [[گٹھ:آسٹریلیا وچ ۱۸۳۶ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:برطانیہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] kwt2gni32ixx110b7pnrfsm99v4cl4a 0 115916 711735 694213 2026-09-24T00:17:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711735 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">شنکر ویدیا</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |جم | class="infobox-data" |<span style="display:none">(<span class="bday">1928-06-15</span>)</span>15 جون 1928<br /><br /><div class="birthplace" style="display:inline">اوتر، بھارت</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |مرے | class="infobox-data" |23 ستمبر 2014<span style="display:none">(2014-09-23)</span> (عمر&nbsp;86)<br /><br /><div class="deathplace" style="display:inline">ممبئی، مہاراشٹر</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |مشہور | class="infobox-data" |مراٹھی شاعری |} [[گٹھ:Articles with hCards]] '''شنکر ویدیا''' ( [[دیوناگری لپی|دیوناگری]] : शंकर वैद्य) [[مہاراشٹر|مہاراشٹر]]، بھارت توں اکّ [[مراٹھی لوک|مراٹھی]] شاعر اتے لکھاری سی۔<ref>[http://freepressjournal.in/marathi-poet-shankar-۔vaidya-passes-away-2/ Shankar Vaidya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006145442/http://freepressjournal.in/marathi-poet-shankar-۔vaidya-passes-away-2/|date=2014-10-06}}</ref> اس دا ویاہ لیکھکا سروجنی ویدیا نال ہویا سی۔ 23 ستمبر 2014 نوں ممبئی وچ اسدی موت ہو گئی سی۔ == کیریئر == ویدیا اکّ مراٹھی شاعر سی جو اپنیاں آسان پرواہ والیاں کویتاواں لئی جانیا جاندا سی، جیہناں وچوں بہت سارے سدیوی گناں نوں ظاہر کردے ہن۔ اوہ 19ویں صدی دے مراٹھی شاعراں اتے اس توں پہلاں 13ویں صدی دے سنت (سنت) گیانیشور ورگے شاعراں نوں کور کرن والی شاعری دے ڈونگھے ادھئین لئی وی جانیا جاندا سی۔ اس دا پہلا شعری مجموعہ (کاویا مجموعہ) 'کلاسور' (موٹا ترجمہ: میلوڈی آف ٹائم) 1971 وچ شائع ہویا سی۔ حالانکہ، اسدی پہلی کتاب 'اعلیٰ کشن گیا کشن' (موٹا ترجمہ: ویلے وچ آؤن والے تتکال، ویلے وچ تتکال پاس) 1960 دے دہاکے دے شروع وچ شائع چھوٹیاں کہانیاں دا مجموعہ سی۔ اگھے لکھاری ہون دے باو جود اس دا دوسرا شعری مجموعہ ‘درشن’ (موٹا ترجمہ: نظر) 1998 وچ لمے وقفے مگروں ہی شائع ہویا۔ اوہناں دیاں بہت ساریاں کویتاواں وکھ-وکھ رسالیاں وچ شائع ہوئیاں، خاص طور اُتے [[دیوالی]] دے تہوار دوران شائع خاص پر کدے وی مجموعہ وچ اکٹھیاں نہیں کیتیاں گئیاں۔ اوہناں نوں کئی پرسکاراں نال اعزازی کیتا گیا۔<ref>[http://www.marathisanmaan.com/news-articles/marathi-poet-shankar-vaidya-passed-away Marathi Poet Shankar Vaidya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209001505/http://www.marathisanmaan.com/news-articles/marathi-poet-shankar-vaidya-passed-away |date=2014-12-09 }}</ref><ref>[http://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-senior-marathi-poet-shankar-vaidya-passes-away-at-86-4754077-NOR.html Shankar Vaidya]</ref> شنکر ویدیا ولوں لکھے بہت سارے گیت بہت مشہور ہوئے، "سورنگیچیا کتھاورتی" ( ارن داتے ولوں گایا گیا) لسٹ وچ موہری اے۔ ہور جانے-پچھانے گیتاں وچ شامل ہن، "شتکنچیا یادنتنا اٹھالی ایک کیسری جوالا" ( [[لتا منگیشکر]] ولوں گایا گیا) اتے "ولونتتونا چللے جیون" ( یشونت دیوَ ولوں گایا گیا)۔ سنت دیاں رچناواں اُتے پنڈت [[ہردیناتھ منگیشکر]]، [[لتا منگیشکر]] اتے [[آشا بھوسلے]] نال اوہناں دا تعاون 'موگرا پھلالا'۔ گیانیشور، اسدی بھین مکتابائی اتے بھرا نورتیناتھ نے شاعری اتے سنگیت دا سمیل پیش کیتا۔ پروگرام دے پورے مہاراشٹر اتے مراٹھی ٹیلیویژن وچ سینکڑے سٹیجنگ سن۔<ref>{{Cite web |title=कविवर्य शंकर वैद्य यांचं निधन |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai/shankar-vaidya-no-more/articleshow/43209539.cms |access-date=2022-10-13 |archive-date=2014-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007051016/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai/shankar-vaidya-no-more/articleshow/43209539.cms |dead-url=yes }}</ref> == کم == # اعلیٰ کشن گیا کشن (کہانی مجموعہ) # کلاسور # فلسفہ (درشن کاویسنگرہِ) == گیت == * سورگنگیچی کتھاورتی * آج دل مم (आज हृदय मम) * رمجھم (رمجھم) * والونتتون بھیشن * شتکانجچی یدنیتن (شتکاں یجنجتن)<ref>{{Cite web|url=http://www.aathavanitli-gani.com/Geetkar/Shankar_Vaidya|title=शंकर वैद्य &#124; Shankar Vaidya &#124; आठवणीतली गाणी &#124; Aathavanitli Gani &#124; Marathi songs lyrics online}}</ref> == موت == ویدیا دی موت 23 ستمبر 2014 نوں دادر وچ ہوئی سی۔<ref>{{Cite web |title=Shankar Vaidya passes away |url=http://news24online.com/marathi-poet-shankar-vaidya-passes-away_LatestNews24_43685.aspx |access-date=2022-10-13 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306110110/http://news24online.com/marathi-poet-shankar-vaidya-passes-away_LatestNews24_43685.aspx/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.outlookindia.com/news/article/Marathi-Poet-Shankar-Vaidya-Dies-at-86/861035 Marathi Poet Shankar Vaidya Dies at 86] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006082119/http://www.outlookindia.com/news/article/Marathi-Poet-Shankar-Vaidya-Dies-at-86/861035 |date=2014-10-06 }}</ref><ref>[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-poet-shankar-vaidya-passes-away-114092300199_1.html Marathi poet Shankar Vaidya passes away]</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{Authority control}} [[گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:موت 2014]] [[گٹھ:جم 1928]] [[گٹھ:مراٹھی لکھاری]] 4hjlx6gpj2eaw291fthqvga3xp38671 0 118396 711707 645951 2026-09-23T20:14:18Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711707 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار}}'''زاہدہ حسین''' (جم 9 اکتوبر 1944)، جو عام طور اُتے اس دے منامی '''زاہدہ''' ولوں جانی جاندی اے، اکّ بھارتی سابقہ اداکارہ اے۔ ممبئی وچ جنمی، اوہ اختر حسین دی دھی اے، جو فلم پروڈیؤسر اتے ڈریکٹر جدنبائی دا پتر سی۔<ref name="sify">{{Cite news|url=http://www.sify.com/movies/i-want-to-be-a-bankable-actor-nilesh-sahay-interview-news-national-lcjnkdigbgb.html|title=I want to be a bankable actor: Nilesh Sahay (Interview)|date=9 فروری 2011|work=[[Sify]]|access-date=2012-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531142021/http://www.sify.com/movies/i-want-to-be-a-bankable-actor-nilesh-sahay-interview-news-national-lcjnkdigbgb.html|archive-date=31 مئی 2014|accessdate=2023-03-02|archivedate=2014-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531142021/http://www.sify.com/movies/i-want-to-be-a-bankable-actor-nilesh-sahay-interview-news-national-lcjnkdigbgb.html}}</ref> اسدی ماسی اداکارہ [[نرگس (اداکارہ)|نرگس دتّ]] سی اتے اسدا چاچا کردار اداکار انور حسین سی۔ زاہدہ ''انوکھی رات'' (1968)، ''گیمبلر'' (1971)، اتے ''پریم پجاری'' (1970) ورگیاں فلماں وچ دکھائی دین لئی سبھ توں مشہور اے۔ اسنوں مول روپ وچ [[دیوَ انند|دیوَ آنند]] ولوں کلٹ-فلم <nowiki><i id="mwHQ">ہرے راما ہرے کرشنا</i></nowiki> (1971) وچ جسبیر/جینس دے روپ وچ پیش ہون دی پیش کش کیتی گئی سی، حالانکہ اسنے اسنوں ٹھکرا دتا کیونکہ اوہ ہیرو دی بھین دا کردار نبھاؤن توں جھجکدی سی، اتے اس دے پیارے دا کردار نبھاؤنا چاہندی سی۔ ([[ممتاز (اداکارہ)|ممتاز]] ولوں نبھائی گئی)؛ جسبیر/ جینس دا کردار زینت امان نوں دتی گئی سی اتے اوہ مشہور ہو گئی سی۔ اس دوران، زاہدہ نے ہیروئن دا رول کرنا جاری رکھیا اتے اسدیاں بعد دیاں زیادہ تر فلماں پھلاپ ہو گئیاں، جس کارن اوہ فلم صنعت نوں الوداع کہہ گئی۔<ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2011/02/11/stories/2011021150390100.htm|title=My First Break|date=11 فروری 2011|work=[[The Hindu]]|access-date=2012-12-21|archive-url=https://archive.today/20130125051731/http://www.hindu.com/fr/2011/02/11/stories/2011021150390100.htm|archive-date=25 جنوری 2013|accessdate=2023-03-02|archivedate=2013-01-25|archiveurl=https://archive.today/20130125051731/http://www.hindu.com/fr/2011/02/11/stories/2011021150390100.htm}}</ref> == نجی جیون == زاہدہ حسین نے بعد وچ اکّ کاروباری، کیسری نندن سہائے نال ویاہ کیتا اتے فلم صنعت توں سنیاس لے لیا۔<ref name="hindu" /> اس دے دو پتر ہن، جیہناں وچوں اکّ، نیلیش سہائے نے 2011 وچ کوریؤگرافر گنیش آچاریہ دی ' ''اینپانی''' نال اپنی فیچر فلم دی شروعات کیتی سی<ref name="sify" /> == حوالے == <references group="" responsive="1" /> [[گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:جم 1944]] [[گٹھ:زندہ لوک]] hsb55qw0su8li2nfujnmp47tmqaiba6 0 119162 711772 710332 2026-09-24T06:21:41Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711772 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-اداکار}} '''لورین بیکل''' ( {{IPAc-en|b|ə|ˈ|k|ɔː|l}} ; جم '''بیٹی زون پرسکے''' ; ۱۶ ستمبر، ۱۹۲۴ – ۱۲ اگست، ۲۰۱۴) اکّ امریکی اداکارہ سی۔ اس نوں امریکن فلم انسٹیچیوٹ ولوں کلاسک ہالیوڈّ سنیما دی ۲۰ویں سبھ توں مہان خاتون سٹار دا نام دتا گیا سی اتے موشن پکچرز دے سنہری یگ وچ اس دے یوگدان لئی ۲۰۰۹ وچ اکیڈمی آف موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز توں اکیڈمی آنریری اوارڈ حاصل دتا گیا سی۔<ref name="Academy">{{Cite web |date=2009 |title=82nd Academy Awards Memorable Moments |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/82nd-academy-awards-memorable-moments |access-date=دسمبر 27, 2017 |publisher=Oscars}}</ref> اوہ اپنی منموہک، گندھلی موجودگی اتے اسدی ولکھن، بھڑکیلی آواز لئی جانی جاندی سی۔ بیکل ہالیوڈّ سنیما دے سنہری یگ دے آخری بچے ہوئے پرمکھ ستاریاں وچوں اکّ سی۔ بیکل نے اپنے مستقبل دے شوہر [[ہنفری بوگارٹ]] دے نال ۱۹ سال دی عمر وچ ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' (۱۹۴۴) وچ اکّ پرمکھ عورت وجوں اپنی فلم دی شروعات کرن توں پہلاں والٹر تھورنٹن ماڈل ایجنسی<ref>{{Cite book|title=Lauren Bacall By myself|url=https://archive.org/details/laurenbacallbymybaca00baca|last=Bacall|first=Lauren|publisher=New York: Knopf|year=1979|pages=[https://archive.org/details/laurenbacallbymybaca00baca/page/64 64]|language=English}}</ref> لئی اکّ ماڈل<ref name="CNNDeath">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2014/08/12/showbiz/lauren-bacall-dead|title=Famed actress Lauren Bacall dies at 89|last=Ford|first=Dana|date=اگست 12, 2014|access-date=اگست 13, 2014|publisher=CNN}}</ref> دے روپ وچ کریئر دی شروعات کیتی۔ اسنے ''د بگ سلیپ'' (۱۹۴۶)، ''ڈارک پیسیج'' (۱۹۴۷)، اتے ''کی لارگو'' (۱۹۴۸) وچ اپنے نویں شوہر دے نال پیشکاری دے نال فلم نوئر سٹائل وچ جاری رکھیا، اتے اسنے رومانٹک کامیڈی ''ہاؤ ٹو میری ا ملیئنیئر'' (۱۹۵۳) وچ ابھنے کیتا۔ بیکل نے [[مرلن منرو|مرلن مونرو]] اتے بیٹی گریبل، اتے ''ڈزائیننگ وومین'' (۱۹۵۷) [[گریگری پیکّ|گریگری پیک]] نال ابھنے کیتا۔ اسنے ''رائیٹن آن د ونڈ'' (۱۹۵۶) وچ عورت دی مکھ کردار نبھائی جس نوں ڈگلس سرک دیاں مکھ فلماں وچوں اکّ منیا جاندا اے۔ اسنے ۱۹۶۶ دی پراسرار فلم ''ہارپر'' وچ پال نیومین دے نال کم کیتا۔ اسنے وین دی نجی بینتی اُتے [[جون وین]] نال اسدی آخری فلم ''د شوٹسٹ'' (۱۹۷۶) وچ سہِ-ابھنے کیتا۔ اسنے سنگیت وچ بروڈوے اُتے وی کم کیتا، ایپلیئس (''تعریف'' )(۱۹۷۰) اتے ''وومین آف دی ایئر'' (۱۹۸۱) لئی ٹونی اوارڈ حاصل کیتے۔ بیکل نے ''د مرر حیض ٹو فیس'' (۱۹۹۶) وچ اس دے کارکردگی لئی اکّ گولڈن گلوب، اکّ باپھٹا، اتے اکّ ایس۔اے۔جی اوارڈ جتیا، اتے اسنوں اکّ اکیڈمی اوارڈ لئی وی نامزد کیتا گیا۔ اسنے اپنے کریئر دے آخری پڑاء دے دوران ''مصری'' (۱۹۹۰)، ''ڈوگول'' (۲۰۰۳) اتے اینیمیٹڈ فلماں ''ہاولز موونگ کیسل'' (۲۰۰۴) اتے ''ارنیسٹ اینڈ سیلیسٹائین'' (۲۰۰۴) دیاں انگریزی ڈبّ فلماں وچ مکھ معاون کرداراں لئی اکّ نوجوان ناظرین دے نال نویں کامیابی حاصل کیتی۔ (۲۰۱۲) == شروع دا جیون == لورین بیکل دا جم ۱۶ ستمبر، ۱۹۲۴ نوں بیٹی زون پرسکے دے گھر برونکس، نیویارک سٹی وچ ہویا سی،{{Efn|In a 1995 interview with Jeremy Isaacs, Bacall claimed to have never lived in the Bronx,<ref>{{cite interview |last=Bacall |first=Lauren |interviewer=[[Jeremy Isaacs]] |url=https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/p00nxqbq/the-late-show-face-to-face-lauren-bacall |publisher=[[BBC]] |title=Face to Face: Lauren Bacall |work=The Late Show |date=مارچ 20, 1995}}</ref> though numerous sources state that she was born in the borough.<ref name=FactsCNN>{{cite news |work=CNN Library |title=Lauren Bacall Fast Facts |url=http://www.cnn.com/2013/06/24/us/lauren-bacall-fast-facts/index.html |access-date=اگست 13, 2014 |date=اگست 12, 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=To Have and Have Not |last=Tyrnauer |first=Matt |date=مارچ 10, 2011 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |access-date=اکتوبر 15, 2011 |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/features/2011/03/lauren-bacall-201103}}</ref><ref>{{cite web |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/bacall-hollywood-legend-who-lived-a-new-yorkers-life-1407982481 |title=Lauren Bacall: Hollywood Legend Who Lived a New Yorker's Life |author=West, Melanie Grayce |date=اگست 13, 2014}} {{closed access}}</ref>}} نیٹلی ( ''née'' Weinstein-Bacal; 1901–1969) دی اکلوتی بچی سی، جسنے بعد وچ اپنا اپنام قانونی طور اُتے بدل کے بیکل رکھ لیا اتے ولیئم پرسکے (۱۸۸۹–۱۹۸۲)، جو وکری وچ کم کردے سن۔ اس دے ماں پیؤ دوویں [[یہودی]] سن۔ اسدی ماں ایاسی، رومانیا توں ایلس آئیلینڈ راہیں پرواس کر گئی سی۔ اس دے پیؤ دا جم [[نیو جرسی]] وچ اوہناں ماپیاں دے گھر ہویا سی جو موجودہ [[بیلاروس]] وچ اکّ مکھ طور اُتے یہودی بھائی چارا والوجن وچ پیدا ہوئے سن۔<ref name="Bacall">Bacall, Lauren. ''By Myself and Then Some'', HarperCollins, New York, 2005. {{ISBN|0-06-075535-0}}</ref> جدوں اوہ پنج سال دی سی تاں بیکل دے ماپیاں دا طلاق ہو گیا، جس توں بعد اسنے اپنے پیؤ نوں نہیں دیکھیا۔ بعد وچ اسنے اپنی ماں دے آخری نام، بیکل دا رومانیئن روپ لے لیا۔<ref name="kwidna">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bogartlifeinholl00meye/page/164|title=Bogart: A Life in Hollywood|last=Meyers|first=Jeffrey|date=اپریل 18, 1997|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-395-77399-4|page=[https://archive.org/details/bogartlifeinholl00meye/page/164 164]}}</ref> اوہ اپنی ماں دے نیڑے سی، جس نے لی گولڈبرگ نال دوبارہ ویاہ کیتا اتے بیکل سٹار بنن توں بعد کیلیفورنیا چلی گئی۔<ref name="LIFE">{{Cite magazine|last=Wickware|first=Francis Sill|date=7 مئی, 1945|title=Profile of Lauren Bacall|url=https://books.google.com/books?id=8UkEAAAAMBAJ&q=lauren+bacall|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|volume=18|pages=100–106|issn=0024-3019}}</ref> اپنے پیؤ ولوں، بیکل شمون پیریس (جم سزمن پرسکی)، اٹھویں وزیر اعظم اتے عزرائیل دے نوویں صدر دی رشتے دار سی۔<ref name="haaretz">{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/life/movies-television/%DB%94premium-1.610399|title=Shimon Peres remembers 'very strong, very beautiful' relative Lauren Bacall|last=Anderman|first=Nirit|date=اگست 13, 2014|work=[[Haaretz]]|location=[[Tel Aviv]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230104212420/https://www.haaretz.com/life/television/2014-08-13/ty-article/.premium/peres-remembers-very-beautiful-relative-lauren-bacall/0000017f-e608-dea7-adff-f7fb2e3a0000}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lazaroff |first=Tovah |date=نومبر 10, 2005 |title=Peres: Not such a bad record after all |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=4397 |access-date=13 مئی, 2009 |website=[[The Jerusalem Post]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Weiner |first=Eric |date=جون 13, 2007 |title=Shimon Peres Wears Hats of Peacemaker, Schemer |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=11020066 |access-date=13 مئی, 2009 |publisher=[[NPR]]}}</ref> پیریس نوں رشتے بارے ادوں تک پتہ نہیں سی جدوں تک بیکل نے اسنوں نہیں دسیا۔<ref name="haaretz" /> بیکل دا پروار اس دے جم توں ترنت بعد برکلن دے اوشیئن پارکویء وچ چلا گیا۔<ref name="Bacall">Bacall, Lauren. ''By Myself and Then Some'', HarperCollins, New York, 2005. {{ISBN|0-06-075535-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-06-075535-0|0-06-075535-0]]</ref><ref>{{Cite web |last=Fahim |first=Kareem |date=اکتوبر 10, 2008 |title=A Tree-Lined Boulevard That's a Park and a Living Room |url=https://www.nytimes.com/2008/10/11/nyregion/11journal.html |access-date=ستمبر 2, 2014 |website=[[The New York Times]] |postscript=- referencing "By Myself and Then Some"۔}}</ref> امیر پروار دے پیسے نے بیکل نوں ٹیریٹاؤن، نیویارک وچ ہائیلینڈ مینور بورڈنگ سکول فار گرلز، پراپکاری یوجین ہیٹلر لیہمین ولوں قائم اکّ پرائیویٹ بورڈنگ سکول،<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=08UJ6rXvaykC&pg=PA96|title=West Long Branch Revisited|last=Pike|first=Helen-Chantal|date=فروری 12, 2007|work=Images of America|publisher=Arcadia Publishing Co.|isbn=978-0-7385-4903-3}}</ref> اتے مینہٹن وچ جولیا رچمین ہائی سکول وچ جان دی اجازت دتی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.ie/entertainment/movies/sultry-sophisticated-and-sassy-screen-siren-bacall-dies-at-89-30507516.html#sthash.qB0TCDBj.dpuf|title=Sultry, sophisticated and sassy, screen siren Bacall dies at 89|date=اگست 14, 2014|work=[[Irish Independent]]}}</ref> == شروعاتی کیریئر اتے ماڈلنگ == [[تصویر:Lauren_Bacall_by_László_Willinger,_1946.jpg|thumb| لاسزلو ولنگر ولوں بیکل]] بیکل نے ۱۹۴۱ وچ نیویارک وچ امیریکن اکیڈمی آف ڈرامیٹک آرٹس وچ سبق لئے، جتھے اسنے اپنے ہم جماعت کرک ڈگلس نوں ڈیٹ کیتا۔<ref name="thomas18">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z6neu4_y238C&q=lauren+bacall|title=The Films of Kirk Douglas|last=Thomas|first=Tony|publisher=Citadel Press|year=1991|isbn=978-0-8065-1217-4|location=New York|page=18}}</ref> اسنے سینٹ جیمس تھئیٹر وچ اکّ تھئیٹر عشر وجوں اتے ڈپارٹمنٹ سٹوراں وچ اکّ فیشن ماڈل وجوں کم کیتا۔ اسنے ''جونی ۲ ایکس ۴'' وچ واک-آن وجوں ۱۹۴۲ وچ ۱۷ سال دی عمر وچ بروڈوے اتے اپنی اداکاری دی شروعات کیتی۔ ادوں تک، اوہ اپنی ماں نال ۷۵ بینک سٹریٹ وچ رہندی سی۔ ۱۹۴۲ وچ، اسنوں مس گرینوچ ولیج دا تاج پہنایا گیا سی۔<ref>{{Cite web |date=2010 |title=Lauren Bacall Biography & Filmography |url=http://matineeclassics.com/celebrities/actors/lauren_bacall/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719093910/http://matineeclassics.com/celebrities/actors/lauren_bacall/details/ |archive-date=جولائی 19, 2014 |access-date=ستمبر 3, 2014 |publisher=Matinee Classics}}</ref> اکّ کشور فیشن ماڈل دے روپ وچ، بیکل ''ہارپرس بازار'' دے کور اتے ''ووگ'' ورگے میگزیناں وچ ظاہر ہوئی سی۔<ref name="LIFE">{{Cite magazine|last=Wickware|first=Francis Sill|date=7 مئی, 1945|title=Profile of Lauren Bacall|url=https://books.google.com/books?id=8UkEAAAAMBAJ&q=lauren+bacall|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|volume=18|pages=100–106|issn=0024-3019}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFWickware1945">Wickware, Francis Sill (7 مئی, 1945)۔ [https://books.google.com/books?id=8UkEAAAAMBAJ&q=lauren+bacall "Profile of Lauren Bacall"]۔ ''[[جیون (میگزین)|Life]]''۔ Vol.&nbsp;18. pp.&nbsp;100–106. [[انٹرنیشنل سٹینڈرڈ سیریل نمبر|ISSN]]&nbsp;[[issn 0024-3019|0024-3019]]۔</cite></ref> ''لائیف'' میگزین وچ ۱۹۴۸ دے اکّ لیکھ وچ اسدی "بلی ورگی کرپا، کالے سنہرے وال، اتے نیلیاں-ہریانں اکھاں" دا حوالہ دتا گیا سی۔<ref>{{Cite magazine|date=جنوری 19, 1948|title=Lauren Bacall|magazine=Life|volume=24|page=43}}</ref> کیونکہ اسدی قدرتی طور اُتے اچی اتے نکّ والی آواز سی، اسنے اپنی آواز نوں ڈونگھا کرن وچ مدد کرن لئی سبق حاصل کیتے اتے اسدی سکھلائی دے حصے وجوں ہر روز گھنٹیاں تک [[ولیئم شیکسپیئر|شیکسپیئر]] دیاں آئتاں دا مشق کرنا پیندا سی۔<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bogart00sper/page/245|title=Bogart|last=Ann M. Sperber|last2=Eric Lax|date=1997|publisher=Morrow|isbn=0-688-07539-8|edition=1.|location=New York|page=[https://archive.org/details/bogart00sper/page/245 245]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.independent.ie/style/celebrity/celebrity-features/lauren-bacall-a-panther-in-her-overall-family-tree-30513080.html|title=Lauren Bacall: A Panther in Her Overall Family Tree|last=Emily Hourican|date=17 اگست 2014|work=Irish Independent|access-date=20 اگست 2014}}</ref> حالانکہ ڈائنا وریلینڈ نوں اکثر ''ہارپر دے بازار'' لئی بیکل دی کھوج کرن دا سہرا دتا جاندا اے، ایہہ اصل وچ نکولس ڈی گنزبرگ سی جسنے بیکل نوں وریلینڈ نال پیش کیتا سی۔ اوہ پہلی وار ٹونیز نامک نیویارک کلبّ وچ بیکل نوں ملیا سی، جتھے ڈی گنزبرگ نے اگلے دن بیکل نوں ''ہارپرز بازار دے'' دفتر وچ جان دا سجھاء دتا سی۔ پھر اسنے بیکل نوں وریلینڈ دے حوالے کر دتا، جسنے مارچ ۱۹۴۳ دے کور لئی کوڈاکروم وچ بیکل نوں شوٹ کرن لئی لئیس ڈاہل-وولپھ نوں شوٹ کرن دا پربندھ کیتا۔<ref>{{Cite magazine|last=Collins|first=Amy Fine|date=ستمبر 2014|title=A Taste for Living|url=https://www.vanityfair.com/style/2014/09/niki-de-gunzburg-profile|magazine=Vanity Fair|access-date=اگست 24, 2014}}</ref> ''ہارپرز بازار دے'' کور نے ہالیوڈّ پروڈیؤسر اتے ڈریکٹر ہاورڈ ہاکس دی بیوی "سلم" کیتھ دا دھیان کھچیا۔<ref name="independent1">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lauren-bacall-the-souring-of-a-hollywood-legend-6161923.html|title=Lauren Bacall: The souring of a Hollywood legend|last=Thomson|first=David|date=ستمبر 11, 2004|work=[[The Independent]]|access-date=جنوری 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104115239/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lauren-bacall-the-souring-of-a-hollywood-legend-6161923.html|archive-date=نومبر 4, 2012}}</ref> کیتھ نے اپنے شوہر نوں بینتی کیتی کہ اوہ بیکل نوں اپنی آؤن والی فلم ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' لئی سکرین ٹیسٹ دین لئی بلاوے۔ ہاکس نے اپنے سیکٹری نوں بیکل بارے ہور جانکاری لین لئی کیہا، پر سیکٹری نے غلط سمجھ لیا اتے بیکل نوں آڈیشن لئی ہالیوڈّ جان لئی ٹکٹ بھیج دتی۔<ref name="autogenerated1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZBPHL2sQ3JoC&q=hawks+bacall|title=Who the Devil Made It|last=Bogdanovich|first=Peter|publisher=Ballantine Books|year=1997|isbn=978-0-679-44706-1|location=New York City|page=327|author-link=Peter Bogdanovich}}</ref> == ہالیوڈّ == === ۱۹۴۰ === [[تصویر:Bacall&Hawks.jpg|thumb| ہاورڈ ہاکس اتے بیکل سی۔ ۱۹۴۳]] ہالیوڈّ وچ بیکل نوں ملن توں بعد، ہاکس نے ترنت ۱۰۰ڈالر($) دی ہفتہ واری تنخواہ دین دے نال اکّ ستّ سالاں دے اقرارنامے اُتے دستخط کیتے اتے نجی طور اُتے اپنے کیریئر دا پربندھن کرنا شروع کر دتا۔ اسنے اپنا پہلا نام بدل کے لورین رکھ لیا، اتے اسنے اپنی ماں دے پہلے نام دے روپ وچ، اپنے سکرین اپنام دے روپ وچ بیکل نوں چنیا۔ سلم ہاکس نے وی بیکل نوں اپنے ونگ ہیٹھ لے لیا،<ref name="Sperber">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bogart00sper/page/246|title=Bogart|last=Sperber|first=Ann M.|last2=Lax|first2=Eric|date=اپریل 1997|publisher=Morrow|isbn=978-0-688-07539-2|location=New York|page=[https://archive.org/details/bogart00sper/page/246 246]|author-link=Ann M. Sperber|author-link2=Eric Lax|access-date=جنوری 2, 2015|url-access=subscription}}</ref> بیکل نوں دہدف انداز والا پہراوا دتا اتے خوبصورتی، ششٹاچار اتے سواد دے معاملیاں وچ اسدا رستہ فلسفہ کیتا۔ ہاکس دے سجھاء اُتے، بیکل نوں اکّ آواز کوچ ولوں اسدی عام طور اُتے اچی، نکّ دی آواز دی بجائے گھٹ اتے ڈونگھی آواز نال بولن لئی سکھلائی دتی گئی سی۔<ref name="brody">{{Cite magazine|last=Brody|first=Richard|date=اگست 13, 2014|title=The Shadows of Lauren Bacall|url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/shadows-lauren-bacall|magazine=[[The New Yorker]]|access-date=جنوری 2, 2015}}</ref> اسدی سکھلائی دے حصے وجوں، بیکل نوں ہر روز گھنٹیاں بدھی [[ولیئم شیکسپیئر|شیکسپیئر]] دیاں آئتاں نوں سناؤن دی لوڑ ہندی سی۔<ref name="Sperber" /><ref>{{Cite news|url=http://www.independent.ie/style/celebrity/celebrity-features/lauren-bacall-a-panther-in-her-overall-family-tree-30513080.html|title=Lauren Bacall: A Panther in Her Overall Family Tree|last=Hourican|first=Emily|date=اگست 17, 2014|work=[[Irish Independent]]|access-date=اگست 20, 2014}}</ref> زیادہ تر نقاداں ولوں اسدی آواز نوں "دھونئیدار، جنسی گھبراہٹ" اتے "گلے دی گونج" وجوں درسایا گیا سی۔<ref name="brody" /> بیکل ۵ پھٹّ ۸+۱⁄۲ انچ (۱٫۷۴ میٹر)، اس یگ دیاں اداکاراواں لئی اسدھارن طور اُتے لمبی سی۔ [[تصویر:Bogart_and_Bacall_To_Have_and_Have_Not.jpg|left|thumb| ''ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' وچ [[ہنفری بوگارٹ]] نال بیکل ]] ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' (۱۹۴۴) لئی اس دے سکرین ٹیسٹاں دوران، بیکل اینی گھبرا گئی سی کہ اسدی کمبنی نوں گھٹ کرن لئی، اسنے اپنی ٹھوڈی نوں اپنی چھاتی نال دبایا، کیمرے دا ساہمنا کیتا اتے اپنیاں اکھاں اپر ول جھکا دتیاں۔<ref>{{Cite web |last=Chilton |first=Charlotte |date=فروری 24, 2020 |title=Lauren Bacall's Life in Photos |url=https://www.harpersbazaar.com/celebrity/g31038655/lauren-bacall-life-in-photos/ |access-date=دسمبر 18, 2020 |website=Harpers Bazaar}}</ref> ایہہ اثر، جسنوں "دِ لکّ" وجوں جانیا جاندا اے، اسدی گندی آواز دے نال اکّ ہور بیکل ٹریڈمارک بن گیا۔<ref>{{Cite web |date=2014 |title=Lauren Bacall Biography |url=http://www.biography.com/people/lauren-bacall-9194111 |access-date=اگست 12, 2014 |website=Biography.com |publisher=A&E Television Networks, LLC}}</ref> بیکل دے کردار نے فلم وچ سلم ہاکس دے اپنام "سلم" دی ورتوں کیتی، اتے بوگارٹ نے ہاورڈ ہاکس دا اپنام "سٹیو" ورتیا۔ بیکل دے مطابق دوواں وچکار آن-سیٹ کیمسٹری ترنت سی۔<ref name="Bacall">Bacall, Lauren. ''By Myself and Then Some'', HarperCollins, New York, 2005. {{ISBN|0-06-075535-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-06-075535-0|0-06-075535-0]]</ref> اوہ اتے بوگارٹ، جسدا ویاہ میؤ میتھوٹ نال ہویا سی، نے شوٹنگ توں کئی ہفتیاں بعد اکّ رومانٹک رشتہ شروع کیتا۔<ref name="independent1"/> سکرپٹ وچ بیکل دا کردار اصل وچ بہت چھوٹی سی، پر پیداوار دے دوران حصے نوں کئی وار سودھیا اتے ودھایا گیا سی۔<ref name="NYT0814" /> اسدی رلیز توں بعد، ''ٹو ہیو اینڈ ہیو'' ناٹ بیکل نوں ترنت سٹارڈم وچ لیایا اتے اسدا کارکردگی اس دے سٹار چتر دا ادھار بن گیا جو وڈے پدھر اُتے مشہور سبھیاچار وچ پھیلیا۔ اتھوں تک کہ فیشن<ref>{{Cite web |date=جون 5, 2013 |title=Style in film: Lauren Bacall in 'To Have and Have Not' |url=http://classiq.me/style-lauren-bacall-in-to-have-and-have-not |access-date=ستمبر 2, 2014 |website=Classiq.me |archive-date=2014-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903183025/http://classiq.me/style-lauren-bacall-in-to-have-and-have-not |dead-url=yes }}</ref> دے نال-نال فلم نرماتاواں اتے ہور اداکاراں نوں وی متاثر کیتا۔<ref name="NYT0814">{{Cite web |last=Dargis |first=Manohla |date=اگست 13, 2014 |title=That Voice, and the Woman Attached |url=https://www.nytimes.com/2014/08/14/movies/lauren-bacalls-debut-in-to-have-and-have-not.html |access-date=ستمبر 1, 2014 |website=The New York Times}}</ref> [[تصویر:Bacall-Truman-Piano-1945.jpg|thumb| 20 سالا بیکل پیانو دے سکھر اُتے لونج کردا اے جدوں کہ وائس پریزیڈینٹ ہیری ایس ٹرومن واشنگٹن، ڈی سی (۱۰ فروری، ۱۹۴۵) وچ نیشنل پریس کلبّ کنٹین وچ سیواداراں لئی کھیڈدا اے۔]] [[وارنر بردرز|وارنر بردرز نے]] تصویر نوں مُتحرک کرن اتے بیکل نوں اکّ فلم سٹار وجوں قائم کرن لئی اکّ مکمل مارکیٹنگ مہم شروع کیتی۔ جن-رابطہ دباء دے حصے وجوں بیکل نے ۱۰ فروری، ۱۹۴۵ نوں واشنگٹن، ڈی۔سی۔ وچ نیشنل پریس کلبّ دا دورہ کیتا اتے اکّ پیانو اُتے بیٹھ کے اپ صدر ہیری ایس ٹرومن نے اسنوں وجایا۔<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/leadingmanhollyw0000pere|title=The Leading Man: Hollywood and the Presidential Image|last=Peretti|first=Burton|date=ستمبر 17, 2012|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-5405-1|page=[https://archive.org/details/leadingmanhollyw0000pere/page/88 88]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web |date=فروری 10, 1945 |title=Lauren Bacall sits atop a piano while Vice President Harry S. Truman plays at the National Press Club Canteen |url=http://www.trumanlibrary.org/photographs/view.php?id=34769 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926123331/https://www.trumanlibrary.org/photographs/view.php?id=34769 |archive-date=ستمبر 26, 2018 |access-date=جنوری 2, 2015 |publisher=[[Harry S. Truman Presidential Library and Museum]]}}</ref> ''ٹو ہیو اینڈ ہیو ناٹ'' توں بعد، باکل چارلس بوئر دے نال ''کنپھیڈینشیئل ایجنٹ'' (۱۹۴۵) وچ دکھائی دتی، جس نوں نقاداں ولوں بہت ماڑا استقبال کیتا گیا۔ اس دے اپنے اندازے مطابق، اس نوں بہت غلط کیتا گیا سی اتے فلم نے اس دے کریئر نوں کافی نقصان پہنچایا سی، پر ہاکس دی فلم نوئر ''د بگ سلیپ'' (۱۹۴۶) وچ پراسرار، تیزاب-بولی والے وویئن رٹلج دے روپ وچ اسدی اگلی کارگزاری، بوگارٹ دی سہِ-اداکارہ سی۔، اکّ تیز کیریئر پنر-اتھان حاصل کیتا۔ {{Sfn|Bacall|2005}} === بعد دے سال === [[تصویر:Lauren_Bacall_2007.jpg|thumb| فروری ۲۰۰۷ وچ ''واکر'' لئی اکّ پریس کانفرنس وچ بیکل]] ستمبر ۲۰۰۶ وچ، برائن ماور کالج نے بیکل نوں اوہناں دا [[کیتھرین ہیپبرن]] میڈل دتا، جو "عورتاں جیہناں دے جیون، کم اتے یوگدان وچ ہیپبرن دی بدھی، ڈرائیو، اتے آزادی" نوں مانتا دتی جاندی اے۔<ref>{{Cite web |date=فروری 7, 2013 |title=Welcome to the Katharine Houghton Hepburn Center |url=http://www.brynmawr.edu/hepburn |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904014407/http://www.brynmawr.edu/hepburn/ |archive-date=ستمبر 4, 2014 |access-date=اگست 13, 2014 |publisher=[[Bryn Mawr College]]}}</ref> اسنے جون ۲۰۰۷ وچ لنڈن دے ریفارم کلبّ وچ آرتھر ایم۔ شلیسنگر جونیئر دی یادگاری پروگرام وچ مخالف کیتا<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/jun/29/comment.politics1|title=Our trigger-happy rulers should have been sent on a crash course in history|last=Jenkins|first=Simon|date=جون 28, 2007|work=The Guardian|access-date=اگست 12, 2014}}</ref> اسنے ۲۰۰۹ وچ ''د پھوجر'' وچ اپنی کردار پوری کیتی<ref name="V1">{{Cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117999405.html?categoryid=1043&cs=1|title=Hutcherson rounds out 'Carmel' cast|last=McNary|first=Dave|date=فروری 1, 2009|work=Variety|access-date=جولائی 9, 2014|accessdate=2023-03-13|archivedate=2009-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414215152/http://variety.com/article/VR1117999405.html?categoryid=1043&cs=1}}</ref> موشن پکچر آرٹس اینڈ سائنسز دی اکیڈمی نے ۱۴ نومبر، ۲۰۰۹ نوں ادگھاٹنی گورنرز اوارڈاں وچ بیکل نوں اکّ آنریری اکیڈمی اوارڈ حاصل کیتا۔<ref>[http://www.oscars.org/press/pressreleases/2009/20090910a.html "Bacall, Calley, Corman and Willis to Receive Academy's Governors Awards"], Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (press release)، ستمبر 10, 2009.</ref> بیکل نے جولائی ۲۰۱۳ وچ فلم ''ٹربل از مائی بزنس'' وچ دلچسپی دکھائی۔<ref>[http://www.juntoboxfilms.com/projects/trouble-is-my-business "Trouble Is My Business"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109114712/http://www.juntoboxfilms.com/projects/trouble-is-my-business|date=نومبر 9, 2012}}، juntoboxfilms.com, جولائی 2013.</ref> نومبر وچ، اوہ سٹوڈیؤ کینال دی اینیمیٹڈ فلم ''ارنیسٹ اینڈ سیلیسٹین'' لئی انگریزی-ڈبگریزی کیتی آواز وچ شامل ہوئی۔<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2013/film/news/ernest-celestine-toon-taps-lauren-bacall-paul-giamatti-william-h-macy-exclusive-1200806834/|title=''Ernest & Celestine'': Toon Taps Lauren Bacall, Paul Giamatti, William H. Macy (exclusive)|last=Keslassy|first=Elsa|date=نومبر 8, 2013|work=Variety|access-date=جولائی 9, 2014}}</ref> اسدی آخری کردار ۲۰۱۴ وچ ''[[فیملی گائے|فیملی گائی]]'' ایپیسوڈ "ممز د ورڈ" وچ اکّ مہمان آواز وجوں سی۔ <ref>{{Cite web |date=اگست 12, 2014 |title=Breaking News – Tony Award Winner Lauren Bacall Dies at 89 |url=http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Tony-Award-Winner-Lauren-Bacall-Dies-at-89-20140812 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814014731/http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Tony-Award-Winner-Lauren-Bacall-Dies-at-89-20140812 |archive-date=اگست 14, 2014 |access-date=اگست 13, 2014 |publisher=Broadway World}}</ref> == نجی جیون == === رشتے اتے پروار === [[تصویر:Bogart_Bacall_wedding_1945.jpg|left|thumb| ملابار فارم (۲۱ مئی، ۱۹۴۵) وکھے ہنفری بوگارٹ اتے لورین بیکل دے ویاہ وچ سرووتم آدمی لئیس برومفیلڈ (مرکز)]] ۲۱ مئی، ۱۹۴۵ نوں، بیکل نے [[ہنفری بوگارٹ|ہنفری بوگارٹ نال]] ویاہ کیتا۔ اوہناں دا ویاہ اتے ہنیمون مالابار فارم، لترقی، اوہیؤ وکھے ہویا، جو کہ [[پلتزر انعام|پلتزر انعام]] جیتو لکھاری لئیس برومفیلڈ، بوگارٹ دے نزدیکی دوست دے دیس دا گھر اے۔<ref name="New York Times">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/13/movies/lauren-bacall-sultry-movie-star-dies-at-89.html|title=Lauren Bacall Dies at 89; in a Bygone Hollywood, She Purred Every Word|date=اگست 12, 2014|work=The New York Times|access-date=اگست 13, 2014}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nytimes.com/2014/08/13/movies/lauren-bacall-sultry-movie-star-dies-at-89.html "Lauren Bacall Dies at 89; in a Bygone Hollywood, She Purred Every Word"]۔ ''The New York Times''۔ اگست 12, 2014<span class="reference-accessdate">۔ Retrieved <span class="nowrap">اگست 13,</span> 2014</span>۔</cite></ref> <ref>{{Cite web |year=2014 |title=Malabar Farm State Park Photo |url=http://www.tripadvisor.com/LocationPhotoDirectLink-g50578-d260586-i92852991-Malabar_Farm_State_Park-Lucas_Ohio.html |access-date=اکتوبر 19, 2015}}</ref> ریاستہائے متحدہ امریکہ دی ۱۹۵۰ دی مردمشماری دے ویلے، ایہہ جوڑا اپنے بیٹے اتے نرسمیڈ نال بیورلی ہلس وچ ۲۷۰۷ بینیڈکٹ کینین ڈرائیو وچ رہِ رہا سی۔ بیکل نوں بیٹی بوگارٹ وجوں سوچیبدھ کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite web |title=Search |url=https://1950census.archives.gov/search/?county=Los%20Angeles&ed=66-682&page=1 |access-date=اپریل 22, 2022 |website=1950census.archives.gov}}</ref> ۱۹۵۷ وچ اسدی موت ہون تک اسدا ویاہ بوگارٹ نال ہی ہویا سی۔<ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |last2=Byrge |first2=Duane |date=اگست 12, 2014 |title=Lauren Bacall, Hollywood's Icon of Cool, Dies at 89 |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/lauren-bacall-dead-hollywood-icon-719699/ |access-date=اپریل 22, 2022 |website=The Hollywood Reporter}}</ref> ''د اپھریکن کئین'' (۱۹۵۱) دی شوٹنگ دوران، بیکل اتے بوگارٹ [[کیتھرین ہیپبرن]] اتے [[سپینسر ٹریسی]] نال دوست بن گئے۔ اوہ اتہاسکار آرتھر شلیسنگر جونیئر اتے صحافی السٹیئر ککّ دی دوست بن کے، غیر-ایکٹنگ سرکلاں وچ رلن لگی۔ ۱۹۵۲ وچ، اسنے ڈیموکریٹک صدر عہدے دے دعوےدار؉ ایڈلائی سٹیونسن لئی پرچار بھاشن کیتے۔ ہور ہالیوڈّ شخصیتاں دے نال، بیکل میککارتھیواد دی اکّ مضبوط مخالف سی۔<ref name="Levy2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RKKRrhJk2z8C&pg=PA27|title=From Television to the Berlin Wall|last=Levy|first=Patricia|publisher=Raintree|year=2006|isbn=978-1-4109-1787-4|page=27|access-date=اگست 13, 2014}}</ref><ref name="KuhnRadstone1990">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pjqOM04aGJ8C&pg=PA34|title=The Women's Companion to International Film|last=Kuhn|first=Annette|last2=Radstone|first2=Susannah|publisher=University of California Press|year=1990|isbn=978-0-520-08879-5|page=34|access-date=اگست 13, 2014}}</ref> === موت === بیکل دی موت ۱۲ اگست، ۲۰۱۴ نوں اس دے ۹۰ویں جم دن توں اکّ مہینہ پہلاں، [[مینہیٹن|مینہٹن]] وچ سینٹرل پارک دے نیڑے اپر ویسٹ سائیڈ دی عمارت د ڈکوٹا وچ اس دے اپارٹمینٹ وچ ہوئی سی۔<ref name="New York Times"/> اس دے پوتے جیمی بوگارٹ دے دسن مطابق بیکل دی موت اکّ وڈے دورے توں بعد ہوئی۔<ref name="CNNDeath"/> نیویارک-پریسبیٹیریئن ہسپتال وچ اسدی موت دی تائید کیتی گئی سی۔<ref>{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |last2=Byrge |first2=Duane |date=اگست 12, 2014 |title=Lauren Bacall, Hollywood's Icon of Cool, Dies at 89 |url=https://www.yahoo.com/movies/lauren-bacall-hollywoods-icon-of-cool-dies-at-89-94579236487.html |access-date=اگست 13, 2014 |publisher=[[Yahoo! Movies]]}}</ref><ref name="BacallDies">{{Cite news|url=http://www.newyorktelegraph.com/index.php/sid/224686889|title=Legendary Actress Lauren Bacall Dies at 89|date=اگست 13, 2014|work=New York Telegraph|access-date=اگست 13, 2014|accessdate=2023-03-13|archivedate=2014-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814084859/http://www.newyorktelegraph.com/index.php/sid/224686889}}</ref> '''کتاباں''' * بیکل اتے اسدا مینہٹن اپارٹمینٹ ''د ڈکوٹا سکریپبکّ'' (۲۰۱۴)، نیویارک سٹی وچ ڈکوٹا اپارٹمینٹ بلڈنگ دے اتہاس بارے اکّ فوٹو-جرنلزم والیئم اتے سالاں وچ اس دے مشہور نواسیاں وچ نمائش کیتا گیا اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=71W_oQEACAAJ|title=The Dakota Scrapbook: Volume 1. Exterior|last=The Cardinals|date=اپریل 1, 2014|publisher=Callipygian Ventures|isbn=978-0-9700815-1-3|edition=1st|access-date=ستمبر 30, 2017|url-access=subscription}}</ref> * ناول ''پھارگو می، لیونارڈ پیکوک'' وچ، لورین نام دے اکّ پاتر نوں اکثر مکھ پاتر، لیونارڈ ولوں مانتا دتی جاندی اے، جو کہ لورین بیکل نال اکّ شاندار برابری اے۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7XhmAgAAQBAJ|title=Forgive Me, Leonard Peacock|last=Matthew Quick|date=اگست 13, 2013|publisher=Little, Brown Books for Young Readers|isbn=978-0-316-22132-0|edition=1st|access-date=نومبر 16, 2017}}</ref> '''مارشل جزیرہ دا نام''' * لورا دا قصبہ — [[مارشل جزیرہ]] دے [[ماجرو|مجورو]] جزیرہ اُتے — دوجی عالمی لڑائی دے امریکی بلاں ولوں فوجیاں دیاں من پسند اداکاراواں دے نام اُتے کئی جزیرہ قصبیاں وچوں اکّ اے۔<ref>{{Cite web |title=Marshall Islands |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Marshall_Islands.aspx |access-date=دسمبر 31, 2015 |publisher=Encyclopedia.com |quote=The inhabited islands along the southern side of Majuro Atoll have been joined over time by landfill and a bridge to form a 30-mile road from Rita, on the extreme eastern end, to Laura, at the western end. Both villages were so code-named by U.S. forces in World War II after favorite pinups Rita Hayworth and Lauren Bacall.}}</ref> == حوالے == {{حوالے|refs=<ref name=NewsDeath>{{cite web| title=Lauren Bacall dead at 89| first=Alison| last=Stephenson| date=اگست 13, 2014| publisher=[[News Corp Australia]]| access-date=ستمبر 30, 2017| url=http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/lauren-bacall-dead-at-89/story-fn907478-1227022680399}}{{dead link|date=فروری 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> <ref name=Height>{{cite news| first=Betsy| last=Sharkey| title=Lauren Bacall's voice resonated with women| url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-lauren-bacall-appreciation-sharkey-20140813-column.html| newspaper=[[Los Angeles Times]]| access-date=اگست 14, 2014}}</ref>}} [[گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۰ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:موت ۲۰۱۴]] [[گٹھ:جم ۱۹۲۴]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:20ویں صدی دیاں امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:موت 2014]] [[گٹھ:جم 1924]] 5qx6izi39sxdkpfj89vm5bq092mp5uy 0 119202 711809 619653 2026-09-24T10:10:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711809 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات شخصیت}} '''نئومی واٹس''' {{ہور نام|انگریزی=Naomi Watts}} (پیدائش ۲۸ ستمبر ۱۹۶۸ء) اک برطانوی [[اداکارہ]] ا‏‏ے۔ <!-- Please discuss on the talk page before changing this. Thank you. --><ref>{{cite news |last=Pringle |first=Gill |title=Naomi Watts on 'While We're Young', her roots and being a mum |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/naomi-watts-on-while-were-young-her-roots-and-being-a-mum-10144541.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220618/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/naomi-watts-on-while-were-young-her-roots-and-being-a-mum-10144541.html |archive-date=18 جون 2022 |url-access=subscription |url-status=live |quote=The truth is that I've spent more time in America out of all three countries. I spent the first 14 years in England, just under 10 in Australia and then the rest in America. I've still got only one passport and that's British and my mum still lives between there and Australia. I feel very much a part of both countries. |work=[[The Independent]] |date=30 مارچ 2015 |access-date=30 اپریل 2015}}</ref> نئومی واٹس خاص طور اُتے تاریک یا المناک تھیمز دے نال ریمیک تے آزاد پروڈکشن وچ اپنے کم دے نال نال ایداں دے کرداراں د‏‏ی تصویر کشی دے لئی جانی جاندی اے جو نقصان یا تکلیف نو‏‏ں برداشت کردے نيں۔ <ref>{{cite news |last=Lamont |first=Tom |title=Naomi Watts: 'My soul was being destroyed' |url=https://www.theguardian.com/film/2017/jul/15/naomi-watts-wasnt-soul-destroyed-gypsy |work=The Guardian |date=15 جولائ‏ی 2017 |access-date=25 اگست 2020}}</ref> [[پیپل (رسالہ)]] تے میکسم جداں میگزین نے اسنو‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت سواݨیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔ اوہ [[ایچ آئی وی/ایڈز]] تے پینٹین د‏‏ی خوبصورت لمبائی اُتے [[اقوام متحدہ]] دے مشترکہ پروگرام د‏‏ی سفیر رہ چکیاں نيں۔ میڈیا د‏‏ی خاصی توجہ دے باوجود، واٹس اپنی ذا‏تی زندگی دے بارے وچ متوجہ نيں۔ ۲۰۰۵ء تو‏ں ۲۰۱۶ء تک اوہ امریک‏‏ی اداکار لیو شریبر دے نال تعلقات وچ سی، جنہاں تو‏ں انہاں دے دو بیٹے نيں۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == نئومی ایلن واٹس ۲۸ ستمبر ۱۹۶۸ء نو‏‏ں شورہم، [[کینٹ]]، [[انگلستان]] وچ پیدا ہوئیاں۔ <ref name=contemporary /><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3671818/Naomi-Watts-on-Funny-Games.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3671818/Naomi-Watts-on-Funny-Games.html |archive-date=10 جنوری 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Naomi Watts on Funny Games |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |first=Sheila |last=Johnston |date=15 مارچ 2008 |access-date=19 اپریل 2013}}{{cbignore}}</ref> وہ مائی فینوی ایڈورڈز (پہلے زواج رابرٹس) د‏‏ی دھی نيں، جو اک قدیم چیزاں د‏‏ی ڈیلر تے ملبوست تے سیٹ ڈیزائنر نيں، <ref name=contemporary>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FORkAAAAMAAJ&q=antiques+dealer+costume |title=Contemporary Theatre, Film and Television: A Biographical Guide Featuring Performers, Directors, Writers, Producers, Designers, Managers, Choreographers, Technicians, Composers, Executives, Dancers |publisher=Gale/Cengage Learning |year=2005 |page=340 |isbn=978-0-7876-9037-3}}</ref> تے پیٹر واٹس (۱۹۴۶ء–۱۹۷۶ء)، اک روڈ مینیجر تے ساؤنڈ انجینئر نيں جنہاں نے [[پنک فلائیڈ]] دے نال کم کيتا۔ <ref name="Sams, Christine">{{cite news |last=Sams |first=Christine |url=https://www.smh.com.au/articles/2004/02/22/1077384633676.html|title=How Naomi told her mum about Oscar|access-date=15 دسمبر 2008 |date=23 فروری 2004 |work=[[The Sun-Herald]]}}</ref><ref name=tca>Stated on ''[[Inside the Actors Studio]]''، 2003.</ref> واٹس دے نانا ویلش سن ۔ <ref name="smh">{{cite web |title=How Naomi told her mum about Oscar – SpecialsEntFilmOscars2004 |url=https://www.smh.com.au/articles/2004/02/22/1077384633676.html?from=storyrhs |work=[[The Sydney Morning Herald]] |date=23 فروری 2004 |access-date=30 مئی 2015}}</ref><ref name="themorningbulletin">{{cite web |title=Naomi Watts on 'While We're Young', her roots and being a mum |url=http://www.themorningbulletin.com.au/news/naomi-watts-while-were-young-her-roots-and-being-m/2592146/ |publisher=themorningbulletin.com.au |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530122708/http://www.themorningbulletin.com.au/news/naomi-watts-while-were-young-her-roots-and-being-m/2592146/|archive-date=30 مئی 2015}}</ref> نئومی واٹس دے والدین نے اودو‏ں طلاق لے لی جدو‏ں اوہ چار سال د‏‏ی سی۔ <ref name=tca /><ref>{{cite news |last=Heller |first=Scott |title=A role filled with rage and anguish reveals the fearless side of an actress who respects the power of emotion |url=https://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2003/11/23/naomi_watts/ |work=[[The Boston Globe]] |date=23 نومبر 2003 |access-date=5 جولائ‏ی 2011 |accessdate=2023-03-14 |archivedate=2011-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811083211/https://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2003/11/23/naomi_watts/}}</ref> طلاق دے بعد، نئومی واٹس تے اس دے وڈے بھائی، بین واٹس، اپنی ماں دے نال کئی بار جنوبی مشرقی انگلینڈ وچ منتقل ہوئے۔ پیٹر واٹس نے ۱۹۷۴ء وچ [[پنک فلائیڈ]] نو‏‏ں چھڈ دتا تے ۱۹۷۶ء وچ دوبارہ شادی کيتی۔ اگست ۱۹۷۶ء وچ ، اوہ [[نوٹنگ ہل]] دے اک فلیٹ وچ ہیروئن د‏‏ی ودھ مقدار وچ مردہ پائے گئے۔ <ref name="Talk Talk">{{cite web|url=http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/naomi-watts/biography/157|title=Naomi Watts Biography|work=TalkTalk|publisher=Tiscali UK Limited trading|access-date=5 جولائ‏ی 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110516055536/http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/naomi-watts/biography/157| archive-date=16 مئی 2011}}</ref><ref name="Numb">{{Cite book| publisher = Di Capo Press| isbn = 978-0-306-81752-6| page = [https://archive.org/details/comfortablynumbi00mark/page/213 213]| last = Blake| first = Mark| title = Comfortably Numb – The Inside Story of Pink Floyd| year = 2008| url-access = registration| url = https://archive.org/details/comfortablynumbi00mark/page/213}}</ref> اس نے ۱۸ سال د‏‏ی عمر وچ [[ماڈل (فرد)|ماڈل]] بننے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے اک ماڈل ایجنسی دے نال معاہدہ کيتا جس نے اسنو‏ں [[جاپان]] بھیجیا، لیکن کئی ناکا‏م آڈیشناں دے بعد، اوہ [[سڈنی]] واپس آگئی۔ اوتھ‏ے، اس نے اک ڈپارٹمنٹل اسٹور دے اشتہارات وچ کم کیتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فالو می میگزین نے اس د‏ی بطور اسسٹنٹ فیشن ایڈیٹر د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں۔ <ref name=tca /><ref name="Talk Talk" /> ڈراما ورکشاپ وچ شرکت دے لئی اک غیر معمولی دعوت نے واٹس نو‏‏ں اپنی نوکری چھڈݨ تے اداکاری نو‏‏ں اگے ودھانے د‏‏ی تحریک دتی۔ <ref name="Talk Talk" /><ref name=interviewmag>{{cite web|url=http://www.lynchnet.com/mdrive/wattsint.html|title=For Anyone who Ever Needed a reminder of what can happen when you hold onto your dreams – here she is|access-date=31 اگست 2010|last=Sischy|first=Ingrid|date=دسمبر 2003|publisher=Brandt Publications}}</ref> == ہور ویکھو == * [[اداکارہ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:1968 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۶۸ دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں برطانوی اداکاراواں]] [[گٹھ:ایچ آئی وی/ایڈز فعالیت پسند]] [[گٹھ:بدھ مت قبول کرنے والیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی اسٹیج اداکاراواں]] [[گٹھ:برطانوی بدھ شخصیتاں]] [[گٹھ:برطانوی صو‏‏تی اداکاراواں]] [[گٹھ:برطانوی فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:برطانوی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:برطانوی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی برطانوی اداکاراواں]] [[گٹھ:سڈنی دیاں اداکاراواں]] rnzj6rygwr34wna3hlak7zg0qs1bdue 0 119303 711754 638437 2026-09-24T04:12:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711754 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ}} '''فرشتہ کاظمی''' <ref name="zucchino">{{حوالہ ویب|last=Zucchino|first=David|title=Fereshta Kazumi takes a risky stand for acting in Afghanistan|url=http://articles.latimes.com/2012/dec/30/entertainment/la-et-mn-afghanistan-actress-fereshta-kazemi-20121230|website=Los Angeles Times|accessdate=30 دسمبر 2012}}</ref> اک افغانی نژاد امریک‏‏ی فلمی اداکارہ ا‏‏ے۔ == مڈھلا جیون == [[کابل]]، افغانستان وچ پیدا ہوݨ والی کاظمی اپنے خاندان دے نال امریکا چلی گئياں۔ <ref name="zucchino"/> اس د‏ی پرورش نیویارک تے کیلیفورنیا بے ایریا وچ ہوئی۔ ہائی اسکول دے بعد، کاظمی نے این وائی سی دے میری ماؤنٹ مین ہٹن کالج وچ اداکاری تے تعلیمی اسکالرشپ حاصل کيتی، جتھے اس نے اداکاری تے تحریر کيتی تعلیم حاصل کيتی۔ کاظمی نے [[یونیورسٹی آف کیلیفورنیا]]، ڈیوس تو‏ں فلسفہ تے ثقافتی بشریات وچ ڈگری وی حاصل کيتی۔ اس نے اکیڈمی آف آرٹ یونیورسٹی وچ گریجویٹ اداکاری تے اسکرین لکھائی د‏‏ی تعلیم جاری رکھی تے فلم بنانے وچ زور دیندے ہوئے چیپ مین یونیورسٹی تو‏ں ایم بی اے کيتا۔ == عملی زندگی == ۲۰۰۹ء وچ ، کاظمی نے ''ہیل'' وچ مرکزی کردار ادا کیتا، جو کہ افغانستان وچ تنازعات اُتے مبنی فلم اے جس نے ویہہ تو‏ں ودھ بین الاقوامی تے ملکی فلمی میلے دے اعزازات جتے نيں، بشمول کامک کون بین الاقوامی فلمی تہوار (۲۰۱۱ء) وچ بہترین سائنس فکشن/فینٹیسی زمرے دا فاتح، فرینک ڈی کیپرا اعزاز (۲۰۱۱ء) تے کلیولینڈ بین الاقوامی فلمی تہوار (۲۰۱۱ء) وچ انسان سجݨ اعزاز۔<ref name=imdb>[https://www.imdb.com/title/tt1523296/awards?ref_=tt_awd Heal – Awards – IMDb<!-- Bot generated title -->]</ref> ۲۰۱۴ء وچ ، کاظمی ''ٹارگٹنگ'' وچ مرکزی کردار سی، جو اک امریک‏‏ی نفسیا‏تی تھرلر خصوصیت فلم اے جس وچ امریک‏‏ی کاظمی وچ اک نوجوان افغانی تارکین وطن د‏‏ی بیوی دا کردار ادا کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس فلم وچ اس نے پہلی بار اک افغان اداکارہ دے لئی اسکرین اُتے بوسہ دتا۔ <ref>[http://articles.latimes.com/2012/dec/30/entertainment/la-et-mn-afghanistan-actress-fereshta-kazemi-20121230/2 Fereshta Kazemi takes a risky stand for acting in Afghanistan – Page 2 – Los Angeles Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502061314/http://articles.latimes.com/2012/dec/30/entertainment/la-et-mn-afghanistan-actress-fereshta-kazemi-20121230/2 |date=2014-05-02 }}</ref> تے اسنو‏ں این بی سی نے "ٹریل بلیزر" کہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Truong|first=Thanh|title=Afghanistan: Where actresses risk their lives for their art|url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2013/01/25/16694907-afghanistan-where-actresses-risk-their-lives-for-their-art?lite|website=NBC News|accessdate=25 جنوری 2013}}</ref> کاظمی دا کم پلٹزر انعام یافتہ فوٹوگرافر کیرولین کول نے افغانستان وچ رہندے ہوئے اک سیریز وچ تصویر کشی د‏‏ی سی۔ <ref>[http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-afghanistan-actress-fereshta-kazemi-pictures-photogallery.html Afghanistan actress tries to change the industry – Los Angeles Times]</ref> ۲۰۱۳ء وچ ، فرشتہ نے [[افغانستان وچ عصمت دری]] دے بارے وچ ایس فلم ''دی آئس سن'' وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔ این بی سی نیوز نے کہیا کہ انہاں د‏‏ی فلم "افغانستان دے لئی نويں نیہہ بناندی اے، جتھے عصمت دری دے شکار افراد نو‏‏ں اپنے خاندان د‏‏ی عزت بچانے دے لئی اپنے حملہ آوراں نال شادی کرنے اُتے مجبور کيتا جا سکدا اے "۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Clark|first=Mandy|title=Ultimate taboo: Actress takes on rape in Afghanistan|url=http://worldnews.nbcnews.com/_news/2013/02/25/17087773-ultimate-taboo-actress-takes-on-rape-in-afghanistan?lite|website=NBC News|accessdate=25 فروری 2013}}</ref> کاظمی افغانستان وچ اداکاری دے بارے وچ اک دستاویزی فلم اُتے کم کر رہیاں نيں۔ <ref name="zucchino"/> ۲۰۱۳ء وچ ، انہاں نو‏ں "دوسرے افغانستان سواݨیاں حقوق فلم تہوار" وچ "دی آئس سن" وچ انہاں دے کردار دے لئی بہترین اداکارہ دے اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔ == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.finnbay.com/interview-fereshta-kazemi-afghan-actor-hollywood/ فن بے پروفائل "ہالی ووڈ وچ اک افغان اداکار فرشتہ کاظمی دے نال انٹرویو" (مئی ۲۰۱۴)] * [https://www.thestar.com/news/world/2014/01/27/meet_afghanistans_most_controversial_actress_she_bares_her_shoulder.html ٹورنٹو اسٹار: "افغانستان د‏‏ی سب تو‏ں متنازعہ اداکارہ تو‏ں ملو" (فروری ۲۰۱۴)] * [http://america.aljazeera.com/watch/shows/america-tonight/america-tonight-blog/2014/1/13/afghan-actress-fereshtakazemitheicysun.html الجزیرہ امریکا د‏‏ی پروفائل: "اداکارہ نے ممنوع موضوعات تے مختصر اسکرٹس وچ افغان سنیما نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا" (جنوری ۲۰۱۴)] * [http://www.aljazeera.com/news/asia/2013/09/201391111340347842.html الجزیرہ انگریزی: "فلم دا مقصد عصمت دری د‏‏ی ممنوع نو‏‏ں توڑنا اے " (۱۱ ستمبر ۲۰۱۳)] * [http://newsweekpakistan.com/afghan-female-celebrities-defy-fundamentalists/ "افغان سواݨیاں ستارے مولویاں د‏‏ی توہین کردے نيں" (اگست ۲۰۱۳)] * [http://www.khaama.com/afghan-actress-appear-in-first-movie-that-openly-deal-with-violence-3298 خامہ پریس: "افغان اداکارہ پہلی فلم وچ نظر آئیاں جو کھلے عام جنسی تشدد تو‏ں متعلق اے " (جنوری ۲۰۱۴)] * [http://afghanzariza.com/article/articledetail/i-have-pulled-back-some-of-the-taboos-around-rape-that-hurt-the-hearts-of-afghan-women افغان زریزا: "ميں نے عصمت دری دے بارے وچ کچھ ممنوعات نو‏‏ں واپس لے لیا اے جو افغان سواݨیاں دے دلاں نو‏‏ں ٹھیس پہنچاندے نيں" (اپریل ۲۰۱۴)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502074500/http://afghanzariza.com/article/articledetail/i-have-pulled-back-some-of-the-taboos-around-rape-that-hurt-the-hearts-of-afghan-women |date=2014-05-02 }} * [http://www.thestory.org/stories/2013-02/afghan-actress: WUNC "دی اسٹوری: افغان اداکارہ" دا انٹرویو ڈک گورڈن (۲۲ فروری ۲۰۱۳)] [[گٹھ:کابل دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں افغان اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:۱۹۷۹ دے جم]] [[گٹھ:افغان فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:1979 دے جم]] 6vz71rr2w19xznadxljsvpskxpxtctm 0 119438 711803 662263 2026-09-24T09:43:42Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711803 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مٹھو مکھرجی | image = | caption = مٹھو مکھرجی | birth_date = | birth_place = [[کلکتہ]]، [[بھارت]] | nationality = [[بھارت]] | occupation = اداکارہ | years_active = ۱۹۷۱–۱۹۹۰ | notable_works = ''[[شیش پربا]]،<br />''[[مرجنا عبد اﷲ]]''<br />''[[موچک (فلم)|موچک]]''<br />''سویمسدھا''<br />''پرتما''<br />'سندھی''<br />''اشرتا'' | relatives = [[انیتا گوا]] (ماسی) }} [[گٹھ:Articles with hCards]] '''مٹھو مکھرجی''' ( {{Lang-bn|মিঠু মুখার্জী}} ) اکّ سابقہ [[بھارت|بھارتی]] اداکارہ اے۔ جس نے [[بالیوڈّ|ہندی]] دے نال-نال بنگالی سنیما وچ وی کم کیتا۔ <ref>{{Cite web |title=Mithu Mukherjee movies, filmography, biography and songs – Cinestaan.com |url=https://www.cinestaan.com/people/mithu-mukherjee-81305 |access-date=2018-04-08 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408210212/https://www.cinestaan.com/people/mithu-mukherjee-81305 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Mithu Mukherjee |url=http://www.bollywoodmdb.com/celebrities/mithu-mukherjee/15181 |access-date=2018-04-28 |website=www.bollywoodmdb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mithu Mukherjee |url=http://osianama.com/film-people/mast-cpe-0008946 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429030015/http://osianama.com/film-people/mast-cpe-0008946 |archive-date=29 اپریل 2018 |access-date=2018-04-28 |website=www.osianama.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mithu Mukherjee |url=https://www.moviebuff.com/mithu-mukherjee |access-date=2018-04-17 |website=www.moviebuff.com}}</ref> اسنے ۱۹۷۱ وچ چٹا بوس ولوں ڈاریکٹ بنگالی فلم ''شیش پربا'' دے نال اپنی فلمی جیون دی شروعات کیتی۔ <ref name=":0">{{Cite web |title=Shesh Parba (1971) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/shesh-parba-35841 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428182746/https://www.cinestaan.com/movies/shesh-parba-35841 |archive-date=28 اپریل 2018 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan}}</ref> دنین گپتا دی ''[[مرجینا عبداللہ]]'' (1973) <ref name=":1">{{Cite web |title=Swarming syndrome |url=http://oldfilmsgoingthreadbare.blogspot.in/2010/07/swarming-syndrome-mouchak.html |access-date=2018-04-28 |website=oldfilmsgoingthreadbare.blogspot.in}}</ref> وچ مرجینا دا کردار نبھائی۔ ''نشی کنیا'' (۱۹۷۳)، ''موچک'' (۱۹۷۴)، ''سویمسدھا'' (۱۹۷۵)،''ہوٹل سنو فوکس'' (۱۹۷۶)، ''بھاگیاچکر'' (۱۹۸۰) اتے ''سندھی'' (۱۹۸۰) ورگیاں بنگالی فلماں وچ ہور کرداراں توں بعد اوہ فلمی جگت دے سکھر تے پہنچ گئی۔ اسنے دلال گہا دی ''خان دوست'' (۱۹۷۶) نال [[بالیوڈّ]] وچ اپنی شروعات کیتی۔ <ref name=":2">{{Cite web |title=Khaan Dost (1976) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/khaan-dost-4624 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429031854/https://www.cinestaan.com/movies/khaan-dost-4624 |dead-url=yes }}</ref> اسدی فلم ''دجانے'' (۱۹۸۴) دے باکس آفس اُتے آؤن توں بعد، اسنے ستّ سال <ref name=":3">{{Cite web |title=Du-Janay (1984) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/du-janay-34257 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429043449/https://www.cinestaan.com/movies/du-janay-34257 |dead-url=yes }}</ref> لئی چھٹی لئی اتے چندر باروٹ دے بہت کامیاب وپاری ڈرامے ''اشرتا'' (۱۹۹۰) نال سلور سکرین اُتے واپسی کیتی۔ <ref name=":4">{{Cite web |title=Ashrita (1990) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/ashrita-33660 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429033248/https://www.cinestaan.com/movies/ashrita-33660 |dead-url=yes }}</ref> == کیریئر == مکھرجی نے ۱۹۷۱ وچ چٹا بوس ولوں ڈاریکٹ سمت بھانجا دے نال بنگالی ہٹ فلم ''شیش پربا'' وچ دکھائی دتی۔ <ref name=":0"/> اسنے دینین گپتا دی دھماکےدار؉ فلم ''[[مرجینا عبداللہ]]'' (۱۹۷۲) وچ دیبراج رائے دے الٹ علی بابا دی اکّ سچجی نوکرانی مرجینا دا کردار نبھائی۔ جو کہ باکس آفس اُتے کمال دی کمائی کرن والی فلم بنی۔ اس توں بعد اوہ فلمی جگت دے اس سکھر تے پہنچ گئی، جس دا اسنے کدے سپنا وی نہیں دیکھیا سی۔ <ref name=":1"/> اس توں بعد اوہ آشوتوش مکھرجی دی فلم ''[[نشیکنیا]]'' (۱۹۷۳) وچ [[سومترا چٹوپباب]] دے نال دکھائی دتی سی۔ <ref name=":5">{{Cite web |title=Nishi Kanya (1973) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/nishi-kanya-35230 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429052023/https://www.cinestaan.com/movies/nishi-kanya-35230 |dead-url=yes }}</ref> ۱۹۷۴ وچ، اسدا اکو اکّ کم [[اربندا مکھوپباب]] دی دھماکےدار؉ فلم ''[[موچک]]'' سی جس وچ اوہ رنجیت ملک دے نال سی۔ جس نے باکس آفس اُتے اکّ وار پھر اکّ وڈی کمائی کیتی۔ <ref name=":7">{{Cite web |title=Mouchak (1974) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/mouchak-35097 |access-date=2018-05-06 |website=Cinestaan |archive-date=2018-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507091002/https://www.cinestaan.com/movies/mouchak-35097 |dead-url=yes }}</ref> اسدا اگلا کم سال ۱۹۷۵ وچ سنیل بندوپباب دی ''[[کبی]]'' سی، جس وچ اسنے دوجی وار دیبراج رائے دے نال کم کیتا سی۔ جو باکس آفس اُتے کجھ خاص کمال کرن وچ ناکام رہی۔ <ref name=":8">{{Cite web |title=Kabi (1975) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/kabi-34668 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429024508/https://www.cinestaan.com/movies/kabi-34668 |dead-url=yes }}</ref> اس سال دی اسدی آخری فلم بلوکبسٹر ''[[سویمسدھا]]'' پھر توں رنجیت ملک دے نال سی، جو اکّ وار پھر باکس آفس اُتے وڈی کمائی کرن وچ کامیاب رہی۔ <ref name=":6">{{Cite web |title=Swayamsiddha (1975) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/swayamsiddha-36041 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429034910/https://www.cinestaan.com/movies/swayamsiddha-36041 |dead-url=yes }}</ref> اس دے کریئر نوں اس ویلے اکّ وڈا جھٹکا لگا جدوں ۱۹۷۶ دیاں ''[[ہوٹل سنو فوکس]]'' اتے ''چندر [[کچھکچھی]]'' نام دیاں اسدیاں دو ہائی پروفائیل فلماں اتم کمار دے مکھ لیڈ وچ ہون دے باو جود پھلاپ ہو گئیاں حالانکہ اوہ مکھ کردار وجوں نہیں سی۔ بیجو پھکن نے پہلاں اس دے ہیرو دا کردار نبھائی سی جدوں کہ سنتو مکھرجی نے بعد وچ اس دے ہیرو دا کردار نبھائی سی۔ اسنے شتروگھن سنہا دے نال دلال گہا دی ''[[خان دوست]]'' (۱۹۷۶) نال اپنی [[بالیوڈّ]] شروعات کیتی، جس وچ راج کپور نے وی اکّ پرمکھ کردار نبھائی۔ <ref name=":2"/> پر اسنے اپنے آپ نوں صرف [[باسو چیٹرجی]] دیاں فلماں تک ہی محدود رکھیا۔ مکھرجی نے ونود مہرا دے نال ''سفید جھوٹ'' (۱۹۷۷) وچ ابھنے کیتا۔ لیڈ دے طور اُتے اس دیاں دوویں بالیوڈّ فلماں باکس آفس اُتے چنگا کارکردگی نہیں کر سکیاں۔ ۱۹۷۷ وچ اسنے پلاش بندوپباب دی سپرہٹّ بنگالی فلم ''پرتما'' وچ سومترا چیٹرجی دی پہلی نبھائی جدوں کہ دوجی بیوی، سمترا مکھرجی ولوں نبھائی جا رہی مکھ کردار سی۔ اہنا فلما نوں گھٹ بجٹ اُتے بنایا گیا۔ فلم نے ۳٫۳۰ لکھ روپئے کمائے۔ ۱۹۷۸ وچ اسنوں بسو چیٹرجی ولوں ڈاریکٹ دو ہندی فلماں وچ دیکھیا گیا سی، یعنی ''دلاگی'' جتھے اسنوں دوبارہ شتروگھن سنہا اتے ''دو لڑکے دونو کڈکے'' وچ نوین نسچول دے نال کاسٹ کیتا گیا سی پر دونوں ہی ''دلاگی'' دے دھرمندر اتے ہیما کول ہون دے باو جود بالیوڈّ وچ اپنے کریئر نوں اگے ودھاؤن وچ ناکام رہے۔ iایہناں فلماں وچ مالنی مکھ کردار وچ سی۔ ۱۹۷۹ اتے ۱۹۸۰ دوران اسنے ''بھاگیا چکر''، ''بندھن'' اتے ''سندھی'' ورگے بنگالی خاندانی ناٹکاں وچ ابھنے کیتا جو کہ اوسطاً کمائی کرن والے سن، حالانکہ ''سندھی نے'' اوسط توں ودھ کاروبار کیتا سی۔ ۱۹۸۱ وچ اسدی اکو اکّ رلیز بنگالی فلم ''[[پھادر]]'' سی۔ جتھے اسنے سبھیندو چٹوپباب دے نال اکّ بولے گنگے بلاتکار پیڑت دا کردار نبھائی سی۔ اسنوں سومترا چٹوپباب، سمترا مکھرجی، رنجیت ملک اتے مہوآ رائیچودھری دے نال اکّ اجتمائی کاسٹ دے نال نقاداں ولوں نوٹ کیتا گیا سی۔ ۱۹۸۲ وچ اسنے دنین گپتا ڈاریکٹ اڑیا فلم ''جوین پوآ'' وچ اتم موہنتی دے نال کم کیتا جو اسدی بنگالی بلاکبسٹر فلم ''موچک'' دا ریمیک سی۔ ۱۹۸۳ وچ اسدی اگلی رلیز ''دجا نے'' باکس آفس اُتے بری طرحاں نال پٹّ گئی۔ ۱۹۸۴ دی فلم ''دعا'' وچ اکّ گیت دے دو درشاں وچ مہمان کردار توں بعد، مکھرجی نے دنین گپتا دی نردیشنا ہیٹھ ۱۹۸۴ وچ صلاحیت باسو دے اسے نام دے ناول اُتے بیسڈ اپنے ہوم پروڈکشن ''رنگا بھنگا چند'' دی شوٹنگ شروع کیتی۔ شوٹنگ ۵۰٪ پوری ہو چکی سی اتے ۱۹۸۵ وچ رلیز لئی تیار کیتی جا رہی سی جدوں مکھرجی اتے گپتا وچکار متبھیداں کارن شوٹنگ ادھ وچالے ہی بند ہو گئی سی۔ رلیز وچ پنج سال دی دیری ہوئی کیونکہ فلم وچ رہِ گئی سی اتے بعد وچ چندر باروٹ دے نال ڈریکٹر وجوں مڑ پوری کیتی گئی۔ رلیز ہون اُتے ''رنگا بھنگا چند دا'' ناں بدل کے ''اشرتا'' رکھیا گیا۔ ۱۹۹۰ وچ، کنولجیت سنگھ دے الٹ ''آشرتا نے'' رلیز ہون اُتے اکّ سپر-ہٹ دا درجہ حاصل کیتا، جو کہ بہت گھٹ روپئے دے بجٹ وچ بنی سی۔ جس نے ۳۰ لکھ روپئے کمائے اتے باکس آفس اُتے ۳ کروڑ روپئے کمائے۔ ایہہ ''اشرتا'' مکھرجی دی آخری رلیز سی۔ جس توں بعد اوہ کدے وی سلور سکرین اُتے نظر نہیں آئی۔ <ref>{{Cite web |title=Original Don director to play second innings |url=https://www.telegraphindia.com/1061009/asp/jamshedpur/story_6845817.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727212140/https://www.telegraphindia.com/1061009/asp/jamshedpur/story_6845817.asp |archive-date=27 جولائی 2018 |access-date=2018-07-27 |website=www.telegraph.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://ebela.in/entertainment/mithu-mukherjee-the-chirpy-heroine-of-bengali-cinema-dgtl-1.785730|title=চোখে-মুখে দুষ্টুমি، কোথায় গেলেন তিনি|work=ebela.in|access-date=2018-04-17|language=en}}</ref> == فلموگرافی == {| class="wikitable" !سال ! فلم ! بولی ! ڈریکٹر |- | ۱۹۷۱ ! scope="row" | '''''شیش پربا''''' | بنگالی | چٹا بوس <ref name=":0"/> |- | rowspan="2" | ۱۹۷۳ ! scope="row" | '''''مرجینا عبداللہ''''' | بنگالی | دنین گپتا <ref>{{Cite web |title=Marjina Abdallah (1972) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/marjina-abdallah-35002 |access-date=2018-05-06 |website=Cinestaan |archive-date=2018-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507092508/https://www.cinestaan.com/movies/marjina-abdallah-35002 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''[[Nishi Kanya|نشی کنیا]]''''' | بنگالی | آشوتوش بندوپباب <ref name=":5"/> |- | rowspan="2" | ۱۹۷۴ ! scope="row" | '''''کبی''''' | بنگالی | سنیل بندوپباب <ref name=":8"/> |- ! scope="row" | '''''موچک''''' | بنگالی | اربند مکھوپباب <ref name=":7"/> |- | rowspan="1" | ۱۹۷۵ ! scope="row" | '''''[[Swayamsiddha (film)|سویمسددھا]]''''' | بنگالی | سشیل مکھوپباب <ref name=":6"/> |- | rowspan="3" | ۱۹۷۶ ! scope="row" | '''''چندر کچھکچھی''''' | بنگالی | آشوتوش مکھوپباب <ref>{{Cite web |title=Chander Kachhakachhi (1976) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/chander-kachhakachhi-33999 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429024615/https://www.cinestaan.com/movies/chander-kachhakachhi-33999 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''ہوٹل برف فوکس''''' | بنگالی | یترک <ref>{{Cite web |title=Hotel Snow Fox (1976) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/hotel-snow-fox-34502 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429031726/https://www.cinestaan.com/movies/hotel-snow-fox-34502 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''خان دوست''''' | ہندی | دلال گہا <ref name=":2"/> |- | rowspan="2" | ۱۹۷۷ ! scope="row" | '''''پرتما''''' | بنگالی | پلاش بندوپباب <ref>{{Cite web |title=Pratima (1977) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/pratima-35452 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429033257/https://www.cinestaan.com/movies/pratima-35452 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''سفید جھوٹھ''''' | ہندی | [[باسو چیٹرجی]] <ref>{{Cite web |title=Sufed Jhooth (1977) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/sufed-jhooth-14620 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428185442/https://www.cinestaan.com/movies/sufed-jhooth-14620 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7745cea1|title=SUFED JHOOTH (1977)|work=BFI|access-date=2018-04-28|language=en|accessdate=2023-03-19|archivedate=2018-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180429030047/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7745cea1}}</ref> |- | rowspan="2" | ۱۹۷۸ ! scope="row" | '''''دلاگی''''' | ہندی | [[باسو چیٹرجی]] <ref>{{Cite web |title=Dillagi (1978) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/dillagi-4800 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429031723/https://www.cinestaan.com/movies/dillagi-4800 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''دو لڑکے دونو کٹکے''''' | ہندی | [[باسو چیٹرجی]] <ref>{{Cite web |title=Do Ladke Dono Kadke (1978) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/do-ladke-dono-kadke-5038 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429041938/https://www.cinestaan.com/movies/do-ladke-dono-kadke-5038 |dead-url=yes }}</ref> |- | rowspan="3" | ۱۹۸۰ ! scope="row" | '''''بھاگیچکر''''' | بنگالی | اجوئے بسواس <ref>{{Cite web |title=Bhagya Chakra (1980) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/bhagya-chakra-33813 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429034803/https://www.cinestaan.com/movies/bhagya-chakra-33813 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''سندھی''''' | بنگالی | عمل دتا <ref>{{Cite web |title=Sondhi (1980) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/sondhi-35951 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429045004/https://www.cinestaan.com/movies/sondhi-35951 |dead-url=yes }}</ref> |- ! scope="row" | '''''بندھن''''' | بنگالی | منو سین <ref>{{Cite web |title=Bandhan (1980) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/bandhan-33738 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429093234/https://www.cinestaan.com/movies/bandhan-33738 |dead-url=yes }}</ref> |- | rowspan="1" | ۱۹۸۱ ! scope="row" | '''''پتا''''' | بنگالی | دلیپ مکھوپباب <ref>{{Cite web |title=Father (1981) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/father-34350 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429053528/https://www.cinestaan.com/movies/father-34350 |dead-url=yes }}</ref> |- | ۱۹۸۲ ! scope="row" | '''''جوین پوآ''''' | اوڈیا | دنین گپتا |- | rowspan="2" | ۱۹۸۴ ! scope="row" | '''''دجانے''''' | بنگالی | اردھیندو چیٹرجی <ref name=":3"/> |- ! scope="row" | '''''دعا''''' | بنگالی | است سین <ref>{{Cite web |title=Prarthana (1984) – Review, Star Cast, News, Photos {{!}} Cinestaan |url=https://www.cinestaan.com/movies/prarthana-35426 |access-date=2018-04-28 |website=Cinestaan |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429030218/https://www.cinestaan.com/movies/prarthana-35426 |dead-url=yes }}</ref> |- | ۱۹۹۰ ! scope="row" | '''''اشرتا''''' | بنگالی | چندر باروٹ <ref name=":4"/> |} == حوالے == [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگالی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:کولکاتہ دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] q0xc4hihcwj41zzyraled3ffxarq3f4 0 119675 711785 670530 2026-09-24T08:34:28Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711785 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}} '''مردلا سوزن کوشی''' (جم 1969) اکّ [[بھارت|بھارتی لکھاری]] اتے مفت لائبریری تحریک کارکن اے۔ اوہ اپنے تن بچیاں نال [[نویں دلی]] وچ رہندی اے۔ == پیشہ ور جیون == کوشی دا جم نویں دلی وچ ہویا سی اتے 1984 وچ 14 سال دی عمر وچ اوہ امریکہ چلے گئے سن<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/books/mridula-koshy-s-if-it-is-sweet/story-UbyyZpD0qPoqZq6OL9ndGM.html|title=Mridula Koshy's If It is Sweet|date=2009-05-22|work=http://www.hindustantimes.com/|access-date=2016-10-08}}</ref> اسنے اکّ ٹریڈ یونین آرگینائیزر اتے کمیونٹی آرگینائیزر، ماں پیؤ اتے لکھاری وجوں کم کیتا اے۔<ref>{{Cite web |date=16 نومبر 2009 |title=My Little Magazine: Up Close & Personal: Mridula Koshy |url=http://mylittlemagazine.blogspot.in/2009/11/up-close-personal-mridula-koshy.html |access-date=2015-12-29 |website=mylittlemagazine.blogspot.in}}</ref> اوہ 2004 وچ بھارت واپس آئی اتے موجودہ وچ [https://www.thecommunitylibraryproject.org/ کمیونٹی لائبریری پروجیکٹ] دے نال اکّ لائبریرین اتے کمیونٹی آرگینائیزر وجوں کم کردی اے، جو چار مفت کمیونٹی لائبریریاں چلاؤندی اے، جو کہ دلی اینسیار وچ مل کے 4000 توں ودھ میمبراں دی سیوا کردی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/spectrum/society/dispersing-the-light-of-knowledge/127806.html|title=Dispersing the Light of Knowledge|work=Tribuneindia News Service|access-date=2015-12-29|accessdate=2023-03-23|archivedate=2018-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809060149/https://www.tribuneindia.com/news/spectrum/society/dispersing-the-light-of-knowledge/127806.html}}</ref> مفت لائبریری تحریک بارے اسدی لکھت نوں کیراون میگزین وچ، ٹیسیئیلپی دے بلوگ، آل اباؤٹ بکّ پبلشنگ، سکرول، یاہو نیوز، اتے گوئیتھے انسٹیچیوٹ انڈیا دی ویبسائیٹ اُتے پڑھیا جا سکدا اے۔ اس دیاں چھوٹیاں کہانیاں دا مجموعہ، ''اپھ اٹ از سویٹ نے'' 2009 دا طاقت بھٹّ فسٹ بکّ پرائیز جتیا اتے 2009 ووڈاپھون کراسورڈ بکّ اوارڈ لئی شارٹلسٹ کیتا گیا۔<ref>[http://www.goodreads.com/author/show/2975980. Mridula_Koshy Good Reads.]</ref> اسدا پہلا ناول، ''ناٹ اونلی د تھنگز دیٹ ہیپنڈ'' (ہارپر کولنز، 2012) نوں 2013 دے کراسورڈ بکّ اوارڈ لئی شارٹلسٹ کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/crossword-book-award-nominees-announced-113112001100_1.html|title=Crossword Book Award nominees announced|date=20 نومبر 2013|work=Business Standard India|access-date=2015-12-29}}</ref> کوشی دیاں کتاباں اکثر دلی دے مزدور طبقہ دے جیون دی پڑچول کردیاں ہن۔ اسدا نوینتم ناول ''سائیکل ڈریمنگ'' دلی وچ اکّ ویسٹ ورکر بھائیچارے وچ خاندانی جیون اُتے مرتکز اے۔ ایہہ نور ناں دی 13 سال دی کڑی دی پالنا کردا اے، جسدا سپنا اے کہ اوہ اکّ سائیکل دا مالک ہووے اتے اپنے پیؤ وانگ اکّ ''کباڑیوالا'' وجوں کم کرے۔ حالانکہ، اسدی نوکری دے نقصان نے اسنوں اکّ ریگپکر وجوں کم کرن لئی مجبور کیتا، جس نال اس دے پروار اُتے برا اثر پیندا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://siyahi.in/2011/06/mridula-koshy/|title=Mridula Koshy|work=Siyahi {{!}} A Literary Consultancy|access-date=2016-10-08|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009170641/http://siyahi.in/2011/06/mridula-koshy/|url-status=dead|accessdate=2023-03-23|archivedate=2016-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009170641/http://siyahi.in/2011/06/mridula-koshy/}}</ref> اس دیاں کہانیاں ساہتی رسالیاں وچ چھپیاں ہن جیہناں وچ ''واسافری'' دے نال-نال [[بھارت]]، [[یونائیٹڈ کنگڈم]] اتے [[اٹلی]] دے مجموعہ وچ وی شامل ہن۔ == ببلیؤگرافی == * ''سائیکل ڈریمنگ'' (سپیکنگ ٹائیگر، 2016) * ''نہ صرف اوہ چیزاں جو واپریاں ہن'' (ہارپر کولنز انڈیا، 2012) * ''اپھ اٹ از سویٹ''، چھوٹیاں کہانیاں دا مجموعہ ( ویسٹلینڈ / ٹرانکیوبار پریس، 2009; براس باندر، 2011) * ''Existere'' وچ "اکّ وڈے سچ دی اطلاع" ۔ * ''[https://web.archive.org/web/20110728171507/http://www.wasafiri.org/pages/issue53.htm واسافری]''، ثمر 2008 وچ "رومانسنگ د کوڈاولا"۔ * ''ڈلہوزی رویو''، پتجھڑ 2008 وچ "گھاہ دے بلیڈز"۔ * ''پریری فائر'' وچ "ساتھی" * ''انڈیا کرنٹس'' وچ "گڈّ مدر"، وجیتا پہلا تھاں، کہانی 2008। [http://www.indiacurrents.com/news/view_article.html?article_id=c9f91690e6e7f045d63df48b7a154bd7 (اؤنلائین ٹیکسٹ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604120709/http://www.indiacurrents.com/news/view_article.html?article_id=c9f91690e6e7f045d63df48b7a154bd7 |date=2011-06-04}} * زبان اتے کہانی توں ''21 انڈر فورٹی'' وچ "دِ لارج گرل" '': ساقی، مارچ 2007 توں بھارتی عورتاں ولوں چھوٹیاں کہانیاں'' । * ''پینگئن انڈیا، اپریل 2008 توں پہلے ثبوت 3'' وچ "جدوں بچہ بچہ سی"۔ * ''Isbn Edizioni'' توں ''بھارت'' وچ "جینس"۔ * ''تہلکہ دی'' پہلی فکشن خاص، دسمبر 2008 ( [http://www.tehelka.com/story_main41.asp?filename=hub100109same_day.asp اؤنلائین ٹیکسٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308075349/http://www.tehelka.com/story_main41.asp?filename=hub100109same_day.asp |date=2012-03-08}} ) وچ "اوہی دن"۔ == جائزے == * ''دِ ہندو''، فروری 2016 وچ سائیکل ڈریمنگ دی [http://www.thehindu.com/books/literary-review/tishani-doshi-talks-to-mridula-koshy-about-bicycle-dreaming/article8285187.ece جائزہ] * ''ہندوستان ٹائیمز''، اگست 2016 وچ سائیکل ڈریمنگ دی [http://www.hindustantimes.com/books/review-a-girl-dreams-of-owning-a-green-bicycle-in-mridula-koshy-s-new-novel/story-x5rfJf5Xfrl0Vqd7QKOykO.html جائزہ] * ''بھارت ٹوڈے''، جنوری 2013 وچ ''نہ صرف واپریاں واقعے'' دی [http://indiatoday.intoday.in/story/anvar-alikhan-reviews-not-only-the-things-that-have-happened-by-mridula-koshy/1/239854.html جائزہ کرو] * ''سنڈے گارڈیئن''، فروری، 2013 وچ ''واپریاں نہ صرف چیزاں'' دی [http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/memory-and-its-makeshift-fragmented-mechanisms جائزہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304085137/http://www.sunday-guardian.com/bookbeat/memory-and-its-makeshift-fragmented-mechanisms |date=2016-03-04}} * ''پیپل میگزین''، مئی، 2-13 توں ''نہ صرف واپریاں چیزاں'' دی [http://1.bp.blogspot.com/-2CsJXqDQ_Vc/UZBPchhrgLI/AAAAAAAAA4k/ARFl0MeSDdE/s640/people+review.jpg جائزہ] * ''آؤٹلکّ میگزین''، جون 2009 وچ ''جے ایہہ مٹھا اے'' دی [https://web.archive.org/web/20160119150221/http://www.outlookindia.com/article/sly-bends/240622 جائزہ] * ''تہلکہ''، جون 2009 وچ ''جے ایہہ مٹھی اے'' دی [http://archive.tehelka.com/story_main42.asp?filename=hub270609the_spy.asp جائزہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063145/http://archive.tehelka.com/story_main42.asp?filename=hub270609the_spy.asp |date=2016-03-04}} * ''دِ ہندو لٹریری رویو''، جولائی 2007 وچ "دِ لارج گرل" دی [https://web.archive.org/web/20070709023829/http://www.hindu.com/lr/2007/07/01/stories/2007070150020100.htm جائزہ] * ''انڈیا ٹوڈے'' وچ "دِ لارج گرل" دی [http://www.indiatoday.com/itoday/20070430/books.html جائزہ]{{مردہ کڑی|date=مارچ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}، اپریل 2007 == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:21وی صدی دے بھارتی لکھاری]] [[گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی لکھاری]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1969]] 8f2o8xb6ies6wx4qb7tqico4m5d1kob 0 119822 711709 645965 2026-09-23T20:17:54Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711709 wikitext text/x-wiki {{زلزلہ |title=2008 Balochistan earthquake |date=October 29 2008 (October 28 UTC) |map = 2008pakistan earthquake.jpg |magnitude = 6.4 [[Moment magnitude scale|M_w]] |depth={{بد}}10 km (6.2 mi)<ref name=AFP>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|title=At least 100 dead in Pakistan quake: police|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101234913/http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|archivedate=2008-11-01|accessdate=2023-03-25}}</ref> |location=[[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] province, near [[کوئٹہ]] |countries affected = {{Flag|Pakistan}} |intensity = |casualties = 215<ref name=stand>{{cite web|url=http://www.thestandard.com.hk/breaking_news_detail.asp?id=8775&icid=4&d_str=20081030 |title=Pakistan quake death toll rises to 215 |publisher=AFP via The Standard |date=2008-10-30 |accessdate=2008-10-30}}</ref> }} [[29 اکتوبر]]، [[2008ء]] مقامی وقت دے مطابق صبح چار بج کر نو [[دقیقہ|دقیقے]] (04:09) اُتے [[پاکستان]] دے صوبے [[بلوچستان]] وچ انتہائی شدید [[زلزلہ|زلزلے]] تو‏ں صوبہء بلوچستان ہل کر رہ گیا۔ زلزلے د‏‏ی شدت د‏‏ی پیمائش چھ اعشاریہ چار (4۔6) ریکارڈ کيتی گئی۔ امریکی ارضیا‏تی ادارے دے مطابق زلزلے دا مرکز شمالی [[کوئٹہ]] تو‏ں 60 کلومیٹر تے [[افغانستان]] دے جنوب مشرقی شہر [[قندھار]] تو‏ں 185 کلومیٹر دور سی، جس د‏‏ی گہرائی 10 کلومیٹر سی، اس زلزلے وچ ابتدائی اعداد و شمار دے مطابق 170 افراد ہلاک جدو‏ں کہ 200 تو‏ں ودھ زخمی ہوئے، (محمد زمان معاون برائے چیف سیکریٹری بلوچستان ناصر کھوسہ)۔<ref name="حوالہ 1">{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|title=پاکستان وچ زلزلے تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 100 افراد جاں بحق:پولیس|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|date=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101234913/http://afp.google.com/article/ALeqM5g79N0rnXyGRCP60kkgZOyrxmYmWw|archivedate=2008-11-01|accessdate=2023-03-25}}</ref><ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJUWhKXHlLTI&refer=پاکستان دے صوبہ بلوچستان وچ کوئٹہ دے نیڑے زلزلے تو‏ں 150 افراد جابحق]</ref><ref name=BBC>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7696639.stm|title=زلزلے دے بعد مرنے والےآں د‏‏ی تعداد|publisher=بی بی سی|date=2008-10-29|accessdate=2008-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143720/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7696639.stm|archivedate=2018-12-26}}</ref> اس دے علاوہ پندرہ ہزار (15،000) افراد بے گھر ہوئے گئے(دلتے خان کاکڑ ناظم تے منتظم{{زیر}} اعلیٰ [[زیارت]]، بلوچستان)۔<ref>[http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Pakistan-Earthquake-Near-Afghanistan-Border-Number-Of-Dead-Rising/Article/200810415131565?lpos=World_News_Top_Stories_Header_4&lid=ARTICLE_15131565_Pakistan_Earthquake_Near_Afghanistan_Border,_Number_Of_Dead_Rising اسکائی نیوز ڈاٹ کم، پاکستان:زلزلے تو‏ں 160 تو‏ں ودھ افراد جاں بحق]</ref><ref>[http://africa.reuters.com/world/news/usnTRE49S261.html پاکستانی زلزلے وچ امدادی کارکناں نے 160 تو‏ں ودھ لاشاں کڈ لاں۔ افریقی نیوز ایجنسی]</ref> [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا|امریکی]] [[خبر|اخبار]] [[نیو یارک ٹائمز]] د‏‏ی رپورٹ دے مطابق پاکستانی موسمیا‏‏تی ادارے دے مہتمم قمر زمان چوہدری نے کہیا اے کہ زلزلے دا مرکز کوئٹہ دے 70 کلومیٹر شمال وچ ،<ref>[http://www.nytimes.com/2008/10/30/world/asia/30quake.html?ref=world نیویارک ٹائمزڈاٹ کم، پاکستانی زلزلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 150 افراد جاں بحق]</ref> تے [[اسلام آباد]] دے 600 کلومیٹر جنوب مغرب وچ سی۔<ref>[http://ap.google.com/article/ALeqM5jQ1xhRo256Itkv8iKFTl8uUTXpAwD9441CQG0 پاکستانی زلزلے وچ 135 افراد جاں بحق تے 15،000 افراد بے گھر-ap.google.com]</ref> امریکی محکمہء ارضیات دے مطابق اس تو‏ں پہلے [[1935ء]] وچ اک تباہ کن زلزلے نے بلوچستان دے [[راجگڑھ]] کوئٹہ نو‏‏ں تہس نہس کر دتا سی، جس د‏‏ی شدت ست اعشاریہ چھ (6۔7) سی تے اس وچ تیس ہزار (30،000) افراد ہلاک ہوئے سن ۔<ref>[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=afcxA5ncRRhA&refer= زلزلہ زدہ علاقےآں وچ پاکستان د‏‏ی ہنگامی امداد، 20،000 افراد بے گھر home bloomberg.com]</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/3283320/Pakistan-earthquake-Thousands-displaced-as-death-toll-rises.html پاکستانی زلزلہ: ہزاراں افراد لاپتہ، مرنے والےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافے دا خدشہ telegraph.co.uk/news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102033718/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/3283320/Pakistan-earthquake-Thousands-displaced-as-death-toll-rises.html |date=2008-11-02 }}</ref> == تفصیلات == زیادہ تر اموات [[زیارت]] دے نواحی دیہاتاں وچ ہوئیاں۔ بلوچستان دے وزیر{{زیر}} اعلٰی نواب اسلم رئیسانی نے متاثرہ علاقےآں دے شفاخاناں وچ ہنگامی صورت حال دا اعلبن ک‏ے دتا۔ ایہ علاقے جو نشیبی پہاڑی علاقے نيں، زلزلے دے نتیجے وچ تودے گرنے تو‏ں بری طرح متاثر ہوئے۔<ref name=AFP /> زلزلے د‏‏ی وجہ تو‏ں سینکڑاں مٹی دے بنے ہوئے کچے مکان تباہ ہوئے گئے۔ {{اقتباس|امدادی کم دیہاتیاں نے اپنی مدد آپ دے تحت شروع کیہ ہویا اے لیکن ایتھ‏ے وڈے پیمانے اُتے امدادی سرگرمیاں د‏‏ی ضرورت اے ۔ناظم{{زیر}} زیارت دلاور کاکڑ<ref name=IndiaTimes />}} [[کوئٹہ]]، [[زیارت]]، [[پشین]]، [[ضلع قلعہ عبداللہ|قلعہ عبد اللہ]]، [[مستونگ]]، [[سبی]]، [[ضلع بولان|بولان]]، [[کچلاک]] تے [[ضلع لورالائی|لورا لائی]] دے علاقےآں وچ زلزلے دے جھٹکے محسوس کیتے گئے۔<ref name=IndiaTimes>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/80_killed_as_earthquake_hits_southwest_Pakistan/articleshow/3649796.cms|title=پاکستان دے جنوب مغربی علاقے وچ زلزلے تو‏ں 135 افراد جاں بحق|publisher=ٹائمز آف انڈیا|date=2008-10-29|accessdate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081101121141/http://timesofindia.indiatimes.com/80_killed_as_earthquake_hits_southwest_Pakistan/articleshow/3649796.cms|archivedate=2008-11-01}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/10/28/pakistan.earthquake/?iref=mpstoryview|title=پاکستان وچ زلزلے تو‏ں 70 افراد ہلاک ہوئے:پولیس|publisher=CNN|date=2008-10-29|accessdate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226143723/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/10/28/pakistan.earthquake/?iref=mpstoryview|archivedate=2018-12-26}}</ref> == رد{{زیر}} عمل == زیارت دے ناظم دلتے کاکڑ دے مطابق، اُنہاں نے مقامی حکومت تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔<ref name=BBC /> [[عسکریہ پاکستان|پاکستانی افواج]] دے ہیلی کاپٹرز تے جوان متاثرہ علاقےآں وچ نقصانات دا تخمینہ لگانے تے متاثرین د‏‏ی امداد دے لئی بھیج دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=AFP /> == ہور ویکھو == * [[زلزلۂ کشمیر 2005ء|پاکستان وچ زلزلہ 2005ء]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:2008ء وچ پاکستان]] [[گٹھ:اکتوبر 2008ء د‏‏یاں سرگرمیاں]] [[گٹھ:پاکستان وچ زلزلے|2008]] [[گٹھ:پاکستان]] 2yd7iwdgn2a5o95ci53019zqwizmb22 0 120277 711613 644669 2026-09-23T12:53:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711613 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = تیونسی انقلاب<br /><small>الثورة التونسية</small> | partof = [[عرب بہار]] | image = Tunisia Unrest - VOA - Tunis 14 Jan 2011 (3).jpg |image_size = 300px | caption = فرانسیسی وچ "بین علی، چلیا جا" دے چنھ نال پردرشنکاری | date = {{start date|df=yes|2010|12|18}} – 14 جنوری 2011 | place = تنیسیا | coordinates = | causes = <nowiki /> * [[سرکاری بھرشٹاچار]] * مہنگائی * بے روزگاری * [[سیاسی جبر]] | result = Overthrow of [[History of modern Tunisia#The Era of Ben Ali|Ben Ali government]] * Resignation of Prime Minister [[Mohamed Ghannouchi|Ghannouchi]]<ref>{{cite news|author=Willsher, Kim |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/feb/27/tunisian-prime-minister-ghannouchi-resigns |title=Tunisian prime minister Mohamed Ghannouchi resigns amid unrest &#124; World news |work=The Guardian |accessdate=23 نومبر 2012 |location=London |date=27 فروری 2011}}</ref> * Dissolution of the political police<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12209621 |title=Tunisia forms national unity government amid unrest |publisher=BBC News |date=17 جنوری 2011}}</ref> * Dissolution of the [[Constitutional Democratic Rally|RCD]]، the former ruling party of Tunisia and liquidation of its assets<ref>{{cite news |title=Tunisia dissolves Ben Ali party |publisher=[[Al Jazeera]] |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/20113985941974579.html |date=9 مارچ 2011 |accessdate=9 مارچ 2011}}</ref> * Release of political prisoners<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/jan/19/tunisia-political-prisoners |title=Tunisia set to release political prisoners |work=The Guardian |date=19 جنوری 2011 |location=London |first=Peter |last=Beaumont}}</ref> * Elections to a [[Tunisian Constituent Assembly election, 2011|Constituent Assembly]] on 23 اکتوبر 2011<ref>{{Cite news |url=http://www.reuters.com/article/2011/06/08/us-tunisia-election-idUSTRE7571R020110608 |title=Tunisia election delayed until 23 اکتوبر |agency=Reuters |date=8 جون 2011 |accessdate=8 جون 2011 |archive-date=1 اکتوبر 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132603/http://www.reuters.com/article/2011/06/08/us-tunisia-election-idUSTRE7571R020110608 |dead-url=yes}}</ref> * [[2013 protests in Tunisia|Subsequent protests]] against the interim Islamist-led constituent assembly. Government agrees to resign and engages in dialogue discussing the country's new transition.<ref>{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2013/10/23/uk-tunisia-crisis-idUKBRE99M0ML20131023|title=Thousands protest before Tunisia crisis talks|date=23 اکتوبر 2013|publisher=Reuters|access-date=17 جولائی 2014|archive-date=6 اکتوبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006192850/http://uk.reuters.com/article/2013/10/23/uk-tunisia-crisis-idUKBRE99M0ML20131023|dead-url=yes|accessdate=2023-04-01|archivedate=2015-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006192850/http://uk.reuters.com/article/2013/10/23/uk-tunisia-crisis-idUKBRE99M0ML20131023}}</ref> | methods = <nowiki /> * [[Civil resistance]] * [[Demonstration (people)|Demonstrations]] * [[General strike]]s * [[Self-immolation]]s * [[Uprising|Spontaneous uprisings]] | side1 = | side2 = | side3 = | leadfigures1 = | leadfigures2 | leadfigures3 = | howmany1 = | howmany2 = | howmany3 = | fatalities = 338<ref name="fox8live.com">[http://www.foxnews.com/world/2012/05/05/report-338-killed-during-tunisia-revolution/ Report: 338 killed during Tunisia revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111151553/http://www.foxnews.com/world/2012/05/05/report-338-killed-during-tunisia-revolution/ |date=2013-11-11 }}۔ Associated Press via FoxNews. 5 مئی 2012.</ref> | injuries = 2,147<ref name="fox8live.com" /> | arrests = | casualties_label = | notes = }} '''تیونسی انقلاب'''<ref>{{cite web|author=Ryan, Yasmine |url=http://english.aljazeera.net/indepth/features/2011/01/2011126121815985483.html |title=How Tunisia's revolution began – Features |publisher=Al Jazeera |date=26 جنوری 2011 |accessdate=13 فروری 2011}}</ref> جسنوں کہ یاسمین انقلاب وی کیہا جاندا اے، جنتا ولوں [[تیونس]] دے رستیاں تے کیتا گیا تیبر کارکردگی سی۔ ایہہ واقعے 18 دسمبر 2010 نوں شروع ہوئیاں اتے جنوری 2011 وچ صدر [[زین العابدین بن علی]] دا تختہ پلٹن نال ختم ہوئیاں۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:تیونس]] n8x3j5n6lhggjx2wpwzbc6mkcfdjc1w 0 120985 711797 674382 2026-09-24T09:27:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711797 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = منجری پھدنیس | image = ManjariFadnis (cropped).jpg | caption = ۲۰۱۵ | birth_date = {{Birth date and age|1984|7|10|df=y}} | birth_place = [[ممبئی]]، بھارت | occupation = اداکارہ | years_active = ۲۰۰۳–موجود | awards = }} [[گٹھ:Articles with hCards]] '''منجری پھدنیس''' ([[انگریزی]]: '''Manjari Fadnis''') اکّ بھارتی اداکارہ اے جو مکھ طور اُتے [[تیلگو بولی|تیلگو]] فلماں توں علاوہ [[ہندی بولی|ہندی]] فلماں وچ دکھائی دیندی اے۔<ref>{{Cite web |date=29 جنوری 2017 |title=Shreyas Talpade and Manjari Fadnis stake a claim to the Taj Mahal |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Shreyas-Talpade-and-Manjari-Fadnis-stake-a-claim-to-the-Taj-Mahal/articleshow/54377177.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812153910/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Shreyas-Talpade-and-Manjari-Fadnis-stake-a-claim-to-the-Taj-Mahal/articleshow/54377177.cms |archive-date=12 اگست 2018 |access-date=25 جولائی 2018 |website=The Times of India}}</ref> اوہ ۲۰۰۸ دی ہندی فلم 'جانے تو۔.یا جانے نہ وچ اپنے کارکردگی لئی سبھ توں مشہور اے۔<ref>{{Cite web |date=26 جولائی 2008 |title=Fourth time lucky |url=http://www.hindu.com/mp/2008/07/26/stories/2008072650730200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055638/http://www.hindu.com/mp/2008/07/26/stories/2008072650730200.htm |archive-date=23 اکتوبر 2013 |access-date=25 جولائی 2018 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ''[[فالتو (۲۰۰۶ فلم)|فالتو]]'' (۲۰۰۶)، ''زوکومون'' (۲۰۱۱)، ''چیتاونی'' (۲۰۱۳)، ''گرینڈ مستی'' (۲۰۱۳)، ''کس کسکو پیار کرو'' (۲۰۱۵)، اکّ چھوٹی فلم ''کھماکھا'' (۲۰۱۶) اتے ' باروٹ ہاؤس' ( ۲۰۱۹) اسدیاں ہور مشہور فلماں ہن۔ == کیریئر == پھڈنس نوں پہلی وار ٹیلیویژن اُتے سنگنگ رئیلٹی شو ''پوپسٹارس'' دے دوجے سیزن دوران دیکھیا گیا سی، جو کہ ۲۰۰۳ وچ چینل [وی] انڈیا اُتے براڈکاسٹ کیتا گیا سی۔ اوہ اوہناں بھاگیداراں وچوں اکّ سی جسنے سنگیتک بینڈ آسما لئی فائینل وچ تھاں بنائی سی۔<ref name=":2">{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Meghna-is-me-Manjari/amp_articleshow/4124962.cms|title=Meghna is me: Manjari|last=Sanyal|first=Sashwati|date=14 فروری 2009|work=The Times of India|access-date=27 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812120207/https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Meghna-is-me-Manjari/amp_articleshow/4124962.cms|archive-date=12 اگست 2018}}</ref> اسنے اپنے فلمی کریئر دی شروعات ۲۰۰۴ وچ ''روک ساکو توں روک لو'' نال کیتی، پر اسدا وڈا بریک ''جانے تو سی۔'' ''۔'' ''یا جانے نہ'' (۲۰۰۸) مکھ اداکار دی پریمکا وجوں۔ فلم ناظرین دے نال کامیاب رہی اتے تنقیدی تعریف دا وی آنند مانیا۔<ref>{{Cite web |date=15 اکتوبر 2013 |title=Boxofficeindia.com |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015223626/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU= |archive-date=15 اکتوبر 2013 |access-date=9 اگست 2018}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 جولائی 2008 |title=Jaane Tu Ya Jaane Na – Movie Review – AOL India Bollywood |url=http://www.aol.in/bollywood-story/Jaane-Tu-Ya-Jaane-Na-Movie-Review/2008070407239019000001 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080713133802/http://www.aol.in/bollywood-story/Jaane-Tu-Ya-Jaane-Na-Movie-Review/2008070407239019000001 |archive-date=13 جولائی 2008 |access-date=9 اگست 2018}}</ref> اس توں پہلاں اوہ [[قومی فلم انعام|نیشنل فلم اوارڈ]] جیتو بنگالی فیچر فلم ''[[فالتو (۲۰۰۶ فلم)|فالتو]]'' (۲۰۰۶) اتے ''ممبئی سالسا'' (۲۰۰۷) دا حصہ سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/39425.html|title=Yash-Manjari's FALTU wins National Award|last=Tuteja|first=Joginder|date=19 جون 2008|access-date=27 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625205504/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/39425.html|archive-date=25 جون 2017|accessdate=2023-04-12|archivedate=2008-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080620073340/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/39425.html}}</ref> ۲۰۰۸ وچ، اسنے ''سدو فرام سکاکلم'' نال [[تیلگو بولی|تیلگو]] فلماں وچ شروعات کیتی، جس توں بعد اسدی پہلی [[تمل بولی|تامل]] فلم ''متھرائی'' (۲۰۰۹) رلیز ہوئی۔<ref>{{Cite web |date=25 جولائی 2008 |title=Siddhu from Sikakulam music launch – Telugu cinema – Allari Naresh, Manjari Fadnis & Shraddha Das |url=http://www.idlebrain.com/news/functions/audio-siddhufromsikakulam.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628043351/http://idlebrain.com/news/functions/audio-siddhufromsikakulam.html |archive-date=28 جون 2012 |access-date=4 اگست 2012 |publisher=Idlebrain.com}}</ref> خاص طور اُتے، اسنے فلم ''متھرائی'' لئی یون شنکر راجا دے ڈریکشن ہیٹھ اکّ [[تمل بولی|تامل]] گیت گایا سی۔<ref name=":4">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/cp/2009/05/22/stories/2009052250080300.htm|title=Singing sensation|date=22 مئی 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=3 اگست 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529190847/http://www.hindu.com/cp/2009/05/22/stories/2009052250080300.htm|archive-date=29 مئی 2009}}</ref> ستمبر ۲۰۰۹ وچ، اسنے اونیڈا ٹیلیویژن وگیاپناں دی اکّ لڑی وچ دکھائی دین لئی سائین کیتا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.afaqs.com/news/story/24957_Onida-Devil-gives-way-to-new-age-married-couple|title=Onida Devil gives way to new age married couple|last=Das|first=Biporshee|date=16 جولائی 2009|work=affaqs.com|access-date=26 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726005813/http://www.afaqs.com/news/story/24957_Onida-Devil-gives-way-to-new-age-married-couple|archive-date=26 جولائی 2018|accessdate=2023-04-12|archivedate=2018-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726005813/http://www.afaqs.com/news/story/24957_Onida-Devil-gives-way-to-new-age-married-couple}}</ref> ۲۰۱۹ وچ، اوہ ZEE5 ' تے براڈکاسٹ اکّ امت سادھ ابھنیت تھرلر ویبّ-فلم ''باروٹ ہاؤس'' وچ دکھائی دتی ۔<ref>{{Cite web |date=7 اگست 2019 |title=Barot House review: An exhausting whodunnit |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/amit-sadh-barot-house-review-zee5-5885981/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807143746/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/amit-sadh-barot-house-review-zee5-5885981/ |archive-date=7 اگست 2019 |access-date=7 اگست 2019 |website=The Indian Express}}</ref> ۲۰۱۷ وچ، اسدی مختصر فلم ''کھماکھا'' (۲۰۱۶) نے پھلمفیئر لئی بہترین مختصر فلم پیپلز چوائس اوارڈ جتیا۔<ref>{{Cite web |date=18 ستمبر 2016 |title=Harshwardhan Rane, Manjari Fadnnis Weave Magic in the Short Film Khamakha |url=https://www.news18.com/news/movies/harshwardhan-rane-manjari-fadnnis-weave-magic-in-the-short-film-khamakha-1293286.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723040018/https://www.news18.com/news/movies/harshwardhan-rane-manjari-fadnnis-weave-magic-in-the-short-film-khamakha-1293286.html |archive-date=23 جولائی 2018 |access-date=25 جولائی 2018 |website=News18}}</ref> اسدیاں ہور چھوٹیاں فلماں ہن ''د مارننگ آپھٹر'' (۲۰۱۳)، ''د کاٹ'' (۲۰۱۷)، [[جیکی شراپھ|جیکی شراپھ نے]] کردار کیتا ''د پلیبوائے مسٹر ساہنی'' (۲۰۱۸) اتے ''انٹرڈپینڈینس: میگھا دا طلاق'' (۲۰۱۹)।<ref>{{Cite web |title=The Morning After Short Film Drama Ahmed Faiyaz |url=https://www.yupptv.in/#!/bazaar/play/Vqui85l/humara-movie/The-Morning-After-Short-Film-Drama-Ahmed-Faiyaz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914135629/http://www.yupptv.in/#!/bazaar/play/Vqui85l/humara-movie/The-Morning-After-Short-Film-Drama-Ahmed-Faiyaz |archive-date=14 ستمبر 2018 |access-date=14 ستمبر 2018 |website=Yupptv India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ida-ali-and-gaurav-bakshis-short-films-at-filmfare-awards/1213840|title=Ida Ali and Gaurav Bakshi's short films at Filmfare awards|work=outlookindia|access-date=27 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728002857/https://www.outlookindia.com/newsscroll/ida-ali-and-gaurav-bakshis-short-films-at-filmfare-awards/1213840|archive-date=28 جولائی 2018|accessdate=2023-04-12|archivedate=2018-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180728002857/https://www.outlookindia.com/newsscroll/ida-ali-and-gaurav-bakshis-short-films-at-filmfare-awards/1213840}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/people/the-playboy-mr-sawhney-is-like-sholay-of-short-films-tariq-naved-siddiqui-2149881.html|title=The Playboy Mr. Sawhney is like 'Sholay' of short films: Tariq Naved Siddiqui|date=21 اکتوبر 2018|work=Zee News|access-date=25 اکتوبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025071249/http://zeenews.india.com/people/the-playboy-mr-sawhney-is-like-sholay-of-short-films-tariq-naved-siddiqui-2149881.html|archive-date=25 اکتوبر 2018}}</ref> ۲۰۱۹ وچ، اوہ اکّ ویب سیریز ''پھوہ سے پھینٹسی: دی بلائنڈپھولڈ'' آن ووٹ وچ دکھائی دتی۔<ref>{{Citation |title=Fuh se Fantasy- A Voot Original |url=https://www.youtube.com/watch?v=5dCUqm4VDFI |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226024818/https://www.youtube.com/watch?v=5dCUqm4VDFI |access-date=26 اپریل 2019 |archive-date=26 فروری 2023}}</ref> اسنے شیامک ڈاور دے ماتحت ڈانس دی سکھلائی اتے سچیتا بھٹاچارجی دے ماتحت ووکل دی سکھلائی لئی اے۔<ref>{{Cite web |last=Ganguly |first=Prithwish |date=15 جولائی 2008 |title=Just a bit of romance |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-just-a-bit-of-romance-1177789 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901100758/https://www.dnaindia.com/entertainment/report-just-a-bit-of-romance-1177789 |archive-date=1 ستمبر 2019 |access-date=1 ستمبر 2019 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title='Barot House' actor Manjari Fadnis silently working on musical skills |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2019/aug/20/barot-house-actor-manjari-fadnis-silently-working-on-musical-skills-2021803.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822091946/http://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2019/aug/20/barot-house-actor-manjari-fadnis-silently-working-on-musical-skills-2021803.html |archive-date=22 اگست 2019 |access-date=1 ستمبر 2019 |website=The New Indian Express}}</ref> اسنے MAAC 24FPS انٹرنیشنل اینیمیشن اوارڈ ۲۰۱۵ وچ موورس اتے شیکرس اوارڈ حاصل کیتا۔<ref name=":7">{{Cite web |last=Ahuja |first=Rajesh |date=24 دسمبر 2015 |title=manjari fadnis ecstatic over award at maac 24fps |url=http://www.uniindia.com/manjari-fadnis-ecstatic-over-award-at-maac-24fps/india/news/318809.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726005943/http://www.uniindia.com/manjari-fadnis-ecstatic-over-award-at-maac-24fps/india/news/318809.html |archive-date=26 جولائی 2018 |access-date=26 جولائی 2018 |website=uniindia}}</ref> ۲۰۲۰ وچ، اسنوں مائر میڈی انٹرنیشنل مختصر فلم فیسٹیول، پنے وکھے 'ایکسیلینسی ان اینٹرٹینمینٹ انڈسٹری' لئی یوتھ آئیکن اوارڈ ملیا۔<ref>{{Cite web |title=Maier Medi International Short Film Festival, Pune (India) 2020 |url=https://mmisff.in/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212201228/https://mmisff.in/ |archive-date=12 فروری 2020 |access-date=12 فروری 2020 |website=An initiative of Medworld asia International |language=en-IN}}</ref> == چیرٹی اتے سماجی کم == پھڈنس نے ۲۰۱۲ وچ فیشن شو 'امید-ایک کوشیش-ایخاص سٹارواک فار چیرٹی' اتے ۲۰۱۵ وچ ایمی بلیموریا دے 'دِ واک آف پرائیڈ' چیرٹی شو وچ حصہ لیا۔<ref>{{Cite web |date=10 نومبر 2012 |title=Umeed-ek Koshis stars walk for charity |url=http://www.sify.com/movies/umeed--ek-koshish-stars-walk-for-charity-imagegallery-bollywood-mlmt5pebbaisi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024314/http://www.sify.com/movies/umeed--ek-koshish-stars-walk-for-charity-imagegallery-bollywood-mlmt5pebbaisi.html |archive-date=27 جولائی 2018 |access-date=27 جولائی 2018 |website=[[Sify]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.photos.timesofindia.com/fashion/indian-shows/celebs-charity-fashion-show/articleshow/49553733.cms|title=Celebs @ Charity fashion show|work=The Times of India Photogallery|access-date=27 جولائی 2018}}</ref> اس توں پہلاں ۲۰۱۲ وچ، اسنے ۲۶/۱۱ دے ممبئی اتوادی حملیاں دے پیڑتاں دی یاد وچ گلوبل پیس فیشن شو وچ حصہ لیا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://m.idiva.com/photogallery-entertainment/celeb-spotting-at-global-peace-fashion-show/17846|title=Celeb Spotting: At Global Peace Fashion Show|work=iDiva.com|access-date=9 ستمبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127122737/http://m.idiva.com/photogallery-entertainment/celeb-spotting-at-global-peace-fashion-show/17846|archive-date=27 جنوری 2013}}</ref> اوہ ۲۰۱۳ وچ [[زی ٹیوی|زی ٹیوی دی]] ماحول جاگروکتا پہل قدمی ''مائی مطلب مائی ڈیوٹی'' دا وی حصہ سی۔<ref>{{Cite web |date=15 اگست 2013 |title=Popular film actress manjari fadnis plants a tree for my earth my duty |url=https://mobile.twitter.com/zeenews/status/367866811523420161 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226024718/https://mobile.twitter.com/zeenews/status/367866811523420161 |archive-date=26 فروری 2023 |access-date=27 جولائی 2018 |via=Twitter}}</ref><ref>{{Citation |title=Manjari Fadnis plants a tree for My Earth My Duty at Lokhandwala Gardens |date=16 اگست 2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RfPzsocdA0Y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406150931/https://www.youtube.com/watch?v=RfPzsocdA0Y |access-date=9 ستمبر 2018 |archive-date=6 اپریل 2023 |url-status=bot: unknown}}</ref> اسنے [[پنجاب کیسری (اخبار)|پنجاب کیسری]] 'سیلپھی ود ڈوٹر' مہم لئی سوے-اچھا نال کم کیتا۔ ۲۰۱۶ وچ بچیاں<ref>{{Citation |title=Exclusive: Interview with Actress "Manjari Fadnis" for Selfie with Daughter I Bollywood kesari |date=8 اکتوبر 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=TVqDUfBPXgU |archive-url=https://web.archive.org/web/20170509001659/https://www.youtube.com/watch?v=TVqDUfBPXgU |access-date=9 ستمبر 2018 |archive-date=9 مئی 2017 |url-status=bot: unknown}}</ref> ۲۰۱۷ وچ، اسنے جانوراں دی بھلائی اُتے زور دین لئی دو بلیاں دے بچے اتے اکّ کتورے جویں میا، سمبا اتے پری نوں گود لیا۔<ref>{{Cite web |date=2 مئی 2018 |title=Manjari Fadnis & her adorable cats |url=http://www.bollywoodhungama.com/videos/specials/manjari-fadnis-her-adorable-cats/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909001806/http://www.bollywoodhungama.com/videos/specials/manjari-fadnis-her-adorable-cats/ |archive-date=9 ستمبر 2018 |access-date=9 ستمبر 2018 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ۲۰۱۸ وچ، اسنے وزیر اعظم نوں اکّ کھلا پتر لکھ کے بھارت وچ عورتاں دی سرکھیا بارے اپنی چنتا ظاہر کیتی۔<ref>{{Cite web |date=16 اپریل 2018 |title="There is no empowerment or freedom without feeling of safety" Manjari Fadnis |url=http://www.uniindia.com/~/there-is-no-empowerment-or-freedom-without-feeling-of-safety-manjari-fadnis/India/news/1201725.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726040918/http://www.uniindia.com/~/there-is-no-empowerment-or-freedom-without-feeling-of-safety-manjari-fadnis/India/news/1201725.html |archive-date=26 جولائی 2018 |access-date=26 جولائی 2018 |website=uniindia}}</ref> اسے سال، اسنے ایکو-پھرینڈلی گنیش مورتی نال [[گنیش چترتھی]] مناؤن اُتے زور دین لئی سوے-سیوی کیتا۔ ۲۰۱۹ وچ، اسنے ڈجیٹل ڈیٹوکسیپھکیشن بارے ممبئی وچ منعقد اکّ تقریب وچ حصہ لیا۔<ref>{{Cite web |title=Mumbaikars work towards digital detoxification |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/mumbaikars-work-towards-digital-detoxification/articleshow/68464941.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408160434/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/mumbaikars-work-towards-digital-detoxification/articleshow/68464941.cms |archive-date=8 اپریل 2019 |access-date=30 مارچ 2019 |website=The Times of India}}</ref> اسے سال، اسنے ''SAV'' A ''Arey Forest'' مہم لئی سرگرمی نال سوے سیوا کیتی۔ بعد وچ اوہ آب و ہوا تبدیلی بارے جاگروکتا پیدا کرن لئی اقوام متحدہ سپانسرڈ چھوٹی فلم ''انٹرڈپینڈینس'' وچ دکھائی دتی۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم ۱۹۸۴]] [[گٹھ:مراٹھی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگالی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:مراٹھی لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1984]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] kqp5xevm355kxg81sbliwusledsjou4 711798 711797 2026-09-24T09:27:59Z KiranBOT 41346 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1-current 711798 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = منجری پھدنیس | image = ManjariFadnis (cropped).jpg | caption = ۲۰۱۵ | birth_date = {{Birth date and age|1984|7|10|df=y}} | birth_place = [[ممبئی]]، بھارت | occupation = اداکارہ | years_active = ۲۰۰۳–موجود | awards = }} [[گٹھ:Articles with hCards]] '''منجری پھدنیس''' ([[انگریزی]]: '''Manjari Fadnis''') اکّ بھارتی اداکارہ اے جو مکھ طور اُتے [[تیلگو بولی|تیلگو]] فلماں توں علاوہ [[ہندی بولی|ہندی]] فلماں وچ دکھائی دیندی اے۔<ref>{{Cite web |date=29 جنوری 2017 |title=Shreyas Talpade and Manjari Fadnis stake a claim to the Taj Mahal |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Shreyas-Talpade-and-Manjari-Fadnis-stake-a-claim-to-the-Taj-Mahal/articleshow/54377177.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812153910/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Shreyas-Talpade-and-Manjari-Fadnis-stake-a-claim-to-the-Taj-Mahal/articleshow/54377177.cms |archive-date=12 اگست 2018 |access-date=25 جولائی 2018 |website=The Times of India}}</ref> اوہ ۲۰۰۸ دی ہندی فلم 'جانے تو۔.یا جانے نہ وچ اپنے کارکردگی لئی سبھ توں مشہور اے۔<ref>{{Cite web |date=26 جولائی 2008 |title=Fourth time lucky |url=http://www.hindu.com/mp/2008/07/26/stories/2008072650730200.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023055638/http://www.hindu.com/mp/2008/07/26/stories/2008072650730200.htm |archive-date=23 اکتوبر 2013 |access-date=25 جولائی 2018 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ''[[فالتو (۲۰۰۶ فلم)|فالتو]]'' (۲۰۰۶)، ''زوکومون'' (۲۰۱۱)، ''چیتاونی'' (۲۰۱۳)، ''گرینڈ مستی'' (۲۰۱۳)، ''کس کسکو پیار کرو'' (۲۰۱۵)، اکّ چھوٹی فلم ''کھماکھا'' (۲۰۱۶) اتے ' باروٹ ہاؤس' ( ۲۰۱۹) اسدیاں ہور مشہور فلماں ہن۔ == کیریئر == پھڈنس نوں پہلی وار ٹیلیویژن اُتے سنگنگ رئیلٹی شو ''پوپسٹارس'' دے دوجے سیزن دوران دیکھیا گیا سی، جو کہ ۲۰۰۳ وچ چینل [وی] انڈیا اُتے براڈکاسٹ کیتا گیا سی۔ اوہ اوہناں بھاگیداراں وچوں اکّ سی جسنے سنگیتک بینڈ آسما لئی فائینل وچ تھاں بنائی سی۔<ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/meghna-is-me-manjari/articleshow/4124962.cms|title=Meghna is me: Manjari|last=Sanyal|first=Sashwati|date=14 فروری 2009|work=The Times of India|access-date=27 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812120207/https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Meghna-is-me-Manjari/amp_articleshow/4124962.cms|archive-date=12 اگست 2018}}</ref> اسنے اپنے فلمی کریئر دی شروعات ۲۰۰۴ وچ ''روک ساکو توں روک لو'' نال کیتی، پر اسدا وڈا بریک ''جانے تو سی۔'' ''۔'' ''یا جانے نہ'' (۲۰۰۸) مکھ اداکار دی پریمکا وجوں۔ فلم ناظرین دے نال کامیاب رہی اتے تنقیدی تعریف دا وی آنند مانیا۔<ref>{{Cite web |date=15 اکتوبر 2013 |title=Boxofficeindia.com |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015223626/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU= |archive-date=15 اکتوبر 2013 |access-date=9 اگست 2018}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 جولائی 2008 |title=Jaane Tu Ya Jaane Na – Movie Review – AOL India Bollywood |url=http://www.aol.in/bollywood-story/Jaane-Tu-Ya-Jaane-Na-Movie-Review/2008070407239019000001 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080713133802/http://www.aol.in/bollywood-story/Jaane-Tu-Ya-Jaane-Na-Movie-Review/2008070407239019000001 |archive-date=13 جولائی 2008 |access-date=9 اگست 2018}}</ref> اس توں پہلاں اوہ [[قومی فلم انعام|نیشنل فلم اوارڈ]] جیتو بنگالی فیچر فلم ''[[فالتو (۲۰۰۶ فلم)|فالتو]]'' (۲۰۰۶) اتے ''ممبئی سالسا'' (۲۰۰۷) دا حصہ سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/39425.html|title=Yash-Manjari's FALTU wins National Award|last=Tuteja|first=Joginder|date=19 جون 2008|access-date=27 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625205504/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/39425.html|archive-date=25 جون 2017|accessdate=2023-04-12|archivedate=2008-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080620073340/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/39425.html}}</ref> ۲۰۰۸ وچ، اسنے ''سدو فرام سکاکلم'' نال [[تیلگو بولی|تیلگو]] فلماں وچ شروعات کیتی، جس توں بعد اسدی پہلی [[تمل بولی|تامل]] فلم ''متھرائی'' (۲۰۰۹) رلیز ہوئی۔<ref>{{Cite web |date=25 جولائی 2008 |title=Siddhu from Sikakulam music launch – Telugu cinema – Allari Naresh, Manjari Fadnis & Shraddha Das |url=http://www.idlebrain.com/news/functions/audio-siddhufromsikakulam.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628043351/http://idlebrain.com/news/functions/audio-siddhufromsikakulam.html |archive-date=28 جون 2012 |access-date=4 اگست 2012 |publisher=Idlebrain.com}}</ref> خاص طور اُتے، اسنے فلم ''متھرائی'' لئی یون شنکر راجا دے ڈریکشن ہیٹھ اکّ [[تمل بولی|تامل]] گیت گایا سی۔<ref name=":4">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/cp/2009/05/22/stories/2009052250080300.htm|title=Singing sensation|date=22 مئی 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=3 اگست 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529190847/http://www.hindu.com/cp/2009/05/22/stories/2009052250080300.htm|archive-date=29 مئی 2009}}</ref> ستمبر ۲۰۰۹ وچ، اسنے اونیڈا ٹیلیویژن وگیاپناں دی اکّ لڑی وچ دکھائی دین لئی سائین کیتا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.afaqs.com/news/story/24957_Onida-Devil-gives-way-to-new-age-married-couple|title=Onida Devil gives way to new age married couple|last=Das|first=Biporshee|date=16 جولائی 2009|work=affaqs.com|access-date=26 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726005813/http://www.afaqs.com/news/story/24957_Onida-Devil-gives-way-to-new-age-married-couple|archive-date=26 جولائی 2018|accessdate=2023-04-12|archivedate=2018-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180726005813/http://www.afaqs.com/news/story/24957_Onida-Devil-gives-way-to-new-age-married-couple}}</ref> ۲۰۱۹ وچ، اوہ ZEE5 ' تے براڈکاسٹ اکّ امت سادھ ابھنیت تھرلر ویبّ-فلم ''باروٹ ہاؤس'' وچ دکھائی دتی ۔<ref>{{Cite web |date=7 اگست 2019 |title=Barot House review: An exhausting whodunnit |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/amit-sadh-barot-house-review-zee5-5885981/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807143746/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/amit-sadh-barot-house-review-zee5-5885981/ |archive-date=7 اگست 2019 |access-date=7 اگست 2019 |website=The Indian Express}}</ref> ۲۰۱۷ وچ، اسدی مختصر فلم ''کھماکھا'' (۲۰۱۶) نے پھلمفیئر لئی بہترین مختصر فلم پیپلز چوائس اوارڈ جتیا۔<ref>{{Cite web |date=18 ستمبر 2016 |title=Harshwardhan Rane, Manjari Fadnnis Weave Magic in the Short Film Khamakha |url=https://www.news18.com/news/movies/harshwardhan-rane-manjari-fadnnis-weave-magic-in-the-short-film-khamakha-1293286.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723040018/https://www.news18.com/news/movies/harshwardhan-rane-manjari-fadnnis-weave-magic-in-the-short-film-khamakha-1293286.html |archive-date=23 جولائی 2018 |access-date=25 جولائی 2018 |website=News18}}</ref> اسدیاں ہور چھوٹیاں فلماں ہن ''د مارننگ آپھٹر'' (۲۰۱۳)، ''د کاٹ'' (۲۰۱۷)، [[جیکی شراپھ|جیکی شراپھ نے]] کردار کیتا ''د پلیبوائے مسٹر ساہنی'' (۲۰۱۸) اتے ''انٹرڈپینڈینس: میگھا دا طلاق'' (۲۰۱۹)।<ref>{{Cite web |title=The Morning After Short Film Drama Ahmed Faiyaz |url=https://www.yupptv.in/#!/bazaar/play/Vqui85l/humara-movie/The-Morning-After-Short-Film-Drama-Ahmed-Faiyaz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914135629/http://www.yupptv.in/#!/bazaar/play/Vqui85l/humara-movie/The-Morning-After-Short-Film-Drama-Ahmed-Faiyaz |archive-date=14 ستمبر 2018 |access-date=14 ستمبر 2018 |website=Yupptv India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ida-ali-and-gaurav-bakshis-short-films-at-filmfare-awards/1213840|title=Ida Ali and Gaurav Bakshi's short films at Filmfare awards|work=outlookindia|access-date=27 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728002857/https://www.outlookindia.com/newsscroll/ida-ali-and-gaurav-bakshis-short-films-at-filmfare-awards/1213840|archive-date=28 جولائی 2018|accessdate=2023-04-12|archivedate=2018-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180728002857/https://www.outlookindia.com/newsscroll/ida-ali-and-gaurav-bakshis-short-films-at-filmfare-awards/1213840}}</ref><ref name=":9">{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/people/the-playboy-mr-sawhney-is-like-sholay-of-short-films-tariq-naved-siddiqui-2149881.html|title=The Playboy Mr. Sawhney is like 'Sholay' of short films: Tariq Naved Siddiqui|date=21 اکتوبر 2018|work=Zee News|access-date=25 اکتوبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025071249/http://zeenews.india.com/people/the-playboy-mr-sawhney-is-like-sholay-of-short-films-tariq-naved-siddiqui-2149881.html|archive-date=25 اکتوبر 2018}}</ref> ۲۰۱۹ وچ، اوہ اکّ ویب سیریز ''پھوہ سے پھینٹسی: دی بلائنڈپھولڈ'' آن ووٹ وچ دکھائی دتی۔<ref>{{Citation |title=Fuh se Fantasy- A Voot Original |url=https://www.youtube.com/watch?v=5dCUqm4VDFI |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226024818/https://www.youtube.com/watch?v=5dCUqm4VDFI |access-date=26 اپریل 2019 |archive-date=26 فروری 2023}}</ref> اسنے شیامک ڈاور دے ماتحت ڈانس دی سکھلائی اتے سچیتا بھٹاچارجی دے ماتحت ووکل دی سکھلائی لئی اے۔<ref>{{Cite web |last=Ganguly |first=Prithwish |date=15 جولائی 2008 |title=Just a bit of romance |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-just-a-bit-of-romance-1177789 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901100758/https://www.dnaindia.com/entertainment/report-just-a-bit-of-romance-1177789 |archive-date=1 ستمبر 2019 |access-date=1 ستمبر 2019 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |title='Barot House' actor Manjari Fadnis silently working on musical skills |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2019/aug/20/barot-house-actor-manjari-fadnis-silently-working-on-musical-skills-2021803.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822091946/http://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2019/aug/20/barot-house-actor-manjari-fadnis-silently-working-on-musical-skills-2021803.html |archive-date=22 اگست 2019 |access-date=1 ستمبر 2019 |website=The New Indian Express}}</ref> اسنے MAAC 24FPS انٹرنیشنل اینیمیشن اوارڈ ۲۰۱۵ وچ موورس اتے شیکرس اوارڈ حاصل کیتا۔<ref name=":7">{{Cite web |last=Ahuja |first=Rajesh |date=24 دسمبر 2015 |title=manjari fadnis ecstatic over award at maac 24fps |url=http://www.uniindia.com/manjari-fadnis-ecstatic-over-award-at-maac-24fps/india/news/318809.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726005943/http://www.uniindia.com/manjari-fadnis-ecstatic-over-award-at-maac-24fps/india/news/318809.html |archive-date=26 جولائی 2018 |access-date=26 جولائی 2018 |website=uniindia}}</ref> ۲۰۲۰ وچ، اسنوں مائر میڈی انٹرنیشنل مختصر فلم فیسٹیول، پنے وکھے 'ایکسیلینسی ان اینٹرٹینمینٹ انڈسٹری' لئی یوتھ آئیکن اوارڈ ملیا۔<ref>{{Cite web |title=Maier Medi International Short Film Festival, Pune (India) 2020 |url=https://mmisff.in/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212201228/https://mmisff.in/ |archive-date=12 فروری 2020 |access-date=12 فروری 2020 |website=An initiative of Medworld asia International |language=en-IN}}</ref> == چیرٹی اتے سماجی کم == پھڈنس نے ۲۰۱۲ وچ فیشن شو 'امید-ایک کوشیش-ایخاص سٹارواک فار چیرٹی' اتے ۲۰۱۵ وچ ایمی بلیموریا دے 'دِ واک آف پرائیڈ' چیرٹی شو وچ حصہ لیا۔<ref>{{Cite web |date=10 نومبر 2012 |title=Umeed-ek Koshis stars walk for charity |url=http://www.sify.com/movies/umeed--ek-koshish-stars-walk-for-charity-imagegallery-bollywood-mlmt5pebbaisi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024314/http://www.sify.com/movies/umeed--ek-koshish-stars-walk-for-charity-imagegallery-bollywood-mlmt5pebbaisi.html |archive-date=27 جولائی 2018 |access-date=27 جولائی 2018 |website=[[Sify]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.photos.timesofindia.com/fashion/indian-shows/celebs-charity-fashion-show/articleshow/49553733.cms|title=Celebs @ Charity fashion show|work=The Times of India Photogallery|access-date=27 جولائی 2018}}</ref> اس توں پہلاں ۲۰۱۲ وچ، اسنے ۲۶/۱۱ دے ممبئی اتوادی حملیاں دے پیڑتاں دی یاد وچ گلوبل پیس فیشن شو وچ حصہ لیا سی۔<ref>{{Cite news|url=https://m.idiva.com/photogallery-entertainment/celeb-spotting-at-global-peace-fashion-show/17846|title=Celeb Spotting: At Global Peace Fashion Show|work=iDiva.com|access-date=9 ستمبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127122737/http://m.idiva.com/photogallery-entertainment/celeb-spotting-at-global-peace-fashion-show/17846|archive-date=27 جنوری 2013}}</ref> اوہ ۲۰۱۳ وچ [[زی ٹیوی|زی ٹیوی دی]] ماحول جاگروکتا پہل قدمی ''مائی مطلب مائی ڈیوٹی'' دا وی حصہ سی۔<ref>{{Cite web |date=15 اگست 2013 |title=Popular film actress manjari fadnis plants a tree for my earth my duty |url=https://mobile.twitter.com/zeenews/status/367866811523420161 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226024718/https://mobile.twitter.com/zeenews/status/367866811523420161 |archive-date=26 فروری 2023 |access-date=27 جولائی 2018 |via=Twitter}}</ref><ref>{{Citation |title=Manjari Fadnis plants a tree for My Earth My Duty at Lokhandwala Gardens |date=16 اگست 2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=RfPzsocdA0Y |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406150931/https://www.youtube.com/watch?v=RfPzsocdA0Y |access-date=9 ستمبر 2018 |archive-date=6 اپریل 2023 |url-status=bot: unknown}}</ref> اسنے [[پنجاب کیسری (اخبار)|پنجاب کیسری]] 'سیلپھی ود ڈوٹر' مہم لئی سوے-اچھا نال کم کیتا۔ ۲۰۱۶ وچ بچیاں<ref>{{Citation |title=Exclusive: Interview with Actress "Manjari Fadnis" for Selfie with Daughter I Bollywood kesari |date=8 اکتوبر 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=TVqDUfBPXgU |archive-url=https://web.archive.org/web/20170509001659/https://www.youtube.com/watch?v=TVqDUfBPXgU |access-date=9 ستمبر 2018 |archive-date=9 مئی 2017 |url-status=bot: unknown}}</ref> ۲۰۱۷ وچ، اسنے جانوراں دی بھلائی اُتے زور دین لئی دو بلیاں دے بچے اتے اکّ کتورے جویں میا، سمبا اتے پری نوں گود لیا۔<ref>{{Cite web |date=2 مئی 2018 |title=Manjari Fadnis & her adorable cats |url=http://www.bollywoodhungama.com/videos/specials/manjari-fadnis-her-adorable-cats/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909001806/http://www.bollywoodhungama.com/videos/specials/manjari-fadnis-her-adorable-cats/ |archive-date=9 ستمبر 2018 |access-date=9 ستمبر 2018 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ۲۰۱۸ وچ، اسنے وزیر اعظم نوں اکّ کھلا پتر لکھ کے بھارت وچ عورتاں دی سرکھیا بارے اپنی چنتا ظاہر کیتی۔<ref>{{Cite web |date=16 اپریل 2018 |title="There is no empowerment or freedom without feeling of safety" Manjari Fadnis |url=http://www.uniindia.com/~/there-is-no-empowerment-or-freedom-without-feeling-of-safety-manjari-fadnis/India/news/1201725.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726040918/http://www.uniindia.com/~/there-is-no-empowerment-or-freedom-without-feeling-of-safety-manjari-fadnis/India/news/1201725.html |archive-date=26 جولائی 2018 |access-date=26 جولائی 2018 |website=uniindia}}</ref> اسے سال، اسنے ایکو-پھرینڈلی گنیش مورتی نال [[گنیش چترتھی]] مناؤن اُتے زور دین لئی سوے-سیوی کیتا۔ ۲۰۱۹ وچ، اسنے ڈجیٹل ڈیٹوکسیپھکیشن بارے ممبئی وچ منعقد اکّ تقریب وچ حصہ لیا۔<ref>{{Cite web |title=Mumbaikars work towards digital detoxification |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/mumbaikars-work-towards-digital-detoxification/articleshow/68464941.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408160434/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/mumbaikars-work-towards-digital-detoxification/articleshow/68464941.cms |archive-date=8 اپریل 2019 |access-date=30 مارچ 2019 |website=The Times of India}}</ref> اسے سال، اسنے ''SAV'' A ''Arey Forest'' مہم لئی سرگرمی نال سوے سیوا کیتی۔ بعد وچ اوہ آب و ہوا تبدیلی بارے جاگروکتا پیدا کرن لئی اقوام متحدہ سپانسرڈ چھوٹی فلم ''انٹرڈپینڈینس'' وچ دکھائی دتی۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جم ۱۹۸۴]] [[گٹھ:مراٹھی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگالی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:کنڑ سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:مراٹھی لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1984]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] h312n044o7kuu1aszvax1g5v0u2s3f1 0 122542 711778 709591 2026-09-24T06:57:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711778 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[File:Flint Water Crisis.jpg|thumb|[[فلنٹ، مشی گن]] وچ پانی دے بحران دے خلاف احتجاج کرنے والے لوک، جو کم آمدنی والے طبقاں دے لوکاں نو‏‏ں غیر متناسب طور اُتے متاثر کردا ا‏‏ے۔]] '''ماحولیا‏تی نسل پرستی'''، ادارہ جاتی نسل پرستی د‏‏ی اک شکل اے جس دے نتیجے وچ فضلہ تو‏ں بھری ہوئی زمین، جلنے والے، تے خطرنا‏‏ک فضلہ نو‏‏ں غیر متناسب طور اُتے [[رنگدار شخصیت|وکھ وکھ برادریاں]] وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=":2">{{Cite journal |last=BULLARD |first=ROBERT D. |date=2003 |title=Confronting Environmental Racism in the 21st Century |url=https://www.jstor.org/stable/41554377 |journal=Race, Poverty & the Environment |volume=10 |issue=1 |pages=49–52 |jstor=41554377 |issn=1532-2874}}</ref><ref name=":0">{{cite journal | last1 = Bullard | first1 = Robert D | year = 2001 | title = Environmental Justice in the 21st Century: Race Still Matters | url = https://archive.org/details/sim_phylon_fall-winter-2001_49_3-4/page/151 | journal = Phylon | volume = 49 | issue = 3–4| pages = 151–171 | doi = 10.2307/3132626 | jstor = 3132626}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dinc |first1=Pinar |title=Environmental Racism and Resistance in Kurdistan |journal=The Commentaries |date=28 مارچ 2022 |volume=2 |issue=1 |pages=39–48 |doi=10.33182/tc.v2i1.2189 |url=https://journals.tplondon.com/com/article/view/2189 |language=en |issn=2754-8805}}</ref> بین الاقوامی سطح پر، اس دا تعلق بہترین سرگرمی تو‏ں وی اے، جو کان کنی، تیل نکالنے، تے صنعتی زراعت دا ماحولیا‏تی بجھ مقامی لوکاں تے غریب قوماں اُتے ڈالتا اے جتھے بوہت‏ے وکھ وکھ برادیاں دے لوک آباد نيں۔<ref name=":2" /> ماحولیا‏تی نسل پرستی دے ردعمل نے ماحولیا‏تی انصاف د‏‏ی تحریک وچ حصہ ڈالیا اے، جو 1970 تے 1980 د‏‏ی دہائیاں وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے بیرون ملک ظہور وچ آئی۔ ماحولیا‏تی نسل پرستی اقليتی گروہاں یا عددی اکثریت نو‏‏ں نقصان پہنچیا سکدی اے، جداں کہ جنوبی افریقہ وچ جتھے [[اپارتھائیڈ|نسل پرستی]] نے سیاہ فام لوکاں اُتے ماحولیا‏تی اثرات نو‏‏ں کمزور کر دتا سی۔ بین الاقوامی سطح پر، عالمی فضلے د‏‏ی تجارت غریب ملکاں وچ عالمی اکثریت نو‏‏ں نقصان پہنچاندی اے جتھے بوہت‏ے [[رنگدار شخصیت|وکھ وکھ برادریاں]] دے لوک آباد نيں۔<ref name=":2" /> ایہ ماحولیا‏تی [[آلودگی]] دے لئی مقامی گروہاں دے مخصوص خطرے اُتے وی لاگو ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="ecoapart">{{cite journal |last1=Dixson |first1=Adrienne D. |last2=Donnor |first2=Jamel K. |last3=Anderson |first3=Celia Rousseau |title=Introduction to the Special Issue the Race for Educational Equity |journal=Teachers College Record: The Voice of Scholarship in Education |date=اپریل 2011 |volume=113 |issue=4 |pages=699–702 |doi=10.1177/016146811111300405 |s2cid=149421422 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/016146811111300405 |language=en |issn=0161-4681}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Martin |first1=Reinhold |title=Abolish Oil |journal=Places Journal |date=16 جون 2020 |issue=2020 |doi=10.22269/200616 |s2cid=240984268 |url=https://placesjournal.org/article/abolish-oil/ |access-date=1 اکتوبر 2022|doi-access=free}}</ref> == تریخ == [[File:Dr. Benjamin F. Chavis, Jr. crop.jpg|thumb|upright|بینجمن ایف چاویس جونیئر نے "ماحولیا‏تی نسل پرستی" دا جملہ تیار کيتا۔ "]] "ماحولیا‏تی نسل پرستی" اک اصطلاح سی جسنو‏ں 1982 وچ بینجمن چاوس نے بنایا سی، جو متحدہ مسیح دے چرچ (UCC) دے کمیشن برائے نسلی انصاف دے سابقہ ایگزیکٹو ڈائریکٹر سن ۔ == حوالے == {{حوالے|colwidth=30em}} == باہرلے جوڑ == * [https://web.archive.org/web/20191230030815/https://www.epa.gov/environmentaljustice ریاستہائے متحدہ د‏‏ی ماحولیا‏تی تحفظ ایجنسی - ماحولیا‏تی انصاف] * [http://www.ejnet.org/ej/ ماحولیا‏تی انصاف تے ماحولیا‏تی نسل پرستی] * میراتھن فار جسٹس، 2016 - ماحولیا‏تی نسل پرستی اُتے فلم [https://www.empathyworksfilms.net/future-projects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226032310/https://www.empathyworksfilms.net/future-projects |date=2018-02-26 }} 7grs2fyczt977ky6r1v355dql12hcgb 0 122758 711729 646549 2026-09-23T23:02:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711729 wikitext text/x-wiki {{for|بھارتی کرکٹر|سید شہاب الدین (کرکٹر)}} {{infobox person |birth_date = {{birth date|1935|11|4}} |birth_place = [[رانچی]]، [[جھارکھنڈ]]، [[بھارت]] |occupation = سیاست دان، سفارت کار |death_date = {{death date and age|2017|3|4|1935|11|4}} |death_place = [[نوئیڈا]]، [[بھارت]] }} سید شہاب الدین ([[۴ نومبر]]، [[۱۹۳۵ء]]– [[۴ مارچ]] [[۲۰۱۷ء]]) اک بھارتی سیاست دان سن جنہاں دا تعلق [[رانچی]] شہر تو‏ں سی جو ہن [[جھارکھنڈ]] ریاست د‏‏ی راجگڑھ ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنا آغاز اک [[سفارت کاری|سفارت کار]] دے طور اُتے کيتا جدو‏ں اوہ [[بھارتی بیرونی خدمت]] دے لئی کم کردے سن ۔ اوہ تن میعاداں دے لئی [[بھارتی پارلیمان]] [[۱۹۷۹ء]] تو‏ں [[۱۹۹۶ء]] تک رکن رہ‏‏ے۔ اوہ [[شاہ بانو کیس|شاہ بانو مقدمے]] تو‏ں وابستگی تے [[بابری مسجد]] دے انہدام دے لئی شہرت رکھدے سن ۔ اوہ ۴ مارچ نو‏‏ں [[نوئیڈا]] وچ وفات پا گئے۔ == کم == شہاب الدین اک سفارتکار، سفیر تے سیاست دان دے طور اُتے کم کر چک‏‏ے نيں۔ اپنے سیاسی دور وچ اوہ جنوب مشرقی ایشیا، بحر ہند تے بحر اوقیانوسی دے وزارت امور خارجہ دے جوائنٹ سیکریٹری رہ چکے نيں۔ وہ [[انصاف پارٹی]] دے بانی سن جسنو‏ں [[۱۹۸۹ء]] قائم کيتا گیا، اگلے سال تحلیل کر دتا گیا تے بعد وچ اس دا فیر احیا کيتا گیا۔ اوہ [[بھارتی دستور]] دے وفاقی ڈھانچے اُتے مضبوط ایقان دے لئی جانے جاندے سن تے اوہ حکمرانی کيت‏ی ہر سطح اُتے عوامی حصے داری دیکھنا چاہندے سن ۔<ref name="Website of Syed Shahabuddin">[http://www.syedshahabuddin.com/about.htm Website of Syed Shahabuddin]{{مردہ ربط|date=جنوری 2021 |bot=InternetArchiveBot}} , Retrieved on 3 فروری 2013</ref> [[۱۶ نومبر]] [[۲۰۱۲ء]] نو‏‏ں انہاں نے [[نریندر مودی]] نو‏‏ں اک کھلاخط لکھیا جس وچ تے معاملات دے نال نال مسلما‏ن رائے دہنداں دا تذکرہ سی۔<ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?283123 "Muslim Voters See Some Signs Of Change In Your Attitude"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206210759/http://outlookindia.com/article.aspx?283123 |date=2012-12-06 }}, OutlookIndia.com, Retrieved on 3 فروری 2013</ref> انہاں نے کئی دفعہ رشوت ستانی، خویش نوازی، نااہلیت تے جمہوریت دے خلافت انہاں تھک فعالیت د‏‏ی وکالت کہ ایہ سیاسی جماعتاں دے لئی ضروری اے تے قومی آمدنی تے وسائل د‏‏ی مساویانہ تقسیم دے لئی کہیا تاکہ سبھی لوکاں دا وقار اک سطح اُتے بنا رہ‏‏ے۔<ref name="Website of Syed Shahabuddin" /> == سماجی کم == وہ کئی مسلما‏ن ادارےآں تو‏ں منسلک سن جنہاں وچ [[آل انڈیا مسلم مجلس مشاورت]] شام‏ل سی۔ اوہ [[۲۰۰۴ء]] تو‏ں [[۲۰۰۷ء]] دے بیچ اس دے صدر سن ۔ == ذرائع ابلاغ == شہاب الدین نے اک ماہانہ جریدہ [[مسلم انڈیا]] د‏‏ی ادارت [[۱۹۸۳ء]] تے [[۲۰۰۲ء]] دے بیچ د‏‏ی تے فیر اسنو‏ں [[۲۰۰۶ء]] تو‏ں فیر احیا کيتا۔ اوہ حالات حاضرہ اُتے ٹی وی مذاکرےآں دا حصہ وی رہ‏‏ے۔ اوہ [[پاکستان]] تو‏ں لے ک‏ے [[اردو]] دے موقف اُتے [[سعودی عرب]] دے اخبار [[عرب نیوز]] دے لئی مضامین لکھ چکے نيں۔<ref>[http://www.arabnews.com/author/Syed%20Shahabuddin Arab News Author Profile of Syed Shahabuddin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214238/http://www.arabnews.com/author/Syed%20Shahabuddin |date=2016-03-03 }}, ArabNews.com, Retrieved on 3 فروری 2013</ref> == تنقید == شہاب الدین اپنے پسماندہ انتخابی حلقے [[کشن گنج]] وچ کوئی قابل ذکر تبدیلی نئيں لا سکنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تنقید دا شکار بنے۔<ref>[http://newageislam.com/interview/syed-shahabuddin-on-his-life-and-politics/d/4127 "Syed Shahabuddin on his life and politics"], NewAgeIslam.com, Retrieved on 3 فروری 2013</ref> اوہ نریندر مودی نو‏‏ں لکھے گئے کھلے خط د‏‏ی وجہ تو‏ں وی تنقید د‏‏ی زد وچ آئے۔<ref>[http://www.indianexpress.com/news/shahabuddin-says-didn-t-ask-muslims-to-back-modi/1036700 "Shahabuddin says didn’t ask Muslims to back Modi"], IndianExpress.com, Retrieved on 3 فروری 2013</ref> == سوانح حیات == * "Syed Shahabuddin: Outstanding Voice of Muslim India''<ref>[http://pharosmedia.com/india-books-bookstore/books-Syed-Shahabuddin-Outstanding-Voice-of-Muslim-India-buy-online.htm Syed Shahabuddin: Outstanding Voice of Muslim India]</ref> اس [[انگریزی زبان]] د‏‏ی کتاب د‏‏ی تالیف مشتاق مدنی نے د‏‏ی تے اس د‏ی اشاعت پی اے انعام دار نے د‏‏ی سی۔ کتاب دا رسم اجرا [[۲۱ اپریل]] [[۲۰۱۳ء]] نو‏‏ں انجام ہويا۔ == حوالے == {{حوالے}} {{حوالے}} [[گٹھ:1935 دے جم]] [[گٹھ:2017 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۹۳۵ دے جم]] [[گٹھ:۲۰۱۷ دیاں موتاں]] [[گٹھ:اٹھويں لوک سبھا دے ارکان]] [[گٹھ:بابری مسجد تنازع]] [[گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:بہار تو‏ں لوک سبھا دے ارکان]] [[گٹھ:جنت‏ا دل دے سیاست دان]] [[گٹھ:دسويں لوک سبھا دے ارکان]] [[گٹھ:ضلع کشن گنج دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:پٹنہ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:جنت‏ا پارٹی دے سیاست دان]] hxbij3hixmhmiusstxlc2tsce6jaavy 0 122829 711610 626554 2026-09-23T12:34:52Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711610 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = تُلیان جھیل | other_name = تلین | image = Tulian Lake.jpg | alt = View of Tulian lake | type = Fresh water | location = [[پہلگام]]، [[کشمیر گھاٹی]] | coordinates = {{Coord|33.99|N|75.39|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | basin_countries = India | length = {{convert|0.35|km|mi}} | width = {{convert|0.16|km|mi}} | elevation = {{convert|3684|m|ft}} | cities = None | frozen = November to February }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] [[تصویر:Way_to_the_Tulian_lake_from_Pahalgam.jpg|thumb| تلیئن جھیل دا رستہ]] '''تُلیان جھیل''' بھارت دے [[ جموں اتے کشمیر]] دے [[ضلع اننتناگ |اننتناگ ضلعے]] وچ [[پہلگام|پہلگام]] دے نیڑے واقع اکّ [[الپائین جھیل]] اے۔ <ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/features/et-travel/romancing-india-newly-weds-spolit-for-honeymoon-destination-choices/articleshow/15415177.cms|title=Romancing India: Newly weds spoilt for honeymoon destination choices|access-date=9 August 2012|publisher=economictimes.com}}</ref> ایہہ {{Convert|3684|m|ft}} دی اچائی 'تے واقع اے سمندر پدھر توں اپر، <ref>{{Cite web |title=Pahalgam |url=http://www.indianmirror.com/tourism/pahalgam.html |access-date=9 August 2012 |publisher=indianmirror.com}}</ref> {{Convert|16|km|mi}} [[پہلگام|پہلگام]] توں دکھن-پچھم <ref>{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/outlooktraveller/destinations/pahalgam_on_the_banks_of_the_lidder/|title=Pahalgam: On the Banks of the Lidder - Outlook Traveller|work=Outlook Traveller|access-date=2017-04-25|language=en-US|accessdate=2023-05-17|archivedate=2017-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427003358/http://www.outlookindia.com/outlooktraveller/destinations/pahalgam_on_the_banks_of_the_lidder/}}</ref> اتے {{Convert|11|km|mi}} بیسرن توں۔ <ref>{{Cite web |title=Tulian Lake |url=http://www.ladakh-kashmir.com/kashmir-tourism/tulian-lake.html |access-date=24 March 2012 |publisher=Ladakh-Kashmir}}</ref> جھیل وچ اکثر برف دے ٹکڑے تیردے رہندے ہن۔ ایہہ تن پاسیاں توں پہاڑاں نال گھریا ہویا اے جو {{Convert|4800|m|ft}} توں ودھ اچے ہن۔ اتے اوہ عام طور 'تے برف نال ڈھکے ہندے ہن۔ <ref name="Pervez Dewan">{{Cite book|title=Jammu Kashmir Ladakh|last=Dewan|first=Parvez|publisher=Manohar Publishers|year=1996|isbn=978-8170490999|page=161}}</ref> ایہہ جھیل مہان [[ہمالیہ|ہمالیئن]] رینج وچ واقع اے۔ اس جھیل دی خوبصورتی اتے آئے سیلانیاں نوں بہت لبھاؤندی اے۔ اس جھیل تک پہنچن لئی ٹریک کرکے جانا پیندا اے۔ == حوالے == {{Reflist}} [[گٹھ:جموں اتے کشمیر دیاں جھیلاں]] [[گٹھ:جھیلاں]] p5zt6pw9ieikfotwti7nb93xwp9p4of 0 123651 711715 684672 2026-09-23T21:31:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711715 wikitext text/x-wiki {{معلومات-عمارت}}یہ '''سمتھسونین عجائب گھراں د‏‏ی لسٹ''' {{ہور نام|انگریزی=List of Smithsonian museums}} ا‏‏ے۔ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" !scope="col"| Institution<ref name="Fact" /> !scope="col" class=unsortable| Type of collection !scope="col" style="width: 15%"| Location<ref>[http://www.si.edu/Visit/Maps Maps and Directions]. The Smithsonian Institution. Retrieved فروری 21, 2011</ref> !scope="col"| Opened !scope="col" class="unsortable"| Picture !scope="col" class=unsortable|{{Reference column heading}} |- !scope="row"| [[ایناکوسٹیا کمیونٹی عجائب گھر]] | [[African American culture]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[ایناکوسٹیا]] | 1967 | [[File:Anacostia-Museum B&W.jpg|alt=A black and white picture of a one-story brick building. The entrance door is in the center of the building and three rows of white diamond shaped tiles decorate either side.|100px]] | <ref name="Anacosta">[http://anacostia.si.edu/Museum/Mission_History.htm Mission and History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828225228/http://anacostia.si.edu/Museum/Mission_History.htm |date=2011-08-28 }} Anacostia Community Museum. Retrieved دسمبر 6, 2009</ref> |- !scope="row"| [[آرتھر ایم سیکلر گیلری]] (affiliated with the Freer Gallery) | [[Asian art]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 1987 | [[File:Sackler Gallery.jpg|alt=A one-story symmetrical granite building with two green peaked roofs either side of center. The entrance door is on the left and a similar design is on the right made out of a slightly darker granite.|100px]] | <ref name="Freer">[http://www.asia.si.edu/visitor/history.htm History of the Galleries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320023807/http://www.asia.si.edu/visitor/history.htm |date=مارچ 20, 2009}}. Freer and Sackler Galleries. Retrieved دسمبر 6, 2009</ref> |- !scope="row"| [[آرٹس اینڈ انڈسٹریز بلڈنگ]] | Special event venue | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 1881 | [[File:20060327 094632 1.jpg|alt=A long brick building is partial obscured by three trees. There is a central entranceway flanked by two towers, and a rotunda behind the entrance.|100px]] | <ref name="Arts">[http://www.si.edu/Museums/arts-and-industries-building Arts and Industries Building]. The Smithsonian Institution. Retrieved دسمبر 26, 2015.</ref> |- !scope="row"| [[کوپر ہیوٹ، سمتھسونین ڈیزائن میوزیم]] | [[ترتیب]] history | [[نیو یارک شہر]] <br /> [[Fifth Avenue#Museum Mile|Museum Mile]] | 1897 | [[File:CarnagieMansion.jpg|alt=A three-story brick and stone building sits on a corner in New York City and is surrounded by a stone and wrought iron fence.|100px]] | <ref name="Cooper">[http://www.cooperhewitt.org/ABOUT/ About The Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310142556/http://cooperhewitt.org/ABOUT/ |date=مارچ 10, 2009}}. Cooper-Hewitt, National Design Museum. Retrieved دسمبر 6, 2009</ref> |- !scope="row"| [[Freer Gallery of Art]] (affiliated with the Sackler Gallery) | [[Asian art]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 1923 | [[File:Freer Gallery.jpg|alt=The entrance to a one-story stone Beaux Arts style building. It consists of three large arches with stairs going up to and through them. The entrance door sits behind the middle arch.|100px]] |<ref name="Freer" /> |- !scope="row"| [[Hirshhorn Museum and Sculpture Garden]] | [[contemporary art|Contemporary]] and [[modern art]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 1974 | [[File:Hirshhorn Museum and Sculpture Garden - exterior.jpg|alt=A large, convexly curving, 3 story tall, gray wall punctured on the second floor by a long strip of windows and a short balcony. A large black and white sculpture of a paint stroke sits in front of the building, stretching from the ground to the balcony|100px]] | <ref name="Hirshorn">[http://hirshhorn.si.edu/info/column.asp?key=92 History of the Hirshhorn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928232542/http://hirshhorn.si.edu/info/column.asp?key=92 |date=ستمبر 28, 2008}}. Hirshorn Museum and Sculpture Garden. Retrieved دسمبر 6, 2009</ref> |- !scope="row"| [[National Air and Space Museum]] | [[ہوابازی]] and [[خلائی پرواز]] history | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | {{Tri1|1946|1946,<br />1976{{NoteTag|name=Moved| Year museum moved to current building}}}} | [[File:National Air and Space Museum on Independence Ave SW - Washington DC.jpg|alt=An angled view of a long, modern, stone building with seven bays, every other one being one story taller than the previous.|100px]] | <ref name="NASM">[http://www.nasm.si.edu/museum/history/nasm25th/chronology/index.htm National Air and Space Museum Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422183430/http://airandspace.si.edu/museum/history/nasm25th/chronology/index.htm |date=اپریل 22, 2013}}. National Air and Space Museum. Retrieved دسمبر 6, 2009</ref> |- !scope="row"| National Air and Space Museum's [[Steven F. Udvar-Hazy Center]] | [[ہوابازی]] and [[خلائی پرواز]] history | [[Chantilly, Virginia|Chantilly]], [[ورجینیا]] | 2003 | [[File:StevenFUdvarHazy.png|alt=A large white building that resembles an airplane hangar. There is a large parking lot in the front with an enclosed glass bridge connecting it to the building.|100px]] | <ref name="Udvar">[http://www.nasm.si.edu/museum/udvarhazy/ Steven F. Udvar-Hazy Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430130921/http://www.nasm.si.edu/museum/udvarhazy/ |date=2012-04-30 }}. National Air and Space Museum. Retrieved فروری 25, 2010</ref> |- !scope="row"| [[National Museum of African American History and Culture]] | [[African-American history]] and [[African-American culture|culture]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | {{Tri1|2003|2003,<br />2016{{NoteTag|name=Moved}}}} | [[File:National Museum of African American History and Culture 2019.jpg|alt=A three tiered golden colored building with no visible windows and a green lawn in front.|100px]] | <ref>[http://nmaahc.si.edu/section/about_us About Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326185133/http://nmaahc.si.edu/section/about_us |date=مارچ 26, 2009}}. National Museum of African American History and Culture. Retrieved فروری 25, 2010</ref><ref name="NMAAHC">[http://nmaahcdesign.si.edu/overview/ Building The Museum, Overview]. National Museum of African American History and Culture. Retrieved جنوری 10, 2010</ref> |- !scope="row"| [[National Museum of African Art]] | [[African art]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | {{Tri1|1964|1964,<br />1987{{NoteTag|name=Moved}}}} | [[File:National Museum of African Art, 2019.jpg|alt=A one-story symmetrical granite building with two green domed roofs either side of center. The entrance door is on the right and a similar design is on the left made out of a slightly darker granite.|100px]] | <ref name="NYT2">{{cite news |last=Brenson |first=Michael |url=https://www.nytimes.com/1987/09/08/arts/beneath-smithsonian-debut-for-2-museums.html |title=Beneath Smithsonian, Debut for 2 Museums |work=[[نیو یارک ٹائمز]] |date=ستمبر 8, 1987 |access-date=دسمبر 29, 2009}}</ref> |- !scope="row"| [[National Museum of American History]] | [[تریخ ریاستہائے متحدہ]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 1964 | [[File:National Museum of American History 1.jpg|alt=An oblique view of a white stone modernist building. The facade steps forward and then back 9 times, spread out equally across its front.|100px]] | <ref name="American History">[http://americanhistory.si.edu/museum/mission-history Mission and History]. National Museum of American History. Retrieved فروری 14, 2018</ref> |- !scope="row"| [[National Museum of the American Indian]] | [[ریاستہائے متحدہ وچ مقامی امریک‏‏ی]] and [[Native American art|art]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 2004 | [[File:National Museum of the American Indian.JPG|alt=A large curving beige stone building with bands of windows delineating each floor. The curving roof line extends out beyond the building and steps back twice to reach the rest of the structure.|100px]] | <ref name="Indian">[http://www.nmai.si.edu/subpage.cfm?subpage=about About the National Museum of the American Indian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206102230/http://www.nmai.si.edu/subpage.cfm?subpage=about |date=فروری 6, 2010}}. National Museum of the American Indian. Retrieved فروری 25, 2010</ref><ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0914_040915_indian_museum_opening.html 20,000 American Indians مارچ at National Museum Opening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040917050700/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0914_040915_indian_museum_opening.html |date=2004-09-17 }}. [[National Geographic (magazine)|National Geographic]] News. ستمبر 21, 2004. Retrieved دسمبر 29, 2009</ref> |- !scope="row"| National Museum of the American Indian's [[George Gustav Heye Center]] | [[ریاستہائے متحدہ وچ مقامی امریک‏‏ی]] and [[Native American art|art]] | [[نیو یارک شہر]] <br /> [[Bowling Green (New York City)|Bowling Green]] | 1994 | [[File:Us-customhouse.jpg|alt=An oblique view of a gray stone neoclassical building. There are 12 columns across the front of the building spaced equally except for the corners and on either side of the central door where they are doubled up.|100px]] | <ref name="Indian" /><ref>[http://www.nmai.si.edu/subpage.cfm?subpage=visitor&second=ny Visitor Information New York, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413221042/http://www.nmai.si.edu/subpage.cfm?subpage=visitor&second=ny |date=اپریل 13, 2009}}. National Museum of the American Indian. Retrieved دسمبر 29, 2009</ref> |- !scope="row"| [[National Museum of Natural History]] | [[Natural history]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | {{Tri1|1858|1858,<br />1911{{NoteTag|name=Moved}}}} | [[File:National Museum of Natural History, Washington.jpg|alt=An aerial view of a white stone neoclassical building. There is a large brown dome towards the front and center of the building where the entrance is.|100px]] | <ref name="Natural">[http://www.mnh.si.edu/onehundredyears/brief_history.htm A Brief History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121200124/http://www.mnh.si.edu/onehundredyears/brief_history.htm |date=2016-01-21 }}. National Museum of Natural History Museum History. Retrieved فروری 21, 2011</ref> |- !scope="row"| [[National Portrait Gallery (United States)|National Portrait Gallery]] | [[Portrait painting|Portraiture]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[پین کوارٹر]] | 1968 | [[File:National Portrait Gallery.jpg|alt=A 3-story building. The first story is granite, while the second two are sandstone. There is a pedimented front with columns spanning the second and third floors and the entrance on the first.|100px]] | <ref>[http://www.npg.si.edu/inform/overview.html Visiting the Museum, A Brief Overview: History with Personality]. National Portrait Gallery. Retrieved فروری 25, 2010</ref><ref>[http://www.npg.si.edu/inform/chronology.html Visiting the Museum, Building Chronology]. National Portrait Gallery. Retrieved دسمبر 29, 2009</ref> |- !scope="row"| [[National Postal Museum]] | [[United States Postal Service]]; [[postal history]]; [[philately]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نوما، واشنگٹن ڈی سی]] | 1993 | [[File:National Postal Museum-1.jpg|alt=A white stone, classically designed, 4 story building. Doors are located at the corners of the building, on the second story with a grand staircase up to it, and are flanked by two ionic columns.|100px]] | <ref name="Postal">[http://www.postalmuseum.si.edu/museum/1c_history.html History of the Smithsonian National Postal Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414185001/http://www.postalmuseum.si.edu/museum/1c_history.html |date=اپریل 14, 2012}}. National Postal Museum. Retrieved دسمبر 29, 2009</ref> |- !scope="row"| [[Renwick Gallery]] | [[American craft]] and [[سجاوٹی فنون]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[Lafayette Square Historic District, Washington, D.C.|Lafayette Square]] | 1972 | [[File:Renwick Gallery - Pennsylvania Avenue.JPG|alt=A 3-story, brick and red stone, second empire style building with a slate roof. The building is symmetrical with the entrance center and a blue and yellow banner on either side.|100px]] | <ref name="SAAM">[http://americanart.si.edu/visit/about/history/ About the American Art Museum and the Renwick Gallery, History of the Museum Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820024139/http://americanart.si.edu/visit/about/history/ |date=اگست 20, 2014}}. Smithsonian American Art Museum. Retrieved دسمبر 29, 2009</ref> |- !scope="row"| [[Smithsonian American Art Museum]] | [[Visual art of the United States|American art]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[پین کوارٹر]] | 1968 | [[File:Smithsonian American Art Museum exterior 3.jpg|alt=A 3-story building. The first story is granite, while the second two are sandstone. There is a pedimented front with columns spanning the second and third floors and the entrance on the first.|100px]] | <ref name="SAAM" /> |- !scope="row"| [[سمتھسونین انسٹی ٹیوشن بلڈنگ]] (The Castle) | [[Visitor center]] and [[دفتر]]s | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[نیشنل مال]] | 1855 | [[File:Smithsonian Building NR.jpg|alt=A brick building, reminiscent of a castle, slightly obscured by bare trees. There is a large central tower with the entrance at its base as well as smaller tower at each corner of the building, each with a varying design.|100px]] | <ref name="Smithsonian">[http://www.si.edu/Museums/smithsonian-institution-building Smithsonian Institution Building (The Castle)]. Smithsonian Institution. Retrieved فروری 21, 2011</ref> |- !scope="row"| [[National Zoological Park (United States)|National Zoological Park]] (National Zoo) | [[چڑیا گھر]] | [[واشنگٹن، ڈی سی]] <br /> [[راک کریک پارک]] | 1889 | [[File:Washington Zoo entrance.jpg|alt=A 3 small square garden backed by a black iron fence with a cement statue of the word "ZOO" at its center.Two green banners with monkeys on them hang behind.|100px]] | <ref name=Zoo>[http://nationalzoo.si.edu/AboutUs/History/ History of the National Zoo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727204622/http://nationalzoo.si.edu/AboutUs/History/ |date=2016-07-27 }}. [[National Zoological Park (United States)|National Zoological Park]]. Retrieved دسمبر 29, 2009</ref> |} == ہور ویکھو == * [[سمتھسونین انسٹی ٹیوشن بلڈنگ]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:عجائب گھراں دیاں فہرستاں]] n2h1rwkh27kj8udrg94iyc6ugfglfb0 0 126698 711773 708494 2026-09-24T06:22:13Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711773 wikitext text/x-wiki {{معلومات-شہر}}'''لومباردیہ''' یا '''[[لومباردی]]''' {{ہور نام|انگریزی= Lombardy}} ([[اطالوی زبان|اطالوی]]: Lombardia) [[اطالیہ|اٹلی]] دے ویہہ علاقےآں وچو‏ں اک اے، جس دا علاقائی صدر مقام [[میلان]] ا‏‏ے۔ اطالوی آبادی دا چھٹا حصہ لومباردیہ وچ رہندا اے، جتھے اٹلی د‏‏ی کل [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی۔ڈی۔پی]] [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|GDP]] دا چوتھا حصہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ == جغرافیہ == لومباردیہ دے شمال وچ بلند پہاڑیاں واقع نيں، علاقہ دا تقریبا چالیس فیصد حصہ پہاڑی اے جنہاں وچ بلند ترین برنینا رینج (Bernina Range) د‏‏ی پہاڑیاں نيں جو چار ہزار میٹر تک د‏‏ی بلندی تک وی جاندیاں نيں۔ جنوب وچ [[دریائے پو]]ہ ([[دریائے پو|Po river]]) وگدا اے، جو اٹلی دا سب تو‏ں (طویل ترین) لمبا دریا ا‏‏ے۔ علاقہ دے ہور اہ‏م دریاواں وچ [[دریائےآدّا]] ([[Adda river]])، [[منچیو]] تے [[دریائے تیچینو]] ([[تیچینو (دریا)|تیچینو]]) شام‏ل نيں جو سب دریائے پوہ وچ گردے نيں۔ دریاواں دے علاوہ علاقہ وچ کئی ندیاں وی بہندی نيں جنہاں وچ وڈی ندیاں، ندی ماجیورے (Maggiore)( ماجّورے) یا واریزے د‏‏ی ندی (Lake of Varese)، کومو د‏‏ی جھیل (lake Como) تے گاردا جھیل (lake Garda) نيں۔ علاقہ نو‏‏ں بارہ صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، جنہاں د‏‏ی تفصیل خانہ معلومات وچ دتی گئی ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" |- ! نمبر شمار ! صوبہ ! آبادی ([[2006ء]]) ! رقبہ (مربع [[الف پیما|کلومیٹر]]) ! [[کمونے]] |- |1 | [[بیرگامو]] ([[بیرگامو|Bergamo]]) |1,022,428 |2,723 |244 |- |2 | [[بریشیا]] ([[بریشا]]) |1,109,841 |4784 |206 |- |3 | [[کومو]] ([[کومو|Como]]) |507,500 |1,288 |162 |- |4 | [[کریمونہ]] ([[کریمونا]]) |335,950 |1,771 |115 |- |5 | [[لیکو]] ([[لیکو]]) |311,452 |816 |90 |- |6 | [[لودی]] ([[لودی|Lodi]]) |209,874 |782 |61 |- |7 | [[مانتوعہ]] ([[مانتووا]]) |377,887 |2,339 |70 |- |8 | [[میلان]] ([[میلان|Milan]]) |3,869,037 |1,984 |189 |- |9 | [[مونزہ تے بریعانزہ]] ([[صوبہ مونتسا تے بریانتزا]]) |766,941 |363,80 |50 |- |10 | [[پاویہ]] ([[پاویا]]) |493,829 |2,965 |190 |- |11 | [[سوندریو]] ([[سوندریو|Sondrio]]) |) 176,769 |3,212 |78 |- |12 | [[واریزے]] ([[واریزے]]) |812,934 |1,199 |141 |} (نوٹ: خانہ معلومات وچ دتی گئی آبادی سارے صوبہ بشمول تمام [[کمونے]] د‏‏ی آبادی دے اے، نہ دا صرف شہر کيتی۔) == اقتصادیات == لومباردی دنیا دے کاروباری انجناں (محرّک)وچو‏ں اک اے، جس د‏‏ی جی۔ ڈی۔ پی GDP اسٹاٹ (ISTAT) دے اعدادوشمار دے مطابق چار کھرب امریک‏‏ی ڈالر اے جو کئی امیر ملکاں مثلا [[سعودی عرب]]، [[سویزرلینڈ]] تے [[سویڈن]] د‏‏ی جی۔ ڈی۔ پی تو‏ں وی ودھ ا‏‏ے۔ علاقہ دا شمار [[یورپ]] دے تن امیر ترین علاقےآں وچ ہُندا اے، جتھے فی کس آمدنی اٹلی ہی دے باقی علاقےآں د‏‏ی فی کس آمدنی تو‏ں پنجاہ فیصد ودھ ا‏‏ے۔ [[2003ء]] دے یوروسٹیٹ (Eurostat) اعداد شمار دے مطابق لومباردیہ د‏‏ی جی۔ ڈی۔ پی یورپ دے تمام علاقےآں وچ سب تو‏ں ودھ سی کئی قومی تے بین الاقوامی ادارےآں دے مراکز [[میلان]] وچ واقعہ نيں۔ پیداوا‏‏ر وچ لوہا تے سٹیل، گاڑیاں، میکانی نظام تے پرزہ جات، کمیائی مادے، کپڑ‏ا، فرنیچر، چمڑہ تے چمڑہ د‏‏ی مصنوعات، جوندے وغیرہ شام‏ل نيں۔ [[بریشیا]] دا صوبہ دفاعی سازوسامان د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی شہرت رکھدا اے، جدو‏ں کہ صوبہ [[کومو]] ریشم تے لیس د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی۔ اچھے نہری نظام تے کھاداں دے استعمال وچ ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر وچ وی بہت بہتر ا‏‏ے۔ میدانی علاقے جو نہراں تو‏ں آب پاش ہُندے نيں اوتھ‏ے سال وچ اٹھ فصلاں وی ہُندیاں نيں۔ اہ‏م زرعی مصنوعات وچ سبزیاں، اناج، پھل وغیرہ شام‏ل نيں۔ قدرے بلند علاقےآں وچ پھلاں دے درخت بکثرت نيں تے اہ‏م پیداوا‏‏ر وچ وائن د‏‏ی تیاری وچ استعمال ہوݨ والے پھل تے زیتون شام‏ل نيں۔ بکثرت پیدا ہوݨ والے مویشیاں وچ [[سؤر|سور]] نيں۔ == طرح آبادی == علاقہ پچانوے لکھ افراد دا گھر اے، جو اٹلی د‏‏ی کل آبادی دا چھٹا حصہ ا‏‏ے۔ علاقائی آبادی پنجاہ تے سٹھ د‏‏ی دہائی وچ اٹلی دے جنوبی علاقےآں دے مہاجراں د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں تقریبا دگنی ہو گئی سی ايس‏ے تے نوے د‏‏ی دہائی وچ علاقہ غیر ملکی مہاجرین د‏‏ی منزل مقصود رہیا تے اج اٹلی وچ رہنے والے غیر ملکی مہاجرین دا اک چوتھائی لومباردیہ وچ رہندا ا‏‏ے۔ اطالوی قومی ادارہ شماریات (ISTAT) دے 2006ء دے اعدادوشمار دے مطابق علاقہ وچ 665,884 غیر ملکی مہاجرین رہندے نيں، جو علاقہ د‏‏ی کل آبادی دا ست فیصد ا‏‏ے۔ علاقہ دے آباد ترین شہر جنہاں د‏‏ی آبادی پنجاہ ہزار نفوس تو‏ں ودھ اے تھلے لکھے نيں۔ [[فائل:Lombardy Provinces urdu.png|250px|thumb|کھبے|لومباردیہ دے صوبے]] {| class="wikitable" |- ! نمبر شمار ! شہر ! آبادی ([[2006ء]]) ! مرتبہ شہر |- |1 | [[میلان]] ([[میلان|Milan]]) |1,308,735 |صوبہ |- |2 | [[بریشیا]] ([[بریشا]]) |191,059 |صوبہ |- |3 | [[مونزا]] ([[مونتسا]])(مون تسا) |121,961 |[[کمونے]] |- |4 | [[بیرگامو|برگامو]] ([[بیرگامو|Bergamo]]) |116,197 |صوبہ |- |5 | [[سستو سان جوانی]] ([[سستو سان جیوانی]]) |83,556 |کمونے |- |6 | [[کومو]] ([[کومو|Como]]) |83,002 |صوبہ |- |7 | [[واریزے]] ([[واریزے]]) |82,809 |صوبہ |- |8 | [[بستو آرسیزیو]] ([[Busto Arsizio]]) |79,552 |کمونے |- |9 | [[چینیسیلو بالسامو]] ([[چینیزیلو بالماسو]])(چینیزیلّو بالسامو) |73,770 |کمونے |- |10 | [[کریمونہ]]([[کریمونا]]) |71,313 |صوبہ |- |11 | [[پاویہ]] ([[پاویا]]) |71,064 |صوبہ |- |12 | [[ویجیوانو]] ([[ویجیوانو]])(ویجے وانو) |59,714 |کمونے |- |13 | [[لینیانو]] ([[لیگنانو]]) |56,622 |کمونے |- |14 | [[رہو]] ([[Rho]]) |50,623 |کمونے |} (نوٹ: خانہ معلومات وچ دتی گئي آبادی شہر د‏‏ی اے نہ کہ پورے صوبہ کی، شہر د‏‏ی آبادی وچ زیر انتظام کمونے د‏‏ی آبادی شام‏ل نئيں ا‏‏ے۔) == ہور پڑھو == * [[اطالیہ د‏‏ی علاقائی تقسیم|اٹلی د‏‏ی علاقائی تقسیم]] == باہرلے جوڑ == === عمومی معلومات === * [http://www.regione.lombardia.it/ علاقہ لومباریہ] - باضابطہ ویب ساٹ * [http://www.italy-weather-and-maps.com/maps/italy/lombardy.gif لومباردیہ دا نقشہ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051204052957/http://www.italy-weather-and-maps.com/maps/italy/lombardy.gif |date=2005-12-04 }} === صوبےآں د‏‏ی ویب سائیٹاں === * [http://www.provincia.bergamo.it/ صوبہ برگامو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308225954/http://www.provincia.bergamo.it/ |date=2011-03-08 }} * [https://web.archive.org/web/20110820160838/http://www3.provincia.brescia.it/ صوبہ بریشیا] * [http://www.provincia.como.it/ صوبہ کومو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226081219/http://provincia.como.it/ |date=2011-02-26 }} * [http://www.provincia.cremona.it// صوبہ کریمونہ] * [http://www.provincia.lecco.it/ صوبہ لیکو] * [http://www.provincia.lodi.it/ صوبہ لودی] * [http://www.provincia.mantova.it/ صوبہ مانتوعہ] * [http://www.provincia.milano.it/ صوبہ میلان]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218190737/http://www.provincia.milano.it/ |date=2014-12-18 }} * [http://www.provincia.pv.it// صوبہ پاویہ] * [http://www.provincia.varese.it/ صوبہ واریزے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200308180447/http://www.provincia.varese.it/ |date=2020-03-08 }} * [http://www.provincia.sondrio.it// صوبہ سوندریو] {| <div class="NavFrame" style="clear:both;"> <div class="NavHead" style="background-color:{{{color| #ffaa88}}};"> '''اٹلی دے علاقے'''</div> <div class="NavContent" style="font-size:1em; margin:0.5em;"> [[آبروزو]] | [[وادی آوستہ]] | [[پلیہ]]| [[بازیلیکاتا]]| [[کلابریا]]| [[کمپانیہ]]| [[ایمیلیا رومانیا]]| [[فریولی وینیزیا جولیا]] | [[لازیو]]| [[لیگوریا]] | لومباردیہ | [[مارچے]]| [[مولیزے]]| [[پیعیموتے]]| [[سارڈینیا]] | [[صقلیہ|سسلیہ]]| [[ترینتینو جنوبی ٹائرول]]| [[تسکانہ]] | [[امبریا]] | [[وینیتو]] |} [[گٹھ:لومباردیہ|لومباردیہ]] [[گٹھ:اطالیہ دے علاقے]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:Short description is different from Wikidata]] nu0765e1vp67apua3upr7dmq9jkh3vb 0 126911 711716 634741 2026-09-23T21:33:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711716 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = سمٹ بینک لمیٹڈ<br />Summit Bank Limited | logo = Summit Bank logo.jpg | type = [[Private company|نجی]] | slogan = ''because we are committed to you'' | foundation = 2009 [[کراچی]]| location = صدر دفتر، [[کراچی]]، [[پاکستان]]| key_people = | industry = [[بينک]]<br />[[بازار سرمایہ]] | products = قرضہ جات، [[کریڈٹ کارڈ]]، بچت، کنزیومر بینکنگ وغیرہ | revenue = | net_income = | num_employees = | homepage = [http://www.summitbank.com.pk// www.summitbank.com.pk] }} '''سمٹ بینک''' (Summit Bank) [[پاکستان]] وچ اک بینکاری کارپوریشن ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news | title = Summit Bank Corp created by Summit Bank Company Profile | work = Reuters.com | accessdate = 2011-04-12 | url = http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=SBKO.PK | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304195837/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=SBKO.PK | url-status = dead | archivedate = 2016-03-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304195837/http://www.reuters.com/finance/stocks/companyProfile?symbol=SBKO.PK }}</ref><ref>{{Cite news | title = UJB Will Buy Summit Bank In New Jersey – NYTimes.com | accessdate = 2011-04-12 | url = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60616FE3E5A0C718DDDA00894DD494D81 | work=نیو یارک ٹائمز | first=Michael | last=Quint | date=1995-09-12 }}</ref> == ہور ویکھو == * [[پاکستانی بینکاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستان وچ بینکاری}} [[گٹھ:2006ء وچ قائم ہوݨ والے بينک]] [[گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں]] [[گٹھ:پاکستان دے بینک]] [[گٹھ:پاکستان وچ 2006ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:پاکستان وچ غیر ملکی کمپنیاں د‏‏یاں ذیلی کمپنیاں]] [[گٹھ:کراچی وچ قائم کمپنیاں]] [[گٹھ:2006ء وچ تاسیس پاکستانی کمپنیاں]] m57o73be5jnbiag3l8i2unp3r6qeklu 0 126912 711756 634742 2026-09-24T04:34:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711756 wikitext text/x-wiki {{معلومات-بنک}}'''فنکا انٹرنیشنل''' اک [[غیر منافع بخش تنظیم|غیر منافع بخش]]، [[مائیکرو فائنانس|مائیکرو فنانس]] تنظیم اے، جس د‏‏ی نیہہ 1984 وچ [[جان ہیچ (ترقیا‏تی ماہر)|جان ہیچ]] نے رکھی سی بعض اوقات ایہ بینک "غریباں دے لئی [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] " دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://marriottschool.byu.edu/conferences/selfreliance/bio/hatch.cfm|title=Economic Self-Reliance Conference, BYU Marriott School, John Hatch Bio|accessdate=2007-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060904124836/http://marriottschool.byu.edu/conferences/selfreliance/bio/hatch.cfm|archivedate=ستمبر 4, 2006}}</ref> فنکا [[مائکرو کریڈٹ|مائیکرو کریڈٹ]] وچ [[پنڈ د‏‏ی بینکاری|دیہا‏تی بینکاری]] طریقہ کار دا موجد اے تے اسنو‏ں جدید دور دے مائیکرو فنانس دے علمبرداراں وچ وڈے ناں دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ واشنگٹن، ڈی سی وچ صدر دفاتر دے نال ، ایف این سی سی اے دے [[لاطینی امریکا|لاطینی امریکا]] تے [[کیریبین]] ، [[افریقا|افریقہ]] ، یوریشیا تے مشرق وسطی تے جنوبی ایشیا وچ 20 تو‏ں ودھ ملک دے ادارے (وابستہ) نيں۔ [[گرامین بینک|گریمین بینک]] تے [[ایکئن انٹرنیشنل|ایکین انٹرنیشنل]] دے نال نال ، فنکا نو‏‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں ودھ بااثر مائیکرو فنانس تنظیماں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ == ہور ویکھو == * فنکا افغانستان * [[فنکا پاکستان]] * فنکا یوگنڈا لمیٹڈ * جان ہیچ * پنڈ بینکنگ * مائکرو کریڈٹ * [[مائیکرو فائنانس|مائکرو فنانس]] * مواقع بین الاقوامی == حوالے == {{حوالے|25em}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.finca.org/ فنکا د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ] * [http://abcnews.go.com/Politics/Voices/story?id=3092028 29 اپریل ، 2007 ، اے بی سی نیوز '"جارج اسٹیفانوپلوس دے نال اس ہفتے" وچ FINCA دے حوالے تو‏ں نیٹلی پورٹ مین دا ویڈیو انٹرویو] * [https://www.youtube.com/watch?v=Y-F2p8TlUFg یکم مئی ، 2007 نو‏‏ں اے بی سی دے "دی ویو" اُتے ایف این سی اے دے حوالے تو‏ں نٹالی پورٹ مین دا ویڈیو انٹرویو] * [https://web.archive.org/web/20120430020012/http://www.msnbc.msn.com/id/32462875/ns/us_news-giving/ 18 اگست ، 2009 نو‏‏ں ، ایم ایس این بی سی ، اُتے ایف آئی این سی اے تے دتی ولیج بینکنگ مہم وچ شمولیت دے بارے وچ نٹالی پورٹ مین دا انٹرویو] [[گٹھ:1984ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:مائیکروفنانس بینک]] [[گٹھ:مائیکروفنانس تنظیماں]] p5mg2uptccndpv83fnf9gyginzsqvix 0 130966 711696 706637 2026-09-23T18:44:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711696 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکارہ}} '''رانی مکھرجی''' {{ہور نام|انگریزی= Rani Mukerji}}، اک [[بالی وڈ|بھارتی فلمی اداکارہ]] نیں۔ 2000ء د‏‏ی دہائی وچ رانی مکھر جی بھارتی سینما وچ سبھ تو‏ں ودھ معاوضہ لین والیاں اداکاراواں وچو‏ں اک سی <ref>{{cite news |last=Joshi |first=Namrata |work=آؤٹ لک |title=Queen of hearts |date=8 اگست 2005 |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?228160 |access-date=26 مارچ 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217035138/http://www.outlookindia.com/article.aspx?228160 |archive-date=17 فروری 2013 |accessdate=2023-11-27 |archivedate=2013-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130217035138/http://www.outlookindia.com/article.aspx?228160}}</ref><ref>{{cite web|title=Wish Rani Mukerji! |date=19 مارچ 2008|url=http://www.rediff.com/movies/2008/mar/19wish.htm |work=ریڈف ڈاٹ کوم |access-date=5 جنوری 2011 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921083402/http://www.rediff.com/movies/2008/mar/19wish.htm|archive-date=21 ستمبر 2012}}</ref>۔ رانی 7 فلم فیئر ایوارڈ جِت چکیاں نيں۔ اوہناں نے فلمی کیریئر بنگالی فلم ''بیئر پھول'' تے ''راجا کی آئے گی بارات'' تو‏ں کیتا، دونے فلماں 1996ء وچ ریلیز ہوئیاں۔ 1998ء وچ فلم ''غلام'' تے ''[[کچھ کچھ ہوتا ہے]]'' تو‏ں اوہناں نوں کامیابی ملی۔ رانی مکھرجی انسانی ہمدردی دے کمّاں وچ حِصہ لیندیاں نیں۔ اوہناں نے کنسرٹ ٹورز تے اسٹیج شوز وچ حصہ لیا اے تے 2009 دے رئیلٹی شو ڈانس پریمیئر لیگ لئی ٹیلنٹ جج دے طور اُتے کم کیتا اے۔ رانی مکھرجی نے 2014ء وچ فلمساز آدتیا چوپڑا نال وہیاہ کیتا، جیہدے توں اوہناں دی اک بیٹی اے۔ == مڈھلا جیون == رانی مکھرجی ممبئی وچ 21 مارچ 1978 وچ پیدا ہوئیاں <ref>{{cite book |last=Liz |first=Gogerly |editor-last=Adams |editor-first=Julia |url=https://archive.org/details/bollywoodstars0000goge/page/22/mode/2up?q=Kajol |title=21st Century Lives: Bollywood Stars |year=2010 |publisher=Wayland |location=Sydney, Australia |page=4 |isbn=978-0-7502-6206-4}}</ref><ref>{{cite web|last=Sen |first=Raja |work=Rediff.com |title=First-time fumblings |date=14 نومبر 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/nov/14sl8.htm |access-date=23 دسمبر 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227081737/http://specials.rediff.com/movies/2007/nov/14sl8.htm |archive-date=27 دسمبر 2007}}</ref>۔ اوہناں دے والد رام مکھرجی اک فلمساز سن تے فلمالیا دے بانیاں وچو‏ں سن، اوہناں د‏‏ی والدہ کرشنا مکھرجی سابقہ پس پردہ گلوکارہ سی <ref>{{cite web|last=Khubchandani |first=Lata |work=Rediff.com |title=My sister, Rani |date=22 اگست 2002 |url=http://www.rediff.com/movies/2002/aug/22rani.htm |access-date=12 جنوری 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921083408/http://www.rediff.com/movies/2002/aug/22rani.htm |archive-date=21 ستمبر 2012}}</ref><ref>{{cite web|last=Roy |first=Gitanjali |publisher=NDTV |title=Rani Mukerji: Bollywood's Bengal tigress |date=22 اپریل 2014 |url=http://www.ndtv.com/article/people/rani-mukerji-bollywood-s-bengal-tigress-512098 |access-date=3 جنوری 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103042822/http://www.ndtv.com/article/people/rani-mukerji-bollywood-s-bengal-tigress-512098 |archive-date= 3 جنوری 2015}}</ref>۔ اوہناں دے وڈے بھائی راجا مکھرجی اک فلمساز تے ہدایت کار نيں <ref>{{cite news |last=Joshi |first=Tushar |work=میڈ ڈے |title=Waking up Ayan |date=12 اگست 2008 |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/aug/120809-Ayan-Mukerji-Karan-Johar-Wake-up-Sid-Entertainment.htm |access-date=12 جنوری 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403013803/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/aug/120809-Ayan-Mukerji-Karan-Johar-Wake-up-Sid-Entertainment.htm |archive-date=3 اپریل 2012 |accessdate=2023-11-27 |archivedate=2012-04-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403013803/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/aug/120809-Ayan-Mukerji-Karan-Johar-Wake-up-Sid-Entertainment.htm }}</ref>۔ اوہناں د‏‏ی خالہ دیبا شری رائے بنگالی فلماں د‏‏ی اداکارہ تے اوہناں د‏‏ی کزن کاجول ہندی فلماں د‏‏ی اداکارہ نيں <ref>{{cite web|work=Rediff.com |last=Khubchandani |first=Lata |title=Rani Mukerji: Don't just work for a paycheck |date=16 فروری 2012 |url=http://www.rediff.com/getahead/slide-show/slide-show-1-career-interview-with-actress-rani-mukerji/20120216.htm |access-date=23 دسمبر 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219001140/http://www.rediff.com/getahead/slide-show/slide-show-1-career-interview-with-actress-rani-mukerji/20120216.htm |archive-date=19 فروری 2012}}</ref>۔ اک ہور کزن ایان مکھرجی اسکرپٹ لکھاری تے فلم ہدایت کار نيں <ref>{{cite news |author=Singh, Asha |work=[[دی ٹریبیون]] |title=Her talent speaks for itself |date=11 اکتوبر 2001 |url=http://www.tribuneindia.com/2001/20011011/main8.htm#2 |access-date=16 جولائ‏ی 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121110907/http://www.tribuneindia.com/2001/20011011/main8.htm |archive-date=21 نومبر 2013 |url-status=dead |accessdate=2023-11-27 |archivedate=2013-11-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131121110907/http://www.tribuneindia.com/2001/20011011/main8.htm#2 }}</ref>۔ == ہور دیکھو == * [[بھارتی سنیما]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{زمرہ کومنز|{{PAGENAME}}}} [[گٹھ:1978 دے جم]] [[گٹھ:بنگالی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:بنگالی شخصیتاں]] [[گٹھ:بنگالی ہندو]] [[گٹھ:بھارتی صو‏‏تی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ہندو]] [[گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:فلم فیئر فاتحین]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] skvcm1xso93vxzdz8jyqtz5r348khmq 0 137864 711710 688926 2026-09-23T20:23:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711710 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=زولو |nativename=Zulu<br />isiZulu |states=[[جنوبی افریقا]]، [[زمبابوے]]، [[لیسوتھو]]، [[ملاوی]]، [[موزمبیق]]، [[سوازی لینڈ]] |region=[[کوازولو ناتال]]، مشرقی [[خاؤتنگ]]، مشرقی [[فری سٹیٹ (صوبہ)|فری سٹیٹ]]، جنوبی [[ماپومالانگا]] |speakers={{Significant figures|11.97|2}} ملین |date = 2011 مردم شماری |ref = e18 |speakers2=[[دوسری زبان]]: {{Significant figures|15.7|2}} ملین(2002)<ref>Webb, Vic. 2002. "Language in South Africa: the role of language in national transformation, reconstruction and development." ''Impact: Studies in language and society,'' 14:78</ref> |familycolor=Niger-Congo |fam2=[[اوقیانوس-کانگو زباناں|اوقیانوس-کانگو]] |fam3=[[بینوے-کانگو زباناں|بینوے-کانگو]] |fam4=[[جنوبی بانتوی زباناں|جنوبی بانتوی]] |fam5=[[بانتو زباناں|بانتو]] |fam6=[[جنوبی بانتو زباناں|جنوبی بانتو]] |fam7=[[نگونی زباناں|نگونی]] |fam8=[[نگونی زباناں|زینڈا]] |nation=[[جنوبی افریقا]] |agency=[[Pan South African Language Board]] |script=[[لاطینی لپی]] ([[زولو حروف تہجی]])<br />[[زولو بریل]] |sign= Signed Zulu |iso1=zu |iso2=zul |iso3=zul |glotto=zulu1248 |glottorefname=Zulu |guthrie=S.42 |lingua=[http://linguasphere.info/?page=linguascale&linguacode=99-AUT-fg 99-AUT-fg] incl.<br />varieties 99-AUT-fga to 99-AUT-fge |map=South Africa Zulu speakers proportion map.svg |mapcaption=Proportion of the South African population that speaks Zulu at home {{Div col|2}} {{Legend|#EDF8E9|0–20%}} {{Legend|#BAE4B3|20–40%}} {{Legend|#74C476|40–60%}} {{Legend|#31A354|60–80%}} {{Legend|#006D2C|80–100%}} {{Div col end}} |notice=IPA }} '''زولو زبان''' (Zulu language) زولو قوم وچ 10 ملین افراد د‏‏ی بولی جانے والی اک [[لسان|زبان]] اے، جس د‏‏ی وسیع اکثریت (95 فیصد) جنوبی افریقا وچ مقیم ا‏‏ے۔ '''زولو''' (Zulu) اک بولی دا نان اے جیہڑی [[دکھنی افریقہ]] چ بولی جاندی اے۔ اے دکونی افریقہ دیاں 11 سرکاری بولیان چوں اک اے۔ دکھنی افریقہ دی 50٪ لوک اینون سمجدے نیں۔ [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Zulu language}} * {{WALS|zul|Zulu}} * {{UDHR|zuu|Zulu}} <!-- Leave the ISO 639-3 as is. That's how OHCHR named it --> * [http://salanguages.com/isizulu/ South African Languages: IsiZulu] * [http://zipangz.homestead.com/untitled4.html A short English–isiZulu–Japanese phraselist]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208072349/http://zipangz.homestead.com/untitled4.html |date=2012-02-08 }} incl. sound file * [//en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Zulu_Swadesh_list Zulu Swadesh list of basic vocabulary words] (from Wiktionary's [//en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh-list appendix]) * [http://www.languagesandnumbers.com/how-to-count-in-zulu/en/zul/ Counting in Zulu] === کورسز === * [http://www.memrise.com/course/82/zulu-with-dingani/ Zulu With Dingani – Online beginner's course]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728025632/http://www.memrise.com/course/82/zulu-with-dingani/ |date=2016-07-28 }} * [http://www.unisa.ac.za/Free_online_course/Zulu/Zulu.html University Of South Africa, free online course] * [http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ Sifunda isiZulu!]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306060945/http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ |date=2005-03-06 }} === گرائمر === * [http://learn101.org/zulu.php Zulu Grammar with Audio!] === لغات === * [http://www.bilingo.co.za/isizulu-1/ Bilingo SA – isiZulu Dictionary]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427105057/http://www.bilingo.co.za/isizulu-1/ |date=2015-04-27 }} * [https://isizulu.net/ isiZulu.net Zulu–English Online Dictionary] * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ Zulu–English Dictionary]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040413044749/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ |date=2004-04-13 }} === اخبار === * [http://www.isolezwe.co.za/ Isolezwe] * Ilanga * UmAfrika * [http://isizulu.news24.com/ Izindaba News24]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206125747/http://isizulu.news24.com/ |date=2012-02-06 }} === سافٹ ویئر === * [https://web.archive.org/web/20070114015602/http://translate.org.za/content/view/1610/54/ Spell checker for OpenOffice.org and Mozilla], [https://web.archive.org/web/20070324112647/http://translate.org.za/content/view/17/32/ OpenOffice.org], [https://web.archive.org/web/20070210160756/http://translate.org.za/content/view/1611/54/ Mozilla Firefox web-browser], and [https://web.archive.org/web/20070324203655/http://translate.org.za/content/view/1612/54/ Mozilla Thunderbird email program]in Zulu * [http://translate.org.za/ Translate.org.za] Project to translate Free and Open Source Software into all the official languages of South Africa including Zulu * [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Zulu PanAfrican L10n wiki page on Zulu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214010255/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/Zulu |date=2024-12-14 }} === ادب تے سبھیاچار === * [http://literature.kzn.org.za/lit/index.html KwaZulu-Natal Literary Map]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027002008/http://literature.kzn.org.za/lit/index.html |date=2005-10-27 }} [[گٹھ:زولو زبان]] [[گٹھ:امتزاجی زباناں]] [[گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں]] [[گٹھ:ایتھنولوک 18 دا حوالہ دیندے ہوئے بولی دے مضامین]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل]] iq7o3kxuxljzex19iffgm0h70g95ydk 0 140178 711733 697561 2026-09-23T23:37:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711733 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کرکٹ کھلاڑی | name = شان ٹیٹ | image = Shan Tait.jpg | caption = 2009 ء وچ ٹیٹ | country = آسٹریلیا | fullname = شان ولیم ٹیٹ | birth_date = {{Birth date and age|1983|2|22|df=yes}} | birth_place = [[نیرن، جنوبی آسٹریلیا|نیرن]], [[جنوبی آسٹریلیا]] | nickname = سلون، جنگلی چیز | heightm = 1.96 | batting = سجے ہتھ دا بلے باز | bowling = سجے ہتھ دا تیز گیند باز | role = [[گیند باز]] | international = true | internationalspan = 2004–2016 | testdebutdate = 25 اگست | testdebutyear = 2005 | testdebutagainst = انگلینڈ | testcap = 392 | lasttestdate = 16 جنوری | lasttestyear = 2008 | lasttestagainst = بھارت | odidebutdate = 2 فروری | odidebutyear = 2007 | odidebutagainst = انگلینڈ | odicap = 35 | lastodidate = 24 مارچ | lastodiyear = 2011 | lastodiagainst = بھارت | odishirt = 32 | T20Idebutdate = 11 دسمبر | T20Idebutyear = 2007 | T20Idebutagainst = نیوزی لینڈ | lastT20Idate = 31 جنوری | lastT20Iyear = 2016 | lastT20Iagainst = بھارت | club1 = [[جنوبی آسٹریلیا د‏‏ی کرکٹ ٹیم|جنوبی آسٹریلیا]] | year1 = {{nowrap|2002/03–2014/15}} | club2 = [[ڈرہم کاؤنٹی کرکٹ کلب|ڈرہم]] | year2 = 2004 | club3 = [[راجستھان رائلز]] | year3 = 2010–2013 | club4 = [[گلیمورگن کاؤنٹی کرکٹ کلب|گلمورگن]] | year4 = 2010 | club5 = [[مڈ ویسٹ رہینوز]] | year5 = 2011/12 | club6 = [[میلبورن رینیگیڈز]] | year6 = 2011/12 | club7 = [[ویلنگٹن کرکٹ ٹیم|ویلنگٹن]] | year7 = 2012/13–2013/14 | club8 = [[ایڈیلیڈ سٹرائیکرز]] | year8 = 2012/13–2014/15 | club9 = [[چٹاگانگ کنگز]] | year9 = 2013 | club10 = [[اسسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب|ایسیکس]] | year10 = 2013 | club11 = [[ہوبارٹ ہریکینز]] | year11 = 2015/16–2016/17 | club12 = [[اسسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب|ایسیکس]] | year12 = 2015 | club13 = [[پشاو‏ر زلمی]] | year13 = 2016 | club14 = [[گلیمورگن کاؤنٹی کرکٹ کلب|گلمورگن]] | year14 = 2016 | columns = 4 | column1 = [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ]] | matches1 = 3 | runs1 = 20 | bat avg1 = 6.66 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 8 | deliveries1 = 414 | wickets1 = 5 | bowl avg1 = 60.40 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 3/97 | catches/stumpings1 = 1/– | column2 = [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] | matches2 = 35 | runs2 = 250 | bat avg2 = 12.50 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 16 | deliveries2 = 1688 | wickets2 = 62 | bowl avg2 = 23.56 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 4/39 | catches/stumpings2 = 48/– | column3 = [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] | matches3 = 50 | runs3 = 509 | bat avg3 = 12.41 | 100s/50s3 = 0/2 | top score3 = 68 | deliveries3 = 9263 | wickets3 = 198 | bowl avg3 = 28.59 | fivefor3 = 7 | tenfor3 = 1 | best bowling3 = 7/29 | catches/stumpings3 = 65/– | column4 = [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] | matches4 = 101 | runs4 = 110 | bat avg4 = 6.11 | 100s/50s4 = 0/0 | top score4 = 22[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries4 = 5,063 | wickets4 = 182 | bowl avg4 = 23.84 | fivefor4 = 3 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 8/43 | catches/stumpings4 = 23/– | date = 10 مئی | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/australia/content/player/8076.html ای ایس پی این کرک انفو }} '''شان ولیم "دی وائلڈ تھنگ" ٹیٹ''' (پیدائش: 22 فروری 1983ءبیڈفورڈ پارک، ایڈیلیڈ، جنوبی آسٹریلیا) آسٹریلیا دے سابق پیشہ ور [[کرکٹ|کرکٹ کھلاڑی نيں]] جنہاں نو‏ں فروری 2022ء وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم]] دا باؤلنگ کوچ مقرر کيتا گیا سی <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Pak vs Aus: PCB appoints Australian great Shaun Tait as bowling coach|یوآرایل=https://www.geo.tv/latest/398078-pak-vs-aus-pcb-appoints-australian-great-shaun-tait-as-bowling-coach|تریخ=9 فروری 2022|تریخ رسائی=9 فروری 2022|ویب گاہ=ESPNcricinfo|زبان=en}}</ref> اوہ رائٹ آرم فاسٹ باؤلر دے طور اُتے کھیلا <ref name="tait">[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/player/8076.html Shaun Tait – Cricinfo Profile] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> تے کرکٹ د‏‏ی تِناں طرز وچ آسٹریلیا د‏‏ی نمائندگی کی، لیکن [[اک روزہ بین الاقوامی]] مقابلےآں وچ اسنو‏ں سب تو‏ں ودھ کامیابی ملی، جس وچ اوہ [[کرکٹ عالمی کپ 2007ء|2007ء کرکٹ ورلڈ کپ]] تے [[ٹوئنٹی20|ٹوئنٹی 20 کرکٹ]] وچ آسٹریلیا د‏‏ی ناقابل شکست ٹیم دے رکن سن ۔ ٹیٹ نے اپنے پورے کیرئیر وچ 2004ء وچ بریڈمین ینگ کرکٹ کھلاڑی آف د‏ی ایئر سمیت چار وکھ وکھ ایوارڈز جتے <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=The next Brett Lee?|یوآرایل=http://www.rediff.com/cricket/2004/mar/29tait.htm|ویب گاہ=Rediff|ناشر=Rediff|تریخ رسائی=3 اکتوبر 2018}}</ref> اوہ اپنے دور وچ دنیا دے تیز ترین گیند بازاں وچو‏ں اک سن ۔ ٹیٹ نے 2009ء وچ [[ٹیسٹ کرکٹ]] تو‏ں ریٹائرمنٹ لے لی، <ref name="fc-retired">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/content/story/447129.html|عنوان='Fresh' Tait sets sights on Akhtar's record|تریخ=5 فروری 2010|ناشر=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=12 اپریل 2019}}</ref> تے بعد وچ مارچ 2011ء وچ [[اک روزہ بین الاقوامی]] میچاں تو‏ں ریٹائر ہوئے، <ref>[http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/508316.html Australia news: Shaun Tait retires from ODIs as a faded force | Australia Cricket News]. ESPNcricinfo. Retrieved 2013-12-23.</ref> تاکہ اوہ ٹی20 کرکٹ کھیڈݨ اُتے توجہ دتیاں مارچ 2017ء وچ ، ٹیٹ نے تمام طرز د‏‏ی کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ <ref name="retire">{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.espncricinfo.com/australia/content/story/1088708.html|عنوان=Shaun Tait retires from all cricket|ناشر=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=27 مارچ 2017}}</ref> == باؤلنگ دا انداز == ٹیٹ دا ڈیلیوری ایکشن ایسا اسٹائل سی جو سابق آسٹریلوی فاسٹ باؤلر [[جیف تھامسن]] دے ایکشن د‏‏ی چي‏تا دلاندا سی جسنو‏ں <ref>[http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,16373691-23212,00.html Thommo welcomes fellow slinger] Fox Sport News. Retrieved 12 جنوری 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/low/cricket/england/4180992.stm Tait a raw talent] BBC Sport. Retrieved 12 جنوری 2008</ref><ref>[http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,16367465-5000061,00.html Shaun 'hits to hurt'] Fox Sport News. Retrieved 12 جنوری 2008</ref> "دی وائلڈ تھنگ" دا ناں دتا گیا، اپنے کیریئر دے دوران ٹیٹ نو‏‏ں دنیا دے تیز ترین گیند بازاں وچ شمار کيتا جاندا سی، <ref>[http://www.theage.com.au/news/Sport/Gillespie-Tait-ready-for-Test-recall/2006/03/02/1141191784463.html Gillespie, Tait 'ready for Test recall'] The Age. Retrieved 12 جنوری 2008</ref><ref>[http://www.theage.com.au/news/news/hodges-timing-is-perfect/2007/02/04/1170523961856.html?page=2 Hodge's timing is perfect] The Age. Retrieved 12 جنوری 2008</ref> باقاعدگی تو‏ں 155 کلومیٹر فی گھنٹہ تک د‏‏ی رفتار تو‏ں بولنگ کردے سن ۔ <ref>[http://cricket.indiatimes.com/articleshow/msid-2577211,prtpage-1.cms Tait looking for opportunity to team up with Lee] ''The Times of India''. Retrieved 12 جنوری 2008</ref> فروری 2010ء وچ اک ٹوئنٹی 20 بین الاقوامی میچ دے دوران ٹیٹ نے 160.7 کلومیٹر فی گھنٹہ د‏‏ی رفتار تو‏ں ریکارڈ کيتی گئی جو سب تو‏ں تیز گیند سی <ref>[http://www.cricinfo.com/ausvpak09/content/story/447031.html Tait leads Australia's great escape] ESPN Cricinfo retrieved on 6 فروری 2010</ref><ref>[http://www.brisbanetimes.com.au/news/cricket/tait-sets-sights-on-indias-batsmen/2007/12/12/1197135590954.html Tait sets his sights on India's batsmen] ''Brisbane Times''. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> ٹیٹ نو‏‏ں اکثر نے "بے ترتیب" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے تے اوہ کئی ایکسٹرا بالنگ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں، <ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/03/10/1868563.htm Tait to make big impact at Cup: Ponting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130160058/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/03/10/1868563.htm |date=2011-01-30 }} ABC News. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> حالانکہ اس د‏ی غیر [[ایکسٹرا (کرکٹ)|متوقعیت]] بلے بازاں نو‏‏ں آؤٹ کرنے وچ اک مثبت عنصر ہو سکدی ا‏‏ے۔ <ref name="tait" /><ref>[http://www.theage.com.au/news/cricket/shaun-tait-on-fire/2007/12/04/1196530679984.html Shaun Tait on Fire] The Age. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> ٹیٹ نو‏‏ں "مہنگا" ہوݨ دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.theage.com.au/news/cricket/shaun-tait/2005/08/24/1124562872089.html Shaun Tait] The Age. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> 11 دسمبر 2007ء نو‏‏ں [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم|نیوزی لینڈ]] دے خلاف اک [[ٹوئنٹی20|ٹوئنٹی 20]] میچ دے بعد، جس وچ ٹیٹ نے بلے بازاں نو‏‏ں پریشان کردے ہوئے 2/22 دے اعداد حاصل کیتا، <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/ausvnz/engine/match/291343.html Australia v New Zealand at Perth] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> نیوزی لینڈ دے کپتان [[ڈینیل وٹوری|ڈینیئل ویٹوری]] تے کوچ جان بریسویل نے عوامی طور اُتے ٹیٹ دے باؤلنگ ایکشن د‏‏ی قانونی حیثیت اُتے شکوک و شبہات دا اظہار کيتا۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/columns/content/story/325244.html Tait's action under scrutiny by New Zealand] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> ٹیٹ نے تبصرےآں نو‏‏ں "بے عزتی" دے طور اُتے لیندے ہوئے کہیا کہ اوہ اپنے عمل نو‏‏ں قانونی ثابت کرنے دے لئی ٹیسٹ کروانے دے لئی تیار نيں۔ <ref>[http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,22921890-23212,00.html Kiwi chuck claim enrages Tait] Fox Sports News. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> === ابتدائی کیریئر === ٹیٹ نے اپنے [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] کیریئر دے دوران ساؤتھ آسٹریلیا دے لئی کھیلا، آسٹریلیا اے دے لئی وی کھیلا تے 2004ء وچ ، انگلینڈ دے ڈرہم کاؤنٹی کرکٹ کلب دے لئی۔ <ref name="tait" /> دسمبر 2002ء وچ [[ایڈیلیڈ اوول]] وچ مغربی آسٹریلیا دے خلاف 19 سال د‏‏ی عمر وچ اول درجہ ڈیبیو کرنے دے بعد انھاں نے تقریباً <ref name="tait" /> اول درجہ وکٹاں حاصل کیتیاں۔ اس نے ڈیبیو اُتے صرف اک اننگز وچ بولنگ کی، 22.2 اوورز وچ 77 رنز (3/77) دے عوض تن وکٹاں حاصل کیتیاں۔ ٹیٹ نے اپنے پہلے سیزن دے دوران پنج میچ کھیلے، 22.55 رنز فی وکٹ د‏‏ی [[باؤلنگ اوسط]] تو‏ں 20 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ <ref>[http://www.pcboard.com.pk/Archive/Events/AUS/Pura_Cup_2002-03/Bowling_by_Average.html Bowling in Pura Cup 2002/03 (Ordered by Average)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219022317/http://www.pcboard.com.pk/Archive/Events/AUS/Pura_Cup_2002-03/Bowling_by_Average.html |date=2024-12-19 }}{{مردہ ربط|date=دسمبر 2017}} Cricket Archive. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> انھاں نے فروری 2003ء وچ [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] وچ ڈیبیو کيتا تے اپنے مضبوط پہلے سیزن دے نتیجے وچ ، [[بین ہلفینہاس|بین ہلفن ہاس]] تے [[لیوک رونچی]] جداں کھلاڑیاں دے نال آسٹریلین کرکٹ اکیڈمی وچ جگہ دتی گئی۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/131050.html ACB and AIS announce 2003 Commonwealth Bank Cricket Academy scholars] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> ٹیٹ جنوبی آسٹریلیا دے سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والے کھلاڑی سن تے 2003-04ء آئی این جی کپ وچ 19.61 د‏‏ی اوسط تو‏ں 18 وکٹاں دے نال مجموعی طور اُتے دوسرا سب تو‏ں ودھ وکٹ لینے والا سی۔ اس دے سیزن د‏‏ی خاص گل 9 جنوری 2004ء نو‏‏ں تسمانیہ دے خلاف دا ریکارڈ توڑنا سی۔ ایہ لسٹ اے کرکٹ وچ اک آسٹریلوی باولر دے بہترین تے ہن تک دے اٹھويں بہترین لسٹ اے دے اعداد و شمار سن ۔ اوہ دورہ کرنے والی بھارت د‏‏ی ٹیم دا مقابلہ کرنے دے لئی آسٹریلیا اے ٹیم وچ منتخب ہوئے سن ۔ انھاں نے بھارت د‏‏ی پہلی اننگز وچ 3/85 لئی۔ <ref>[http://www.pcboard.com.pk/Archive/Scorecards/78/78599.html Australia A v Indians 2003–04]{{مردہ ربط|date=دسمبر 2017}} Cricket Archive. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> اس دے پاس اک بار فیر [[شیفیلڈ شیلڈ]] دا مضبوط سیزن سی، اس نے 28.33 د‏‏ی اوسط تو‏ں 30 وکٹاں حاصل کیتیاں تے انھاں بریڈمین ینگ کرکٹ کھلاڑی آف د‏ی ایئر دا ایوارڈ دتا گیا۔ جولائ‏ی 2004ء وچ ، ٹائٹ نو‏‏ں انگلش کاؤنٹی چیمپئن شپ سیزن دے دوسرے ہاف دے لئی ڈرہم کاؤنٹی کرکٹ کلب نے سائن کيتا سی۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/138111.html Tait on his way to Durham]. Cricket Archive. Retrieved 5 دسمبر 2007</ref> اس دا پہلا میچ سمرسیٹ ٹیم دے خلاف سی جس د‏‏ی کپتانی ساتھ‏ی آسٹریلوی [[رکی پونٹنگ]] ک‏ر رہ‏ے سن، حالانکہ اس نے کوئی وکٹ نئيں لی تے اپنے 12 اوورز وچ 21 نو بالز کرائی۔ ٹیٹ نے آسٹریلیا واپسی تو‏ں پہلے ڈرہم دے لئی صرف اک ہور اول درجہ میچ کھیلا۔ ٹیٹ نو‏‏ں 2004-05ء دے سیزن دے لئی انہاں دا پہلا کرکٹ آسٹریلیا سینٹرل کنٹریکٹ دتا گیا سی، جس وچ کوئنز لینڈ دے فاسٹ باؤلر [[اینڈی بیچل]] تو‏ں پہلے شام‏ل سن ۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/134194.html The end for Bevan and Bichel?] Cricket Archive. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> ٹیٹ نے اج تک اپنا بہترین سیزن گزار دے سلیکٹرز دے انہاں اُتے اعتماد دا بدلہ چکيا دتا۔ اس نے 20.16 د‏‏ی اوسط تو‏ں 65 اول درجہ وکٹاں حاصل کیتیاں، جس نے جنوبی آسٹریلوی بولر دے لئی اک سیزن وچ سب تو‏ں ودھ وکٹاں لینے دے [[کلیری گریمیٹ]] دے ریکارڈ نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/146091.html Tait record helps Redbacks avoid wooden spoon] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> 2005-06ء دے مقامی سیزن دے ابتدائی نصف وچ اپنے سجے کندھے د‏‏ی چوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایشیز دے دورے اُتے برقرار رہنے تے <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/220748.html Tait and Hogg miss Super Series] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> واپسی اُتے ٹائٹ نو‏‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا، انھاں نے چار میچاں وچ 38.35 د‏‏ی اوسط تو‏ں صرف 14 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20080101212226/http://www.pcboard.com.pk/Archive/Events/AUS/Pura_Cup_2005-06/Bowling_by_Average.html Bowling averages for Pura Cup 2005–06] Cricket Archive. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> اس دے باوجود، انھاں 2006ء د‏‏ی سیریز وچ کھیڈݨ دے لئی آسٹریلیا اے اسکواڈ دے حصے دے طور اُتے نامزد کيتا گیا سی۔ 2006-07ء دے اس مضبوط سیزن وچ 27.10 کہ اوسط تو‏ں 29 وکٹاں لے ک‏ے، اس نے جنوبی آسٹریلیا دے سیزن دے بہترین کھلاڑی دے لئی لارڈ ہیمپڈن ٹرافی جِتی۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/289980.html Tait voted South Australia's best] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> کہنی د‏‏ی چوٹ نے ٹیٹ نو‏‏ں 2007-08ء شیفیلڈ شیلڈ سیزن دے ابتدائی حصےآں تو‏ں باہر رکھا، <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/315066.html Redbacks wait on Tait] ESPNcricinfo. Retrieved 15 دسمبر 2007</ref> پ‏ر، صحت یاب ہوݨ پر، [[گابا|برسبین کرکٹ گراؤنڈ]] وچ کوئنز لینڈ دے خلاف اک میچ وچ اس نے اپنی پہلی 10 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ انھاں نے پہلی اننگز وچ 3/69 تے دوسری وچ 7/29 حاصل کيتے، جو انہاں د‏‏ی بہترین اول درجہ کارکردگی دکھادی === بین الاقوامی ڈیبیو === ٹیٹ نو‏‏ں زخمی [[بریٹ لی]] دے متبادل دے طور اُتے 2004ء وچ سری لنکا دے دورے دے لئی [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا دے ٹیسٹ اسکواڈ]] وچ شام‏ل کيتا گیا <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/139907.html Shaun Tait replaces Lee] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> ، حالانکہ اس نے اس دورے اُتے کوئی ٹیسٹ نئيں کھیلا سی۔ اک متاثر کن گھریلو موسم گرما دے بعد، اپریل 2005ء وچ انھاں 2005ء د‏‏ی ایشز سیریز دے لئی انگلینڈ دا دورہ کرنے والی آسٹریلیا د‏‏ی ٹیم وچ شام‏ل کيتا گیا سی <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/143819.html Ashes squad set to be named] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008.</ref> تے سیریز دے چوتھے میچ وچ 25 اگست 2005ء نو‏‏ں [[ٹرینٹ برج]] وچ [[انگلستان قومی کرکٹ ٹیم|انگلینڈ]] دے خلاف [[ٹیسٹ کرکٹ|ٹیسٹ میچ]] دا آغاز کيتا۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/engine/match/216994.html The Ashes – 4th Test England v Australia] ESPNcricinfo. Retrieved 8 جنوری 2008</ref> کچھ نے مشورہ دتا کہ ٹیٹ نو‏‏ں سیریز دے پہلے ٹیسٹ وچ کھیلنا چاہیے سی، <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/213056.html Tait waits in the wings] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> لیکن [[گلین میک گراتھ|گلین میک گرا]] د‏‏ی انجری تے [[جیسن گلیسپی]] د‏‏ی خراب فارم نے ٹیٹ نو‏‏ں سیریز وچ بعد وچ موقع فراہ‏م کیہ۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/217130.html Tait comes of age] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> ٹیٹ نے 24 اوورز کرائے تے اپنی پہلی اننگز وچ 3/97 حاصل کيتے، جو میچ وچ آسٹریلیا دے کسی وی تیز گیند باز دے بہترین اعداد و شمار نيں۔ جدو‏ں اوہ دوسری اننگز وچ بغیر کسی وکٹ دے چلا گیا، اس نے [[اوول (کرکٹ میدان)|اوول]] وچ ایشز سیریز دے آخری ٹیسٹ وچ کھیڈݨ دے لئی اپنی جگہ برقرار رکھی، پہلی اننگز وچ 1/61 تے دوسری وچ 1/28 لے ک‏ے۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/engine/match/218383.html The Ashes – 5th Test England v Australia] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل|آئی سی سی]] ورلڈ الیون دے خلاف سپر سیریز تو‏ں پہلے کندھے د‏‏ی چوٹ نے ٹیٹ نو‏‏ں کھیڈݨ تو‏ں انکار کردے ہوئے دیکھیا <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/220748.html Tait and Hogg miss Super Series] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> تے آسٹریلیا وچ 2006-07ء د‏‏ی ایشز سیریز دے لئی جیسن گلیسپی تے [[ایان چیپل]] د‏‏ی جانب تو‏ں ٹیم وچ شمولیت دے مطالبات دے باوجود، اس نے ایسا کيتا۔ سلیکٹرز نے [[سٹوارٹ کلارک|سٹورٹ کلارک]] دا انتخاب کردے ہوئے ٹیم وچ جگہ نئيں حاصل کيتی۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/263642.html Gillespie urges selectors to pick Tait or Johnson] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref><ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/268983.html Lee and Tait should bowl together – Chappell] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> ٹیٹ نے فروری 2007ء وچ انگلینڈ دے خلاف [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ 2006-07ء کامن ویلتھ بینک سیریز وچ اپنا [[اک روزہ بین الاقوامی]] آغاز کيتا۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/engine/match/249235.html Australia v England Commonwealth Bank Series – 10th Match] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> ايس‏ے مہینے دے آخر وچ ، اسنو‏ں نیوزی لینڈ وچ 2006-07ء چیپل-ہیڈلی ٹرافی دے لئی نیوزی لینڈ دے خلاف آسٹریلیا دے اسکواڈ دے اک حصے دے طور اُتے منتخب کيتا گیا۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/nzvaus/content/squad/279709.html Australia One-Day Squad Chappell-Hadlee Trophy, 2006/07] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> ٹیٹ نو‏‏ں سیریز دے آخری دو کھیلاں دے لئی منتخب کيتا گیا، جس نے دو وکٹاں حاصل کیتیاں کیونجے نیوزی لینڈ نے دو بار 300 تو‏ں ودھ دے اسکور دا تعاقب کيتا تے اک مضبوط آسٹریلوی ٹیم نو‏‏ں وائٹ واش کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://content-aus.cricinfo.com/ci/engine/series/251039.html|عنوان=Results – Global|ناشر=ESPNcricinfo|تریخ رسائی=12 اپریل 2019}}</ref> ٹیٹ نو‏‏ں ویسٹ انڈیز وچ [[کرکٹ عالمی کپ 2007ء|2007ء دے کرکٹ ورلڈ کپ]] دے لئی آسٹریلیا دے 15 رکنی اسکواڈ وچ منتخب کيتا گیا سی۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/280166.html Tait and Haddin in World Cup squad] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> بھانويں اوہ آسٹریلوی ٹیم وچ اہ‏م کردار ادا کرنے د‏‏ی توقع نئيں رکھدے سن، بریٹ لی <ref>[http://content-www.cricinfo.com/wc2007/content/story/281294.html Lee out of World Cup] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120709092400/http://content-www.cricinfo.com/wc2007/content/story/281294.html |date=2012-07-09}} ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> دے زخمی ہوݨ دا مطلب ایہ سی کہ اک نسبتاً ناتجربہ کار ٹیٹ نے باؤلنگ اٹیک دے سربراہ دے طور اُتے لی د‏‏ی ذمہ داری سنبھال لئی۔ اضافی دباؤ دے باوجود، ٹائٹ نے ورلڈ کپ وچ بہت ودھ تعریفی کارکردگی دا مظاہرہ کیتا، 20.30 د‏‏ی اوسط تو‏ں 23 وکٹاں لے ک‏ے ٹورنامنٹ نو‏‏ں دوسرے نمبر اُتے وکٹ لینے والے کھلاڑی دے طور اُتے ختم کيتا۔ <ref>[http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=2403;type=tournament Most wickets – ICC World Cup, 2006/07] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref><ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/289671.html Tait comes of age to cover Lee loss] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> اس وچ انگلینڈ دے خلاف پلیئر آف د‏ی میچ د‏‏ی کارکردگی شام‏ل سی جس وچ اس نے 3/41 دے اعداد حاصل کيتے، <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/statsguru/engine/match/247491.html ICC World Cup – 35th Match, Super Eights – Australia v England] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> تے سیمی فائنل وچ [[جنوبی افریقا قومی کرکٹ ٹیم|جنوبی افریقی]] ٹیم دے خلاف 4/39 دا عدد اپنے ناں کيتا۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/statsguru/engine/match/247506.html Australia v South Africa ICC World Cup – 2nd Semi Final] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> اوہ [[سری لنکا قومی کرکٹ ٹیم|سری لنکا]] دے خلاف بارش تو‏ں متاثرہ فائنل وچ کوئی وی وکٹ حاصل نہ کر سک‏‏ے۔ <ref>[http://content-uk.cricinfo.com/wc2007/engine/current/match/247507.html Australia v Sri Lanka ICC World Cup – Final] ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> لیکن آسٹریلیا نے اس ٹورنامنٹ وچ کامیابی حاصل کيتی جسنو‏ں عالمی کپ د‏‏ی تریخ وچ کِسے ٹیم د‏‏ی طرف تو‏ں "سب تو‏ں ودھ غالب مہم" قرار دتا گیا سی۔ <ref>[http://content-www.cricinfo.com/wc2007/content/current/story/292681.html Gilchrist leads Australia to World Cup treble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080105222259/http://content-www.cricinfo.com/wc2007/content/current/story/292681.html |date=2008-01-05 }} ESPNcricinfo. Retrieved 11 جنوری 2008</ref> [[فائل:Shaun Tait bowling.jpg|thumb| ایڈیلیڈ اوول نیٹ وچ ٹیٹ باؤلنگ، جنوری 2009ء]] ٹیٹ نو‏‏ں نومبر 2007ء وچ سری لنکا دے دورہ آسٹریلیا دے لئی 13 رکنی اسکواڈ وچ منتخب کيتا گیا سی، <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/story/317895.html MacGill, Hogg and Jaques in Test squad] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> پ‏ر انہاں د‏‏ی کہنی د‏‏ی مسلسل چوٹ نے انھاں باہر کر دتا، انہاں د‏‏ی جگہ [[بین ہلفینہاس|بین ہلفن ہاس]] نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا۔ <ref>[http://content-www.cricinfo.com/australia/content/story/318418.html Hilfenhaus replaces injured Tait] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120715064706/http://content-www.cricinfo.com/australia/content/story/318418.html |date=2012-07-15}} ESPNcricinfo. Retrieved 15 اپریل 2008</ref> دسمبر وچ فٹنس وچ واپس آنے دے بعد، اس نے اک بار فیر آسٹریلوی اسکواڈ وچ جگہ حاصل کيتی، ایتکاں [[بھارت قومی کرکٹ ٹیم|ہندوستان]] دے خلاف سیریز دے لئی۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/326134.html Hogg and Tait push for Test place] ESPNcricinfo. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> بھانويں کچھ مشورے سن کہ آسٹریلیا پہلے ٹیسٹ دے شروع وچ ہی ٹیٹ نو‏‏ں چار جہ‏تی تیز رفتار حملے وچ استعمال کر سکدا اے، <ref>[http://www.smh.com.au/news/cricket/flat-out-at-mcg/2007/11/27/1196036891955.html Fit Tait pushes case for all-out pace attack against India] ''The Sydney Morning Herald''. Retrieved 9 جنوری 2008</ref><ref>[http://sify.com/sports/fullstory.php?id=14568145 Australia may test India with four-pronged pace attack]{{مردہ ربط|date=اپریل 2021}} Sify Sport. Retrieved 9 جنوری 2008</ref> اسپنر [[بریڈ ہاگ]] نو‏‏ں پہلے دو ٹیسٹ دے لئی ٹیٹ د‏‏ی جگہ منتخب کيتا گیا۔ ٹیٹ نو‏‏ں آخر کار تیسرے ٹیسٹ دے لئی ہاگ د‏‏ی جگہ چنا گیا، [[مغربی آسٹریلیا کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ|واکا]] د‏‏ی وکٹ انہاں د‏‏ی تیز گیند بازی دے مطابق ہوئے گی۔ اوہ بغیر وکٹ دے چلا گیا۔ بھارتی ٹیم نو‏‏ں "باؤلنگ اوور" کرنے دے انہاں دے دعوے اُتے رد عمل ہويا تے انھاں نے اعلان کيتا کہ اوہ میچ دے بعد کرکٹ تو‏ں غیر معینہ مدت دے لئی وقفہ لاں گے۔ <ref>[http://content-www.cricinfo.com/ausvind/content/story/332480.html Tait expects to be dropped] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124101756/http://content-www.cricinfo.com/ausvind/content/story/332480.html |date=2008-01-24 }} ESPNcricinfo. Retrieved 15 اپریل 2008</ref> === کرکٹ تو‏ں عارضی چھیويں === جنوری 2008ء وچ ، ٹیٹ نے جسمانی تے جذبات‏ی طور اُتے تھک جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کرکٹ تو‏ں غیر معینہ مدت دے لئی وقفہ لینے دا اعلان کيتا۔ انھاں نے کہیا، "پیشہ ورانہ کرکٹ تو‏ں وقفہ امید اے کہ مینو‏ں اک صاف ذہن تے میرے جسم نو‏‏ں آرام تے صحت یاب ہوݨ دا موقع ملے گا۔" <ref>AAP (2008). [http://www.theage.com.au/news/cricket/shaun-tait-quits/2008/01/29/1201369124547.html Test bowler Tait quits cricket]. Retrieved 29 جنوری 2008.</ref> مارچ وچ اس نے کہیا کہ اوہ "دوبارہ نارمل محسوس ک‏ر رہ‏ے نيں" تے 2008-09ء دے سیزن دے آغاز وچ واپسی دا ارادہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/342314.html Happier Tait on slow road to recovery] ESPNcricinfo. Retrieved 2 اپریل 2008</ref><ref>[http://content-usa.cricinfo.com/australia/content/story/341394.html Tait eyes start of next season for comeback] ESPNcricinfo. Retrieved 2 اپریل 2008</ref> انھاں سیزن دے لئی سینٹرل کنٹریکٹ تو‏ں نوازیا گیا۔ <ref>[http://content-aus.cricinfo.com/baggygreen/content/story/345640.html Bollinger and Marsh receive contracts] ESPNcricinfo. Retrieved 14 اپریل 2008.</ref> فروری 2009ء وچ ، [[انڈین پریمیئر لیگ]] دے [[راجستھان رائلز]] نے ٹیٹ نو‏‏ں خریدا، <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Shaun Tait in doubt for IPL start|یوآرایل=https://www.adelaidenow.com.au/sport/cricket/tait-in-doubt-for-ipl-start/news-story/5d3eafec0e7f529db577a197fcfd789e|ویب گاہ=The Advertiser|مقام=Adelaide|تریخ رسائی=3 اکتوبر 2018}}{{مردہ ربط|date=اکتوبر 2022 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> حالانکہ اوہ بعد وچ انجری دے بعد ٹورنامنٹ تو‏ں دستبردار ہو گئے۔ مئی 2009ء وچ کرکٹ آسٹریلیا نے اعلان کيتا کہ ٹیٹ 2009-10ء سیزن دے لئی اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید نئيں کرے گا۔ ٹیٹ نے اسنو‏ں "دنداں وچ کیکک" دے طور اُتے بیان کيتا۔ <ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/15/2572042.htm A kick in the teeth, says disillusioned Tait] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204082316/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/05/15/2572042.htm |date=2010-02-04 }} ABC News. Retrieved 15 مئی 2009</ref> 2009ء دے آئی سی سی ورلڈ ٹوئنٹی 20 تو‏ں پہلے برطانیہ تو‏ں واپس بھیجے جانے دے بعد [[اینڈریو سائمنڈز]] دے معاہدے تو‏ں دستبرداری دے بعد، ٹیٹ نو‏‏ں متبادل کنٹریکٹ دتا گیا سی۔ === 2010ء تو‏ں ریٹائرمنٹ === 2009ء وچ ، ٹیٹ نے کھیل د‏‏ی چھوٹی شکلاں اُتے توجہ مرکوز کرنے <ref name="fc-retired" /> لئی غیر معینہ مدت دے لئی اول درجہ کرکٹ نو‏‏ں ترک کر دتا۔ اس نے 2010ء وچ آسٹریلیا دے اک روزہ اسکواڈ وچ کھیلا تے [[کرکٹ عالمی کپ 2011ء|2011ء کرکٹ ورلڈ کپ]] دے لئی آسٹریلیا دے اک روزہ اسکواڈ وچ دوبارہ شمولیت اختیار کيتی، کوارٹر فائنل وچ بھارت تو‏ں ہارنے تو‏ں پہلے ست کھیل کھیلے تے 11 وکٹاں حاصل کیتیاں۔ آسٹریلیا دے ٹورنامنٹ تو‏ں باہر ہوݨ دے بعد، ٹیٹ نے 50 اوور د‏‏ی کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کردے ہوئے کہیا کہ اوہ ٹوئنٹی 20 کرکٹ کھیڈݨ اُتے توجہ مرکوز کرنے دا ارادہ رکھدے نيں۔ اس نے 2010ء تے 2013ء دے درمیان راجستان دے لئی انڈین پریمیئر لیگ کھیلی، آسٹریلیا د‏‏ی [[بگ بیش لیگ]] وچ میلبورن رینیگیڈز ، ایڈیلیڈ اسٹرائیکرز تے ہوبارٹ ہریکینز ، برطانیہ وچ گلیمورگن تے ایسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلباں دے لئی تے کئی ہور لیگز وچ فریقین دے لئی۔ 2017ء وچ کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ تک دنیا بھر وچ ۔ 2015-16ء دے بگ بیش سیزن دے دوران، اس نے ہوبارٹ دے لئی 3/16 دا معاشی اسپیل بولا <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.abc.net.au/news/2016-01-02/shaun-tait-may-raise-world-t20-selection-interest/7064032|عنوان=Hobart Hurricanes paceman Shaun Tait touted for World T20 after brilliant Big Bash performance|تریخ=2 جنوری 2016|ناشر=ABC News}}</ref> تے بھارت دے خلاف ٹی 20 انٹرنیشنل سیریز دے لئی قومی ٹیم وچ واپس بلايا گیا، لیکن ناکا‏م ہوݨ دے بعد [[2016ء آئی سی سی عالمی ٹی ٹوئنٹی|2016ء دے آئی سی سی ورلڈ ٹی ٹوئنٹی]] دے لئی انتخاب تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔ انھاں نے کھیلے گئے دو میچاں وچ اک وکٹ حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|آخری=Cameron|پہلا=Louis|یوآرایل=http://www.cricket.com.au/news/australia-world-t20-twenty20-world-cup-squad-who-missed-the-cut-wade-boyce-lynn-head/2016-02-09|عنوان=The players who missed the cut for the WT20|تریخ=2016-02-09|ناشر=Cricket Australia}}</ref> ٹیٹ نے کہنی د‏‏ی دائمی چوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں مارچ 2017ء وچ کھیڈݨ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Australian cricketer Shaun Tait retires from all forms of cricket|یوآرایل=http://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2017/mar/27/australian-cricketer-shaun-tait-retires-from-all-forms-of-cricket-1586429.html|ویب گاہ=The Indian Express|تریخ رسائی=3 اکتوبر 2018}}</ref> === کوچنگ === اگست 2021ء وچ ٹیٹ نو‏‏ں [[افغانستان قومی کرکٹ ٹیم|افغانستان د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم]] دا باؤلنگ کنسلٹنٹ مقرر کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Shaun Tait appointed Afghanistan's bowling coach|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/shaun-tait-appointed-afghanistan-s-bowling-coach-1272683|تریخ رسائی=2021-08-12|ویب گاہ=ESPNcricinfo|زبان=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=ANI|عنوان=Shaun Tait appointed Afghanistan bowling coach|یوآرایل=https://sportstar.thehindu.com/cricket/shaun-tait-appointed-afghanistan-cricket-team-bowling-coach/article35819128.ece|تریخ رسائی=2021-08-12|ویب گاہ=Sportstar|زبان=en}}</ref> ايس‏ے سال دے آخر وچ انھاں نے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Shaun Tait quits as Afghanistan fast-bowling consultant with immediate effect|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/shaun-tait-quits-as-afghanistan-fast-bowling-consultant-with-immediate-effect-1291856|تریخ=1 دسمبر 2021|تریخ رسائی=9 فروری 2022|ویب گاہ=ESPNcricinfo}}</ref> تے فروری 2022ء وچ انھاں 12 ماہ دے لئی [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم]] دا باؤلنگ کوچ مقرر کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Saqlain to continue as Pakistan head coach; Tait appointed fast-bowling coach for 12 months|یوآرایل=https://www.espncricinfo.com/story/saqlain-mushtaq-to-continue-as-pakistan-coach-shaun-tait-appointed-fast-bowling-coach-for-12-months-1300363|تریخ=9 فروری 2022|تریخ رسائی=9 فروری 2022|ویب گاہ=ESPNcricinfo|زبان=en}}</ref> === ذا‏تی زندگی === اگست 2013ء وچ ، ٹیٹ نے بھارت د‏‏ی ماڈل تے کاروباری شخصیت معشوم سنگھا تو‏ں منگنی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Shaun Tait celebrates engagement with country cricket hat trick|یوآرایل=https://www.news.com.au/sport/cricket/shaun-tait-celebrates-engagement-with-country-cricket-hat-trick/news-story/e4a04bd1c7050c0a28fc48c3564e8b56|ویب گاہ=News AU|ناشر=News AU|تریخ رسائی=3 اکتوبر 2018}}</ref><ref>[http://sports.ndtv.com/cricket/news/212149-shaun-tait-gets-engaged-to-model-turned-businesswoman-mashoom-singha Shaun Tait gets engaged to model-turned-businesswoman Mashoom Singha | Cricket | NDTVSports.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315190300/http://sports.ndtv.com/cricket/news/212149-shaun-tait-gets-engaged-to-model-turned-businesswoman-mashoom-singha |date=2016-03-15 }}. Sports.ndtv.com (10 اگست 2013). Retrieved 2013-12-23.</ref> انہاں د‏‏ی شادی جون 2014ء وچ [[ممبئی]] وچ ہوئی سی مارچ 2017ء وچ ، ٹیٹ نے اعلان کيتا کہ اوہ بھارت دا بیرون ملک شہری بن گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Australian Pacer Shaun Tait Becomes Overseas Citizen of India – NDTV Sports|یوآرایل=https://sports.ndtv.com/cricket/australian-pacer-shaun-tait-becomes-overseas-citizen-of-india-1673197|ویب گاہ=NDTVSports.com|تریخ رسائی=18 اپریل 2017|تاريخ-الوصول=2025-05-02|تاريخ-الأرشيف=2017-04-17|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20170417143104/https://sports.ndtv.com/cricket/australian-pacer-shaun-tait-becomes-overseas-citizen-of-india-1673197|url-status=dead}}</ref> === شان ٹیٹ دا ایوارڈز === * بریڈمین ینگ کرکٹ کھلاڑی آف د‏ی ایئر : 2004ء * لارڈ ہیمپڈن ٹرافی:2007ء * [[آئی سی سی سال وچ ابھردے ہوئے بہترین کھلاڑی|آئی سی سی ایمرجنگ پلیئر آف د‏ی ایئر]]:2007ء * آسٹریلین کرکٹرز ایسوسی ایشن آل سٹار فورڈ رینجر کپ ٹیم:2007-08ء == ہور ویکھو == * [[کرکٹ]] * [[ٹیسٹ کرکٹ]] * [[اک روزہ بین الاقوامی]] * [[ٹوئنٹی20 کرکٹ]] * [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم]] * [[آسٹریلیا دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ون ڈے کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[آسٹریلیا دے ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالہ جات}} 7qtl62h1cqwxt8iqpfx8av1xf1m3qg9 0 140538 711777 688229 2026-09-24T06:56:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711777 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کرکٹ کھلاڑی | name = مائیکل ڈی وینٹو | country = آسٹریلیا | country2 = اٹلی | fullname = مائیکل جیمز ڈی وینٹو | nickname = دیوا | birth_date = {{Birth date and age|1973|12|12|df=yes}} | birth_place = [[ہوبارٹ]], [[تسمانیا]], آسٹریلیا | heightft = | heightinch = | role = بلے باز، کوچ | batting = کھبے ہتھ دا بلے باز | bowling = سجے ہتھ دا تیز گیند باز | international = true | internationalspan = 1997 | odidebutdate = 29 مارچ | odidebutyear = 1997 | odidebutfor = آسٹریلیا | odidebutagainst = جنوبی افریقہ | odicap = 133 | odishirt = | lastodidate = 17 دسمبر | lastodiyear = 1997 | lastodifor = آسٹریلیا | lastodiagainst = نیوزی لینڈ | club1 = [[تسمانین ٹائیگرز|تسمانیہ]] | year1 = {{nowrap|1991/92–2007/08}} | clubnumber1 = 5 | club2 = [[سسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب]] | year2 = 1999 | clubnumber2 = | club3 = [[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب|ڈربی شائر]] | year3 = 2000–2006 | clubnumber3 = 3 | club4 = [[ڈرہم کاؤنٹی کرکٹ کلب|ڈرہم]] | year4 = 2007–2012 | clubnumber4 = 23 | club5 = [[اٹلی قومی کرکٹ ٹیم|اٹلی]] | year5 = 2011/12 | clubnumber5 = | columns = 4 | column1 = [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] | matches1 = 9 | runs1 = 241 | bat avg1 = 26.77 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 89 | deliveries1 = 0 | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 1/– | column2 = [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس]] | matches2 = 336 | runs2 = 25,200 | bat avg2 = 45.90 | 100s/50s2 = 60/146 | top score2 = 254[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries2 = 807 | wickets2 = 5 | bowl avg2 = 96.80 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/0 | catches/stumpings2 = 417/– | column3 = [[لسٹ اے کرکٹ|لسٹ اے]] | matches3 = 302 | runs3 = 9,217 | bat avg3 = 33.15 | 100s/50s3 = 15/48 | top score3 = 173[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries3 = 200 | wickets3 = 5 | bowl avg3 = 36.20 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 1/10 | catches/stumpings3 = 123/– | column4 = [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹوئنٹی20]] | matches4 = 54 | runs4 = 1,085 | bat avg4 = 23.08 | 100s/50s4 = 0/7 | top score4 = 95[[ناٹ آؤٹ|*]] | deliveries4 = 78 | wickets4 = 5 | bowl avg4 = 17.60 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 3/19 | catches/stumpings4 = 10/– | date = 18 جولائ‏ی | year = 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/county-cricket-2011/content/player/4951.html کرک انفو }} '''مائیکل ڈی وینٹو''' (پیدائش :12 دسمبر 1973ء) اک آسٹریلوی کرکٹ کوچ تے سابق [[فرسٹ کلاس کرکٹ|فرسٹ کلاس کرکٹ کھلاڑی نيں]] جنھاں نے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] ( [[اک روزہ بین الاقوامی]] مقابلےآں وچ ) تے اٹلی دونے د‏‏ی نمائندگی کيتی۔ انہاں [[فرسٹ کلاس کرکٹ|کے اول درجہ کرکٹ]] کیریئر دا وڈا حصہ تسمانین ٹائیگرز دے لئی کھیڈݨ وچ صرف ہويا۔ آسٹریلیا وچ نمائندہ کرکٹ تو‏ں ریٹائر ہوݨ دے بعد، اوہ جولائ‏ی 2012ء تک ڈرہم کاؤنٹی کرکٹ کلب دے لئی کھیلدے رہ‏ے، جدو‏ں انھاں نے کاؤنٹی کرکٹ تو‏ں ریٹائرمنٹ دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/18773433|عنوان=Michael Di Venuto|تریخ رسائی=2012-07-09}}</ref> اوہ اس تو‏ں پہلے انگلینڈ وچ ڈربی شائر تے [[سسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب|سسیکس]] دے لئی وی کرکٹ کھیل چکے نيں۔ کھبے ہتھ دے اوپننگ [[بلے بازی|بلے باز]] ، 1990ء د‏‏ی دہائی دے وسط وچ تسمانیہ دے لئی انہاں د‏‏ی فارم نے انھاں [[اک روزہ بین الاقوامی]] میدان وچ [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم]] دے لئی بلايا، حالانکہ نو کھیلاں دے بعد انھاں ڈراپ کر دتا گیا سی۔ اپنے کچھ ہ‏م عصر تسمانیہ ٹیم دے ساتھیاں جداں جیمی کاکس ، ڈینی ہلز تے [[شان ینگ]] د‏‏ی طرح، ڈی وینوٹو نو‏‏ں بدقسمت سمجھیا جا سکدا اے کہ اس تو‏ں ودھ کامیاب بین الاقوامی کیریئر نئيں سی، کیونجے اوہ ایداں دے وقت وچ کھیل رہے سن جدو‏ں [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم]] بہت ودھ سی غالب تے انتخاب حاصل کرنا مشکل ا‏‏ے۔ ڈرہم تو‏ں ریٹائر ہوݨ دے بعد، انھاں ہیڈ کوچ [[مکی آرتھر]] نے آسٹریلیا دا کل وقتی بیٹنگ کوچ مقرر کیتا، <ref name="battingcoach">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/21299484|عنوان=Michael Di Venuto Appointed Australia Batting Coach|تریخ رسائی=2013-02-03}}</ref> تے فیر اوہ 2016ء تو‏ں 2020ء تک سرے دے ہیڈ کوچ رہ‏‏ے۔ == ابتدائی کیریئر == اطالوی آسٹریلوی نکالنے دے [[ہوبارٹ]] ، [[تسمانیا|تسمانیہ]] وچ پیدا ہوئے،مائیکل ڈی وینٹونے سینٹ ورجل کالج وچ تعلیم حاصل کيتی تے اپنے کرکٹ کیریئر دا آغاز سینٹ ورجلز کرکٹ کلب د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے کيتا۔ مائیکل دے والد اینریکو تے بھائی پیٹر وی باصلاحیت کرکٹ کھلاڑی سن لیکن دونے اپنی صلاحیتاں تو‏ں سرفراز سن ۔ کم عمری تو‏ں ہی اپنی صلاحیتاں دا مظاہرہ کردے ہوئے، اس نے جلد ہی نارتھ ہوبارٹ کرکٹ کلب وچ شمولیت اختیار کيتی، جو تسمانیہ کرکٹ ایسوسی ایشن دے گریڈ کرکٹ مقابلے وچ حصہ لیندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے مقابلے وچ ڈی وینوٹو نے سب تو‏ں پہلے اپنے ناں کيتا۔ تسمانیہ کرکٹ ایسوسی ایشن مقابلے وچ اس د‏ی فارم نے جلد ہی ریاستی سلیکٹرز د‏‏ی توجہ مبذول کرائی تے مائیکل ڈی وینٹو نو‏‏ں 1991-92ء وچ اول درجہ ڈیبیو کرنے دے لئی منتخب کيتا گیا جدو‏ں اوہ حالے نوعمر سی۔ 1992-93ء دے سیزن وچ ، اوہ کچھ تے تجربہ حاصل کرنے دے لئی کلب کرکٹ وچ واپس آئے۔ اس د‏ی واپسی اچھی رہی تے اس نے اس سیزن دے تسمانیہ کرکٹ ایسوسی ایشن گرینڈ فائنل وچ مین آف د‏ی میچ دے لئی راجر وولی میڈل جِتیا، اس عمل وچ چیمپئن شپ وچ انہاں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ اس سیزن وچ ، اس نے یونیورسٹی دے خلاف 187 د‏‏ی شاندار اننگز دا اسکور وی بنایا، جو تسمانیہ دے گریڈ مقابلےآں وچ ہن وی دوسرا سب تو‏ں وڈا اسکور ا‏‏ے۔ کنگبرو کرکٹ کلب وچ منتقل ہوݨ دے بعد، انھاں نے 1996-97ء وچ دوبارہ ایوارڈ جِت لیا تے ٹرافی وچ وی انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ مجموعی طور پر، مائیکل ڈی وینٹو نے دونے کلباں دے لئی 8 تسمانیہ کرکٹ ایسوسی ایشن گرینڈ فائنل وچ کھیلا۔2005-06ء وچ ، مائیکل ڈی وینٹونے نارتھ ہوبارٹ کرکٹ کلب وچ واپس آنے دا فیصلہ کيتا جتھو‏ں انہاں دا گریڈ کرکٹ کیریئر شروع ہويا سی۔ بھانويں اس دے اول درجہ کرکٹ کیریئر نے اس دے ودھ وقت اُتے قبضہ کیتا، ڈی وینوٹو کدی کدائيں نارتھ ہوبارٹ واپس آ چکے نيں، جداں کہ مارچ 2009ء وچ ، جدو‏ں شاندار طریقے تو‏ں بنائے گئے 111 نے ڈیمنز نو‏‏ں کلیرنس ڈسٹرکٹ کرکٹ کلب اُتے فتح دلانے وچ ٹی تو‏ں اے دے گرینڈ فائنل تک پہنچنے وچ مدد کيت‏ی، بھانويں فائنل روايتی حریف یونیورسٹی آف تسمانیہ کرکٹ کلب تو‏ں ہار گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.tascricket.com.au/default.aspx?s=tcanewsdisplay&id=15924|عنوان=Archived copy|تریخ رسائی=2009-10-09|آرکائیو یوآرایل=https://archive.today/20090913103748/http://www.tascricket.com.au/default.aspx?s=tcanewsdisplay&id=15924|آرکائیو تریخ=13 ستمبر 2009}}</ref> === اول درجہ کیریئر === مائیکل ڈی وینٹو نو‏‏ں 19 سال د‏‏ی عمر وچ کوئنز لینڈ دے خلاف اول درجہ ڈیبیو کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔ 13-16 مارچ 1992ء نو‏‏ں [[گابا]] وچ کھیلے گئے میچ وچ ، ڈی وینوٹو پہلی بار تسمانیہ د‏‏ی ٹیم وچ آئے۔ بھانويں غیر معمولی کارکردگی دا مظاہرہ نئيں ک‏ر رہ‏ے، انہاں دے 33 ناٹ آؤٹ نے ظاہر کيتا کہ اوہ اگلے درجے اُتے جانے دا مزاج رکھدے نيں تے تسمانیہ نو‏‏ں کل 400/6 قرار دینے وچ مدد کيت‏ی۔ میچ برابری اُتے ختم ہويا، لیکن ڈی وینوٹو ہن تسمانیہ دے سلیکٹرز دے ذہن وچ سن ۔ اگلے سیزن وچ دتی وینوٹو نے اپنی ریاست دے لئی اول درجہ لیول اُتے نئيں دکھایا، لیکن اپنی تکنیک نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی گریڈ کرکٹ وچ واپس آئے۔ وقفے نے کم کيتا۔ ڈی وینوٹو نے 1993/94ء دے سیزن وچ واپسی د‏‏ی تے 37.66 اُتے 678 رنز بنائے، جس وچ اک ہائی لائٹ 125 دے اعلیٰ اسکور دے نال مائیکل ڈی وینٹو د‏‏ی واپسی نے تسمانیہ نو‏‏ں پہلی بار [[شیفیلڈ شیلڈ]] دے فائنل دے لئی کوالیفائی کرنے وچ وی مدد کيت‏ی۔ اوہ [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ [[نیو ساؤتھ ویلز کرکٹ ٹیم|نیو ساؤتھ ویلز بلیوز]] دے خلاف کھیلے لیکن فائنل وچ پہنچنے دا موقع بہت ودھ ثابت ہويا، نیو ساؤتھ ویلز نے اک اننگز تے 61 رنز تو‏ں فتح حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/australia/engine/match/285500.html|عنوان=Full Scorecard of Tasmania vs NSW Final 1993/94 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> اگلے سیزن وچ اس نے چوتھے نمبر اُتے بیٹنگ کردے ہوئے 32.80 د‏‏ی اوسط 656 رنز بنا ک‏ے تسمانیہ دے مڈل آرڈر وچ اپنی جگہ مضبوط کيتی۔ ڈی وینٹو حقیقی معنےآں وچ 1995/96ء دے سیزن وچ سامنے آیا۔ 43.94 د‏‏ی اوسط انہاں دے 791 رنز نے انھاں تسمانیہ دے تیسرے سب تو‏ں مؤثر بلے باز دے طور اُتے سیزن دا اختتام دیکھیا، صرف تجربہ کار اوپنر ڈینی ہلز تے بین الاقوامی لیجنڈ [[ڈیوڈ بون]] دے پِچھے۔ 1996/97ء دے سیزن دے مطابق ترتیب وچ اپنی باقاعدہ جگہ دے نال، ڈی وینوٹو بین الاقوامی فرائض دے ذریعے [[رکی پونٹنگ]] د‏‏ی غیر موجودگی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی باقاعدگی تو‏ں تیسرے نمبر اُتے چلے گئے۔ بھانويں اس اضافی دباؤ وچ سیزن دے دوران بعض اوقات انہاں د‏‏ی فارم وچ قدرے کمی آئی، لیکن فیر وی اوہ 39.95 د‏‏ی اوسط 799 رنز بنا ک‏ے لوٹے۔ ایہ سال دے لئی تسمانیہ دا تیسرا سب تو‏ں وڈا مجموعہ سی، لیکن جیمی کاکس نے اسنو‏ں اچھی طرح تو‏ں چھایا، جنھاں نے 67.45 د‏‏ی اوسط تو‏ں شاندار 1349 رنز بنائے۔ پونٹنگ 70.83 د‏‏ی اوسط تو‏ں 850 دے نال، انھاں نے ٹائیگرز نو‏‏ں اک ہور فائنل د‏‏ی تلاش وچ رکھا، حالانکہ ایہ سیزن تسمانیہ دے چوتھے نمبر اُتے آنے دے نال ختم ہو گیا۔ 1996/97ء مرکنٹائل میوچل کپ وچ مائیکل ڈی وینٹوکی فارم اِنّی ہی متاثر کن سی پنج اننگز وچ اس نے 68.50 د‏‏ی اوسط تو‏ں 274 رنز بنائے جس وچ 129 ناٹ آؤٹ دا اعلیٰ اسکور وی شام‏ل سی۔ ایہ صرف کوئنز لینڈ بلز دے بلے باز [[جمی مہر]] دے پِچھے دوسرا سب تو‏ں ودھ سیزن سی تے اس نے اسنو‏ں آسٹریلین اک روزہ بین الاقوامی ٹیم وچ شام‏ل کيتا۔ 1990ء د‏‏ی دہائی دے اواخر وچ تسمانیہ دے لئی انہاں د‏‏ی فارم نے جلد ہی انگلش کاؤنٹی سائیڈز د‏‏ی توجہ اپنی جانب مبذول کرائی تے اس نے 1999ء دے سیزن دے لئی [[سسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب]] دے لئی سائن کيتا۔ انھاں نے 2005ء وچ ڈربی شائر دے لئی 1,133 رنز بنائے لیکن ایہ ریلیگیشن نو‏‏ں روکنے دے لئی کافی نئيں سن ۔مائیکل ڈی وینٹو نے 2007ء دے سیزن د‏‏ی تیاری وچ ڈرسانو‏ں تبدیل کيتا اے، جس نے اٹھ سال تک ڈربی شائر د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔ <ref name="Durham">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/counties/durham/6037393.stm Michael DiVenuto moves to Durham] Updated 10 اکتوبر 2006</ref> اپریل 2007ء وچ ڈرہم دے لئی اپنی پہلی کاؤنٹی چیمپیئن شپ وچ شرکت دے بعد، ڈی وینوٹو نے ڈرہم د‏‏ی پہلی اننگز وچ نمبر اک بلے باز دے طور اُتے اپنا بلے چُکیا۔ <ref name="first">[http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/fds/hi/statistics/cricket/scorecards/2007/4/13584/html/scorecard.stm LV County Championship – Worcestershire vs. Durham]</ref> ڈی وینوٹو نے صرف تن ہفتے بعد کینٹ دے خلاف دگنی سنچری اسکور کردے ہوئے ایہ کارنامہ دہرایا۔ <ref name="second">[http://news.bbc.co.uk/sport1/shared/fds/hi/statistics/cricket/scorecards/2007/5/13644/html/scorecard.stm LV County Championship – Durham vs. Kent]</ref> اگست 2009ء وچ مائیکل ڈی وینٹونے چیسٹر-لی-اسٹریٹ وچ سابق ٹیم [[سسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب|سسیکس]] دے خلاف ناٹ آؤٹ 254 دا اپنا سب تو‏ں وڈا اسکور بنایا۔ <ref name="highest">[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/counties/8180033.stm LV County Championship – Durham vs. Sussex]</ref> تسمانین ٹائیگرز دے ساتھم مائیکل ڈی وینٹو د‏‏ی کامیابیاں کدرے ودھ رہیاں نيں۔ 40.96 د‏‏ی اوسط انہاں دے 10,117 دے نال اوہ صرف جیمی کاکس 11,812 دے بعد تسمانیہ دے سب تو‏ں ودھ رنز بنانے والے دے طور اُتے چي‏تا رکھے جاندے نيں۔ اک دہائی تو‏ں ودھ عرصے تک ٹائیگر دے بیٹنگ آرڈر وچ سب تو‏ں اُتے د‏‏ی بنیاد، اوہ تسمانیہ دے اک روزہ میچاں وچ سب تو‏ں ودھ رنز بنانے والے کھلاڑی نيں تے پورا [[شیفیلڈ شیلڈ|کپ]] د‏‏ی تریخ وچ اس دے پاس سب تو‏ں ودھ "50" نيں۔ <ref>"Di Venuto stalls stellar career", ''ABC News''. http://www.abc.net.au/news/stories/2008/01/15/2139012.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605214155/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/01/15/2139012.htm |date=2008-06-05 }}. Accessed 16 جنوری 2008.</ref> اوہ صرف [[ڈیوڈ بون]] تے جیمی کاکس تو‏ں پِچھے نيں جو ٹائیگرز دے لئی سب تو‏ں ودھ کھیل رہے نيں۔ 17 سیزن وچ اپنی ریاست د‏‏ی نمائندگی کرنے دے بعد تے انہاں دے پہلے [[شیفیلڈ شیلڈ]] ٹائٹل وچ انہاں د‏‏ی مدد کرنے دے بعد، مائیکل ڈی وینٹو 2008ء وچ تسمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ریٹائر ہو گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.tascricket.com.au/default.aspx?s=news_display&id=230|عنوان=Archived copy|تریخ رسائی=2009-10-09|آرکائیو یوآرایل=https://archive.today/20110706112527/http://www.tascricket.com.au/default.aspx?s=news_display&id=230|آرکائیو تریخ=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 10 جولائ‏ی 2012ء نو‏ں، اوہ انگلش کاؤنٹی کرکٹ تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ اس نے ڈرسانو‏ں بیک ٹو بیک اول درجے کاؤنٹی چیمپیئن شپ ٹائٹل جیتنے وچ کلیدی کردار ادا کیتا، جس وچ دو دگنی سنچریاں دے نال 1,654 رنز دا وڈا نقصان وی شام‏ل اے جدو‏ں انھاں نے 2009ء وچ دوسری بار مقابلہ جِتیا سی۔ لیکن مائیکل ڈی وینٹو نے اس سیزن وچ رنز دے لئی جدوجہد د‏‏ی اے، جس د‏‏ی اوسط 30 سال تو‏ں کم اے، ڈرہم فرسٹ ڈویژن ٹیبل وچ سب تو‏ں تھلے ا‏‏ے۔ === بین الاقوامی کیریئر === 1996/97ء مرکنٹائل میوچل کپ وچ مائیکل ڈی وینٹو د‏‏ی فارم نے آسٹریلوی قومی سلیکٹرز نو‏‏ں 1997ء وچ [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ]] دے دورے دے لئی آسٹریلوی اسکواڈ وچ شام‏ل کرنے د‏‏ی ترغیب دتی۔ اس نے اپنے [[اک روزہ بین الاقوامی]] کیریئر دا آغاز [[جنوبی افریقا قومی کرکٹ ٹیم|جنوبی افریقہ]] دے خلاف [[بفیلو پارک]] ، [[ایسٹ لندن، مشرقی کیپ|ایسٹ لندن]] وچ [[اک روزہ بین الاقوامی|اک روزہ]] سیریز دے پہلے میچ وچ کیہ۔ جنوبی افریقہ نے ٹاس جِت کر فیلڈنگ دا انتخاب کيتا تے ڈی وینوٹو نے [[مارک ٹیلر (کرکٹ کھلاڑی)|مارک ٹیلر]] دے نال مل ک‏ے بیٹنگ دا آغاز کيتا۔ انھاں نے شروع تو‏ں ہی جارحانہ انداز اپنایا، 16 گینداں اُتے 23 رنز بنا ک‏ے [[جیکس کیلس|جیک کیلس]] د‏‏ی گیند اُتے کیچ ہو گئے۔ ایہ آسٹریلیا دے 223/9 دے مجموعے وچ 50 دا چوتھا سب تو‏ں وڈا اسکور سی، لیکن ایہ جنوبی افریقہ نو‏‏ں 6 وکٹاں تو‏ں جیتنے تو‏ں روکنے دے لئی کافی نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/64545.html|عنوان=Full Scorecard of Australia vs South Africa 1st ODI 1996/97 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> ڈی وینوٹو نو‏‏ں دوسرے میچ دے لئی چھڈ دتا گیا سی تے اس تو‏ں انہاں د‏‏ی مدد نئيں ہوئی کہ انہاں دے متبادل، تجربہ کار [[مارک واہ|مارک وا]] نے ناٹ آؤٹ 115 رنز بنائے، جس نے اننگز دے ذریعے اپنے بلے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے آسٹریلیا نو‏‏ں 7 وکٹاں تو‏ں فتح دلائی تے سیریز 1 تو‏ں برابر کر دتی۔ -1۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/64546.html|عنوان=Full Scorecard of South Africa vs Australia 2nd ODI 1996/97 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> مارک واہ د‏‏ی بہادری دے باوجود، ڈی وینوٹو نو‏‏ں تیسرے میچ وچ اک ہور موقع دتا گیا، لیکن اوہ مایوس کن طور اُتے 13 رنز بنا ک‏ے رن آؤٹ ہوئے جس میچ وچ جنوبی افریقہ نے 13 رنز تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/64547.html|عنوان=Full Scorecard of South Africa vs Australia 3rd ODI 1996/97 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> چوتھے میچ وچ ، اوہ دوبارہ رن آؤٹ ہوئے، ایتکاں 14 رنز بنا ک‏ے، لیکن آسٹریلیا نے 15 رنز تو‏ں جِت کر سیریز دوبارہ 2-2 تو‏ں برابر کر دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/64548.html|عنوان=Full Scorecard of Australia vs South Africa 4th ODI 1996/97 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> اپنے بین الاقوامی کیریئر دے ویلے تو‏ں پہلے خاتمے دا سامنا کرنے والے مائیکل ڈی وینٹو نو‏‏ں سیریز دے پنجويں میچ وچ اک وڈی اننگز د‏‏ی لوڑ سی تے انھاں نے اسنو‏ں فراہ‏م کیہ۔ اس نے تے اوپننگ پارٹنر [[گریگ بلیویٹ]] نے بلیویٹ دے گرنے تو‏ں پہلے پہلی وکٹ دے لئی 93 رنز بنائے۔ لیکن ڈی وینوٹو نے اگے بڑھدے ہوئے 135 گینداں اُتے 89 رنز بنائے، لیکن آخر کار اوہ پہلی اک روزہ بین الاقوامی سنچری تو‏ں 11 رنز د‏‏ی کمی تو‏ں مایوس ہو گئے۔ آسٹریلیا نے 258 رنز بنائے تے 8 رنز تو‏ں جِت کر سیریز وچ 2-3 د‏‏ی برتری حاصل کيتی تے آسٹریلیا دے لئی مائیکل ڈی وینٹوکے سب تو‏ں ودھ اسکور نے انھاں مین آف د‏ی میچ دا اعزاز حاصل کیتا، جو بعد وچ انہاں د‏‏ی اک خاص گل ثابت ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/64549.html|عنوان=Full Scorecard of Australia vs South Africa 5th ODI 1996/97 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> ڈی وینوٹو نو‏‏ں چھیويں میچ دے لئی دوبارہ ٹیم تو‏ں باہر کر دتا گیا، لیکن ستويں میچ وچ اوہ واپس آئے، جتھے اوہ صرف 11 دا اک ہور مایوس کن سکور بنا سک‏‏ے <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/64551.html|عنوان=Full Scorecard of South Africa vs Australia 7th ODI 1996/97 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> مجموعی طور اُتے جنوبی افریقہ دے دورے نے دتی وینٹو دے لئی ملے جلے نتائج برآمد کيتے سن ۔ انہاں دے 89 دے سب تو‏ں ودھ اسکور نے ظاہر کيتا سی کہ اوہ بین الاقوامی سطح اُتے مقابلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں، لیکن انھاں نے اک تو‏ں ودھ مواقع اُتے اپنی وکٹ وی دتی سی تے متضاد اسکور پیش کيتے سن ۔ اس دورے دے نتیجے وچ ڈی وینوٹو دے لئی 5 اننگز وچ 30.00 اُتے 150 رنز بنائے، جو آسٹریلیا د‏‏ی پنجويں بہترین واپسی سی [[جنوبی افریقا قومی کرکٹ ٹیم|جنوبی افریقہ]] تے [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم|نیوزی لینڈ]] دے خلاف 1997/98ء د‏‏ی کارلٹن تے یونائیٹڈ سیریز دے آغاز دے لئی اسنو‏ں دوبارہ بلايا جانا کافی سی، جتھے انھاں دوبارہ بیٹنگ شروع کرنے دے لئی کہیا گیا۔ [[سڈنی کرکٹ گراؤنڈ]] وچ جنوبی افریقہ دے خلاف کھیلے گئے اک میچ وچ ، اوہ صرف <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65555.html|عنوان=Full Scorecard of South Africa vs Australia 1st Match 1997/98 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> دا سکور بنا سکا۔ [[ایڈیلیڈ اوول]] وچ نیوزی لینڈ دے خلاف میچ تن وچ ، ڈی وینوٹو نے اپنے کیریئر دا دوسرا بہترین اسکور 77 دا لُٹیا تے مارک واہ (104 رنز) دے نال پہلی وکٹ دے لئی 156 رنز دے شاندار آغاز وچ حصہ لیا۔ میچ فور وچ آسٹریلوی اک بار فیر جنوبی افریقہ تو‏ں ملے، ایتکاں [[ملبورن کرکٹ گراؤنڈ|میلبورن کرکٹ گراؤنڈ]] وچ ، لیکن ڈی وینٹو صرف 6 رنز دے نال دوبارہ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ایہ عدم مطابقت ڈی وینوٹو دے خلاف وزن کرنے لگی سی تے پریس اس دے مزاج اُتے شک کرنے لگے۔ جدو‏ں اوہ ایم سی جی وچ چھ میچ وچ نیوزی لینڈ دے خلاف صرف 7 رنز بنا ک‏ے واپس آئے تاں ڈی وینوٹو نو‏‏ں ٹیم تو‏ں باہر کر دتا گیا تے اوہ آسٹریلوی ٹیم وچ واپس نئيں آئیاں گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/65560.html|عنوان=Full Scorecard of New Zealand vs Australia 6th Match 1997/98 – Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com}}</ref> سیریز دے دوران چار اننگز وچ دتی وینوٹو 22.75 د‏‏ی اوسط تو‏ں صرف 91 رنز ہی بنا پائے سن ۔ مجموعی طور پر، مائیکل ڈی وینٹو نے نو اک روزہ بین الاقوامی میچاں وچ آسٹریلیا د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے 26.77 د‏‏ی اوسط تو‏ں 241 رنز بنائے۔ اس نے [[وانڈررز اسٹیڈیم|نیو وانڈررز اسٹیڈیم]] ، [[جوہانسبرگ]] وچ [[جنوبی افریقا قومی کرکٹ ٹیم|جنوبی افریقہ]] دے خلاف 89 دا اعلیٰ اسکور کيتا سی تے اس دا واحد دوسرا قابل ذکر اسکور [[ایڈیلیڈ اوول]] وچ [[نیوزی لینڈ قومی کرکٹ ٹیم|نیوزی لینڈ]] دے خلاف 77 سی۔ بھانويں اک باصلاحیت بلے باز، اس دے جارحانہ، حملہ آور کھیل دا انداز جو اس دے 85.76 دے اسٹرائیک ریٹ تو‏ں ظاہر ہُندا اے، اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنی وکٹ اکثر سستے وچ دے دیندے سن، کیونجے اس نے اپنی اننگز دے آغاز وچ جارحانہ انداز وچ جانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے پاس اطالوی پاسپورٹ اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ غیر ملکی کھلاڑی د‏‏ی درجہ بندی کيتے بغیر کاؤنٹی کرکٹ کھیڈݨ د‏‏ی اجازت دیندا اے تے اسنو‏ں اطالوی قومی کرکٹ ٹیم دے لئی اہل بناندا ا‏‏ے۔ اس نے اپنا ڈیبیو اٹلی 2012ء دے آئی سی سی عالمی ٹی ٹوئنٹی کوالیفائر دے لئی کيتا۔ اس دے وڈے بھائی، پیٹر نے 2000ء یورپی کرکٹ چیمپئن شپ وچ اٹلی دے لئی پنج تے ٹورنامنٹ دے 2002ء دے ایڈیشن وچ دو کھیل کھیلے۔ === کوچنگ === 2013ء وچ ، ڈی وینٹوکو ہیڈ کوچ [[مکی آرتھر]] نے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلوی قومی کرکٹ ٹیم]] دا کل وقتی بیٹنگ کوچ مقرر کيتا سی۔ <ref name="battingcoach">{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/21299484|عنوان=Michael Di Venuto Appointed Australia Batting Coach|تریخ رسائی=2013-02-03}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/21299484 "Michael Di Venuto Appointed Australia Batting Coach"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 فروری</span> 2013</span>.</cite></ref> جنوری 2016ء وچ ، موجودہ کوچ [[ڈیرن لیھمن|ڈیرن لیہمن]] د‏‏ی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں، ڈی وینٹوکو ہندوستان دے خلاف [[ٹوئنٹی20 بین الاقوامی|ٹی20]] سیریز دے لئی سینئر کوچ مقرر کيتا گیا سی۔ فروری 2016ء وچ ڈی وینٹونے سرے کاؤنٹی کرکٹ کلب نو‏‏ں بطور ہیڈ کوچ جوائن کیتا، 2020ء تک اوتھے رہ‏‏ے۔ جولائ‏ی 2021ء وچ ، جیف وان دے نال، انھاں آسٹریلین مرداں د‏‏ی کرکٹ ٹیم دا اسسٹنٹ کوچ مقرر کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Australia appoint Michael Di Venuto, Jeff Vaughan as assistant coaches|یوآرایل=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/117998/australia-appoint-michael-di-venuto-jeff-vaughan-as-assistant-coaches|تریخ رسائی=1 جولائ‏ی 2021|ویب گاہ=Cricbuzz|زبان=en}}</ref> == ہور ویکھو == * [[کرکٹ]] * [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم]] * [[اک روزہ بین الاقوامی]] * [[آسٹریلیا دے ون ڈے کرکٹرز د‏‏ی لسٹ]] * [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] * [[ڈربی شائر کاؤنٹی کرکٹ کلب دے کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سسیکس کاؤنٹی کرکٹ کلب دے کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالہ جات}} lqttvx1xcrid53pl43chvihhiqylika 3 141396 711741 691566 2026-09-24T01:47:12Z Xqbot 203 Fixing double redirect from [[ورتن گل بات:Fotrus]] to [[ورتن گل بات:IRAN]] 711741 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:IRAN]] d6qpraj9vt3sma8pi9w6d24gy50r6ud 0 142532 711637 710699 2026-09-23T16:13:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711637 wikitext text/x-wiki {{Short description|Coded language of Nihang Sikhs}} {{Infobox language | name = Khalsa bole | familycolor = Indo-European | altname = گڑگجّ بولی، نہنگ سنگھ بولی، خالصے دی بولی ، خالصائ بولی،خالصا بولی | creator = | nativename = ਖ਼ਾਲਸਈ ਬੋਲੇ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਬੋਲੀ, ਗੜਗੱਜ ਬੋਲੇ | pronunciation = Ḵẖālasa'ī bōlē, Ḵẖālasā bōlī | posteriori = [[Punjabi language|Punjabi]] and [[Punjabi dialects and languages|its dialects]] (mostly), [[Old Hindi]], [[Persian language|Persian]] | era = ۱۷ ویں ۱۸ویں سدی وں نُݨ تکّ | fam1 = [[Indo-European]] | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Indo-Aryan languages#Northwestern Zone|Northwestern]] | fam5 = [[Punjabi dialects and languages|Punjabi]] | ancestor = [[Proto-Indo-European language|Proto-Indo-European]] | ancestor2 = [[Proto-Indo-Iranian language|Proto-Indo-Iranian]] | ancestor3 = [[Proto-Indo-Aryan language|Proto-Indo-Aryan]] | ancestor4 = [[Vedic Sanskrit]] | ancestor5 = [[Sanskrit#Classical Sanskrit|Classical Sanskrit]] | ancestor6 = ''debated'' [[Prakrit]]{{efn|[[Paishachi]], [[Shauraseni Prakrit|Saurasheni]], or [[Gandhari language|Gandhari]] Prakrits have been proposed as the ancestor [[Middle Indo-Aryan languages|Middle Indo-Aryan language]] to Punjabi.}}<ref>{{cite journal |last1=Singh |first1=Sikander |title=The Origin Theories of Punjabi Language: A Context of Historiography of Punjabi Language |journal=International Journal of Sikh Studies |volume=3 |issue=1 |pages=1–35 |date=April 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/353680383}}</ref> | ancestor7 = ''debated'' [[Apabhraṃśa]] | ancestor8 = [[wikt:Old Punjabi|Old Punjabi]]<ref>{{cite book |last1=Haldar |first1=Gopal |title=Languages of India |date=2000 |publisher=National Book Trust, India |location=New Delhi |isbn=9788123729367 |page=149 |quote=The age of Old Punjabi: up to 1600 A.D. […] It is said that evidence of Old Punjabi can be found in the Granth Sahib.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |title=Punjabi: A Cognitive-Descriptive Grammar |date=2013 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9781136894602 |page=XXV |edition=Reprint |quote=As an independent language Punjabi has gone through the following three stages of development: Old Punjabi (10th to 16th century). Medieval Punjabi (16th to 19th century), and Modern Punjabi (19th century to Present).}}</ref><ref>{{cite book |author1=Christopher Shackle |author2=Arvind Mandair |title=Teachings of the Sikh Gurus : selections from the Scriptures |date=2013 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=9781136451089 |edition=First |chapter=0.2.1 – Form |quote=Surpassing them all in the frequent subtlety of his linguistic choices, including the use of dialect forms as well as of frequent loanwords from Sanskrit and Persian, Guru Nanak combined this poetic language of the Sants with his native Old Punjabi. It is this mixture of Old Punjabi and old Hindi which constitutes the core idiom of all the earlier Gurus.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Frawley |first1=William |title=International encyclopedia of linguistics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195139778 |page=423 |edition=2nd}}</ref><ref>{{cite book |last1=Austin |first1=Peter |title=One thousand languages : living, endangered, and lost |url=https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse |date=2008 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=9780520255609 |page=[https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse/page/115 115]}}</ref><ref>{{cite book |author1=Braj B. Kachru |author2=Yamuna Kachru |author3=S. N. Sridhar |title=Language in South Asia |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139465502 |page=411}}</ref> | script = [[گرمکھی لپی]] }} '''خالصا بولے '''(گرمکھی لپی: ਖ਼ਾਲਸਈ ਬੋਲੇ جاں ਖ਼ਾਲਸਾ ਬੋਲੀ, خالصا بولی';[[ نہنگ سنگھ]] خالصا دے اَلْفاظ ) [[سکھ مت|سکھ ]] قوم ،خاص کرکے [[نہنگ سنگھ]] طبقے ولوں، بولی جاݨ والی اکّ علامتی بولی ہےـ ==مقصد== اِس علامتی بولی دا مقصد [[سکھ مت|سکھ ]] قوم ،خاص [[ نہنگ سنگھ]] طبقے ولوں تلخ تے بُرے حالات وچ وی بلند ہوسلے رہݨ بولی ورتکے ذہنی طور تے قائم رہݨا ہےـ {{Sikhism sidebar}} == خالصا بولے لِسٹ == {| class="wikitable sortable" |+''خالصا بولے تے اُسدے برابر آم بولی دا الفاظ !Word or phrase !'''Figurative''' meaning/Euphemism for !Literal meaning/Meaning in the common language( !Reference(s) |'''خالصا بولے''' |'''آم بولی دا الفاظ''' (شاہمُکھی ‌تے گرمُکھی) |- |''ujagri'' |kerosen lamp (laltain) |lamp |<ref name=":10" /> |اُوجاگری (ਉਜਾਗਰੀ ) |لالٹیݨ (ਲਾਲਟੈਨ) |- |''asvara'' |carrying holy book of sikhs (guru granth sahib) |carrying guru granth sahib respectfully |<ref name=":10" /> |اسوارا (ਅਸਵਾਰਾ ) |سری گُورو گرنتھ صاحب ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ (ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ )) |- |- |''airāvat'' |he-buffalo |legendary elephant |<ref name=":10" /> |ایراوت (ਐਰਾਵਤ) |جھوٹا (ਝੋਟਾ) |- |{{Transliteration|pa|akal dān}} |wooden club; a baton |dispenser of wisdom |{{R|name=Madra2016|page=120}}<ref name=":10" /> |عقلدان (ਅਕਲ ਦਾਨ) |ڈنڈا (ਡੰਡਾ) |- |''ākaṛbhann'' |disease, especially fever |that which shatters arrogance |<ref name=":10" /> |آکڑبھنّ (ਆਕੜਭੰਨ) |بُکھار (ਬੁਖਾਰ) |- |''amritī'' |broth of gram flour |name of sweetmeat |<ref name=":10" /> |امرتی (ਅਮਰਤੀ) |کڑھی (ਕੜ੍ਹੀ) |- |''aṅgīṭhā'' |funeral pyre |fireplace |<ref name=":10" /> |ਅੰਗੀਠਾ |ਚੀਤਾ |- |''añjanī'' |night |antimony powder |<ref name=":10" /> |ਅੰਜਨਿ |raat |- |''athakk'' |emaciated pony |tireless |<ref name=":10" /> |ਅੱਥਕ |khachar |- |''baṭerā'' |brinjal, eggplant |quail |<ref name=":10" /> |ਬਟੇਰਾ |ਬੈਂਗਣ |- |''bhoiṅsūrs'' |turnip |oil pig |<ref name=":10" /> |ਭੋਈਸੁਰਸ |ਸ਼ਲਗਮ |- |''brahma ras'' |sugarcane |drink of the gods |<ref name=":10" /> |ਬ੍ਰਹਮਰਸ |ਗੰਨਾ |- |''būndī'' |boiled gram |sweets |<ref name=":10" /> |ਬੂੰਦੀ |ਉਬਲੀ ਦਾਲ |- |''chalākā'' |thick needle |clever man |<ref name=":10" /> |ਚਾਲਕਾ |ਸੂਆ |- |''chalākan'' |spud, [[hoe (tool)]] |clever woman |<ref name=":10" /> |ਚਲਾਕਣ |ਖੁਰਪਾ |- |''chāndanī-pulāo'' |parched millet |dish of cooked rice |<ref name=":10" /> |ਚਾਂਦਨੀ ਪੁਲਾਓ |ਖਿੱਚੜੀ |- |''charandāsī'' |shoes |maidservant, attached to the master's feet |<ref name=":10" /> |ਚਰਨਦਾਸੀ |ਜੁੱਤੀ |- |''chimanī begum'' |opium |humorous name for a woman |<ref name=":10" /> |ਚਿਮਾਨੀ ਬੇਗਮ |ਆਫ਼ੀਮ |- |''dharamrāj dī dhī'' |sleep, sleeping |daughter of the mythical Dharam Rāj, dispensar of Divine justice, daughter of the angel of death |<ref name=":10" /><ref name=":7" /> |ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਧੀ |ਨੀਂਦ |- |''dharamrāj dā puttar'' |fever |Dharam Rāj's son |<ref name=":10" /> |ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ |ਬੁਖਾਰ |- |''dhūṛkoṭ'' |woman's heavy skirt |the fort of dust |<ref name=":10" /> |ਧੂਰਕੋਟ |ਘੱਗਰਾ |- |''dusāṅgā'' |trousers |fork |<ref name=":10" /> |ਦੁਸਾਂਗਾ |ਪਤਲੂਨ |- |''fateh kumait'' |black-coloured club |winning bay horse |<ref name=":10" /> |ਫਤਿਹ ਕੁਮੈਤ | |- |''gaṅgā jal'' |liquor |water of the [[Ganges]] |<ref name=":10" /> |ਗੰਗਾ ਜਲ |ਸ਼ਰਾਬ |- |''guptā'' |dumb |secretive |<ref name=":10" /> |ਗੁਪਤਾ |ਬੋਲਾ |- |''harā'' |dried |green |<ref name=":10" /> |ਹਰਾ |ਸੁੱਕਾ |- |''harn hoṇā'' |to flee |to become a deer |<ref name=":10" /> |ਹਰਨ ਹੋਣਾ |ਭੱਜ ਜਾਣਾ |- |''hukam sat'' |dead |true order |<ref name=":10" /> |ਹੁਕਮ ਸੱਤ |ਮਰਨਾ |- |''ilāchī'' |a twig of ''palāhi'' or acacia chewed to cleanse teeth |cardamom |<ref name=":10" /> |ਇਲਾਚੀ | |- |''indrāṇī'' |emaciated mare |[[Indra|Indra's]] consort |<ref name=":10" /> |ਇੰਦ੍ਰਾਣੀ |ਮਰੀਅਲ ਘੋੜੀ |- |''jagat jūṭh'' |''[[Hookah|hukkā]]''; hubble-bubble |universal pollution |<ref name=":10" /> |ਜਗਤ ਜੂਠ |ਹੁੱਕਾ / ਤੰਬਾਕੁ |- |''joṛ melnī'' |sewing needle |match-maker |<ref name=":10" /> |ਜੋੜ ਮੇਲਣੀ |ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲੀ ਸੁਈ |- |''kalgā'' |''[[wiktionary:बल#Sanskrit|bala]]'' person |plume |<ref name=":10" /> |ਕਲੰਗਾ |ਗੰਜਾ |- |''kanūngo'' |stick, walking-stick |a revenue official |<ref name=":10" /> |ਕਾਨੂੰਗੋ |ਸੋਟੀ |- |''kaṭṭā'' |elephant |young buffalo-calf |<ref name=":10" /> |ਕੱਟਾ |ਹਾਥੀ |- |''khaṇḍ'' |ashes |sugar |<ref name=":10" /> |ਖੰਡ |ਸੁਆਹ |- |''kotal'' |[[Charpai|charpoy]], bedstead |horse of good breed |<ref name=":10" /> |ਕੋਤਲ |ਮੰਜਾ |- |''kūch'' |death |march |<ref name=":10" /> | |- |''kuhī'' |sickle |bird of prey |<ref name=":10" /> |- |''lāchīdāṇā'' |millet |cardamom seeds |<ref name=":10" /> |- |''mahāṅ prasād'' |meat curry |supreme dish |<ref name=":10" /> |- |''māmalā lainā'' |to collect victuals or donations |to collect land revenue |<ref name=":10" /> |- |''nākhāṅ'' |fruit of banyan tree |pears |<ref name=":10" /> |- |''nihakalaṅk'' |earthen pitcher |without blemish |<ref name=":10" /> |- |''pañj isnānā'' |washing of face, hands, and feet only |five times bath |<ref name=":10" /> |- |''parī'' |sheep |fairy |<ref name=":10" /> |- |''pauṇ turaṅg'' |jaded, worn-out pony |flying horse |<ref name=":10" /> |- |''pauṇ parkāsh'' |fan |lighter of wind |<ref name=":10" /> |- |''phirnī'' |hand-operated millstone |circulator |<ref name=":10" /> |- |''rajjī'' |ladle |satiated |<ref name=":10" /> |- |''rāmbāgh'' |forest |garden of [[Rama|Rāma]] |<ref name=":10" /> |- |''rāmjaṅgā'' |gun, musket |Rāma of battle |<ref name=":10" /> |- |''rāmlaḍḍū'' |watermelon |sweet balls of Rāma |<ref name=":10" /> |- |''roṛ'' |kidney bean |gravel |<ref name=":10" /> |- |''Roop Kaur, Rup Kaur, rūpkaur'' |pitcher in which milk is boiled |beautiful princess, woman's name |<ref name=":10" /> |- |''rūp ras'' |salt, salt water |silvery drink |<ref name=":10" /> |- |''sabaz pulāo'' |dish made of ''sarsoṅ'' (mustard) leaves |green dish of rice |<ref name=":10" /> |- |''sadā gulāb'' |acacia tree |perennial rose |<ref name=":10" /> |- |''safājaṅg'' |hatchet |cleanser in battle |<ref name=":10" /> |- |''saugī'' |green gram grain |dried grapes |<ref name=":10" /> |- |''shahidī deg'' |drink prepared from hemp |martyr's cooking-vessel |<ref name=":10" /> |- |''shāh jahāṅ'' |poppy plant |king of the world |<ref name=":10" /> |- |''sirkhiṇḍī'' |raw sugar |woman with untied scattered hair |<ref name=":10" /> |- |''sodhaṇā'' |to punish; to beat |to apply correction |<ref name=":10" /> |- |''sukhdeī'' |mattress |woman, bringer of comfort |<ref name=":10" /> |- |''sukhnidhān'' |drink of hemp |treasure-house of comforts and happiness |<ref name=":10" /> |- |''sundarī'' |broom |beautiful woman |<ref name=":10" /> |- |''ṭhīkarī'' |coin, rupee |shard |<ref name=":10" /> |- |''ujāgar'' |earthen lamp |well-known, shining |<ref name=":10" /> |- |''[[Qila|quilla]] dhana'' |urination or defecation |collapse/conquer a fort, [[Chittor Fort|Chittor]] or [[Multan Fort|Multan]] |<ref name=":0" /><ref name=":4" /> |- |''Nihal Kaur, nihalkaur'' |blanket |woman's name, meaning "[[Santokh|content]] princess" |<ref name=":1" /> |- |''larki'' |green chillies |girl |<ref name=":1" /> |- |''rupa, ruppā'' |onion |beautiful, beauty, silver piece |<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":7">{{cite web |author1=NIHANGSINGH.ORG |date=21 October 2010 |title=Thundering Words: The Martial Language of Nihangs |url=https://sikhchic.com/history/thundering_words_the_martial_language_of_nihangs |website=sikhchic.com}}</ref><ref name=":10" /> |- |''dhid phookni, tid fookni'' |tea |stomach burner |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''thokhay baj'' |(spoon) of sugar | |<ref name=":1" /> |- |''akaash pari, akāshparī'' |goat |sky fairy, fairy of heaven |<ref name=":1" /><ref name=":10" /> |- |''larraaki'' |refers to an individual with a martial spirit |red chillies |<ref name=":1" /> |- |''akkar-bhan'' |fever | |<ref name=":1" /> |- |''sukha'' |Cannabis concocted beverage ([[bhang]]), tranquilizer |peace of mind, happiness, pleasurable |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''araakis'' |horses | |<ref name=":1" /> |- |''thanedaar'' |donkey |[[station house officer]] |<ref name=":1" /> |- |''[[Qadi|qazi]], kaji, kāzī'' |[[Chicken|cockerel]],{{Efn|This is due to the Qazis being associated with the Islamic call to prayer (azhan), a likeness is made to the call of a cockerel, and them demanding the non-Muslims of an area pay the Jizya tax, which was despised by the non-Muslim commoners, was a call of nature.|name=note 1|group=note}} cook |judge in the field of [[Fiqh|Islamic jurisprudence]], interpreter of Islamic law |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''chhauni, chhauṇī'' |undergarments ([[kacchera]]), the camp of Nihaṅgs |encampment, cantonment |<ref name=":1" /><ref name=":10" /> |- |''aflatoon'' |quilt |braggart, bragger, boaster |<ref name=":1" /> |- |''aandey'' |potatoes |eggs |<ref name=":1" /> |- |''aring baring'' |lying down |wrestling |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''Basant Kaur, basantkaur'' |corn, maize |combination of [[Basant (festival)|Basant]] (Spring festival) + [[Kaur]] (princess) meaning "spring princess", a woman's name |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''billa'' |[[English people|Englishman]] |tomcat |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''bhuchanger'' |children |snake |<ref name=":1" /> |- |''chugal'' |mirror |back-biter, tattler |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''DC'' |limper | |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''dhullay'' |meat | |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''gobinday, gobindā'' |watermelon(s), melon(s) |a man's name |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''gobindyia, gobindī'' |carrot(s) |a woman's name |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''jahaj, jahāz'' |cart, bullock-cart |ship |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''sarb ras, sarab ras'' |salt |essence of life, manifold flavour |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''siropa'' |beating |robe of honour |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''[[tehsildar]]'' |intelligent |tax official of a ''[[tehsil]]'' (administrative unit) |<ref name=":1" /><ref name=":7" /> |- |''Teja Singh, tejasingh'' |[[train]] |Sikh man's name, meaning Fast<ref>{{cite dictionary |entry-url=https://www.shabdkosh.com/dictionary/punjabi-english/teja/teja-meaning-in-english |entry=teja |dictionary=Shabdkosh}}</ref> [[Singh|Lion]] |<ref name=":1" /> |- |''athak savārī, athakk savārī'' |pair of shoes or slippers |tireless mount |{{R|name=Madra2016|page=120}}<ref name=":10" /> |- |''charāī karnā, chaṛhāī karnā'' |to die |to invade, [[charge (warfare)|charge]] or set out on an expedition |{{R|name=Madra2016|page=120}}<ref name=":8">{{Cite news |last=Pathak |first=Vikas |date=22 October 2021 |title=The Nihangs: Sikh Warrior Creed That Evokes Respect And Fear In Equal Measure |work=Outlook India |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-the-nihangs-sikh-warrior-creed-that-evokes-respect-and-fear-in-equal-measure/305118 |quote='He will dream of armies and he thinks in lakhs. If he is alone he will say, ‘a-lakh-and-a-quarter Khalsa are present’. You ask him how he is, he will reply, ‘the army is well’. For him, hunger is intoxication, a miserable pony an Arab or Iraqi steed…and dying would be proceeding on an expedition.' – ‘Nihangs’, a section in the Encyclopedia of Sikhism, edited by Prof. Harbans Singh and published by Punjabi University, Patiala |accessdate=6 October 2025 |archivedate=16 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240116223927/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-the-nihangs-sikh-warrior-creed-that-evokes-respect-and-fear-in-equal-measure/305118}}</ref><ref name=":10" /> |- |''lakh netarā, lakhnetarā'' |blind in one eye |one with 100,000 eyes |{{R|name=Madra2016|page=120}}<ref name=":10" /> |- |''mast, mastana, mastānā'' |empty of personal supplies, empty of provisions |in a state of [[Ecstasy (religion)|ecstasy]], carefree |{{R|name=Madra2016|page=120}}<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''savā lakh'' |approach of one Nihang Sikh |125,000-strong army |<ref name=":3" />{{R|name=Madra2016|page=120}}<ref name=":4" /><ref name=":8" /> |- | |eating almonds |eating parched gram |<ref name=":2" /> |- |''rupee'' |pebbles |[[rupee]] currency |<ref name=":2" /> |- | |a quarrelsome woman |red chilli |<ref name=":5" /> |- |''garamjal'' |beverage concoction made of cannabis and hot water |hot water |<ref name=":5" /> |- |''khoti chuṅghāṇā'' |smoking, hukkā, pipe |kissing a female donkey, sucking a she-ass smoking |<ref name=":5" /><ref name=":10" /> |- |''golee'' |medicinal pill, tablet, or capsule |bullet |<ref>{{Cite book |last=Macintyre |first=Donald |title=Hindu-Koh: Wanderings and Wild Sport on and Beyond the Himalayas |url=https://archive.org/details/dli.ministry.13925 |publisher=William Blackwood and Sons |year=1889 |pages=279}}</ref><ref>{{Cite book |last=Syal |first=Meera |title=Anita and Me |url=https://archive.org/details/isbn_9781565845299 |publisher=Fourth Estate |year=1996 |isbn=1565845293 |location=London |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781565845299/page/111 111]}}</ref> |- |''veer'' |brother |brave |<ref name=":6" /> |- |''fauj'' |oneself |army |<ref name=":6" /> |- |''mithe parshad'' |old bread, leftover [[roti]] or [[chapati]] more than a day-old |sweet and blessed bread or sacrament |<ref name=":6" /><ref name=":7" /> |- |''tar [[Pilaf|pulaw]], tar pulāo'' |dry bread or meal |aromatic gravied rice, juicy dish of rice |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |''[[Langar (Sikhism)|langar]] mast'' |nothing to eat, hunger |happy time, intoxication |<ref name=":6" /><ref name=":8" /> |- |''chhapa maarna'' |showing up spontaneously to the homes of friends or relatives |guerilla ambush, surprise attack |<ref name=":6" /> |- |''[[Yama in world religions|Dharamraj]] di dhee di sewa'' |being ill |being cared for by the angel of death's daughter |<ref name=":6" /> |- |''jān bhai'' |personal horse |dearest brother, blood brother |<ref name=":6" /><ref name=":7" /> |- |''[[Pathan]] sira'' |cauliflower |Pashtun head{{Efn|Please see [[Afghan-Sikh Wars]] for background information on historical Afghan-Sikh relations.|name=note 2|group=note}} |<ref name=":6" /><ref name=":7" /> |- |''chhilad, chhillar'' |money, rupee, coin |tree bark, husk |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |''resham'' |[[Jute]] (bast fibre) |silk |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |''budhiye'' |young lady |old lady |<ref name=":6" /> |- |''panjwan, pañjavāṅ'' |clarified butter, [[ghee]] |fifth |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |''chaiwan'' |cooking oil | |<ref name=":6" /> |- |''chup'' |sugar |silence |<ref name=":7" /> |- |''choona, chūnā'' |flour |lime-stone powder, lime |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''panj ratnee'' |wine, alcohol |five jewelled |<ref name=":6" /> |- |''titari'' |[[karela]] (bitter melon or bitter gourd) | |<ref name=":6" /> |- |''karadhee'' |radish | |<ref name=":6" /> |- |''garday'' |rice | |<ref name=":7" /> |- |''samudar'' |milk |ocean, sea |<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''kastoora, kastūrā'' |pig |musk-deer |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''kesar'' |turmeric |saffron |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''badam'' |groundnuts, chickpeas, grams, parched grams |almonds |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''aaracaa'' |horse | |<ref name=":6" /> |- |''harni, harnī'' |[[louse]], lice, [[fly]] |doe |<ref name=":6" /><ref name=":10" /> |- |''baaj'' |iron rod |hawk, falcon |<ref name=":6" /> |- |''bhuchangee, bhuhhangi'' |son |snake |<ref name=":7" /> |- |''aakarhpun'' |fever or bodily illness |arrogance |<ref name=":7" /> |- |''irāqī'' |miserable pony, horse of poor quality |Arab or Iraqi steed, thoroughbred from Iraq |<ref name=":8" /><ref name=":10" /> |- |''bata'' |iron bowl | |<ref name=":7" /> |- |''birajkay'' |seated |holding court |<ref name=":7" /> |- |''gurh'' |[[jaggery]] (unrefined cane sugar) | |<ref name=":7" /> |- |''heeray'' |white hairs |diamonds |<ref>{{cite dictionary |entry=diamond |dictionary=Shabdkosh |entry-url=https://www.shabdkosh.com/search-dictionary?lc=pa&sl=en&tl=pa&e=diamond}}</ref> |- |''hulla'' |hurry |blast of eastern winds |<ref name=":7" /> |- |''jhatanga'' |goat | |<ref name=":7" /> |- |''kulga'' |baldy (bald person) | |<ref name=":7" /> |- |''laraki'' |chilli, spice |shrew |<ref name=":7" /> |- |''mamla'' |money |revenue |<ref name=":7" /> |- |''morcha'' |endeavour |[[front line]] |<ref name=":7" /> |- |''[[Parashurama|parsram]]'' |axe | |<ref name=":7" /> |- |''[[patwari]]'' |cat ||tax-collector/village accountant |<ref name=":7" /> |- |''bhootni, bhūtanī'' |rail locomotive (train), dust storm |[[Bhoot (ghost)|female ghost]], [[Dayan (witch)|witch]] |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |[[Subahdar|subhedar]] |sweeper |governor/[[Subedar|warrant officer]] |<ref name=":7" /> |- |''theekar, ṭhīkar'' |body |shell, broken piece of pottery |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''dhokhay baaj'' |spoon |imposter |<ref name=":7" /> |- |''vaheer'' |mobile | |<ref name=":7" /> |- |''ghorrhey'' |jutti shoes |horses |<ref name=":7" /> |- |''[[shaheed]]i maar'' |punishment to the guilty |a martyr's beating |<ref name=":7" /> |- |''sawaayaa'' |A little |one and a quarter |<ref name=":7" /> |- |''haraa pallaa'' |grass |green rice |<ref name=":7" /> |- |''[[Sheesh Mahal (disambiguation)|sheesh mahal]]'' |shanty, crumbling shack through which the sky peeps |palace of mirrors, glass palace |<ref name=":7" /><ref name=":10" /> |- |''swarag'' |calamity |heaven |<ref name=":7" /> |- |''hazaar mekhee'' |worn-out scarf | |<ref name=":7" /> |- |''gurmukhi parshad'' |coarse grain |blessed sacrament from the mouth of the Guru |<ref name=":7" /> |- |''dabrroo ghusrooh'' |individual lacking in [[Rehat|Sikh conduct]] | |<ref name=":7" /> |- |''sūrmā'' |blind person |wide-awake hero, hero, warrior |<ref name=":9">{{Cite book |last=Singh |first=Teja |url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/downloadPdf.jsp?file=BK-005340.pdf&docid=9815 |title=Humour in Sikhism |publisher=The Star Book Depot |year=1929 |edition=2nd |location=Amritsar |pages=6 |language=en |format=PDF}}</ref><ref name=":10" /> |- | |half-blind man |argus-eyed lion |<ref name=":9" /> |- |''chubāre chaṛhiā'' |deaf person |one on the upper storey |<ref name=":9" /><ref name=":10" /> |- | |[[Amrit Sanskar|baptised]] Sikh |brother of the golden cup (actually an iron vessel) |<ref name=":9" /> |- |''tankhāh'' |to be fined by the community for a fault, penalty for breach of religious code |getting one's salary, salary |<ref name=":9" /><ref name=":10" /> |- | |big stick |[[Vekil|lawyer]] |<ref name=":9" /> |- | |to speak |roar |<ref name=":9" /> |} ==حوالے== {{حوالے}} rwhkd6qjjb720ivx8oyne6ix0zdx4fu 0 149294 711711 710175 2026-09-23T20:38:38Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 711711 wikitext text/x-wiki {{معلومات-دریا}}   '''سالوین''' [[لموچی چڑھدا ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دا]] اک دریا اے ، جس 3,289 کلومیٹر دے نیڑے لمبا ا‏‏ے۔ [[تبت پٹھار|تبتی پٹھار]] توں دکھن ول [[انڈمان سمندر]] چ وگدا اے۔ سالوین بنیادی طور تے جنوب مغربی [[چین]] تے مشرقی [[میانمار]] دے اندر وگدا اے، جس دا اک چھوٹا حصہ میانمار تے [[تھائی لینڈ]] دی سرحد بناندا اے۔ اپنے زیادہ تر کورس دے دوران، ایہ ناہموار پہاڑی گھاٹیاں چوں تیزی نال لنگھدا اے۔ دریا دی وڈی لمبائی دے باوجود، صرف آخری 90 کلومیٹر (56 mi) جہاز رانی دے قابل ہن، جتھے ایہ ماولامین وچ اک معمولی مہانا تے ڈیلٹا تشکیل دیندا اے۔ اس دریا نو‏‏ں اپنے راستے دے نال نال مختلف ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جنہاں وچ میانمار وچ '''تھانلوین''' (جس دا ناں ''Elaeocarpus'' sp. دے ناں اُتے اے ، اک زیتون د‏‏ی طرح دا پودا جو اس دے کنارےآں اُتے اگدا اے <ref>{{Cite book|last=Mason|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=bg8YAAAAYAAJ&pg=PA213|title=Tenasserim: Or Notes on the Fauna, Flora, Minerals, and Nations of British Burmah and Pegu|publisher=American Mission Press|year=1851|location=Maulmain|page=213}}</ref> ) تے چین وچ '''نو جیانگ''' (یا نو دریا ، جس دا ناں [[نو|نو لوکاں]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ عام طور تے استعمال ہون آلا ہجے "سالوین" 19ویں صدی دے برطانوی نقشیاں توں برمی ناں دا انگریزی روپ اے۔ جغرافیائی تنہائی دے نال مل کے بلندی تے عرض البلد دی وڈی رینج دی وجہ توں، سالوین بیسن نو دنیا دے سب توں زیادہ ماحولیاتی طور تے متنوع علاقیاں چوں اک سمجھیا جاندا اے۔ لانکانگ تے جنشا دریاواں دے نال، ایہ تھری پیرالل ریورس ورلڈ ہیریٹیج سائٹ توں لنگھدا اے، جس دے بارے چ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ دنیا دی 25 فیصد توں ودھ جانوراں دی پرجاتیاں دی مدد کردا اپنے کورس دے دوران سالوین زراعت دے لیی پانی فراہم کردا اے تے پرچر ماہی گیری دی حمایت کردا اے، خاص طور تے ڈیلٹا دے علاقے چ۔ سالوین بیسن متعدد نسلی اقلیتی گروہاں دا گھر اے ، جنہاں دے آباؤ اجداد وڈی حد تک تبتی پٹھار تے شمال مغربی چین تو ں پیدا ہوئے سن ۔ تقریباً 5,000 سال پہلے، لوکاں نے دریا دے نال جنوب دی طرف ہجرت کرنا شروع کر دتی، جس نے نکے بادشاہتاں تے [[شہر ریاست|شہر ریاستاں]] قائم کیتیاں۔ سالوین ایشیا دے سب توں گھٹ ٹوٹے ہوئے وڈے دریائی نظاماں چوں اک اے ، جس چ دریا دے ہیڈ واٹر تے معاون دریاواں تے صرف کجھ نکے ڈیم نیں ۔ دریا چ انتہائی زیادہ [[پن بجلی|پن بجلی دی]] صلاحیت اے، جس چ 5,000 توں ودھ دی کمی اے اپنے وسیلے توں۔ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، میانمار تے تھائی حکومتاں نے دریا دے کنارے وڈے پیمانے اُتے پن بجلی ڈیم بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ چین نے اپر سالوین نو‏‏ں ڈیم کرنے دا وی منصوبہ بنایا سی ، لیکن 2016 وچ قومی پارک دے قیام دے حق وچ انہاں منصوبےآں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ ڈیم دے منصوبیاں دا مستقبل غیر یقینی اے۔ == جغرافیہ تے نامکرن == سالوین بیسن چ تقریباً 283,500 کلومیٹر ، جس چوں 48&nbsp;فیصد چین وچ اے، 44&nbsp;میانمار چ فیصد، تے 8&nbsp;تھائی لینڈ چ فیصد۔ <ref name="River Health in the Salween">{{Cite book|url=https://core.ac.uk/download/pdf/132697837.pdf|year=2017|title=River Health in the Salween}}</ref> طاس انتہائی لمبا تے تنگ اے ، جو مغرب وچ اراواڈی تے [[دریائے برہم پتر|برہمپتر]] دریا دے نظام تے مشرق وچ [[دریائے میکانگ|میکونگ]] نظام دے درمیان واقع اے ، تے شمال وچ [[دریائے یانگزے|یانگسی]] نظام دے نال اک چھوٹی سرحد دا اشتراک کردا ا ے۔ <ref name="FAO" /> 3,515 دی اوسط بلندی دے نال ، سالوین بیسن وچ متعدد برفانی پہاڑی سلسلےآں شامل نيں ، تے دریا اپنی لمبائی دے زیادہ تر حصے وچ بلندی اُتے وگدا ا ے۔ <ref name="Baronas">{{حوالہ رسالہ|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|year=2020}}</ref> چین چ، سالوین بیسن [[تبت|تبت خود مختار علاقے]] تے [[ینعان|یوننان]] چ واقع اے۔ میانمار چ سالوین شان ریاست ، کارینی ریاست ، کیرن ریاست تے مون ریاست توں لنگھدا اے۔ تھائی لینڈ چ سالوین صرف [[صوبہ مائے ہانگ سن|می ہانگ سون صوبے]] نال لگدی اے، جہدے معاون دریا [[صوبہ چیانگ مائی|چیانگ مائی]] ، [[صوبہ ٹاک|تاک]] تے [[صوبہ کانچانابوری|کانچانابوری صوبے]] تک پھیلے ہوئے ہن۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> چین میانمار دی سرحد تے اوسط بہاؤ دی شرح 68.74 اے۔ . میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد دے نال نال سالوین دا اوسط سالانہ بہاؤ 200 کلومیٹر . <ref name="FAO" /> منہ تے اندازا بہاؤ دی شرح 6,600 اے . <ref name="Baronas"/> تقریباً 89&nbsp;سالانہ بہاؤ دا فیصد [[مون سون|مانسون]] دے موسم (مئی دے وسط توں نومبر تک) وچ ہوندا اے، تے صرف 11&nbsp;باقی سال چ فیصد۔ سالوین ڈیلٹا چ تلچھٹ دا اوسط حجم تقریباً 180 ملین ٹن ہر سال اے۔ سالوین بیسن دی آبادی دا اندازہ 24 ملین اے، یا 76 بندے/کلومیٹر ² ۔ تقریباً 10 ملین لوک دریا دے نیڑے یا اس دے نیڑے رہندے ہن۔ سالوین بیسن دے لوک نسلی گروہاں دی اک وڈی تنوع دی نمائندگی کردے ہن۔ چین چ، سالوین بیسن [[بلانگ]] ، [[ڈیرنگ|ڈیرونگ]] ، [[لیزو|لیسو]] ، [[نو]] ، [[ڈیانگ|پلاؤنگ]] (ڈیانگ)، شان ، [[تبتی]] تے [[وا]] دا گھر اے۔ میانمار چ، وڈے نسلی گروہاں چ آکھا ، [[لاہو]] ، لیسو، ہمونگ ، کاچن ، کیرن ، کیرنی ، کوکانگ ، پاؤ ، شان تے [[یاؤ]] شامل ہن۔ سب توں ودھ آبادی دی کثافت مون ریاست (300 لوک/کلومیٹر ² ) تے یوننان (100 لوک/کلومیٹر ² ) چ اے، جد کہ سب توں گھٹ آبادی دی کثافت تبت (5 لوک/کلومیٹر ² ) چ اے۔ === اپر سالوین (چین) === [[فائل:Nujiang_river_Bingzhongluo_1.jpg|thumb| بنگژونگلو، یوننان دے نیڑے دریائے سالوین]] سالوین وسطی تبت دے پٹھار چ تنگگولا پہاڑاں چوں نکلدا اے ۔ ہیڈ واٹر ڈینگکا چوٹی دے نیڑے، تانگگولا درے دے چڑھدے چ واقع اے۔ {{Sfn|Björnsson|Oerlemans|Shroder|Tranter|2011}} سب توں اچا وسیلہ جیانگمیئرگنگ گالو گلیشیر اے، 5,432 میٹر (17,822 فٹ) سمندر دی سطح توں اُپر اے۔ مختلف ہیڈ واٹر ندی اچیاں پہاڑی وادیاں دے ذریعے جنوب مغرب دی طرف وگدیاں نیں تے کونا جھیل چ جمع ہو جاندیاں نیں، 4,594 تے . جھیل دے تھلے، دریا دے تبتی حصے نو ''گیالمو ناگقو'' ، "سیاہ دریا" آکھیا جاندا اے۔ تبت چ دریا زیادہ تر ناگقو پریفیکچر دے اندر وگدا اے ۔ <ref name="sciencenet" /> کونا جھیل توں، دریا جنوب ول وگدا اے تے ناگقو ٹاؤن دے نیڑے چڑھدے ول مڑدا اے، جتھے چالونگ پن بجلی سٹیشن واقع اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> اگے چڑھدے ول، دریا نوں نکے جیکوان ہائیڈرو الیکٹرک سٹیشن تے ڈیم کیتا گیا اے۔ 2017 تک، ایہ سالوین دریا تے صرف دو ڈیم ہن۔ چڑھدے ول اگے ودھدے ہوئے اسدے نال کا، سوؤ اتے گا دریا ملدے ہن، ایہہ سارے تنگگولا پہاڑاں دی دکھنی ڈھلوان توں وگدے ہن ۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بیرو کاؤنٹی چ، دریا جنوب تے جنوب مشرق ول موڑاں دا اک سلسلہ شروع کردا اے، جو نینگچی پریفیکچر توں لنگھدا اے۔ [[ینعان|یوننان]] وچ داخل ہون توں تھوڑی دیر پہلاں، ایہ چڑھدے توں یو دریا نال ملدا اے، جو چین دے اندر ایہدا سب توں لمبا معاون دریا اے۔ سالوین بیسن دا تبتی حصہ ہلکی آبادی والا اے، خاص طور تے سرد ہیڈ واٹر دے علاقیاں وچ جتھے بارش گھٹ ہوندی اے تے دریا دا بہاؤ تقریباً مکمل طور تے گلیشیر دے پگھلن تے منحصر اے۔ اپر سالوین بیسن چ 12,000 توں ودھ شامل نیں گلیشیراں دا۔ <ref name="ZouTenzer2019">{{حوالہ رسالہ|last1=Zou|first1=Fang|last2=Tenzer|first2=Robert|last3=Jin|first3=Shuanggen|title=Water Storage Variations in Tibet from GRACE, ICESat, and Hydrological Data|journal=Remote Sensing|volume=11|issue=9|year=2019|page=1103|issn=2072-4292|doi=10.3390/rs11091103|bibcode=2019RemS...11.1103Z}}</ref> یوننان چ، سالوین نوں '''نوجیانگ''' یا ''نو دریا'' ، مقامی [[نو|نو لوکاں]] دے بعد ، لیکن لفظی طور اُتے "غصے وچ دریا" دا وی ترجمہ کردا ا ے۔ (ایہ کردار صرف اک ہوموفون اے، کیونکہ چینی چ کوئی صوتیاتی لپی نئیں اے۔) 1,000 توں ودھ لئی سالوین [[دریائے میکانگ|میکونگ]] تے [[دریائے یانگزے|یانگسی]] دے سرے دے متوازی تے مغرب چ چلدا اے، جہڑا ہینگڈوان پہاڑاں دے اچے پہاڑی ڈھلواناں نال وکھرا اے۔ سالوین دے لہندے چ گاؤلیگونگ پہاڑ چین تے میانمار دی سرحد بناندے نیں ۔ تبت-یونان دی سرحد دے آسے پاسے سالوین تے میکونگ دریاواں دے وچکار میلی ژو شان اے، جس وچ کاواگاربو شامل اے، جو سالوین بیسن دی سب توں اچی چوٹی اے 6,740 میٹر (22,110 فٹ) .{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> یوننان دے اندر دریا دا زیادہ تر حصہ یوننان دے محفوظ علاقیاں دے تن متوازی دریاواں دا حصہ اے، جو اک [[جگت ثقافتی ورثا|عالمی ورثہ سائٹ اے]] ۔ 4,500 تک گھاٹیاں بناندے ہوئے ڈوہنگا، اس حصے نو اکثر "گرینڈ کینیئن آف دی مشرق" آکھیا جاندا اے۔ جنوب د‏‏ی طرف جاری رہندے ہوئے ، دریا وسیع گھاٹیاں تو‏ں ٹوٹے ہوئے گہرے گھاٹیاں دے اک سلسلے دے ذریعے یونان-گوئیژو پٹھار نو ‏‏ں پار کردا ا‏‏ے۔ لانگنگ کاؤنٹی چ اس نال دریائے کوکے ملدا اے تے لہندے ول مڑ کے میانمار چ داخل ہوندا اے ۔ چین چ دریا دی کل لمبائی 1,948 اے, اک مختصر 25 شامل نئیں چین میانمار دی سرحد دے نال دا حصّہ۔ جدوں تک ایہ چین چھڈدا اے، سالوین 4,000 توں ودھ ہو گیا اے۔ اپنے وسیلے توں۔ [[فائل:Salawin_river_at_Mae_Sam_Laep.jpg|left|thumb| میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد تے دریائے سالوین]] میانمار وچ سالوین دریا نو سرکاری طور تے ''تھنلوین دے'' ناں توں جانڑیا جاندا اے; شان ریاست وچ، جس وچ دریا چین توں نکلن تے فوری طور تے داخل ہوندا اے، اس نوں ''نام کھون دے'' ناں توں وی جانیا جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جنوب دی طرف مڑدے ہوئے، دریا شان پہاڑیاں دے ناں توں جانے جان آلے وسیع اپلینڈ خطے دے ذریعے اک گھماؤ دار راستے نو کٹدا اے۔ ایہ علاقہ چھوٹے پہاڑی سلسلےآں، پٹھاراں تے چٹاناں دی اک پیچیدہ، ٹٹی ہوئی ٹپوگرافی دی خصوصیت رکھدا اے، جس دے ذریعے سالوین نے گھاٹیاں دا اک وسیع سلسلہ کٹیا اے۔ جدوں سالوین جنوب ول وگدا اے تے بلندی چ اتردا اے، تے ایہ معتدل توں ذیلی اشنکٹبندیی تے آخر چ اشنکٹبندیی آب و ہوا دے زوناں چ سفر کردا اے، جس چ سالانہ بارش 1,200 to 2,000 ہوندی اے۔ شان پہاڑیاں دے علاقے وچ۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ دریا دی کل لمبائی 1,316 اے . شان ریاست تے کارینی ریاست (کیاہ ریاست) وچ دریا کئی وڈے معاون دریاواں نال ملدا اے، جنہاں وچ مشرق توں دریائے ناندینگ تے دریائے ہکا ، تے مغرب توں دریائے پانگ ، ٹینگ تے پاؤن دریا شامل ہن۔ دریائے پانگ سالوین دے نال سنگم دے نیڑے اپنے وسیع چونے دے پتھر دے قیام دے لئی مشہور اے، جتھ ے ایہ بے شمار موتیابند، چینلاں تے جزیرےآں وچ ٹوٹ جاندا اے جنہاں نو ں ''کن ہینگ'' ، "ہزار جزیرے" دے ناں تو ں جانیا جاندا ا ے۔ انلے جھیل ، میانمار دی دوجی سب توں وڈی جھیل تے اک ورلڈ بائیوسفیئر ریزرو ، پاؤن دریا دے ذریعے سالوین چ وگدی اے۔ اگے دکھن چ، دریا کیرن ریاست (کائن ریاست) چ داخل ہوندا اے تے تقریباً 120 تک میانمار تے تھائی لینڈ دے وچکار سرحد بناندا اے۔ . تھائی لینڈ چ دریا نوں ''سلاوین'' آکھیا جاندا اے; سرحد دے تھائی پاسے دا بہتا حصہ سالاوین نیشنل پارک تے سالاوین وائلڈ لائف سینچوری دا حصہ اے۔ سرحدی حصے دے جنوبی سرے تے اس نال شمال مغرب چ وگدی ہوئی دریائے موئی شامل اے، جہڑی اس نقطے دے جنوب چ میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد بناندی اے۔ کیرن سٹیٹ وچ، دریا کارسٹ چونا پتھر دے پہاڑیاں وچوں وگدا اے جتھے بے شمار غاراں تے غیر معمولی چٹاناں دے کنارے، خاص طور تے ایچ پی اے-ان شہر دے آسے پاسے۔ {{Sfn|Gunn|2004}} <ref>{{Cite news|title=Voyaging deep into Myanmar's caves|date=May 11, 2017|url=https://www.fauna-flora.org/news/voyaging-deep-into-myanmars-caves}}</ref> سالوین پہاڑاں توں ہلائینگبوے ٹاؤنشپ دے نیڑے ساحلی میدان چ نکلدا اے۔ ساحل دے نیڑے، سالانہ بارش 4,000 to 5,000 ہوندی اے۔, گھنے اشنکٹبندیی برساتی جنگلات دے نال نال اک پیداواری چاول دی صنعت دی حمایت کردا اے۔ دریا ہور 100 وگدا اے مون ریاست دے ماولامائن چ اک معمولی سائز دے [[دریائی ڈیلٹا|ڈیلٹا]] تے مہانا تے ختم ہون توں پہلاں۔ سالوین 75 تک سمندری اثر رکھدا اے اندرونی۔ ایتھ‏ے اس دے نال مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گیانگ دریا تے جنوب مشرق تو‏ں دریائے اتران مل جاندا ا‏‏ے۔ تھنلوین پل ، میانمار دا دوجا سب توں لمبا پل، مولمین نوں متمہ نال جوڑدا اے۔ اس دے بعد مشترکہ دریا ڈیبوک (شمالی) تے مولامائن (جنوبی) چینلز وچ ٹوٹ جاندا اے، جو خلیج مارتابان وچ خالی ہونے تو ں پہلے [[Bilugyun Island|بیلوگیون جزیرہ]] تشکیل دیندا ا ے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} === معاون دریاواں دی لسٹ === {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Tributaries of the Salween River |- !Name !Country !State/Province !Mouth coordinates !Length !Basin size |- |Ataran |Myanmar |Mon State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|16|31|12|N|97|39|33|E}} |249 km<br /><br />(155&nbsp;mi) |5,930 km²<br /><br />(2,288&nbsp;mi²) |- |Gyaing |Myanmar |Mon State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|16|33|08|N|97|39|49|E}} |250 km<br /><br />(155&nbsp;mi) |9,386 km²<br /><br />(3,621&nbsp;mi²) |- |Donthami |Myanmar |Mon State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|16|41|27|N|97|35|18|E}} |148 km<br /><br />(92&nbsp;mi) |2,143 km²<br /><br />(827&nbsp;mi²) |- |Yunzalin |Myanmar |Karen State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|17|22|44|N|97|40|04|E}} |219 km<br /><br />(136&nbsp;mi) |3,031 km²<br /><br />(1,169&nbsp;mi²) |- |Moei |Myanmar/Thailand |Karen State/<br /><br />Mae Hong Son province |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|17|49|57|N|97|41|30|E}} |332 km<br /><br />(206&nbsp;mi) |14,978 km²<br /><br />(5,778&nbsp;mi²) |- |Pawn |Myanmar |Karenni State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|18|52|53|N|97|19|36|E}} |338 km<br /><br />(210&nbsp;mi) |19,145 km²<br /><br />(7,386&nbsp;mi²) |- |Pai |Myanmar |Karenni State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|19|08|45|N|97|32|38|E}} |205 km<br /><br />(127&nbsp;mi) |7,178 km²<br /><br />(2,769&nbsp;mi²) |- |Teng |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|19|51|42|N|97|44|43|E}} |449 km<br /><br />(279&nbsp;mi) |15,340 km²<br /><br />(5,918&nbsp;mi²) |- |Hsim |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|20|47|37|N|98|30|15|E}} |243 km<br /><br />(151&nbsp;mi) |5,221 km²<br /><br />(2,014&nbsp;mi²) |- |Pang |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|20|57|21|N|98|30|01|E}} |325 km<br /><br />(202&nbsp;mi) |12,427 km²<br /><br />(4,794&nbsp;mi²) |- |Hka (Nanka) |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|21|33|09|N|98|37|35|E}} |278 km<br /><br />(173&nbsp;mi) |10,326 km²<br /><br />(3,984&nbsp;mi²) |- |Nanding |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|23|24|43|N|98|40|27|E}} |266 km<br /><br />(165&nbsp;mi) |8,322 km²<br /><br />(3,211&nbsp;mi²) |- |Kuke |China |Yunnan |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|24|19|54|N|99|10|57|E}} |175 km<br /><br />(109&nbsp;mi) |6,610 km²<br /><br />(2,550&nbsp;mi²) |- |Yu |China |Tibet |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|28|35|49|N|98|21|54|E}} |453 km<br /><br />(281&nbsp;mi) |9,389 km²<br /><br />(3,622&nbsp;mi²) |- |Leng |China |Tibet | |133 km<br /><br />(83&nbsp;mi) |3,113 km²<br /><br />(1,201&nbsp;mi²) |- |Ba |China |Tibet | |111 km<br /><br />(69&nbsp;mi) |3,792 km²<br /><br />(1,463&nbsp;mi²) |- |Ga |China |Tibet |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|31|09|47|N|95|15|53|E}} |168 km<br /><br />(104&nbsp;mi) |4,812 km²<br /><br />(1,856&nbsp;mi²) |- |Suo |China |Tibet |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|31|45|37|N|93|44|57|E}} |264 km<br /><br />(164&nbsp;mi) |13,939 km²<br /><br />(5,377&nbsp;mi²) |- |Ka |China |Tibet | |214 km<br /><br />(133&nbsp;mi) |8,489 km²<br /><br />(3,275&nbsp;mi²) |} اوسط بہاؤ دے لحاظ نال وڈے معاون دریاواں (1971–2000): {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Name !Average discharge !Name !Average discharge |- |Gyaing |672.3 m3/s (23,740 cu ft/s) |Kuke |111.5 m3/s (3,940 cu ft/s) |- |Ataran |501.7 m3/s (17,720 cu ft/s) |Hsim |94.2 m3/s (3,330 cu ft/s) |- |Pawn |402.4 m3/s (14,210 cu ft/s) |Pai |91.5 m3/s (3,230 cu ft/s) |- |Moei |382.5 m3/s (13,510 cu ft/s) |Ba |90.5 m3/s (3,200 cu ft/s) |- |Teng |334.7 m3/s (11,820 cu ft/s) |Yu |89.7 m3/s (3,170 cu ft/s) |- |Pang |226.5 m3/s (8,000 cu ft/s) |Suo |88.6 m3/s (3,130 cu ft/s) |- |Donthami |213.7 m3/s (7,550 cu ft/s) |Ga |84.6 m3/s (2,990 cu ft/s) |- |Hka |202 m3/s (7,100 cu ft/s) |Ka |61.8 m3/s (2,180 cu ft/s) |- |Nanding |165.1 m3/s (5,830 cu ft/s) |Leng |60.3 m3/s (2,130 cu ft/s) |- |Yunzalin |128.6 m3/s (4,540 cu ft/s) | colspan="2" | |} سالوین دا موجودہ رستہ لگ بھگ 50 لکھ سال پہلے ہندوستانی برصغیر دے ایشیا نال ٹکراؤن نال بننا شروع ہویا جسدے نتیجے وجوں ہمالیہ دے پہاڑاں اتے تبتی پٹھار دی اچائی ہوئی۔ ہمالیہ اوروجینی توں پہلاں، جو ہن اپر ایراواڈی، سالوین، میکونگ تے یانگسی دریا نیں، اوہ سارے لال دریا وچ وگدے سن، تے [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی چین دے سمندر]] وچ وگدے سن۔ {{Sfn|Campbell|2009}} زمین دی تزئین پہاڑی سی لیکن خاص طور تے ناہموار نئیں سی، جس دی اوسط بلندی 1,000 سی یا اس توں گھٹ۔ جدوں براعظم اکٹھے ہوئے، پہاڑاں دا اک پیچیدہ گڑبڑ پیدا ہویا، جس نے آبائی ریڈ نو مختلف نکاسی آب دے نظاماں وچ توڑ دتا، جس وچ یانگسی بحرالکاہل دی طرف مشرق دی طرف جا رہیا سی، تے میکونگ تے سالوین جنوب دی طرف وگدے سن جو ہن تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا دریا اے۔ تقریباً 1.5 ملین سال پہلے، آتش فشاں سرگرمی نے سالوین نو مغرب وچ انڈمان سمندر دی طرف موڑ دتا، جس نے تقریباً دریا دا جدید راستہ بنایا۔ {{Sfn|Darwall|2012}} == ڈسچارج == تھنلوین دریا دے ایچ پی اے-ان سٹیشن تے بہاؤ دا نظام: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |سال ! colspan="3" | ڈسچارج (m ³ /s) |- ! من ! ذریعہ ! زیادہ توں زیادہ |- | 2009 | 2,090 | 4,938 | 11,937 |- | 2010 | 1,743 | 4,836 | 11,140 |- | 2011 | 1,927 | 6,014 | 17,080 |- | 2012 | 2,145 | 5,312 | 16,227 |- | 2013 | 1,827 | 5,302 | 16,077 |- | colspan="4" | |- | ''ذریعہ'' | ''1,946'' | '''''5,280''''' | ''14,492'' |} 2009 توں 2013 دے دوران Hpa-an چ تھانلوین دریا دا ماہانہ بہاؤ دا نمونہ: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |ماہ ! colspan="3" | ڈسچارج (m ³ /s) |- ! من ! ذریعہ ! زیادہ توں زیادہ |- | جنوری | 2,007 | 2,833 | 3,580 |- | فروری | 1,803 | 2,643 | 3,483 |- | مارچ | 1,743 | 2,506 | 3,451 |- | اے پی آر | 1,913 | 2,630 | 4,016 |- | ہو سکدا اے | 2,068 | 2,954 | 4,096 |- | جون | 2,660 | 5,172 | 12,243 |- | جولائی | 4,656 | 8,497 | 15,550 |- | اگست | 7,685 | 11,959 | 17,080 |- | ستمبر | 7,760 | 10,000 | 13,913 |- | اکتوبر | 3,747 | 6,808 | 12,203 |- | نومبر | 2,684 | 4,063 | 6,938 |- | دسمبر | 2,271 | 3,085 | 4,287 |} == ارضیات == سالوین دا موجودہ رستہ لگ بھگ 50 لکھ سال پہلے ہندوستانی برصغیر دے ایشیا نال ٹکراؤن نال بننا شروع ہویا جسدے نتیجے وجوں ہمالیہ دے پہاڑاں اتے تبتی پٹھار دی اچائی ہوئی۔ ہمالیہ اوروجینی توں پہلاں، جو ہن اپر ایراواڈی، سالوین، میکونگ تے یانگسی دریا نیں، اوہ سارے لال دریا وچ وگدے سن، تے [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی چین دے سمندر]] وچ وگدے سن۔ {{Sfn|Campbell|2009}} زمین دی تزئین پہاڑی سی لیکن خاص طور تے ناہموار نئیں سی، جس دی اوسط بلندی 1,000 سی یا اس توں گھٹ۔ جدوں براعظم اکٹھے ہوئے، پہاڑاں دا اک پیچیدہ گڑبڑ پیدا ہویا، جس نے آبائی ریڈ نو مختلف نکاسی آب دے نظاماں وچ توڑ دتا، جس وچ یانگسی بحرالکاہل دی طرف مشرق دی طرف جا رہیا سی، تے میکونگ تے سالوین جنوب دی طرف وگدے سن جو ہن تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا دریا اے۔ تقریباً 1.5 ملین سال پہلے، آتش فشاں سرگرمی نے سالوین نو مغرب وچ انڈمان سمندر دی طرف موڑ دتا، جس نے تقریباً دریا دا جدید راستہ بنایا۔ {{Sfn|Darwall|2012}} [[فائل:怒江峡谷_-_panoramio.jpg|left|thumb| تبت وچ سالوین (گیالمو ناققو) دریا]] بالائی سالوین، میکونگ تے یانگسی دے متوازی جدید کورسز اوتھے واقع ہن جتھے مشرقی تبتی پٹھار یونان-گوئژو پٹھار دے اپلینڈز نو کٹدا اے۔ ایہناں دریاواں نوں وکھ کرن آلے پہاڑی سلسلے انفرادی خطے (کرسٹل ٹکڑے) نیں جہڑے ایشیائی براعظم چ وکھرے طور تے جمع ہوئے نیں - شمال توں جنوب ول نکاسی آب دے نال اک بیسن تے رینج لینڈ اسکیپ تشکیل دیندے نیں - فیر اکٹھے کمپریس ہو جاندے نیں تاکہ دریاواں صرف 20 کلومیٹر (12 mi) تھاواں تے الگ۔ {{Sfn|Bridgland|Vandenberghe|Wang|2019}} جدوں پہاڑ چڑھدے رہے، دریاواں نے متوازی فالٹ زوناں دے نال نال زمین دی تزئین وچ کٹ دتا، جس نال موجودہ دور دیاں ڈونگھیاں گھاٹیاں بن گئیاں۔ {{Sfn|Darwall|2012}} نوجیانگ فالٹ زون 600 توں ودھ پھیلیا ہویا اےیوننان چ دریا دے نال ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ہمالیہ دے بنن نال تبتی پٹھار توں دکھن ولوں بحر ہند ول نکاسی آب نوں روک دتا گیا، جس نال پہاڑاں دے اتر وچ مشرق ول یانگسی دریا ول نکاسی آب نوں مجبور کیتا گیا۔ ایہ مشرق د‏‏ی طرف وگنے والا دریا ، جو جدید یارلونگ تسانگپو دریا دا پیشرو اے ، بار بار جنوب وچ نکاسی آب وچ قبضہ کرلیا گیا ، جس تو‏ں ریڈ ، میکونگ ، سالوین تے اراواڈی دریاواں دے ذریعے سمندر تک مختلف راستے مل گئے۔ {{Sfn|Searle|2013}} مشترکہ سالوین-یارلونگ تسانگپو نکاسی آب جدید سالوین توں بہوں لمی ہووے گی، جہڑی 1,500 ہور پھیلی ہوئی ہووے گی۔ پٹھار دے پار مغرب ول۔ آخر کار یارلونگ تسانگپو نو‏‏ں موجودہ ہندوستان وچ [[دریائے برہم پتر|دریائے برہمپتر]] نے قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Searle|2013}} ہو سکدا اے کہ سالوین دے موجودہ ماخذ توں اُتے کدی ہور معاون دریاواں ہون، لیکن بحر ہند توں نمی نو روکن آلے ہمالیہ دے عروج دی وجہ توں، ایہ معاون دریاواں خشک ہو گئیاں، جس دی وجہ توں اج ناگقو دے پار بے شمار ٹرمینل جھیلاں بکھریاں ہوئیاں نیں۔ {{Sfn|Swan|2000}} سالوین اک اندازے دے مطابق 108 توں 237 ملین ٹن تلچھٹ ہر سال لے جاندا اے۔ <ref name="Baronas"/> تقریباً 92&nbsp;مون سون دے موسم چ تلچھٹ دا فیصد سمندر چ پہنچایا جاندا اے۔ سالوین ڈیلٹا جسمانی طور تے اراواڈی تے سیٹاانگ ڈیلٹا نال ملحق اے۔ اراواڈی-سیٹاانگ-سالوین ڈیلٹا نسبتاً مستحکم اے، جس دی ساحلی پٹی اوسطاً 3.4 میٹر (11 فٹّ) سالانہ 1925 توں 2006 دے وچکار۔ تلچھٹ دا جمع ہونا وڈی حد تک سمندری دھاراں دے ذریعے ڈوبن تے نقل و حمل دے ذریعے متوازن ہوندا اے۔ تاہم، سالوین دے نال مجوزہ ڈیم ساحلی کٹاؤ دے ممکنہ نقصان دہ اثرات دے نال زیادہ تر تلچھٹ نو پھنسان گے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Evolution of the Irrawaddy delta region since 1850}}</ref> == ایکولوجی == سالوین بیسن ہزاراں پودےآں د‏‏ی پرجاتیاں دا گھر اے ، جس وچ سب تو‏ں زیادہ پودےآں د‏‏ی تنوع یوننان دے تن متوازی دریاواں دے علاقے وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ تن متوازی دریاواں دے محفوظ علاقیاں چ گاؤلیگونگشان نیشنل نیچر ریزرو تے سالوین بیسن دے اندر نو جیانگ ریزرو شامل ہن; <ref name="PA0516" /> گاؤلیگونگشان ریزرو چ 4,300 توں ودھ بوٹیاں دیاں پرجاتیاں ہن۔ مغربی یونان چ دریائے نو دے نال واقع نوجیانگ لانکانگ گھاٹی الپائن شنکدر تے مخلوط جنگلات ، 1,000 to 6,000 دی بلندیاں تے محیط ہن۔ تے ذیلی اشنکٹبندیی چوڑے پتے آلے سدا بہار توں لے کے سب الپائن شنکدر جنگلات تک۔ نایاب ''تائیوانیا'' ، ایشیا دے سب توں وڈے شنکدر درختاں چوں اک، ایتھے ویہہ توں ودھ ہور شنکدر پرجاتیاں دے نال پایا جاندا اے۔ اس دے ناہموار تے ناقابل رسائی خطے دی وجہ توں، اس نوں چین دے سب توں زیادہ برقرار وڈے جنگلات دے علاقیاں چوں اک سمجھیا جاندا اے۔ میکونگ-سالوین ونڈ اک اہم پھولاں تے جانوراں دی رکاوٹ دے نال نال بارش دا سائے وی بناندی اے، تے اس خطے وچ پودےآں دی پرجاتیاں دا اک وڈا ڈرائیور سمجھیا جاندا اے۔ <ref name="MengChen2015">{{حوالہ رسالہ|title=Refugial isolation and range expansions drive the genetic structure of Oxyria sinensis (Polygonaceae) in the Himalaya-Hengduan Mountains|year=2015}}</ref> [[فائل:SALAWIN_NATIONAL_PARK_Mae_Hong_Son.jpg|left|thumb| تھائی لینڈ چ سالاوین نیشنل پارک]] میانمار-چین دی سرحد دے آلے-دوآلے، سالوین اتری ہند چینی سب-ٹراپیکل جنگلاں دے ماحولیاتی کھیتر وچوں لنگھدا اے، جو وڈے پدھر تے سب-ٹراپیکل چوڑے پتے والے سدا بہار جنگلاں اتے مشتمل اے، جس وچ اچے اچائیاں اتے پائن دے جنگل اتے تھلویں حاشیے تے اشنکٹبندیی جنگل ہن۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ ہور جنوب چ، سالوین بیسن چ کیاہ-کیرن پہاڑی بارش دے جنگلات شامل ہن، جتھے چٹاناں، سنکھولاں تے غاراں دا کارسٹ چونا پتھر دا منظر نامہ اپنے آپ نو جنگلات دی اک بھیڑ لئی قرضہ دیندا اے۔ چونا پتھر دی مٹی خشک سالی دے پرنپاتی جنگلات دی میزبانی کردی اے، جد کہ ڈپٹیروکارپ - غالب اشنکٹبندیی جنگل گرینائٹک مٹی تے پائے جاندے ہن۔ پہاڑی پرنپاتی جنگلات شان پہاڑیاں چ وڈے پیمانے تے پھیلے ہوئے ہن۔ [[مینگروو|مینگرو دے]] جنگلات سالوین ڈیلٹا چ پائے جاندے نیں، خاص طور تے بیلوگیون جزیرے تے۔ بیسن تقریباً 151 مچھلیاں دی پرجاتیاں دی حمایت کردا اے، {{Sfn|Darwall|2012}} جہناں چوں 77 بالائی سالوین چ پائے جاندے ہن۔ <ref name="Uppersalweenfish">{{حوالہ رسالہ|last1=Chen|first1=Weitao|last2=Ma|first2=Xiuhui|last3=Shen|first3=Yanjun|last4=Mao|first4=Yuntao|last5=He|first5=Shunping|title=The fish diversity in the upper reaches of the Salween River, Nujiang River, revealed by DNA barcoding|journal=Scientific Reports|volume=5|issue=1|year=2015|issn=2045-2322|doi=10.1038/srep17437|bibcode=2015NatSR...517437C}}</ref> سالوین چ بے شمار [[مہاشیر ٹبر|سائپرینڈ]] پرجاتیاں ہن، جنہاں چ خطرے توں دوچار ''گاررا کرپٹونیما'' تے ''ایکروکولیوپلاکس بائیکورنیس'' شامل نیں جہڑے بیسن دے مقامی ہن۔ <ref name="Uppersalweenfish" /> شان ریاست وچ انلے جھیل ، جسنوں 2015 وچ یونیسکو بائیوسفیئر ریزرو نامزد کیتا گیا سی، متعدد مقامی مچھلیاں دی پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردی اے۔ سالوین-پانگ سنگم تے ہزار جزیرے دے علاقے، <ref name="MyanmarHydropower">{{Cite web}}</ref> دے نال نال سالوین تے موئی دریاواں دے سنگم، نوں وی اہم مچھی دے رہائش گاہ دے طور تے شناخت کیتا جاندا اے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> سالوین اپنی مچھی دی زیادہ تر پرجاتیاں نو نیڑے دے ایراواڈی تے سیٹاانگ دریاواں دے نال سانجھا کردا اے۔ {{Sfn|Darwall|2012}} دریا چ کئی ناگوار غیر ملکی مچھیاں وی رہندیاں نیں جہڑیاں تجارتی مقاصد لئی متعارف کروائیاں گئیاں سن۔ <ref name="Uppersalweenfish" /> مچھیاں دے علاوہ، سالوین 92 دوپاسی پرجاتیاں لئی رہائش فراہم کردا اے۔ سالوین چ دنیا دے کسے وی دریا چ کچھو کمے دی سب توں وڈی ونڈ اے۔ خطرے توں دوچار دیوہیکل ایشیائی تالاب دا کچھوا تے [[وڈا سر کھچوپڑا|وڈے سر والا کچھوا]] ایتھے پایا جاندا اے۔ سالوین طاس چ دنیا دے 25٪ تک زمینی جانوراں دی پرجاتیاں شامل نیں ۔ چین چ جانوراں دی تقریباً ادھی پرجاتیاں بالائی سالوین چ پائی جاندیاں نیں، جہڑی [[برفانی چیتا|برف دے چیتے]] تے [[کالا پھینینکوالا باندر|کالے نک آلے باندر]] سمیت خطرے توں دوچار پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردی اے۔ <ref>{{Cite news|title=China May Shelve Plans to Build Dams on Its Last Wild River|last1=Leavenworth, Stuart|journal=National Geographic}}</ref> میانمار تے تھائی لینڈ چ سالوین بیسن دے دور دراز دے جنگلات، خاص طور تے کیئن تے شان ریاستاں چ، درجناں وڈیاں ددپلانیاں دیاں پرجاتیاں دا گھر ہن جنہاں چ ہند چینی شیر ، بادل چیتا ، [[ایشیائی کالا رچھ|ایشیائی کالا ریچھ]] ، [[ماکھیو رچھ|سورج ریچھ]] ، [[چڑھدا ھولاک گبن|مشرقی ہولوک گبن]] ، تے [[سنڈا پینگولن]] شامل ہن۔ <ref name="Bonini">{{Cite news|title=Salween Peace Park, a desperate bid to counter mega-dams|journal=Asia Times|last1=Bonini, Alan}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Saving the Salween: Southeast Asia's last major undammed river|journal=The Ecologist|last1=Fawthorp, Tom}}</ref> تھائی لینڈ چ سالوین دے نال چونے دے پتھر دے گفاواں چ چمگادڑاں دی بے شمار پرجاتیاں رہندیاں نیں، جنہاں چ مقامی [[سورنک چمگادڑ|کٹی دے ہاگ-نوس چمگادڑ]] وی شامل نیں، جہڑا دنیا دی سب توں نکی جانی جان آلی چمگادڑ دی پرجاتی اے۔ <ref>{{Cite news|last1=Stokes, Demelza|title=Stone, Sand, Water: the key ingredients changing the Salween landscape|journal=Mongabay}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> دریا دے شان پہنچ دے نال نال نام سان وادی انتہائی خطرے توں دوچار [[انڈین چٹی کنڈ آلی گرجھ|چٹے رمپڈ گدھ]] تے [[پتلی چنج آلی گدھ|پتلے بلڈ گدھ]] لئی رہائش فراہم کردی اے۔ سالوین ڈیلٹا وچ، گیلے علاقے [[مچھیری بلی|مچھی پھڑن آلی بلی]] ، ایشیائی نکے پنجے آلے اوٹر تے [[سیامی مگرمچھ]] ، تے دوجیاں پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردے ہن۔ <ref name="MyanmarHydropower" /> == معاشی استعمال == اپنے تھلویں راہ دے نال سالوین سیلاب تے آبپاشی آلی کھیتی باڑی دوناں نو برقرار رکھدا اے۔ سالوین ڈیلٹا چاولاں دی اگائی دا اک وڈا علاقہ اے; ایہ سالوین بیسن دا واحد سب توں زیادہ پیداواری زرعی علاقہ اے تے 500,000 توں ودھ لوکاں دا گھر اے۔ چاول دے کھیت دریا دے سالانہ سیلاب تے بہوں زیادہ انحصار کردے نیں، جس نال بھرپور تلچھٹ دے ذخائر آندے نیں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/defending-burmas-salween-river|title=Defending Burma's Salween River}}</ref> سالوین طاس وچ اگائی جانے والی دوسری فصلاں وچ مکئی، کنک، مرچ، کپاہ، آلو، مونگ پھلی، تل، دالاں، پان، چاء تے مختلف سبزیاں شامل نيں۔ سیلابی میدان دے بعض علاقے کھیتی باڑی تے مچھی پھڑن دوناں دے لی موزوں ہن، جوں کہ ایچ پی اے آن دے اپ سٹریم موسمی ڈاؤ لار جھیل، جتھے خشک موسم دے دوران جھیل دے جزیرےآں تے فصلاں اگائیاں جاندیاں ہن۔ سالانہ فصل دے بعد، زمین نوں ڈنگراں نوں چران لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} برسات دے موسم وچ مچھلیاں جھیل وچ انڈجنن کرن لئی سالوین دریا توں ہجرت کردیاں ہن، اتے موسم دے انت وچ پانی دی پدھر گھٹن نال وڈی گنتی وچ پھڑیاں جاندیاں ہن۔ سالوین عام طور تے جولائی-ستمبر چ سیلاب آندا اے تے اکتوبر-دسمبر دے آسے پاسے اپنے سب توں گھٹ پدھر تے پہنچ جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دے پرنسپل چاول اگانے آلے علاقے، اراواڈی ڈیلٹا دے مقابلے چ، سالوین ڈیلٹا زیادہ بے ترتیب طور تے سیلاب آندا اے، تے پنج چوں 1–2 سال خشک سالی دا شکار ہوندا اے۔ {{Sfn|Catling|1992}} [[فائل:Kaw_Gon_Thanlwin_Bridge.jpg|right|thumb| میانمار دے شہر میانگ کا لیا وچ دریائے سالوین]] تقریباً 380,000 ہیکٹر (940,000 ایکڑ) زمین سالوین بیسن چ آبپاشی کیتی جاندی اے، جس چ 50&nbsp;میانمار وچ فیصد، 42&nbsp;چین وچ فیصد تے 8&nbsp;تھائی لینڈ چ فیصد۔ تقریباً 97&nbsp;فیصد سطحی پانی نال آبپاشی کیتی جاندی اے، تے باقی [[زمینی پاݨی|زمینی پانی]] نال۔ کل پانی کڈھن دی رقم 3 توں وی گھٹ اے۔&nbsp;دریا دے بہاؤ دا فیصد 5.1 کلومیٹر ۔ حالیہ برساں وچ ربڑ، گنے تے مکئی د‏‏ی وڈی نقد فصلاں بن گئیاں نيں، جس د‏‏ی زیادہ تر پیداوا‏‏ر چین نو‏‏ں برآمد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 1998 توں 2010 تک، مون سٹیٹ چ ربڑ لئی کاشت کیتا جان آلا علاقہ پنج گنا ودھ گیا، جس دے نال جنگلات دی نمایاں کٹائی وی ہوئی۔ ہور اپ سٹریم، دریا متعدد دور دراز دے پنڈاں لئی پانی دا ذریعہ فراہم کردا اے۔ پہاڑی خطےآں دی وجہ توں قابل کاشت زمین دے نال، کاشتکاری بنیادی طور تے موسمی طور تے سیلاب آلے دریا دے کناریاں تے جزیرےآں تے ہوندی اے۔ تاہم، جنگل دی زمین نو تیزی نال زراعت چ تبدیل کیتا گیا اے، جس دی وجہ توں تلچھٹ تے پانی دے معیار دے دوجے مسائل پیدا ہوئے ہن۔ اچیاں وادیاں نوں چراؤن لئی ورتیا جاندا اے، خاص طور تے تبت وچ، جتھے یاک، بھیڈاں، بکریاں، گھوڑے اتے ڈنگر پالے جاندے ہن۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} مشرقی میانمار چ سالوین دے نال دے جنگلات درجناں دوائیاں دے بوٹیاں دا گھر نیں جہڑے روایتی جڑی بوٹیاں دی دوائیاں دی پیداوار لئی اہم ہن۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} کجھ دوائیاں دے بوٹے اگائے جاندے نیں، جد کہ کجھ جنگل چ جنگلی طور تے کٹے جاندے نیں۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جنگلات دی کٹائی تے زرعی تبدیلی نال کئی جنگلی پرجاتیاں نوں خطرہ اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} === مچھی پھڑنا === [[فائل:Boats_in_the_Salween_River.jpg|left|thumb| سالوین دریا، ایچ پی اے این چ مچھی پھڑن آلیاں کشتیاں]] سالوین مہانا تے ڈیلٹا اک خاص طور تے امیر ماہی گیری اے، {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جس چ سمندری چینلاں دا پیچیدہ نیٹ ورک میٹھے پانی، کھارے تے سمندری مچھیاں لئی رہائش گاہواں دی تنوع فراہم کردا اے۔ اندرونی چینلاں تے خلیجاں دے نال گزارا کرن لئی ماہی گیری غالب اے، جد کہ اک وڈی تجارتی ماہی گیری نوں سمندر توں دور حمایت دتی جاندی اے۔ سب توں اہم تجارتی پرجاتیاں چ نگا پونے نا ( پیراڈائز تھریڈفن ) تے نگا پیات (کوئٹر کروکر) شامل ہن۔ مقامی خوراک چ جھینگے تے کیکڑے اہم ہن۔ ہور اپ سٹریم دے پنڈ وی سالوین مچھی تے انحصار کردے نیں، جس چ انلے جھیل اک خاص طور تے امیر ماہی گیری اے۔ ریگولیشن دی کمی دے نال مل کے زیادہ مچھی پھڑنا 21ویں صدی وچ اک مسئلہ بن گیا اے، جس وچ تھلویں سالوین وچ پکڑن وچ 60 تک کمی آئی اے۔&nbsp;کجھ پنڈاں چ فیصد۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} وڈے "بیگ نیٹ" دا استعمال جس دے نتیجے اچ ضرورت توں زیادہ بائی کیچ ہوندا اے، اس دے نال نال تجارتی ماہی گیراں دے ذریعہ غیر قانونی زہراں دا استعمال، نے وی کمی اچ حصہ پایا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اپ سٹریم لاگنگ توں ودھدی ہوئی تلچھٹ نے مہانا نوں اتلا بنا دتا اے تے اس دی پیداواری صلاحیت نوں گھٹا دتا اے، جس دے نتیجے وچ مچھیاں دی ہجرت تے انڈجنن دی شرح وچ کمی آئی اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دی حکومت نے ایہناں مسئلیاں نوں حل کرن لئی کوششاں کیتیاں نیں، جس وچ موسمی ماہی گیری دی پابندی وی شامل اے جیہڑی پہلی وار 2012 وچ لاگو کیتی گئی سی، پر ایہناں قنوناں نوں بہت گھٹ نافذ کیتا گیا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اک متبادل نقطہ نظر، نکے، خود نافذ شدہ کمیونٹی-بیسڈ ذخائر دا استعمال کردے ہوئے جتھے مچھی پھڑن دی اجازت نئیں اے، نے شمالی تھائی لینڈ چ مچھی دی آبادی تے پرجاتیاں دی تنوع نو کامیابی نال محفوظ کیتا اے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=December 2020|title=A network of grassroots reserves protects tropical river fish diversity|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2944-y}}</ref> === لکڑی کٹنا تے کان کنی === سالوین دے نال دے جنگلات اشنکٹبندیی سخت لکڑی دے اہم ذرائع ہن، جنہاں چ ساگوان، پینکاڈو (لال لوہے دی لکڑی) تے پڈوک (برمی گلاب دی لکڑی) شامل ہن۔ طاس دے میانمار حصے وچ لکڑی کٹن پہلی وار 19ویں صدی وچ برطانوی نوآبادیاتی دور وچ وڈے پیمانے تے ہوئی ۔ کلیئر کٹنگ نے دریا دے نال مٹی نو غیر مستحکم کر دتا اے تے تلچھٹ دا بوجھ ودھا دتا اے۔ زیادہ تر طاس دے پار چنگیاں سڑکاں دی کمی دی وجہ توں، برسات دے موسم دے دوران زیادہ تر لکڑی آبی گزرگاہاں دے ذریعے پہنچائی جاندی اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">citation needed</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> چین وچ، مغربی یوننان دے کجھ جنگلات نو 1990 دی دہائی تک شدت نال لاگ کیتا گیا سی، جدوں ماحولیاتی اثرات دی وجہ توں اوتھے لاگنگ تے پابندی عائد کر دتی گئی سی۔ 21ویں صدی وچ جنگلات دی کٹائی دی شرح وچ تیزی نال وادھا ہویا اے، خاص طور تے شان، کیرنی تے کیرن ریاستاں وچ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2010 توں پہلے، مسلح تنازعات نے لاگنگ کمپنیاں لئی ایہناں چوں بوہت سارے علاقیاں تک رسائی حاصل کرنا مشکل بنا دتا سی۔ نسلی ملیشیا تے میانمار یونین حکومت دے وچکار 2010 دے امن معاہدے دے بعد، کارینی ریاست وچ تجارتی لاگنگ ڈرامائی طور تے ودھن وچ کامیاب رہی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دی حکومت نے ساگوان دی کٹائی تے پابندی لا دتی اے، پر ساگوان دی غیر قانونی کٹائی جاری اے، جس دی وجہ بیرون ملک سخت مانگ اے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.nationalgeographic.com/history/2020/08/after-century-logging-myanmar-struggles-preserve-teak-groves/|title=After a century of logging, Myanmar struggles to preserve its teak groves|last=Salopek, Paul|accessdate=2026-08-10|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807182927/https://www.nationalgeographic.com/history/2020/08/after-century-logging-myanmar-struggles-preserve-teak-groves/}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/illegal-log-trade-continues-on-salween-river.html|title=Illegal Log Trade Continues on Salween River|last=Naing, Saw Yan}}</ref> دریا دے تھائی پاسے، سلاوین نیشنل پارک چ 1990 دی دہائی توں غیر قانونی لکڑی دی کٹائی جاری اے۔ کیرن سٹیٹ وچ، 21ویں صدی وچ دریا دے نال سیمنٹ دی پیداوار لئی چونے دے پتھر دی کان کنی وچ وادھا ہویا اے۔ تھلویں دریا چ ریت تے بجری دی کان کنی وی ودھ رئی اے۔ 2015 تک میانمار دی حکومت کان کنی دے شعبے وچ بین الاقوامی سرمایہ کاری دی کوشش کر رئی سی، تے نویاں پالیسیاں دریا دے نال کان کنی دی سرگرمی وچ کافی وادھا کر سکدیاں سن۔ ایہناں کاناں توں [[آرسینک|سنکھیا]] اتے ہور آلودگیاں نال دریا آلودہ ہو گیا ہے ۔ == تریخ == [[فائل:Salween_delta.jpg|left|thumb| سالوین ڈیلٹا دا فضائی نظارہ (شمال سجے پاسے اے)۔ ایہہ علاقہ گھٹ توں گھٹ 5000 سال توں مون لوکاں دا گھر رہیا اے۔]] بالائی سالوین دریا دے نال انسانی موجودگی گھٹ توں گھٹ 31,000–39,000 سال پہلے دی اے۔ آثار قدیمہ دے شواہد وچ جنوب مشرقی تبتی پٹھار وچ دریا دے کنارے دریافت ہونے والے پتھر دے اوزار تے جانوراں د‏‏ی باقیات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مون میانمار دے اندر سالوین طاس دے کچھ ابتدائی باشندے نيں ، جو 3000 قبل مسیح دے آس پاس چین تو ں جنوب د ی طرف ہجرت کردے سن ، تے سالوین ڈیلٹا تے ملحقہ ساحلی علاقےآں وچ آباد ہوئے سن ۔ پہلی صدی قبل مسیح دے آس پاس سالوین تے ایراواڈی بیسن وچ زراعت سب تو‏ں پہلے شروع ہوئی سی۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> کیرن دے آباؤ اجداد نے 1000 قبل مسیح دے آسے پاسے تبتی پٹھار تے شمال مغربی چین توں سالوین دریا دے علاقے دے تھلے ہجرت کیتی۔ {{Sfn|Ness|2014}} تائی لوکاں ، شان دے آباؤ اجداد، نے 1000 عیسوی دے آسے پاسے یوننان توں وسط سالوین دے شان پہاڑیاں دے علاقے وچ منتقل ہونا شروع کیتا تے متعدد آزاد بادشاہتاں قائم کیتیاں، جنہاں نو اکثر شان ریاستاں دے ناں توں جانا جاندا اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}} تبتی پٹھار توں شروع ہون آلے [[نو|نو لوک]] ، 2000 قبل مسیح دے شروع چ جدید دور دے چین چ سالوین (نو) تے میکونگ (لانکانگ) دے علاقیاں چ آباد ہو سکدے نیں۔ {{Sfn|Minahan|2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> [[وا|وا لوک]] ، جہڑے اج چین-برما دی سرحد دے دوہاں پاسے سالوین طاس دے کجھ حصیاں وچ رہندے ہن، 500-300 قبل مسیح دے آس-پاس تبت توں دریا دے نال دکھن ولّ ہجرت کر گئے۔ {{Sfn|Minahan|2014}} [[لیزو|لیسو لوک]] ، جو تبت توں وی نکلے سن، 1000 عیسوی توں پہلاں یوننان پہنچے سن۔ چینی ریکارڈاں چ لیسو دا ذکر [[تانگ|تانگ راجٹبر]] (618–907 عیسوی) دے اخیر چ شروع ہوندا اے۔ لیسو اصل وچ یوننان دے ہور مشرق دے علاقےآں وچ آباد سن ، لیکن صدیاں دے دوران انہاں نو ں شمال تے مغرب د ی طرف سالوین د ی طرف دھکیل دتا گیا کیونجے زیادہ [[ہان چینی|ہان لوک]] یوننان وچ آباد ہوئے گئے۔ {{Sfn|Harwood|2013}} === سلطنتاں دی توسیع === سالوین ڈیلٹا چ مرتبان (ہن متمہ ) 200 قبل مسیح چ میری ٹائم سلک روڈ تے اک وڈی تجارتی بندرگاہ سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> چھیویں صدی عیسوی تک، تھیٹن بادشاہت (ابتدائی مون بادشاہتاں چوں اک) نے تھیٹن دے دارالحکومت توں سالوین ڈیلٹا تے آسے پاسے دے ساحلاں تے حکومت کیتی۔ {{Sfn|West|2010}} 738–902 عیسوی توں، نانزہاؤ دی بادشاہی نے یوننان تے شمالی برما دے کجھ حصےآں تے قابو پایا، {{Sfn|Myint-U|2006}} سالوین نے برمی پیو شہر-ریاستاں دے نال اپنی جنوب مغربی سرحد بنائی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> تانگ چین دے کول نانزہاؤ دے ذریعے برما دے نال کئی زمینی تجارتی راستے سن، جس دے نال اوہ بعض اوقات اتحادی وی سی۔ اک رستہ ینشینگ (موجودہ جینگڈونگ ، یوننان دے آسے پاسے) توں شروع ہویا تے مغرب دی طرف جاندا سی، فیر جنوب دی طرف دریائے سالوین دے نال، مارتابان دے مقام تے بحر ہند تک پہنچدا سی۔ اک ہور نے اج دے باؤشان دے آسے پاسے سالوین پار کیتا، تے مغرب دی طرف ہندوستان ول ٹر پیا۔ {{Sfn|Chen|2020}} 1060ء د‏‏ی دہائی وچ بادشاہ انورہتا نے کافر بادشاہت (پہلی برمی سلطنت) د‏‏ی حدود نو‏‏ں اراواڈی وادی وچ اس دے ابتدا تو‏ں ودھایا تے سالوین ڈیلٹا وچ تھیٹن تے دوسری مون بادشاہتاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} 1100 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، بادشاہ نراپتیستھو (سیتھو II) نے زیادہ تر شان ریاستاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے برمی حکمرانی نو‏‏ں ڈیلٹا تو‏ں لے ک‏ے شمال وچ یوننان تک سالوین دریا دے مغربی کنارے تک پھیلا دتا۔ تقریباً 500 سال تک، تھلویں سالوین نے برما تے [[مملکت ایوتھایا|ایوتھایا بادشاہت]] (سیام) دے وچکار سرحد دی تعریف کیتی۔ 1200 دی دہائی دے اخیر چ، [[منگول سلطنت]] دے حملیاں دے بعد کافر بادشاہت دا خاتمہ ہو گیا۔ منگولاں نے [[ڈالی بادشاہت]] ( نان زاؤ دا جانشین ) وی فتح کر لیا سی ۔ 1287ء چ سالوین تے ایراواڈی ڈیلٹا چ ہنتھاواڈی بادشاہت ابھری ۔ مرتبان نے 1287ء تے 1364ء دے درمیان ہنتھاواڈی دا راجگڑھ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> سالوین دریا دے پہاڑی وسطی علاقیاں دے نال نال، سابقہ شان واسل ریاستاں نے اپنی آزادی دوبارہ حاصل کر لئی۔ [[منگ سلطنت|منگ]] چین نے 1380 دے آسے پاسے شروع ہوکے یوننان نوں اپنے قبضے وچ لے لیا تے چڑھدے شان دیاں کجھ ریاستاں نوں فتح کر لیا۔ {{Sfn|Twitchett|Mote|1978}} 1436-49 توں، چینی فوجاں مونگ ماؤ دی شان ریاست دے خلاف لوچوان-پنگمین مہماں چلان لئی سالوین پار کیتیاں۔ ایہ جنگاں منگ دے لئی اک مہنگی ناکامی سن ، تے اس نے قبائلی بغاوتاں نو‏‏ں جنم دتا جس نے خطے وچ چینی طاقت نو‏‏ں ٹوٹے ٹوٹے کر دتا۔ {{Sfn|Twitchett|Mote|1978}} ٹونگو خاندان 1500ء دے دوران برما وچ ابھریا ، جس نے 1565ء تک جنوب مشرقی ایشیا دے زیادہ تر علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے پہلی ٹونگو سلطنت ( دوسری برمی سلطنت) تشکیل دتی۔ بادشاہ تبینشوہتی نے 1541ء چ مرتبان تے قبضہ کر کے تباہ کر دتا ۔ بایننانگ دے بعد دے راج دے تحت، اک 800,000 مضبوط فوج نے 1548 وچ سالوین پار کیتا تے سیام تے حملہ کیتا۔ ایہہ پہلی وار سی جدوں دریائے سالوین دے چڑھدے ولّ برمی راج نوں ودھایا گیا سی۔ {{Sfn|Surakiat|2005}} اس دے بعد، بایننانگ 1557 تک تمام آزاد شان ریاستاں نو اپنے ماتحت کر کے، سالوین دے شمال دی طرف منتقل ہو گیا {{Sfn|Surakiat|2005}} ایہ فتوحات جزوی طور تے ڈچ تے پرتگالی تاجراں توں آتشیں اسلحہ دے حصول دے ذریعے ممکن ہوئیاں جہڑے پہلی وار 1511 دے آسے پاسے انہاں ساحلاں تے پہنچے سن۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} ایہناں وچوں کجھ لڑائیاں وچ یورپی کرائے دے فوجی وی لڑے سن۔ {{Sfn|Surakiat|2005}} مارتابان چ ، پرتگالیاں نے اک تجارتی چوکی قائم کیتی ، جہڑی اس علاقے چ پہلیاں یورپی بستیاں چوں اک سی ۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} [[فائل:Nagshoe_land_62.jpg|left|thumb|280x280px| بیرو کاؤنٹی ، تبت چ سالوین (ناگقو)]] 1640 د‏‏ی دہائی وچ ، جو منگ خاندان دے آخری سالاں وچ ، جغرافیہ دان سو شیاکے نے سالوین دریا دے ملک د‏‏ی کھوج د‏‏ی تے ایہ طے کيتا کہ بالائی سالوین ، میکونگ تے ریڈ دریا (جو پہلے اک ہی دریائی نظام دا حصہ سمجھیا جاندا سی ) حقیقت وچ الگ الگ سن ۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jfQ9E0u4pLAC|title=Science and Civilisation in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-cWJq9JjoYMC|title=Asian Borderlands: The Transformation of Qing China's Yunnan Frontier}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tVhvh6ibLJcC|title=The Cambridge History of China|date=1978}}</ref> [[چنگ سلطنت|چنگ راجٹبر]] دے عروج دے بعد چین مغربی توسیع دے اک نویں دور چ داخل ہویا ۔ 1717ء چ خانان ژونگر نے تبت تے قبضہ کرلئیا ، تے چین نے اینہاں نوں اس علاقے توں کڈنے دی کوشش کیتی ۔ 1718 وچ ، چنگ نے اک فوج بھیجی لیکن تبت پہنچنے وچ ناکام رہے ، صرف دریائے سالوین تک پہنچے جتھ ے انہاں نو ں دریائے سالوین د ی جنگ وچ ژونگر فوجیاں نے شکست دتی۔ جواب چ، چنگ نے 1720 چ تبت چ اک وڈی فوج گھلی ، جس نے ژونگراں نو کڈ دتا تے تبت تے چنگ حکومت قائم کیتی۔ {{Sfn|Slatyer|2014}} جداں ہی چنگ نے یوننان وچ دھکیل دتا، مقامی لیسو لوکاں نو ہور مغرب دی طرف دھکیل دتا گیا، آخر کار نوجیانگ پریفیکچر وچ تے اس دے آس پاس سالوین دے نال آباد ہوئے گئے۔ اگرچہ چین منگ دور تو‏ں ہی اس علاقے وچ توسیع کر رہیا سی ، آبادکاراں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آمد 1700 تو‏ں 1850 دے آس پاس سی۔ اس دے نال ہی تبت اپنا اثر و رسوخ مغربی یوننان تک ودھا رہیا سی ۔ تبتی جماعتاں نے سالوین وادی تے چھاپہ ماریا تے دیسی نو تے ڈیرونگ آبادیاں توں غلام لے لئے، جہڑے سیاسی طور تے چنگی طرحاں منظم نئیں سن تے زیادہ مزاحمت پیش کرن توں قاصر سن۔ دوجے پاسے، لیسو نے غلاماں تے زمین لین دی کوششاں دی شدید مزاحمت کیتی۔ {{Sfn|Harwood|2013}} 1590ء دی دہائی چ سیام نے ٹیناسیریم ساحل تے قبضہ کر لیا سی ، تے سالوین ڈیلٹا فیر برما نال سرحد بن گیا ۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} سو سال توں زیادہ عرصے تک ایہ اک متنازعہ علاقہ رہیا، جس نے برمی تے سیامی دے وچکار کئی وار ہتھ بدلے۔ برمی راج 1750 دی دہائی چ کونبانگ خاندان دے توسیع دے نال سالوین ڈیلٹا چ واپس آیا۔ سنہ 1759ء تو‏ں شروع ہونے والے مرتبان نے سیام اُتے کئی حملےآں دے آغاز دے مقام د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایوتھیا بادشاہت دا خاتمہ ہويا۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} برمی لوک دریا دے مشرق دے علاقےآں اُتے پائیدار کنٹرول برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہے ، <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n5uU2UteUpEC|title=South Asia: A Short History|publisher=University of Hawaii Press}}</ref> حالانکہ برما نے 1793 دے معاہدے وچ سیام تو‏ں ٹیناسیریم ساحل واپس حاصل کيتا۔ === برطانوی راج تے دوجی جنگ عظیم === [[فائل:Moulmeinfromgreatpagoda.JPG|left|thumb| مولمین برطانوی راج دے دوران، 1870 دے آسے پاسے۔ دور دریائے سالوین دا نظارہ۔]] 1824 وچ [[پہلی اینگلو برمی جنگ]] دے بعد ، کونبانگ خاندان نے برما دے ساحلی علاقے [[سلطنت برطانیا|برطانوی سلطنت]] نو‏‏ں دے دتے ، جس وچ دریائے سالوین دے جنوب وچ پورے ٹیناسیریم ساحل شامل سن ۔ اسٹریٹجک مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مولمین (انگریزی بولی وچ مولمین) نے 1826ء تو‏ں 1852ء تک برطانوی برما دے دارالحکومت د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے یوننان وچ زمینی تجارت دے لئی اک دروازے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ ایہ اک منافع بخش لکڑی دی صنعت دا مرکز بن گیا، خاص طور تے [[ساگوان]] چ۔ مولمین بندرگاہ تے سمندری جہازاں نال ملن لئی دریائے سالوین دے تھلے لاگاں نوں تیرایا گیا سی۔ تھلویں سالوین بیسن دے جنگلات 1890 دی دہائی تک وڈے پیمانے تے لاگ کیتے گئے سن۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TLgmAQAAIAAJ|title=Diplomatic and Consular Reports. Annual Series|year=1891}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> عصری برطانوی نقشیاں نے دریا نو "سالوین" دے طور تے لیبل کیتا، جو برمی ناں ''تھنلوین'' دا انگریزیائزیشن اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} [[فائل:Camouflaged_and_poorly_equipped_Chinese_soldiers_repell_a_charge_of_50,000_Japanese_along_the_Salween_River_near_Burma._-_DPLA_-_57d615b363887a1f241f81440e052fb7.gif|left|thumb| چینی فوجاں نے برما چ دریائے سالوین دے نال جاپانیاں نال لڑائی کیتی، 1944]] دوجی جنگ عظیم دے دوران جاپانی سلطنت نے برما تے حملہ کیتا ، جنوری 1942 چ ماولمین توں شروع ہویا۔ جاپانی فوج ، جس د‏‏ی تعداد 7،000 برطانوی مدافعین دے مقابلے وچ 18،000 سی ، نے جلدی تو‏ں مولامائن اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں سالوین پار مارتابان تک پِچھے ہٹنا پيا۔ 10–11 فروری نو‏‏ں جاپانیاں نے سالوین پار کیتا تے انگریز محاصرے دے لئی تیار نہ ہوئے ک‏ے فرار ہوگئے۔ {{Sfn|McLynn|2011}} جاپانیاں نے [[دوسری چین جاپان لڑائی|دوجی چین-جاپانی جنگ]] دے دوران 1938 وچ تعمیر کردہ برما روڈ نو ناکہ بندی کر دتی، جس دی وجہ توں انگریزاں نو مشرقی ہمالیہ دے پار ہوائی جہاز دے ذریعے چین تک فوجی سامان دی نقل و حمل کرن تے مجبور کیتا گیا (" دی ہمپ ")۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> پچھے ہٹن آلی اتحادی فوج (بنیادی طور تے چینی) نے 5 مئی 1942 نوں سالوین دریا تے جاپانی پیش قدمی نوں روک دتا ( سالوین دریا دا دفاع )۔ دریا پار کرن آلے سارے پلاں نو اڑا دین دے بعد، چینیاں نے {{Convert|100|mi|km|adj=on}} دے سامنے، جس مقام تے لڑائی اک تعطل تے پہنچ گئی۔ 1944–1945 تک ، اتحادی افواج نے برما نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے تے برما روڈ نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دے لئی سالوین مہم دا آغاز کيتا۔ 11 مئی 1944ء نو‏‏ں ابتدائی جارحیت دے دوران ، امریکی جنرل جوزف اسٹیلویل د‏‏ی سربراہی وچ تے [[امریکا|امریکی]] فوج د‏‏ی فضائیہ د‏‏ی مدد تو‏ں چینی ایکسپیڈیشنری فورس (سی ای ایف) دے تقریبا 40،000 فوجیاں نے ربڑ دے بیڑے اُتے سالوین نو‏‏ں پار کیتا تے دریا دے مغرب وچ جاپانی پوزیشن اُتے حملہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ہونے والی لڑائی وچ تقریبا 17،000–19،000 چینی تے 15،000 جاپانی مارے گئے ، جس وچ چینی فاتح نکلے۔ اگلے دناں چ، وادھو سی ای ایف فوجیاں نے دریا پار کیتا جہدے نال کل تعداد 100,000 ہو گئی، جاپانی زیر قبضہ علاقے چ مغرب ول دھکیل دین توں پہلاں۔ سالوین مہم 20 جنوری 1945 نوں وانڈنگ دے زوال دے نال ختم ہوئی۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nFI8AQAAIAAJ|title=Contemporary China: A Reference Digest|date=1943}}</ref> اگست 1945 تک اتحادیاں نے برما نو‏‏ں جاپانیاں تو‏ں واپس لے لیا۔ === 1948–ہن تک === 1948ء چ برما نے برطانوی سلطنت توں ازادی دا اعلان کر دتا ۔ اس دے فورا بعد ، سالوین دریا دے علاقے وچ نسلی اقلیتاں ، جنہاں وچ کاچن ، کیرن ، مون تے شان شامل نيں ، نے آزادی حاصل کيتی ، انہاں گروہاں تے برمی فوج دے وچکار مسلح تنازعات اج تک جاری ني‏‏‏‏ں۔ کیرن نیشنل یونین تے مون نیشنل ڈیفنس آرگنائزیشن نے ستمبر 1948 وچ دریائے سالوین د‏‏ی نچلی وادی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس وچ ماولمین تے تھٹن وی شامل سن ۔ تاہم، انہاں نو جلدی ای باہر دھکیل دتا گیا، جس دی وجہ توں چار سال دی الجھن آلی لڑائی ہوئی۔ 1952 وچ ، اک نويں کیرن ریاست (اج د‏‏ی کاین ریاست) تشکیل دتی گئی ، جس دا دارالحکومت سالوین {{Convert|50|km|mi}} ماولمین دے شمال چ، لیکن بغاوت جاری رہی۔ 1950 وچ چینی قوم پرست فوجیاں نے [[چینی خانہ جنگی]] وچ [[چین دی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹاں]] توں شکست کھان دے بعد شان ریاست تے حملہ کیتا، جس دا مقصد اک آزاد ریاست بنانا سی جس توں چین نوں دوبارہ حاصل کیتا جا سکدا سی۔ امریکی فوجاں دی مدد نال چینیاں نے دریائے سالوین دے لہندے پاسے زمین لین دی کئی واری کوشش کیتی پر برمی فوج نے اوہناں نوں پچھے دھکیل دتا ۔ اگرچہ کے ایم ٹی مہم ناکام رہی ، لیکن چینی نسل دے بوہت سارے لوک دریا دے مشرق وچ واقع علاقے وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہناں واقعات نے شان ریاست چ سیاسی عدم استحکام پیدا کیتا۔ 1958ء تک مشرقی شان ریاست وچ متعدد بغاوتاں قائم ہوگئياں سن ، جنہاں وچ برما د‏‏ی جلاوطن کمیونسٹ پارٹی (سی پی بی ، یا "وائٹ فلیگ کمیونسٹ") د‏‏ی سربراہی وچ وی شامل سی۔ ایہ علاقہ، جو گولڈن ٹرائینگل دا حصہ اے، 1960 دی دہائی دے دوران غیر قانونی افیم دی پیداوار دا مرکز بن گیا۔ افیم دی اسمگلنگ باغیاں لئی فنڈز دا اک وڈا وسیلہ بنی ہوئی اے۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=prYIfLGbB5sC|title=World Drug Traffic and Its Impact on U.S. Security: The global context; report of General Walt|publisher=U.S. Government Printing Office}}</ref> [[فائل:Salween_River_Burma_Thailand_border_1.jpg|left|thumb| برما تے تھائی لینڈ دی سرحد تے سالوین]] 1970 د‏‏ی دہائی وچ برمی تے تھائی حکومتاں نے دریائے سالوین اُتے پن بجلی دے ڈیماں د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کيتی ، جو زیادہ تر شان تے کیرن اکثریتی علاقےآں دے اندر سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 1979 توں شروع ہو کے تھائی لینڈ دی الیکٹرک جنریٹنگ اتھارٹی نے دریا تے پن بجلی تے آبپاشی دے ڈائیورژن لئی فزیبلٹی سٹڈیز کیتیاں۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} سالوین ترقی دے منصوبےآں نے 1988 وچ تیزی حاصل کيتی ، جدو‏ں ایس پی ڈی سی نے برما وچ اقتدار اُتے قبضہ کيتا تے تھائی لینڈ تے چین دے نال سرحد پار معاشی ترقی د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسی سال، تھائی لینڈ دے وزیر اعظم چٹیچائی چونہوان نے سالوین سرحدی علاقے لئی اک معاشی وژن پیش کیتا - اک "میدان جنگ توں اک بازار وچ"۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تو‏ں ہونے والی آمدنی دے علاوہ ، ایس پی ڈی سی نے ڈیم د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں "نسلی مسلح گروہاں نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی حکمت عملی دا حصہ" سمجھیا۔ آن آلے سالاں چ، فوجی جنتا نے خطے چ اپنے حملے تیز کر دتے، پنڈاں نو تباہ کر دتا تے 500,000 توں ودھ شان، کاچن تے کیرن پناہ گزیناں نو ملک چھڈن تے مجبور کیتا، جنہاں چوں زیادہ تر تھائی لینڈ چلا گیا۔ <ref name="Gray2014">{{Cite news|url=https://www.startribune.com/dam-projects-risk-re-igniting-myanmar-s-civil-war/285460721/|title=Dam projects on mighty Salween River threaten to re-ignite Myanmar's civil war|date=December 11, 2014|accessdate=August 10, 2026|archivedate=May 18, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518224840/https://www.startribune.com/dam-projects-risk-re-igniting-myanmar-s-civil-war/285460721/}}</ref> سالوین پناہ گزیناں دے لیی اک زبردست رکاوٹ پیدا کردا اے، کیونکہ اس دی تیز دھار اے، تے اس نو پار کرن دے لیی صرف نکی نکی لکڑی دی کشتیاں دستیاب ہن۔ {{Sfn|Dudley|2010}} تھائی لینڈ وچ تقریباً ڈیڑھ لکھ پناہ گزیناں نو سرکاری کیمپاں وچ رکھیا گیا اے، جد کہ سینکڑاں ہزاراں ہور غیر قانونی کیمپاں وچ رہندے ہن۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> تھائی لینڈ دا سلاوین نیشنل پارک 1994ء چ بنایا گیا ۔ اس توں پہلاں، ہزاراں پناہ گزین پہلے ای اس علاقے تے ملحقہ سالوین وائلڈ لائف سینچوری چ آباد ہو چکے سن، تے آن آلے سالاں چ ہور وی ایتھے آ گئے۔ تھائی حکومت نے ایہناں نو ہٹان لئی کجھ کوششاں کیتیاں نیں، لیکن پارک دے وسیع سائز دی وجہ توں، عمل درآمد مشکل رہیا اے۔ {{Sfn|Haokip|2018}} 1997ء وچ اک اسکینڈل دا انکشاف ہويا جس وچ دریا دے تھائی طرف تو‏ں کٹے گئے لاگاں نو‏‏ں دریا دے اس پار میانمار پہنچایا گیا ، اس اُتے "برما تو‏ں برآمد شدہ" مہر لگائی گئی تے تھائی طرف واپس تیرا دتا گیا ، جتھ‏ے حکام نے "درآمد شدہ" لکڑی دا معائنہ کیتا تے انہاں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی۔ پارکاں دے اندر کیمپاں وچ پناہ گزیناں نو اس اسکینڈل وچ ملوث کیتا گیا سی تے انہاں نو منتقل کرن تے مجبور کیتا گیا سی۔ تاہم، "جبری بے دخلی دے مبصرین نے بیان کیتا اے کہ جنگلات دے ذخائر توں تھائی کیرن پنڈ دے لوکاں نو بے دخلی جنگلات دی حفاظت دے لیی نئیں کیتی جاندی بلکہ اس لئی کیتی جاندی اے کہ [غیر قانونی] لاگنگ سرگرمیاں بغیر کسی رکاوٹ دے تے گھٹ گواہاں دے نال جاری رہ سکن۔" 2011 چ فوجی حکومت دے خاتمے دے بعد برما دی حکومت نے 14 نسلی ملیشیا دے نال جنگ بندی دے معاہدے کیتے۔ <ref name="Gray2014"/> تاہم، مجوزہ ڈیماں دی تھاواں دے آسے پاسے، خاص طور تے شان ریاست <ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/australian-firm-says-community-opposition-impeding-consultations-on-controversial-dam.html|title=Australian Firm Says Community Opposition Impeding Consultations on Controversial Dam|author=Hopkins, David|date=June 6, 2015}}</ref> چ مونگ ٹون ( تاسنگ ڈیم ) تے کیرن ریاست چ ہاٹگی ڈیم تے جلدی ای مسلح تصادم دے بعد احتجاج شروع ہو گیا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/karen-villagers-protest-hatgyi-dam-projects-salween-river.html|title=Karen Villagers Protest Hatgyi Dam, Other Projects on Salween River|author=Nyein, Nyein|date=March 14, 2018}}</ref> دریائے سالوین دے نال دے رہائشیاں دا دعوی اے کہ ڈیماں نال مقامی طور تے کوئی معاشی فائدہ نئیں ہووے گا - کیونکہ زیادہ تر بجلی بیرون ملک برآمد کیتی جائے گی - جد کہ اوہناں دے گھراں تے روایتی زمیناں نوں بہت گھٹ یا کوئی معاوضہ نئیں ملے گا۔   کیرن انوائرمینٹل اینڈ سوشل ایکشن نیٹ ورک (کے ایس اے این) سمیت مقامی تنظیماں نے "سالوین پیس پارک" دے قیام لئی زور دتا اے جہڑا کمیونٹی جنگلات، جنگلی جانوراں دی پناہ گاہاں، ماہی گیری دے تحفظ تے محفوظ دیسی زمیناں دے ذریعے دریا دے قدرتی وسائل دا پائیدار انتظام کرے گا۔ ایہہ پارک {{Convert|5000|km2|mi2}} میانمار چ دریائے سالوین تے اس دیاں معاون دریاواں دے نال نال۔ اس تجویز دا افتتاح دسمبر 2018 وچ کیتا گیا سی۔ <ref name="Bonini"/> == ڈیم == === میانمار تے تھائی لینڈ === میانمار تے تھائی لینڈ چ سالوین دے مرکزی تنا دے نال ست ڈیم تجویز کیتے گئے ہن، جہناں دی مشترکہ صلاحیت 20,000 [[واٹ|میگاواٹ]] بجلی توں ودھ اے - جو چین دے [[تن گھاٹی ڈیم|تھری گورجس ڈیم]] دے مقابلے چ اے۔ ذخائر {{Convert|691|km|mi}}{{Convert|1200|km|mi}} دےمیانمار چ کل دریا دی لمبائی اس دے نال نال کئی معاون دریاواں دے بہاؤ دے سرے۔ ایہناں ڈیماں توں پیدا ہون آلی بجلی بنیادی طور تے چین تے تھائی لینڈ نوں برآمد کیتی جائے گی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} مئی 2005 وچ ، میانمار تے تھائی لینڈ دے درمیان دریائے سالوین دے کنارے پن بجلی دے منصوبےآں نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے ترقی دینے دے لئی اک باضابطہ مفاہمت نامے اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اودوں توں، کئی چینی تے تھائی کمپنیاں نے ایہناں منصوبیاں نو تیار کرن لئی شراکت داری کیتی اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2015 وچ، نویں چنی گئی [[نیشنل لیگ فار ڈیموکریسی]] (این ایل ڈی) دی سرکار توں ڈیم پراجیکٹاں نوں گھٹ کرن جاں منسوخ کرن دی امید کیتی گئی سی۔ تاہم، این ایل ڈی نے جلدی ای اعلان کیتا کہ منصوبے اگے ودھن گے۔ مونگ ٹون یا تاسنگ ڈیم منصوبہ بند ڈیماں چوں سب توں وڈا اے ۔ ڈیم {{Convert|228|m|ft}} ہووے گا۔ اچا، تے 7,110 میگاواٹ تک پیدا کردا اے۔ ذخائر {{Convert|870|km2|acre|abbr=on}} سیلاب آ جائے گا ، شان ریاست نو تقریباً دو حصیاں چ تقسیم کردا اے۔ کاین ریاست دے تھلے آلے حصے چ ہٹگی ڈیم چھوٹا ہووے گا، لیکن دریا دے بہاؤ تے زیادہ اہم اثر پائے گا۔ بجلی پیدا کرن دے علاوہ، ہاٹگی ڈیم بعض موسماں دے دوران سالوین دے کجھ بہاؤ نو پنگ دریا چ موڑ دیوے گا، جہڑا تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا بیسن دا حصہ اے، تاکہ وسطی تھائی لینڈ چ زراعت نو فائدہ پہنچایا جا سکے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.mekongeye.com/2016/09/14/thailand-plans-to-dust-off-hatgyi-dam-egati-awaits-myanmar-govt-to-negotiate-with-ethnic-group/|title=Thailand plans to dust off Hatgyi Dam; EGATi awaits Myanmar Govt to negotiate with ethnic group}}</ref> سالوین ڈائیورژن دا اک چھوٹا متبادل دریائے یوام ( دریائے موئی دے ذریعے سالوین دا اک معاون دریا) دا پنگ تک ڈائیورژن ہوئے گا۔ کنلون ڈیم شمالی شان ریاست ، [[میانمار]] چ تعمیر کرن دی منصوبہ بندی کیتی گئی اے۔ <ref name="ys">{{Cite news|date=20 June 2014|title=Govt Pushes Ahead With 3 Salween, Irrawaddy Tributary Dams|url=http://www.irrawaddy.org/burma/govt-pushes-ahead-3-salween-irrawaddy-tributary-dams.html}}</ref> دریائے سالوین جنوب مشرقی ایشیا دا آخری غیر بند وڈا دریا اے ۔ <ref>{{Cite news|date=2024-05-01|title=The Salween explained: Asia's last great undammed river|url=https://bkktribune.com/the-salween-explained-asias-last-great-undammed-river/}}</ref> ایہ منصوبہ چینی فرم یوننان مشینری اینڈ ایکوئپمنٹ امپورٹ اینڈ ایکسپورٹ کمپنی (وائی ایم ای سی) نے شروع کیتا سی تے ہائیڈروچینا کارپوریشن دے ذریعے چینی ریاست ولوں شریک مالی اعانت کیتی گئی اے۔ ڈیم لئی اک شرط، جس دا اثر 1200-1400 میگاواٹ رینج وچ ہون دی امید اے، بجلی دی پیداوار دا گھٹو-گھٹو 50% چین نوں ٹرانسفر کرنا اے۔ ڈیماں دے ممکنہ اثرات دے بارے چ بے شمار خدشات ہن، خاص طور تے سالانہ سیلاب تے تلچھٹ دی فراہمی چ کمی دی وجہ توں سالوین ڈیلٹا چ زراعت تے اثر جہڑا مٹی دی زرخیزی نو برقرار رکھدا اے۔ زرعی لوڑاں دی بجائے بجلی دی طلب دی بنیاد تے پانی جاری کیتا جائے گا، جس دی وجہ توں ممکنہ طور تے ڈیلٹا وچ پانی دی قلت تے نمکین مداخلت ہووے گی۔ اس دے علاوہ، بے شمار ماحولیاتی اثرات ہون گے، کیونکہ ڈیم مچھلیاں دی ہجرت نو روک دین گے، تے سیلاب آون آلے علاقیاں نو صاف کرن دے لی کافی جنگلات دی کٹائی دی لوڑ ہووے گی۔ ایہ ڈیم اک اجہے علاقے وچ وی واقع ہون گے جہدے وچ زلزلے دا خطرہ بہتا ہووے گا۔ 2016ء وچ میانمار د‏‏ی حکومت نے باقی ڈیماں نو‏‏ں 2031ء تک مکمل کرنے دے ارادے دا اعلان کیتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://news.mongabay.com/2016/11/damming-the-salween-what-next-for-southeast-asias-last-great-free-flowing-river/|title=Damming the Salween: what next for Southeast Asia's last great free-flowing river?|last=Stokes, Demelza}}</ref> تعمیراتی منصوبیاں نے سماجی اثرات، انسانی حقوق دی خلاف ورزیاں تے بے گھری دے حوالے نال بہت سارے خدشات پیدا کیتے ہن۔ {| class="wikitable" ! colspan="7" |Proposed dams on the Salween in Myanmar |- !Name !Location !Height !Flooding area !Generating<br /><br />capacity !Annual<br /><br />production !Status |- |Hatgyi Dam |Hlaingbwe Township, Karen State |33&nbsp;m<br /><br />(108&nbsp;ft) | |1,365&nbsp;MW |7,325&nbsp;GWh |Pre-construction |- |Dagwin Dam |Karen State/[[صوبہ مائے ہانگ سن|Mae Hong Son province]] |56&nbsp;m<br /><br />(184&nbsp;ft) | |792&nbsp;MW | |Suspended |- |Weigyi Dam |Karen State and Karenni State/[[صوبہ مائے ہانگ سن|Mae Hong Son province]] |168&nbsp;m<br /><br />(551&nbsp;ft) |640&nbsp;km²<br /><br />(247&nbsp;mi²) |4,540&nbsp;MW | |Suspended |- |Ywathit Dam |Karenni State | | |4,500&nbsp;MW |21,789&nbsp;GWh |Planned |- |Mong Ton Dam (Tasang Dam) |Mong Ton Township, Shan State |228&nbsp;m<br /><br />(748&nbsp;ft) |870&nbsp;km²<br /><br />(335&nbsp;mi²) |7,110&nbsp;MW |35,446&nbsp;GWh |Pre-construction |- |Noung Pha Dam |Tangyan Township, Shan State |90&nbsp;m<br /><br />(295&nbsp;ft) | |1,200&nbsp;MW | |Planned |- |Kunlong Dam |Kunlong Township, Shan State | | |1,400&nbsp;MW | |Planned |} === چین === [[فائل:Micro-hydro_Salween_River_in_Yunnan_Province,_China.jpg|left|thumb| یوننان چ دریائے سالوین دے نال نکا پن بجلی پلانٹ]] 2000 وچ، چین نے اپنے مغربی دریاواں تے وڈے پیمانے تے ہائیڈرو پاور ڈیم تیار کرن لئی، ویسٹ ایسٹ پاور ٹرانسفر ڈویلپمنٹ سکیم دا آغاز کیتا۔ چین دے اندر دریائے سالوین (Nu) دے طاس وچ اک اندازے دے مطابق 36,400 میگاواٹ پن بجلی دی صلاحیت اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} بجلی جنوب مشرقی چین، خاص طور تے [[گوانگژو|گوانگجو]] میگالوپولیس نوں برآمد کیتی جائے گی۔ اس وچ نیو دے مین سٹیم اُتے تیرہ ڈیم شامل سن ، جنہاں د ی کل صلاحیت 21،320 میگاواٹ سی ، {{Sfn|Tilt|2014}} تے معاون دریاواں اُتے متعدد چھوٹے تو ں درمیانے سائز دے منصوبے شامل سن ۔ سب توں اچا مین سٹیم ڈیم، سونگٹا، {{Convert|307|m|ft}} ہووے گا۔ اچا۔ {{Sfn|Tilt|2014}} 2003 وچ یوننان صوبائی حکومت تے ہوادیان گروپ دے وچکار اک معاہدے دے بعد یوننان ہوادیان نو ریور ہائیڈرو پاور کمپنی تشکیل دتی گئی سی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} چین دے آخری آزاد وگنے والے دریاواں وچو‏ں اک دریائے نو نو‏‏ں ترقی دینے د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مقامی باشندےآں دے نال نال بین الاقوامی ماحولیاتی تنظیماں دے وڈے احتجاج دا سامنا کرنا پيا۔ جے ایہناں ڈیماں دی اساری کیتی جاندی تاں لگبھگ 56,000 لوکاں نوں بے گھر کر دتا جاندا۔ اس دے علاوہ ، 2003 وچ یونیسکو عالمی ورثہ کمیٹی نے یوننان دے تن متوازی دریاواں دے علاقے نو‏‏ں عالمی ورثہ سائٹ دے طور اُتے درج کرنے دے لئی ووٹ دتا سی۔ بہت سارے مجوزہ ڈیم اس علاقے دے اندر آندے سن ۔ 2004 وچ وزیر اعظم وین جیاباؤ نے دریا دے مرکزی تنا اُتے ڈیم بنانے دے منصوبےآں نو‏‏ں عارضی طور اُتے معطل کردتا ، حالانکہ معاون دریاواں اُتے متعدد پن بجلی دے منصوبے بالآخر تعمیر کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Buckley|2014}} اس دے علاوہ تبت وچ سالوین دے سب تو‏ں اُتے والے حصے اُتے چالونگ تے جیکوان پن بجلی دے منصوبے تعمیر کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2013 وچ وین دے عہدے دے خاتمے دے بعد، بجلی کمپنیاں نے نو دریا دے ڈیماں دی تعمیر لئی اک نواں زور دتا۔ {{Sfn|Buckley|2014}} یوننان صوبائی حکومت نے سب تو‏ں پہلے 2007 وچ نو ریور گرینڈ کینیئن نیشنل پارک د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی ، لیکن 2014 تک اس تجویز د‏‏ی ترقی دا آغاز نئيں کيت‏‏ا۔ جنوری 2016 وچ ، یوننان نے دریائے نو دے کنارے چھوٹی پن بجلی د‏‏ی ترقی دے نال نال کان کنی نو‏‏ں وی معطل کردتا تے مئی وچ قومی پارک دے قیام د‏‏ی منظوری دے دتی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} دسمبر 2016 وچ ، چین د‏‏ی ریاستی توانائی انتظامیہ نے باضابطہ طور اُتے نو دریا دے ڈیماں نو‏‏ں اپنے پن بجلی د‏‏ی ترقی دے منصوبےآں تو‏ں خارج کردتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/dec/02/joy-as-china-shelves-plans-to-dam-angry-river|title=Joy as China shelves plans to dam 'angry river'|date=December 2, 2016}}</ref> ڈیماں دے منسوخ ہون دا اک وڈا کارن دریائے نو دے فالٹ زون دے نال زلزلے دا خطرہ سی ۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup>  Ethnic minority leaders and human rights activists say a pattern they call "damming at gunpoint" has been repeated across eastern Myanmar: proposed dam sites are forcefully depopulated by the military without compensation and the region is militarized through the expansion of army camps, helicopter pads, access roads and other facilities.<templatestyles src="Module:Wide image/styles.css"></templatestyles> == ایہہ وی ویکھو == * ایشیا دے دریاواں دی لسٹ * چین دے دریاواں دی لسٹ * میانمار دے دریاواں دی لسٹ * تھائی لینڈ دے دریاواں دی لسٹ * لمبائی دے لحاظ نال دریاواں دی لسٹ * ڈسچارج دے لحاظ نال دریاواں دی لسٹ * پائی دریا * دریائے جنشا * وانگ یونگچن * بوگیوک آنگ سان پل == باہرلے جوڑ == * [https://www.google.com/maps/@28.0043335,98.6401941,3a,75y,88.14h,73.4t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAF1QipMnrHfD-DOEmMnudIB6BVPi5s9VfBBrzN5efe5I!2e10!3e11!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMnrHfD-DOEmMnudIB6BVPi5s9VfBBrzN5efe5I%3Dw203-h100-k-no-pi0-ya67.64402-ro-0-fo100!7i8612!8i4306!5m1!1e4?coh=205409&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI0MTAyMC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D بونگژونگلو ژین چ نوجیانگ دا منظر نامہ] === حوالے ===   === ذرائع === ; حوالہ دتے گئے کم == ہور پڑھو == * [https://whc.unesco.org/en/list/1083 یوننان دے تن متوازی دریاواں دے محفوظ علاقیاں] تے whc.unesco.org * [http://www.eoearth.org/article/Three_Parallel_Rivers_of_Yunnan_Protected_Areas,_China تن متوازی دریاواں دا محفوظ علاقہ] www.eoearth.org تے * [https://web.archive.org/web/20051219022354/http://nature.org/wherewework/asiapacific/china/work/art13268.html نیچر کنزروینسی: گونگشان نیچر ریزرو] دی نیچر کنزروینسی * [http://www.rwesa.org/ دریاواں دا مشرقی تے جنوب مشرقی ایشیا ویکھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022192210/http://www.rwesa.org/ |date=2019-10-22 }} تے Archived * [https://www.river.com/nujiang/nujiang.html نوجیانگ دریا دا منصوبہ] * [http://www.salween.unibe.ch اپر سالوین دریا (یو ایس آر بی) لئی ہائیڈرومیٹورولوجیکل اپروچ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214902/http://www.salween.unibe.ch/ |date=2016-03-03 }} تے Archived - کاپی رائٹ ڈاکٹر کرسٹوف لینرٹ، برن یونیورسٹی دے جغرافیائی انسٹی ٹیوٹ تے کنمنگ انسٹی ٹیوٹ آف بوٹنی * [http://www.chinariversproject.org چین دریاواں دا منصوبہ] * [http://www.lastdescents.com آخری اترائی دریائی مہمات] * A history of first raft and kayak descents of the Salween in Tibet and Yunnan, China. * فول، سنتھیا ایم، "بارگیننگ پاور"، ''آکسفیم ایکسچینج'' وچ، فال 2004۔ * [https://web.archive.org/web/20051231042736/http://www.salweenwatch.org/ سالوین ریور واچ این جی او] * [https://whc.unesco.org/en/list/1083 یوننان محفوظ علاقیاں دے تن متوازی دریاواں] * [http://www.eoearth.org/article/Three_Parallel_Rivers_of_Yunnan_Protected_Areas,_China تن متوازی دریاواں دا محفوظ علاقہ] * [https://www.river.com/nujiang/nujiang.html نوجیانگ دریا دا منصوبہ] * [https://web.archive.org/web/20080828063459/http://salweenfirstdescent.com/ سالوین پہلا نزول] * [http://www.salweenwatch.org/index.php?view=article&id=51%3Arecent-dam-and-water-diversion-plans&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=60 سالوین توں چاؤفریا دریا تک پانی دا موڑ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208154422/http://www.salweenwatch.org/index.php?view=article&id=51%3Arecent-dam-and-water-diversion-plans&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=60 |date=2021-12-08 }} * Joint Statement of Concern by Shan Civil Society Organizations Regarding Public Meeting by Burmese Government and Hydrochina to Promote Dams on the Salween and Nam Ma Rivers [[گٹھ:تھائی لینڈ دے دریا]] [[گٹھ:میانمار دے دریا]] [[گٹھ:تبت دے دریا]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] 1dxg03l9amspopqs54mv0t49fa6ys1l